Issuu on Google+

Бүгінгі нөмірде: Бақытты тағдыр 3-бет

Жайсаңдарым

5-бет

№108 (28047) 17 СƏУІР СƏРСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Ойсылқара тұқымы ойсырамасын

6-бет

«Дала қыраны-2013»

8-бет

Маѕызды мəселелер, мерейлі міндеттер

Кеше Ақордада Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың төрағалығымен Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің отырысы өтті, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Отырыста еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту жəне ғарыш саласын дамыту жөніндегі шаралар туралы мəселелер қаралды. Кеңесті ашқан Қазақстан Президенті азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге күш салудың маңыздылығын атап өтті. Осыған байланысты халыққа азық-түлік өнім дерінің нақты жəне экономикалық қолжетімділігі үшін қажетті шара қабылдау қажет. Бірінші мəселе бойынша Ауыл шаруашылығы министрі А.Мамытбеков баяндама жасады. Ол ауыл шаруашылығы саласында қол жеткен табыстармен қатар, ел басшылығы назарын аударуды қажет ететін бірқатар шешімін таппаған мəселелер бар екеніне тоқталды. Талқылау барысында Қауіпсіздік Кеңесінің отырысына қатысушылар Мемлекет басшысын Кеден одағы мен Біртұстас экономикалық кеңістікке мүше елдермен

азық-түлік өнімдерінің өзара сауда көлемін ұлғайту, сондай-ақ тамақ өнімдерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында техникалық реттеу жүйесін дамыту туралы қабылданған шаралар жөнінде хабардар етті. Қазақстан Президенті бірінші мəселенің талқылауын қорытындылай келе, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мемлекеттің аса маңызды стратегиялық міндетінің бірі болып табылатынын атап өтті. Бұл мəселе Қазақстанның алдағы уақытта Бүкілəлемдік сауда ұйымына кіруі қарсаңында ерекше өзекті болып отыр. Өйткені, азық-түлік өнімдері бойынша импорттық тəуелділіктің күшейе түсуінің еліміздің ұлттық мүддесіне қатысы бар. Осыған байланысты Мемлекет басшысы отандық ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерге белсене қолдау көрсету, ішкі нарықты сапасыз өнімнен қорғау, заманауи технологияны пайдалана отырып, азық-түлік өнімдерінің ішкі саудасын дамыту жөніндегі

басымдығы бар міндеттерді анықтап берді. Сонымен қатар, Қазақстан мен шетелдік тасымалдаушылар арасында өркениетті бəсекелестік үшін жағдай жасалатын болады, оның нəтижесінде олардың бағасы мен сапасының оңтайлы арақатынасы көрсеткіштері ескеріліп, азық-түлік тауарларына еліміз азаматтарының қолжетімділігі қамтамасыз етіледі. Агроөнеркəсіп кешені саласындағы қаржылық құқық бұзушылықты анықтау, еліміздің ауыл шаруашылығын жəне тамақ өнеркəсібін дамыту мақсатында бөлінетін бюджет қаражатын жұмсауға қатаң бақылауды қамтамасыз ету мəселесіне баса назар аударылды. Үкіметке жəне бейінді мемлекеттік органдарға агроөнеркəсіп кешеніндегі жəне азық-түлік нарығындағы жағдайды үздіксіз режімде тексеру, «осал аймақты» анықтау жəне назарға алу шараларын уақтылы əзірлеу мен қабылдау үшін тиімді ведомствоаралық өзара іс-қимылды ұйымдастыру тапсырылды. Екінші мəселе бойынша, Мемлекет басшысы «Қазақстан-2050» Стратегиясында ғарыштық қызметтердің əлемдік

нарығындағы Қазақстан орнының ауқымын кеңейту, сонымен қатар, бірқатар жобаны жүзеге асырылу кезеңіне жеткізу мақсаты қойылғанын еске салды. Бұл үшін Үкіметтің ғарыштық қызмет саласындағы іс-қимылын айқын жоспарлап алған жөн. Ғарыш қызметінің Қазақстан үшін мейлінше қызықты əрі қажетті буындарын айқындай отырып, алға нақты міндеттер қою аса маңызды. Баяндама жасаған Ұлттық ғарыш агентті гінің төрағасы Т.Мұсабаев басқарып отырған саладағы істердің ахуалы, жасалған жоспарлар мен туындаған қиындықтар туралы хабардар етті. Отырысқа қатысушылар нақты ғарыштық жобалардың орындалу барысы, бірлескен жобаларды іске асыру кезіндегі шет мемлекеттермен өзара іс-қимыл, ғарыш саласы үшін кадр даярлау мəселелері жөнінде айтты. Нұрсұлтан Назарбаев ғарыш саласында Қазақстанның тек өршіл мақсаттары ғана емес, ғарыштық технологияларды кеңінен пайдалану үшін тиісті экономикалық жəне техникалық мүмкіндіктерінің де бар екенін атап өтті. Сонымен бірге, ғарыш саласы экономиканың ең бір қымбат саласының бірі болғандықтан, оған мемлекет тарапынан жүйелі көзқарас жəне бақылау қажет. Қазақстан Президенті Үкіметтің алдына ғарыштық жобаларға тартылған мемлекеттік органдардың қызметін ведомствоаралық үйлестірудің тиісті деңгейін қамтамасыз ету міндетін қойды. Қазақстанның ғарыш саласындағы басты əріптесі Ресей екенін, сондықтан екіжақты ынтымақтастықты дамыту мен бірлескен жобаларды жүзеге асыру басымдығы бар міндет болып табылатынын айрықша атап өтті. Ғарыш секторын тиімді дамыту үшін дайындықтан өткен кадрлар қажет болатындығы айтылды. Соңғы жылдары Ресейдің жəне өзге де озық ғарыштық державалардың жетекші техникалық жоғары оқу орындарында көптеген қазақстандықтар тиісті дайындықтан өтті. Үкімет мұндай мамандардың мақсатты пайдаланылуын қамтамасыз етіп, тиімді жұмыс үшін оларға қажетті жағдайларды жасауға тиіс. Ғарыштық жобаларды жүзеге асыруға бөлінетін бюджеттік қаражатты тиімді əрі мақсатты пайдалануға бақылау жасауды күшейту мəселесі арнайы талқыланды. Жалпы, Қауіпсіздік Кеңесі отырысының қорытындысы бойынша Мемлекет басшысы Үкіметке жəне мүдделі мемлекеттік органдарға азық-түлік қауіпсіздігі мен елдің ғарыш саласын дамыту мəселелеріне қатысты бірқатар тапсырмалар берді. –––––––––––––––––––––

Масқара!

Солтүстік Қазақстан өңірінде естіген жанның жағасын ұстатар осындай оқиға орын алды. Облыстағы Қызылжар ауданында полиция майоры есірткі саудасы кезінде қолға түсті. «Егемен Қазақстан».

Облыстық прокуратураның мəліметі бойынша, аталмыш полиция қызметкері 2013 жылдың 15 ақпанынан 14 наурызына дейін

Əйелдердіѕ зейнет жасын ўлєайту бюджет ќаражатын їнемдеу їшін енгізіліп отырєан жоќ Əйелдердің зейнетке шығу жасын ұзарту жайы бүгінде қызу талқылануда. Біреулер бұл дұрыс десе, енді бірі келіспейтінін айтады. Алуан түрлі пікірлер бұл мəселені əржақты талқылап, заң жобасында қарастырылған нормаларды да əртүрлі түсініп жүр. Осыған орай бұл мəселемен тікелей айналысып жатқан Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрі Серік ƏБДЕНОВКЕ сауал жолдап, заң жобасында қарастырылған əйелдердің зейнет жасын арттыру мəселесіне қатысты түсініктеме беруін сұраған едік. – Серік Сақбалдыұлы, алдымен зейнетақы жасын ұзартудың негізгі өлшемдері мен шарты жайында айтып берсеңіз. – 2012 жылы зейнетақы тағай ын дау ға өтініш білдірген əйелдердің 17 пайыздан астамының 1998 жылғы 1 қаңтарға жинақталған толық еңбек өтілі жоқ, ал 2018 жылға қарай толық өтіл зейнет ке шығатын əйелдердің ешқайсысында болмайды. Бұл 2018 жылдан кейін зейнетке шығатын əйелдердің зейнетақы сы базалық зейнетақыны, 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтіліне сəйкес бюджеттен берілетін ынтымақты (еңбекақы) зей нет ақыны бұл ретте уақыт өте еңбек зейнетақысының мөлшері еңбек өтілінің толық еместігіне орай жыл сайын бел гіленетін зейнетақының ең төмен мөлшерінен аз болуы мүмкін, сондай-ақ зейнетақы жиналымдарына сəйкес көп емес мөлшерде ЗЖЖ-дегі жинақталған зейнетақыны қамтиды деген сөз. Əйелдердің зейнетақы жинақтарының көлемі ер кісілердің жинақтарымен салыстырғанда төмен жəне əлеуметтік тұрғыдан зейнетақымен қамсыздандыру үшін жеткіліксіз. Мұны өз кезегінде, міндетті зейнетақы жарналарын аудару мерзімінің аз болуымен байланыстыруға болады. Мұндай жағдайларда

əйелдердің зейнет жасын ұлғайту бюджет қаражатын үнемдеу үшін емес, əйел адамдардың жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысу өтілін жəне зейнетақы жинақтарының көлемін арттыру үшін енгізіліп отыр. Бұл тиісінше жинақтаушы зейнетақы қорларынан алатын зейнетақының мөлшерін ұлғайтуға септігін тигізеді. – Зейнетақы жасын арттыру кезінде қалада жəне ауылды жерлерде тұратын əйелдердің тыныс-тіршілігінің жағдайындағы айырмашылық ескеріле ме? – 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін еңбек өтілі бар əйелдер үшін 5 жəне одан көп бала туған жəне оларды сегіз жасқа дейін тəрбиелеген əйелдерге 53 жас та, «Семей ядролық сы нақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды əлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес 1949 жылғы 29 тамыздан бастап 1963 жылғы 5 шілдеге дейін кемінде 10 жыл төтенше жəне ең жоғары радиациялық қатер аймақтарында тұрған, кемінде 20 жыл жалпы еңбек өтілі бар əйелдерге 45 жаста зейнетақыға ерте шығу құқығы сақталады. (Соңы 3-бетте).

Индустрия игілігі

Полиция майоры есірткі сатса, есірік болмаєан неміз ќалады? Өмір ЕСҚАЛИ,

Суретті түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

 Əлеуметтік қорғау əлеуеті

өзінің қызмет бабын пайдаланып, бірнеше мəрте есірткі заттарын – айрықша ірі көлемдегі героинді сатып келіпті. Оның жалпы салмағы 6,48 грамды құраған. Сəуірдің 3-і күні деректері əбден жеткілікті дəрежеге жеткен Ұлттық

Көңіл айту жеделхатын жолдады Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Америка Құрама Штаттарының Пре зиденті Барак Обамаға Бостон қаласында болған лаңкестік əрекетке байланысты көңіл айту жеделхатын жолдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Жеделхатта Мемлекет басшысының лаң кестік əрекет салдарынан көптеген адамның зардап шеккені туралы жайсыз хабарды қатты күйзеліп қабылдағаны атап өтіледі. Нұрсұлтан Назарбаев терроризмнің етек алуы бүгінгі күні əлемнің барлық елі үшін ортақ қауіп-қатерге айналып отырғанына назар аударған. Қазақстан халықаралық қауіпсіздікке қатер туғызатын жəне əлемге жайсыздық əкелетін экстремизм мен лаңкестіктің кез келген түрін айыптайды. «Осындай ауыр сəтте Қазақстан халқының жəне жеке өзімнің атымнан қаза бол ғандардың отбасылары мен туғантуыс тарына, бүкіл Америка халқына шын ниеттен көңіл айта отырып, зардап шеккендердің тез арада сауығуына тілектестігімді білдіремін», делінген жеделхатта.

қауіпсіздік комитетінің облыстық департаменті Қызылжар аудандық ішкі істер бөлімінің аға жедел өкіліне қатысты қылмыстық істі де қозғады. «4 сəуірде күдікті ҚР Қылмыстық істер кодексінің 132-бабы негізінде ұсталып, Петропавл ішкі істер департаментінің уақытша қамау орнына жөнелтілді. Сотқа аудандық ішкі істер бөлімінің қызметкеріне қатысты қамауға

АҚПАРАТТАР аєыны

Үстіміздегі жылдың алғашқы үш айында негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 852,8 млрд. теңгеге жетті. Қысқа мерзімді экономикалық индикатор өткен жылғы осы кезеңге қарағанда 103,7 пайызды құрады. Батыс Қазақстанда бірінші тоқсанда 441,4 млрд. теңгенің өнеркəсіп өнімдері өндірілді. Соның ішінде кен өндіру өнеркəсібінде өнім көлемі 395,7 млрд. теңгеге жетіп, 5,3 пайызға артты. Оңтүстікте мақташыларды қаржылай қолдауға 1 млрд. теңге бөлінеді. Осыған орай, ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің биыл 8 пайыз жылдық үстемемен 12 айға 13 млн. теңгеге дейін несие алуға мүмкіндіктері бар. Ақтөбе қаласында шыны зауытының құрылысы бойынша жобаның стратегиялық инвесторы швейцарлық компания болды. Қазір оның техникалық-экономикалық негіздемесі əзірленіп, жобалық-сметалық құжаттама дайындалу үстінде. Кварц құмын өндіретін Мұғалжар кен орнында 300 жылға дейін жететін шикізат бар. Қызылорда облысында алғашқы тоқсандағы сыбайлас жемқорлықпен күрес

алу санкциясын беру сұралды», – деп түсіндіріледі прокуратура хабарламасында. Петропавл қалалық соты 7 сəуірде ұсталған полиция қызметкеріне қамау түрінде шара қолдануды санкциялады. Қазіргі таңда осы қылмыстық іс бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр. Енді, құқық бұзушылықтың алдын алып, жолын кеседі деп есептеп жүрген полиция қызметкерінің өзі есірткі саудасын қыздырып жүрген қорқау болып шықса, қалған жұрттың қалжасы қандай болмақ? Солтүстік Қазақстан облысы.

арқылы бюджетке 12 814 380 теңге қайтарылды. Осыған байланысты облыстық прокуратура жүргізген 38 тексерудің нəтижесінде 115 заң бұзушылы анықталды. Жамбыл облысында «Қазыналы Оңтүстік» атты мəдениет күндері басталды. Шараға байланысты Қаратау мен Алатаудың қойнауындағы қалада Оңтүстік Қазақстан облысының мəдениет жəне өнер мекемелері жұртшылыққа өз өнерлерін көрсетуде. Соңында «Баласағұн» концерт залында олар қорытынды концерт береді. Атырау облысында жаңа ауылдық округтер құрылуда. Атап айтқанда, Махамбет ауданының Сарытоғай ауылы таратылып, ол Махамбет селосының құрамына қосылды. Мақат ауданында Бəйгетөбе ауылдық округі құрылды. Балықшы кенті Атырау қаласына құрамына енді. Қарағандыда тауарларды алып, қайта сататындарға ескерткіш орнатылатын болып жатыр. Бұл бастаманы Еуразия кəсіпкерлер қауымдастығы көтерді. Ал нобайдың авторлары – сəулетші Сабыржан Дауытбергенов пен суретші Виктор Арент. ҚазАқпарат, Tengrinews, «Қазақстан жаңалықтары» агенттіктерінің хабарлары бойынша дайындалды.

Ауылда... ќўбыр шыєарылады Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Үржар ауданының əкімі Бауыржан Жанақов шалғайдағы өңірге іссапармен келген біздің бұйымтайымызды білісімен, «Өңірде жаңалық көп» деп алып, Мақаншы ауылында елімізде теңдесі жоқ пластикалық құбырларды шығарып жатқан «Бəтуа» жауап кершілігі шектеулі серіктес тігінің 3 миллиард теңге өз қаржыларына пластикалық зауытты іске қосқандарын, ол-ол ма, Сарытерек телімінде 1900 гектарға соя дақылын егіп, оны экспортқа шығара бастағандарын, қонақүй, жатақхана, асхана, екі астық сақтайтын қораны салғандарын, аудан бюджетіне қыруар қаржы құйғандарын, жүздеген адамды жұмысқа қабылдағандарын» ілтипатпен жеткізді. «Жақсыны көрмекке» деген,

салып ұрып Мақаншыға жеттік. 45 шақырымдық жол тақтайдай тегіс, асфальт төселген, Алматы, Таскескен, Үржар арқылы Қытайдың Үрімшісіне дейін салынып жатқан сапалы жолдың «Алматы – Өскемен» трассасына дейінгі аралықтағы жөндеу жұмыстары басталып кетіпті. Мақаншы ауылдық округінің əкімі Советхан Қалиев бізді ауылдың шет жағындағы пластикалық зауыттың ауласына алып келді. 630 жəне одан сəл жіңішкелеу 315 миллиметрлік, ұзындығы 6 метрлік құбырлар тау-тау болып үйіліп жатыр. Бұл құбырлар ауыл шаруашылығы алқаптарын суландыруда таптырмайтынды. Қала үйлеріндегі су, бу құбырларындағы аталмыш пластик бұйымдар темірге қарағанда екі-үш есе төзімді. Пластик құбырлар 50-60 жылға дейін шірімейді, оны алмастыру да онша қиындық туғызбайды.

– Зауыттың ашылғанына бір жыл. Ал «Бəтуа» серіктестігінің құрылғанына үш жыл. Серіктестік басшылары 3 миллиард теңге өз қаржыларын салып, Сарытеректе соя өсіріп жатыр, түрлі ғимараттарды салып, көптеген техника сатып алды. Сояның бір тоннасы 80100 мың теңге тұрады. 2012 жылы 2400 гектарға соя егіп, гектарынан 20 центнер өнім алдық. Демек, кеткен қаржы еселеніп қайтады деген сөз. Қазір пластик құбырлар зауытында 49 адам жұмыс істесе, ал соя өсірумен жаз кезінде 300-ге тарта адам айналысады, – дейді «Бəтуа» серіктестігінің пластикалық зауыттағы үйлестірушісі Ербосын Қашақов. Қазір далада 630 мм. 5 мың метр, 315 мм. 3 мың метр құбыр əзір тұр. Құбырларға деген сұра ныс үлкен. Бірақ біз соя өсіретін алқапқа құбырларды тартып, тамшылатып суаруды жүзеге асырып жатырмыз. Өзіміздің қажеттілігімізді орындаған соң сатып, пайда табу да ойда бар. Біздің жоба индустрияландыру картасына енгізілген. Үкіметтен 730 миллион теңге алған соң басқа да ірі жобаларды жүзеге асыру ойда бар. Ең бастысы, шалғайдағы Үржар ауданы тұрғындарын жұмыспен қамтамасыз етсек, абырой емес пе, дейді Ербосын Алдасүгірұлы. Пластикалық зауытта еңбек етіп жатқан Мақаншы ауылының тұрғындары Берік Қалқаров, Нұрдəулет Ордашев,Тұрлан Салиев, тағы басқалар жалақыны уақтылы алып тұратындарын, мамандыққа төселіп алғандарын, алдағы уақытта тағы да жұмыс күшінің қажет болатынын айтады. Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы. –––––––––––––––––– Суретті түсірген автор.


2

www.egemen.kz

17 cəуір 2013 жыл

«Болашаќ» болашаќќа баєдарланєан Биыл «Болашақ» бағдарламасына 20 жыл толып отыр. Ал осы жылдар ішінде бағдарлама бізге не берді? Болашақ түлектері қазір қайда, қалай жұмыс істеп жүр? Осы мəселелер кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен өткен Үкімет отырысында талқыланды. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

«Мемлекет басшысының тікелей бастамасымен тағайындалған «Болашақ» халықаралық стипендиясы – бəсекеге қабілетті ұлт қалыптастыруға бағытталған аса маңызды бағдарлама. Елбасы ның бұл тарихи бастамасы ұлттық эко номиканың білікті ма ман дарға деген сұранысын барынша қанағаттандыруға ық пал етуде», деп атап өтті С.Ахметов отырысты аша отырып. Одан соң сөз кезегін Білім жəне ғылым министрі Бақытжан Жұмағұловқа ұсынды. «Болашақ» бағдарламасы бойынша 1994-2013 жылдар аралығында 9250 стипендия тағайындалыпты. Бітірген түлектер саны – 5714. Ал 2 796 стипендиат əлемнің 33 елінде білім алып жатыр. «Бұл бағдарлама əрқашан елімізге қажетті мамандарды даярлауға бағытталды. «Болашақ» бағдарламасы түлектерінің көпшілігі мемлекеттік органдар мен ұлттық компанияларда жауапты қызмет атқаруда», деді министр. Бүгінде түлектердің 20 пайызы мемлекеттік секторда жұмыс істейді екен. Ал ұлттық компанияларда – 21 пайызы, жеке меншік компанияларда – 55 пайызы, халықаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдарда 4 пайызы жұмыс істейді. Жалпы, «Болашақ»

бағ дар ламасы экономика мен қоғамға зор үлес қосып отыр деген сенімін білдірген Білім жəне ғылым министрі бағдарламаның Қазақстанға əкелетін материалдық емес активтеріне де тоқталды. «Біріншіден, еліміздің əлемдік аренадағы беделін арттыру. Екіншіден, идеологиялық фактор. Яғни, «Болашақ» бағдарламасы еліміздің жетістіктері мен мүмкіндіктерінің символына айналды. Сондай-ақ, сапалы білімнің жастар үшін тамаша əлеуметтік лифті екенін көрсетті. Үшіншіден, бағдарлама түлектері əлемнің үздік жоғары оқу орындарында өз құрдастарымен, яғни əлемнің болашақ элитасымен қарым-қатынас жасап, əлеуметтік капиталға да ие болуда», деді Б.Жұмағұлов. Министр, мұнымен қоса, «Болашақ» бағдарламасын жаңғырту жүріп жатқанына тоқталды. Бағдарлама соңғы екі жылда барынша жаңартылды, дейді ол. Біріншіден, 2011 жылдан бастап бакалавр даярлау тоқтатылыпты. Қазіргі кезде бағдарлама магистрлер мен PhD докторлар даярлауға бағытталған жəне академиялық, ғылыми жұмылушылық тұрғысында тағылымдамадан өтуге баса назар аударылған. Шетелдік уни верситеттердің тізімі қайта қаралған. Қазір олардың саны əлемдік рейтингі жоғары 200 уни верситетті ғана құрайды. Сонымен қатар, Білім жəне ғы лым министрі түлектерді

жұмысқа орналастыру мəселесі түбегейлі шешілгенін алға тартты. Бүгінде жұмысқа орналаспаған түлектер��ің саны 87 адамды құрайды екен. Ал олардың жұмысқа орналаспай отырғанына бірден-бір себеп – кейбір шетелдерде диплом құжаттарын дайындау мерзімі 3 айдан 9 айға дейін созылады, ал дипломын қолға алмаған түлек біздің елде жұмысқа орналаса алмайды. Сондықтан олар уақытша жұмыссыз, дейді министр. Сонымен қатар, Б.Жұмағұлов енді шетелде білім алушылардың елге оралуы жəне жұмыс істеуі қатаң бақылауда болатынын атап өтті. Бұл орайда министрлік Ұлттық қауіпсіздік комитетімен бірлесіп «Шетелдегі студент» ақпараттық жүйесін енгізіпті. Тағы бір жаңалық – мемлекеттік органдардағы мамандарды кəсіби тағылымдамадан өткізу. Аталған мəселе «Білім туралы» Заңда заңнамалық тұрғыда қамтамасыз етілмек. Бұл ұсынысты Мемлекеттік қызмет істері агенттігі де қолдап отыр екен. «Болашақ» бағдарламасы, сондай-ақ елдегі тапшы мамандықтар бойынша мақсатты топтарды ұйымдастырмақ. Соған орай Мемлекеттік хатшының төрағалығымен өткен рес публи калық комиссияның соңғы оты ры сында мамандық топтарын нақты даярлау туралы шешім қабылданыпты. Бұл мəдениет, журналистика, ақпараттық технологиялар саласына, сондай-ақ, техникалық жəне қоғам дық-саяси мамандықтарға, ұлттық қауіпсіздікке қатысты мамандықтар болып отыр. «Елдегі сұранысты толық қанағаттандыру үшін ма ман дықтардың атауына ғана емес, даярлау

Їкімет їйіндегі кездесу Кеше Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Серік Ахметов Польша Воеводтығы одағы басқармасының төрағасы Яцек Протасты қабылдады, деп хабарлады ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі. Кездесу барысында Қазақстан-Польша екіжақты қарым-қатынастарын одан əрі дамыту мəселелері бойынша пікір алмасылды. Үкімет басшысы өңіраралық ынтымақтастық, аумақтық басқару, шағын жəне орта кəсіпкерлікті дамыту мен қолдау салаларындағы

ынтымақтастықтың үлкен əлеуеті бар екенін атап өтті. Я. Протас екіжақты байланыстардың дамуындағы серпілісті атап өтіп, сауда-экономикалық салада, өңіраралық ынтымақтастықта өзара іс-қимылды белсенді ете түсуді жақтайтынын мəлімдеді.

Химиялыќ ќарудан азат əлем ќўру жолында Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Барлыбай Садықов бастаған қазақстандық делегация Нидерландының Гаага қаласында өтіп жатқан Химиялық қаруға тыйым салу туралы (ХҚТС) конвенция іс-қимылын қарау бойынша Үшінші шолу конференциясына қатысушы елдер басқосуына қатысуда, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

Шолу конференциясының ашылуына БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун қатысты. Ол өзінің сөзінде химиялық қарудан азат əлем құруға қол жеткізу үшін барлық елдердің күш-жігерін біріктіру қажеттігін ерекше атап көрсетті. БҰҰ басшысы сондай-ақ, Сирияда химиялық қару қолдану ықтималдығына тексеру жүргізудің маңызын жəне БҰҰ сарапшылары тобының осы елге баруға дайын екендігін атап өтті. Ортақ пікірталастар шеңберінде қазақстандық

деле гацияның ой-пайымы да ортаға салынды. Онда Қазақ станның Конвенция мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асыруға бейілдігі атап көр сетіліп, елімізде оның шешуші мəселелері бойынша алғышарттары белгіленгені көлденең тартылды. Конференцияға қатысушылар Конвенция міндеттерін орындау үшін Қазақстан тарабы қабылдап жатқан практикалық шаралармен, сондай-ақ ХҚТС-ның Техникалық хатшылығымен бірге атқарылып

жатқан жұмыс барысымен таныстырылды. Қазақстан делегациясы ХҚТС-ның Бас директоры Ах мед Узумджюмен жəне бірқатар делегациялар басшыларымен кездесті. Кездесулер барысында тараптар екіжақты ынтымақтастықты дамыту, өңірлік жобаларды жүзеге асыру бойынша іс-қимылды тереңдету мəселелерін талқылап, Конвенцияның аса көкейкесті мəселелері бойынша пікір алмасты. Қазақстан Республикасы Химиялық қаруды жасауға, өндіруге, жинақтауға жəне қолдануға тыйым салу туралы жəне оны жою туралы (Химиялық қауіпсіздік конвенциясы) конвенцияны 2000 жылы ратификациялаған болатын.

Ортаќ пікір орайындаєы əѕгіме Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы елшісі Берік Арын ЕАР Консультативтік кеңесінің (Парламенттің жоғарғы палатасы) төрағасы Ахмад Фахмимен кездесті, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі. Кездесу барысында екі ел арасындағы əртүрлі салалардағы ынтымақтастықты дамыту жолдары бойынша пікір алмасылды. Осы ретте екі елдің жоғарғы өкілетті органдары арасындағы байланыстарды белсенді ете түсудің маңыздылығы атап өтілді. Елші Б.Арын Египеттің заң шығарушы органының жетекшісін Қазақстанның саяси жəне əлеуметтік-экономикалық салалардағы аса маңызды табыстарымен, халықаралық сахнадағы жетістіктерімен, сондай-ақ

Мемлекетіміз басшысының «Қазақстан-2050 Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауының негізгі мазмұнымен таныстырды. Осыған байланысты төраға А.Фахми зор экономикалық жетістіктерге қол жеткізген Қазақстан Президентінің стратегиялық бағдарламасы бүгінгі таңда мемлекет өміріндегі барлық салаларда түпкілікті өзгерісті бастан өткеріп отырған Египет үшін үлкен қызығушылық тудыратынын атап өтті.

Оѕтайландыруєа ілікті Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Облыстық мəслихаттың кезектен тыс ХІV сессиясы облыс əкімі аппаратының басшысы Владимир Дутовтың əкімшілік-аумақтық құрылымдық өзгерістер жайлы есебін тыңдап, бекітті.

Мəслихаттың шешімімен бірде-бір тұрғыны қалмаған Моховое, Жарқайың, Первомайское елді мекендері таратылды. Жарқын, Мишенка, Сазоновка, Муромское, Лапушки, Богатое, Усердное, Жалтырша, Песчанка, Семиозерка секілді тұрғындары елуден кем ауылдар көрші елді мекендер құрамына

енгізілетін болды. Жетікөл, Гаршин, Новорыбин, Баянауыл, Долматов, Краснокамен, Май балық, Октябрь, Ступин, Гаврин, Пролетар, Зеленое ауылдық округтері оңтайландыруға ілігіп, қызметтерін тоқтатты. Солтүстік Қазақстан облысы.

мазмұнына да назар аударуымыз қажет», деді Б.Жұмағұлов. Бұл ретте тіпті диссертациялық жəне зерттеу жұмыстарының тақырыптарын таңдауда стипендиаттарды «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы міндеттерді іске асыруға бағыттамақ. Аталған шаралар «Қа зақстан-2050» Стра те гия сының міндеттері мен басымдықтарын іске асыру үшін «Болашақ» бағдарламасын барынша тиімді пайдалануға мүмкіндік береді деп отыр. Үкімет отырысында, сонымен қатар, Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрі Серік Əбденов, «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры басқармасының төрағасы Өмірзақ Шөкеев, «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ президенті Саясат Нұрбек сөз сөйлеп, мəселеге қатысты ойларын білдірді. Талқылау қорытындысы бойынша Премьер-Министр өкілетті органдарға «Болашақ» халықаралық бағдарламасы түлектерін жұмыспен қамту бойынша жəне еңбек рыногындағы нақты сұ раныстар мен экономиканы дамытудың басымдықтарын есепке ала отырып, кешенді шаралар қабылдауды тапсырды. «Болашақ» стипендиясын тағайындау – Мемлекет басшысының маңызды тарихи шешімі. Бұл – білім саласы бой ын ша Қазақстанның үлкен же тіс тігі. Бүгінде мыңдаған болашақтықтар экономиканың түрлі салаларында жемісті еңбек етуде. Сондықтан, сапалы білім алуға ұмтылған дарынды жастарды қолдау одан əрі жалғасатын болады», деп сөзін түйіндеді С.Ахметов.

Мəссаған!

Асырып жазу, жасырып ќалу секілді былыќтарєа белшесінен батќан мектеп директоры ќылмыстыќ жауапкершіліктен жеѕіл жазамен ќўтылып кетті «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалы жанындағы партиялық бақылау комиссиясы мен сыбайлас жемқорлықпен күрес жөніндегі қоғамдық кеңестің бірлескен мəжілісінде класси ка лық гимназияның директоры Гүлдарай Қайнетованың сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес заңнамаларын өрескел бұз ғаны арнайы талқыланып, бұл жөнінде Петропавл қалалық прокуратурасының өкілі Қайсар Əбішев жан-жақты мəлімет берді. Тексеру барысында оның қызмет бабын жеке бас мүддесіне асыра пайдалана отырып, мемлекеттің дүние-мүліктерін заңсыз иеленгені, жекелеген адамдар мен олардың туған-туыстарына ерекше ілти пат танытқаны, материалдық қажеттіліктерін өтеуге бірінші кезекте басымдық бергені тайға таңба басқандай əшкереленген. Атап айтқанда, негізгі қорларды түгендеу кезінде мекеменің есебіндегі Lada Priora жəне Daewoo Damas көліктері болмай шыққан. Кейін Lada Priora жеңіл көлігін директордың ұлы жеке қажетіне пайдаланып, жол-көлік апатына ұшыратқан. 350 мың теңге шығын келтірген. Көліктің техникалық қызмет көрсету стансасында жөндеуде тұрғанына қарамастан, іссапар парақшалары толтырылып, көзбояушылық етек алған. Нəтижесінде 25200 теңгенің 210 литр бензині есептен шығарылған. Бұл аз десеңіз, Daewoo Damas көлігі директордың күйеуінің туған ағасының ауласынан табылған. Бұдан басқа бұра тартушылықтар да жетіп-артылады. Мысалы, Г. Қайнетова жеке кəсіпкерге би сыныбын жалға берген. Қаржы бөлімінің рұқсатын алмаған, тендер өткізбеген. Ал ай сайынғы 10-12 мың теңге төлемақы қалтасына түсіп отырған. Директордың іс-əрекеттерінен қылмыстың иісі аңқып тұрса да, прокуратура қызметкерлері тəртіптік өндіріс қозғау жөнінде қаулы шығарып, істі тəртіптік кеңеске жіберумен ғана шектелген. Олар оны қылмыстық жауапкершілікке тарта алмау себептеріне қалалық білім бөлімі бастығының міндетін атқарушы Əбілмəжінованың бұйрығымен жұмыстан өз еркімен босануын көлденең тартады. Осылайша асырып жазу, жасырып қалу былықтарынан жалтаруды күні бұрын ойластырып, сытылып кете барған. Бірлескен мəжілісте оның «Нұр Отан» ХДП мүшелігіне лайықсыздығы, саяси ұйым қатарынан аластату қажеттігі атап көрсетілді. Бақыт РАМАЗАН, журналист. Солтүстік Қазақстан облысы.

 Біз – қазақстандықтармыз!

«Ќазаќтарды ќўрметтеуді əкемнен їйрендім» дейді Екібастўз ќаласы əкімініѕ орынбасары Н.Дычко Желтоқсанның қатты аязды күндерінде жылу құбырлары жарылып, көптеген үйлерді суық жайлап алды. Сондай күндердің бірінде қала əкімінің орынбасары Николай Дычкоға хабарласқан көрші ақсақал: «Қабылдау бөлмесіне қоңырау шалғанымда Николай балам телефонды өзі көтерді. Дауысымды естіп, «Ассалаумағалейкүм! Халжағдайыңыз қалай?» деп амандасты. Содан кейін өтінішімді сабырмен тыңдап: «Ақсақал, уайымдамаңыз. Үйіңізде жылу болады», деп қазақша жауап берді. Азаматтың қамқор көңілінен кейін үйім жылынып сала бергендей болды», – деп ағынан жарылған еді. Бірде қала əкімінің міндетін уақытша атқарып жүрген Н.Дычко өткізген жиынға қатыстық. Николай Васильевич жиынды аяғына дейін қазақ тілінде жүргізді. Бөлім басшыларының түгелі дерлік мемлекеттік тілде баяндама жасады. Осыдан кейін «мемлекеттік қызметте қазақша білмейтін қазақ басшыдан гөрі, қазақша сөйлейтін өзге ұлт өкілінің істегені анағұрлым тиімді ме» деген ойға қалдық. Жергілікті ұлтқа құрметпен қарайтын, кішіпейіл, бойынан парасаттылықтың лебі ескен Н.Дычкомен аз-кем əңгімелесудің сəті түсті. – Менің анам Вера Ефимовна – Көкшетаудың тумасы. Ата-бабасы Ресейдің Володаровка аймағынан қоныс аударып, табиғаты əсем Көкшетау баурайында тұрақтап қалған. Бала кезімде əжем Қазақстанға отбасының көшіп келу себебі, жергілікті ұлттың жатсынбай қарсы алғандығы жөнінде жиі əңгіме қозғайтын. Бертін Шоқан Уəлихановтың жақын досы Григорий Потаниннің 3 томдық энциклопедиялық кітабы қолыма тиді. Оқып отырғанымда, сол кездегі оқиғалар өзіме таныс көрінді. Əжемнің əңгімелерін жазбаша күйде оқығандай əсер алдым. Салыстырып қарасам, əжем тарих қатпарына кеткен оқиғаны бізге сол күйінде жеткізген екен, – дейді Николай Васильевич.

Н.Дычконың анасы Қазақстанның байырғы тұрғыны болса, əкесі Украинадан екен. Екеуі шаңырақ көтеріп, Екібастұзда жаңа өмір бастайды. Дычколар отбасы «Арман» кинотеатрының маңайындағы барактардың бірінде тұрыпты. Шағын үйде бірнеше жан өмір сүрсе, көршілерімен туыстай араласқан. «Əлі есімде, баракта біз бірінші болып телевизор сатып алдық. Кешке жұмыстан кейін көршілердің бəрі біздің үйге жиналып, телевизор көретін», дейді ол. 1972 жылы əкесінің жұмыс орнынан М.Жүсіп көшесі, 42 «Б» үйден үш бөлмелі пəтер беріліпті. Қарындасы Таня екеуі мұндағы көршілердің балаларымен де тез жақын араласып кетіпті. – Əкем еңбек демалысын алған кезде отбасымен бірге Украинадағы туыстарына баратын. Менің есімде қалғаны, əкем Қазақстан жайлы мақтанышпен əңгімелеп, қазақ достарын аузынан тастамайтын. Ол аз уақыттың ішінде Қазақстанды Отаным деп таныды. Қазақтардың дархандығына, қонақжайлығына риза болды. «Бөтен елдің байлығына қызықпайды. Басқа ұлтты өзектен теппейді. Алдындағы асын қонағымен бөлісіп жейді. Бұл қазақтардың басты ерекшелігі», деп əркез айтып отыратын. Жергілікті ұлтқа құрметпен қарауды əкемізден үйрендік. Ол балаларына қазақтармен сыйласып өмір сүруді аманат етті, – дейді Николай Васильевич өткен күндерді еске алып. Өкінішке қарай, тағдыр Василийге ұлының əке аманатына сай азамат болып қалыптасқанын көруді жазбапты. Саналы ғұмырында адал еңбегімен абыройға бөленген жан 55 жасында дүниеден озады. №1 лицей мектебінің түлегі Николай Екібастұздағы тау-кен техникумына оқуға түседі. Еңбек ете жүріп, Мəскеудегі университеттердің бірінде жоғары білім алады. 20 жылдай Екібастұз көмір бірлестігінде еңбек еткен оған сенім көрсетіліп, монтаждау-реттеу басқармасына директорлыққа

тағайындалады. Ол жаңа қызметте жүріп электрлендіру саласында білімін толықтыру қажеттігін түсінеді. Сөйтіп, Қ.Сəтбаев атындағы Екібастұз инженерліктехникалық институтында оқып, электрик-инженер саласына маманданады. 2006 жылдың шілде айында қалалық мəслихаттың депутаттығына сайланады. Жас басшы осы жылдан бастап қазақ тілін тереңдетіп оқуға ден қояды. – Тілді үйрену үшін, ең бастысы, адамға ынта керек. Мəселен, бізге əртүрлі мəселемен тұрғындар келеді, келген адаммен туған тілінде сөйлессең, тіл табысу да жеңілдеу. Сол үшін бастапқыда ауызекі тілді болса да меңгеру қажет деп ойлаймын. Оның үстіне мемлекеттік тіл жайында арнайы бекітілген бағдарлама бар ғой, басшы өзгелерге үлгі болуы үшін алдымен өзі бірінші болып орындауға міндетті, – дейді Николай Дычко ойымен бөлісіп. Николай Васильевичтің ұлы Новосібір мемлекеттік уни верситетін бітірді. Сол қалада өндірістік тəжірибеден өткен. Оны озат студент ретінде Новосібірдегі кəсіпорындардың бірі қызметке де шақырады. – Бірақ ұлым Новосібірді жерсінбеді. «Өзге елде сұлтан болғанша, өз елінде ұлтан болғанды» жөн көріп, «Проммашкомплект» ЖШСіне жұмыскер болып орналасты. Жұмысында кəсіби маман ретінде танылған ол сатылап өсті. Қазір учаске бастығы болып жұмыс істейді, – дейді Н.Дычко. Ойлап қарасақ, ұлтаралық татулықтың, ынтымақтастықтың сақталуына бір-бірімізге көрсетер ілтипаттың өзі жеткілікті. Халқына адал қызмет етуді өзіне парыз санаған елжанды Николай Васильевичтің жарқын ісі өзгелерге де үлгі-өнеге болса игі. Дария ЕРҒАЗИНА. Павлодар облысы.

Жолдау жїйелі іске бастайды Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауын жүзеге асыру еліміздің ұзақ мерзімді кезеңдегі басты басымдықтары болып табылады. Алматыда Жолдауды ақпараттық-насихаттық қамтамасыз ету бағытында бірқатар жүйелі жұмыстар атқарылып жатыр. Сондай шаралардың бірі кеше Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде болып өтті. Шарафаддин ƏМІРОВ, «Егемен Қазақстан».

Елбасы Жолдауын талқылауға арналған «Қазақстан-2050» Стратегиясы – елдің əлеуметтік-экономикалық жаңғыртылуының берік негізі» атты қалалық ғылыми-практикалық конференцияға Алматы қаласы əкімінің орынбасары Зəуреш Аманжолова қатысып, сөз сөйледі. – Биылғы жылы Елбасы Жолдауын жүзеге асыру аясында қаламыздың əлеуметтік-экономикалық ахуалы тұрақты өсу қарқынын көрсетіп отыр, – деді Зəуреш Жұманəліқызы, – жыл

басынан бері Түрксіб ауданында халықаралық стандартқа сай келетін №24 қалалық емха на ашылды. Сонымен қатар, Алатау ауданында жалпы білім беретін 3 мектеп пайдалануға тапсырылды. Жыл барысында 1200 орынға арналған жалпы білім беретін жаңа 4 мектеп пайдалануға беріледі. Сонымен бірге, мектептер аумағында 4 балабақша құрылысы жүргізілуде. Метрополитеннің екінші кезегінің салынуы, 6 жолайрықтың құрылысы, 25 əлеуметтік дəріхананың құрылуы, ипотекалық жəне жалға берілетін үйлердің пайдалануға берілуі, жаңа жұмыс орындарының ашылуы – барлығы

халық игілігі үшін атқарылып жатқан жұмыстар. Конференцияда М.Əуезов атын дағы Əдебиет жəне өнер институтының директоры Уəлихан Қалижанов, Білім жəне ғылым министрлігі Ғылым комитетінің экономика институтының директоры Сəкен Еспаев, Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының бас ғылыми қызметкері Саттар Мəжітов сөз сөйлеп, Елбасы Жолдауына қатысты ойпікірлерімен ортақтасты. Ғылыми форум жұмысына жер гілікті мемлекеттік органдардың басшылары, аудан əкімдері, қалалық мəслихат депутаттары, саяси партиялардың, үкіметтік емес ұйымдардың, этномə дени бірлестіктердің, жас тар ұйымдарының, бизнес құрылымдарының жетекшілері, білім беру, денсаулық сақтау, мəдениет салаларының қызметкерлері қатысты. АЛМАТЫ.


www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

 Ел жəне Елбасы

«Нўрекеѕніѕ їйіне барсаќ, домбыраныѕ їнін еститінбіз»

Елбасының қымбат қасиеттерінің бірі – достыққа адалдығы. Жалпы, Нұрсұлтан Əбішұлы ескі достарымен жиі кез десіп тұрады. Биылғы күзде курстастардың Теміртау қаласына алғаш рет комсомолдық – 1958 жылы 10 сыныпты бітіргеннен кейін бір жыл колхозда жұмыс істедім, – деп бастады əңгімесін Сатыбалды аға. – Келесі жылы ҚазМУ-дің физикаматематика факультетіне құжат тапсырдым. Нұрекеңді алғаш рет осы жерде көрдім. Ол химия факультетіне құжат тапсырды. Бірақ, сол кездегі саясат бойынша, яғни КСРО Үкіметінің қаулысына сəйкес 2 жыл еңбек өтілің болмаса, конкурсқа қатыспайсың деген талап біздің жолымызды кесті. Амал жоқ, ауылымызға қайттық. Əйтсе де ауылға келген соң ағайын арасында «Мектепті үздік бітірген бұл қалай оқуға түсе алмай қалды?» деген əңгіме көбейіп бара жатқан соң, «Теміртауға қазақ балаларын жұмысқа аламыз» деген хабарландыруды оқып, жиналып сол жаққа кеттім. Сөйтіп, бізді Днепродзержинскіге оқуға жіберді. Нұрсұлтанмен қайтадан күз айында сол Украинада кездестік. Қазақстаннан барғандар 3 топқа

жолдамамен барғандарына 55 жыл болады. Елбасының курстасы, досы əрі əріптесі Сатыбалды Ибрагимов сол бір сағынышты күндерді еске алып, əсерлі сəттерді бізге əңгімелеп берген еді.

бөліндік. Исламқұлов, Нəрікбаев дəнекерлеуші мамандығы бойынша, мен құю жəне бөліп құю краны машинисі, Нұрсұлтан мен Қабидолла домна өндірісі бойынша оқыды. Украинадағы училищеде бір бөлмеде 18-20 бала жататынбыз. Ал Теміртауда Н.Назарбаев, Қ.Сəрекенов үшеуміз бір бөлмеде тұрдық. Біз оқуды олардан 6 ай бұрын бітіріп, қыркүйек айында Теміртауға келдік. Алайда, болат қорытатын пеш құрылысы əлі аяқталмағандықтан, бізге уақытша қара жұмыс істеуге тура келді. «Екі қолға жұмыс бар ма?» деп жалындап тұрған жаспыз ғой. Басшылық қай жаққа жұмсайды, сол жаққа барып, белсеніп жұмыс істейміз. 1960 жылы шілде айында көптен күткен домна пеші іске қосылды. Нұрсұлтан мен Қабидолла домна пешінде көрікші болып істеді. 1962 жылы бəріміз Қарағандыдағы политехникалық институтқа

түстік. Қазақта: «Өсер елдің баласы он бесінде баспын дер» деген жақсы сөз бар ғой, Нұрсұлтан сол кезде-ақ алғыр, ақылды, өткір қасиеттерімен ерекше көзге түсті. Ол кезде көпшілік тəртіпті, адал, өнерлі жастарды қатты сыйлайтын. Нұрекең сөзге шешен, спортпен шұғылданып, біраз биіктерді бағындырған əрі белсенді, өнерпаз жігіт болды. Домбыра шертіп, аккордеон тартатын. Жігіттер оны, əсіресе, бір жұмысқа кіріссе, жарты жолда тастап кетпей, ақырына дейін жеткізетін, уəде берсе, уақытында орындайтын адал қасиеттері үшін қатты құрметтеді. Əлі есімде... Ол алдымен домна цехының партком хатшысы болып сайланды. Мұнда 1300 адам жұмыс істейді. Цех бастығының құдіреттілігі соншалық, ол қызметке басшыны тек Мəскеу жақ қана бекітетін. Бірақ, Нұрсұлтан батылдық танытып, мəселені өткір қойды. Сөйтіп,

парторг цех бастығын жұмысты нашарлатып жібергені үшін қызметінен алдыртып тастады. Шешімді коммунистердің бəрі қолдағандықтан, Мəскеу жақ ештеңе істей алмады. Шынын айту керек, бұл комбинат тарихында болмаған оқиға еді. Осыдан кейін Нұрекеңнің беделі одан сайын көтеріліп, жұмысшылар оған кəдімгідей арқа сүйеп, қалқан көре бастады. Тіпті оның қызметі өсетіні жайлы əңгіме тарады. Ең бастысы, оның қайсарлығын, металлургтер алдындағы беделінің зор екенін көзімен көрген көптеген басшылардың Нұрсұлтанның қасында мысы басылып, қазақ баласымен санасатын болды. Нұрсұлтан өз мамандығын шексіз сүйді жəне өндірістің қан тамырын дөп басатын білікті, білімді металлург еді. Парторг ретінде барлық проблемаларды шешуді алдына мақсат етті. Жəне ол мақсатына жетпей тынбайтын. Теміртауда алғашқы жылдары қазақ жігіттерінің саны небəрі 3 пайызға жетер-жетпес еді. Ал Нұрсұлтанның домна пешінде 1200 адам жұмыс істесе, соның ішінде 70-80-і қазақ болатын. Цехта 500 адам болса, 25-і қазақ. Осыдан кейін қазақ ретінде өсіп көріңіз. Жоғары көтерілу үшін олардан артық жұмыс істеуің керек, білімді, жігерлі, табанды болуың қажет. Басшылықтың тапсырмасын екі етпейтінбіз. Училищені бітірген кезде көбіміз 20 жаста едік. Өндірісте жұмыс істеу өте қиын болды. Егер бір адам жұмыстан сəл қате жіберсе, апат болады. Оның залалы өте көп. Талай жігіттер басқа жұмысқа ауысып кетті. «Еңбекпен мінез қалыптасады» деген емес пе, келе-келе біз де қиындыққа үйрендік. Темірдей мінез қалыптасты. Нұрекең – кеңпейілді адам. Елбасы да пенде. Бір сəт ескі достарымен бас қосып, өткен-кеткенді айтып, арқа-жарқа отырғысы келеді. Əрине, Нұрекеңмен бірге отырғанда ол кісінің Елба сы, осы елдің Президенті еке нін бір сəт те жадымыздан

шы ғармаймыз. Шынын айту керек, кейбір курстастар, достар ал ғашында əңгімеге ілесе алмай, ептеп абыржып қалатыны да бар. Бірақ, мұндай абыржу, көңіл толқушылықты Елбасының ақ жарқын күлкісі, ақпейіл əңгімесі, қарапайымдылығы басып тастайды. Мұндай кезде Ел басы өте көңілді отырады. Жеке-жеке əңгімеге тартып, жағдайымызды сұрайды. Сонау Днепродзержинскіде бірге оқыған, одан Теміртауда бірге жұмыс іс теген кездегі қызықтарды еске алып, күліп, бəрі бір жасап қалады. Бұған дейін курстастар Шымкентте, Теміртауда, Днепродзержинскіде бас қосқан болатынбыз. Кейде курстастары Елбасыға хат жазып, бас қосу жөнінде ұсыныс тастап, соның арқасында жиналып та қалатын кезіміз бар. Биылғы күзде курстастардың Теміртау қаласына алғаш рет комсомолдық жолдамамен барғандарына 55 жыл толады. Теміртауда жүргенде жұмыс ауыр, Нұрекеңнің үйіне жиі-жиі барып, Сара Алпысқызының қолынан талай рет тамақ іштік. Қанша адам барсақ та, қай уақытта барсақ та, Сара Алпысқызы қабақ шытпайтын. Қашан көрсең, дастарқанын жайып, төріне шығаратын. Содан болар, бəріміз осы үйге бауыр басып кеттік. Нұрекеңнің үйіне барсақ, домбыраның үнін еститінбіз, көңілденіп, серпіліп қалушы едік. Сол кездері туған күндерде жиі бас қосатынбыз. Осы күнге дейін де сол үрдіс сақталды. Бір таңғалатыным, ол достарының, олардың жұбайларының туған күндерін ешқашан ұмытқан емес. Міндетті түрде құттықтайды. Шетелде жүрсе, жеделхат жолдайды. Мен мұның бəрі досымның ата-анасынан дарыған қасиет, тəрбие деп ойлаймын. Жазып алған Оралхан ДƏУІТ. «Егемен Қазақстан». Оңтүстік Қазақстан облысы.

 Есімі елге елеулі

Баќытты таєдыр Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Əңгімелегелі отырған кейіпкерімізді теміртаулықтар жақсы біледі. Ол алдымен сыйластық, достық құрметіндегі жан тұрғысында танымал. Арман қуған шағында алыстағы Ақадыр деген ауылдан Теміртау дүбірі шақырып, өзіндей өрендер ортасына қосылған кезінде тағдыр болашақ Тұңғыш Президентпен бірге оқып, бірге еңбек етіп, жақын араласып, сыйласуға жарастыруды маңдайына жазатынын қайдан білсін. «Сынасуға жараған сыйласуға да жарайды» делінгендей, қатар шыңдалған өмір жолы жарасымды жолдастыққа жалғастырса, сол қалпында берік сақталып қалатындығы қайдан қаперіне келсін. Бақытына қарай солай болды. Бұрынғы əріптестерімен қауышу сəттерінде Нұрсұлтан Əбішұлының топ ортасынан бірден танып, құшақ ашып, төс түйістірер Қуаныш Омашев деген кісі осы. Сондайда Мемлекет басшысы мен қатардағы азамат арасындағы үзілмеген құрмет жұрт жүрегін ерекше сүйсінтіп өтеді. Достастықтың лауазым таңдамайтын, дəреже екшемейтін қадіріне бөленген азаматтың мұндайлық ілтипатқа бауыр тартылуы, əрине, жайдан-жай еместігі анық. Ауыл мектебін бітірген соң Теміртауға бірден тартқан шағында ешқандай мамандығы да, алға қойған түпкі мақсаты да жоқ болатын. Жастық жалын көптеген құрбы-замандастарындай осы қаланы жаңғыртқан еңбек дүбірі ортасынан табылуға талпындырған. Əуелі слесарьлықты, оған іле фрезершілікті игеріп, жұмысқа белсене кіріседі. Өндірісте ысылуы Қарағанды политехникалық

институтына оқуға түсуіне жеңілдік жасайды. Қатарларына металлург мамандығы бойынша білім тереңдетуге келіп қосылған теміртаулық əріптестерінің ішінен алғырлығымен, ширақтығымен бірден көзге түсуші жігіт бауырмал, ашық мінезімен баурап əкеткені есінде. Басқа тұрғыластарына қарағанда орысшаға да жүйрік, жас жағынан да үлкендігі бар, горновой ретінде домна пешінде шойын қорытудың мектебінен де өтіп үлгерген, сабаққа үлгерімі де үлгілі азамат аты-жөні Нұрсұлтан Назарбаев екенін айтып, өзінің де теміртаулық бұрынғы жұмысшы екенін білгенде тіптен жақын араласа түседі. Қуаныш ағамен əңгіме үстінде айтылып өтілгендей, курстасының өзгелерден озыңқы қарым-қабілеті оқу барысында танылып қана қоймай, студенттік құрылыс жасағында қоян-қолтық еңбек етулерінде, Қазақстан Магниткасында өндірістік тəжірибеде бірге болуларында байқала бастайды. Іскерлік, ұйымдастырушылық қасиеттер

ұшқыны Нұра ауданындағы «Балықтыкөл» кеңшары тұрғындарына арналып үйлер салу кезінде айрықша білінеді. Алғашқы күндерде жұмысты үйлестіре де, жергілікті басшылармен тіл табыса алмай іс берекесін кетірген жетекшінің орнына студенттердің қалауымен қайта сайланған жасақ командирі жас Назарбаевтың құрылыстың жүргізілуін қолға алуы-ақ жағдайды өзгертіп сала береді. Тұралап қалған жұмыс тез жанданып, күзге дейін 10 шақты тұрғын үй қоныстанушыларға тарту етіледі. – Бұл Нұрекеңмен бірге алғаш рет еңбекке етене араласуым еді. Өзі де шаршауды білмейтін, өзгелеріміздің де солайша жұмыс істеуін қалайтын талабы қайратымызды қайрап, жігерімізді жаныды. Көбіне механизаторлар мен шопандар отбасы қоныстанған үйлер жандары алғыстың үлкенін алдымен командирімізге жаудырған болатын, – дейді Кəкең. Оқу бітіріп, Теміртауға оралып, ауыр еңбектің қайнаған

қазанына тап болғанында мамандығынан айныңқырап, тіпті оны тастап, ауылға қайту туралы да ой келіпті сол кезде жиырмадан енді аттаған кейіпкерімізге. Ешқандай жасырарлық сыры жоқ əдетімен Нұрекеңе осындай ние тін сездіргенде: «Қуаныш, бір бастаған істі аяқсыз қалдыру жөн болмас. Бүгін сен ауылыңа қайтсаң, ертең мен ауылыма қай тар болсам, орнымызды кім баспақ?! Біртіндеп күш жинап, қуаты артып келе жатқан Магниткамыздың келешегі біздің қо лымызда емес пе? Еңбекке еңсеңді түсірме», дейді. Мұндайлық орынды ақыл-кеңес, қиындыққа мойымауға жігер құю бір өзін ғана емес, бірқатар əріптестерін де мақсаттарына беріктікті беріктіргенін ризалықпен еске алады Қуаныш Омашев аға. Металлургиялық комбинаттың əр буынында еңбек еткендерімен, жақсы жолдастық қарым-қатынас үзілмейді. Сөз орайында Кəкең мақтанышпен айтып өткендей, үйленіп, жеке шаңырақ көтеруіне Нұрсұлтан досы дəнекер болыпты. «Жаңа отау құрушылардың Теміртаудағы тұңғыш комсомолжастар тойы Зоя Балапашқызы жеңгең екеуміздің тойымыз болды. Домбыра да шертетін, сырнайда да ойнайтын, тəп-тəуір əншілігі де бар Нұрекең оны өзі басқарды. Президент болар адамның той асабасы болуы əлемде тек бізде кездескен шығар, сірə», деген Қуаныш Омашұлы мақтанышы шынында мақтанарлықтай ғой. Жүзінен жылылық ескен, көкірегінен нұр төгілген, бəлки, осындайлық мінезімен қадір тұтуға лайық ағамыз от пен жалын өтінен өткен металлург əріптестеріндей сүйікті Теміртауларының атақ-даңқы асуына, қайтадан жасарып, жасануына Елбасының үлесі үлкен екенін терең разылықпен

атайды. Тоғыз жыл бойы иық тірестіріп шойын қорытқан, металлургия алыбының тынысын бірге кеңейткен Арғын Жүнісов, Николай Назаров, Владимир Колбаса, Виктор Никонов, Ермек Тілеубаев, Алтынбек Асанов, Тоқтархан Ысқақов,Төлеу Дүйсембаев, Владимир Кауц сынды өндіріс саңлақтары өмір Қуаныш Омашевтай адаммен қатар еңбек ету бақыты бұйыртуын, сыйлас болуды тағдырларының қымбат сыйы санайды. Нұрсұлтан Əбішұлының облысқа жұмыс сапарларында бірінші кезекте Теміртауға атбасын тіреп, бірден бəріне ыстық ұя – комбинатқа бұрылып, өздерімен жүздесу сəттері əрқашанда жүректерін толқытарлық, көңілдерін өсірерлік оқиға. «Қай елдің Президенті бұрынғы еңбектес əріптестерін əсте ұмытпай, баяғы қалпынша еменжарқын қалжыңдасып, еркін əңгімелесіп, мұң-мұқтаждарын, талап-тілектерін біліп, бірге шойын қорытуға қатысып жатады. Еңбек адамына деген құрметтен айнымауына орай «Біздің Нұрсұлтан Назарбаев» деп өзімсіне айтуымызды мақтан тұтамыз», дейді Владимир Колбаса. Кей реттерде олар Қуаныш Омашевтың шаңырағында бас қосып, мəре-сəре болып қалады. Мұндайда Елбасымен тілдестіруші Қуаныш достарына, оған ежелгі сыйластықты жарастырушы ретінде ризалықтары шексіз. Бұл күнде үш баласының үшеуі де металлургтік жолды жалғастырған Омашевтар ордалы əулет ретінде белгілі. Отбасы қуаныштарында Астанадан телефон шалынғанда «Ата, сізбен Президент сөйлескелі жатыр», деп жарыса дауыстап, телефон құлағын ала жүгіріп шаттанатын немерелері өсіп келеді. Осындай тағдыр бұйырған Қуаныш Омашев соған лайық жан. Бұл жағынан Кəкең, əлбетте, бақытты адам. ТЕМІРТАУ.

3

Əйелдердіѕ зейнет жасын ўлєайту бюджет ќаражатын їнемдеу їшін енгізіліп отырєан жоќ (Соңы. Басы 1-бетте). Сондай-ақ еңбек өтіліне сəбилердің күтіміне байланысты жұмыс істемейтін аналардың күтім жасаған уақыты, бірақ əрбір баласы 3 жасқа жеткенге дейінгі уақыты, жалпы 12 жас шеңберіндегі уақыт есептеледі. Осыған байланысты ауылда өмір сүріп жатқан, жұмыс істемейтін жəне жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатыспайтын əйелдер зейнетке шығарда еңбек өтілі 12 жылға сəйкес келетін ең төменгі мөлшерде еңбек зейнетақысын, сондай-ақ базалық зейнетақы алатын болады. Қоғамдық өндірісте жұмыс істеуге мүмкіндігі бар жəне жұмыс істеуді қалайтын əйелдер үшін Қазақстан Үкіметі «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасы аясында, өңірлік бағдарламалар аясында нəтижелі жұмыспен қамтуға тарту шараларын іске асырады. Зейнетақы жарналарын үздіксіз жүзеге асыру жəне зейнетақы жиналымдарының көлемін ұлғайту үшін қосымша əйелдердің бала туу жəне оның күтіміне байланысты демалыста жүрген кезеңіне міндетті зейнетақы жарналарымен субсидиялау енгізіледі. – Енді шетел тəжірибесімен са лыстыра отырсақ, жалпы, халық ара лық тəжірибеде тұрақты зейнетақымен қамсыздандыру мəсе ле лерін шешу үшін əйелдердің зейнет жасын ұлғайту қолданыла ма? – Тұрғындардың қартаюына орай көптеген шет мемлекеттерде, мəселен, Ұлыбритания, Германия, Франция, Норвегия, Швеция, Оңтүстік Корея, Чехия, Əзербайжан, Украина, Эстония жəне тағы басқа да елдерде зейнетақы жасы арттырылған немесе арттыруды жоспарлап отыр. Бұл орайда Еуропа қауымдастығының 18 елінде əйел азаматтарының зейнетақы жасы 2020 жылға қарай ер кісілердің зейнет жасымен теңестіріледі, ал бес мемлекет аталған мəселені кейінірек шешуді жоспарлауда. ТМД елдерінің қатарынан Қазақстанмен салыстырғанда зейнетақы жасы Арменияда – 63 жас, Грузияда – 60 жас жəне Молдовада 60 жас болып белгіленген. Зейнетақы жасын ұлғайту мəжбүрлі сипатта болмайды. Бұл мəселе тұрғындар үшін зейнетақы мөлшерін тиісті түзету есебінен дағдылы зейнетақы жасына шығу мүмкіндігін сақтай отырып, барынша икемді түрде жүзеге асырылады. Бұл жағынан біз АҚШ, Канада, Франция, Италия, Германия, Дания, Нидерланд, Финляндия, Швеция сынды мемлекеттерден тəжірибе аламыз. Зейнетақы жасын ұлғайту көптеген жағдайларда азаматтарды/

əйел дерді жасына жəне өзге де не гіз демелерге байланысты жаңа шарттарға ауыстыра отырып, кезең-кезеңімен саралау тұрғысынан жүзеге асырылады. Мəселен, көп балалы болу, денсаулығы үшін зиян ды жəне еңбек жағдайлары ауыр жұмыс өтілі, мүгедектік жəне тағы басқалар. Зейнет жасын көтеру əдетте жылына 2 айдан 6 айға дейінгі деңгейді құрайды. Мəселен, Оңтүстік Кореяда əйелдер үшін зейнетақы жасын (65 жасқа дейін) арттыру 20 жыл бойы, Францияда – 62 жасқа дейін арттыру 8 жыл ішінде, Украинада əйелдердің зейнет жасын 60 жасқа дейін ұлғайту 10 жыл ішінде жүзеге асырылатын болады. – Ал денсаулығына зиянды жəне қауіпті өндірістерде істейтін əйелдер зейнетке неше жасында шығатын болады? – Өндірістің ерекше жағдайларында жұмыс істейтін əйелдер үшін зейнетке ертелеу (50 жаста) шығу мүмкіндігі ерікті зейнетақы жарналарынан міндетті кəсіптік зейнетақы жарналарына өту есебі нен қамтамасыз етілетін болады. Мұндай жағдайда, еңбек жағдайлары зиянды жұмыстардағы əйелдердің жеке зейнетақы шоттарына зейнетақы жарналарының 15%-ы түсетін болады, оның ішінде міндетті зейнетақы жарналарының 10%-ы жұмыскердің өзінің жалақы қорынан түсетін міндетті зейнетақы жарналары, ал 5%-ы жұмыс берушінің есебінен болады. Бұл – жүйеге үздіксіз қатысып, ұдайы жарна аударып отырған жағдайда зейнетке ерте шығу үшін жеткілікті мөлшердегі зейнетақы жинақтарына ие болуға ықпал етеді. Бұл орайда жұмыс берушіге жүк теме көбеймейді, себебі кəсіптік зейнетақы жүйесіне аударылатын жарналардың сомасы салық төлемдерін жүзеге асыру кезінде шегерімге жатқызылатын болады. – Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Динара БІТІКОВА, «Егемен Қазақстан».

Ґткір сауалдарєа наќты жауап

Таразда «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңға енгізілген өзгерістерді түсіндіру бойынша семинар-кеңес өткізілді. Онда «Мемлекеттік қызмет туралы» жаңа Заңның басымдықтары мен ерекшеліктері талқыланды.

Кадрларды іріктеуде меритократия қағидатын күшейту, персоналды басқару механизмдері мен институттарын жетілдіру, кадр қызметінің құзыретін жəне мəртебесін жоғарылату, тəртіптік жəне этикалық бақылауды күшейту заңның басымдықтары екендігін Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттік төрағасы Əлихан Байменов баяндады. Мемлекеттік қызмет саласын реформалауға мүмкіндік беретін түбегейлі өзгерістер Елбасының саяси жігерінің арқасында заңға енгізілгені атап өтілді. «А» корпусына іріктеу мен «Б» корпусына өту жəне жоғарылау механизмдері, мемлекеттік қызмет саласындағы тəртіптік жəне этикалық қадағалау дың жаңа тетіктері əңгіме болды. Мемлекеттік қызмет саласына енгізіліп жатқан өзгерістермен кеңірек танысуға Алматы қаласы, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан жəне Қызылорда облыстарынан өкілдер жиналды. Семинар жұмысына Жамбыл облысының əкімі Қанат Бозымбаев, сондай-ақ облыстық кадрлық комиссия өкілдері, аудан əкімдері,

аудандық мəслихат хатшылары жəне тағы басқа азаматтар қатысты. Сонымен бірге, Еуропа Одағының «Қазақстан Үкіметі мемлекеттік қызметін реформалау жəне жаңғырту» жобасының жетекшісі Джордж Мирогияннис халықаралық тəжірибе тұрғысынан өз ойын ортаға салды. Семинарға қатысушылар осындай жиынның өзектілігі мен оның практикалық пайдасын атап өтті. Агенттік өкілдері мемлекеттік қызмет туралы жаңа заңнамаға қатысты маңызды əрі өткір сауалдардың барлығына жауап берді. Ə.Байменов Таразға жұмыс сапары барысында Жамбыл облысы бойынша аумақтық басқарма ұжымы жəне тəртіптік кеңес мүшелерімен кездесті. Сонымен бірге, Жамбыл облыстық əкімдігі жанындағы кəсіби біліктілікті арттыру орталығында болып, Тараз қаласы əкімдігінің бірыңғай кадрлық қызметі жұмысымен танысты. Жамбыл облысы жоғары оқу орны студенттерімен жүздесті. «Егемен-ақпарат».


4

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

 Құқық қорғау қадамдары Адамзат қоғамының даму барысын дөп басып, көре білген көне грек ойшылдарының бірі Публилий Сир: «Заңы дамыған елдің өзі де дамиды» деген екен. Елімізде тəуелсіздіктен бері қарайғы жиырма жылдан астам уақыт ішінде түбегейлі өзгерістер жасалып, басқаша қалыптасып, жаңаша дамуға бағыт алған саланың бірі – сот саласы. Мұны жұртшылық көріп те, көз жеткізіп те жүр. Ең алдымен, Ата Заңымыздың бір бөлімі (VII-бөлім) тұтастай «Соттар жəне

дамытуды жалғастырған жөн. Болмашы мəселелер бойынша дауларды шешу соттардан тыс тəртіппен жүргізілетіндей тетіктер қарастыру қажет. Сот билігінің беделі орындалмаған сот шешімдерінен төмендейді. Осыған байланысты, бұл жағдайды түбегейлі өзгерту жөніндегі шаралар қабылдануға тиіс». Аса маңызды құжаттағы бұл жолдар біздің сот жүйесіне өзінің қызметін заман талабына сай жетілдіре түсу міндетін жүктейді. Осының бəрі сайып келгенде

дамып, жетілуіне лайықты үлестерін қосып, өзіндік қолтаңбаларын қалдырды. Н.Т.Суханова, Н.Ш.Жолдасбаева, Т.С.Берікқалиева, Ғ.А.Мақажанова, И.Қ.Елекеев, М.Н.Нұрбеков сияқты белгілі заңгерлерді маңғыстаулық əріптестері əрдайым мақтаныш тұтады. Əрине, облыстың өндірісінің қарқын алып, экономикалық жағынан дамуы көңіл қуантады. Бірақ та, мұнда негізінен мұнай кəсіпшілігімен ғана айналысатындық жұмыссыздықтың бар екені, жері құм-

Астанаєа сабылып, əуре болмай... Сот істері жергілікті деѕгейде əділ, тиянаќты, сауатты ќаралуы тиіс Досжан ƏМІРОВ,

Маңғыстау облыстық сотының төрағасы.

сот төрелігі» мəселесіне арналып, оның ал ғашқы бабында (75-ші бап) соттың биліктің маңызды бір тармағы екендігі тиянақталып көрсетілді. Егеменді ел Қазақстан Республикасының Азаматтық, Азаматтық істерді жүргізу, Қылмыстық, Қылмыстық істерді жүргізу, Əкімшілік кодекстері қабылданып, қолданысқа енгізілді. 2000 жылғы 25 желтоқсанда «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі жəне судьялардың мəртебесі туралы» деп аталатын бұрын-соңды болмаған арнайы Конституциялық Заң қабылданып, онда сот саласының жұмысы мен міндеттері, судьялардың жауапкершілігі мен құқыққұзыреттері анықталып, белгіленді. Бүгінгі таңда соттарда істердің қаралу сапасы мен деңгейін жетілдіру, тереңдету мақсатында жер-жерде, əр облыс пен республикалық маңызы бар Астана, Алматы сияқты қалаларда экономи калық, қылмыстық, əкімшілік жəне жасөспірімдер істерін қарайтын арнайы мамандандырылған ауданаралық соттардың ашылып, жұмыс істеуі қалыпты көрініске айналды. Судья сот жүйесіндегі басты тұлға саналатындықтан оған үміткерлерді іріктеу қатаң жүргізіліп, Жоғарғы Сот кеңесінің ұсынысымен Президенттің Жарлығымен тағайындалатын болды. Кəсіпқой маманкадрлар даярлау ісіне жете мəн беріліп, заңгерлік жоғары білімі бар судья болғысы келетін жастарды ҚР Президентінің жанындағы мемлекеттік қызмет академиясы Сот төрелігі институтының магистратурасында арнайы оқытып шығару үрдіске айналды. Жалпы, республикамызда сот жүйесінің жұмысын одан əрі жақсарту мен жетілдіру бағытында бұдан басқа да бірқатар игілікті істер мен ықпалды шаралар жүзеге асырылды жəне асырылуда. Осы сияқты, ағымдағы XXI ғасырдың орта тұсына дейінгі еліміздің даму бағдарын айқындап белгілеп берген, Елбасымыз Н.Ə.Назарбаевтың 2012 жылғы 14 желтоқсандағы Қазақстан халқына арнаған Жолдауында жария етілген «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» деген бағдарламада былай деп көрсетілді: «Құқықтық саясаттың маңызды мə селесі азаматтардың Конституция кепілдік беретін сот арқылы қорғалу құқын жүзеге асыруы болып табылады. Бұл үшін сот төрелігін жүзеге асыру процесін оңайлату, оны басы артық бюрократиялық рəсімдерден арылту керек. Жаңа ақпараттық технологияларды белсенді енгізген жағдайда мұны істеу қиын емес. Сонымен, бір мезгілде соттардың жұмысын жеңілдету мақсатында дауларды соттардан тыс реттеу институттарын

демократиялық құндылықтарға ден қойып, өркениетті дамуға бет алған мемлекетке тəн құбылыс пен қадам-қаракеттер. Cол себепті де Президентіміз аталған Жолдауында: «Қоғам əрбір қадам басқан сайын демократияландыру мен адам құқықтары саласындағы ең жоғары стандарттарға жақындап келеді» деп атап көрсетті. Биыл құрылғанына қырық жыл толып отырған біздің Маңғыстау облыстық соты да осынау өзгерістер мен реформалардың, стратегиялық бағдарламалардың аясында жұмыс істеп келеді. Құрылым-құрамында 5 аудандық сот, 3 қалалық сот, 1 əскери сот, 2 əкімшілік сот, бір-бірден ауданаралық мамандандырылған қылмыстық істер, экономикалық істер, жасөспірімдер істерін қарайтын соттар жұмыс істейтін Маңғыстау облыстық соты республика сотының елеулі бір тармағы саналады. Облыс көлемінде 79 судья қызмет етеді. Əйтсе де, облыстық соттың тарихын облыстың өзінің саяси, экономикалықəлеуметтік, мəдени даму тарихынан бөлек алып қарауға болмайды. Ал, əуел баста Маңғыстаудың өз алдына облыс болып құрылуына 1961 жылы 5 маусымда Жетібай дөңінде мұнай атқылап, бұл аймақта «қара алтын» мен «көгілдір отынның» мол қоры бар екені белгілі болып, өңірдің өндірістік-өнеркəсіптік əлеуетінің зор екені ықпал еткенін қазіргі күні екінің бірі біле бермеуі мүмкін. Осы ойымыздың айғағындай жетпісінші жылдардың өзінде Қазақстанда жылына 15 миллион тонна мұнай өндірілген болса, соның 12 миллионы Маңғыстау түбегінің үлесіне тиді. Құжаттық деректерге зер салатын болсақ, 1973 жылғы 20 наурызда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Маңғышлақ облысын құру туралы, іле-шала 23 наурызда Маңғышлақ облыстық сотын құру туралы Жарлығы шыққанын көреміз. Осының өзі жаңадан құрылып жатқан облыста өзге мекеме-ұйымдарға қоса, бірінші кезекте облыстық сотты құрудың қаншалықты маңызды да қажетті болғанын аңғартады. Маңғыстау облыстық сотына Қуанышбай Мəмбетовтен кейін əр жылдары Нұрғожа Чиняев, Мұхтар Смағұлов, Сəкен Абдуллаев сияқты тəжірибелі судьялар басшылық етіп, облыстағы сот жүйесінің

шағалды, қуаң, климаты құрғақ болғандықтан жеміс-жидек пен бау-бақшаның өсе бермейтіні, азық-түлік пен көкөністің сырттан тасымалданатыны, сондықтан оның бағаларының басқа өңірлерден қымбаттау болатыны, осындай факторлардың жинақтала келгенде халықтың тұрмыс жағдайына əсер ететіні жасырын емес. Облыстың тарихында екі рет 1989 жылғы маусым мен 2011 жылғы желтоқсанда «Жаңаөзен оқиғасының» орын алуы осындай əлеуметтік теңсіздік пен тұрмыстық келеңсіздіктерден туындағаны айдан анық. Соңғы оқиғаға байланысты Жаңаөзен мен Шетпеде болған заң бұзушылық пен қылмыстық əрекеттерге қатысты істерді біздің Ақтау қалалық соты қарады. Бұл біз үшін үлкен жауапкершілік жүктеген сын болды. «Оқиғаға қандай баға беріліп, қандай үкім шығарылар екен?» дегендей, сот процесінің барысына бүкіл əлем назар аударып, бұқаралық ақпарат құралдарының тілшілері қатысып, əртүрлі халықаралық ұйымдар көз тігіп, бақылап отырды. Осы орайда мына бір жайтты атап өтудің қисыны мен реті келіп тұр. 2012 жылдың қазанында Елбасымыз Австрия мемлекетіне барған сапарында БАҚ өкілдері Жаңаөзен оқиғасына байланысты сұрақ қойғанда: «Бұл жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы кəдімгі қарапайым дау болды, олар бүкіл əлемде болып жатады. Оны шешуге болатын еді, алайда қылмыстық элементтер өздерінің жеке мақсаттарын көздеп, оны қантөгіске апарып соққан қақтығысқа айналдырды», – деп жауап берді. Жəне одан əрі: «Мүлдем ашық, қоғамдық, транспаренттік тергеу жүргізілді, бұл бүкіл бұқаралық ақпарат құралдарына, қатысқысы келетіндердің барлығына ашық, əділ сот болды. Сотталғандардың бəрі де жай басқа нəрсе үшін емес, нақты қылмыстары үшін жазасын алды. Өздерінің өкілеттілігін асыра пайдаланып, адамдарға қарсы оқ атқан құқық қорғау органдарының қызметкерлері де сотталды. Осындай оқиғаға арандатқандар да сотталды», – деп атап көрсетті. Бұл біздің жұмысымызға берілген шынайы əрі оң баға болатын. Мұның бəрін мен əдейі Жаңаөзен оқиғасының сотта қаралуы жайында жұртшылықта ақиқатты ақпарат, дұрыс түсінік болсын деген мақсатта айтып отырмын. Аталарымыз: «Бір күн жанжал болған үйдің қырық күндік берекесі кетеді», деп текке айтпаған. Келешекте қай-қайсысымыз үшін де Жаңаөзен оқиғасы ой салып, тəлім аларлықтай сабақ болуға тиіс. Бүгінде біздің облыстағы барлық сот

орындары аудандық соттан облыс тық сотқа дейін уақыт талабына сай салынған, əділдіктің нысанындай алыстан менмұндалап тұратын əсем де келбетті ғимарт тарға орналасқан. Судьялар мен мамандардың талапқа сай нəтижелі жұмыс істеулері үшін барлық жағдай жаса лынған, соңғы үлгідегі компьютерлермен басқа да техникалық құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілген. Сот қызметкерлері түгелдей дерлік «Қазақстан Республикасының Сот органдарының Бірыңғай автоматтандырылған ақпараттық – талдау жүйесі» бағдарламасымен жəне ішкі электрондық пошта байланысымен жұмыс істейді. Бізде істер мен құжаттық қағаздардың мемлекеттік тілде жүргізілуі жөнінен ешқандай да бір қиындық пен кедергі жоқ деп айта аламыз. Өткен жылдың қорытындысы бойынша Маңғыстау облыстық соты республика деңгейінде алдыңғы орындардың бірінен көрінді. 2011 жылмен салыстырғанда, жұртшылықтың əкімшілік істер жөнінен сотқа жүгінуі көбейіп, азаматтық жəне қылмыстық істердің кему үрдісі байқалған. Мəселен, қылмыстық істер саны 300ге азайған. Əйтсе де, сот жүйесінің жұмысында кемшіліктер де жоқ емес. Аратұра үкім шығаруда кейбір олқылықтар орын алып, жоғары сатыда түзетіліп, өзгертіліп жатады. Оның көпшілігі істі қараған судьяның тəжірибесіздігінен не заңдардың нақты білмеуінен болады. Судьяның қателігі мен білместігі сот төрелігіне, кейде адамның тағдырына нұқсан келтіруі мүмкін. Сондықтан да, бізде бес жылдың көлемінде 10 судья жұмыстан кетіп, соның ішінде төртеуі өз қызметіне лайық болмағандықтан босатылды. Облыстық деңгейде сот жүйесінің қызметін жақсарту, жетілдіру бағытында əлі де атқарылар жұмыстар көп. 2012 жылдың наурызында Жоғарғы Соттың төрағасы Бектас Бекназаров: «Ендігі жерде аудандық, қалалық соттардың жұмысы олар шығарған үкімнің жойылуына не өзгертілу санына қарай бағаланатын болады. Облыстық соттар үшін керісінше. Бұл сатыда неғұрлым шешімдер мен үкімдер көбірек өзгертіліп, түзетілетін болса, оның соғұрлым нəтижелі жұмыс істегені. Бұрынғыдай аудан дық жəне облыстық соттардың бір бағытта жұмыс істеген�� болмайды. Қаншалықты облыс деңгейде қателіктерді жөн деп, үкімдерді өзгертіп, тиянақтайтын болсақ, жұмысымыздың соншалықты табысты болғаны», деп айтқан болатын. Айтқандайақ, «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мəртебесі туралы» Конституциялық заңына 2012 жылдың 1 шілдесінен бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп, апелляциялық, кассациялық жəне қадағалау сатыларының істерді қараудың жаңа тəртібі белгіленді. Сол бойынша апелляциялық сатыдағы соттар аудандық (қалалық) соттарға істерді қайтадан қарауға жібермей, өздері сот актілерін тексеріп, басқаша шешім шығара алатын болды. Расында да жұрт Жоғарғы Сотқа шағымданып, Астанаға сабылып, əуре-сарсаңға түспей істердің негізінен облыстық соттың аппеляциялық, кассациялық жəне қадағалау сатыларында қаралып, өзінің тиянақты шешімін тапқаны тиімді де ұтымды болмақ. Жолдауда атап көрсетілгеніндей, соңғы кездері медиация туралы арнайы заң қабылданып, оны кеңінен өрістету мəселесі күн тəртібіне қойылуда. Қарамақайшылық пен дау-жанжалды ушықтыра бермей арағайындықпен бітімге келіп, пəтуаласу біздің халықта ежелден ата салтымызда бар дəстүр. «Елдестірмек – елшіден, жауластырмақ – жаушыдан» дейді. Сондықтан, мұны жүйелі түрде қолға алып, оңтайлы тетік-тəсілдерін тауып, табысты жүргізе аламыз деген ойдамын. Бұл бір жағынан сот жүйесін жұрт тек үкім шығарып жазалайтын орган деп қарамайтындай оның жұмысын ізгілендіре түсуге ықпал етеді. Дегенмен, сот жүйесіне уақыт пен заманның адамдардың құқығы мен бостандығын қорғап, сот төрелігін іске асыруда жаңа талаптар мен міндеттер қоя беретіні хақ. Басты мақсатымыз сондай талаптардың деңгейінен көрініп, сот билігінің салтанат құруына қызмет ете беру болып табылады.

Таѕдау жасауєа толыќ мїмкіндік бар Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Алдағы күндерде мемлекеттік қызметкерлерді үлкен жауапкершілік күтіп тұр. Əрине, мұндағы өзгерістердің бəрі кадрдың қадірін, беделін көтеру, маманның біліктілігі мен білімін арттырудан туындағаны анық. Бірден айтайық, бұл реформа қомақты қаржыны қажет етпейді. Бұрын елімізде 3200 саяси қызметкер бар болса, осы реформадан кейін олардың саны 480ге кемиді. Қаржының дені негізінен «А» корпусына жұмсалғалы отыр. Бұл корпустағылардың білімбілігіне қарай жалақысы бекітіледі. Жалпы, ел кез келген реформадан тың өзгерістер, ең бастысы – жоғары сапа күтеді. «Мемлекеттік қызмет саласындағы мұндай өзгерістерді жасаудан бұрын, реформаның жобасы жан-жақты талқыланды. Меніңше, бұл реформа Елбасымыз айтқандай,

мемлекеттік қызметкерді халыққа жақындата түседі деп ойлаймын. Сапалы қызмет көрсетуге үйрететін болады. Яғни, реформаның аясында мемлекеттік қызметкерді қызметтен қысқарту мəселесі туындамайды», дейді Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттіктің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша басқармасының бастығы Берік Бекжанов. Өткен апта соңында «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңға енгізілген өзгерістер мен толықты рулар жөнінде Оңтүстік Қазақ стан облысы мемлекеттік органдарының мемлекеттік əкімшілік қызметшілерімен семинаркеңес өтіп, жаңа реформаның мəн-жайы кеңінен əңгіме болды. Үміткерлер мемлекеттік қыз метке, корпустан корпусқа тест жүйесі арқылы сынақ тапсырып, конкурстық негізде қабылданады. «А» корпусына конкурсқа қатысқандар өтпей

қалған жағдайда жұмыстан босап қалады деуге негіз жоқ. Оның «Б» корпусына өтуіне құқы бар. Сонымен, алдағы 2-3 айдың көлемінде аудан-қала əкімдерінің арасында үлкен кадрлық ауыстүйіс басталады. Мемлекеттік қызмет туралы заңнамаларға енгізілген өзгерістерге сəйкес саяси қызметкерлердің саны азайып, басқарудың «А» жəне «Б» корпусы деп аталатын жаңа жүйе енгізілді. Аудан, қала əкімдері осы «А» корпусына кірген. Ал бұл корпус қайта іріктеліп жатыр. Бірінші жартыжылдыққа дейін аталған корпустың кадр резерві толығымен жасақталып шығады. Жаңа заң күшіне енген 26 нау рыздан бастап аудан-қала əкімдері облыс əкімімен арадағы жасалған келісімшартқа сəйкес өз қызметтерін уақытша ат қарып отыр. Күні ертең қатаң сұрыптаудан кейін олардың қаншасы қызметін сақтап қалады, қаншасы

қызметімен қоштасады? Бұл, əрине, алдағы күннің еншісіндегі мəселе. Өздеріңізге белгілі, шілдетамызда ауыл əкімдерінің барлығы қайта сайланады. Аудан-қала əкімдері қайта жасақталып жатыр. Яғни, биылғы жаз əкімдер үшін үлкен сынақ болайын деп тұр. Алдымен жаңа заңға сəйкес саяси мемлекеттік қызметкерлердің реформаға сəйкес саяси қызметкер лердің жауапкершілігі күшейтілді. Жалпы, Оңтүстік Қазақстан облысында «А» корпусына кіретін бас-аяғы 24 шенеунік бар екен. «Б» корпусына бұдан төмен тұрған шенеуніктер, оның ішінде облыстық басқарманың бастықтары кіреді. Аудан-қала əкімі енді алдымен тесттің бəрінен сүрінбей өтіп, облыстан құрылған өңірлік, бұдан кейін Астанадағы Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Кадр саясаты жөніндегі ұлттық комиссиядан əңгімелесуден өтеді. Құжаттар 3

ақпаннан бастап қабылданып жатыр. Корпусты толықтай жасақтау шілдеге дейін жалғасады. Осының бəрінен сəтті өткен үміткер «А» корпусының резервіне алынады. Бұл шара былтыр құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тапсырған аттестациясына ұқсағанымен, кадрды қызметке тағайындауда үлкен өзгешелік бар. Аудан, қала əкімдерін қызметке тағайындау облыс əкімінің құзырында екені белгілі. Алдын ала айтылып жүрген əңгімелерге қарағанда, мұның өзін де облыс əкімі жалғыз отырып шеше салмайды. Бұрынғыдай бір бұйрықпен əкім тағайындау дəуірі енді келмеске кетті. Кадр резервінен ең үздікті таңдап алу үшін арнайы конкурстық комиссия жұмыс істейді. Ал кадр резервінде жүздеген адам тұр. Деректерге қарағанда, республика бойынша кадр резервіне 800-ге жуық маман жасақталатын көрінеді. Яғни, кадр тағайындауда таңдауға, талғам жасауға толық мүмкіндік бар деген сөз. Оңтүстік Қазақстан облысы.

ШАРАЙНА

Əлем жаѕалыќтары

Бостондаєы таєылыќ əрекет АҚШ-тың Бостон қаласындағы марафон кезінде қосарланған жарылыс жасалды. Лаңкестіктің осындай тағылық түрінен 3 адам қаза тапса, 100-ден астам адам жараланған. Бұл туралы арнайы өткізілген баспасөз мəслихатында Бостон полициясының өкілі хабарлады. Осы аралықта CNN жергілікті ауруханалардан түскен мəліметтерге сілтеме жасай отырып, лаңкестік салдарынан кем дегенде 140 адамның зардап шеккенін жария етті. Олардың 17-сі əл үстінде жатса керек. Ал жарылыстар жыл сайын өтетін, биыл шамамен жарты миллионға жуық адам қатысқан Бостон марафонының қорытынды кезеңінде арасына 20 секунд үзіліс салып жасалған. АҚШ президенті Барак Обама кінəлілерді тауып, жазалауға уəде берді.

Оппозицияшылардыѕ наразылыєы Ұлттық сайлау комиссиясы президенттік сайлауда билеуші партиядан кандидат Николас Мадуроның жеңісін жариялағаннан кейін, оппозициядан президенттік сайлауға түскен Энрике Каприлестің мыңдаған жақтастары Венесуэла астанасының көшелеріне наразылық акциясына шықты. Ресми мəліметке сүйенсек, Мадуроны сайлаушылардың 50,75 пайызы қолдаса, Каприлеске 48,97 пайызы өз дауыстарын берген. Каприлестің дауыс берудің қорытындыларын мойындамағаны белгілі. Оны АҚШ пен Араб мемлекеттерінің лигасы қолдады. Ал демонстранттар билікті сайлау қорытындыларын бұрмалады деп айыптады жəне дауыстарды қайта санауды талап етті. Тобырды тарату үшін полиция көзден жас ағызатын газ қолданған.

Оѕтїстік Кореяєа ультиматум ќойды КХДР-дің жоғарғы командованиесі Оңтүстік Кореяға Пхеньянға қарсы бағытталған жаулық қызметті тоқтатуды талап етіп, ультиматум жариялады. Солтүстік Корея армиясы командованиесінің ресми мəлімдемесінде КХДР-дің бүкіл армиясы мен халқының осы адам айтқысыз қылмысқа байланысты өкпелері қара қазандай екені мəлімделеді. Текст мəтінінен белгілі болғанындай, бұл жерде КХДР қылмыс деп оңтүстіккореялық белсенділердің КХДР-дің негізін қалаушы Ким Ир Сеннің 101-ші туған күні Сеулде сондай-ақ оның ұлы Ким Чен Ирдің жəне қазіргі ел басшысы Ким Чен Ынның портреттерінің өртелгенін есептеп отыр екен. Ультиматум мəтініне сəйкес, жаңа осындай əрекеттер көрініс берген жағдайда КХДР өзінің жауларын ешқандай ескертусіз шабуылдайтыны атап көрсетіледі.

Қысқа қайырып айтқанда:

● КХДР мен Оңтүстік Корея шекарасындағы Чхворвон уезінде америкалық тікұшақ апатқа ұшырады. Ол Солтүстік Корея тарапынан атып түсірілді деген де қауесет бар. ● Бакуден 30 шақырым жердегі Сабунчи ауданындағы Забрат кентінің тұрғындары оны Əзербайжанның экс-президенті Гейдар Алиевтің құрметіне Гейдарабад деп өзгертуді ұсынып отыр. Осы бастаманы қолдау үшін енді қол жиналмақ. ● Бішкектегі Жеңіс саябағынан белгісіз біреулер Қырғызстан президенті Алмазбек Атамбаев осы сəуір айының басында отырғызған сакура ағашының өскіндерін ұрлап кеткен. Бұл жерде əңгіме 14 өскін туралы болып отыр. ● Ресей Мемдумасының депутаттары Қылмыстық кодекске дінге сенетіндердің сезімін қорлағаны үшін жазалауды қарастыратын жаңа бап енгізуден бас тартуға шешім қабылдады.

Ќайта ќўрылымдау салдары ауыр Кипрдегі аса ірі банктердің салымшылары билік қолға алған қайта құрылымдау салдарынан 8,3 миллиард еуроға дейін жоғалтуы мүмкін. Мұны Еурокомиссияның соңғы бағамдауларына сілтеме жасай отыры��, «Рейтер» агенттігі хабарлады. Кипрдің банк жүйесі көп жағдайда шетелдік салымшыларға тəуелді. Сонымен бір мезгілде, қайта құрылымдау ұсақ салымшылар мен акционерлерге де оңайға соқпайын деп отырған сыңайлы. Сөйтіп, ірі жəне ұсақ салымшылардың жиынтық жоғалтатын қаржысы 10,6 миллиард еуроны құрауы ықтимал. Ал, банктерде 100 мың еуродан аз ақшасы барлар ешқандай зардап шекпейді.

Шау тартќандардан ќайтарым аз ба? Украинаның Радикалды партиясының серкесі Олег Ляшко Жоғарғы рада депутаттары үшін ең шектеулі жас – 65 жасты енгізуді ұсынды. Оның пікірінше, аталған жастан асқандар мемлекеттік қызметтен босатылулары тиіс. Осыған қатысты заң жобасын Ляшко ел парламентінде тіркеткен. Украиналық радикал өзінің бастамасын жастар үшін жаңа жұмыс орындарын құру қажеттігімен түсіндіріп отыр. Ляшко атап көрсеткендей, Жоғарғы раданың көптеген депутаттары асарын асап, жасарын жасағандар жəне бойындағы барларын беріп болғандар. Сондықтан орындарын белсенді жəне перспективалы жастарға босатып бергендері жөн. Өйткені, қазіргі кезде парламент жаңаша ойлайтын жастарға зəру. Ал бүгінде Жоғарғы радада 80 жастағы Эфим Звягильский де қыңқ етпестен отырған көрінеді.

27 жыл оќшау кїн кешкен Американың Мэн штатындағы Рим қаласында полиция 27 жыл бойы өркениет ортасынан саяқ өмір кешкен, іс жүзінде жан баласымен байланысқа түспеген Кристофер Найтты ұстады. Ол елді мекендерге тек күнкөріс үшін, яғни тұрмысқа қажетті заттар мен азық-түлік ұрлау үшін жасырын түрде ғана барып тұрған. Полиция 47 жастағы Найттың 1000-нан астам осындай қылмыстарға қатысы болуы ықтимал деп күдік келтіріп отыр. Ол саяқ өмір кешу үшін орманға 1986 жылы біржолата кеткен. Бірақ мұны не үшін жасағанын түсіндіріп бере алмайды. Оның мəлімдеуінше, жеке-дара болғысы келіпті. Найт, бір қарағанда, орманда жалғыз өмір сүретін жабайыға еш ұқсамайды екен. Ұсталған кезде əжептəуір киімі, ескі үлгідегі көзілдірігі болыпты. Ақпарат агенттіктері материалдарының негізінде əзірленді.


 Өнеге 1977 жылдың қаңтарының он жетісі күні Алматыдағы Қазақ Мемлекеттік университетінің (қазіргі Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) филология факультеті декандығы қызметінен Талдықорған педагогика институтына ректор болып келдім. Алматыдан таяқтастам жерде тұрса да, Талдықорғанда бұрын болмаған едім. Ұмытпасам, сол кезде халқының саны 110 мың-ақ еді. Көшелері таптаза, машина да аз, жасыл желек жамылған, көрікті қала екен. Аз уақыттың ішінде көп кісілермен таныстым, аға-іні таптым, олардың біразымен дастарқандас, дəмдес, сыйлас-құрметтес болып кеттім. Өте жиі араласқан, тонның ішкі бауындай болған ағаларым: Молдақасым Талқыбаев (Талдықорған қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы), Хамит Шоқалақов (облыстық қауіпсіздік комитетінің бастығы), Əбдіқадыр Болсамбеков (облыстық ішкі істер

келеді. Сонымен, Жасболат əскер қатарында бір жыл төрт ай болып, оның бес айы майдан шебінде соғысып, 1943 жылы шілденің жиырмасыншы жұлдызында туған еліне – Ақсуға оралады. Небары жиырма жасқа толар-толмас шағында Отан соғысының екінші топтағы мүгедегі атанады. Жалғызының аман келгенін көрген ананың қуанышында шек болмайды. Тəтесінің ендігі арманы баласын аяқтандыру, Нұрмұхамбетінің ұрпағын жалғастыру болады. Бір күні анасы Жасболатқа: – Шырағым, жалғыздық Құдайға ғана жарасқан. Маған келін түсіріп берсең қайтеді. «Келбеті келіскеннен кеңес сұра», «Түсі игіден түңілме» деген емес пе, Қарашіліктегі ауылдық кеңесте істейтін Күлəш деген бойжеткен қызды ел мақтайды. Сұлулығына – ақылы мен мінезі жарасқан, əдепті, əдемі, байсалды, сабырлы қыз. Соны маған келін қып түсірші, – дейді.

– Сіздің атыңызды білеміз ғой, менің атым Күлəш – дейді қыз. Күлəш осындағы оқу үйін басқарады екен. Олар сол арада біраз сөйлесіп қалады. Осылай басталған таныстық үзілмейді. Күндер жылжып өтіп жатады. Екеуі ауыл сыртына, өзеннің жағасына келіп жиі-жиі сырласатын, бірін-бірі көрмесе, тұра алмайтын болады. Ақыры, уəделесіп, отбасын құруға сөз байласады. Күндердің күнінде Жасболат анасына келіп: – Тəте, сізге келін түсіретін болдым, – дейді. Қуанышы қойнына сыймаған ана: – Рас па, кім, кім? – деп сұрай беріпті. – Қарашіліктегі əлгі сізге ұнайтын қыз, – дейді Жасболат. Қуанған да, қорыққан да бір дегендей, «Ия, Құдай, мен де арманыма жеттім бе!?» деп, анасының көзінен жас парлай жөнеліпті.

Қыз осылай іштегі сырын да, шерін де ақтарып салды. Екі жас Ақсудың шетіне іліккенде таң да рауандап атып келе жатқан еді. Келін оң аяғымен үйге кіргенде сенерін де, сенбесін де білмей асып-сасқан Жасболаттың анасы: – Шырақтарым... жарығым... құлдығым... Құдайым көз жасымды көрген екен. Жалғызым... Нұрмұхамбеттің шаңырағы енді сөнбейтін болды. Тəңірім тілеуімді берді. Құтты қыла гөр, Жасаған ием! – деп келінін емірене сүйіп, ебіл-дебіл жылаумен болды. Бұл 1943 жылдың қазан айының 23 жұлдызы еді. Күлəш əпкеміздің атақонысы қа зіргі Алматы облысының Көксу ауда нындағы Желдіқара деген жерден болады. Жалайырдың бір атасы Андастың Ақтолымбек руынан тарайтын Нарша бидің баласы Бəйкісінің жалғыз ұлы Байқадамнан туған. Шешесі Бəтіш өте ажарлы, сұлу кісі

Жайсаѕдарым Мырзатай ЖОЛДАСБЕКОВ.

басқармасының бастығы), Бариян Тұрсынов (облыс прокуроры), Мүсіреп Есенжанов (облыс атқару комитеті төрағасының орынбасары, Еркін Əуелбековтің немере ағасы), Жасболат Нұрмұхамбетов (қалалық өнеркəсіп тауарларын сату мекемесінің директоры) секілді елімізге еңбегі сіңген қайраткерлер еді. Талдықорғанда қызмет еткен он бір жылда осы кісілермен жұбымыз жазылған жоқ, жиі араласып тұрдық. Асыл ағаларымның ай маңдайлы жайдары жүздері де, жаратылыс-бітімі де, киім киісі, жүріс-тұрысы да өзгеше еді, бəрі де көз алдымда. Жандары жайсаң, қызметке, Отанына адал, жұмысына шын берілген, бауырмал, кіршіксіз таза кісілер еді. Көкейлерінде ақша, дүние емес, елдің амандығы, ұрпақтың келешегі тұратын. Олар дүниеқоңыз болған жоқ, ішіп-жемнен артық байлық жиған жоқ. Тамағы тоқ, киімі бүтін болды. Қоңырқай күй кешті. Сарайларда тұрған жоқ. Мемлекет берген 3-4 бөлмелі шағын пəтерлерде тұрды. Ол үйлердегі апа-жеңгелеріміз де ағаларымызға сай еді. Балаларын өсіріп, қонақтарын атқарып, жарқылдап жүретін. Бөлінбедік, жіктелмедік. Біріміз ойдан, біріміз қырдан болсақ та, бір кісінің баласындай апта сайын дастарқан басында табысып жүрдік. Олардан көп кіші болсам да менімен қатарындай сыйласып, құрдасындай қалжыңдасып отыратын. Бəрі де жарасып тұрушы еді. Сарғайған сағыныштың салдары ма екен, əлде ерекше қарапайымдылығы мен бауырмалдылығынан ба екен, əйтеуір дүниеден алшаң басып, аршындап, аңқылдап өткен Жасболат аға мен жібек мінезді, табиғат ерекше жанын сұлу жаратқан, тоқсанға келгенше көркін бермеген, жатқа да, жақынға да жүрегі елжіреп тұратын, үнемі адам баласының тілегін тілеп жүретін Күлəш əпкем туралы есімде қалғандарды қағазға түсірсем деп қолыма қалам алдым. Жасболат аға батыр тұлғалы, бұйра шашты, ежелгі грек аңыздарының геройындай, табиғаты да, кескін-келбеті де ерекше жаратылған, ақыл-парасаты да үйлесіп тұрған, барын ағайынмен бөлісіп жүретін, əдемі киінетін, жайқалып жүретін өте келісті кісі еді. Жасекең 1923 жылы қазіргі Алматы облысының Ақсу ауданындағы бұрынғы «Қызылтаң» совхозының аумағында, Матай станциясынан жиырма шақырымдай Қопа деген жерде дүниеге келген. Бабасы Шымыр, атасы Махмет, əкесі Нұрмұхамбет көргенді, дəулетті, сауатты, елге сыйлы кісілер болған екен. Бабасы Шымыр Қоянды жəрмеңкесіне, Əулиеатаға, Ташкент пен Əндижанға керуен жүргізіп, мал айдатқан. Шымыр бабаның əулеті шетінен өнерпаз, ортаның ажары болса керек. Əулеттің үлкен үйінде күнде сырнай, скрипка, мандолин, домбыра тартылып, бұл өңірде бұрын-соңды ешкім естіп-көрмеген сəн-салтанат болып жатады екен. Жəкеңнің əкесі Нұрмұхамбет Маман-Тұрысбек əулетінің əйгілі «Қарағаш» мектебінде оқып білім алған. Мұғалімдік қызмет атқарған. Мектеп директоры болған. 36 жасында дүниеден ерте өтеді. Сөйтіп, Жасболат жеті жасында – жетім, анасы отыз жасында жесір қалып, тұрмыстың, жоқшылықтың тауқыметін, азабын əбден тартады. Анасы ендігі қалған өмірін əкеден қалған жалғыз тұяқ Жасболатына арнайды. «Асылды соқсаң шыңдалар, жасықты соқсаң жым болар» дегендей, екеуі де қиындыққа жасымай, шыңдала түседі. Жасболат Матай орта мектебінен білім алады. 1942 жылы мектепті үздік бітіреді. Əсіресе, қазақ əдебиетін, əлем əдебиетін терең игереді. Мектепті бітіре салысымен əскерге ша қырылады. 1942 жылы наурыздың 10-жұлдызында Ашхабадтағы əскери училищеге курсант болып қабылданып, алты ай оқып, кіші лейтенант деген атақ алып, Терістік Кавказға майданға аттанады. Сол жылдың қазан айында 328-атқыштар дивизиясының 1107 полкының үшінші батальонының құрамында взвод командирі болып соғысқа кіреді. Бар болғаны он тоғыз жасында осылайша қиян-кескі соғысты басынан кешіреді. Оң қолынан екі рет, жамбасынан жараланады. Сөйтіп, соғысқа жарамайтындарды тылға қайтару жөніндегі Қорғаныс министрінің бұйрығына сəйкес Ташкентке – Орта Азия əскери округіне жіберіледі. Одан əрі Алматыға – республикалық əскери комиссариатқа

5

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

Анасының айтқанын екі етпейтін Жасболат: Ай қабақ, алтын кірпік, қызыл ерін, Кел десең неге аяйын аттың терін. Сары ағаш сазға біткен секілденіп, Қай жерде отыр екен бұраң белім, – деп бойжеткеннің ауылына тартады. Ол кезде жігіттердің бəрі əскерде. Қарашілікке келсе, өңкей қыз-келіншек жиылып, өлең айтып, би билеп, домбыра тартып, көңіл көтеріп отыр екен. Жас офицер ішке кіріп сəлемдеседі. Қыз-келіншектер орындарынан тұрып, Жасболатты төрге шығарады. Қыздар ауылдың алты ауызын шырқап, мейманға қонақкəде айтқызады. Көктен іздегені жерден табылған соң аянсын ба, жас жігіт бар өнерін ортаға салады. Əсіресе, ғашықтық туралы халық əндерін əуелетіп, жиналғандарды тəнті етеді. Əн айтып отырып Жасболат көп қыздың ішінен əлгі тəтесі мақтаған Күлəшті іздейді. Бір кезде ай десе аузы, күн десе көзі бар, екі беті балбұл жанған ай маңдай, сəмбі талдай майысқан, қыпша белі үзіліп кете жаздағандай, қаламқас, қолаң шаш, ару қызға көзі түседі. Қолында орыстың үш ішекті балалайкасы бар, өлең айтқандарды сүйемелдеп отыр екен. Нəркес көзінің қиығымен бір қарағанда, Жасболаттың тұла бойы оттай жанып, бұрын басынан кешпеген қайдағы бір күйге түседі. Арбалғандай, ару қыздан көзін ала алмайды. Бір кезде Күлəш тамылжытып неше түрлі əнге салады. «Жалғыз арша», «Илигайды» айтқанда, жігіт сөзбен айтып жеткізе алмайтын ерекше сезімге бөленеді. Қыздың нəзік саусақтары, уылжыған ерні, мөлдіреген көзі Жасболатты қайдағы бір күйге салып, есінен тандырады. Өттің дəурен, Кештім сайран. Уа, шіркін, қыз-бозбала, Жастықтың əсерімен Салдым сайран, – деп үзілдіргенде, Жасболат іштей: – Тəтемнің айтқан қызы осы болар тегінде, Құдайым енді мені адастыра көрме, іздегенім дəл осы қыз, – деп ішінен күбірлеп, арудың жалт еткен жанарынан шоқ түскендей, жүрегі аттай тулап, кеудесіне сыймайды. Кеш тарқайды. Күлəш балалайкасын кеудесіне қысып үйден шығып бара жатқанда, Жасболат бір ауыз тілдескісі келеді, бірақ, əттең, тіл байланып, ауыз ашып бірдеңе деуге дəті шыдамайды. Ештеңе дей алмай қалады. Осылай мазасыз күндер мен түндер басталады. Тамыздың тамылжыған күндерінің бірінде тал түсте Жасболат ауданға телефон шалғалы ауылдық кеңестің кеңсесіне келе жатады. Ойламаған жерден əнші қыз алдынан шыға келеді. Жақындай бергенде қыз көзін төмен салып, өтіп кетпек болады. – Сəлеметсіз бе, телефон керек еді, кеңсе ашық па? – деп сұрайды Жасболат. – Түскі үзіліс кезі ғой, кеңсе жабық еді, – дейді қыз. Қазақы ауылдың іші емес пе, тал түсте бейтаныс жігітпен сөйлесуді ыңғайсыз көрді ме екен, қыз кетпек болады, бірақ Жасболат: – Кешіріңіз, шұғыл сөйлесуім керек еді, кеңсені ашсаңыз қайтеді? – дейді қиылып. Осы сөздерден кейін қыз кері қайырылып, кеңсенің есігін ашады. Ішке кірген соң: – Сізбен танысайық, менің атым Жасболат, – деп жігіт қолын ұсынады.

Уəделі күні Жасболат ымырт үйіріле бір атты жетектеп, алып қашқалы қыздың ауылына келеді. Көп тосады. Сəлден соң түйіншегін қолтығына қысып қыз да жетеді. Аттанар алдында: – Сен білмейсің, Жасболат, мен бір жұмбақ жанмын. Алла мені тағы қандай жолға бастап тұрғанын білмеймін. Саған сендім, ұстадым етегіңнен, – дейді. Екі жас атқа қонады. Дəл сол сəтте Жасболат кең дүниеде өзінен басқа бақытты адам жоқтай сезінеді. «Жұмбақ жанмын» деген қыздың сөзі жол бойы Жасболаттың көкейінен кетпей қояды. Ақырын суыртпақтап, сөзге тартпақ болып еді, онысынан ештеңе шықпады. – Ол əңгімені қозғамай-ақ қойсақ қайтеді, аманшылық болса кейін қанығармыз, – деді қыз. Жасболат: – Менің жалғыз шешем бар, ол байғұс тағат таппай сені күтіп отыр. Сол үйге сен жұмбақ келін боп кірмей, айдан анық боп, табалдырықты оң аяғыңмен аттағаның жөн емес пе? – дейді. Күлəш сəл ойланып: – Мен апамды жақсы білемін ғой, үй арасы жақын отырғанымызды көрдің емес пе, несіне маған арнайы таныстырып жатырсың, – деп наздана қарайды. – Ақ сүтін беріп, алақанына салып өсірген, жесір жүріп-ақ бір мен үшін қиынқыстау кезеңдерге төзе білген, тағдырдың барлық тауқыметіне көніп, жалғыз ұлын азамат санатына қосқан, өзінің тіршіліктегі арманын тек менің болашағымнан күткен анамның парызын өтеу менің қасиетті борышым екеніне сені иландырғым келеді. Егер сен өмірлік қосағым, басымдағы бағым болсаң анамның алдындағы осы парызымды бірге өтеуіңді ғана тілеймін. Соқтықпалысоқпақсыз тіршілікті, өмірдің тапшылығын да бірдей көтерер азаматың болуға уəде етемін, оған мына түн, аспандағы жұлдыздар куə болсын, – дейді Жасболат. Манадан бері қай-қайдағы ойдың түбіне жете алмай келе жатқан Күлəш бетін басып жылап жібереді. Жасболат: – Неге жыладың? Неге сонша мұңайдың? Мұңаймашы. Жыламашы, жыламашы, жаным, – деп бəйек болады. – Сен, əрине, бақыттысың. Анаңның аясында ержеттің. Аяулы анам мен Еңсеген тəтем екеуі мені де бір үйдің жалғыз қызындай еркелетіп, басымнан құс ұшырмай өсірді, – деп қыз əңгімесін бастайды. – Енді, міне, мен болсам кетім барам. Тумаған соң жөнін айтпай қашып кетті-ау, – деп жылап жатқан шығар байғұстар. Жұмбақ жанмын дегенімде аса бір құпия жоқ. Есім кіргелі білгенім, атааналарым бақуатты кісілер болған екен. Содан ба, кəмпескеленіп, сотталып, жер аударылып, бытырап кеткен. Шешем екеуміз тентіреп, бір күні кешкілікте танымайтын бір үйге паналағанымыз есімде. Сол кезде мен шамасы төрт жастамын. Сол үйде аяқ астынан шешем дүние салды. Анамның қайда жерленгені мүлде есімде жоқ. Сөйтіп, анамның уыз сүтін емгеніммен, мейіріміне қана алмай, аялы алақанының жылуын сезе алмай, жүрегіме жастай шер қатты. Көп ұзамай бір үлкен кісі алдына мінгізіп «Жар шапқан» деген жердегі балалар үйіне өткізгенін білем. Біраз жыл осында тəрбиелендім. Міне, бар жұмбағым да, тарихым да осы.

екен. Ол Жалайырдың бір атасы Мырзаның Асан руынан шыққан. Бəйкісі 1926-27 жылдары тəркіленіп, Сібірге жер аударылады. Туыстары қуғын-сүргінге түсіп, жан-жаққа бас сауғалап қашады. Біразы тау асып, Қытайға өтіп кетеді. Əкесі Байқадам туған жерден кетпеймін деп, тау-шатқал сағалап, қар төсеніп, мұз жастанып жүріп дүниеден өтеді. Анасы Бəтима Күлəшті алып Мұқырыдағы ағайындарын паналайды. Бірақ көп ұзамай сол жерде қайтыс болады. Өздері де қалт-құлт етіп отырған ағайындары «Жақсыдан қалған жалғыз тұяқ еді, аман қалса екен» деп Күлəшті жетім балалар үйіне тапсырады. Балалар үйінің директоры Нұрақас Телжанов балалардың бəріне өз əкесіндей қарайтын иманды, қайырымды, абзал азамат екен, жаңадан келген əп-əдемі, ботакөз, үріп ауызға салғандай, бұйра шаш баланы қайын енесі Аяулы Елеусізқызына асырап алуға береді. Екі-үш ай ғана бұрын Күлəш деген қызын жоғалтып, етегі жасқа толып, аңырап отырған бейбақ жетім баланы бауырына басады. Қайтыс болған қызының орнын бассын деп атын Күлəш қояды. Күлəш əпкеміздің азан шақырып ата-анасы қойған аты Күнсана болған екен. Аяулы ана Күлəшін өз қызындай көріп, алақанына салып өсіреді, оқытады. Күлəш Ақсу ауданында Қызыл бұрыштың жетекшісі болып қызмет істейді. Соғыстан жараланып елге оралған лейтенант Жасболатпен осында танысып, осында табысып, бірге шаңырақ көтереді. 1996 жылы (бұл кезде Жасекең зейнеткер) Жасболат ағаның көсемсөз, деректі əңгімелерге, ойтолғауларға толы шағын естелік кітабы жарық көрді. Автор осы кітабында оқушымен өзінің тағдыры, ататегі, балғын балалық шағы, өмір өткелдері, атқарған қызметі, ағайын-туғаны, жора-жолдастары, бала-шағасы, отбасы, аяулы Күлəші туралы тебіреніп, ой бөліседі. Сонысымен де аңқылдаған ақжүрек мінезін, ешкімге ұқсамайтын тұлға екендігін аңғартады. Естеліктің өн бойынан əйел біткеннің ақылдысы, ажарлысы, сабырлы-салмақтысы, мейірбаны, тіршілігінде қызығы, ынтықтығы басылмаған аяулы жары, басының бағы Күлəші туралы аса бір ықыласпен, сүйіспеншілікпен жазылған жолдарды оқып қанығасыз. Оқып отырып риза боласыз. – «Міне, енді Күлəш екеуміз қосылып түтін түтеткелі қазір 53 жыл. Күндер зулап, айлар адымдап, жылдар жылжып өте берді. Көңілден талай көктем көшті, жадымызда талай жыл жаңғырды. Құдайға шүкір, жолаушылап келеміз. Осы жарты ғасырдан астам уақытта өмірдің ащы да тұщы дəмін татыппыз. Қызығын да, шыжығын да көріппіз. Екеуміз де берген уəделерімізді, айтылған серттерімізді, адами қасиеттерімізді жоғалтпай орындап шыққан тəріздіміз. Үйлену тағдырдың үлкен жүгі еді, бұл сыннан да білекке-білек, тілекке-тілек, жүрекке жүрек қоса білумен ғана сүрінбей өттік, үлкен абыройға ие болдық. Күлəш мінезге бай, өз пікіріне, өз ісіне берік, əр нəрсеге еліктемейтін, не істесе де өзіне лайықтысын ғана таңдап алатын, байсалды да кішіпейіл келін екенін ағайын-туған, жора-жолдас алдында дəлелдеді. Жұрттың бəрі еркелетіп оны Күлəтай деп кетті. Шешеммен 33 жыл бірге тұрып, оны туған анасынан кем көрмеді. Бақты, қақты. Аялады. Əлпештеді. Тəтем 1976 жылы тамыз айында 76 жасында Жамбыл қаласында дүние салды. Жасекең мен Күлəш əпкеміз тоғыз бала тəрбиелеп өсірді. Олардың барлығы да ержетті. Əрқайсысы өздерінше шаңырақ көтеріп, түтін түтетті. Ұлдары мен қыздарынан немере, шөбере сүйді. Сөйтіп, кешегі аты өшіп қала жаздаған Нұрмұхамбеттің ұрпағы өсіп-өніп, үлкен əулетке айналды. Иə, Жасболат анасын аялап, Күлəтайын өмір бойы сүйіп өтті. Бертінде қартайғанда да бір-бірімен сыйласып, сырласып отыратын. Екеуі өмірдің жарасымды мектебі секілді көрінетін көзімізге. Күлəш əпкем де отағасының орнын бағалай білді, бетінен қаққан жоқ, алдын кесіп өткен жоқ. Ақкөңіл, ��ңқылдаған ағамыздың бабын тауып, жағдайын жасаумен болды. Талдықорғанға көшіп келгенде табысқан сол асыл ағаларым менің ең жақын достарым əрі қамқоршыларым болды. Пединститут облыстағы жалғыз жоғары оқу орны болған соң əрі тіпті жас едім, институтқа, оның ректоры маған да қызыға да, қызғана да қарайтындар аз болған жоқ. Сырттан сөз жүгіртіп, домалақ арыз жазғандар да табылып жататын. Соның бəрінде де асыл

ағаларым ақылшы болып, мені қызғыштай қорғап, шық жуытпай жүретін. Əр нəрсенің де, əр істің де сəті біледі ғой. Данышпан болып туғанмен, жұрттың бəрінің бірдей жолы бола бермейді. Енді бүгін есіме алып ойлансам, Молдақасым, Мүсіреп, Хамит, Бариян, Əбдіқадыр, Жасболат ағаларымның қай-қайсысы да бағы жанса ел басқаратын, елінің көшін бастауға лайықты адамдар екен ғой. Біз көбіне жанымызда жақын жүрген, қарапайым боп көрінген кісілердің тұлғасын, кемеңгерлігін тани бермейміз. Тұлға деп көбіне биліктің тізгінін ұстағандарды ғана айтамыз. Бұрынғы кезде де ақыл-парасаты бойына жарасқан, бойын жасырған тұлпардай жүйріктер, елдің көшін бастайтын қайраткерлер, ақылмандар ел ішінде жоқ емес еді. Өкініші, олардың бəрінің бірдей бағы жанып, жолы бола бермейді, көбіне ел ішінде, төңірегінде, отбасында, дастарқанда ғана белгілі болып қалады. Олар дəрежеатақ, мансап іздемейді. Барға қанағат қылады. Менің жоғарыда атын атаған ағаларым сондай сыйлы, өз ортасында, ел ішінде қадірі асқан кісілер еді. Олар менің екінші университетім, Тəңір сыйлаған, тағдыр табыстырған ұстаздарым болды. Ешкімге ұқсамайтын жаратылысымен, тіршілік жайындағы толғаныстарының тереңдігімен, өмірге бейімділігімен, асыптасыған аңқылдаған ақжарқын көңілімен, қайырымдылығымен, кішіпейілділігімен, парасатымен өзгеше көрінетін Жасболат аға ерекше еді. Жасболат аға Нұрмұхамбетов өзінің туған өңірі – Талдықорғанға 1977 жылдың аяғында оралды. Оған дейін он бес жыл Жамбыл облыстық тұтынушылар одағын басқарған ол Талдықорған қалалық өнеркəсіп тауарларын сату мекемесіне директор болып келді. Көп кешікпей таныстық. Бірден өзіне баурап алды. Содан бастап ол кісі дүниеден өткенше жұбымыз жазылған жоқ. Біз Алматыға көшіп кеткен соң да жиі-жиі телефонмен сөйлесіп, анда-санда сағынысып ұшырасып жүрдік. Құдайға шүкір, Жасболат ағамыз бен Күлəш əпкеміздің артында үлкен əулет, жайқалып өскен ұрпақ, асыл өнеге қалды. Жасекеңнің бала-шағаларының ішінде күні бүгінге дейін біздің үзбей араласып тұратынымыз – қызы Гүлнар мен күйеу баласы Ерсұлтан. Гүлнар – туған қарындасымыздай, Ерсұлтан туған ініміздей боп кетті. Гүлнар əкесі мен анасының бар жақсы қасиетін бойына сіңіріп, көпшіл, дастарқанды, қонақжай, қазақы дəстүрде өсіп-қалыптасты. Ерсұлтан да текті жерден шыққан, көргені бар, өнегесі де, өнері де жетерлік, қыз мінезді, ізетті, адамгершілігі мол азамат. Абыройлы жұмыс істеп келеді. Жап-жас кезінде Қапал аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, одан соң Талдықорған облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, кейін облыс əкімшілігінің аппарат жетекшісі болды. Шетелде үш жыл дипломатиялық қызмет те атқарды. Елге оралып, Президент Əкімшілігінде он алты жылдан астам жемісті еңбек етті. Он жылға жуық кадр саясаты бөлімін басқарды. Отбасы ажарлы. Ортасына сыйлы. Бүгінде Парламент Мəжілісінің депутаты, еліне қадірлі, мемлекет қайраткері. Кейбіреулер астындағы тағына сай шыр айналып, құбылып отырады емес пе? Қай қызметте де Ерсұлтан өзгерген емес, кішіпейіл, бетегеден биік, жусаннан аласа болып жүреді. Кісінің қадірі сондайда білінбей ме, былтыр Ерсұлтан алпысқа толып, достары хан көтерді. Осыны көріп қуандық. Жасболат аға 1997 жылы дүние салғанда да, Күлəш əпкем 2012 жылы дүниеден өткенде де, оларды арулап аттандырған, ас беріп, бастарына белгі қойған – Ерсұлтан мен Гүлнар. Бұл екеуіне аға-апамыздың əруағы риза шығар деп ойлаймын. Елі-жұрты да риза. Қазақ ұрпақты Құдайдан осы үшін сұрайды. Жасболат аға философия факультетін бітірген, табиғатынан ойшыл адам еді. Кейін зейнетке шығып, қолы босаған кезде облыстық газетке «Сырласу», «Əрекеттің алды – ақыл, арты – сабыр», «Марғаулықтан арылайық, ағайын» дейтін философиялық ойларға, толғамдар мен пайымдауларға толы бірнеше мақала жазды. Бұл өзі бір бөлек дүние еді. Əттең, біз жазылғанның бəріне мəн бере бермейміз ғой, əйтпесе, сол мақалаларда ұлт тағдырына, елдің келешегіне, ой-санаға, салт-дəстүрге қатысты көп тұжырымдар, пайдалы пайымдар бар еді. Əттең, айтайтпа, не керек, сөзді ұға бермейтін, өзгенің сөзін тыңдап, елей бермейтін, шетімізден шешен, шетімізден көсем емеспіз бе, сол мақалаларда айтылған пайдалы ойлар өрісін таппай қалды. Күлəш əпкем ғажап əнші еді, сонда да əншімін деп айтпайтын. Салған əнін жалықпай тыңдаушы едік. Əпкеміз ақын да еді. Қолына домбырасын алып, табан астында қиыстырып, ортасын толтырып отырушы еді. Былтыр ол кісі дүниеден өткен соң, Ерсұлтан өлеңдерін құрастырып, жеке жинақ етіп бастырып шығарды. Ол өлеңдер, бəлкім, поэзия өлшемі тұрғысынан жауһар емес те шығар, бірақ, өлеңдерінің қай-қайсысынан да мөлдіреген сезімді, аналық жүректі сезесің. Тебіренбей оқи алмайсың. Қыршын кеткен Зəуресіне арнаған өлеңін оқығанда еріксіз көзге жас үйіріледі. Жасболат аға дүниеден озғанда, əпкем қазақ салтымен арысын жоқтады. Атыңнан айналайын, арысым-ай, Қарлыққан сені жоқтап дауысым-ай. Жер басып кеше ғана жүр едің-ау, Дүниенің көз жұмғанша ауысуы-ай. Жүз жылда бір туатын арысым-ай, Мəңгілік кім жасайды жалған барда, Тəңірім тарылмасын қалғандарға. Əттең-ай, қолымыздан сусын беріп, Ақырғы сөзді естісек арман бар ма?! – дегенде, жиналған қалың жұрттың ішінде еңкілдеп жыламаған адам болған жоқ. Жасболат ағамыз дүниеден өткелі он алты жыл болыпты. Күлəш əпкеміз бақи болғалы жыл толыпты. Жасболат аға 74, Күлəш əпкем 87 жыл ғұмыр кешті. Жер астына сыймайтын жайсаңдар еді, жарықтықтардың пейіште нұры шалқысын!

 Дінің тұрсын дін аман

Ўлттыќ ќўндылыќтардан ажырамаса игі Бүгінгі жаһандану дəуірінде жастардың дінге жаппай бет бұруы баршаны жиі ойландыратын болды. Себебі, дінді жамылып, əлемнің əр бұрышын еркін кезген жат ағымдар жас ұрпақты өз уысына молдап түсірудің қамын жасайды. Оң-солын танып үлгермеген жас толқынды теріс ағымның жетегінен қалай арашалаған жөн? Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университе тінде өткен «Дін жəне жастар» ғылыми-тəжірибелік конференция мен «Əйел жəне дін» тақырыбындағы форум барысында осы мəселеге барынша назар аударылды. Конференцияда Дін істері агенттігінің төрағасы Қайрат Лама Шəріп: «Дінмен байланыстының бəрі бірдей оң сипат ала бермейді. Сондықтан біз діннің жағымды жақтарын айтып қана қоймай, əрбір жағдай мен үдеріске əділ көзбен, шыншылдықпен қарап, тиісті бағасын беруіміз керек. Діни экстремизм мен терроризм радикализмнің кең тараған түрлері болып табылады. Өкінішке қарай, құқық қорғау органдары мұндай қылмыс түрлері де елімізде етек алуда екенін көлденең тартады. Осы жағдайлар көрсетіп отырғандай, түрлі қағидалар мен нұсқаулармен қоса берілген діни идея, басқаша айтқанда, «дініңді ұстай алсаң – қасиетіңе, ұстай алмасаң – қасіретіңе» айналдыратын емшінің өткір пышағы іспеттес», деп еліміздегі діни ахуалға кеңінен талдау жасады. Дінге қатысты мəселелер бүкіл қоғамды толғандырып отыр. Діни ізденіс үстіндегі жастар теріс діни ағымдар мен секталар ықпалына душар болады. Бұл ретте қазақстандық жастардың дəстүрлі діни сенімді ұстанғаны жөн. Олар ғасырлар бойы еліміздегі өзара құрмет пен келісімді нығайтуға атсалысқан ата дəстүрді жалғастыруы тиіс, деп есептейді Сенат Төрағасының орынбасары Қайрат Ищанов. Облыс əкімі Бақтықожа Ізмұхамбетов өзінің көзқарасын былайша түйіндеді: – Біз халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан əдет-ғұрпы мен адамгершілігін, бірлігін бұзатын, халықтар арасына іріткі салатын, айналасына зиян келтіретін теріс ұғымдардың шырмауынан аулақ болуымыз керек. Қыздарымыздың ешуақытта бетіне бетперде жамылған кезі болған жоқ. Өзін өзі сыйлаған адам дінін де, ділін де сыйлай алады. Жастардың жат ағымға ілеспеуінің маңыздылығы «Əйел жəне дін» атты форумда талқыға түсті. Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, Президент жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның төрайымы Гүлшара Əбдіқалықова қазақ халқында жастарға үлгі боларлықтай көрнекті тұлғалардың аз еместігіне тоқтала келе: «Бүгінгі жастар солардан тағылым алып, олардың өмірлерін, еліне арнаған қызметтерін өнеге етулері, ата-бабаларымыз ұстанған ұлттық салтдəстүрді құрметтеуі керек» деп атап өтті. Ал Қ.Лама Шəріп хиджаб мəселесіне қатысты көзқарастарды да саралай келіп: «Біздің зайырлы қоғамымыз үшін қауіп – хиджабтың өзінде емес. Мəселе, қазақтар үшін жат мəдениет пен идеологияның енуіне түрткі болатын, қазақы қалпымыздан, ұлттық ділімізден, береке-бірлігімізден айыруға бастайтын діндарлық пішінінің өзгеру қаупінде болып отыр», деп тұжырымдады. Қорыта айтқанда, дініміздің дін аман болуының алғышарты жастардың ұлттық құндылықтарымыздан ажырамай, терең сусындауынан бастау алуы тиіс. Сонда ғана жастарымыз жат ағымдардың теріс əрекетіне бой алдырмайтыны анық. Атырау облысы.


6

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

 Еркін елдің ертеңі

 Ойласу

Түйеміз Рейхстагты алған Ескендір Зұлқарнайын (Александр Македонский) пілмен соғысқан. Үндістанда. Парсы мен Рим империялары сақ пен ғұнның ат мінген аламандарымен соғысқан. Бəрі жеңілген. ХХ ғасырда бүкіл Еуропаны табанына басып, Англияны қалтыратқан, Американы састырған Германияның үшінші рейхы да қазақтың түйесімен соғысқан. Ол да жеңілген. ...Ресейдің телеарналарын қараймын. Көз бен құлақ бергеннен кейін үйіңдегі сайрап тұрған қара жəшікке амалсыз байланасың. Бəріне емес. Басым көпшілігі – жастарды аздыратын, адамды адастыратын сериалдар мен ток-шоулар. Жаңбыр-жаңбырдың арасында тарихи кинохроникалар береді. Өткен тарих. Ыстық. Онда кеңес империясына бодан кезіміздегі тарихымыз кинолентаға түскен. Əкем Ұлы Отан соғысында мүгедек болып, Сталинград қырғынынан аман қайтқан еді. Содан ба, соғыс тақырыбындағы кинохроникаларды қызыға қараймын. Сондай бір хрониканы қарап отырып, 1945 жылғы Ұлы Жеңісті тойлап жатқан кеңес жауынгерлерінің Берлиндегі бүкіл əлем көрген шаттықты сəтінен кəдімгі түйеміз көзіме оттай ба-

Тїлектер ауылєа барады

Ойсылқара тұқымының мұз дəуірінде (Осыдан 10-12 мың жыл бұрын) мамонтпен қатар өмір сүргені рас болып шықты. Бұл – ғылыми болжам шындыққа айналды деген сөз. Мұз дəуірінде қаншама алып болса да, мамонт тұқымымен құрып кетсе, түйеміз осы күнге аман-есен жетіп отыр. Түйенің шыққан жері Америка құрлығы деген топшылаудың жаны бар екеніне мұнан кейін иланасыз. Беринг бұғазы ежелде болмағаны туралы қисын айтылады. Демек, құрлықтарды жалғап тұрған осы қылта арқылы түйенің Азияға, одан əрі басқа құрлықтарға тарауы бек мүмкін. Қазіргі қазақ жеріне оралсақ, түйенің таңбалы тастарда кескіндері бар. Мəселен, оңтүстік өңірдегі Арпаөзен таңбалы тастарында түйе бейнелері молынан ұшырасады. Ғалымдар «Тіршілік тынысы» атаған таңбалы таста тұсалған, бұйдаланған түйелер жəне адамдар кейпі анық көрінеді. Бұл таңбалы тастардағы суреттер біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтың екінші жартысында қашалғанын дəлелдейді ғалымдарымыз. Яғни көшпенділердің ежелгі түп-тұқиянынан, бағзы ата-тегінен бастап, біздің дəуірдегі ХХ ғасырдың ортасына шейін түйе қасиетті, киелі түлік саналғанын пайымдайсыз. Бергі замандағы

Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Ойсылќара тўќымы ойсырамасын

сылды. Іздене бастадым. «Іздеген жетер – мұратқа» деген. Табылды. Қазіргі Ресейдің, бұрынғы алты Алаштың Астрахань аймағында екі түйеге ескерткіш орнатылыпты. Ахтубинск қаласында. Екінші дүниежүзілік соғыстағы қанды қасапта қынадай қырылған талай адам атаусыз қалып жатқанда, екі түйеге осыншама құрмет қалай көрсетілді деп амалсыз ойлайсыз. Жөні бар екен. Содан архив пен дерек көздеріне, соғыс жылнамасына жəне сол қанды қырғынның ортасында болған жауынгерлер естелігіне жүгіндік. Ұлы Отан соғысының, жалпы екінші дүниежүзілік соғыстың тағдырын шешкен Сталинград шайқасы екені баршаға аян. Кескілескен шайқаста қаланың қолдан қолға өтіп, ақыры неміс фашистерінің тұтас армиясы қоршауға түсіп, қирай жеңілгені, содан бастап кеңес əскерлерінің күш алғаны тарихтан мəлім. Осы жан алып, жан берген қырғында түйелеріміздің жеңіске қосқан үлесі зор болған. Соғыс жылнамасы мұны тайға таңба басқандай жазып қалдырыпты. 1942 жылы неміс əскерлері Еділге еміне ұмтылғанда Астрахань аймағында резервтегі 28-ші армия жасақталады. Армия зеңбіректермен, жалпы артиллерия қаруымен барынша жарақтанса керек. Қаланы ала алмаған фашистер танкілерін құмырсқаша қаптататыны белгілі. Инежіптен жаңа шыққандай 28-ші армияның əскерлері тың, қару-жарағы сай болғанымен, жүк тартатын техника мен жылқы жетіспейді. Астрахань ежелден қазақ жері болған соң ауылдың бəрінде өз қандастарымыз тұратыны бесенеден белгілі. Тұтас түйелі ауылдар болған дейді. Жаңа армияның құрамында қазақтар аз болмаса керек. Түйенің күш көлікке таптырмайтын жануар екенін қазақ білмегенде, кім біледі?! «Бəрі майдан үшін, бəрі Жеңіс үшін» ұранымен рухтанған тыл еңбеккерлері əскерден несін аясын. Түйелерін бұйдалап, кеңес əскерлерінің алдына салып береді. Жалпы, Астраханьнан 350 түйе соғысқа қатысқаны туралы дерек бар. Сол армияның тоғызыншы корпусының 284-атқыштар дивизиясындағы 902-атқыштар полкіне жиырмадан астам түйе тиеді. Түйе жарықтық бойына сеніп жылдан құр қалған дейміз ғой. Сол бой соғыста да түйенің соры болғанын жауынгерлер естелігінен білесіз. Сорайып тұрған түйеге ə дегеннен оқ тиетіні анық. 902-полктің командирі, Кеңес Одағының Батыры Г.Леневтің естелігінде немістердің түйелерді қуып жүріп, атып тастайтыны айтылады. Тіпті, жараланып, мертігіп жатқан түйенің көзін бірінші жояды екен. «Дас ист руссиш танк» («Бұл орыс танкісі») деп түйе көрмеген немістер жануарлардан өлердей қорыққан болу керек. Түйелердің бəрі соғыста қырылып қалмаған. Бізге белгілісі – екі түйе сонау Астраханьнан мыңдаған шақырым жүріп, Берлинге дейін зеңбірек сүйреп барған. Жауынгерлер қойған аттары – «Мишка», «Машка». Сержант Г.Нестерев командир болған зеңбірек расчеты 1945 жылы 30 сəуірде Берлиннің қақ ортасына екі түйе жеккен зеңбірекпен жетеді. 902-полктың рапортында аға сержант Нестеров пен көздеуші Кармалюк Рейхстагқа түйе сүйреген зеңбіректен алғашқы залп бергені баяндалады. Рейхстагтың алдында қос түйеге тұтқындалған неміс генералдары мен офицерлерінің ордендерін тағып, жеңілген жауды тағы бір жерлегендерін еске алыпты кеңес жауынгерлері. Соғыс бітіп, елге қайтуға келгенде, қос түйеге қатардағы жауынгерлердің ара түсуіне тура келеді. Алып қайтуды қиынсынған үлкен шенді командирлер қос түйені пышаққа іліндіріп, аш-жалаңаш немістерге сойып беруге ұйғарады. Солдаттар өре түрегеліп, қарсы болады. Содан қос түйені Мəскеу зоопаркіне жөнелтуге шешім алынады. Міне, осыдан кейін түйелердің ізінен адасасыз. Мəскеу зоопаркіне сұрау салып, хат жаздым. Жауап ұзамай келді. Зоопарктің тарихи-архив бөлімінің қызметкерлері Ирина Костина мен Тереза Балуян түйелердің зоопаркке жеткізілмегенін жазады. 150 жыл тарихы бар мекемеде 1930 жылдан бері бүкіл жануарлар мен аңдардың, құстардың əкелінген күнінен бастап, өлгені немесе басқа жаққа жөнелтілгені туралы мəліметтер картотекаларда сақталады екен. Машка мен Мишка жоқ болып шықты. Обалы не керек, архив қызметкерлері Ресейдің басқа зоопарктеріне сұрау салып, табылып жатса, хабарласуға уəде берді. Қос жануардың соғыстан кейінгі тағдыры белгісіз болғанымен, осы екі түйеге Ресейдің Ахтубинск қаласындағы Ленин алаңында 2006 жылы қоладан құйылған еңселі ескерткіш қойылыпты. Бір түйе шөгіп жатса, екіншісі Батысқа маңғаздана қарап тұр. Бүйірінде «Астрахань – Берлин» деген жазу бар. Алды гүл дестелер мен веноктарға толы. Сұрапыл соғыстың солдаттарына жасалған құрмет түлігіміздің төресіне Ресейде осылай көрсетіліп отыр.

Төрінен айырылған түліктің төресі Таяуда Канаданың қиыр солтүстіктегі мұз басқан аумағынан арктикалық түйенің сүйегі табылғанын ақпарат құралдары жарыса жариялады. Яғни

аңыздарымыз бен əпсаналарымыздағы Асанқайғының желмаясы мен Абылайдың ақ бурасын ғана айтсақ, ауыз толады. Басқасын қазбалау артық болар. Жабайы жылқы қазіргі қазақ жерінде алғаш қолға үйретілгенін əлем мойындады. (Ботайдағы археологиялық қазбалар осыны дəлелдейді). Ал, апайтөс Азияның ортасындағы көшпенділер ғұмыр кешіп, ұрпақ жалғаған жерде жылқымен бірге тағы болып жүрген түйе де тұңғыш қолға үйретілген шығар. Қасиетті қос түлікті ерттеп мініп, қымызы мен шұбатын сіміруді, терісі мен жүнінен иінін бүтіндеп, киім тігуді Тəңірі көшпенділердің маңдайына жазған болар. Бұл енді ғалымдар қаузайтын шаруа. Біз өткеннен бүгінге оралайық. Дəл қазір əлемде 19 миллион түйе бар екен. Соның 14,5 миллионы Африка құрлығында. Сомалиде 7 миллион, Суданда 3,3 миллион түйе өседі. Қазақстанда 171 мың Ойсылқара тұқымы өріске шығатынын статистикалық мəлімет растайды. Түйенің басым көпшілігі Батыс облыстарда. Маңғыстауда – 55,4 мың, Атырауда – 30,8 мың болса, Қызылордада – 32,7 мың, Оңтүстік Қазақстанда – 18,8 мың, Ақтөбеде 16,7 мың түйе санаққа ілігіпті. Біздің Қарағанды облысында 1700 түйе бар екен. Ақыры сан қуған соң салыстыруға иық беріп тұрасың ғой. Өткен ғасырдың отызыншы жылына, яғни кəмпеске мен ашаршылыққа дейін Қазақстанда 1 миллионнан астам түйе болған. Бүгінге қалғаны соның 20 пайызына да жетпейді. Қолдан жасалған жұт түйені түгімен жұтып қойған. Бұл енді Хрущев билеген тұстағы түйе мен жылқыға келген ашық зауал. Еті мен сүтін жарамсыз санаған əкімшілəміршіл компартия қасиетті қос түліктің орнына қазаққа шошқа бақтырғанын біздің ұрпақ көрмесе де, алдымыздағы əкелеріміз бен ағаларымыз айтып отыратын. Осы тақырыпта екі классикалық əдеби туынды да бар. Бірі – Ғабит Мүсіреповтің кеңес дəуірінде жазған «Талпақ танауы» болса, екіншісі – бертінде Мұхтар Мағауиннің қаламынан туған «Бесінші түлік» əңгімесі («Орталық Қазақстан» газетінде 2010 жылы

пайыз. Етінен дəм таттық. Ірі қараға ұқсас. Өркеші жылқының жалына келеді. Бір артықшылығы, өркешті шыжғырғанда қойдың құйрығындай шыжық қалмайды, тегіс еріп кетеді. Жылқы майын қазысына, қой құйрығына, түйе өркешіне жинайды. Тайлағының өзі 170-200 кило ет береді. Атан түйелерден 300400 кило ет шығады. Оған 15-30 кило өркеш майын қосыңыз. Екі сиырдың етін бір түйеден аласыз. Ал екі сиырды бордақылауға қанша шығын кетеді? Шаш-етектен. Түйе жарықтық болса, жыл он екі ай жайылады. Жайылым талғамайды. Шөлде де, сорда да өсіп, жақсы өнім береді. Түйе етінің өзіндік құны ірі қараның етінен 2-2,5 есе, қойдың етінен 1-2 есе арзан. Суға өте төзімді. Жылқының өзі Арқада жиі болып тұратын қарашада қар түспеген жылдардағы қара суыққа ұрынса, бір аптада арықтап шыға келеді. Су қатқаннан кейін қарлай алмаған жылқы тез жүдейді. Зоотехниктердің есептеуіне қарағанда, шөп жетілген жазда, тіпті, күзде түйе тəулігіне 1,5-1,7 кило салмақ қосады екен. Сайын даламыздағы басқа түліктер қоректене алмайтын жантақ, жусан, көкпек, қияқ, қамыс, изен, теріске сияқты шөптерді қиналмай қорытып, витаминге бай ет пен сүт береді. Түйе етінің сорпасы шыныдай таза, мөлдір келеді. Еті де, сорпасы да ағзаға жұғымды, дертке дауа. Шұбаты туралы шұбыртып жазу қажет емес шығар. Баспасөзде талай мəселе көтерілді, бірталай ғылыми еңбектер жарық көрді. Адамға пайдалы екені дəлелденді. Түйе сүті Таяу Шығыста, Араб елдерінде дəстүрлі дəм саналады. Араб Əмірліктерінде мектеп пен балабақша рационына енгізілген. Дəрігерлердің айтуына қарағанда, түйе сүтінің құрамында кальций, фосфор, темір, күкірт жəне басқа ағзаға пайдалы микроэлементтер көп ұшырасады. Созылмалы аллергия дертіне мың да бір ем көрінеді. Қазір екінің бірі осы сырқатқа шалдыққан. Əсіресе, қала тұрғындары. Жаз шыға түшкіріп-пысқырып, бет-аузы күп болып ісетін адамдар көбейіп кеткенін байқап жүрміз. Шұбатты қазақтар мен түркімендер ашытады.

жарияланған). «Маң-маң, маң басқан, Шудаларын шаң басқан, Төрт аяғын тең басқан, Қос өркешін қом басқан, Түйе бассын үйіңді» деп келетін Наурыз-тілек бар. Осы тілекті қабыл еткізбеген, Махамбетше айтсақ, кəтепті қара нарлардың қабырғасын біртіндеп сөккен кер заман келген. Кеңестік кездегі солақай саясат қазақтың көшінің көркі, өрісінің сəні, дастарқанының дəмі болған түйеге бүйідей тиіп, жаудың малындай жойып жібере жаздаған. Оған өркениет өрісінің өрлеуі қосылып, жолда жүк қалдырмайтын нарлардың орнын техника басты. «Сахара кемесі» атанған сары атандар күш көлік болудан қалған. Уақыты келгенде, Алладан əмір жеткенде тау тасқа, көл шөлге айналады. Оған уайым жеудің қажеті жоқ. Дегенмен, қазақтың қасиетті шаңырағын өркешіне салып, арқалап келген түйені тарих күресініне күреп тастау күпірлік болар. Қолға үйретілгеннен бері түлігіміздің төресі «сахара кемесі» миссиясын адал атқарып шықты. Иесінің табанын жерге тигізбеді, жүгін жолда қалдырмады. Тарихи деректерде Самарқан саудагерлерінің сапарға Жібек жолы арқылы 30 мың түйемен шыққаны жазылған. Қазір қаладағылар да, даладағылар да Ойсылқара тұқымын зоопарктен, цирктен ғана көреді. Жылына бір рет Наурыз тойында тамашалайды. Болды. Солай екен деп, түйеден түңілу əлі ертерек шығар. Көлік болудан қалғанмен жануардың еті мен сүті, жүні мен терісі қазақ үшін əлі де кəдеге жарайды ғой. «Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көресің» деген ата-баба сөзі бар емес пе? Ендеше, 700-900 кило салмақ тартатын атан түйелер еттің нағыз көкесі ғой. Арқадағы қос өркешті түйелер 600-700 кило болады. Сойғанда ет шығымы 60-62

Бұл сусын демікпеге, сусамырға, өкпе, асқазан, бауыр ауруларына шипалы дейді дəрігерлер. Шудасы құяңға, буын ауруларына ем. С жəне D витаминдері сиырдың сүтінен үш есе көп екен. Ағзаға зиянды бактерияларды өлтіретін қасиеті бар. Қатерлі ісіктің алдын алуға дəрмені жететінін айтады ғалымдар. Демек, жапондардың шұбатқа қызығып жүргендері тегіннен-тегін емес. Қазақ бес биені «бұлақ» деген. Ал бір түйеңіздің өзін өзенге теңеуге əбден болады. Сауылатын бір інген күніне 18 литр, жылына 2-4 тоннаға дейін сүт береді. 20-30 түйе сауылса, қанша сусын өндірілетінін есептей беріңіз. Анамыз тіккен түйе жүн шекпенді тамашаладық, түйе жүнінен сырылған мамықтай жеңіл жылы көрпе жамылдық, түйе жүнінен шұлық кидік түйенің өзін көрмей-ақ. Бала кезімізде. Мұны қазақты дəстүрлі мал шаруашылығынан айырып, тек қой қуалатып, сиырдың соңынан салпақтатудың, болмаса шошқа бақтырудың Кеңес өкіметі тапқан қасақы саясаты дейміз де. Ал қазір екі тізгін, бір шылбыр қолға тиген кезде кежегеміз кейін тарта беретіні неліктен? Экономистердің есебі бойынша еті мен сүтін былай қойғанда тек қана жүнін сату арқылы түйені бағудың барлық шығынын жабуға болады екен. Түйенің жүні ең биязы саналатын меринос қойының жүнінен де сапалы, құнды болатыны дəлелденген. Түйе жүнінің матасы əлемдік рынокта жоғары бағаланады. Бұл шикізаттан тігілген киімдер көп киіс береді, өңін бермейді, суық өткізбейді. Əр түйеден 6-7 кило жүн алынады. Ең бағалысы – тайлақтың жүні. Оның түбіті нəзік келеді. Біздің облыстың ауыл шаруашылығы

Мағауия СЕМБАЙ, облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің бас редакторы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының конференц-залында өткізілген осы жоғары оқу орнының түлектерін еңбекке орналастыру шарасы барысында осындай ұйғарым жасалды. Институт ректоры Амантай Нұр мағамбетовтің басшылығымен өткен түлектерді еңбекке орналастыру комиссиясының отырысына облыстық білім басқармасы, Ақтөбе қалалық білім бөлімі, он екі аудандық білім, дене шынықтыру жəне спорт бөлімдерінің басшылары мен мамандары, көршілес Атырау облысы білім басқармасы жəне аудандық білім бөлімдерінің мамандары қатысты. 2012-2013 оқу жылында бұл институтты 653 түлек 21 педагогикалық мамандық бойынша бітірмекші. Олардың 380-і мемлекеттік білім грантының иегерлері. 2007 жылғы институт түлектерінің еңбек жолдарын ауыл мектептерінде бастау туралы өз замандастарына тастаған Үндеуі түлектер арасында да кеңінен қолдау тауып, жыл сайынғы бітірушілердің 70-80 пайызы өз еңбек жолдарын ауыл мектептерінде бастауға тілек білдіріп келеді. Түлектердің маман ретінде қалыптасуы, өсуі мониторингін жасау мақсатында деканаттарда «Түлектер альбомы» жасақталып, электрондық мəліметтер базасында түлектің мекенжайы, қызмет орны туралы деректер жинақталған. Ауылға барған əрбір жас маманның 70 айлық есептегіш коэффициент көлемінде (113 000 теңге) көтермеақы, 1000 айлық есептегіш коэффициент көлемінде (2млн. теңге) бюджеттік несие алуға толық мүмкіндігі бар. Түлектерді болашақ жұмыс орындарына орналастыру облыстық білім басқармасының педагог кадрларға 20132014 оқу жылына сұранысы негізінде жүргізілді. Аталған сұранысқа сəйкес жаңа оқу жылына жас мамандарға қажеттілік 310 орынды құрап отыр, оның ішінде 241 жас маман ауыл мектептеріне қажет. Математика, химия, ағылшын тілі, қазақ мектептеріндегі орыс тілі мен əдебиеті, физика пəндерінің мұғалімдеріне сұраныс жоғары. Əсіресе, Хромтау, Қобда, Темір аудандарында мұғалімдерге зəрулік басым болып отыр. Бүгінгі күнге дейін факультеттерде Қобда, Мартөк, Алға, Əйтеке би, Мұғалжар, Ойыл, Хромтау, Ырғыз аудандық білім бөлімдерінің кадр жөніндегі бас мамандары жəне мектеп директорлары мен түлектердің кездесулері ұйымдастырылды. «Жас Отан» жастар қанаты облыстық филиалы өкілдерінің қатысуымен «Дипломмен – ауылға!» дөңгелек үстелі ұйымдастырылды. Аталған шара барысында биылғы түлектер жұмыс берушілерге болашақ жұмыс орындары, өздеріне көрсетілетін əлеуметтік қолдау туралы сұрақтар қойып, толыққанды ақпарат алды. Түлектерді еңбекке орналастыру комиссиясының отырысында ауылдық жерлерге баратын түлектер нақтыланып, қай жерге баратынын, басқа мəселелер анықталды. Біз еңбек жолын ауыл мектебінен бастауды ұйғарған түлектермен жолығып, əңгімелескен едік. – Мен математика факультетін бітіргелі отырмын. Институтта оқыған жылдары көптеген республикалық олимпиадаларға қатысып, жүлделі орындар иелендім. Менің мұндай жетістіктерге жетуіме факультет деканы, физика-математика ғылымдарының кандидаты А.Мұхамбетова, кафедра меңгерушісі физика-математика ғылымдарының кандидаты Е.Алданов, профессор Ж.Сар табанов, басқа да ұстаздарым бағыт-бағдар беріп, көп еңбек сіңірді. Осындай ұстаздарым берген білімдерін жас ұрпақты тəрбиелеуде қолданып, білім беру саласында еңбек ету үшін Елбасымыз Н.Назарбаевтың «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы аясында жұмысқа жолдаманы Мартөк ауданына алдым. Осы институт қабырғасында бірге оқитын Нұргүл Хайратпен отбасын құрып, жолдама алған мектепке бірге барғалы отырмыз, – дейді Арыслан Құрашев. Райгүл Еншібай болса қазақ тілі мен əдебиеті мамандығына ауыл квотасы бойынша оқуға түсіп, биыл бітіргелі отыр екен. Ол əкесінің мұғалім екенін, сондықтан ұстаз еңбегімен кішкентайынан таныс екенін айта келіп, еңбек жолын Қобда ауылындағы орта мектепте бастағалы отырғанын жеткізді. – Елбасының «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасына қосқан біздің институт түлектерінің елеулі үлесін мақтанышпен айта аламын. Жыл сайын түлектердің 80 пайыздан астамы еңбек жолдарын шалғай елді мекендердегі мектептерден бастайды. Ауылға барған жас маманға бір рет көтермеақы төленеді, екіншіден коммуналдық төлемдерден босатылады, сонымен қатар, əр жас маманның пəтер алу мүмкіндіктері бар. Мұғалімдердің төлемақысы жыл сайын көтеріліп келеді, бұл да болса мемл��кет тарапынан жасалып отырған бірден бір көмек. Биылғы жылы да сол үрдіс жалғасын табуда. Ауылдың гүлденуіне өзімнің де үлесімді қосатыныма қуаныштымын, – деді ол.

ҚАРАҒАНДЫ.

Ақтөбе облысы.

басқармасынан мəлімет сұрағанымызда, 2011 жылы 7 тоннаға жуық түйе жүні қырқылғанын мəлімдеді. Осы жүн одан əрі қайда кеткенін ешкім білмейді. Ұқсатылды ма, əлде шіріп кетті ме, беймəлім. Бұған қойдың жүні кəдеге жарамай ысырап болып жатқанда, түйенің жүніне не сорым дерсіз? Қалай болған күнде мал өнімдерін ұқсату өнеркəсібі өркендемей төрт түліктің қызығын көру мүмкін емес. Түйе жарықтықтың басқа түліктерге қарағанда, тағы бір артықшылығын айтпай кетуге болмас. Мамонттар қырылып қалған мұз дəуірінде қар асап, мұз шайнап жүріп бүгінге аман жеткен түйе жер шарының кез келген түкпірінде өмір сүре алатынын дəлелдеген. Қазақтың ұлан-ғайыр жерінің де климаты əртүрлі. Бір аймағы – көл, бір аймағы – шөл. Мəліметке жүгінсек, Қазақстанда 80 миллион гектар шөл дала, 36 миллион гектар шөлейт жер бар. Осының 43 пайызы ғана жайылымға пайдаланылады. Міне, осы бос жатқан жер жылқы мен қойға қолайсыз болғанмен, түйе өсіруге жарап тұр ғой. Ертеде Ақтөбе өңіріндегі Сортаңды, Шақытты жерлерін жайлаған Қара деген байдың 3 мың түйесі болыпты. Жайылымы болмаса, осыншама түйе өсе ме? Біздің облыстың Бетпаққа ұласатын Балқаш пен Жезқазған өңірінде түйе өсіретін жайылымдар жетерлік. Ауыл шаруашылығы басқармасының санағына жүгінсек, қазір Ақтоғай ауданында – 546, Жаңаарқа ауданында – 119, Ұлытау ауданында – 353, Шет ауданында 263 түйе өсіріліп отыр. Ал жалпы облыстағы ауыл шаруашылығына тиесілі жер 35 миллион 463 мың гектар болса, соның 9 миллион гектары ғана кəдеге жаратылып отыр. Яғни қандай мал өсірем десең де, жер жетеді. «Көтерем екен деп түйеден безбе, салтанатың емес пе, тебеген екен деп биеден безбе, қос қанатың емес пе?!» деген бабаларымыз. Тауып айтқан.

Тұяқ пен түйе Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауында «...бізге: жаңа ғылыми технологиялық, басқарушылық жетістіктерді ескере отырып, мал шаруашылығындағы дəстүрімізді жаңғыртуымыз қажет» деп атап көрсетілген. Дəстүріміз – үйірлеп жылқы, отарлап қой, келелеп түйе өсіру. Ауыл шаруашылығы министрлігі осыған орай 2020 жылға дейінгі ауыл шаруашылығын өркендетудің кешенді бағдарламасын əзірлегенінен хабарымыз бар. Оның ішінде түйе өсіру, өнімін алу бар ма, жоқ па беймəлім. Бір белгілісі – шұбат өндіру үшін субсидия беріледі. Түйенің еті мен жүніне жоқ. Солай екен деп, елдің бəрі түйеден сырт айналмағанына мағмұрланасыз. Разы болғаным – түйе өсіруді өз ауылымдағы Тұяқ Ысқақовтың қолға алуы. Қарқаралы ауданында бұрын түйе болған. Қоянды жəрмеңкесінде саудаға түсетін тауарлар, əрине, автокөлікпен емес, жолына жүк қалдырмас нарлармен жеткізілгені аян. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де өткен ғасырдың 60-жылдарына дейін колхоздар түйе өсірген. Архивті ақтарғанда Қарқаралының қазіргі Қасым Аманжолов округіндегі бұрынғы «Совет» колхозында 73 түйе болыпты. Əр түйеден 4-5 кило жүн алынғаны жөнінде мəлімет тұр. Осы түлікті əкем бағыпты елуінші жылдары. Сталинград қырғынында аяғынан ауыр жараланған əкемді Мəскеу госпиталінен Қарағандыға дейін шойын жолмен санитарлар жеткізіпті. Дəл қазіргідей қар еріп, көксоқта болып жатқан шақ болса керек. Не арба, не шана жүрмейді. Содан Қарқаралының арғы жағындағы 350 шақырымдай ауылға Қарағандыдан түйеге сүйреткі салып, алты күн жүріп, əзер жеткенін айтып отыратын əкем. Сол ауылда Түйеқора деген қыстақ болды. Ержетіп, есейгенде бұл атау патша заманынан қалған шығар деп ойлайтынмын. Анығында дəл сол қыстақта колхоз түйесі бағылып, содан осылай аталып кетіпті. Хрущев төредей түліктің тұқымын құртқан кезде енді ес білген біздер түйені қайдан көреміз. Осыдан оншақты жыл бұрын бала кезімізде қатар өскен, бірер жас кішілігі бар, тазы ұстап, жүйрік баптайтын, ескі сөзге зерек Тұяқ Ысқақов досым ауылға түйе əкеліпті деген хабар жетті. Түйе көрмеген ауылдастарым мамонт тіріліп келгендей бір дүрліккенін Тұяқ қызық етіп əңгімелейді. – Өз əкең түйе баққан жер ғой. Өріс тауып, өсіп кетер деген үмітпен Балқаш жақтан сиырларға айырбастап, бурасы мен інгенін əкелдім, – дейді Тұяқ. – Ауылға түйелерді айдап келгенде ит үріп, жылқы үркіп, сиыр безіп, қой қашып, азан-қазан болдық. Біршама төлі өскен соң бір түйені сойып, дəмін таттық. Қалай союды да білмейміз. Əйтеуір кітапқа қарап отырып, əзер үйрендік. Біздің жақтың жері сортаң емес қой. Еті сор татымайды. Тіл үйіреді. Қазір Тұяқтың түйелері жиырмашақты болып қалды. Қысы-жазы далада. Ит-құс жоламайды. Жемшөп əзірлемейді. Тұяқтай азаматтар жер-жерде бар. Оларды халық қолдап, Үкімет демесе, келелеп түйе өсіріп, санын соқырмен санайтын күн де туар. Соқырымыз – жүз түйе деген сөз. Ырымшыл қазақ малының, əсіресе, киелі саналатын түйесінің санын айтпаған. Көз тиеді деген. Түйесі жүзге жеткенде бір түйенің бір көзін ағызып жібереді екен. Сонда екі жүз түйе – екі соқыр, бес жүз түйе – бес соқыр. «Төрт түліктің төресі – түйе, пірі – жылқы, жуасы – қой, қасақысы – сиыр» деген атам қазақтың қисынсыз бір сөзі жоқ. Демек, төмпешіктей төмендеп қалған түлік төресін төрге оздырсақ, төрт құбыламыз түгенделері сөзсіз.


Үстіміздегі жылдың 3 айында Жамбыл облысы арқылы өтетін халықаралық автокөлік дəлізінде жолаушылар тасымалдайтын автокөлік жүргізушілерінің кінəсінен 13 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, 14 адам қаза болса, 87 адам жарақат алды. Бір таңқаларлығы, апатқа тап болған автобустардың барлығы дерлік Оңтүстік Қазақстан облысындағы меншік иелерінің атына тіркелген.

Жол бойындаєы жолсыздыќтар

жол жүру ережесін бұзған 12 жүргізушіні тоқтатты. Оның ішінде, жарық беретін аспаптарды пайдалануды бұзудың – 4, жолаушыларды тасымалдау ережесін бұзудың – 3, көлік құралдарын пайдалану ережелерін бұзудың 5 оқиғасы тіркелді. Сонымен бірге, ОҚО-ның ІІД-нің ЖПБ қызметкерлері берген уақытша жүргізуші куəліктерінің мерзімін бұзудың 4 дерегі анықталды. Іс-шараны өткізу барысында жолаушылар тасымалын

Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

ІІД жол полициясы қызметкерлерінің айтуынша, жол-көлік оқиғасының негізгі себебі, жолаушылар тасымалдайтын автокөлік жүргізушілерінің өз ісіне немқұрайды қарауынан, сонымен бірге олардың жол жүру ережесін дөрекі түрде бұзуынан туындап отыр. «Автобуста жолаушылар отырғанына қарамастан жылдамдықты белгіленген шамадан тыс арттыру жəне жол бойындағы жеңіл көліктермен «жарысу» сияқты жол-көлік оқиғасына соқтыратын жауапсыз əрекеттер Шымкент қаласынан шыққан жүргізушілер үшін əдетке айналған», дейді жол полициялары. Жолаушы тасымалдайтын көлік құралдарының техникалық жағдайының жаға ұстатар деңгейде төмен болуы да жол полициясы қызметкерлерін қатты алаңдатып отыр. Сондай-ақ, автобус «тізгіні» қолдарына тиген шопырлар сапар жауапкершілігіне «өздері би, өздері қожа» болғандықтан белгіленген еңбек режімі мен демалыс тəртібін сақтамайды екен. Жолаушылар автокөлігі

арасында жиілеп кеткен жол-көлік оқиғаларының алдын алу жəне жүргізушілерге айтып келмейтін апат қаупін ескерту мақсатында жақында республикалық мəндегі «Алматы-Ташкент» көлік дəлізінің № 71 бағытында жедел алдын алу іс-шаралары өткізіліп, Оңтүстік Қазақстан облысымен шекаралас аймақтарға қадағалау, бақылау жұмыстары күшейтілді. Оған жол жəне техникалық инспекция бөлімінің қызметкерлері, облыстық ІІД жол полициясының жеке ротасы взводының мамандандырылған топтары тартылып,

Ќазаќстанда тўѕєыш əскери кґлік жасалды

жүзеге асыруға рұқсат беретін құжаттардың, мысалы, бағыттарға қызмет көрсетуге құқық беретін куəліктің, борт журналының, жолаушылар тізімінің, тасымалдау туралы келісім-шарттың болуына ерекше назар аударылды. Сондайақ, Жамбыл облысы мен ОҚО ІІД ЖПБ-ның автоматтандырылған ақпараттық іздестіру жүйесі базаларынан жүргізушілердің куəлігін тексеріп, олардың сапар алдында дəрігерлік байқаудан өткенөтпегенін, еңбек режімі мен демалыс тəртібі де тексерілді. Жамбыл облысы.

Кейінгі кезде байқалып жүргендей, міндеті мен жұмысы ауырлау өндіріс саласында да өздіктерінен жаңа істерге өріс жайдыруға ұмтылушылар ұлғайып келеді. Мұны үдемелі индустриялық-инновациялық дамудың мемлекеттік бағдар-

«Байтўрсынов оќулары-2013» инновацияєа арналды Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті жылда дəстүрлі «Байтұрсынов оқулары» конференциясын өткізеді. Білім ордасындағы биылғы басқосу «Заманауи ғылым: Қазақстан-2050» Стратегиясы шарт тарындағы мəсе лелер мен өзек ті бағдарламалар» атты тақырыпқа арналды. Оған алыс жəне жақын шетелдерден – Болгариядан, Польшадан, Лит вадан, Ресейден ғалымдар қатысты. Конференцияда «Жаңа инновациялар университет басқаруының моделі ретінде» деген тақырыпта баяндама жасаған А.Байтұрсынов атындағы университет ректоры, ветеринария ғылымдарының докторы, профессор Асқан Нəметов білім саласындағы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаған кезекті «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауынан туындайтын өзекті мəселелерге тоқталды. Қазір білім ордалары үшін жастарға білім беру аз, ол зерттеумен, ғылыми жұмыстармен айналысатын, сол арқылы инновациялық жобаларды өмірге əкелетін ғылыми орталыққа айналуы шарт. Жалпы, бұл конференцияда тек білім ғана емес, барлық саладағы инновациялық бастамалар жөнінде тұшымды ойлар

жақсы белгілі. Себебі, үйлестіру кеңесі экономикалық тиімділігі жоғары болатын жо баларға бірінші кезекте мəн береді. Мəселен, Сəтбаев қаласы кəсіпорнынан ұсынылған конвейер таспаларының шығыршығын өндіру жобасы қолдауға лайық

Жобалар жоралєысы Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстанда ең алғашқы əскери көлік жарияға жол тартты. Шымкенттік инженер Алексей Шевлягин құрастырып шығарған бұл техника «Сарбаз» деп аталады. Əмірхан АЛМАҒАНБЕТОВ, «Егемен Қазақстан».

Оңтүстік ойпатында дүниеге келген жол талғамайтын жүрдек көлікті құрастыруға өнертапқыш екі айдан астам уақыт жұмсаған екен. Содан соң «Сарбаз» бірден Талдықорғанға жеткізіліп, сонда десант əскерлерінің сынағынан өткен. Түп негізі «ГАЗ-66» жүк машинасының қосалқы бөлшектерінен бой көтерген техника дизель отынымен жүреді. Салмағы 4 тоннадан асады əрі сағатына 80 шақырым жүре алады. Ал өнертапқыш осы жаңа көлігін құрап шығаруға 15 млн. теңге жұмсап, патент алған көрінеді. «Əскери техника сынақтан өткеннен кейін оған қатысты бірқатар ескерту жасалды. Бірақ оның негізгі құрылымы өзгермейді. Ескертулерге сай, аздаған қосалқы бөлшектерін ауыстыру, жылу жү йесі, салқындатқыш сияқты қондырғылар орнатуға болады. Жалпы, мəшинеміз бірнеше мың

7

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

шақырымды еш қиындықсыз жақсы жүріп өтті. Бір сөзбен айтқанда, үмітіміз ақталды», дейді көлікті құрастырушының өзі. Қазір аталған техника Шымкент қаласындағы əскери бөлімдердің бірінде қосымша тексеруден өтуде. Оның ішіне сегіз жауынгер емін-еркін сияды. Қосалқы жүк салғышы тағы бар. Мамандар оған оң бағаларын да беріп үлгеріпті. «Бұл көлік біз үшін өте қолайлы. Əсіресе, əскери тапсырмалар мен барлау кезінде жылдам қозғалып, кез келген жерден қиналмай өте алатыны көңілден шығады. Керекті жүкті де көтеріп жүре береді. Сондықтан мен оның болашағы бар деп ойлаймын. Өйткені, ол Қазақстанда жасалған тұңғыш техника», дейді осы орайда 035/34 əскери бөлім командирінің орынбасары Жеңіс Дасаев. Ал біз өз кезегімізде əскери саладағы тұңғыш көлігімізге құтты болсын айтқымыз келеді. ШЫМКЕНТ.

«Haileybury Almaty» коммерциялық емес акционерлік қоғамы, орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, Алматы қ., 050040, Əл-Фараби д-лы, 112 (бұдан əрі – қоғам) жазылу жолымен инвесторлардың шектеусіз шеңберінің ортасында қоғамның жай акцияларын орналастыру туралы хабарлайды. Акцияларды артықшылықпен сатып алуға акционерлердің құқығын жүзеге асыру мерзімі жəне тəртібі туралы мəлімет қоғамның акционерлеріне жіберілген дербес жазбаша хабарламада көрсетілген. Орналастырылатын акциялар туралы мəлімет: 1) Акциялар шығарылымын мемлекеттік тіркеу күні: 2012 жылғы 28 маусымда. 2) Акциялар түрі мен саны: 3351 жай акция (ҰСН KZ1C54390014). 3) Акцияларды орналастыру бағасы: бір акция үшін 123 736 теңге. 4) Бір өтінімнің төменгі көлемі: кемінде 500 акция. 5) Өтінімдер беру мерзімі: хабарландыру шыққан күнгі Астана уақыты бойынша сағат 17.00-ге дейін. 6) Акцияларды төлеу қолма-қолсыз нысанда теңгемен жүргізіледі. Қоғамның бөлімшелері жəне лауазымды тұлғалары туралы мəлімет, олар арқылы акциялар шығарылымының проспектісімен немесе ол туралы өзге де ақпаратпен танысуға мүмкін болады: Директор Ким С.В., Заңгер Құнанбаева З.Ж., Алматы қ., 050040, Əл-Фараби д-лы, 112, телефон: +7 (727) 3550100. байланыс мəліметтері, ол бойынша инвесторлар акцияларды сатып алуға өтінімдер беру үшін хабарласуларына болады: Заңгер Құнанбаева З.Ж., Алматы қ., 050040, Əл-Фараби д-лы, 112, телефон +7 (727) 3550100. Осы хабарлама көрсетілген көлемдегі акцияларды сатуға қоғамның міндеттемесі жəне барлық берілген өтінімдерді қанағаттандыру болып табылмайды. Қоғам себептерге түсінік берместен өтінімнен бас тартуға немесе өтінімді жекелей қанағаттандыруға ұсыныс білдіруге құқылы.

ламасын жүзеге асыру бойынша облыстық үйлестіру кеңесі қарауына бұрынғыға қарағанда жиірек ұсынылудағы жобалар аңғартады. Мұндағы атап өтерлік бір жайт, бұған дейін жобалар негізінен Қарағанды мен Теміртау қалаларынан түсіп келсе, енді өңірдің басқа да жерлерінен қосылушылар аз емес. Аталған кеңестің жақында өткен кезекті отырысында талқыланған 5 жобаның барлығы дерлік алыстағы қалалар мен аудандардағы кəсіпорындардан болуы соны айғақтағандай еді. Индустрияландыру картасына ұсынылатын жобаларға бүгінде талап пен талғам да ерекше екендігі оны жасаушыларға

ретінде танылды. Неге десеңіз, мұндай шығыршықты тіректер, əсіресе, «Қазақмыс» корпорациясы өндірістері үшін, яғни конвейер желісін пайдаланатын буындарға өте қажетті қосал қы бөлшек екен. Оның үстіне, бұл күнде қолданыстағы шығыршықтар істен шыққан кезде конвейер таспаларын жыртып жіберсе, ал мына жаңа түрі ондай олқылыққа орын бермейді, құралдың нормативтегі мерзімін толық өтеп шығуына мүмкіндік жасайды. Сəтбаевта жаңадан пайда болатын шығыршық тіректерін шығаратын зауыт иелері осы өнімді патенттеген соң оларды ішкі рынокпен қатар экспортқа жөнелтуді де ойластыруда. Сондай-ақ, Қарағандының іргесіндегі Сұрыптау стансасында

Іскер əйелдер форумы Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Ақтөбе қаласындағы «Дастан» бизнес орталығында өткен «Іскерлік жəне экономикалық дағдыларды дамыту жолындағы əйел мүмкіндігін кеңейту» атты форумға қалалық мəслихат депутаттары жəне бір топ іскер əйелдер қатысып, күн тəртібіне шығарылған мəселені жанжақты талқылады. Іскерлік жəне экономикалық дағдыларды дамыту арқылы əйел мүмкіндіктерін кеңейтуді, кəсіпкер əйелдерді қолдай отырып, олардың табысты

жолын өзгелерге үлгі етуді, бизнесті қолдаудың мемлекеттік бағдарламаларына қыз-келіншектердің көптеп қатысуына қол жеткізуді мақсат тұтқан форумға қатысушылар алдында Ақтөбе қалалық кəсіпкерлік бөлімінің бастығы Анар Даржанованың мəлімдеуінше, шағын жəне орта бизнес нысандарында еңбек ететіндердің 40 пайызы əйелдер екен. Солардың арасынан бұл жиынға қала экономикасын дамытуға елеулі үлес қосып жүрген 120 нəзік жандар шақырылған. Шара барысында «Шағын бизнеске арналған

«Каспий Меруерті Оперейтинг Компани Б.В.,» Ақтау каласындағы филиалы, 130000, 12-ш/а, 74/1-ғимарат, керннің стандарттық талдау қызметтерін жеткізу бойынша ашық конкурс өткізілетіні туралы хабарлайды: Сатып алынатын қызметтердің көрсету уақыты: 2013 ж. мамыр – 2013 ж. желтоқсан. Конкурстық құжаттарды алу жері мен тəсілі: Ақтау қ., 12-ш/а, 74/1-ғимарат, электронды пошта бойынша: GXCMOCTender@cmoc.kz. Түпкілікті тапсыру мерзімі: 12.00 сағат 17 мамыр 2013 ж. (Ақтау уақыты), Ақтау қ., 12-ш/а, 74/1-ғимарат. Конкурстық ұсыныстарды қағаз тасымалдағышта жəне CD диск түрінде беруді сұраймыз. Конкурстық ұсыныстардың ашылу күні мен уақыты: 14.30 сағат 17 мамыр 2013 ж. Ақтау қ., 12-ш/а, 74/1-ғимарат. Конкурсқа жауапты адам: Гулдана Хайрушева, келісімшарттар инженері, тел. 8-7292-700727. Қосымша ақпарат пен анықтамаларды 8-7292-700700 телефон нөмірі жəне GXCMOCTender@cmoc.kz. электронды пошта арқылы алуға болады. Филиал «Каспий Меруерты Оперейтинг Компани Б.В.», в г. Актау, 130000, 12-мкр., 74/1-здание, Мангистауская область, объявляет о проведении открытого конкурса на оказание услуг по предоставлению стандартного анализа керна: Требуемые сроки оказания услуг: май 2013 г. - декабрь 2013 г. Место и способы получения Конкурсной документации: г. Актау, 130000, 12-мкр., 74/1-здание или по электронной почте GXCMOCTender@cmoc.kz. Окончательный срок предоставления конкурсных заявок: 12.00 часов 17 мая 2013г. (по времени г. Актау), г. Актау, 130000, 12-мкр., 74/1-здание, офис КМОК. Заявки подаются на бумажном носителе и на CD диске. Дата и время вскрытия: 14,30 часов 17 мая 2013 г. (по времени г. Актау), г. Актау, 130000, 12-мкр., 74/1-здание. Ответственный за проведение конкурса: Гулдана Хайрушева, инженер по контрактам, тел.: 8-7292-700727. Дополнительную информацию можно получить по телефону: 8-7292-700700 и по электронной почте: GXCMOCTender@cmoc.kz.

айтылды. Өйткені, қазір білім саласы мен өмірді, экономиканы бөліп қарауға болмайды. Адамзатқа тəн проблемалар үшін шекара жоқ. Польшадан келген профессор Божена Лазовицка ауылшаруашылығындағы пестицидтердің қалдық көлемін анықтаудың заманауи əдістері туралы, Болгария өкілі тарих ғылымдарының докторы Николай Козарев ауыл шаруашылығын тұрақты дамытудағы экологияның рөлі, Беларусь ғалымы техника ғылымдарының докторы, профессор Иван Шило ауыл шаруашылығы өнер кəсіп кешенін дамытуға ғылым мен білімнің интеграциясы жөнінде, ресейлік экономика ғылымдарының кандидаты Наталья Шпак жоғары оқу орындарының халықаралық бəсекеге сəйкестігінің негізгі бағыттары туралы сөз қозғады. Ғалымдар сөз еткен экономиканы инновациялық дамыту мамансыз жүзеге аспайды. Осы орайда Челябі мемлекеттік университетінің оқытушысы, педагогика ғылымдарының докторы, профессор Наталья Уваринаның пікірі көптің көкейін дөп басқандай болды. – Біз қазір университет қабырғасынан шыққан соң жұмыс іздейтін мамандар даярлап отырмыз. Ал бізге білім ордасын бітірген соң жұмыс орнын ашатын мамандар даярлау міндетін қою керек, – дейді Наталья Ув��рина. ҚОСТАНАЙ.

автомобильдің ескі резеңкелерін өңдейтін кəсіпорын құру жөніндегі жоба да кеңес мүшелері қолдауына ие болды. Бүгінде жарамсыз болып қалғаннан кейін, бұрыш-бұрышта үйілген доңғалақтарды қай жерден болсын кездестіру қиын емес. Осындай қалдықтар қатарына жыл сайын 5 мың тонна ескі доңғалақ жəне қосылып жатады. Салынатын зауыт соларды қайтадан кəдеге жаратуды қолға алып, көліктердің диаметрі 3 метрге дейінгі резеңке қабатын, басқа да бұйымдарды жасауды көздейді. Алдағы екі жылда толық қуаттылық деңгейге көтерілгенде жылына 6 мың тонна резеңке шығарылуға тиіс. Бұқар жырау ауданының орталығы Ботақорадағы жұмысы танылып қалған жылу радиаторларын шығаратын кəсіпорынның өндіріс көлемін ұлғайтсақ деген ниетпен жасаған жаңа жобасына да қолдау білдірілді. Жоба жүзеге асса, жылына 60 мың радиатор шығаруға мүмкіндік туатын болды. Сөйтіп, іскерлікке ұмтылысты қолдауға деген құлшыныс та мықты.

«Базис» АҚ Директорлар кеңесі (бұрынғы «Ақтөбе-инвест» ИЖҚ №074) жылдық жалпы жиналысты өткізу туралы акционерлерге хабарлайды, жиналыс 2013 ж. 3 маусымда жергілікті уақытпен сағат 10.00-де болады. Жиналым болмауы жағдайында қайталама жиналыс 2013 ж. 4 маусымда сол уақытта өткізіледі. Өткізу орны: Ақтөбе қ., 101-атқыштар бригадасы к-сі, 2А, 508-бөлме, т. 8-7132511586. «Базис» АҚ акционерлерінің жалпы жиналысында сырттай дауыс беруге арналған бюллетень. __________________________________________________ тегі, аты жəне əкесінің аты __________________________________________________ жеке куəлік нөмірі, кім жəне қашан берген __________________________________________________ акциялар саны (10 купон – 1 акция) ___________________________________________________ №

Күн тəртібіндегі мəселелер

р/с 1. 2. 3. 4. 5.

2012 жылғы жылдық қаржылық есептілікті бекіту Тəуелсіз аудитордың есебін бекіту Қоғамның аудитін жүзеге асырушы аудиторлық ұйымды бекіту Таза табысты жəне 1 акцияға дивиденд бөлу тəртібін бекіту Директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау:

Жақтап Қарсы

Қалыс қалған

Ақтаева Д.У. Мырзабеков С.Н. Бекназаров К.К. 6.

Директорлар кеңесінің мүшелеріне сыйақыны бекіту

Өзіңіздің таңдауыңызды көрсету үшін Х белгісін қойыңыз. Бюллетень 2013 ж. 3 маусымға дейін жоғарыда көрсетілген мекенжайға жіберіледі.

Борышкердің мүлкін (активтерін) сату бойынша сауда-саттықты жүргізу туралы ақпараттық хабарлама Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті түзеу мекемелерінің шаруашылық жүргізу құқығындағы «Еңбек» республикалық мемлекеттік кəсіпорыны (бұдан əрі – «Еңбек» РМК), ҚР, Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2, СТН 620200328372, БСН 080740017519 оңалту басқарушысы борышкердің мүлкін (активтерін) сату бойынша сауда-саттықтың жүргізілетіндігі туралы хабарлайды, ол Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2 мекенжайы бойынша 2013 жылдың 14 мамырында, 11.00 сағатта өткізіледі. Борышкердің негізгі қызмет түрі қылмыстық-атқару жүйесі саласында өндірістік қызметті жүзеге асыру жəне сотталғандарды жұмыспен қамтуды ұйымдастыруды жүзеге асыру болып табылады. Мүлік сауда-саттыққа 1 лотпен қойылады. Лот №1 – Əкімшілік ғимарат, жалпы ауданы 529,6 м2, 1958 салыну жылы, тұрақты жер пайдалану құқығын беретін акт, 0,0416 га (оның ішінде үлесі 0,0208 га), кадастр №21-319026-1062, жағдайы қанағаттанарлық, Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2. Сауда өткізу əдісі голланд. Бастапқы баға - 100 625 000 теңге, ең төменгі баға - 40 000 000 теңге. Кепілді жарна лоттың ең төменгі бағасының 10% мөлшерінде «Еңбек» РМК, БСН (ИИН) 080740017519, ИИК KZ918560000000472976, «БанкЦентрКредит» АҚ, БИК KCJBKZKX Кбе 16, КНП 171 банк шотына төленеді. Өтiнiмдер қабылдау жəне сауда-саттыққа қатысуға тiлек бiлдiрушi тұлғаларды тiркеу осы хабарлама жарияланған күннен кейінгі күннен бастап, «Еңбек» РМК Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2, 201-бөлме, т. 8(7172) 57-02-95 мекенжай бойынша жұмыс күндері 9.00 сағаттан бастап 18.00 сағатқа дейін қабылданады, түскі үзіліс 13.00 сағаттан бастап 14.30 сағатқа дейін. Өтiнiмдерді қабылдау жəне сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу сауда-саттық басталғанға дейiн бiр сағат бұрын аяқталады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін құжаттар өзімен не үшінші тұлғаның өкілеттігі бойынша өкілдігі тиісті түрде ресімделген болса сауда-саттықты ұйымдастырушыға ұсынылады. Қосымша ақпаратты Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2, 201-бөлме, т. 8(7172) 57-02-95 мекенжайы бойынша жəне ҚР Қаржы министрлігінің сайтынан www.minfin.gov.kz алуға болады. Конкурсты ұйымдастыру бойынша шағымдар Астана қаласы, Кравцов көшесі, 18, 103-бөлме мекенжайы бойынша 9.00 сағаттан бастап 18.30 сағатқа дейін қабылданады, түскі үзіліс 13.00 сағаттан бастап 14.30 сағатқа дейін, т. 8(7172) 37-12-32, эл.почта: knd_astana@ at.minfin.kz.

Борышкердің мүлкін (активтерін) сату бойынша сауда-саттықты жүргізу туралы ақпараттық хабарлама Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті түзеу мекемелерінің шаруашылық жүргізу құқығындағы «Еңбек» республикалық мемлекеттік кəсіпорыны (бұдан əрі – «Еңбек» РМК), ҚР, Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2, СТН 620200328372, БСН 080740017519 оңалту басқарушысы борышкердің мүлкін (активтерін) № 10 лотты сату бойынша сауда-саттықтың жүргізілетіндігі туралы хабарлайды, ол Көкшетау қаласы, Мичурин көшесі, 35 мекенжайы бойынша 2013 жылдың 15 мамырында 11.00 сағатта өткізіледі. Борышкердің негізгі қызмет түрі қылмыстық-атқару жүйесі саласында өндірістік қызметті жүзеге асыру жəне сотталғандарды жұмыспен қамтуды ұйымдастыруды жүзеге асыру болып табылады. Мүлік сауда-саттыққа 2 лотпен қойылады. Лот №1 – «Аққайың» демалу базасы, құрылыстарының ауданы 421,2 м2, ағымдағы жөндеуді қажет етеді, тұрақты жер пайдалану құқығын беретін акт, кадастр №01-160-030055, Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Зеренді ауылы. Сауда өткізу əдісі голланд. Бастапқы баға – 14 117 000 теңге, ең төменгі баға – 9 881 900 теңге. Лот №2 – Кірпіш зауыты, құрылыстарының жалпы ауданы 11 019,2 м2, салыну жылы 1972, тұрақты жер пайдалану құқығын беретін акт, кадастр №01-174-016-706, күрделі жөндеуді қажет етеді, Көкшетау қаласы, Мичурин көшесі, 35. Сауда-саттық өткізу əдісі голланд. Бастапқы баға лот №10 – 181 214 000 теңге, ең төменгі баға – 60 000 000 теңге. Кепілді жарна лоттың бастапқы бағасының 10% мөлшерінде «Еңбек» РМК, БСН (ИИН) 080740017519, ИИК KZ918560000000472976, «БанкЦентрКредит» АҚ, БИК KCJBKZKX Кбе 16, КНП 171 банк шотына төленеді. Өтiнiмдер қабылдау жəне сауда-саттыққа қатысуға тiлек бiлдiрушi тұлғаларды тiркеу осы хабарлама жарияланған күннен кейінгі күннен бастап, «Еңбек» РМК «ЕңбекКөкшетау» филиалы, Көкшетау қаласы, Мичурин көшесі, 35, тел. 8 (7162) 32-42-85 мекенжай бойынша жұмыс күндері 9.00 сағаттан бастап 18.00 сағатқа дейін қабылданады, түскі үзіліс 13.00 сағаттан бастап 14.30 сағатқа дейін. Өтiнiмдерді қабылдау жəне сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу сауда-саттық басталғанға дейiн бiр сағат бұрын аяқталады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін құжаттар өзімен не үшін ші тұлғаның өкілеттігі бойынша өкілдігі тиісті түрде ресімделген болса сауда-саттықты ұйымдастырушыға ұсынылады. Қосымша ақпаратты Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 18/2, 201-бөлме, т. 8(7172) 57-02-95 мекенжайы бойынша жəне ҚР Қаржы министрлігінің сайтынан www.minfin. gov.kz алуға болады. Конкурсты ұйымдастыру бойынша шағымдар Астана қаласы, Кравцов көшесі, 18, 103-бөлме мекенжайы бойынша 9.00 сағаттан бастап 18.30 сағатқа дейін қабылданады, түскі үзіліс 13.00 сағаттан бастап 14.30 сағатқа дейін, т. 8(7172) 37-12-32, эл.почта: knd_ astana@at.minfin.kz.

ҚАРАҒАНДЫ. тиімді маркетинг», «Көп өлшемді кəсіпкерлік ойлау қабілетін дамыту», «Бизнесті жүргізуде қолданылатын тəсілдер», «Жүйелі менеджмент немесе сатылымның ұлғаюына жүйелік көзқарас. Коучинг жəне оның кəсіпкерлік дағдыларын дамытуда атқаратын рөлі» жəне «Шағын жəне орта бизнесті қолдау: оның өзекті мəселелері мен шешу жолдары» тақырыптарында ұйымдастырылған семинарлар мен дөңгелек үстелдерде бұл бағыттағы проблемалар кеңінен сөз болды, кəсіпкер қыз-келіншектер өз ойларымен бөлісті, ұсыныспікірлерін ортаға салды. Ақтөбе облысы. ХАБАРЛАМА

«Егемен Қазақстан» газетінің 2013 жылғы 19 наурыздағы №89 (28028) санында жарияланған Қармақшы ауданындағы Қорқыт Ата кешеніне қайта жаңғырту, реконструкция, құрылыс жұмыстарының эскиздік жобасы конкурсындағы Қызылорда облысының мəдениет басқармасы деген сөздері Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану сөздерімен, қабылдау жəне өткізілетін орны Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі, Қызылорда қаласы, М.Əуезов көшесі, 20-үй, тел: 8 (7242) 2761-52, 26-32-52, e-mail: kyzylorda_museum@mail.ru жəне ұсынылған жобаларды анықтау үшін көрменің өткізілетін орны жəне мерзімі: 2013 жылғы 26 сəуірде, Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейінде өтеді деп түзетіліп оқылуын хабарландыру беруші сұрайды.

«НОМАД LIFE» өмірді сақтандыру компаниясы» АҚ Семей қаласындағы аймақтық офисте мүліктің ұрлануына байланысты, №17 «НОМАД LIFE» ӨСК» АҚ шоттары мен сақтандыру шарттарына арналған мөрі 2013 ж. 4 ақпаннан бастап жарамсыз деп табылсын. Мөрдің ұрлану оқиғасы бойынша Семей қ. ІІД ІІБ орталық полиция бөлімі тергеу бөлімінің қаулысымен 2013 ж. 5 ақпанда №13633103100293 қылмыстық іс қозғалды.

«АрселорМиттал Теміртау» АҚ 2013 жылғы шілдеде мына бейіндік емес функцияларды беруге тендер өткізуге ниеттеніп отыр: күзет қызметтерін көрсету, пульттік күзету, күшке негізделген күзету, оның ішінде «АрселорМиттал Теміртау» АҚ Болат департаментінде қызметтік иттерді пайдалана отырып. Алдын ала іріктеу процедурасын өткізуге байланысты «АрселорМиттал Теміртау» АҚ əкімшілігі тендерге қатысуға ниеті туралы хабарласуды жəне 2013 жылғы 5 мамырға дейінгі мерзімде күзет агенттігі туралы ақпараттық анықтаманы мына электрондық пошта бойынша тапсыруды сұрайды: Nikita.Ryabov@ arcelormittal.com, Zharaskan.Sarsembayev@arcelormittal.com, Көшірме - Konstantin.Gorban@arcelormittal.com

Қызылорда қаласы, Əйтеке би к-сі, 52 мекенжайында орналасқан «Кызылордаагрореммаш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі 2013 жылғы 14 мамырда сағат 10.00-де болатын құрылтайшылар жиналысы туралы 293 құрылтайшысының назарына жеткізеді.

Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Су ресурстары комитеті мен ардагерлері еліміздің су шаруашылығы саласындағы белгілі маманы Анатолий Дмитриевич Рябцевке анасы Мария Николаевна РЯБЦЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Су ресурстары комитетінің жəне «Қазсушар» РМК ұжымы Анатолий Дмитриевич Рябцевке анасы Мария Николаевна РЯБЦЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Қазсушар» РМК «Қаныш Сəтбаев атындағы канал» филиалының ұжымы республиканың су шаруашылығы саласындағы белгілі маманы Анатолий Дмитриевич Рябцевке анасы Мария Николаевна РЯБЦЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Қазсушар» РМК ұжымы республиканың су шаруашылығы саласындағы белгілі маманы Анатолий Дмитриевич Рябцевке анасы Мария Николаевна РЯБЦЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Қазгипроводхоз» ұжымы республиканың су шаруашылығы саласындағы белгілі маманы Анатолий Дмитриевич Рябцевке анасы Мария Николаевна РЯБЦЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ұжымы жоғары математика жəне математика əдістемесі кафедрасының доценті Болат Уатайұлы Əубəкірге жəне оның туған-туыстарына аналары ШƏКЕННІҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


8

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

 Айбын

«Дала ќыраны-2013» жаттыєуын жоспарлау конференциясы ґтті Алматы қаласындағы «Казбриг» бітімгершілік бригадасының базасында «Дала қыраны» арнайы тактикалық бітімгершілік жаттығуын жоспарлаудың негізгі конференциясы болып өтті. Конференцияға Қазақстан, АҚШ, Ұлыбритания, Тəжікстан, Швейцария, Қырғыз Республикасы Қарулы күштерінің, сондай-ақ, НАТО штаб-пəтерінің өкілдері келді.

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Екі полицейге іздеу жарияланды Қызылорда облысы, Шиелі аудандық ішкі істер бөлімі криминалдық полиция бөлімшесінің екі аға уəкіліне іздеу жарияланды. Құқық қорғау органдарының құрсауынан қашып, бой тасалап жүрген бұл екеуге уақытша ұстау изоляторына қамалған адамды ұрып-соқты деген айып тағылды.

«Дала қыраны» жаттығуы 2003 жылдан бастап Қазақстанда жыл сайын НАТО-ның «Бітімгершілік жолындағы əріптестік» бағдарламасы аясында өткізіліп келе жатыр. Аэроұтқыр əскерлерінің қолбасшысы, генерал-майор Дəулет Оспанов: «Дала қыраны» арнайы тактикалық бітімгершілік жаттығуының пішіні барған сайын өзгеріп, күрделеніп отырады. Оны

 Мерей Кентау қаласына қарасты Бүргем ауылының тұрғыны Зиба Ерғараева, құдай қаласа, биылғы жылдың 1 маусымы күні 108 жасқа толады. Қазіргі кезде əжейдің денсаулығы жақсы. Немерелерінің бетінен сүйіп, алдына алып, ойнатып отырады. Тек екі көздің нашар көретіндігінен таяққа сүйенеді.

104 жасында тґлќўжатын ауыстырды Зиба əжей 1905 жылы Түркістан қаласында туған. Содан жұбайы Бейсенбек екеуі қой бағуды кəсіп етіп, күнделікті күйбең тіршілікті бастан өткереді. Ұл-қыздарының қолқа салуымен 1975 жылы Кентау қаласына қоныс аударады. Зиба əжей Елемес, Ділда, Баян, Елеусіз, Құрбанкүл есімді екі ұл, үш қызды тəрбиелеп өсірген. Бүгінгі

күні кейуана немере, шөберелері мен шөпшектерінің еркелігін жанына серік етуде. Одан қалса, өмірде көрген-білгенін отбасына үлгі етіп айтып отырады. Жеке сəйкестендіру нөмірі жоқ болғандықтан, 104 жасында əжей төлқұжатын ауыстырды. «Мерзімі өтіп, зейнетақысын ала алмаған соң, осылай істеуге тура келді», – дейді

Айсұлу есімді келіні. Қазіргі кезде Зиба əжейдің ұлқыздарының барлығы да зейнеткер. Əр мейрам, мереке сайын қарашаңыраққа жиналып, бас қосады. Шөпшектері болса, қазақы ырымға балап, қолдарынан май жалатады. Зиба əжей əрбір ақ батасында Жаратушыдан елдің амандығы мен ынтымағын сұрап, жалбарынады. Əжейдің ақ батасы лайым қабыл болғай. Қайрат ЗАЙНИШЕВ.

Оңтүстік Қазақстан облысы, Кентау қаласы.

«Егемен Қазақстан».

Қызылорда облысы, Шиелі ауданы.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

«Егемен-ақпарат».

 Спорт

Ержан БАЙТІЛЕС,

Оқиғаның кіріспесі мынадай. Шиелі аудандық ішкі істер бөлімі криминалдық полиция бөлімшесінің аға уəкілдері С.Пірманов пен Е.Төлешев Қылмыстық кодекстің 175-бабы 2-бөлігінің а, в тармақтары бойынша үстінен қылмыстық іс қозғалып, күдікті ретінде ұсталған А.Дүйсенбаевты ұрып-соққан. Күдікті сосын полицейлердің ауыр соққыларын көтере алмай, шұғыл ауруханаға жатқызылған. Сол жерде оған «ащы ішегі жыртылып, 3-дəрежелі геморрологиялық шок алған» деген диагноз қойылып, жедел түрде ота жасалған. Артынша іске аудандық прокуратура қызметкерлері араласып, алдын ала жүргізген тергеу алды тексерулері нəтижесінде екі аға уəкілдің күдіктіге аудан көлеміндегі ашылмаған басқа да қылмыстарды мойындатпақ болып қинағандары анықталады. Осыған орай, аталмыш оқиға негізінде ҚК-нің 141-1 бабы 3-бөлігімен қылмыстық іс қозғалды. Қазіргі таңда бұл іс бойынша тергеу жұмыстарын облыстық прокуратураның арнайы прокурорлар басқармасы жүргізуде. Іс бойынша жүргізілген тергеу амалдары мен жинақталған дəлелдемелердің жеткіліктігі ескеріліп, Шиелі АІІБ криминалды полиция бөлімшесінің аға жедел уəкілдері С.Пірманов пен Е.Төлешевке тиісті айыптар тағылды. Бірақ соңынан екі полиция қызметкерінің қашып кеткені белгілі болды. Осыған байланысты іздеу жарияланды. Қазір сол бағытта жедел-іздестіру шаралары жүргізілуде.

өткізу аумағы да ұлғайып келеді. Халықаралық жаттығуды жоғары деңгейде ұйымдастыру үшін барлық мəселелерді егжей-тегжейлі талқылап, тыңғылықты дайындалуымыз қажет», – дейді. Конференцияға қатысушылар жаттығуды əкімшілік, меди циналық, əскери-техникалық жəне тылдық тұрғыдан қамтамасыз ету мəселелерін талқылады. Бірінші

рет көпұлтты бригаданың штабы бекітілді. Бұл бітімгершілік іс-қимылдары кезінде шетелдік бөлімшелермен жедел үйлесімділік деңгейін қамтамасыз етпек. Конференцияның қорытындысы бойынша жаттығуға əрі қарай дайын дық барысында басшылық құжат болып табылатын хаттамаға қол қойылды. «Дала қыраны-2013» жаттығуы осы жылдың тамыз айына жоспарланып отыр. Жаттығу жөнінде түпкілікті шешім қабылдау үшін əскери мамандар тағы бір бас қосатын болады.

Ташкенттен табысты оралды Өзбекстан астанасы – Ташкент қаласында ауыр атлетикадан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер арасында өткен əлем чемпионатынан қазақ стандықтар олжалы оралды. Осы бəсекеде біздің жас атлеттеріміз 2 алтын, 1 күміс жəне 1 қола медальді еншіледі. Біздің құрамаға бірінші алтын медальді 69 килоға дейінгі салмақта Альберт Линдер алып берді. Ол былтырғы күзде осындай біріншілікте 287 кило жалпы салмақпен қола жүлдегер атанған еді. Ал бұл жолы қоссайыста 295 килоны бағындырды. Келесі алтын медальге қыздар арасында 69 килоға дейінгі салмақта бағын сынаған Надежда Ногай (суретте) қол жеткізді. Оның көрсеткіші – 241 кило. Надя – бұған дейін жасөспірімдер арасында бір рет, жастар арасында екі рет əлем чемпионы атанған спортшы. Күміс медальді 77 килоға дейінгі салмақта Аят Əмірбеков алса,

қола медальді 94 килода Зелімхан Абубакаров еншіледі. Руслан ИГІЛІК.

Алєашќы екі жеѕіс Венгрияның астанасы – Будапешт қаласында шайбалы хоккейден өтіп жатқан ерлер арасындағы əлемнің бірінші дивизиондағы чемпионатында екі турдың ойындары ойналды. Биыл осы турнирде ойнауға мəжбүр болған Қазақстан құрамасы алғашқы екі кездесуінде де жеңіске жетті. Біздің команда сəуірдің 14-і күні алдымен Жапониямен кездесіп, 5:2 есебімен басым түсті. Есеп ірі болып көрінгенімен, ойын аса тартысты өтті. Матч, тіпті қарсыластардың алғашқы шайба түсіруімен (Танака) басталды. Біздің жігіттеріміз кезең аяқталуға санаулы сəт қалғанда есепті теңестіріп үлгерді (Савенков). Екінші кезеңде Романов жапондар қорғаушысының қателескен

Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Материалдық-техникалық қамтамасыз ету бас басқармасы Наурыз мерекесін ерекше бағалап, жыл сайын атап өтуді əдетке айналдырған, деп хабарлады ҚР ҚМ-інің баспасөз қызметі.

Наурыз кґжеден дəм татты

«Наурыз – Ұлыстың ұлы күні» атты мерекелік ісшарада басқарманың жеке құрамы ұлттық киім киіп, салт-дəстүрлерімізді, ұлттық ойын түрлерін, ұлттық тағамдарды көрсетіп, өз өнерлерін ортаға салды. Сонымен бірге, бас басқарманың жеке құрамы

арасында теннистен турнир өтті. Əйелдер арасындағы жарыста жүлде аға лейтенант Ш.Жанбосыноваға бұйырса, ерлерден майор М. Боранбаев ешкімге дес бермеді. Наурыз тойының өзіне тəн үлкен дəмді тағам – наурыз көже. Ол жаңа жылда молшылық, мəнді де сəнді, тату-тəтті өмір болсын деген ниетпен көпшілікке ұсынылады. Бас басқарманың əскери қызметшілері наурыз көжеден дəм татып, бір-біріне ізгі тілектерін білдірді.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

жапондармен матчта екі шайба салған Романов (17 минут) түсірді. Арада көп өтпей (18 минут) екінші шайбаны Соларев өз есебіне жазып, осы біріншіліктегі голының есебін ашты. Бұдан ары жігіттер қарсыластарына дес бермеді. Соның нəтижесінде екінші кезеңде Савченко есепті 3:0-ге жеткізді (39 минут). Ал соңғы кезеңде Караснослободцев (41 минут) пен Блохин (51 минут) бір-бір шайбадан соғып, ойынның соңғы нүктесін қойды. Осы жеңістен кейін біздің жігіттер Италия құрамасын ығыстырып, турнир кестесінде бірінші орынға шықты. Бүгін олар Венгрия жасағымен кездеседі. Дамир ҚОЖАМҚҰЛ.

Алаѕда – оќытушылар Семей мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры, профессор Мақтаали Бектемесовтің ұйытқы болуымен тұңғыш рет жоғары оқу орындарының волейбол құрама командалары арасында чемпионат өтті. Бұл жолы алаңға студенттер емес, профессорлар мен оқытушылар шықты. Үш күнге созылған бəсекеде Семей мемлекеттік медицина академиясы жеңімпаз атанды. Екінші орынға Шəкəрім атындағы СМУ, үшінші орынға СМПИ көтерілді.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

сəтін оңтайлы пайдаланып, өз командасын алға шығарды. Бірақ олар бұл басымдықты ұзақ ұстап тұра алмады. Біраздан соң жапондар қарсы шабуыл кезінде біздің қақпашы Колесникпен жеке-дара шығып, ұтымды мезетті голға айналдыра білді (Каваи). Сөйтіп, есеп тағы теңесті. Əйткенмен, біздің командаға бұл кезеңде бір жола алға шығудың орайы келді. Үшінші голды Александров соқты. Соңғы кезеңде Қазақстан құрамасы тағы екі шайба (Жайлауов, Романов) түсіріп, есепті еселей түсті. Қазақстан командасының 15 сəуірде Ұлыбританиямен өткізген кездесуі бұған қарағанда сəттілеу қалыптасты. Есеп 5:0. Бұл ойындағы бірінші голды осының алдындағы

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

Қазақ ҚЭА-ның экономика кафедрасының доценті Бақытқазы Əлмағамбетов «Үздік қорғаушы», Шəкəрім атындағы СМУ-дің қызметкері Асқар Демесінов «Үздік шабуылшы», медакадемия əскери кафедрасының ұстазы, медицина қызметінің капитаны Ермек Нүриев «Үздік ойыншы» атанды. СЕМЕЙ.

Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Серік ПІРНАЗАР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 9 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №39 ek


9

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 29 желтоқсан

№1812

«Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012 – 2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспары жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 наурыздағы № 414 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2008 жылғы 4 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 62-бабының 7-тармағына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012 – 2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспары жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 наурыздағы № 414 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 41, 550-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012 – 2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспарында: «Ағымдағы жағдайды талдау» деген 2-бөлімнің «Қазақстандық спорттың əлемдік спорт аренасында бəсекеге қабілеттілігін арттыру» деген 2-кіші бөлімі мынадай редакцияда жазылсын: «Қазақстандық спорттың əлемдік спорт аренасында бəсекеге қабілеттілігін арттыру Реттелетін саланы немесе қызмет аясын дамытудың негізгі параметрлері Пекинде өткен 2008 жылғы ХХIХ жазғы Олимпиада ойындарында 13 олимпиадалық наградаларға ие болдық, оның ішінде 2 алтын, 4 күміс жəне 7 қола медаль, бұл бейресми есепте Қазақстанға жалпы командалық 29-орынды қамтамасыз етті. Жеңіп алынған медальдардың жалпы саны бойынша бұл Қазақстан құрамасының 1996 жылдан бастап қатысқан барлық кезеңдердегі (Атланта, АҚШ, 1996 жыл – 11 медаль; Сидней, Австралия, 2000 жыл – 7 медаль; Афины, Грекия, 2004 жыл – 8 медаль) үздік жетістігі болып табылады. 2010 жылы қазақстандық спортшылар Ванкувердегі (Канада) ХХI қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Он екі жылдық үзілістен кейін қысқы Олимпиадада күміс медальға қол жеткізілді. Олимпиадада өнер көрсету қорытындылары бойынша 7 қазақстандық атлет əлемнің мықты спортшыларының алғашқы ондығына кірді. 2011 жылғы Əлем чемпионатында, Əлем кубоктерінде, Азия чемпионаттарында, Еуропа чемпионаттарында жəне спорт түрлерінен халықаралық турнирлерде 797 медаль, оның ішінде 236 алтын, 262 күміс, 299 қола медаль, сонымен катар олимпиадалық емес спорт түрлерінен əлем чемпионаттарында 67 медальдары, 18 алтын, 22 күміс, 27 қола медаль ұтып алынды. 2010 жылы Қазақстанның жастар құрамасы тұңғыш рет Сингапурдағы 1-ші жазғы Жасөспірімдер Олимпиада ойындарына қатысты, оның қорытындылары бойынша 2 алтын, 2 күміс, 2 қола медальды иеленді, 204 елдің ішінде 3500 спортшы қатысқан жарыста 24-орынға иелік етті. 2011 жылғы 7-ші қысқы Азия ойындарына қатысудың қорытындылары бойынша Қазақстан құрамасы 32 алтын, 21 күміс жəне 17 қола награда ұтып алды, Азия ойындарының рекордын белгілей отырып, бірінші орынды жеңіп алды. Қабылданған шаралардың арқасында барлық облыс орталықтарында жəне Астана мен Алматы қалаларында спортшыларды даярлау бойынша кезең-кезеңмен жəне жүйелі жұмыс қамтамасыз етілді. Бүгінгі күні олимпиадалық резерв даярлау орталығының 17-сі жұмыс істейді, онда 1265 спортшы спорттық шеберлігін арттырады, 8 республикалық мамандандырылған олимпиадалық даярлау орталығында 984 спортшы өзінің спорттық шеберлігін арттырады жəне орталықтың 95% спортшысы Қазақстан ұлттық құрама командаларының негізгі, жастар немесе жасөспірімдер құрамасына кіреді. 2007 – 2011 жылдар кезеңінде мектеп жасындағы балалардың дене тəрбиесін жетілдіру жөнінде шаралар қабылданды. 2007 – 2011 жылдар аралығында мемлекеттік бағдарламаны іске асыру кезеңінде республикада 16 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі (БЖСМ) құрылды. Бүгінгі күні 418 БЖСМ-да 256 мыңнан астам бала немесе оқушылардың жалпы санының 10,6%ы айналысады. Сонымен қатар, болашағынан үміт күттіретін 2988 оқушы оқитын спортта дарынды балаларға арналған 11 өңірлік мектеп-интернат жəне жалпы саны 1191 адамды қамтитын 4 республикалық мектеп-интернат ашылды. Негізгі проблемаларды талдау Қазақстандық спорттың əлемдік спорт аренасындағы оң үрдістерімен қатар, бірқатар проблемалар да бар. 1. Материалдық-техникалық базаның жəне спорт инфрақұрылымының төмен деңгейі: 1) қазіргі жұмыс істеп тұрған олимпиадалық даярлық орталықтары мен олимпиадалық резервті даярлау орталықтарындағы жоғары жетістіктер спортының өзіндік материалдық-техникалық базасы жоқ; 2) республикалық олимпиадалық даярлық орталықтары мен өңірлік олимпиадалық резервті даярлау орталықтарының өзіндік спорттық базалары жоқ. Спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттардың жəне жоғары спорт шеберлігі мектептерінің спорттық базалары да талаптарға сəйкес келмейді. Жоғары спорт шеберлігі мектептерінің проблемалары да осындай – оқу-жаттығу үдерісін ұйымдастыру жеткілікті қаржыландырылмайды, соның салдарынан жоспарланған жарыстар мен жиындарды өткізуге, үй-жайларды жалдауға қаражат жетіспейді. Жұмыс істеп тұрған спорт ғимараттарының басым көпшілігі техникалық пайдалану жөніндегі жетілдірілген нормативтер мен талаптарға, халықаралық регламенттерге жəне жарыстар мен оқужаттығу үдерісін өткізу қағидаларына сəйкес келмейді. 2. Балалар мен жасөспірімдер спортының нашар дамуы. Бүгінгі күнге дейін салалық спорт клубтарын құру мəселелері шешілген жоқ. Балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінің желісі қазіргі уақытта республиканың мектеп жасындағы балаларының 10,6%-ы ғана айналысуға мүмкіндік тудыра алады. Төмен деңгейдегі материалдық-техникалық база, сапалы спорттық мүкəммал мен жабдықтың болмауы спорт резервін жоғары деңгейде дайындауды ұйымдастыруға мүмкіндік бермейді. 3. Қазіргі заманғы талаптарға жауап беретін ғылыми базаның болмауы, білікті мамандар тапшылығы: 1) спорт саласында білікті мамандардың өткір жетіспеуі байқалады. Жоғары шеберлік спортында республиканың жетекші жаттықтырушыларының көпшілігі орта жаста, ал олардың орнын толық ауыстыратын мамандар жоқ. Сонымен қатар, ауылдық жерлердегі жалпы білім беру мектептерінің 3%-ы дене шынықтыру пəні мұғалімдері жоқ, балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінің жаттықтырушы-оқытушы құрамының 30%-ы арнаулы білімі жоқ; 2) спорттық ғимараттарды техникалық пайдалану мамандары жоқ, жоғарғы оқу орындары түлектерінің дайындық деңгейі қазіргі заманғы талаптарға жауап бермейді. Спорт саласы жоғары бəсекелі болып табылады жəне оқу-жаттығу үдерісін ұйымдастыру, спортшылардың функционалдық жəне физикалық мүмкіндіктерін арттыру, оларды оңалту жəне қалыпына келтіру əдістемесіндегі қазіргі заманғы барлық жаңа əзірлемелер стратегиялық материалдар болып табылады, оларды басқа елдерден иелену мүмкін емес. Отандық жаттықтырушылар Бүкілодақтық дене шынықтыру ғылыми-зерттеу институты 1983 – 1985 жылдары əзірлеген бағдарламалар мен əдістемелер бойынша жұмыс істейді. Əлемдік аренадағы спортшылар бəсекелестігінің артуына байланысты спорт бойынша мамандардың одан əрі əдістемелік жəне практикалық қызметі, сонымен қатар бұқаралық спортты жəне жоғары жетістіктер спортын жалпы дамыту елде өзінің ғылыми базасын құрмай қиынға түседі. Сол себепті республиканың спорт мектептерінде спорт түрлерінен бірыңғай оқу бағдарламаларын енгізу мүмкін болмай отыр, ал ол спорт резерві мен халықаралық дəрежедегі спортшыларды даярлаудың жүйелі жолын қамтамасыз етуге кедергі келтіреді. Негізгі ішкі жəне сыртқы факторларды бағалау Ел ішіндегі жағдайды бағалау халықаралық аренада қазақстандық спортшылардың бəсекеге қабілеттілігін арттыру үшін елдегі халықтың дене тəрбиесі жүйесі мен спорттың дамуын жетілдіруді куəландырады, бұл нормативтік-құқықтық базаны жетілдіруге, саланың материалдық-техникалық базасын нығайту мен дамытуға мүмкіндік береді. Қазіргі факторлық жағдайларды бағалау спорт резервін жəне халықаралық дəрежедегі спортшыларды жетілдіру, дене шынықтыру мен спортты насихаттау жөніндегі шаралардың қабылданғанын растайды. Сонымен қатар, саланы дамытуға сыртқы факторлардың ықпал етуі əлемдік аренада артып келе жатқан спортшылардың бəсекесімен сипатталады, бұл отандық спортшылардың кəсіби шеберлігін арттыру үшін уақтылы шараларды қабылдауды талап етеді. Сонымен қатар, дене шынықтыру мен спортты дамытудың халықаралық тəжірибесі төмендегіні растайды. 1978 жылғы Халықаралық дене тəрбиесі жəне спорт хартиясына сəйкес кейінгі енгізілген толықтырулармен бірге түрлі елдер əлеуметтік-экономикалық жəне саяси құрылысының ерекшеліктеріне байланысты саланы дамытуды мемлекеттік реттеуді айқындайды, атап айтқанда қандай да бір белгілер бойынша кемсітусіз бұқаралық спортпен айналасуға қол жеткізу жəне спорт ғимараттарының желісін құру. Сонымен, жақын жəне алыс шетелдерде саланың даму тəжірибесі бұқаралық спорт, жоғары жетістіктер спорты, мүгедектер спорты, спорттық инфрақұрылымды дамыту, мамандар даярлау негізгі бағыттары бойынша жүзеге асырылады. Жоғары дəрежелі спортшыларды даярлаудың негізін қалаушы спорттық жаттығуларда қазіргі заманғы ғылыми технологияларды пайдалану, сондай-ақ даярлық əдістемесін үнемі жетілдіру болып табылады жəне елде отандық спорт ғылымының дамуы əлі күнге дейін күрделі проблема күйінде қалып отыр. Республиканың жаттықтырушы-оқытушылар құрамы көбінесе «кеңестік» кезеңде əзірленген əдістемемен жұмыс істейді, көпшілігі спортшыларды жаттықтыру мен қалпына келтірудің қазіргі заманғы əдістерін меңгермеген. Финляндияда спорт ғылымымен айналасатын ұйымдардың тікелей мемлекеттік қаржыландыруға заңдық тұрғыдан танылған құқығы бар. Бұл ретте дене шынықтыру жəне спорт саласындағы мамандарды даярлаудағы оқу уақытының кемінде 20%-ы ғылыми ізденістерге арналады. Бұған қоса, мемлекет спорт пен дене шынықтыру жаттығулары саласында ғылыми зерттеулер жүргізілетін кез келген меншік нысанындағы ұйымды қолдайды. Мысалы, АҚШ-та мектептік, студенттік жəне бұқаралық спорт толығымен жергілікті биліктің құзыретінде болып табылады. Канада, Франция, Италия, Финляндия жəне басқа да бірқатар елдерде балалар мен жасөспірімдердің жəне студенттер спорты шығыстарының негізгі үлесін жергілікті бюджет қаржыландырады. Финляндия мен Норвегияда спортқа бөлінген ақша аударымының 80%-ы жалпыға ортақ пайдаланылатын спорт объектілерін салуға жəне балалар мен жасөспірімдер спортын дамытуға бағытталады. Бізде керісінше: 80%-ы шеберлер командасына жəне тек 20%-ы ғана балалар спортына бөлінеді. Елдің спорттық жүйесі балалар спортына басымдықпен құрылуға тиіс. Мекемелерде, ұйымдарда жəне халықтың тұрғылықты жері бойынша дене шынықтырусауықтыру жұмыстарын ұйымдастыруда күрделі проблемалар бар. Ұйымдар экономикалық тұрғыдан орынсыз деген себеппен спорттық жəне сауықтыру объектілерін ұстаудан бас тартады, дене шынықтыру жəне спорт мамандарын қысқартады. Бүгінгі күні бүкіл ел бойынша тек 662 балалар мен жеткіншектер клубы жұмыс істейді, ведомстволық спорт қоғамдарының жұмыс тəжірибесі жоғалған, дене шынықтыру-сауықтыру қызметінің құны қымбаттауда. Талдау көрсеткендей, бағасы жоғары болғандықтан, жастардың көпшілігі спорттық-сауықтыру қызметіне қол жеткізе алмайды. Спорт инфрақұрылымының тұрақты өсу үрдісі байқалғанына қарамастан, негізінен республика бойынша, əсіресе ауылдық жерде спорт ғимараттарының саны жеткіліксіз болып отыр. 7000 ауыл мен кентте 21 238 ғимарат бар, оның ішінде 13943-і, яғни 65,8%-ы жазық ғимараттарды (спорт алаңдарын, алаңдар т.б) құрайды жəне тек 8,0%-ы ғана (1712 бірлік) жабық спорт кешендері жұмыс істейді. Бүкіл ел бойынша жұмыс істейтін 7 мыңнан астам спорт залының 89%-ы жалпы білім беру мектептерінде, бұл ретте олар спорттық мүкəммалмен жеткіліксіз жабдықталған жəне қолданыстағы техникалық пайдалану талаптарына сəйкес емес. Дене шынықтыру жəне спортты басқару органдарының деректері бойынша спорт залдары мен алаңдарының 40%-ы ағымдағы немесе күрделі жөндеуді талап етеді. Мысалы, Ресей Федерациясында бес жылдық кезеңге спорт объектілерінің құрылысы, бұқаралық қозғалысты дамыту, жоғары дəрежелі спортшыларды дайындау жəне т.б. жөнінде мемлекеттік жəне қоғамдық ұйымдардың бірлескен шараларының кешендерін көздейтін саланы дамытудың федералдық нысаналы бағдарламасы бекітіледі. Инфрақұрылымды дамытуға 3 000-нан астам спорт жəне көп функционалды спорт залының, 1 000 спорт орталығының құрылысы кіреді. Ресейде жəне ТМД елдерінде де бірінші кезектегі мемлекеттік міндеттер болып дене шынықтырумен жəне спортпен айналысатын азаматтардың үлесін арттыру, спорт инфрақұрылымымен қамтамасыз ету, спортшылардың спорттағы шеберліктерін арттыру болып табылады.» «Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері:» деген 3-бөлімде: «Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері» деген 1-кіші бөлімде: «Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау» деген 1-стратегиялық бағытта: «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау» деген 1.1-мақсатта: Нысаналы индикаторда мына: « 3. Мемлекеттік органдар қабылдайтын шешімдердің айқындығы

Дүниежүзілік экономикалық форумның дерек тері

орын

75

53

46

45

44

43

Дүние жүзілік экономикалық форумның дерек тері

» орын

-

53

«Адамдарды күн сайын дене шынықтыру-сауықтырумен 1.1.1-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштерінде мына: « 1. Оқушылардың жалпы санынан білім беру ұйымдарындағы спорт секциялары қызметімен қамтылған орта білім беру ұйымдарындағы оқушылардың үлесі

Əкімшілік есепке алу, ведомстволық статистикалық дерек тер

%

21,5

22,0

32

32

айналысуға

22,5

23,0

32

32

тарту»

24,0

25,0

32

»; деген

25,5

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Оқушылардың жалпы санынан спорт секцияларында айналысатын орта білім беру ұйымдарындағы оқушылардың үлесі

Əкімшілік есеп, ведомство лық статистика лық деректер

%

21,5

22,0

22,5

23,0

24,0

25,0

25,5

»;

мына: « 2. Оқушылардың жалпы санынан спорт секциялары қызметімен ЖОО-дағы оқитындардың қамтылуы

Əкімші лік есепке алу, % ведомстволық статистикалық деректер

деген жол мынадай редакцияда жазылсын:

23,0

24,0

25,5

26,5

27,5

2. Оқушылардың жалпы санынан спорт секцияларында айналысатын ЖОО-дағы оқитындардың үлесі

28,5

23,0

Əкімші лік есеп, ведомстволық статистикалық % деректер

24,0 25,5

26,5

28,5

5-1. Ойын бизнесі саласында жүргізілетін жоспарлы тексерулер саны

29,5

»;

5. Жоспарланған іс-шаралардың жалпы санынан үкіметтік емес ұйымдарды (ҮЕҰ) тартумен өткізілген спорттық-бұқаралық іс-шаралар үлесі

Əкімшілік есеп

%

35,0

40,0

45,0

50,0

55,0

60,0

5. Өткізілген іс-шаралардың жалпы Əкімшісанынан үкіметтік емес ұйымдарды лік есеп (ҮЕҰ) тартумен өткізілген спорттық-бұқаралық іс-шаралар үлесі

65,0

»

%

35,0

40,0

45,0

50,0

55,0

60,0

65,0

7. Дене шынықтыру-сауықтыру кешендерін салу

х

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 7. Дене шынықтыру-сауықтыру кешендерін салу

х

10. Сабақтан тыс уақытта мектеп оқушыларына арналған спорт секцияларының жұмыс істеуі үшін жағдайлар жасау 11. Мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс шеңберінде халыққа арналған бұқаралық-спорттық іс-шараларды ұйымдастыру жөнінде дене шынықтыру жəне спорт саласындағы жергілікті атқарушы органдармен, үкіметтік емес ұйымдармен ынтымақтастықтың жаңа нысандары бойынша шарларды іске асыру 12. Мамандандырылған телевизия арнасында ағарту мақсатында спорттық іс-шаралар туралы ақпарат беруді ұйымдастыру 13. Алматы қаласындағы Универсиада-2017 қарсаңында спорттық (студенттік) клубтар құру жөнінде шаралар қабылдау

%

15,0

х

х

28,0

30,0

32,0

32,5

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 2. Білікті спортшылардың (спорт шебері) санының өсуі

Əкімшілік % есеп

-

25,4

27,0

28,0

29,0

32,1

33,7

»;

мына: « 3. Халықаралық жарыстарға қатысқан спорт мектептеріндегі, мектеп-интернаттардағы, колледждердегі оқушылардың үлесі

Əкімшілік есеп

%

8,9

19,4

24,3

25,6

26,1

26,3

26,5

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 3. Халықаралық жарыстарға қатысқан спорт мектебінде жəне олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат- колледждеріндегі оқушылардың үлесі

Əкімшілік есеп

%

8,9

19,4

24,3

25,6

26,1

26,3

26,5

Əкімшілік есеп, ведомстволық статистикалық деректер

%

18,8

19,1

19,4

19,7

20,0

21,0

Х

Х

Х

Х

»

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « Бір мемлекеттік қызметшіні ұстауға жұмсалатын орташа шығындар

мың теңге

3 600

4 305

5 143

4 773

4 923

бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

608 352

619 935

540 063

687 305

708 917

Республикалық спорт мектептерінде, спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттарда-колледждерде оқитындар саны Спорт мектептерінде, мектеп-интернаттардаколледждердегі республикалық жарыстарға қатысатын оқушылар саны Спорт мектептерінде, мектеп-интернаттардаколледждердегі халықаралық жарыстарға қатысатындар саны Стипендия алушылар саны Жеңілдетілген жолақы алушы оқушылар саны

4 305

5 143

5 408

5 594

5 792

608 352 619 935 540 063 535 370 553 778 573 422

1 905

1 132

1 425

1 545

18,8

19,1

19,4

30

31

33

34

200

240

1 105

1 205

1 215

адам

170

220

348

399

439

120 120

216 240

324 360

х

х

х

»

1 132

1 425

1 545

1 665

1 665

адам

200

240

1 105

1380

1480

1485

адам

170

220

348

706

761

781

х

х

х

х

»;

мынадай мазмұндағы жолдармен толықтырылсын: « 9. Ойын спорты түрлерінен қазақстандық командалардың шетел чемпионаттарының жоғары лигаларында қатысуы

х

»; «Функционалдық мүмкіндіктерді дамыту» деген 4-бөлімде: «Мемлекеттік органның стратегиялық бағытының, мақсатының жəне міндеттерінің атауы» деген 2-бағанда: реттік нөмірі 15-жолдағы «стандарттарын» деген сөзден кейін «жəне регламенттерін 2013 жылға қарай» деген сөзбен толықтырылсын. «Ведомствоаралық өзара іс-қимыл» деген 5-бөлімде: «Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау» деген 1-стратегиялық бағытта: «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау» деген 1.1-мақсатта: «Адамдарды күн сайын дене шынықтыру-сауықтырумен айналысуға тарту» деген 1.1.1-міндетте: «Қол жеткізу үшін ведомствоаралық өзара іс-қимылды талап ететін міндеттер көрсеткіштері» деген 1-бағанда: реттік нөмірі 3-жолдағы «Жоспарланған» деген сөз «Өткізілген» деген сөзбен ауыстырылсын; мына: «1. Оқушылардың жалпы санынан білім беру ұйымдарындағы спорт секциялары қызметімен қамтылған орта білім беру ұйымдарындағы оқушылардың үлесі» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1. Оқушылардың жалпы санынан спорт секцияларында айналысатын орта білім беру ұйымдарындағы оқушылардың үлесі»; мына: «2. Оқушылардың жалпы санынан спорт секциялары қызметімен ЖОО-да оқитындардың қамтылуы» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «2. Оқушылардың жалпы санынан спорт секцияларында айналысатын ЖОО-дағы оқитындардың үлесі»; «Қазақстандық спорттың əлемдiк спорт аренасында бəсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру» деген 2-стратегиялық бағытта: «Жоғары жетiстiктер спортын дамыту» деген 2.1-мақсатта: «Спорт түрлерінен мамандар даярлау жəне олардың біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру» деген 2.1.2-міндет жəне мына: «

120 120

240 240

360 360

360 360

адам адам

»; %

18,8

19,1

19,4

19,7

20,0

» 18,8

19,1

19,4

30

31

%

98

»

Шетелде оқып жүрген спортта дарынды балаларға жалпы орта білім алуға жəрдем көрсету

»

деген жол алынып тасталсын; «Тəуекелдерді басқару» деген 6-бөлімде: мына: « Агенттіктің кəсіптік мүмкіндіктерінің күрт төмендеуі жəне оның туризм мен спортты дамытудың негізгі міндеттерін орындауға қабілетсіздігі

мың теңге

49

95

116

мың теңге

3

5

6

мың теңге 861

1 534

1 440

1 466

1 418

мың теңге 1 641 022

1 736 146

2 058 745

2 286 813

2 401 113

100

116

3

5

6

8

1 534

1 440

1 534

1 464

1 495

1 641 022

1 736 146

2 058 745

2 394 800

2 482 382

2 542 502

»; 003 «Техникалық жəне кəсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында мамандар даярлау жəне оқитындарға əлеуметтік қолдау көрсету» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « адам адам адам

208 238 238

182 238 238

216 238 338

216 238 338

216 238 338

адам

60

130

130

130

адам

40

90

90

90

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « Стипендия алушылардың орташа саны Жеңілдікпен жолда жүретін білім алушылардың орташа жылдық саны Республикалық спорт мектеп-интернат-колледжінде оқитындар саны Республикалық жарыстарға қатысатын спорт колледжі оқушыларының саны Халықаралық жарыстарға қатысатын спорт колледжі оқушыларының саны

адам 208 адам 238

182 238

216 238

205 238

205 238

205 238

адам 238 адам

238 60

338 130

438 105

478 115

498 125

адам

40

90

260

265

270

дана

1

2

бірлік 10

1

дана дана

96 22

96 24

дана

10

10

дана

180

100

10

3

10

100

100

1. Əзірленген стратегиялық құжаттардың саны (заңдар, мемлекеттік бағдарламалар) 2. Əзірленген жəне енгізілген өзге де нормативтікқұқықтық актілердің саны 3. Қаржы қызметі туралы есептердің саны 4. Спорттық қызметпен айналысуға құқық беретін лицензиялардың саны 5. Ойын бизнесі саласында қызметпен айналысуға құқық беретін лицензиялардың саны 6. Туристік қызметпен айналысу құқығына берілетін лицензиялардың саны

дана

1

2

бірлік

10

1

дана дана

96 22

96 24

дана

10

10

дана

180

100

3

10

»; мына: дана

10

10

10

10

100

100

100

%

75

78

80

85

87

» %

75

78

80

85

87

90

»;

тиімділік көрсеткіштерінде мына: «

1 білім алушының жеңілдікпен жолда жүруінің орташа мөлшері 1 білім алушыны оқытуға жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге мың теңге

71 5

92 5

106 6

106 6

106 6

мың теңге

700

1 105

945

1 111

1173

мың теңге

182 463 281 047 343 616 399 753 420 679

мың теңге мың теңге мың теңге мың теңге

10

92

106

127

127

127

5

5

6

6

6

7

700

1 105

945

1 102

1024

989

»;

8,2

8,7

9,2

»

1. Дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданатын азаматтарды қамту 3. Балалар мен жасөспірімдердің жалпы санындағы дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданатын балалар мен жасөспірімдерді қамту 4. Мүгедектердің жалпы санындағы дене шынықтырумен жəне спортпен тұрақты түрде шұғылданатын мүгедектердің үлесі

%

17,4

20

% %

6,5

7,0

21,5

23

25

26

11,0

11,5

12

12,6

8,2

8,7

9,2

9,7

»; Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

»

деген жолдар алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1. 1 іс-шараның орташа құны 2. 1 əлеуметтік маңызды жобаның орташа құны 3. 1 сыйақыны төлеуге жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге мың теңге мың теңге

1 896 2 453 77

1 690 4 071 82

2 807 4 154 85

2 018 4 154 91

3 648 4 154 97

мың теңге

104 058 202 818 217 414 172 631 306 631

»

мың теңге 1 896 мың теңге 2 453 мың теңге 77

1 690 4 071 82

2 807 4 154 85

1 694 4 154 91

3 347 4 154 97

1 392 4 154 104

мың теңге 104 058 202 818 217 414 217 414 439 592 275 421

»;

1. Қазақстанның халықаралық туристік көрмелерге қатысуы 2. Ішкі туризм бойынша туристік іс-шаралардың санын арттыру 3. Қазақстанның туристік əлеуеті туралы халықаралық (шетелдік) іс-шараларда кеңінен таралған жарнамалық-ақпараттық материалдар саны 5. Елдердің жəне Қазақстанның туристік əлеуеті туралы жарнамалық-ақпараттық материалдарды əлемдік телеарналарда шығару саны

саны

8

8

10

10

саны

4

4

4

4

20 000

40 000

40 000

6/15

7/15

саны 20 000 кемінде саны

»

1. Қазақстанның халықаралық туристік көрмелерге қатысуы 2. Ішкі туризм бойынша туристік іс-шаралардың санын арттыру 3. Қазақстанның туристік əлеуеті туралы халықаралық (шетелдік) іс-шараларда кеңінен таралған жарнамалық-ақпараттық материалдар саны 5. Елдердің жəне Қазақстанның туристік əлеуеті туралы жарнамалық-ақпараттық материалдарды əлемдік телевизиялық арналарда шығару саны

саны

8

8

саны

4

4

саны кемінде

20 000

20 000

Шығару/ елдерінің саны

»;

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « 63,5

65

»

Туристік қызмет саласында қызметтер көрсететін ұйымның % жиынтық кірісін 2015 жылы 2008 жылғы деңгейден кемінде 67 %-ға арттыру

»;

сапа көрсеткіштерінде мына: « Туризм үшін тартымды ел ретінде Қазақстанның туристік имиджін нығайту

Х

Х

»

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1. 1 ішкі іс-шараның орташа құны 2. 1 халықаралық көрменің орташа құны бюджеттік шығыстардың көлемі

мың теңге мың теңге мың теңге

2 765 21 056 285 366

2 769 22 547 269 217

2 691 21 496 439 506

2 691 21 496 439 506

»

мың теңге мың теңге мың теңге

2 765 21 056 285 366

2 769 22 547 269 217

»

005 «Жоғары жетiстiктер спортын дамыту» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « 1. Өткізілген республикалық жарыстар саны 2. Қазақстан Республикасының аумағында өткізілген халықаралық жарыстар саны (кешенді спорттық іс-шаралар, ƏЧ, ƏК, АЧ, АО жəне ХТ) 3. Қазақстанның құрама командасының Қазақстан Республикасынан тыс жердегі халықаралық жарыстарға қатысу саны (кешенді спорттық іс-шаралар, ОО, ƏЧ, ƏК, АЧ, АО жəне ХТ) 4. Спортшыларды диспансерлік қадағалау саны 5. Шетелде оқитын жас спортшылар саны 6. Допинг заттарын анықтауға биологиялық тексеру зерттеулерін жүргізу 7. Біржолғы қабылдау қабілеті 8. Биоүлгілерді алу саны (қан, несеп)

саны саны

598 7

640 6

642 32

645 34

650 36

саны

353

368

405

370

370

адам адам саны

6 600 28

6 600 28

6 600

6 600

6 600

3 000

3 000

3 000

11 000

12 500 3 000

13 200 3 000

саны саны

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Өткізілген республикалық жарыстар саны 1. Қазақстан Республикасының аумағында өткізілген халықаралық жарыстар саны (кешенді спорттық іс-шаралар, ƏЧ, ƏК, АЧ, АО жəне ХТ) 3. Қазақстанның құрама командасының Қазақстан Республикасынан тыс жердегі халықаралық жарыстарға қатысу саны (кешенді спорттық іс-шаралар, ОО, ƏЧ, ƏК, АЧ, АО жəне ХТ) 4. Спортшыларды диспансерлік қадағалау саны 5. Футболдан шетелдерде оқитын жасөспірімдер/ (бірге жүретін жаттықтырушылар) саны 6. Допинг заттарын анықтауға биологиялық тексеру зерттеулерін жүргізу 7. Біржолғы қабылдау қабілеті 8. Биоүлгілерді алу саны (қан, несеп)

саны саны

598 7

640 6

642 32

642 53

642 56

642 59

саны

353

368

405

855

901

942

адам адам

6 600 28

6 600 28

6 600

6 600 26/2

6 600 26/2

6 600 26/2

3 000

3 000

3 000

3 000

11 000

21 000 3 000

23 500 3 000

27 000 3 000

саны

»;

Кешенді спорттық іс-шараларда, əлем чемпионатында, əлем кубогында, Азия чемпионатында жəне халықаралық турнирлерде иеленген медальдар саны Білікті спортшылардың жалпы санынан (спорт шеберлері) халықаралық деңгейдегі спорт шеберлері санының үлесі

саны

660

671

690

726

742

%

15

20

25

28

30

»

Кешенді спорттық іс-шараларда, əлем чемпионатында, əлем кубогында, Азия чемпионатында жəне халықаралық турнирлерде иеленген медальдар саны Білікті спортшылар (спорт шебері) санының өсуі

саны

660

671

690

726

742

742

%

-

25,4

27

28

29

32,1

»;

сапа көрсеткіштерінде мына: « Жоғары дəрежелі спортшыларды даярлау (СШ, ХДСШ, ЕСШ).

адам

90

111

127

129

131

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Жоғары дəрежелі спортшыларды даярлау (СШ, ХДСШ, ЕСШ).

адам

90

111

127

131

144

157

»;

тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1 спортшыны дайындауға жəне оның қатысуына жұмсалатын орташа шығын бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге 2 941

3 296

3 788

3 801

3 994

мың теңге 4 870 676

7 910 353

9 768 858

9 803 029

10 299 373

саны саны саны саны дана саны

6 16 44 31 3

7 20 48 35 3

7 22 7 36 3 2

7 24 8 38 3 1

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1 спортшыны дайындауға жəне оның қатысуына жұмсалатын орташа шығын бюджеттік шығыстар көлемі

182 463 281 047 343 616 509 899 516 961 520 184

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

12

»

71

1. Əлеуметтік маңызды жобалар саны 2. Ұлттық спорт түрлері бойынша іс-шаралар саны 3. Бұқаралық спорт түрлері бойынша іс-шаралар саны 4. Мүгедектерге арналған іс-шаралар саны 5. Мемлекеттік сыйақылар саны 6. Кешенді іс-шаралар саны

7,0

25

11,5

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»; 004 «Бұқаралық спортты жəне спорттың ұлттық түрлерiн дамытуды қолдау» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

3

«

100

сапа көрсеткіштерінде мына: «

1 білім алушы стипендиясының орташа мөлшері

1 3

%

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

100

»

Түлектердің жалпы санынан спорттық қызметті жалғастыратын мектеп-интернат жəне колледждер түлектерінің үлесі

3

10

100

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

1 3

100

»;

1 білім алушы стипендиясының орташа мөлшері 1 білім алушы жеңілдікпен жолда жүруінің орташа мөлшері 1 білім алушының оқуына жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

6,5

23,0

11,0

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « »;

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

Түлектердің жалпы санынан спорттық қызметті жалғастыратын мектеп-интернат жəне колледждер түлектерінің үлесі

»; «Бюджеттік бағдарламалар» деген 7-бөлімде: 001 «Дене шынықтыру жəне спорт саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « 1. Əзірленген стратегиялық құжаттардың болжамды саны (заңдар, мемлекеттік бағдарламалар) 2. Əзірленген жəне енгізілген өзге де нормативтікқұқықтық актілердің болжамды саны 3. Қаржы қызметі туралы есептердің болжамды саны 4. Спорттық қызметпен айналысуға құқық беретін лицензиялардың болжамды саны 5. Ойын бизнесі саласында қызметпен айналысуға құқық беретін лицензиялардың болжамды саны 6. Туристік қызметпен айналысу құқығына берілетін лицензиялардың болжамды саны

114

861

Дене шынықтыру жəне спорт мамандығы бойынша даярланған орта білімді спортшылар саны

Мыналар жөніндегі шараларды қамтамасыз ету: (1) жұмыс күнінің ұзақтығын қалпына келтіру (2) қызметкерлердің еңбекақысы деңгейін кəсіптік шеберлігіне қарай арттыру (3) қызметтік мақсаттарда көлікпен қамтамасыз ету (4) біліктілігін арттыру (5) моральдық тұрғыдан ынталандыру

%

21,5

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

1. 1 ішкі іс-шараның орташа құны 2. 1 халықаралық көрменің орташа құны бюджеттік шығыстардың көлемі

» 49

Стипендия алушылар саны Жеңілдікпен жолда жүретін білім алушылар саны Республикалық мектеп-интернатында спорт колледжінде оқитындар саны Республикалық жарыстарға қатысатын спорт колледжі оқушылары саны Халықаралық жарыстарға қатысатын спорт колледжінің оқушылары саны

18,8

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

5. Ойын бизнесі саласында қызметпен айналысуға құқық беретін лицензиялардың болжамды саны

91,5

Дене шынықтыру жəне спорт мамандығы бойынша даярланған орта % білімді спортшылар саны

Мыналар жөніндегі шараларды қамтамасыз ету: (1) жұмыс күнінің ұзақтығын қалпына келтіру (2) қызметкерлердің еңбекақысы деңгейін кəсіптік шеберлігіне қарай арттыру (3) қызметтік мақсаттарда көлікпен қамтамасыз ету (4) біліктілігін арттыру (5) моральдық тұрғыдан ынталандыру

Агенттіктің кəсіптік мүмкіндіктерінің күрт төмендеуі жəне оның дене шынықтыру мен спортты дамытудың негізгі міндеттерін орындауға қабілетсіздігі

%

»;

мың теңге

17,4

%

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « »;

мың теңге мың теңге мың теңге

%

Туристік қызмет саласында қызметтер көрсететін ұйымның % жиынтық кірісін 2015 жылы 2008 жылғы деңгейден кемінде 67 %-ға арттыру

33

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1 білім алушы стипендиясының орташа мөлшері 1 білім алушының жеңілдікпен жолда жүруінің орташа мөлшері спорт мектебінде, мектеп-интернат-колледждерде бір білім алушыны оқытуға жұмсалатын шығын құны бюджеттік шығыстар көлемі

7 41 11 30 3 2

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1 білім алушы стипендиясының орташа мөлшері 1 білім алушы жеңілдікпен жолда жүруінің орташа мөлшері спорт мектептерінде, мектеп-интернаттардаколледждердегі бір оқушыны оқытуға жұмсалатын шығын құны бюджеттік шығыстар көлемі

7 40 11 30 3 3

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»

1 905

Жалпы бітірушілер санынан спорттық қызметті жалғастырушы олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждері түлектерінің үлесі

7 54 18 36 3 3

011 «Қазақстанның туристік имиджін қалыптастыру» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

адам

Жалпы түлектер санынан спорт шеберіне үміткер, спорт шебері, халықаралық дəрежедегі спорт шебері нормативтерін орындаған спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттар түлектерінің үлесі

7 22 7 36 3 2

»;

1. Дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданатын азаматтарды қамту 3. Дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданатын балалар мен жасөспірімдер балалар мен жасөспірімдердің жалпы санынан қамтылады 4. Дене шынықтырумен жəне спортпен тұрақты түрде шұғылданатын мүгедектердің үлесі, мүгедектердің жалпы санынан

1. 1 іс-шараның орташа құны 2. 1 əлеуметтік маңызды жобаның орташа құны 3. 1 сыйақыны төлеуге жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

Жалпы бітірушілер санынан спорттық қызметті жалғастырушы колледж түлектерінің үлесі

»;

»;

1 665

адам

адам адам

Спорт мектебінде жəне олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждерінде оқитындар саны Спорт мектебіндегі жəне олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждердегі республикалық жарыстарға қатысатын оқушылар саны Спорт мектебінде жəне олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждердегі халықаралық жарыстарға қатысатын оқушылар саны Стипендия алушылар саны Жеңілдетілген жолда жүретін оқушылар саны

7 20 48 35 3

Халық арасында саламатты өмір салтын насихаттау жəне ұлттық спорт түрлерін танымал ету Бұқаралық ақпарат құралдары жəне спорт қайраткерлерін мемлекеттік қолдауды күшейту

»

3 600

адам

6 16 44 31 3

сапа көрсеткіштерінде мына: «

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

7. Спорт объектілерін салу жəне қайта жаңғырту

Агенттіктен білікті мамандардың кетуі

Х

сапа көрсеткіштерінде мына: «

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

Министрліктен білікті мамандардың кетуі

Мемлекет Басшысының тапсырмаларын жəне Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігіне жүктелген функцияларды сапалы жəне уақтылы орындау. Спорт жүйесін басқару деңгейін арттыру

»

Əкімшілік есеп, % ведомстволық статистика лық деректер

7. Спорт объектілерін салу жəне қайта жаңғырту

БҒМ

»;

Жалпы түлектер санынан спорт шеберіне кандидат, спорт % шебері, халықаралық дəрежедегі спорт шебері нормативтерін орындаған олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернатколледждері түлектерінің үлесі

тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда: мына: «

1. Шетелде оқып жүрген жас спортшылардың саны

100

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

21,3

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 4. Жалпы түлектер санынан спорт шеберіне кандидат, спорт шебері, халықаралық дəрежедегі спорт шебері нормативтерін орындаған Олимпиада резервінің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждері түлектерінің үлесі

100

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

»;

мына: « 4. Спорттағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттар түлектерінің жалпы санындағы спорт шеберлігіне кандидат, спорт шебері, халықаралық дəрежедегі спорт шебері нормативтерін орындаған түлектердің үлесі

100

002 «Спорттағы дарынды балаларды оқыту жəне тəрбиелеу» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

х

25,0

%

мың теңге мың теңге

саны саны саны саны дана саны

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

»

Агенттіктің қызметін мемлекеттік қызметтер көрсету бөлігінде жақсарту

Бір мемлекеттік қызметшіні ұстауға жұмсалатын орташа шығындар бюджеттік шығыстар көлемі

х

20,0

10

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»; «Қазақстандық спорттың əлемдiк спорт аренасында бəсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру» деген 2-стратегиялық бағытта: «Жоғары жетiстiктер спортын дамыту» деген 2.1-мақсатта: «Қазақстандық спортшылардың бəсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету жөніндегі шараларды күшейту» деген 2.1.1-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткішінде мына: « 2. Білікті спортшылардың (спорт шеберлері) Əкімшілік жалпы санынан халықаралық деңгейдегі есеп спорт шеберлері санының үлесі

10

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

»;

мынадай мазмұндағы жолдармен толықтырылсын: «

10

»; түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

сапа көрсеткіштерінде мына: « »;

тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда мына: «

дана

1. Əлеуметтік маңызды жобалар саны 2. Ұлттық спорт түрлері бойынша іс-шаралар саны 3. Бұқаралық спорт түрлері бойынша іс-шаралар саны 4. Мүгедектерге арналған іс-шаралар саны 5. Мемлекеттік сыйақылар саны 6. Кешенді іс-шаралар саны

Агенттіктің түпкі нəтиже көрсеткіштеріне көзделген стратегиялық жоспарлау жүйесінің жақсаруы. Агенттіктің бюджеттік бағдарламасының сапалы жəне тиімді орындалуы. Агенттік қызметін қамтамасыз ету.

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

29,5

»

27,5

мына: «

43

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 3. Мемлекеттік органдар қабылдайтын шешімдердің айқындығы

деген жолдан кейін мынадай мазмұндағы жолмен толықтырылсын: «

«

Астана, Үкімет Үйі

7 26 9 40 3 1

мың теңге 2 941

3 296

3 788

5 081

4 693

4 931

мың теңге 4 870 676

7 910 353

9 768 858

13 326 455 12 310 975 12 934 427

»; 006 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне, жаңадан іске қосылатын спорт объектілерін күтіп-ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « Шаңғымен трамплиндерден секіруден республикалық жəне халықаралық іс-шараларды өткізу

»

деген жол алынып тасталсын; түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « Республикалық жəне халықаралық іс-шараларға қатысу қатысушылар

710

3045 3050 3050

»

»

(Соңы 10-бетте).


10

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 9-бетте).

17 сəуір 2013 жыл

бюджеттік шығыстар көлемі

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Республикалық жəне қатысушылар халықаралық іс-шараларға қатысу

710

3045

3050

3050

8 431

8 431

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

8 431

3 055

бюджеттік шығыстар көлемі

Х

Х

Х

мың теңге

2 810

8 431

8 382

8 814

9 034

»

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1 ұйымға жұмсалатын орташа шығыс мың теңге бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге

224 000 224 000

246 909 246 909

261 369 261 369

276 840 276 840

» 224 000 224 000

246 909 246 909

255 655 255 655

270 648 270 648

18

18

14

дана

2

дана

3

13

13

18

14

14

2

1

3

1

14

54,2

58,3

58,3

3 8,3

1 4,2

58,3

58,3

Х

6 144 276 311

мың теңге

2 729

386 906

17 384 100 756 1 191

49 100

мың теңге

3 778

448 459

1 ғимаратқа жұмсалатын орташа шығыс Спорт ұйымдарының ғимараттарына күрделі жөндеу жүргізуге 1 жобалаусметалық құжаттаманы жасауға жұмсалатын орташа шығыс бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге мың теңге

17 384 100 756 1 191

386 906 49 100

10

49 120 50 418

18 366 28 720 2 240

20 578

20 578

53

70

10

26

53

56

30

Дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданатын азаматтарды қамту бюджеттік шығыстар көлемі

Агенттікті компьютерлік жəне кеңсе техникасымен, жиһазбен, лицензиялық бағдарламалық өнімдермен қамтамасыз ету

»; %

100

100

100

100

100

100

100

100

100

»; Х

Х

Х

Х

Х

»

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « Бір мемлекеттік қызметшіге жұмсалатын орташа шығыстар мың теңге 23 бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге 3 940

101 14 474

276 101 101 381 005 14 503 14 503

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « Бір мемлекеттік қызметшіге жұмсалатын орташа шығын

мың теңге

23

101

276

125

63

49

бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

3 940

14 474

381 005

12 376

6 254

4 900

»; 009 «Спорт саласындағы кадрлардың біліктілігін арттыру жəне оларды қайта даярлау» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « 1. Кадрлардың біліктілігін арттыру жəне оларды қайта даярлау адам курстарынан өтетін жаттықтырушы-оқытушылық құрамның болжанатын орташа саны 2. Футболдан шетелдерде оқитын жасөспірімдер/(бірге жүретін адам жаттықтырушылар) саны

161

161

161

26/2

26/2

26/2

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Кадрлардың біліктілігін арттыру жəне оларды қайта даярлау адам курстарынан өтетін жаттықтырушы-оқытушылық құрамның болжанатын орташа саны 2. Футболдан шетелдерде оқитын жасөспірімдер/(бірге адам жүретін жаттықтырушылар) саны

161

149

133

42

26/2

»;

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « Біліктілігін арттыру жəне қайта даярлау курстарынан өткен мамандар үлесі

%

7,0

10,0

» %

7,0

10,0

15,0

17,0

»;

тиімділік көрсеткіштерінде мына: « Кадрлардың біліктілігін арттыру жəне оларды қайта даярлау курстарынан өтетін 1 тыңдаушының жылдағы оқуының болжанатын орташа құны 1 жас спортшыны оқытуға орташа шығын бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

67,5

67,5

67,5

мың теңге мың теңге

3 044 3 044 3 044 96 104 96 104 96 104

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « Кадрлардың біліктілігін арттыру жəне оларды қайта даярлау курстарынан өтетін 1 тыңдаушының жылдағы оқуының болжанатын орташа құны 1 жас спортшыны оқытуға орташа шығын бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

67,5

мың теңге мың теңге

54,7

3 044 96 104 8 157

65,6

8 728

51

2 141

»; 010 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне спорттағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттардың мұғалімдеріне біліктілік санаты үшін қосымша ақы мөлшерін ұлғайтуға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « 1 қыркүйектен бастап спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттар мұғалімдерінің біліктілік санаты үшін қосымша ақы мөлшерін ұлғайту

мөлшерлеме

168,5

168,5

279

279

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 1 қыркүйектен бастап спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттар мұғалімдерінің біліктілік санаты үшін қосымша ақы мөлшерін ұлғайту

ставка

168,5

168,5

172,6

175,6

176,5

��;

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « %

100

100,0

100,0

100,0

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Республикалық бюджеттерден облыстық бюджеттерге, % Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне берілетін ағымдағы нысаналы трансферттерді толық жəне уақтылы аудару

100

100,0

2 500

2 500

2 500

Х

Х

Х

2 500

Х

мың теңге

1 107

1 043

853

1 215

1 300

мың теңге

3 320

4 173

2 558

4 860

5 200

»

мың теңге

1 107

мың теңге

3 320

1 043

853

4 173

%

912

2 558

976

2 737

16,79

1 044

2 928

3 133

»;

28,22

23,6

»

%

100,0

16,79

17,93

23,6

18,54

»;

%

21,5

мың 16 298 296 690 619 теңге

10 165 836 20 966 559 16 686 556

23,0

25

»

% мың теңге

16 298 296

690 619

21,5

23,0

10 165 836

9 966 559 16 686 556

%

25

7,87

26 12 803 695

0,25

0,25

» %

бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

7,87

2,14

0,28

»;

30 640 578

4 940 462

4 273 987

100 000 100 000

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « бюджеттік шығыстар көлемі

мың теңге

30 640 578 4 940 462 4 273 987 840 415 111 000

100,0

Атауы

Өлшем Есепті кезең бірлігі 2010 жылғы (есеп) 2 3

2011 жылғы (жоспар) 4

»;

100,0

Жоспарлы кезең 2012 жыл 2013 жыл

2014 жыл

Жобалау жылы 2015 жыл 2016 жыл

5

6

7

8

Бюджеттік шығыстардың мың БАРЛЫҒЫ: теңге

101 481 246 22 478 128

28 551 985

28 366 304

33 686 701

30 227 592

ағымдағы бюджеттік бағдарламалар

мың теңге

41 237 572

14 112 162

17 559 330

16 889 145

17 423 897

001 – Дене шынықтыру жəне спорт саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру

мың теңге

608 352

619 935

540 063

535 370

553 778

573 422

002 – Спорттағы дарынды мың балаларды оқыту жəне теңге тəрбиелеу

1 641 022

1 736 146

2 058 745

2 394 800

2 482 382

2 542 502

003 – Техникалық жəне кəсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында мамандар даярлау жəне оқитындарға əлеуметтік қолдау көрсету

182 463

281 047

343 616

509 899

516 961

520 184

мың теңге

12 905 001

004 – Бұқаралық спортты мың жəне спорттың ұлттық теңге түрлерiн дамытуды қолдау

103 828

202 818

217 414

217 414

439 592

275 421

005 – Жоғары жетiстiктер мың спортын дамыту теңге

4 870 676

7 910 353

9 768 858

13 326 455

12 310 975

12 934 427

224 000

246 909

255 655

270 648

270 648

006 – Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне, жаңадан іске қосылатын спорт обьектілерін күтіп-ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер

мың теңге

007 – Спорттың ведомстволық бағыныстағы ұйымдарының күрделі шығыстары

мың теңге

008 – Қазақстан мың Республикасы спорт жəне теңге дене шынықтыру істері агенттігінің күрделі шығыстары

110 595

3 940

49 100

14 474

010 – Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне спорттағы дарынды балаларға арналған мектеп интернаттардың мұғалімдеріне біліктілік санаты үшін қосымша ақы мөлшерін ұлғайтуға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер

мың теңге

104 – Нашақорлыққа жəне есірткі бизнесіне қарсы күрес

мың теңге

3 320

4173

007 – Қолданбалы ғылыми зерттеулер

мың теңге

42 800

42 400

008 – Мемлекеттік сыйлықтар

мың теңге

230

011 – Қазақстанның туристік имиджін қалыптастыру

мың теңге

285 366

016 – Спорттың ведомстволық бағыныстағы ұйымдарының ғимараттарын, үй-жайлары мен құрылыстарын күрделі жөндеу

мың теңге

276 311

2 810

448 459

288 085

288 085

381 005

12 376

6 254

4 900

96 104

8 157

8 728

2 141

8 431

8 382

2 558

1. Əлеуметтік қолдау жүйесімен қамтылған балалардың үлес салмағы, оның ішінде - бір жасқа дейінгі балалар (тиісті жылы туған балалар санына қатысты) - 18 жасқа дейінгі балалар (балалардың жалпы санына қатысты) 2. 1 жасқа дейінгі баласы бар, МƏСҚ-тан əлеуметтік төлемдер (жүктілігі мен босануына байланысты табысынан айрылған жағдайда, бала күтімі бойынша) алатын балалы отбасылардың үлесі (бір жасқа дейінгі балалары бар отбасылар санына қатысты)

статдеректер

%

40,4

35,5

38,7

42,6

43,2

43,3

2 737

8 814

2 928

стат. деректер %

15,2

14,6

14,1

13,5

12,9

13,8

13,7

ресми деректер

33,6

34,6

36,4

38

38,6

39,2

39,5

%

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Əлеуметтік қолдау жүйесімен стат. қамтылған балалардың үлес салмағы: дерек1) бір жасқа дейінгі балалар (тиісті тер жылда туылған балалар санына қатысты), оның ішінде МƏСҚ-тан əлеуметтік төлемдермен қамтылған; 2) 18 жасқа дейінгі балалар (балалардың жалпы санына қатысты)

%

73,9

70,1

76,2

80,4

80,9

81,5

82,1

33,6

34,6

37,3

39,5

39,9

40,5

40,9

15,2

14,6

14,1

13,5

12,9

13,8

13,7

позиция 19

22

19

»;

19

19

19

19

стат. дерек- позиция тер

22

19

ресми деректер

мың адам

-

-

-

19

24

4,0

1. Жəрдемдесу үшін өтініш берген адамдардың ресми % жалпы санынан қарағанда мына адамдардың үлес деректер салмағы а) жұмыс орындарына орналасқан адамдардың б) мыналарға жіберілген: - қоғамдық жұмыстарға - əлеуметтік жұмыс орындарына - жастар практикасына 2. Бағдарламаға қатысушылардың жалпы санынан жеке кəсiп құруға микрокредит алған азаматтардың үлесi

23

11,9

11,3

14 439 823

10 806 974

16 797 556

12 803 695

011 – Спорт саласындағы мың бюджеттік инвестициялар теңге

16 298 296

690 619

10 165 836

9 966 559

16 686 556

12 803 695

012 – Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне спорт объектілерін дамытуға берілетін нысаналы даму трансферттері

30 640 578

4 940 462

4 273 987

840 415

111 000

67,5

57

58,5

59,5

60,5

61

18,9 15 9,1 -

23,1 10,7 9,7 -

20 7 4,7 2,8

19,5 8,5 4,6 6,0

19,0 9 4,5 3,0

19,0 10 4,5 2,5

18,5 11 4,5 2,0

»

1. Жəрдемдесу үшін өтініш берген адамдардың ресми жалпы санына қарағанда мына адамдардың үлес дерексалмағы тер 1) жұмыс орындарына орналасқан адамдардың 2) мыналарға жіберілген: - қоғамдық жұмыстарға - əлеуметтік жұмыс орындарына - жастар практикасына 2. Бағдарламаға қатысушылардың жалпы санынан жеке кəсiп құруға микрокредит алған азаматтардың үлесi

% 57,9

67,5

57

58,5

59,5

60,5

61

18,9 15 9,1 -

23,1 10,7 9,7 -

20 7 4,7 2,8

19,5 8,5 4,6 6,0

29,2 3,7 1,9 7,7

29,2 3,5 1,9 8,7

30,5 3,3 2,0 10,6

13 204 800

1. БЖИ-дың: «Қызметкер-жұмыс берушiнiң статдеректер ара қатынасындағы ынтымақтастық» көрсеткiшi бойынша позициясы 2. БЖИ-дың: «Жұмыстан босатумен байланысты шығындар» көрсеткiшi бойынша позициясы 3. БЖИ-дың: «Шешімдерді қабылдаудың айқындылығы» көрсеткiшi бойынша позициясы

025 – Туризм инфрақұрылымын дамыту жəне құру

100 000

4. БЖИ-дың: «Қызметкер-жұмыс берушiнiң ара қатынасындағы ынтымақтастық» көрсеткiшi бойынша позициясы 5. БЖИ-дың: «Жұмыстан босатумен байланысты шығындар» көрсеткiшi бойынша позициясы 6. БЖИ-дың: «Шешімдерді қабылдаудың айқындылығы» көрсеткiшi бойынша позициясы

1 833 530

х

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С. АХМЕТОВ.

х

»;

8,2

6,5

6,4

5,2

6,2

6,1

6,0

37,6 40,2

40,9 43,7

41,8 44,5

43 45,8

43,8 46,8

42,0 45,3

41,5 44,9

стат % деректер ресми % деректер

» 8,2

6,5

6,4

5,2

5,1

5,0

6,0

37,6 40,2

40,9 43,7

41,8 44,5

43 45,8

42,7 45,7

41,4 44,7

43,0 46,3

»;

3. Азаматтық қызметшілердің орташа айлық жалақысының статде- % жалпы экономикадағы орташа айлық жалақыға ректер арақатынасы ресми % 5. - Ең төменгі зейнетақы мөлшерінің; дерек- МƏЖ орташа мөлшерінің ең төменгі күнкөріс деңгейіне тер арақатынасы

64,9

66,9

72,7

73,8

76,1

79,1

72,0

82,6

100,3 100,3 102,2 104,1 106,0

96,0

97,9

101,2 97,8

99,5

80,7

99,1

99,0

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 3. Азаматтық қызметшілердің орташа айлық жалақысының жалпы экономикадағы орташа айлық жалақыға арақатынасы 5. – Ең төменгі зейнетақы мөлшерінің; - МƏЖ орташа мөлшерінің ең төменгі күнкөріс деңгейіне арақатынасы

статдеректер

%

64,9

66,9

72,7

73,8

74,0

77,1

ресми деректер

%

72,0

82,6

100,3 100,3 102,2 104,1 106,0

96,0

97,9

101,2 97,8

99,9

78,5

99,7

99,2

»;

тікелей нəтиже көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда мына: « 2. Азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеудің жаңа үлгісін əзірлеу 4. Азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеудің жаңа үлгісін енгізу нəтижесін талдау

х

х

х

х

х

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 2. Азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеудің жаңа үлгісін əзірлеу 4. Азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеудің жаңа үлгісін енгізу нəтижесін талдау, оны түзету

х

х

х

х х

»;

«Əлеуметтік қамсыздандырудың барабарлығын қамтамасыз ету» деген 4.1.2-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштерінде мына: « 1. Мыналардың жиынтық зейнетақыдағы үлес салмағы: - базалық зейнетақы төлемi (Орталықтан)

ресми деректер

ынтымақты зейнетақы (Орталықтан) - жинақтаушы зейнетақы (ЖЗҚ-дан)

%

22,6

20,3

20,9

21,1

20,2

20,1

20,0

70,9

73,3

73,0

72,7

73,4

72,6

72,5

6,5

6,4

6,0

6,2

6,4

7,3

7,5

»

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Мыналардың жиынтық зейнетақыдағы үлес салмағы: - базалық зейнетақы төлемi (Орталықтан) - ынтымақты зейнетақы (Орталықтан) - жинақтаушы зейнетақы (ЖЗҚ-дан)

ресми деректер

%

22,6

20,3

20,9

21,1

20,6

20,3

24,6

70,9

73,3

73,0

72,7

72,8

72,4

68,3

6,5

6,4

6,0

6,2

6,6

7,3

7,1

»; «Халықтың əлеуметтік тұрғыдан осал топтарын əлеуметтік қолдаудың тиімді жүйесін қалыптастыру» деген 5-стратегиялық бағытта: «Əлеуметтік қолдаудың тиімділігін арттыру» деген 5.1-мақсатта: нысаналы индикаторларда мына: « 1. Арнаулы əлеуметтiк қызмет көрсетумен қамтылған адамдардың үлесi (оны алуға мұқтаж адамдардың жалпы саны)

ресми деректер

%

53,9

44,5

57,5

79,5

69,0

67,3

69,1

»

позиция

ресми деректер

%

53,9

44,5

х

х

х

76

85

78

78

78

78

78

15

16

16

16

16

16

16

-

-

53

46

46

46

46

1. Арнаулы əлеуметтiк қызметпен қамтылған адамдардың үлесi (жалпы қызмет алушылардың санынан) - стационарда - жартылай стационар жағдайында - үйде

1. Арнаулы əлеуметтiк қызметпен қамтылған адамдардың үлесi (жалпы қызмет алушылардың санынан) - стационарда - жартылай стационар жағдайында - үйде - уақытша болу

ресми деректер

ресми % деректер

85

78

78

49

49

49

15

16

16

16

25

24

23

-

-

53

46

30

29

28

39

39

деген жол алынып тасталсын; «Еңбекті қорғау жəне еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету» деген 3.1.1-міндетте: тікелей нəтиже көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда мына:

39

39

82,1

82,0

82,2

»;

% 28,2 1,0 68,8

27,6 5,7 63,5

26,7 7,9 62,0

24,3 7,6 62,0

25,5 9,5 61,4

25 11,2 60,1

24,1 12,2 60,2

»

28,2

27,6

26,7

24,3

24,2

24,0

24,0

1,0 68,8

5,7 63,5

7,9 62,0

7,6 62,0

7,8 61,4 6,6

8,6 60,8 6,6

8,9 60,6 6,6

х

х

39

»

»;

«Функционалдық мүмкіндіктерді дамыту» деген 4-бөлімде мына: « Кадрлық қамсыздандыру

1. ҚР мемлекеттік қызмет туралы заңнамасын (оның ішінде гендерлік теңдікті) кадрларды іріктеу жəне орналастыру, қызметтік карьераны басқаруда қатаң сақтау 2. Еңбек жəне атқарушылық тəртібін қамтамасыз ету 3. Кадр əлеуетiн дамыту: - мемлекеттiк қызметшiлердi оқыту, бiлiктiлiгiн арттыру жəне қайта даярлау; - аттестациялау барысында персоналды бағалау əдістері жəне нысандарын жетілдіру; - еңбек өнімділігін ынталандыру; - кадрларды ротациялау мүмкіндіктерін пайдалану, кадрлар резервін құру, даярлау жəне пайдалану. 4. Министрлік бөлімшелері мен Еңбекминіне ведомстволық бағынысты ұйымдардың кадрлық саясатын басқару. 5. «Е-кадр» ақпараттық жүйесін жетілдіру жəне пайдалану.

Тұрақты түрде 2012 - 2015 жж.

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Кадрлық қамсыздандыру

1. ҚР мемлекеттік қызмет туралы заңнамасын (оның ішінде гендерлік теңдік қағидатын) кадрларды іріктеу жəне орналастыру, қызметтік карьераны басқаруда қатаң сақтау. 2. Еңбек жəне орындаушылық тəртіпті қамтамасыз ету. 3. Кадр əлеуетiн дамыту: мемлекеттiк қызметшiлердi оқыту, бiлiктiлiгiн арттыру жəне қайта даярлау; қазақ жəне шет тілдерін оқу жəне пайдалану; персоналды бағалау əдістері жəне нысандарын жетілдіру; еңбек өнімділігін ынталандыру; кадрларды ротациялау мүмкіндіктерін пайдалану, кадрлар резервін құру, даярлау жəне пайдалану. 4. Министрлік бөлімшелері мен Еңбекминіне ведомстволық бағынысты ұйымдардың кадрлық саясатын басқару.

Тұрақты түрде 2012 - 2015 жж.

«Ведомствоаралық іс-қимыл» деген 5-бөлімде: мына: « ЖАО ЖАО, ИЖТМ, АШМ, БҒМ, ДСМ, БАМ, ЭДМ, ККМ Облыстардың, Астана, Алматы қалаларының əкімері, БҒМ, ЭДМ, «Даму» КДҚ» АҚ, Қаржымині, ИЖТМ, АШМ

ҚТКШІА, Қаржымині, ЭДМ, облыстардың, Астана, Алматы қалаларының əкімдері

»;

Жергілікті атқарушы органдардың жұмыспен қамту қызметін жаңғырту. «Еңбек нарығы» ААЖ базасында болжамды жұмыс орындарын жəне ағымдағы бос жұмыстарының жалпыұлттық базасын қалыптастыру. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Өз бетінше жұмыспен айналысушылар, жұмыссыз жəне табысы аз халықты оқыту жəне жұмысқа орналастыруға жəрдемдесу» бірінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Ауылда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу» екінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Еңбек ресурстарының ұтқырлығын арттыру» үшінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру.

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 2.1.2-міндет. Жұмыссыз, өз бетінше жұмыспен айналысушы жəне табысы аз адамдардың белсенділігін арттыру

ЖАО

Жергілікті атқарушы органдардың жұмыспен қамту қызметін жаңғырту.

ЖАО, ИЖТМ, АШМ, БҒМ, ДСМ, БАМ, ЭДСМ, ККМ

«Еңбек нарығы» ААЖ базасында болжамды жұмыс орындарын жəне ағымдағы бос жұмыстарының жалпыұлттық базасын қалыптастыру.

Облыстардың, Астана, Алматы қалаларының əкімері, БҒМ, ЭДСМ, «Даму» КДҚ» АҚ, Қаржымині, ИЖТМ, АШМ

Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Өз бетінше жұмыспен айналысушылар, жұмыссыз жəне табысы аз халықты оқыту жəне жұмысқа орналастыруға жəрдемдесу» бірінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру.

Қаржымині, ЭДСМ, АШМ; «Даму» ҚДҚ» АҚ

Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Ауылда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу» екінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында көзделген «Еңбек ресурстарының ұтқырлығын арттыру» үшінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру. Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасында «Ауылдық елді мекендерді дамыту» төртінші бағыты аясында бірлескен іс-шараларды іске асыру.

»;

мына: « 5.1.2-міндет. Мүгедектерді оңалту жүйесін дамыту

»; 37

79,5

»; «Мүгедектерді оңалту жүйесін дамыту» деген 5.1.2-міндетте: тікелей нəтиже көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар мынадай мазмұндағы жолмен толықтырылсын: «

ҚТКШІА, Қаржымині, ЭДС М, облыстардың, Астана, Алматы қалаларының əкімдері ЭДСМ, Қаржымині, облыс əкімдері

»

31

57,5

«Арнаулы əлеуметтік қызмет көрсету жүйесін дамыту» деген 5.1.1-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштерінде мына: «

Қаржымині, ЭДМ, АШМ; «Даму» ҚДҚ» АҚ

»

статдеректер позиция 76

7. БЖИ-дың: «Жұмысқа орналасу шарттарының қатаңдығы» көрсеткiшi бойынша позициясы

2. Осы қаулы 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі жəне ресми жариялануға тиіс.

х

«Жалақының өсуіне ықпал ету» деген 4.1.1-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштерінде: мына: «

2.1.2-міндет. Жұмыссыз, өз бетінше жұмыспен айналысушы жəне табысы аз адамдардың белсенділігін арттыру

х

мына: «

2 108 516

стат % деректер ресми % деректер

1. Табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен аз халық үлесі 2. Табысты зейнетақы төлемдерiмен алмастырудың жиынтық коэффициентi, оның ішінде: - ЖЗ қоспағанда - ЖЗ қосқанда

»;

тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда мына: «

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

мың 029 – «2011 жылғы 7-қысқы Азия ойындарын теңге ұйымдастыру комитетінің атқарушы дирекциясы» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту

х

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

10,2

»; «Азаматтардың еңбек құқықтарының іске асырылуын қамтамасыз ету» деген 3-стратегиялық бағытта: «Еңбек құқықтарын қорғау жəне еңбек қауіпсіздігі жəне еңбекті қорғау жағдайын жақсарту» деген 3.1-мақсатта: нысаналы индикаторларда мына: «

9 573 127

х

22

57,9

2. Халықты жұмыспен қамту туралы заңнаманы еңбекке жарамды жастағы адамдардың белсенділігін арттыру бөлігінде жетілдіру

60 243 674

1. Табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен аз халық үлесі 2. Табысты зейнетақы төлемдерiмен алмастырудың жиынтық коэффициентi, оның ішінде: - ЖЗ қоспағанда - ЖЗ қосқанда

7. Əлеуметтік жəне көлік инфрақұрылымы объектілерін паспорттауды мониторингілеу 19

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

мың теңге

х

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»

2. Халықты жұмыспен қамту туралы заңнаманы еңбекке жарамды жастағы адамдардың белсенділігін арттыру бөлігінде жетілдіру

бюджеттік даму бағдарламалары

х

«Халықтың əл-ауқатының артуына жəрдемдесу» деген 4-стратегиялық бағытта: «Халықтың өмір сүру деңгейін арттыру» деген 4.1-мақсатта: нысаналы индикаторларда мына: «

1. Арнаулы əлеуметтiк қызмет көрсетумен қамтылған адамдардың үлесi (оны алуға мұқтаж адамдардың жалпы саны)

»; тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралардың 1-тармағы мынадай мазмұндағы абзацпен толықтырылсын: « - ауылдық елді мекендерді дамыту»; «Жұмыспен қамтудың өсуіне ықпал ету» деген 2.1.3-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштерінде мына: «

1 548 528

х

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

5. Бағдарламаның төртінші бағыты шеңберінде іске асырылатын инфрақұрылымдық жобаларға жұмысқа орналастырылған бағдарлама қатысушыларының саны

269 217

х

43,4

»; «Жұмыссыз, өз бетінше жұмыспен айналысушылар мен табысы аз адамдардың белсенділігін арттыру» деген 2.1.2-міндетте: тікелей нəтижелер көрсеткіштері мынадай мазмұндағы жолмен толықтырылсын: «

3 133

х

»

2. Халықаралық еңбек стандарттарын бейiмдеу. Оларды экономика салаларына енгiзуге жəрдемдесу

деген жол мынадай редакцияда жазылсын:

9 034

х

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1507 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 1011, 143-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспарында: «2. Ағымдағы ахуалды талдау жəне қызметтiң тиiстi салаларының (аяларының) даму үрдiстерi» деген бөлімде: «Еңбек ресурстарының өсуіне жəрдемдесу» деген 1-стратегиялық бағытта: «Реттелетін қызмет саласының негізгі даму параметрлері» мынадай мазмұндағы бөліктермен толықтырылсын: «Бұдан басқа, 2008 жылдан бастап жұмыс істейтін əйелдер үшін жүктiлiгiне жəне босануына байланысты табысынан айрылған жағдайға мiндеттi əлеуметтiк сақтандыру енгізілген. Аталған тəуекел басталған кезде, жұмыс істейтін əйел жүктiлiгі жəне босануы бойынша демалысының барлық айлары үшін 100 % мөлшерінде əлеуметтік төлем алады. Қазақстанда төлемдерді қаржыландыру көзі болып Мемлекеттiк əлеуметтiк сақтандыру қоры белгіленді. Халықаралық тəжірибеде осыған ұқсас төлемдер басқа елдерде де жүзеге асырылады. Бұл ретте қаржылындыру көздері əр түрлі болуы мүмкін, егер Ресейде Қазақстандағыға ұқсас Əлеуметтiк сақтандыру қоры болса, мысалы Ұлыбританияда бұлар – Үкімет пен жұмыс беруші, Германияда – Медициналық сақтандыру қоры мен жұмыс беруші.»; «Жұмыспен нəтижелі қамтуға жəрдемдесу» деген 2-стратегиялық бағытта: «Саланы дамытудың негiзгi параметрлерiндегі» алтыншы бөлік мынадай редакцияда жазылсын: «Қабылданған шаралар жұмыссыздық деңгейінің одан əрі төмендеуіне əкелді. 2010 жылы ол 5,8 %-ды, ағымдағы жылғы бірінші тоқсанда – 5,5 %-ды құрады (ТМД елдері арасында Қазақстан жұмыссыздық деңгейі бойынша Ресейді – 7,5 %, Қырғызстанды – 8,5 %, Арменияны – 7 %, Украинаны – 8% артқа тастап, төртінші орын алады).»; «Негізгі проблемаларды талдауда»: 2) та��мақша мынадай редакциядағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Өз бетінше жұмыспен айналысатын адамдардың үлесін елдер бойынша талдау: АҚШ-та, Канадада, Норвегияда, Данияда, Швецияда, Францияда – 10 %-ға төмендеу; Австралияда, Германияда, Бельгияда; Ұлыбританияда – 10 %-дан 15%-ға дейін; Испанияда, Португалияда, Италияда – 15 %-дан 25%-ға дейін; Мексикада, Грецияда, Түркияда – 25 %-дан астам.»; «Азаматтардың еңбек құқықтарының іске асырылуын қамтамасыз ету» деген 3-стратегиялық бағытта: «Негізгі проблемаларды талдау» мынадай мазмұндағы бөлікпен толықтырылсын: «Қазақстан Республикасында соңғы жылдарда 1000 қызметкерге шаққанда адам өлімімен аяқталған жазатайым оқиғалардың жиілік коэффициенті шамамен 0,09 құрайды, ол Ресей Федерациясындағы (0,124) ұқсас көрсеткіштерден төмен, сонымен бірге Еуроодақтың Дания (0,03), Швеция (0,03), немесе Норвегия (0,06) сияқты елдердегі тиісті көрсеткіштен көп екенін көрсетеді.»; «Халықтың əл-ауқатының артуына жəрдемдесу» деген 4-стратегиялық бағытта: «Саланы дамытудың негiзгi параметрлерi» мынадай мазмұндағы он екінші, он үшінші, он төртінші, он бесінші бөліктермен толықтырылсын: «Əлемдік тəжірибеде зейнетақымен қамсыздандыруды ұйымдастыру өлшемдерінің бірі зейнетақы мөлшерінің еңбек қызметі кезеңінде алатын табыстарға барабарлығы болып табылады. Зейнетақы төлемдерінің мөлшерін жүйелі арттыру қарт азаматтардың өмір сүру деңгейін жақсартуға жəне ТМД елдері арасында зейнетақымен қамсыздандырдың ең жоғары деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. 2010 жылы базалық жəне ынтымақты зейнетақы төлемдерінің есебінен жиынтық табысты алмастыру коэффициенті 43,0 %-ды құрады, бұл ХЕҰ ең төменгі нормаларынан асады (40 %-дан кем емес). Алмастыру коэффициенті еларалық саластыруда былайша көрініс тапқан: экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымының (ЭЫДҰ) елдері бойынша – орта есеппен 56-57 %, ЕО елдерінде – шамамен 50 %, ЭЫДҰ-ға кіретін қалыптасатын нарықты таңдау бойынша – орта есеппен 52 %, Ресей Федерациясында – 35 %.»; «Негізгі проблемаларды талдауда»: екінші бөлік мынадай редакцияда жазылсын: «Еңбекақы төлеуде салалық жəне өңiрлiк саралау сақталуда, бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысы оның жалпы алғанда экономика бойынша деңгейінен айтарлықтай артта қалып келеді. Еңбекке ақы төлеудің оның нəтижесіне байланыстылығы бұзылған – жалақының өсу қарқыны еңбек өнімділігінің өсу қарқынынан озық.»; мынадай мазмұндағы үшінші бөлікпен толықтырылсын: «Ең төменгі жалақы стандарттары жетілдірілмеген. Қазіргі уақытта ең төменгі жалақыны айқындаудың əдістемесі жоқ. Заңнамалық деңгейде айлық жалақының ең төменгi мөлшерiн белгілеудің негізі жалпы Қазақстан Республикасы бойынша айқындалатын жəне инфляцияны ескере отырып, тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңмен белгіленетін ең төменгі күнкөрiс деңгейі болып табылады. 2011 жыл бойынша ең төменгі жалақының мөлшері бойынша ТМД елдері арасында Қазақстан Ресей, Украина, Əзірбайжан, Беларусиядан кейін 5 орынға ие.»; мынадай мазмұндағы жетінші, сегізінші бөліктермен толықтырылсын: «Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері бойынша 2011 жыл бойынша табысы ең төмен күнкөріс деңгейінен төмен халықтың үлесі 5,3 %-ды (қалалық жерде – 2,4 %-ды, ауылдық жерде – 8,8 %-ды) кұрайды. Сонымен бірге, табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен халықтың үлесі Беларусияда – 6,1 %, Ресейде – 12,8 %, Украинада – 24,0 % құрайды.»; «Негiзгi сыртқы жəне iшкi факторларды бағалауда» үшінші бөліктің 1) тармақшасы алынып тасталсын; «3. Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтиже көрсеткіштері» деген бөлімде: «Еңбек ресурстарының өсуіне жəрдемдесу» деген 1-стратегиялық бағытта: «Бала туудың өсуіне ықпал ету» деген 1.1-мақсатта: нысаналы индикаторларда мына: «

2. Əйелдердiң жұмыс күшiнде алатын орны» стат. көрсеткiшi бойынша Бəсекеге қабiлеттiлiктiң жаhандық дерекиндексiнiң (БЖИ) позициясы: тер

». »;

«Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің 2011 – 2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы № 1507 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

33 108 669

мың теңге

« 2. Ұлттық еңбек стандарттарын əзірлеу жəне халықаралық стандарттарды бейiмдеу. Оларды экономика салаларына енгiзуге жəрдемдесу

Астана, Үкімет Үйі

«Жұмыспен нəтижелі қамтуға жəрдемдесу» деген 2-стратегиялық бағытта: «Халықтың жұмыспен қамтылу деңгейін арттыру» деген 2.1-мақсатта: нысаналы индикаторларда мына: «

288 085

023 – 2011 жылы 7-қысқы мың теңге Азия Ойындарын ұйымдастыру жəне өткізу

мың теңге

9

№1813

2. «Əйелдердiң жұмыс күшiнде алатын орны» көрсеткiшi бойынша Бəсекеге қабiлеттiлiктiң жаhандық индексiнiң (БЖИ) позициясы:

009 – Спорт саласындағы мың кадрлардың біліктілігін теңге арттыру жəне оларды қайта даярлау

15,0

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Бейіндік бағытта біліктілігін арттыру курстарынан өткен жаттықтырушы-оқытушылық құрамның үлесі

880

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

1

100

сапа көрсеткіштерінде мына: « Агенттіктің қызметкерлеріне жүктелген функцияларды тиімді жəне сапалы орындау

822

«Бюджеттік шығыстар жиынтығы» деген кесте мынадай редакцияда жазылсын: « »

%

3 300

»

жобалардың жалпы құнынан атқарылған жұмыстар (қызметтер) көлемі

100

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Агенттікті компьютерлік жəне кеңсе техникасымен, жиһазбен, лицензиялық бағдарламалық өнімдермен қамтамасыз ету

3 300

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

20

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

Республикалық бюджеттерден облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне берілетін ағымдағы нысаналы трансферттерді толық жəне уақтылы аудару

Дене шынықтыру жəне спортпен шұғылданатын азаматтарды қамту бюджеттік шығыстар көлемі

70

» дана

2 500

»; 012 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне спорт объектілерін дамытуға берілетін нысаналы даму трансферттері» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « Агенттік үшін сатып алынатын негізгі құралдар саны

880

»

Х

жобалардың жалпы құнынан атқарылған жұмыстар (қызметтер) көлемі

448 459 288 085 288 085 288 085

26

3

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

»; 008 «Қазақстан Республикасы спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің күрделі шығыстары» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « Агенттік үшін сатып алынатын негізгі құралдар саны дана

822

адам

жобаның жалпы құнынан атқарылған жұмыстар (қызмет) көлемі мың теңге

3

011 «Спорт саласындағы бюджеттік инвестициялар» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

3 878

» 6 2 144 728 276 311

3

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1 ұйымға жұмсалатын орташа шығыс

3

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

Х

»

мың теңге мың теңге

3 1

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: « 1 ұйымға жұмсалатын орташа шығыс 1 ғимаратқа жұмсалатын орташа шығыс Спорт ұйымдарының ғимараттарына күрделі жөндеу жүргізуге 1 жобалау-сметалық құжаттаманы жасауға жүмсалған орташа шығыс бюджеттік шығыстар көлемі

2 1

»;

жобаның жалпы құнынан атқарылған жұмыстар (қызмет) көлемі

сапа көрсеткіштерінде мына: « Х

дана дана

адам

1 іс-шараны өткізуге жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

54,2

»; Х

»

Есірткіге қарсы іс-шараларды республикалық жəне өңірлік деңгейлерде өткізу жолымен жəне бұқаралық ақпарат құралдары арқылы саламатты өмір салтын насихаттау

»

Х

3 1

»;

Осы іс-шараларға тартылатын халықтың қамтылуы

1 іс-шараны өткізуге жұмсалатын шығынның орташа құны бюджеттік шығыстар көлемі

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

Спортшылардың сапалы даярлығы

3 1

деген жол алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде мына: «

3 8,3

Жарақтандырылған республикалық спорт ұйымдарының % үлесі Мемлекеттік сараптама қорытындыларының саны саны Санитариялық-техникалық нормаларға сəйкестендірілген % республикалық спорт ұйымдарының үлесі

3

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

»; 58,3

1

Осы іс-шараларға тартылатын халықтың қамтылуы

14

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: « Жарақтандырылған республикалық спорт ұйымдарының % үлесі Мемлекеттік сараптама қорытындылары саны Санитариялық-техникалық нормаларға сəйкестендірілген республикалық спорт ұйымдарының үлесі

3

1

сапа көрсеткіштерінде мына: « »

18

2

дана

түпкілікті нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « Жарақтандырылатын республикалық спорт саны (кемінде) ұйымдарының саны Күрделі жөндеуді қажет ететін республикалық дана спорт ұйымдарының саны Спорт ұйымдарының ғимараттарына күрделі дана жөндеу жүргізуге жасалған жобалау-сметалық құжаттамалар саны

дана

1. Жоспарланып отырған спорттық-бұқаралық іс-шаралар саны 2. Жоспарланып отырған туристік іс-шаралар саны

270 648 270 648

»; 007 «Спорттың ведомстволық бағыныстағы ұйымдарының күрделі шығыстары» д��ген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: « саны (кемінде)

1. Жоспарланып отырған спорттық-бұқаралық іс-шаралар саны 2. Жоспарланып отырған туристік іс-шаралар саны

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: «

деген жолдар мынадай редакцияда жазылсын: « 1 ұйымға жұмсалатын орташа шығыс мың теңге бюджеттік шығыстар көлемі мың теңге

»;

104 «Нашақорлыққа жəне есірткі бизнесіне қарсы күрес» деген бюджеттік бағдарламада: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде мына: «

Х

2012 жылғы 29 желтоқсан

»

»;

Спортшылар шеберліктерінің деңгейін арттыру

тиімділік көрсеткіштерінде мына: «

2 810

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «

сапа көрсеткіштерінде мына: «

Жарақтандырылатын республикалық спорт ұйымдарының саны Күрделі жөндеуді қажет ететін республикалық спорт ұйымдары саны Спорт ұйымдарының ғимараттарына күрделі жөндеу жүргізуге жасалған жобалау-сметалық құжаттамалар саны

мың теңге

ЖАО, ДСМ ЖАО, ДСМ ЖАО

Мүгедектіктің алдын-алу өңірлік жоспарларды іске асыру. Мемлекеттік органдардың құзіреті шегінде мүгедекті (кəсіби, медициналық, əлеуметтік бөліктер) оңалтудың жеке бағдарламасын іске асыру. Мүгедекті оңалтудың жеке бағдарламасына сəйкес жұмыспен қамту органдарына өтініш білдірген мүгедектерді жұмысқа орналастырумен толық қамту.

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 5.1.2-міндет. Мүгедектерді оңалту жүйесін дамыту

мүдделі органдар ЖАО, ДСМ ЖАО

Мүгедектерді əлеуметтік қорғау мəселелері жөніндегі үйлестіру кенесінің шеңберінде мүдделі ұйымдардың өзара іс-қимылы. Мемлекеттік органдардың құзіреті шегінде мүгедекті (кəсіби, медициналық, əлеуметтік бөліктер) оңалтудың жеке бағдарламасын іске асыру. Мүгедекті оңалтудың жеке бағдарламасына сəйкес жұмыспен қамту органдарына өтініш білдірген мүгедектерді жұмысқа орналастырумен толық қамту.

»;

(Жалғасы 11-бетте).


(Жалғасы. Басы 10-бетте). «Қатерлерді басқару» деген 6-бөлімде: «Жұмыспен нəтижелі қамтуға жəрдемдесу» деген 2-стратегиялық бағытта: мына: « 1. Экономиканың құлдырауы салдарынан жұмыс күшіне сұраныстың төмендеуі жəне жұмыспен қамту құрылымының өзгеруi

Жұмыссыздықтың өсуi Кəсiпорындарды қайта құрылымдау, банкроттық жəне тоқтата тұру салдарынан жұмыс күшiнiң босатылуы Өңiрлiк еңбек нарықтарындағы сұраныс пен ұсыныстың теңгерiмсiздiгi

Жұмыс орындарын сақтау жəне жұмыспен қамтуға жəрдемдесу жөнiндегi шаралар

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 1. Экономиканың құлдырауы салдарынан жұмыс күшіне сұраныстың төмендеуі жəне жұмыспен қамту құрылымының өзгеруi

Жұмыссыздықтың өсуi Кəсiпорындарды қайта құрылымдау, банкроттық жəне тоқтата тұру салдарынан жұмыс күшiнiң босатылуы Өңiрлiк еңбек нарықтарындағы сұраныс пен ұсыныстың теңгерiмсiздiгi Жұмыссыз жəне өз бетінше жұмыспен айналысатын азаматтардың Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасының іс-шараларымен аз қамтылуы

Жұмыс орындарын сақтау жəне жұмыспен қамтуға жəрдемдесу жөнiндегi шаралар. Еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсынысты реттеу үшін ЖАО-мен бірлесіп өңірлердің жұмыспен қамту карталарын əзірлеу жəне іске асыру

»; «Бюджеттік бағдарламалар» деген 7-бөлім осы қаулыға қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы қаулы 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі жəне ресми жариялануға тиіс. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С.АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы №1813 қаулысына қосымша 7. Бюджеттік бағдарламалар Бюджеттік бағдарлама

001 «Еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру» Министрлік аппаратын жəне оның аумақтық органдарын ұстау; əлеуметтік-еңбек саласындағы конституциялық кепілдіктердің сақталуын қамтамасыз ету; бірыңғай əлеуметтік саясатты іске асыру; еңбек көші-қонын басқаруды жүзеге асыру; еңбек жəне əлеуметтік заңнаманың сақталуын мемлекеттік қадағалау; əлеуметтік қызмет көрсету сапасын бақылау; əлеуметтік-еңбек саласында нысаналы жəне халықаралық бағдарламаларды əзірлеу жəне іске асыру; əлеуметтік-еңбек саласында бірыңғай ақпараттық қамтамасыз етуді құру; еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласында өзекті зерттеулер жүргізу бюджеттік бағдарламаның мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан түрі туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл сипаттамасы

1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Еңбек, халықты дана 4 3 2 3 3 2 1 жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласында стратегиялық құжаттарды (заңдар, қаулылар, мемлекеттік бағдарламалар) əзірлеу Əзірленген жəне бірлік 59 41 60 7 3 2 1 енгізілген өзге де нормативтік құқықтық актілердің саны 44 24 46 6 6 5 5 Қайта қаралған БТБА, БА бірлік жəне қызметшілер лауазымдарының біліктілік сипаттамаларының қайта қаралған шағарылымдарының саны Бизнестің əлеуметтік бірлік 1 1 1 1 1 1 1 жауапкершілігі жөніндегі «Парыз» конкурсын өткізу % 30,5 91,0 88,6 82,0 83,0 84,0 85,0 Ұжымдық-шарттық қатынастар жүйесімен қамтылған кəсіпорындардың үлесі (ірі жəне орта кəсіпорындар арасында) 0 24 6 5 Көрсетілетін мемлекеттік бірлік қызметтердің əзірленген стандарттарының саны адам 78 587 726 35 118 118 118 Мемлекеттік жəне ағылшын тілін оқытудан өткен қызметкерлердің саны дана 6 7 7 5 9 1 2 Еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласында жүргізілген зерттеулердің жəне мемлекеттiк əлеуметтiк тапсырыс шеңберiнде қызметтердің саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Еңбек, халықты % 100 100 100 100 100 100 100 жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты тиімді іске асыру сапа көрсеткіштері Əлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінің нормативтік құқықтық базасын жетілдіру, мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыру, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін кеңейту жəне деңгейін, əлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі мамандарының біліктілігін арттыру. Қазіргі заманауи экономикалық жағдайларға сəйкес кəсіби мемлекеттік қызметтің талаптарына, мемлекеттік қызметкерлердің кəсіби деңгейін арттыру тиімділік көрсеткіштері Штат санының бір мың теңге 1 332 2072 2 111 2 275 2 375 2 376 2 428 бірлігін ұстауға арналған орташа шығындар мың теңге 5 436 11 429 12 093 16 253 11 776 10 967 23 571 Мемлекеттiк əлеуметтiк тапсырыс шеңберiнде зерттеудің жəне қызметтердің бір бірлігіне арналған орташа шығындардың көлемі бюджеттік шығыстардың мың теңге 2 124 588 2 635 608 2 769 286 2 975 308 3 273 921 3 127 616 3 209 276 көлемі

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

ҰОС қатысушылары мен мүгедектерін жерлеуге берілетін жəрдемақының мөлшері зейнеткерлер мен мемлекеттік əлеуметтік жəрдемақы жəне мемлекеттік арнаулы жəрдемақы алатын зейнеткерлерді жерлеуге берілетін жəрдемақының мөлшері № 1 тізім бойынша мемлекеттік арнайы жəрдемақының мөлшері № 2 тізім бойынша мемлекеттік арнайы жəрдемақының мөлшері бюджеттік шығыстардың көлемі Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

Мыналарды: ынтымақты зейнетақыларды; базалық зейнетақы төлемдерін; Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтардың зейнетақыларына үстеме ақыларды; жинақтаушы зейнетақы қорларындағы міндетті зейнетақы жарналарын сақтаудың мемлекеттік кепілдемесі жөніндегі міндеттемелерін; мүгедектігі бойынша берілетін мемлекеттік базалық жəрдемақы; асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша берілетін мемлекеттік базалық жəрдемақы; жасына байланысты берілетін мемлекеттік базалық жəрдемақы; зейнеткерлерді, ҰОС қатысушылары мен мүгедектерін жерлеуге берілетін жəрдемақыларды; мемлекеттік əлеуметтік жəрдемақы жəне мемлекеттік арнаулы жəрдемақы алушыларды жерлеуге берілетін жəрдемақыларды; мемлекеттік арнайы жəрдемақыларды төлеу бюджеттік мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне байланысты жеке түрі ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Мыналарды адам 4 108 518 4 171 943 4 267 876 4 361 859 4 604 233 4 706 533 4 824 149 алушылардың орташа жылдық саны: базалық зейнетақы төлемі адам 1 668 900 1 702 900 1 740 041 1 786 209 1 833 228 1 874 894 1 925 997 ынтымақты зейнетақы адам 1 646 564 1 677 165 1 712 963 1 752 517 1 804 264 1 847 912 1 895 398 адам 47 15 8 45 21 21 21 Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтардың зейнетақысына үстеме ақылар адам 432 198 444 277 461 291 470 924 488 765 502 140 512 087 мүгедектігі бойынша мемлекеттік базалық жəрдемақы 205 834 196 199 192 215 187 390 186 895 180 492 177 651 асыраушысынан айрылу адам жағдайы бойынша мемлекеттік базалық жəрдемақы жасына байланысты адам 16 163 17 955 19 916 22 453 23 724 25 410 27 192 мемлекеттік базалық жəрдемақы адам 79 287 73 737 81 606 81443 87 792 90 140 92 644 зейнеткерлерді, ҰОС қатысушылары мен мүгедектерін жерлеуге берілетін жəрдемақы мемлекеттік əлеуметтік адам 17 405 16 251 17 012 18 174 20 768 21 728 22 374 жəрдемақы жəне мемлекеттік арнаулы жəрдемақы алушыларды жерлеуге берілетін мемлекеттік базалық жəрдемақы адам 26 772 27 639 27 198 26 916 26 014 25 101 24 057 № 1 тізім бойынша мемлекеттік арнайы жəрдемақы № 2 тізім бойынша адам 15 348 15 805 15 626 15 788 14 464 13 970 13 438 мемлекеттік арнайы жəрдемақы түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Зейнеткерлер мен % 40 40 50 50 50 50 60 зейнеткерлік жасқа жеткен мүгедектерге ЕТКД–ден % түрінде базалық зейнетақы төлемін төлеу 100 100 100 100 100 100 100 Тағайындалған зейнетақы % мен базалық зейнетақы төлемдерінің, Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтардың зейнетақысына үстеме ақылардың, мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жəне жасына байланысты берілетін мемлекеттік базалық жəрдемақылардың, мемлекеттік арнаулы жəрдемақылардың уақтылы төленуін қамтамасыз ету

в) жасына байланысты

%

100

100

100

100

100

100

100

х теңге

5487

5 981

8 000

8 720

9 330

9 983

13 984

теңге

17366

21 542

27 793

30 000

32 928

35 673

38 863

теңге

теңге теңге теңге теңге

18 655 14 540 10 151

20 335 15 849 11 064

22 165 17 276 12 061

23 717 18 485 12 905

25 378 19 780 13 808

27 154 21 164 14 775

31 698 24 705 17 247

теңге

9 053

9 868

10 757

11 510

12 316

13 178

15 383

теңге

15 637

17 045

18 580

19 880

21 272

22 761

26 570

теңге

19 341

21 082

22 980

24 589

26 311

28 152

32 863

тенге

20 575

22 428

24 447

26 158

27 990

29 949

34 961

теңге

21 261

23 176

25 262

27 031

28 923

30 947

36 126

тенге

22 084

24 073

26 240

28 077

30 043

32 145

37 524

теңге

6 859

7 476

8 149

8 720

9 330

9 983

11 654

теңге

45 360

теңге

19 279

теңге

11 664

теңге

10 368

мың теңге 567 893 813

49 455

21 195

12 717

52 920

22 680

13 608

56 630

24 270

14 562

60 585

25 965

15 579

64 820

69 370

27 780

29 730

16 668

17 838

11 304

12 096

12 944

13 848

14 816

15 856

681 762 604

884 519 880

974 084 479

1 089 192 497

1 199 458 133

1 421 126 535

003 «Арнайы мемлекеттік жəрдемақылар»

Азаматтардың жекелеген санаттарына арнайы мемлекеттік жəрдемақыларды төлеу түрінде қосымша материалдық қолдау көрсету мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидия беру іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл бюджеттік бағдарламаның түрі

1 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Арнаулы мемлекеттік жəрдемақы алушылардың жылдық орташа саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Тағайындалған арнаулы мемлекеттік жəрдемақылардың уақытында төленуін қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері Арнаулы мемлекеттік жəрдемақылар мөлшерінің ЕТКД азық-түлік емес бөлігінің мөлшеріне ара қатынасы: 1 жəне 2-топтағы мүгедектер

2

3

4

5

6

7

8

9

адам

1 159 680

1 193 638

1 289 572

1 302 796

1 326 979

1 351 445

1 385 339

%

100

100

100

100

100

100

100

х

%

33

33

33

33

33

33

33

3-топтағы мүгедектер % 16 жасқа дейінгі мүгедек % балалар

14 22

14 28

14 22

14 21

14 21

14 21

14 21

«Алтын алқамен» жəне % 92 142 119 142 142 142 142 «Күміс алқамен» марапатталған көп балалы аналар жəне көп балалы отбасылар бюджеттік шығыстардың мың теңге 45 344 032 55 378 345 72 398 846 75 692 717 81 997 316 89 479 886 98 965 309 көлемі 004 «Азаматтардың жекелеген санаттарына төленетін біржолғы мемлекеттік ақшалай өтемақылар» Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккендерге; жаппай саяси қуғын-сүргіннің құрбандары болып танылған ақталған азаматтарына мемлекеттің біржолғы мемлекеттік ақшалай өтемақы төлеу бойынша өткен жылдар міндеттемелерін орындауы бюджеттік мазмұнына трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру бағдарламаның байланысты түрі іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Семей ядролық сынақ адам 51 475 13 289 6 306 4 106 3 500 3 067 2 947 полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккен азаматтардың саны Ақталған азаматтардың адам 249 100 50 94 117 98 91 орташа жылдық саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері СЯСП ядролық сынақ % 100 100 100 100 100 100 100 салдарынан зардап шеккендердің қатарынан өтініш берген азаматтарға өтемақы төлеу жөніндегі берешекті өтеу % 100 100 100 100 100 100 100 Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарының қатарынан өтініш берген азаматтарға келтірілген материалдық жəне моральдық залалды өтеу сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері теңге 15 175 20 189 18 367 20 225 18 425 19 914 18 078 Семей сынақ ядролық полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккендерге біржолғы мемлекеттік ақшалай өтемақының орташа мөлшері 63 843 75 879 88 500 54 596 63 308 67 337 56 154 Ақталған жаппай саяси теңге қуғын-сүргін құрбандарына берілетін біржолғы ақшалай өтемақының орташа мөлшері бюджеттік шығыстардың мың теңге 797 044 278 291 119 327 88 175 71 896 67 676 58 385 көлемі Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

002 «Азаматтардың жекелеген санаттарын əлеуметтік қамсыздандыру»

Жерлеуге берілетін жəрдемақынының өтініш берген жəне алуға құқылы адамдарға уақтылы төленуін қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері Базалық зейнетақы төлемінің мөлшері Ынтымақты зейнетақылардың орташа мөлшері а) Жалпы аурудан болған мүгедектік бойынша мемлекеттік əлеуметтік жəрдемақылардың мөлшері: 1 топ 2 топ 3 топ б) асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша, оның ішінде асырауында 1 адам болғанда асырауында 2 адам болғанда асырауында 3 адам болғанда асырауында 4 адам болғанда асырауында 5 адам болғанда асырауында 6 жəне одан көп адам болғанда

11

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

бюджеттік бағдарламаның түрі

005 «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жəрдемақылар» Балалы отбасыларды əлеуметтік қолдау: 1) бала тууына байланысты біржолғы жəрдемақы 2) бір жасқа дейінгі баланың күтімі бойынша жəрдемақы 3) мүгедек балаларды тəрбиелеп отырған ата-аналарға, қамқоршыларға жəрдемақы түрінде мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру іске асыру тəсіліне жеке байланысты

ағымдағы/даму бюджеттік бағдарлама өлшем көрсеткіштерінің атауы бірлігі 1 2 тікелей нəтиженің көрсеткіштері мемлекеттік жəрдемақы адам алушылардың орташа жылдық саны: бала тууына байланысты адам бір жасқа толғанға дейін адам баланың күтімі бойынша мүгедек бала тəрбиелеп адам отырған ата-аналар, қамқоршылар түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Бала тууға байланысты, % бір жасқа толғанға дейін баланың күтімі бойынша, мүгедек балаларды тəрбиелеп отырған ата-аналарға, қамқоршыларға тағайындалған мемлекеттік жəрдемақының уақтылы төленуін қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері 1. Бала тууға байланысты біржолғы жəрдемақы мөлшері: отбасыдағы 1,2,3теңге балаға 4 жəне одан көп балаға теңге

ағымдағы есепті кезең 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 3 4

жоспарлы кезең 2015 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл жыл 5 6 7 8

497 733

498 699

600 833

571 981

596 465

598 433

600 779

353 387 144 346

329 233 130 577

401 329 144 676

366 298 148 653

380 477 156 255

381 520 156 514

382 130 157 287

-

38 889

54 828

57 030

59 733

60 409

61 362

100

100

100

100

100

100

100

38 880

42 390

45 360

48 540

51 930

55 560

59 460

-

70 650

75 600

80 900

86 550

92 600

99 100

2. Баланың күтімі теңге 9 650 11531 14 059 13 867 15 640 16 759 17 932 бойынша жəрдемақының орташа мөлшері 3. Мүгедек бала теңге 14 952 15 999 17 439 18 660 19 966 23 307 тəрбиелеп отырған ата-аналарға, қамқоршыларға берілетін жəрдемақының мөлшері бюджеттік шығыстардың мың теңге 30 336 875 43 212 412 55 211 568 57 383 792 64 807 945 69 686 106 76 421 862 көлемі

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

006 «Оралмандарға əлеуметтік көмек көрсету» Оралман отбасыларға біржолғы жəрдемақы төлеу, тұрақты тұрғылықты жеріне бару жəне мүлкін (оның ішінде малын да) жеткізу шығындарын өтеу, тұрғын үй алу үшін қаражат бөлу мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру

бюджеттік бағдарламаның іске асыру тəсіліне байланысты түрі ағымдағы/даму бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

өлшем бірлігі

1 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Біржолғы жəрдемақыларды жəне өтемақыларды төлеуге өтініш берген оралмандардың саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Өтініш берген оралмандардың жəне олардың отбасы мүшелерінің біржолғы жəрдемақылар мен өтемақылар төлемдерімен толық қамтылуы сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері Оралман отбасыларға берілетін біржолғы жəрдемақының орташа мөлшері бюджеттік шығыстардың көлемі

2

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

мың отбасы

%

теңге

жеке ағымдағы есепті кезең

жоспарлы кезең

2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл

2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл

3

6

15,5

100

170 151

4

10,6

100

189 316

мың теңге 12 428 880 8 227 123

5

6,6

100

1,7

100

7

8

2015 жыл 9

0,2

100

202 241

202 923

202 348

5 325 816

1 300 000

200 000

007 «Қолданбалы ғылыми зерттеулер»

Еңбек қауіпсіздігі жəне еңбекті қорғау, еңбек нарығы саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Ғылыми-зерттеу жұмыс- дана 9 6 6 6 6 6 тарының тақырыптық тапсырмаларының саны, оның ішінде: Еңбекті қорғау жəне дана 7 5 5 5 5 5 қауіпсіздігі, еңбек жағдайларына ықпал етуді басқару мен əдістері жəне кəсіпкерлік тəуекелдер саласында Қазақстан Республикасы дана 2 1 1 1 1 1 экономикасының əр түрлі салаларындағы өндірістік жарақаттылықтардан жəне кəсіби аурулардан экономикалық есептер (нормативтер) əзірлеу саласында

түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нəтижелері енгізілген кəсіпорындардың саны, оның ішінде салалар бойынша: Мұнай-газ Тау-кен өнеркəсібі Металлургия Орман Коммуналдық шаруашылық Денсаулық сақтау Құрылыс Энергетика Көмір өнеркəсібі Геология Теміржол көлігі Автокөлік Мемлекеттік мекемелер Құрылыс материалдары жəне пластик бұйымдары, керамика, фарфор жəне фаянс бұйымдары өндірісі жəне шыны өндірісі Өңдеу өнеркəсібі Байланыс Машина жасау жəне құрал жасау Атом энергетикасы Химия саласы сапа көрсеткіштері Əдістемелік жəне нормативтік қамтамасыз ету (əзірленген əдістемелік ұсынымдар, əдістемелер, стандарттар, нормативтер жəне нормалар) тиімділік көрсеткіштері Қанағаттандырылмаған, зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер үлесінің төмендеуі Ғылыми-зерттеу жұмыстарының бір тақырыптық тапсырмасы құнының орташа мөлшері бюджеттік шығыстардың көлемі

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

дана

22

дана дана дана дана дана

1

дана дана дана дана дана дана дана дана дана

4 3 3

15

23

26

27

28

2

2 2

2 1

1 1 1

1 3

2 2 1 2 2

5 3 5 4

5

3 3 2 1

2 2 1 3

3 2 2 2

2 1 1

3 2 1

7

2

3

2

дана дана

1

2

бірлік

16

20

11

8

9

10

%

0,01

0,01

0,02

0,02

0,03

0,03

мың теңге 8 527

15 030

14 780

11 899

12 200

12 521

мың теңге 76 745

90 178

88 679

71 395

73 197

75 125

дана дана дана

3 1

5 5

4 5 1 1

3

1

1

Зейнетақылар мен жəрдемақылардың уақтылы жəне толық төленуін қамтамасыз ету мазмұнына мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын байланысты мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Əлеуметтік төлемдер дана 5 817 655 5 905 009 6 171 195 6 561 521 6 762 158 6 920 289 7 112 959 алуға құқығы бар адамдарға көрсетілген мемлекеттік қызметтердің саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері зейнетақылар мен % 100 100 100 100 100 100 100 жəрдемақылар төлеудің; міндетті зейнетақы жарналары мен зейнетақы жинақтарының ЖЗҚ аударымдардың; МƏСҚ аударылатын əлеуметтік аударымдардың уақтылығын қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері Зейнетақылар мен күн 10 10 10 10 7 7 7 жəрдемақыларды тағайындау жəне төлеу мерзімі Іс макеттерінің жалпы % 90 90 100 100 100 санындағы жəрдемақы алушылардың электронды іс макеттерінің үлесі тиімділік көрсеткіштері Қызмет көрсетілетін % 0,81 0,85 0,72 0,70 0,75 0,74 0,73 қаржы ағынының жалпы көлеміндегі ЗТМО-ның əкімшілік шығындарының үлес салмағы бюджеттік шығыстардың мың теңге 11 479 291 13 346 348 16 355 114 18 613 709 19 705 832 20 977 265 23 171 347 көлемі

1

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

0

008 «Жұмыспен қамту жəне кедейлік базасы бойынша ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер» Жұмыспен қамту мəселелері жөніндегі жалпы республикалық дерекқорды қалыптастыру, жүргізу жəне кедейлік жөніндегі ақпаратты өңдеу мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне жеке байланысты

ағымдағы/даму бюджеттік бағдарлама өлшем көрсеткіштерінің атауы бірлігі 1 2 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Өңделетін ақпараттың мың саны, оның ішінде бірлік жұмыспен қамту базасы мың бойынша бірлік кедейлік базасы бойынша мың бірлік өзге ақпарат мың бірлік түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Министрлікке есептілікті % уақтылы ұсыну жəне жүктелген функцияларды орындау сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері Өңделетін ақпараттың бір теңге бірлігінің орташа мөлшері бюджеттік шығыстардың мың теңге көлемі

ағымдағы есепті кезең 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 3 4

жоспарлы кезең 2015 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 5 6 7 8

8 373

8 240

7 274

8 662

7 549

7 218

7 423

3 296

3576

2816

2 940

4 000

4 000

4 000

5 077

4664

2670

2 548

1 600

1 600

1 600

-

1788

3 176

1 949

1 618

1 823

100

100

100

100

100

100

100

8,7

11,87

16,5

16,5

19,5

19,5

19,5

73 485

89 561

119 628

142 923

147 209

140 745

144 753

009 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін салуға жəне реконструкциялауға берілетін нысаналы даму трансферттері» сипаттамасы Əлеуметтік қамсыздандыру нысандарын салу жəне реконструкциялау бюджеттік мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне жеке түрі байланысты ағымдағы/даму даму бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл Бюджеттік бағдарлама

1 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Салынатын жəне реконструкцияланатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерінің саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Салу жəне реконструкциялау объектілерін пайдалануға уақтылы беру сапа көрсеткіштері Құрылыс нормалары мен қағидаларына сəйкестігі тиімділік көрсеткіштері бюджеттік шығыстардың көлемі

2

бірлік

3

7

4

4

1

5

2

6

2

7

8

1

%

100

100

100

100

100

100

%

100

100

100

100

100

100

мың теңге

5 731 011

5 727 000

290 712

1 020 274

1 976 788

1 179 000

0

010 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне арнаулы əлеуметтік қызметтерді көрсетуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Медициналық-əлеуметтік мекемелерде, белгілі бір тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған, арнаулы əлеуметтік қызмет көрсету əлеуметтік бейімдеу орталықтарында тұратын адамдарға Арнаулы əлеуметтік қызмет көрсетуге мемлекеттік əлеуметтік тапсырысты мемлекеттік емес секторда орналастыру Медициналық-əлеуметтік мекемелердің күндізгі бөлімшелері желісін дамыту бюджеттік мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидия беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне жеке түрі байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Арнаулы əлеуметтік адам 7 572 12 662 33 338 35 939 38 547 38 547 38 547 қызметтермен қамтылған азаматтардың саны: психоневрологиялық адам 2 347 2 274 0 0 0 0 0 патологиясы бар балаларға арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер * психоневрологиялық адам 0 10 388 0 0 0 0 0 патологиясы бар ересектерге арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер * адам 0 0 367 338 367 367 367 тірек-қимыл аппараты бұзылған балаларға арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер адам 0 0 7 380 7 413 7 199 7 199 7 199 жалпы үлгідегі медициналық-əлеуметтік мекемелер қарттарға, мүгедектерге, адам 0 0 25 591 20 690 25 933 25 933 25 933 оның ішінде мүгедек балаларға арналған үйде əлеуметтік қызмет көрсету бөлімшелері Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

белгілі бір тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған бейімдеу орталықтары

адам

0

0

0

4 165

5 048

5 048

5 048

Үкіметтік емес секторда адам арнаулы əлеуметтік қызметтермен қамтылған азаматтардың саны

1 457

2 210

2 313

2 568

3 380

3 380

3 380

Медициналық-əлеуметтік адам мекемелердің күндізгі бөлімшелерінде қызмет көрсетілген азаматтардың саны

309

339

753

765

1 132

1 132

1 132

100

100

100

100

100

100

100

түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Арнаулы əлеуметтік қызметтерді уақтылы ұсыну

%

сапа көрсеткіштері Арнаулы əлеуметтік қызмет көрсету стандарттарына сəйкестігі

%

100

100

100

100

100

100

100

тиімділік көрсеткіштері Нысаналы трансферттер есебінен бір адамға бір күнге арналған қызметтің орташа құны: психоневрологиялық теңге патологиясы бар балаларға арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер *

1 882

1042,6

0

0

0

0

0

психоневрологиялық теңге патологиясы бар ересектерге арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер *

0

318,9

0

0

0

0

0

теңге тірек-қимыл аппараты бұзылған балаларға арналған медициналық-əлеуметтік мекемелер

0

жалпы үлгідегі теңге медициналық-əлеуметтік мекемелер

0

0

357,8

213,6

306

306

306

қарттарға, мүгедектерге оның ішінде мүгедек балаларға арналған үйде əлеуметтік қызмет көрсету бөлімшелері

теңге

0

0

162,3

146,2

29

29

29

Үкіметтік емес секторда нысаналы трансферттер есебінен күніне бір адамға көрсетілетін қызметтердің орташа бағасы

теңге

Медициналық-əлеуметтік теңге мекемелердің күндізгі бөлімшелерінде насаналы трансферттер есебінен күніне бір адамға көрсетілетін қызметтердің орташа құны

458,9

2130

бюджеттік шығыстардың мың теңге 1 252 914 көлемі

0

845,1

2248

1 609,8

1 051,6

1 638,1

595,8

680,5

1 550

689,7

1 779

1 523,2

689,7

1 779

1 523,2

011 «Зейнетақылар мен жəрдемақылар төлеуді қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер»

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

689,7

1 779

1 523,2

012 «Əлеуметтік-еңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін құру»

«Е-Үкімет» бағдарламасымен кіріктіру мақсатында əлеуметтік-еңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін құру бюджеттік мазмұнына байланысты бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру бағдарламаның іске асыру тəсіліне жеке түрі байланысты ағымдағы/даму даму бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Кіріктірілген деректер дана 6 5 қорының саны Əзірленген деректер дана 5 2 қорының саны Сатып алынған есептеуіш дана 933 487 жəне ақпараттық техниканың саны Сатып алынған дана 528 484 материалдық емес активтердің саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Зейнетақы жəне күн 10 10 10 жəрдемақыларды тағайындау жөніндегі мемлекеттік қызмет көрсету уақытын қысқарту сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері Есептеуіш техниканың теңге 89 963 153 083 бір бірлігінің орташа құны Материалдық емес теңге 127 356 131 199 активтердің бір бірлігінің орташа құны бюджеттік шығыстардың мың теңге 292 440 596 759 345 542 0 0 көлемі 013 «Заңды тұлғаның қызметі тоқтатылған жағдайда сот мемлекетке жүктеген адам өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу» Мемлекеттің заңды тұлғаның қызметі тоқтатылған жағдайда зардап шегушілерге зиянды өтеу жөніндегі міндеттемелерді орындауы мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру бюджеттік іске асыру тəсіліне жеке бағдарламаның байланысты түрі ағымдағы/даму ағымдағы есепті кезең жоспарлы кезең бюджеттік бағдарлама өлшем 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл Бюджеттік бағдарлама

сипаттамасы

1 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Төлем жүргізілген сот талаптарының саны Заңды тұлғаның қызметі тоқтатылған жағдайда 70 жасқа жеткен азаматтарға сот мемлекетке жүктеген өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу төлемдерін алушылардың орташа саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Заңды тұлғаның қызметі тоқтатылған жағдайда, зардап шегушілерге зиянды өтеу жөніндегі мемлекеттік міндеттемелерін орындау сапа көрсеткіштері

2 атқару парағы

3

4

5

6

7

8

9

404

103

67

52

130

120

110

-

316

846

1 303

1 509

1 580

-

адам

%

100

100

100

100

100

100

100

Сот шешімдерін уақтылы % орындау

100

100

100

100

100

100

100

2059

тиімділік көрсеткіштері Бір төлемнің орташа құны: сот мемлекетке жүктеген өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянға

1320

712,4

1 154

1 154

1 250

1 364

заңды тұлғаның қызметі мың теңге тоқтатылған жағдайда 70 жасқа жеткен азаматтарға сот мемлекетке жүктеген өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянға

-

43,1

23,6

26,8

28,6

30,6

бюджеттік шығыстардың көлемі

135 964

211 060

299 713

568 417

668 216

730 787

мың теңге 831 917

014 «Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің күрделі шығыстары» Министрліктің орталық аппараты мен аумақтық органдарын материалдық-техникалық жарақтандыру сипаттамасы жəне ақпараттық-техникалық қамтамасыз ету мазмұнына байланысты күрделі шығындарды жүзеге асыру бюджеттік іске асыру тəсіліне жеке бағдарламаның байланысты түрі ағымдағы/даму ағымдағы есепті кезең жоспарлы кезең бюджеттік бағдарлама өлшем 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Сатып алынған есептеуіш жəне ақпараттық, тұрмыстық, ұйымдастыру техникасының, дана 249 1 113 1 060 1 834 252 80 88 медициналық жабдықтардың жəне өзге жабдықтардың саны Сатып алынған кеңсе дана 551 177 775 341 23 2 2 жиһазының саны Сатып алынған материалдық емес дана 1 311 1 265 358 386 187 251 активтердің саны Күрделі жөндеу жүргізу қажет мекеме бірлік 0 0 2 1 0 0 ғимараттарының, орынжайлар мен құрылыстардың саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік органның жарақтандырылу деңгейі: материалдық-техникалық % 77 80 80 80 80 80 80 ақпараттық-техникалық % 80 90 90 90 90 90 90 Ғимараттарда, орынжайлар мен құрылыстарда күрделі бірлік 2 1 жөндеу жұмысының Бюджеттік бағдарлама

жоспарланған көлемін уақытында аяқтау сапа көрсеткіштері Құрылыс нормалары мен қағидаларына сəйкес жүргізілген жұмыстың үлес салмағы тиімділік көрсеткіштері Есептеуіш техникасы мен серверлік жабдықтар паркін жаңарту Ғимараттарды, орынжайлар мен құрылыстарды күрделі жөндеуге арналған шығындардың орташа құны бюджеттік шығыстардың көлемі

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

х %

%

23

20

20

мың теңге

мың теңге 30 875

95 401

135 097

100

100

20

20

37,0

40,8

252 269

366 301

20

20

55 419

59 357

015 «Республикалық деңгейде əлеуметтік қорғау ұйымдарының күрделі шығыстары» Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің ведомстволық бағынысты ұйымдарын материалдық-техникалық жарақтандыру жəне ақпараттық-техникалық қамтамасыз ету

бюджеттік мазмұнына байланысты күрделі шығындарды жүзеге асыру бағдарламаның түрі іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Сатып алынған есептеуіш, ақпараттық техникасының жəне өзге жабдықтардың саны Сатып алынған кеңсе жиһазының саны Сатып алынған материалдық емес активтердің саны

2

3

4

5

6

7

8

9

дана

342

983

1 301

1 648

914

853

904

дана

9

40

93

29

23

4

48

дана

-

1868

647

3 000

826

24

24

%

77

77

77

78

77

77

77

түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері

2 681 958

2 376 101

2 109 347

2 387 737

2 551 065

2 662 141

Ескертпе: * балаларға жəне ересектерге арналған МƏМ бөлігінде 2011 жылдан бастап жалпы сипаттағы трансферттер ретінде ЖАО-ға берілді

Еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік органды жабдықтау деңгейі: материалдық-техникалық

(Соңы 12-бетте).


12

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 10-11-беттерде). ақпараттық-техникалық сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері Есептеуіш техникасы мен серверлік жабдықтар паркін жаңарту бюджеттік шығыстардың көлемі

% х

80

80

80

82

80

80

80

%

23

23

23

17

23

23

23

415 944

399 285

555 181

810 465

383 028

550 619

мың теңге 379 363

016 «Мүгедектерге протездік-ортопедиялық көмек көрсетуді əдістемелік қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер» Протездік-ортопедиялық кəсіпорындар үшін жаңа өнім түрлеріне техникалық құжаттамаларды əзірлеу; күрделі, ерекше күрделі жəне қалыпты емес зақымдануы бар мүгедектерді протездеу жөніндегі сынақ-тəжірибе жұмыстарын жүргізу бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан бағдарламаның туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету түрі іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері 1. Ерекше күрделі жəне дана 57 81 86 75 105 110 120 қалыпты емес зақымдануы бар мүгедектерді протездеу, сондай-ақ алғашқы протездеу 2. Протез жасау саласында дана 1 4 2 2 стандарттар əзірлеу 3. Протездікдана 7 3 5 10 7 7 7 ортопедиялық бұйымдардың жаңа түрлеріне технологиялық процестерді əзірлеу Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

4. Протездердің жинақтау бұйымдарына технологиялық процестерді əзірлеу 5. Күрделі жəне қалыпты емес протездеу үшін протездік-ортопедиялық бұйымдардың жаңа түрлерін əзірлеу

дана

6

4

5

-

-

-

дана

0

0

5

-

-

-

6. Жинақтаушы дана 4 бұйымдарды жасау жəне сынау саны 7. Протездеу, протез жасау дана 5 жəне ортопедия саласындағы əдістемелік ұсынымдардың саны 8. Жаңа технология бойынша əзірленетін протездік-ортопедиялық бұйымдарды жасау, сынау жəне енгізу түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Протездеуге мұқтаж % 86 жалпы мүгедектердің санынан мүгедектердің протездік-ортопедиялық көмекпен қамсыздандырылу үлесі Мүгедектердің оңалту əлеуетін арттыру сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері Протездеу жəне протез % 100 жасау саласындағы əдіснамалық қамтамасыз ету бюджеттік шығыстардың мың теңге 17 914 көлемі

4 5

4 4

-

-

-

-

-

5

4

5

4

10

5

10

5

87

93

94

95

95,5

96

100

96

100

100

100

100

23 951

30 064

33 932

48 035

49 893

51 882

017 «Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы шеңберінде мүмкіндіктері шектеулі адамдарды əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру жəне арнаулы əлеуметтік қызметтер ұсыну жүйесін дамыту» сипаттамасы Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы шеңберінде мүмкіндіктері шектеулі адамдарды əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру жəне арнаулы əлеуметтік қызметтер ұсыну жүйесін дамыту бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан бағдарламаның туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету түрі іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттiк бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткiштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Ғылыми-практикалық дана 3 4 зерттеулер жүргiзу Семинарлар, дөңгелек дана 3 3 2 үстелдер Телевизиялық дана 3 3 1 бағдарламалар, мақалалар, тақырыптық жарияланымдар жəне оқу материалдарын дайындау түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Мүмкіндіктері шектеулі адамдардың құқықтарын қамтамасыз ету жəне өмір сапасын жақсарту бойынша ұзақ мерзімді болашаққа ұлттық іс-қимыл жоспарын əзірлеу сапа көрсеткiштерi х тиiмдiлiк көрсеткiштерi х бюджеттiк шығындардың мың теңге 0 31 275 36 225 7 500 0 0 көлемi 018 «Мемлекеттік аннуитеттік компания» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту»

«Мемлекеттік аннуитеттік компания» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту мазмұнына бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру байланысты іске асыру тəсіліне жеке байланысты ағымдағы/даму даму бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 1 2 3 4 5 6 7 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Төлем қабілеттілігі коэф. 1,0 маржасының жеткіліктілігі нормативінің кем болмауын қамтамасыз ету түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Азаматтарды % 100 «Мемлекеттік аннуитеттік компания» өмірді сақтандыру компаниясы» АҚ-мен жасалған сақтандыру шарттарына сəйкес барабар сақтандыру төлемдерімен қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері х Бір акцияның құны теңге 1000 бюджеттік шығыстардың мың 2 403 587 көлемі теңге

2015 жыл 2014 жыл 8 9

033 «Əлеуметтік-еңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін жəне Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың автоматтандырылған ақпараттық жүйесін дамыту» ЗТМО автоматтандырылған ақпараттық жүйесін жəне əлеуметтік-��ңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін дамыту бюджеттік мазмұнына байланысты бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру бағдарламаның іске асыру тəсіліне байланысты жеке түрі ағымдағы/даму даму бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Мемлекеттік органдардың бірлік 10 ақпараттық жүйелерімен ЗТМО ААЖ жəне ƏЕС БАЖ кіріктіру түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Электрондық мемлекеттік бірлік 3** қызметтердің саны сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері Мемлекеттік төлемді күн 7 тағайындау үшін мемлекеттік қызмет көрсету мерзімі бюджеттік шығыстардың мың теңге 231 000 көлемі 034 «Шығыс Қазақстан облысының облыстық бюджетіне жаңадан іске қосылатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер» Жаңадан іске қосылатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстау мазмұнына байланысты трансферттер мен бюджеттік субсидиялар беру іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Жаңадан іске қосылатын бірлік 2 2 2 əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстау Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

-

-

019 «Облыстық бюджеттерге Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасы шеңберінде ауылда кəсіпкерліктің дамуына ықпал етуге кредит беру» Облыстық бюджеттерге Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасы шеңберінде ауылда кəсіпкерліктің дамуына ықпал етуге бюджеттік кредиттер беру бюджеттік мазмұнына байланысты бюджеттік кредиттер беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне байланысты жеке түрі ағымдағы/даму даму бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткішінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Берілген мың 1,4 дейін 6,1 дейін 8 кем емес 10 кем 11 кем микрокредиттердің саны бірлік емес емес түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Микрокредит алуға % 100 100 100 100 100 өтініш берген Жұмыспен қамту бағдарламасы қатысушыларын қамту сапа көрсеткіштері Тиісті жылға арналған % 100 100 100 100 100 республикалық бюджетте көзделген қаражат шегінде микрокредит желісі қаражатын барынша бөлу тиімділік көрсеткіштері Микрокредиттің орташа мың тенге 1 862 2 160 1 983 2 062 2 114 мөлшері бюджеттік шығыстардың мың тенге 3 569 003 12 368 305 16 951 327 20 634 238 23 926 357 көлемі 021 «Халықаралық стандарттарға сəйкес халықты əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру»

Халықаралық стандарттарға сəйкес халықты əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Ғылыми-тəжірибелік дана 0 0 0 4 4 4 зерттеулер өткізу Семинарлар, дөңгелек дана 0 0 0 1 5 3 үстелдер Телевизиялық дана 0 0 0 2 1 бағдарламалар, мақалалар, тақырыптық жарияланымдар жəне оқу материалдарын дайындау түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Мүмкіндіктері шектеулі адамдардың құқықтарын қамтамасыз ету жəне өмір сүру сапасын жақсарту бойынша ұзақ мерзімді болашаққа ұлттық қимыл жоспарын əзірлеу сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері х бюджеттік шығыстардың мың тенге 0 0 0 27 473 42 843 32 195 көлемі

Шығыс Қазақстан облысының облыстық бюджетіне жаңадан іске қосылатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттерді уақтылы аудару сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері бюджеттік шығыстардың көлемі

%

-

-

-

-

100

100

76 745

90 178

88 679

71 395

73 197

75 125

0

008

Жұмыспен қамту жəне кедейлік базасы бойынша ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне арнаулы əлеуметтік қызметтерді көрсетуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Зейнетақылар мен жəрдемақылар төлеуді қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер Заңды тұлғаның қызметі тоқтатылған жағдайда сот мемлекетке жүктеген адам өмiрi мен денсаулығына келтiрiлген зиянды өтеу Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтiк қорғау министрлігінің күрделі шығыстары Республикалық деңгейде əлеуметтік қорғау ұйымдарының күрделі шығыстары Мүгедектерге протездікортопедиялық көмек көрсетуді əдістемелік қамтамасыз ету жөніндегі қызметтер Мүгедектердің құқықтары туралы БҰҰ Конвенциясы шеңберінде мүмкіндіктері шектеулі адамдарды əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру жəне арнаулы əлеуметтік қызметтер ұсыну жүйесін дамыту Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне жаңадан іске қосылатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне мемлекеттік атаулы əлеуметтік көмек жəне ең төменгі күнкөріс деңгейі мөлшерінің өсуіне байланысты 18 жасқа дейінгі балаларға ай сайын мемлекеттік жəрдемақы төлеуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Халықаралық стандарттарға сəйкес халықты əлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне медициналық-əлеуметтік мекемелерде тамақтану нормаларын ұлғайтуға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер

мың теңге

73 485

89 561

119 628

142 923

147 209

140 745

144 753

мың теңге

1 252 914

2 681 958

2 376 101

2 109 347

2 387 737

2 551 065

2 662 141

мың теңге

11 479 291

13 346 348

16 355 114

18 613 709

19 705 832

20 977 265

23 171 347

мың теңге

831 917

135 964

211 060

299 713

568 417

668 216

730 787

Оралмандарды тарихи отанына қоныстандыру жəне əлеуметтік қорғау Əлеуметік-еңбек саласы кадрларының біліктілігін арттыру жөніндегі қызметтер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне мемлекеттік атаулы əлеуметтік көмек төлеуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне ең төменгі күнкөріс деңгейі мөлшерінің өсуіне байланысты мемлекеттік атаулы əлеуметтік көмек пен 18 жасқа дейінгі балаларға ай сайынғы мемлекеттік жəрдемақы төлеуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне əлеуметтік жұмыс орындары жəне жастар практикасы бағдарламаларын кеңейтуге берілетін ағымдаңы нысаналы трансферттер Мүгедектердің құқықтарын қамтамасыз ету жəне өмір сапасын жақсарту жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспарын іске асыру Шығыс Қазақстан облысының облыстық бюджетіне жаңадан іске қосылатын əлеуметтік қамсыздандыру объектілерін ұстауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 65 жылдығына орай Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектеріне Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығының елдері бойынша, Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жол жүруін, сондай-ақ оларға жəне олармен бірге жүретін адамдарға Мəскеу, Астана қалаларына мерекелік іс-шараларға қатысуы үшін тамақтануына, тұруына, жол жүруіне арналған шығыстарын төлеуді қамтамасыз етуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 65 жылдығына орай Ұлы Отан соғысының қатысушылары мен мүгедектеріне, сондай-ақ оларға теңестірілген адамдарға; 1941 жылғы 22 маусым - 1945 жылғы 3 қыркүйек аралығындағы кезеңде майдандағы армия құрамына кірмеген əскери бөлімдерде, мекемелерде, əскери-оқу орындарында əскери қызмет өткерген, «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгенi үшiн» медалімен немесе

мың теңге

70 719

70 789

0

0

0

0

0

мың теңге

0

0

0

16 083

16 422

17 044

17 708

010

011

013

014

015

016

017

-

-

-

239 472

236 139

029*

1) өз бетінше жұмыспен қамтылған, жұмыссыз жəне күнкөрісі төмен адамдарды оқыту жəне жұмысқа орналасуға жəрдемдесу; 2) ауылда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу; 3) еңбек ресурстарының ұтқырлығын арттыру; 4) институционалдық ұйымдастыру; 5) ауылдық елді мекендерді дамыту бюджеттік мазмұнына байланысты трансферттерді жəне бюджеттік субсидиялар беру бағдарламаның іске асыру тəсіліне байланысты Бөлінетін түрі ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері 1. Бағыттар бойынша қатысушылар саны: Кадрларды кəсіптік адам 85 484 95 832 88 294 89 688 80 529 даярлау, қайта даярлау жəне біліктілігін арттыру жəне жұмысқа орналасуға жəрдемдесу Ауылда кəсіпкерлікті адам 4 680 6 769 8 548 10 007 11 318 дамытуға жəрдемдесу Еңбек ресурстарының адам 14 210 11 807 1 144 1 981 2 423 ұтқырлығын арттыру Экономикалық əлеуеті адам 25 9 078 1 425 1 810 1 734 төмен елді мекендерден қоныс аудару Ауылдық елді мекендерді адам 4 000 кем 11 932 11 353 10 206 дамыту емес 2. Жұмыспен қамту бірлік 1 980 1980 1980 1980 1980 орталықтарының азаматтық қызметшілерінің саны түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Жұмыспен қамту % 100 100 100 100 100 бағдарламасы бойынша өтініш берген қатысушыларды қамту Жұмыспен қамту % 100 100 100 100 100 орталықтарына өтініш берген Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасына қатысушыларға уақтылы қызмет көрсету сапа көрсеткіштері х тиімділік көрсеткіштері х бюджеттік шығыстардың 0 0 22 768 340 45 278 878 57 789 310 79 954 495 79 744 315 көлемі

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

Кəсіби стандарттарды əзірлеу мазмұнына мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын байланысты мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне бөлінетін байланысты ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиже көрсеткіштері Кəсіптілік стандарттар дана 176 876 876 əзірлеу түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Əзірленген кəсіби 176 876 876 стандарттар саны Сапа көрсеткіштері Х Əдістемелік жəне бірлік 3 0 0 нормативтік қамсыздандыру (əзірленген əдістемелік ұсынымдар əдістемелер, стандарттар, нормативтер мен нормалар) тиімділік көрсеткіштері Бір кəсіби стандарт мың теңге 1069,3 1049,1 1049,1 құнының орташа мөлшері Бюджеттік шығыстардың мың теңге 188 200 919 000 919 000 көлемі

есепті кезең

1 062 864 316

1 178 932 874 1 321 927 015 1 474 447 909

1 703 086 592

іске асыру тəсіліне байланысты

бөлінетін

001

мың теңге

2 124 588

2 635 608

2 769 286

2 975 308

3 273 921

3 209 276

ағымдағы/даму

ағымдағы

мың теңге

567 893 813

681 762 605

884 519 880

974 084 479

1 089 192 497 1 199 458 133

1 421 126 535

мың теңге

45 344 032

55 378 345

72 398 846

75 692 717

81 997 316

89 479 886

98 965 309

мың теңге

797 044

278 291

119 327

88 175

71 896

67 676

58 385

мың теңге

30 336 875

43 212 412

55 211 568

57 383 792

64 807 945

69 686 106

76 421 862

мың теңге

12 428 880

8 227 123

5 325 816

1 300 000

200 000

0

0

өлшем бірлігі

есепті кезең

жоспарлы кезең

2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл

2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл

2015 жыл

1

2

3

4

5

6

7

8

9

адам

-

-

280

300

310

310

%

-

-

100

100

100

100

тікелей нəтиженің көрсеткіштері

002

003 004

005

х %

-

-

57 439

54 740

54 981

57 123

мың теңге

-

-

16 083

16 422

17 044

17 708

032

034

054

жоспарлы кезең

921 563 768

бюджеттік бағдарлама көрсеткіштерінің атауы

031

Бюджеттік шығыстарының жинағы өлшем бірлігі

689 907 366

мазмұнына байланысты

030*

145 «Кəсіби стандарттарды əзірлеу»

мың теңге

бюджеттік бағдарламаның түрі

025*

253 316

мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету

Əлеуметік-еңбек саласы аумақтық органдар қызметкерлерінің біліктілігін арттыру бойынша қызметтер көрсету

021

028 х х мың теңге -

2 мың теңге

сипаттамасы

020*

027

1 Бюджеттік шығыстардың барлығы: 1.Ағымдағы бюджеттік бағдарламалар

028 «Əлеуметік-еңбек саласы кадрларының біліктілігін арттыру жөніндегі қызметтер»

018*

100

2009 жыл 3 695 930 817

Бюджеттік бағдарлама

түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Əлеуметік еңбек саласының кадрлар біліктілігін арттыру үшін жағдайларды қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері тиімділік көрсеткіштері Бір қызметкерді оқытудың орташа құны бюджеттік шығыстардың көлемі

Қолданбалы мың теңге ғылыми зерттеулер

128 «Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасы шеңберінде іс-шараларды іске асыру»

Бюджеттік бағдарлама

Біліктілігін арттырған қызметкерлер саны

007

түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

-

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

032 «Мүгедектердің құқықтарын қамтамасыз ету жəне өмір сапасын жақсарту жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспарын іске асыру» Мүгедектердің негізгі тыныс-тіршілік салаларында объектілердің қол жетімділігін қамтамасыз ету; мəдениет, спорт, ЗТМО, ХКҚО объектілерінде кедергісіз орта жасау бойынша пилоттық жобаларды іске асыру; субтитрлеу, сурдоаударма арқылы ақпаратқа қол жетімділікті қамтамасыз ету; үкіметтік емес секторда халықаралық қызмет етуді сыныптау ережелерін, тыныс-тіршілік пен денсаулықтың шектелуін ескере отырып, медициналық-əлеуметтік сараптаманы жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын сыныптаулар мен өлшемдерді əзірлеуге мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс орналастыру бюджеттік мазмұнына байланысты мемлекеттік функцияларды, өкілеттіктерді жəне олардан бағдарламаның түрі туындайтын мемлекеттік қызметтерді көрсету іске асыру тəсіліне байланысты жеке ағымдағы/даму ағымдағы бюджеттік бағдарлама өлшем есепті кезең жоспарлы кезең 2015 жыл көрсеткіштерінің атауы бірлігі 2009 жыл 2010 жыл 2011 жыл 2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 тікелей нəтиженің көрсеткіштері Ғимараттардың қол дана 182 жетімділігі Тұрғын үйдің қол дана 20 жетімділігі Инфрақұрылымның қол дана 989 жетімділігі: - жолаушылар аялдамасы 183 - мүгедектерді отырғызу 1424 жəне шығару құрылғыларымен 194 жабдықталған жалпы 827 пайдаланудағы 42 автомобиль көлігі - жол белгілері мен сілтемелер - дыбыс жəне жарық шығаратын құрылғылары бар жүргінші өткелдері - автомобиль көлігіне арналған арнайы тұрақ орындар - арнайы «инва-такси» қызметтері Ақпараттың қол % 30 жетімділігі Мүгедектерге арнайы дана 728 жұмыс орындарын құру түпкілікті нəтиженің көрсеткіштері Инфрақұрылым % 100 объектілеріне уақтылы қол жетімділікті қамтамасыз ету сапа көрсеткіштері х Құрылыс нормалары мен % 100 қағидаларына сəйкестігі тиімділік көрсеткіштері х бюджеттік шығыстардың мың теңге 6 568 863 көлемі Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы

Бюджеттік бағдарлама

Бюджеттік бағдарлама сипаттамасы бюджеттік бағдарламаның түрі

17 сəуір 2013 жыл

006

Еңбек, халықты жұмыспен қамту, əлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру Азаматтардың жекелеген санаттарын əлеуметтік қамсыздандыру Арнайы мемлекеттiк жəрдемақылар Азаматтардың жекелеген санаттарына төленетін біржолғы мемлекеттік ақшалай өтемақылар Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жəрдемақылар Оралмандарға əлеуметтік көмек көрсету

2010 жыл 4 928 738 125

2011 жыл 5 1 069 473 160

2012 жыл 2013 жыл 2014 жыл 6 7 8 1 192 552 453 1 340 855 130 1 496 261 147

2015 жыл 9 1 727 012 949

3 127 616

057

мың теңге

30 875

95 401

135 097

252 269

366 301

55 419

59 357

мың теңге

379 363

415 944

399 285

555 181

810 465

383 028

550 619

мың теңге

17 914

23 951

30 064

33 932

48 035

49 893

51 882

мың теңге

0

31 275

36 225

7 500

0

0

0

мың теңге

212 012

337 973

0

0

0

0

0

мың теңге

3 280 631

0

0

0

0

0

0

мың теңге

0

0

0

27 473

42 843

32 195

0

мың теңге

4 189 900

2 789 272

0

0

0

0

0

«Жапонияны жеңгені үшін» медалімен марапатталған əскери қызметшілерге, оның ішінде запасқа (отставкаға) шыққандарға, Ұлы Отан соғысы жылдарында тылда кемінде алты ай жұмыс істеген (қызмет өткерген) адамдарға біржолғы материалдық көмек төлеуге берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер 115 Өңірлік жұмыспен қамту жəне кадрларды қайта даярлау стратегиясын іске асыру шеңберінде халықты жұмыспен қамтамасыз ету 118 Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне өңірлік жұмыспен қамту жəне мамандарды қайта даярлау стратегиясын іске асыру шеңберінде ағымдағы шығыстарға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттер 128 Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасы шеңберінде іс-шараларды іске асыру 145 Кəсіби стандарттарды əзірлеу 2. Бюджеттік даму бағдарламалары 009 Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне əлеуметтік қамсыздандыру нысандарының құрылысына жəне қайта құруға арналған ағымдағы нысаналы трансферттер 012 Əлеуметтік-еңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін құру 018 «Мемлекеттік аннуитеттік компания» АҚ жарғылық капиталын ұлғайту 019 Облыстық бюджеттерге Жұмыспен қамту 2020 бағдарламасы шеңберінде ауылда кəсіпкерліктің дамуына ықпал етуге кредит беру 026 Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне 2009 - 2011 жылдарға арналған «Нұрлы көш» бағдарламасының қатысушыларын жылыжай шаруашылығын дамыту саласында жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге кредит беру 033 Əлеуметтік-еңбек саласының бірыңғай ақпараттық жүйесін жəне Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың автоматтандырылған ақпараттық жүйесін дамыту

мың теңге

0

101 632 260

0

0

0

0

0

мың теңге

1 478 500

0

0

0

0

0

0

мың теңге

0

0

22 768 340

45 278 878

57 789 310

79 954 495

74 744 315

мың теңге

0

0

0

0

188 200

919 000

919 000

мың теңге

6 023 451

7 174 357

6 608 844

13 619 579

18 928 115

21 813 238

23 926 357

мың теңге

5 731 011

5 727 000

290 712

1 020 274

1 976 788

1 179 000

0

мың теңге

292 440

596 759

345 542

0

0

0

0

мың теңге

0

0

2 403 587

0

0

0

0

мың теңге

0

0

3 569 003

12 368 305

16 951 327

20 634 238

23 926 357

мың теңге

0

850 598

0

0

0

0

0

мың теңге

0

0

0

231 000

0

0

0

Ескертпе: * бюджеттік бағдарлама жəне оның шығыстары 2011 – 2013 жылдарға жалпы сипаттағы трансферттер көлемін анықтау кезінде жергілікті бюджет шығыстарының базасына берілді; ** Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің қызметтері.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 24 қазан

мың теңге

0

1 115 973

0

0

0

0

0

№1355

Астана, Үкімет Үйі

Электр қондырғыларын орнату қағидаларын бекіту туралы «Электр энергетикасы туралы» Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі Заңының 4-бабының 16) тармақшасына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Электр қондырғыларын орнату қағидалары бекітілсін. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

мың теңге

0

2 967 928

0

0

0

0

0

мың теңге

7 600 440

0

0

0

0

0

0

мың теңге

0

0

0

0

0

6 568 863

0

мың теңге

0

0

0

0

239 472

236 139

253 316

мың теңге

0

90 979

0

0

0

0

0

мың теңге

0

4 153 630

0

0

0

0

0

С. АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 24 қа��андағы №1355 қаулысымен бекітілген Электр қондырғыларын орнату қағидалары 1. Жалпы ережелер 1. Осы Қағидалар «Электр энергетикасы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 4-бабының 16) тармақшасына сəйкес əзірленді жəне қолданыстағы электр қондырғыларын жобалау, қайта жаңғырту жəне пайдалану кезінде қолданылады. 2. Осы Қағидаларда мынадай ұғымдар мен терминдер пайдаланылады: 1) электр қондырғысы – электр энергиясын өндіруге, түрлендіруге, трансформациялауға, беруге, таратуға жəне оны энергияның басқа түріне түрлендіруге арналған машиналардың, аппараттардың, желілер мен қосалқы құралдардың (олар орнатылған құрылыстар мен үй-жайларымен бірге) жиынтығы. Электр қауіпсіздігінің шарттары бойынша электр қондырғылары Қағидаларда 1 кВ дейінгі электр қондырғылары жəне 1 кВ жоғары (кернеудің қолданыстағы мəні бойынша) электр қондырғылары болып бөлінеді; 2) ашық немесе сыртқы электр қондырғылары - ғимаратты атмосфералық əсер етуден қорғамайтын электр қондырғылары. Тек қана қалқамен, торлы қоршаулармен жəне т.с.с. қорғалған электр қондырғылары сыртқы электр қондырғылары ретінде қаралады; 3) жабық немесе ішкі электр қондырғылары – атмосфералық ықпалдан қорғайтын ғимараттың ішінде орналастырылған электр қондырғылары; 4) электр үй-жайы – білікті қызмет көрсетуші персонал үшін ғана қолжетімді электр қондырғылары орнатылған үй-жай немесе үй-жайдың оқшауланған бөлігі; 5) құрғақ үй-жайлар – ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 60%-дан аспайтын үй-жай. Осындай үй-жайларда 1-тармақтың 9) - 11) тармақшаларында келтірілген жағдайлар болмаған кезде олар қалыпты деп аталады; 6) ылғалды үй-жайлар – бу немесе конденсатты ылғал аз мөлшерде тек қысқа уақытта ғана бөлінетін, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 60%-дан астам, бірақ 75% аспайтын үй-жайлар; 7) сызды үй-жайлар – ұзақ уақыт бойы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 75%-дан асатын үй-жай; 8) өте сызды үй-жайлар – ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-ға жақын (төбе, қабырға, еден жəне үй-жайдағы сызданған құралдар) үй-жай; 9) ыстық үй-жайлар – түрлі жылу шығару əсерінен температура үнемі немесе анда-санда (1 тəуліктен аса) + 35 0С-тен асатын үй-жай (құрғатқыштары, құрғататын жəне күйдіретін пештері бар бөлмелер, қазандықтар жəне т.б.); 10) тозаңды үй-жайлар – өндіріс жағдайында технологиялық тозаңның соншалықты көп бөлінуінен, олардың сымдарға, машиналардың, аппараттардың жəне т.б. ішіне тұрып қалуы мүмкін үй-жайлар. Тозаңды үй-жайлар ток өткізетін тозаңды үй-жай жəне ток өткізбейтін тозаңды үй-жайға бөлінеді; 11) химиялық белсенді немесе органикалық орталы үй-жайлар – тұрақты немесе ұзақ уақыт бойы агрессивті булар, газдар, сұйықтықтар түзілетін, электр қондырғыларындағы ток жүргізу бөліктерді жəне оқшаулатқыштарды қирататын шөгінділер немесе өңездер түзілетін үй-жайлар; 12) май толтырылған аппараттар – жекелеген элементтерінің жəне барлық қалыпты ұшқынды бөліктерінің немесе арасында доға түзілетін бөліктерінің майға соншалықты толтырылғандығынан осы бөліктер мен қоршаған ауаның арасындағы жанасу мүмкіндігі жоққа шығарылған аппараттар; 13) параметрдің атаулы мəні (атаулы параметр) – қондырғыны пайдалану жəне сынақтан өткізу кезінде осы мəннен ауытқушылықты есептеу үшін бастапқы болып табылатын электр техникалық қондырғы шығарушысының көрсеткен параметр мəні; 14) білікті қызмет көрсетуші персонал – аталған жұмыс (лауазым) үшін міндетті көлемдегі білімін тексеруден өткен жəне электр қондырғыларын пайдалану кезінде Қауіпсіздік техникасы қағидаларында көзделген қауіпсіздік техникасы бойынша біліктілік тобына өткен, арнайы дайындалған тұлғалар; 15) энергетикалық жүйе (энергожүйе) – ортақ басқарудың аталған тəртібінде электр жəне жылу энергиясын өндіру, түрлендіру жəне таратудың үздіксіз үрдісінде режимдердің ортақтығымен байланысты жəне бір-бірімен жалғанған электр станцияларының, электр жəне жылу желілерінің жиынтығы; 16) энергожүйенің электрлік бөлігі – энергожүйенің электр станциялары мен электр желілерінің электр қондырғылары жиынтығы; 17) электр энергетикалық жүйе – электр энергиясын өндіру, беру, тарату жəне тұтыну үдерісінің ортақтығымен біріктірілген, электр энергиясының қабылдағыштары, одан қоректенетін энергожүйенің электрлік бөлігі; 18) электрмен жабдықтау – тұтынушыларды электр энергиясымен қамтамасыз ету; 19) электрмен жабдықтау жүйесі – электр энергиясымен тұтынушыларды қамтамасыз етуге арналған электр қондырғыларының жиынтығы; 20) орталықтандырылған электрмен жабдықтау – тұтынушыларды энергожүйеден электрмен жабдықтау; 21) электр желілері – белгілі бір аумақта жұмыс істейтін қосалқы станциялардан, тарату қондырғыларынан, ток сымдардан, электр берілісінің əуе жəне кəбіл желілерінен құралатын электр энергиясын беруге жəне таратуға арналған электр қондырғыларының жиынтығы; 22) электр энергиясының қабылдағышы (электрқабылдағыш) - электр энергиясын энергияның басқа түріне түрлендіру үшін арналған аппарат, агрегат, механизм; 23) электр энергиясын тұтынушы – технологиялық үрдіспен біріктірілген жəне белгілі бір аумақта орналасқан электр қабылдағыштар немесе электр қабылдағыштар тобы, сондай-ақ меншігінде осы электр қабылдағыштар бар заңды жəне жеке тұлғалар; 24) электр қабылдағыштар немесе электр қабылдағыштар тобын қоректендірудің тəуелсіз көзі – осы электр қабылдағыштардың басқасында немесе басқа қорек көздерінде кернеу болмаған кезде, авариядан кейінгі режим үшін осы Қағидалармен регламенттелетін шектегі кернеу сақталынатын қорек көзі. Тəуелсіз қорек көзінің қатарына бір немесе екі электр станциясының жəне қосалқы станцияның екі секциясы немесе шиналар жүйесінің төмендегі екі шартты: секцияның əрқайсысының немесе шиналар жүйесінің өз кезегінде тəуелсіз қорек көзінен қоректендірілуі; шиналар секциясы (жүйесі) өзара бір-біріне байланысты емес немесе шиналар секциясының (жүйесінің) біреуі қалыпты жұмысын бұзған кезде автоматты ағытылатын байланысының бар болуын бірмезгілде сақтаған кезде жатқызылады; 25) электр энергиясын коммерциялық есепке алу – нарық субъектілерінің арасында коммерциялық есеп айырысулар жүргізу мақсатымен электр энергиясының мəнін анықтау; 26) қуатты бақылау – электр қуатының өндірімі мен тұтыну кестесін орындауды ағымдағы (нақты уақыт тəртібінде) бақылау; 27) коммерциялық есепке алу санауышы – электр энергиясын коммерциялық есептеуге арналған, заңнамада белгіленген тəртіппен қолдануға рұқсат етілген техникалық қондырғы; 28) электр энергиясын есепке алудың коммерциялық өлшемдік кешені (бұдан əрі – ЭЕӨК) – есепке алу нүктесінде электр энергиясының шамасын жəне басқа да электрлік шамаларды өлшеу үшін өлшемдік дабылдың үздіксіз жүру жолын түзетін, техникалық жəне нормативтік құжаттамаға сəйкес байланыс желісімен өзара байланысқан (екінші тізбекпен) өлшемдік техниканың (ауқымды өлшемдік түрлендіргіштердің - автоматтандырылған өлшем құралдарының – электр энергиясының санауышының ток трансформаторлары (бұдан əрі – ТТ) жəне кернеу трансформаторлары (бұдан əрі – КТ)) құралдары жиынтығы; 29) электр энергиясын коммерциялық есепке алудың автоматтандырылған жүйесі (бұдан əрі – ЭКЕАЖ) – есеп нүктесі арқылы жүретін электр энергиясының шамасын автоматты анықтауы үшін энергия нысандарда орнатылған ЭЕӨК өлшемдер нəтижесін жинау, беру жəне сұрыптаудың тиісті құрал-жабдықтарымен біріктірілген техникалық құралдар кешені. Коммерциялық санауыштар ақпаратты жинақтау, сақтау, кодтау қызметін атқаруы жəне берілген уақыт аралығымен қуатты өлшеудің əрбір берілген сəтінде белгіленген, есепке алынған электр энергиясы туралы ақпаратты жəне коммерциялық есепке алудың мəліметтерін жинау жəне сақтау қондырғыларына автоматты түрде беріп отыруы тиіс;

(Жалғасы 13-бетте).


(Жалғасы. Басы 12-бетте). 30) электр энергиясының техникалық (бақылаулық) есебі – электр станциясы, қосалқы станциялар, кəсіпорын жəне т.с.с. ішінде электр энергиясының жұмсалуын бақылаудың есебі; 31) тиімді бейтарапты жерге тұйықталған электрлік желі – 1 кВ жоғары кернеудегі үш фазалы электр желісі, ондағы жер үстінде тұйықталған коэфициенті 1,4-тен аспайды. Үш фазалы электр желісінде жер жер үстінде тұйықталған коэфициенті басқа жəне екі басқа фазасының осы нүктеде тұйықтауға дейін фазалар мен жердің арасындағы əлеуеттердің түрлілігіне басқа жəне екі басқа фазаның жерге тұйықтау нүктесінде бүлінбеген фаза мен жердің арасындағы əлеуеттің түрлілік қарым-қатынасымен анықталады; 32) тікелей жерге тұйықталған бейтарап – тікелей немесе аз кедергі арқылы жерге тұйықталған қондырғыға жалғанған трансформатор немесе генератор бейтарабы; 33) оқшауланған бейтарап – жерге тұйықталған қондырғыға жалғанбаған немесе оған дабыл, өлшем, қорғау құралдары жəне көп кедергісі бар осыған ұқсас қондырғы арқылы жалғанған трансформатор немесе генератор бейтарабы; 34) жерге тұйықтау – жерге тұйықтау қондырғысы бар электр қондырғысы немесе құралжабдықтар, қандай да бір желі нүктесінің мақсатты электрлік жалғанымы; 35) қорғаныстық жерге тұйықтау – электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында орындалатын жерге тұйықтау; 36) жұмыстық жерге тұйықтау – электр қондырғылардың жұмысын қамтамасыз ету үшін қажетті электр қондырғылардың ток жүргізу бөлігінің қандай да бір нүктесін жерге тұйықтау; 37) 1 кВ дейінгі кернеудегі электр қондырғыларды нөлдеу – электр қауіпсіздігі мақсатында атқарылатын тұрақты токтың желісіндегі көздің жерге тұйықталған нүктесімен бірфазалы ток көзінің тікелей жерге тұйықталған шықпасымен, үш фазалы ток желісіндегі тікелей жерге тұйықталған генератор немесе трансформатор бейтарабымен кернеу астында қалыпты емес электр қондырғылар бөліктерінің мақсатты жалғанымы; 38) жерге түйісу – электр қондырғыларының кернеудегі ток жүру бөліктерінің жермен кездейсоқ жалғануы. Корпусқа тұйықтау деп кернеу астында қалыпты емес конструкциялық бөліктермен электр қондырғының кернеу астындағы бөліктерінің кездейсоқ жалғануы аталады; 39) жерге тұйықтау құрылғысы – жерге тұйықтағыштың жəне жерге тұйықтағышты өткізгіштердің жиынтығы; 40) жерге тұйықтағышты – өткізгіш немесе жермен жанасып жатқан сымдардың өзара металды жалғануының жиынтығы; 41) жасанды жерге тұйықтағыш – арнайы жерге тұйықтау мақсатында орындалатын жерге тұйықтағыш; 42) табиғи жерге тұйықтағыш – жерге тұйықтау мақсатында пайдаланылатын өндірістік жəне басқа мақсаттағы ғимараттар мен құрылыстардың, коммуникацияның электр өткізгіш бөліктерінің жермен жанасуы; 43) басты жерге тұйықтаушы шина – 1 кВ дейінгі кернеудегі электр қондырғылардың жерге тұйықтау құрылымы болып табылатын жəне əлеуетті теңдестіру мен жерге тұйықтау мақсатында бірнеше сымдарды жалғауға арналған шина; 44) ашық өткізгіштік бөлігі - кернеу астында қалыпты емес, бірақ оқшаулануы бүлінген кезде кернеу астында қалуы мүмкін, адамның жанасуына бөгетсіз электр қондырғының электр өткізгіш бөлігі; 45) сыртқы өткізгіштік бөлігі – электр қондырғысының бөлігі болып табылмайтын электр өткізгіштік бөлігі; 46) ток жүргізу бөлігі – жұмыс кернеуі астындағы жұмыс үрдісінде жатқан электр қондырғыларының электр өткізгіштік бөлігі; 47) жерге тұйықтаушы өткізгіш – жерге тұйықталатын бөлікті жерге тұйықтағышпен жалғайтын сым; 48) қорғаушы өткізгіш – электр қауіпсіздігі мақсатына арналған өткізгіш; 49) қорғаушы жерге тұйықтаушы өткізгіш – қорғау үшін жерге тұйықтауға арналған қорғаушы өткізгіш; 50) əлеуетті теңестірудің қорғаныстық өткізгіші – əлеуетті қорғаныстық теңестіру үшін арналған қорғаныстық өткізгіш; 51) нөлдік қорғаушы өткізгіш – қорек көзінің тұйықтап жерге қосылған бейтарабына ашық өткізгіштік бөліктерді қосуға арналған 1 кВ дейінгі кернеулі электр қондырғылардағы қорғаушы өткізгіш; 52) нөлдік жұмыстық өткізгіш – бір фазалы ток көзінің жерге мығым тұйықталған, тұрақты ток желісінде жерге мығым тұйықталған ток көзімен, үш фазалы ток желісінде генератор немесе трансформатордың жерге мығым қосылған бейтарабымен қосылған 1 кВ дейінгі кернеудегі электр қабылдағыштардың қорегі үшін пайдаланылатын өткізгіш; 53) нөлдік жұмыспен үйлестірілген жəне нөлдік қорғаушы өткізгіш – нөлдік қорғаушы үйлестіру функциясы жəне нөлдік жұмыс өткізгіш; 54) жайылу аймағы – жерге тұйықтау жəне нөлдік əлеует аймағы арасындағы жердің аумағы; 55) нөлдік əлеует аймағы – электрлік əлеуеті нөлге тең деп қабылданатын қандай да бір жерге тұйықтауыштың ықпал аймағынан тыс жатқан жердің аумағы; 56) жерге тұйықтау қондырғыдағы кернеу – жерге тұйықтаушы қондырғыға ток кірісінің нүктесі жəне нөлдік əлеует аймағы арасындағы жерге тұйықтағыштан ток өткенде пайда болатын кернеу; 57) жанасу кернеуі – адамның бір мезгілде жанасуы кезінде өткізгіш бөліктердің арасында немесе екі электр өткізгіштердің арасындағы кернеу; 58) қадам кернеуі – адам қадамының ұзындығына тең деп қабылданатын бір-бірінен 1 м қашықтықтағы жер үстіндегі екі нүктенің арасындағы кернеу; 59) тікелей жанасудан қорғау – кернеу астындағы токөтер бөліктерге жанасуды болдырмас үшін қорғау; 60) жанама жанасу кезіндегі қорғау – оқшаулаудың бүлінген кезінде кернеу астында қалған ашық өткізгіш бөліктерге жанасқан кезде электр тоғының зақымдануынан қорғау; 61) жерге тұйықтағыш қондырғының кедергісі – жерге тұйықтағыштен жерге енген токқа жерге тұйықтағыш қондырғыдағы кернеудің қарым-қатынасы; 62) бірыңғай емес құрылыммен жердің эквивалентті меншікті кедергісі – біртекті құрылымды жердің меншікті кедергісі жердің бірыңғай құрылымындағыдай мəнге ие. Осы Қағидаларда қолданылатын «меншікті кедергі» термині бірыңғай құрылымды жер үшін «эквивалентті меншікті кедергісі» ретінде түсінген жөн; 63) қорғаушы автоматты ажырату – бір немесе бірнеше фазалы өткізгіштердің тізбегінің, қажет болса электр қауіпсіздігі мақсатында нөлдік жұмыстық өткізгіштің автоматты ажырауы. Қағидаларда пайдаланылатын қолданылатын «қоректі автоматты ажырату» терминін «қоректі қорғаныштық автоматты ажырату» ретінде түсінген жөн; 64) əлеуетті теңдестіру – əлеуеттің теңдігіне қол жеткізу үшін өткізгіш бөліктердің электрлік жалғанымы; 65) əлеуетті қорғау теңдестіру – электр қауіпсіздігі мақсатында орындалатын əлеуетті теңдестіру. Осы Қағидаларда қолданылатын «əлеуетті теңдестіру» терминін «əлеуетті қорғау теңдестіру» ретінде түсінген жөн; 66) əлеуетті теңестіру – жер немесе еден бетіндегі əлеуеттің əркелкілігін (кернеу қадамын) жерде, едендегі немесе оның бетінде салынған жəне жерге қосылатын қондырғыға жалғанған қорғаушы өткізгіштер көмегімен немесе жердің арнайы жабынын қолдану жолымен төмендету; 67) негізгі оқшаулама – өзінің негізгі мақсатынан тыс, тікелей жанасудан қорғау қамтамасыз ететін ток жүретін бөліктерді оқшаулау; 68) қосымша оқшаулама – жанама жанасу кезінде қорғау үшін негізгі оқшаулауға қосымша орындалатын 1 кВ дейінгі кернеудегі электр қондырғыларындағы тəуелсіз оқшаулау; 69) қосарлы оқшаулама – негізгі жəне қосымша оқшауламаның жиынтығы; 70) күшейтілген оқшаулама – қосарлы оқшауламамен қамтамасыз етілетін қорғаушы тең бағалы электр тогының зақымдауынан қорғайтын дəрежені қамтамасыз ететін 1 кВ дейінгі кернеулі электр қондырғылардағы оқшаулама; 71) аз кернеу – ауыспалы токтың 42 В жəне тұрақты токтың 110 В көп емес кернеу; 72) бөлектеуші трансформатор – бірінші реттік орамасы қорғаушы электрлік бөлектеуші тізбектің көмегімен екінші реттік орамадан бөлектенген трансформатор; 73) қауіпсіз бөлектеуші трансформатор – аз кернеулі тізбектің қорегі үшін арналған бөлектеуші трансформатор; 74) қорғаушы экран – басқа тізбектің ток жүргізу бөліктерінен электр тізбегін немесе өткізгіштерді бөлектеуге арналған өткізгіш экран; 75) тізбекті қорғанышты электрлік бөлектеу: қосарлы оқшауламаның; негізгі оқшаулама мен қорғаушы экранның; күшейтілген оқшауламаның көмегімен 1 кВ дейінгі кернеулі электр қондырғыларда бір электрлік тізбекті екінші электрлік тізбектен бөлектеу; 76) өткізбейтін (оқшаулайтын) үй-жайлар (аймақтар) – қорғаушы жанама жанасу кезінде еден мен қабырғаның жоғары кедергісін қамтамасыз ететін жəне онда жерге тұйқталған электр өткізгіш бөліктері жоқ үй-жайлар, алаңдар, аймақтар; 77) өндірістік жиіліктің сынақ кернеуі –тəжірибелік синусоидты, берілген уақыт ішінде сынақтың белгілі бір жағдайларында электр құрал-жабдықтарының сыртқы жəне ішкі оқшауламасы шыдауы тиіс 50 Гц жиіліктегі кернеудің қолданыстағы мəні; 78) қалыпты оқшаулауы бар электр құрал-жабдықтары – найзағайдан қорғау бойынша қарапайым шаралар кезінде атмосфералық асқын кернеулердің əрекетіне ұшырайтын электр қондырғыларды пайдалануға арналған электр құрал-жабдықтары; 79) жеңілдетілген оқшаулауы бар электр құрал-жабдықтары – атмосфералық асқын кернеулердің əсеріне ұшырамайтын электр қондырғыларды ғана қолдануға арналған немесе өндірістік жиіліктегі сынақ кернеуінің амплитудалы мəнінен аспайтын, атмосфералық асқын кернеулердің амплитудалы мəнін шектейтін мəнмен шектелетін найзағайдан қорғаудың арнайы қондырғысымен жабдықталған құрал-жабдықтар; 80) аппараттар – барлық санаттағы кернеудің ажыратқыштары, айырғыштары, бөлектеуіштері, қысқа тұйықтауыштары, сақтандырғыштар, токшектеуіш реакторлары, конденсаторлары, кешенді экрандандырылған ток сымдары; 81) нормаланбаған өлшенетін шама – абсолюттік мағынасы нормативті нұсқаулармен регламенттелмеген шама. Бұл жағдайда құрал-жабдықтардың жағдайын бағалау көрінеу жақсы мінездемеге ие біртипті құрал-жабдықтардағы ұқсас өлшемдердің мəліметтерімен немесе қалған сынақтар нəтижесімен салғастыру жолымен жүргізіледі; 82) электр жабдықтарының кернеу класы – осы электр жабдықтарының жұмысына арналған электрлік жүйенің атаулы кернеуі; 83) жылыстау жолының тиімді ұзындығы – ластану жəне сыздану жағдайында оқшаулатқыштың немесе оқшаулатқыш құрылымның электрлік беріктігін айқындайтын жылыстау жолы ұзындығының бөлігі; 84) жылыстау жолының меншікті тиімді ұзындығы (lэ) – электр қондырғысы жұмыс істейтін желідегі неғұрлым көп жұмыстық фазааралық кернеуге жылыстау жолының тиімді ұзындығының қатынасы; 85) жылыстау жолының ұзындығын пайдалану коэффиценті (k) - оқшаулатқыштың немесе оқшаулатқыш құрылымның жылыстау жолының ұзындығын пайдалану тиімділігін есепке алатын түзету коэффициенті; 86) ластану дəрежесі (бұдан əрі – ЛД) – электр қондырғы��ардың оқшаулатқышының электрлік беріктігін төмендетуге атмосфера ластануының əсерін есепке алатын көрсеткіш; 87) ластану дəрежесінің картасы (бұдан əрі – ЛДК) – ЛД бойынша аумақты аудандастыратын географиялық карта; 88) тарату құрылғысы (бұдан əрі – ТҚ) – электр энергиясын қабылдау жəне тарату үшін қызмет ететін жəне коммутациялық аппараттардан, жинақтаушы жəне жалғаушы шиналардан, көмекші құрылғылардан (компрессорлы, аккумуляторлы жəне басқа), сондай-ақ қорғаныстық, автоматтық құрылғы мен өлшеуіш аспаптарынан тұратын электр қондырғысы; 89) ашық тарату құрылғысы (бұдан əрі – АТҚ) – барлық немесе негізгі құрал-жабдықтары ашық ауада орналастырылған ТҚ; 90) жабық тарату құрылғысы (бұдан əрі – ЖТҚ) – құрал-жабдықтары ғимарат ішінде орналасқан ТҚ. Құрама ажыратқыш деп өздігінен жəне рұқсатсыз түрде жерге тұйықтаудың (жерге тұйықтаудың) ажыратылуы мен тұйықтағыштың қосылуын болдырмайтын ажыратқыш пен жерге қосқыштардың жетегін механикалық жəне электрлік блоктауы, стационарлы жерге тұйықтау (жерге тұйықтағыштардың) дəйекті түрде көзделген құрылым жəне оқшауламаның беріктігіне қатысты айырғыштарға қойылатын талаптарды қанағаттандыратын ажыратылған қалыптағы ажыратқыш; 91) жинақы тарату құрылғысы – жинақталған немесе жинақтау үшін толық дайындалған түрде жеткізілетін аппараттары, қорғау жəне автоматикалық құрылғысы қоса орнатылған блоктардан немесе толықтай жекелей жабық шкафтардан тұратын ТҚ. Ішкі қондырғыға арналған жинақы тарату құрылғысы қысқаша ЖТҚ деп белгіленеді. Сыртқы қондырғы үшін арналған жинақы тарату құрылғысы қысқаша СЖТҚ деп белгіленеді; 92) қосалқы станция – электр энергиясын түрлендіру жəне тарату үшін қызмет ететін жəне трансформаторлардан немесе энергияны өзге түрлендіргіштерден, тарату құрылғыларынан, басқару құрылғылары мен көмекші құралымдардан тұратын электр қондырғысы. Қандай да бір қызметіне байланысты қосалқы станциялар трансформаторлық немесе түрлендіргіш деп аталады; 93) қоса салынған қосалқы станция (қоса салынған ТҚ) – негізгі ғимаратқа тікелей жанасқан қосалқы станция (ТҚ); 94) кіріктірілген қосалқы станция (кіріктірілген ТҚ) – негізгі ғимараттың контурына кіретін жабық қосалқы станция (жабық ТҚ); 95) цех ішіндегі қосалқы станция – өндірістік ғимараттың (ашық немесе жеке жабық бөлмеде) ішінде орналасқан қосалқы станция; 96) жинақталған трансформаторлық (түрлендіргіш) қосалқы станция –трансформаторлардан (түрлендіргіштерден) жəне жинақталған немесе жинақтау үшін толықтай дайындалған түрде жеткізілетін блоктардан (ЖТҚ немесе СЖТҚ жəне басқа элементтерден) тұратын қосалқы станция. Жинақталған трансформаторлық (түрлендіргіш) қосалқы станциялар (ЖТС, ЖТС) немесе олардың бөліктері жабық үй-жайда орналастырылса, ішкі қондырғыларға, ашық ауада орнатылатындары – сыртқы қондырғыларға жатқызылады; 97) бағаналы (діңгекті) трансформаторлық қосалқы станция – барлық құрал-жабдықтары жоғарыда, қосалқы станцияның қоршауын қажет етпейтін құрылымдарда немесе ƏЖ тіректерінде орнатылған ашық трансформаторлық қосалқы станциялар; 98) тарату пункті (бұдан əрі – ТП) – қосалқы станция құрамына енбейтін түрлендірусіз жəне трансформацияланусыз бір кернеуде электр энергиясын қабылдауға жəне таратуға арналған ТЖ; 99) камера – аппараттар мен шиналарды орнатуға арналған үй-жай; 100) жабық камера – барлық жағынан жабық жəне тұтас (торлы емес) есіктері бар камера; 101) қоршалған камера – жартылай тұтас емес қоршаудан немесе толық қорғаушы қуыстары бар камера. Аралас қоршаулар ретінде тұтас табақтар мен торлардан тұратын қоршаулар түсіндіріледі; 102) жарылғыш камера – жарылғыш дəзілге немесе сыртқа шығу есігі бар жəне онда орнатылған апараттардың зақымдалуы кезінде ықтимал авариялық салдарды оқшаулауға арналған жабық камера; 103) қызмет көрсету дəлізі – аппараттар мен шиналарға қызмет көрсетуге арналған ЖТҚ шкафтарының немесе камераларының бойындағы дəліз; 104) жарылыс дəлізі – жарылыс камерасының есіктері шығарылған дəліз; 105) түрлендіру агрегаты – агрегаттың жұмысы мен оны қосуға қажетті трансформатордың, сондай-ақ құралдар мен аппараттың бір немесе бірнеше жартылай өткізгішті түрлендіргіштерінен тұратын жабдықтың жинағы; 106) жартылай өткізгішті түрлендіргіш – түрлендіргіштің жұмысы мен оны қосу үшін қажетті əуе немесе сумен салқындату жүйесі бар шкафтарда немесе жақтауларда орнатылған жартылай өткізгіш тетіктердің (басқарылатын немесе басқарылмайтын), сондай-ақ құралдар мен аппараттардың жиынтығы; 107) қоректендіретін жарық беруші желі – қосалқы станцияның тарату құрылғысынан немесе электр берілісінің əуелік желілерінен СҚ, СТҚ, БТҚ-на дейін тармақталған желі; 108) бөлу желісі – СҚ, СТҚ, БТҚ-нан бөлу пункттеріне, жарықтандыруды қоректендіретін қалқандар мен орындарға дейінгі желі; 109) топтық желі – қалқандардан шамдалдарға, ашалы розеткаларға жəне басқа да электр қабылдағыштарға дейінгі желі; 110) сыртқы жарықтандыруды қоректендіру пункті – сыртқы жарықтандырудың топтық желісін қуат көзіне қосуға арналған электр тарату құрылғысы; 111) түнгі режимнің фазасы – түнгі уақытта ағытылмайтын сыртқы жарықтандырудың бөлу желісі немесе қоректену фазасы; 112) сыртқы жарықтандыруды басқарудың каскадты жүйесі – сыртқы жарықтандырудың топтық желісі учаскесінің тізбекті қосылуын жүзеге асыратын жүйе; 113) шамдалдың зарядтау сымдары – желіге қосу үшін (ішінде ашалы ойығы немесе жанасу қыспақтары, желіге шамдалды қосу орнының кəбілдері немесе сымдары жоқ шамдал үшін) онда орнатылған ашаны ойықтар немесе жанасу қыспақтарынан шамдалдағы орнатылған шамдардың қысқыштары мен аппараттарына дейінгі шамдалдың ішіне төселетін сымдар; 114) кəбілдік желі – май толтырылған желілер үшін, тіреу бөлшектері мен шеткі, бітеуіш жəне шеткі муфталары (бітемелері) бар бір немесе бірнеше қосарлас кəбілдерден тұратын, одан басқа май қысымы дабылының жүйесі жəне қоректендіру аппараттарымен оның бөлек импульстар немесе электр энергиясын беру желісі;

13

www.egemen.kz

17 сəуір 2013 жыл

115) кəбілдік құрылыс - онда кəбілдерді, кəбілді жалғастырмаларды, сондай-ақ май толтырылған кəбілдік желілердің қалыпты жұмысын қамтамасыз етуге арналған маймен жабдықталатын аппараттарды жəне басқа да жабдықтарды орналастыруға арналған арнайы құрылыс. Кəбілдік құрылыстарға мыналар жатады: кəбілді туннель, каналдар, қораптар, блоктар, шахталар, қос едендер, кəбілді эстакадалар, галереялар, камералар, қоректендіретің пунктер; 116) кəбілді туннель – кəбілдерді жəне кəбілді муфталарды орналастыруға арналған тіреу конструкциялары орналастырылған, кəбілді ұзына бойына төсеуге, кəбіл желілерін жөндеуге жəне қарауға мүмкіндік беретін еркін өтпелі жабық құрылыс (дəліз); 117) кəбілді канал – жерге, еденге, жабынға жəне оған ұқсас (ішінара немесе толық) кіріктірілген, онда жабынды алып тастағанда ғана кəбілдерді төсеуді, қарауды жəне жөндеуді жүргізуге болатын жəне жабық, өте алмайтын құрылыс; 118) кəбілдік шахта – биіктігі қимасы жағынан бірнеше есе үлкен, адамдар оның жанынан жүруі үшін (өтпелі шахта) саты жəне қапсырмамен жабдықталған немесе толықтай алынбалы немесе жартылай қабырғалы (өте алмайтын шахта) тік кəбілді құрылыс; 119) кəбілдік қабат – еден жəне төсем немесе жабынның шығыңқы бөліктерінің арасы кемінде 1,8 м қашықтығы бар, еденмен жəне жабынмен, төсеммен шектелген ғимараттың бір бөлігі; 120) кəбілдік блок – кəбілдерді төсеу үшін оларға жатқызылатын құдықтары мен құбырлары (каналдары) бар кəбілді құрылыс; 121) кəбілдік камера – блоктарға кəбілдерді тарту үшін немесе кəбілдік муфталарды төсеу үшін алынбалы-салынбалы бітеу бетон плитамен жабылатын жер асты кəбілдік құрылысы. Оған кіруге арналған қақпағы бар камера кəбілдік құдық деп аталады; 122) кəбілдік эстакада – жерүсті немесе жерасты, ашық, көлденең немесе еңіс тартылған кəбілдік құрылыс. Кəбілдік эстакада өтпелі немесе өтпелі емес болуы мүмкін; 123) кəбілдік галерея – жер үсті немесе жер асты, толық немесе жартылай жабық (бүйір қабырғалары жоқ) көлденең немесе еңіс тартылған өтпелі кəбілдік құрылыс; 124) қосарлы еден – қабаттар арасындағы аражабынды жəне (бүкіл алаңда немесе оның бір бөлігінде) алынбалы-салынбалы плиталары бар үй-жайдың еденмен жəне қабырғамен шектелген қуысы (алаңның он бағытына немесе бір бөлігіне); 125) төмен немесе жоғары қысымды май толтырылған кəбілдік желі – желілері ұзақ уақыт бойы жол берілген артық қысымы мыналарды құрайды: қорғасын қабықтағы төмен қысымды кəбілдер үшін - 0,0245-0,294 МПа (0,25-3,0 кгс/см2); алюминий қабықтағы төмен қысымды кəбілдер үшін - 0,0245-0,49 МПа (0,25-5,0 кгс/см2); жоғары қысымды кəбілдер үшін 1,08-1,57 МПа (11-16 кгс/см2); 126) төмен қысымды май толтырылған кəбілді желінің секциясы – бітеуіш муфталардың немесе бітеуіш жəне шеткі муфталардың арасындағы желілердің учаскесі; 127) қосалқы қоректендіру пункт – қосалқы қоректендіретін аппараттары мен (қоректі бак, қысым багі, қосалқы қоректендіру агрегаты жəне басқалары) құрал-жабдығы бар жер үсті, жер асты жəне жердегі құрылыс; 128) бөлу құрылғысы – бір фазалы шеткі муфталар мен болат құбырдың шеті арасындағы жоғары қысымды кəбілдік желінің бөлігі; 129) қосалқы қоректендіретін агрегат – ж��ғары қысымды кəбіл желісін маймен жабдықтауды қамтамасыз етуге арналған бактардан, сорғылардан, құбырлардан, орағытпа клапандардан, вентильдерден, автоматика қалқанынан жəне басқа құрал-жабдықтан тұратын автоматты түрде істейтін құрылғы; 130) В-І класының аймақтары – ашық ыдыстардағы ТЖС құю немесе сақтау, технологиялық аппараттарды тиеу мен түсіру кезінде, жұмыстың қалыпты тəртібі кезінде ауамен жарылыс қауіпті қоспаны түзуі мүмкін осындай қасиетпен жəне осындай мөлшерде ТЖС жанғыш газдары немесе буы бөлінетін үй-жайларда орналасқан аймақтар; 131) В-Іа класының аймақтары– қалыпты пайдалану кезінде жанғыш газдары (тұтанудың төмен шоғырлану шегіне қарамастан) немесе ТЖС буы ауамен жарылыс қауіпті қоспалар түзілмейтін, олар тек қана ақаулардың немесе авариялардың салдарынан қалыптасуы мүмкін үй-жайларда орналасқан аймақтар; 132) В-Іб класының аймақтары– қалыпты пайдалану кезінде ТЖС буы немесе жанатын газдар ауамен жарылыс қауіпті қоспалар түзілмейтін, тек қана ақаулардың немесе аварияның салдарынан қалыптасуы мүмкін мынадай айырмашылықтармен ерекшелінетін үй-жайларда орналасқан аймақтар: 1) бұл аймақтардағы жанғыш газдардың тұтануының жоғары төмен шоғырлану шегіне ие болатын (15 %) жəне рұқсат етілетін шоғырлану шегінде өткір иісі бар; 2) газ түріндегі сутектің айналымымен байланысты, технологиялық үрдістің шарттары бойынша үй-жайдың бос орнының 5%-ынан аспайтын көлемде жарылыс қауіпті қоспаның түзілуін болғызбайтын, үй-жайдың жоғарғы бөлігінде ғана жарылыс қауіпті аумағы бар өндірістік үй-жай. Жарылыс қауіпті аймақ еденнің деңгейінен санағанда, бірақ крандық жолдан биік емес, (су электролизінің үй-жайлары, оталдырғыш жəне тартымды аккумулятор батареялардың зарядтау станциялары) егер ондай болса, үй-жайдың жалпы биіктігінің 0,75 белгісімен шартты түрде алынады. Осы Қағидалардың 131-тармағының 2) тармақшасы сутекті салқындатуымен турбогенераторлары бар электр машиналық үй-жайларға табиғи қоздырумен сыртқа тарта желдетуді қамтамасыз еткен жағдайда қолданымайды, бұл электр машиналардың үй-жайлары қалыпты ортаға ие. В-1б класына, сондай-ақ жанғыш газдар мен ТЖС үй-жайдың бос аймағының 5%-нан аспайтын көлемде жарылыс қауіпті қоспаны дайындау үшін жеткіліксіз, аз мөлшерге ие жанғыш газдарымен жəне ТЖС-мен жұмыстар ашық алау қолданылмай жүргізілетін зертхана аймағы мен басқа да үйжайлар жатқызылады. Жұмысы жүргізілетін бұл аймақтар, егер жанғыш газдары мен ТЖС жұмыстары сорып шығаратын шкафтар мен сыртқа тартатын шатырлар астында жүргізілсе, жарылыс қауіптілерге жатпайды; 133) В-1г класының аймақтары – сыртқы қондырғылар кеңістігі: ТЖС немесе жанғыш газдары бар технологиялық қондырғылар, (осы Қағидалардың 1399-тармағына сəйкес жүргізілетін электр жабдықты таңдау, сыртқы компрессорлы қондырғыларды қоспағанда), ТЖС немесе жанғыш газдары бар жерасты жəне жерүсті резервуарлары (газгольдерлер), ТЖС құйып жəне ағызып алатын эстакадалары, қалқып жүрген мұнай қабыршақтарын тұндырғыш бөгеттер, ашық мұнай тұтқыштары торлары жəне т.б. В-І г класының аймағына, сондай-ақ В-1, В-Іа жəне В-ІІ кластарының жарылыс қауіпті аймақтары бар үй-жайларының сыртқы қоршау құрылысы артының ойықтарындағы кеңістік (шыны блоктарымен толтырылған терезелердің ойығы кірмейді) кез келген класстың жарылыс қауіпті аймақтарындағы үй-жайлардың сыртқа тарта желдету жүйесінен ауаны шығару үшін құрылғы орнатылған болса, олар сыртқы жарылыс қаупінің шегінде болса, сыртқы қоршайтын құрылымның кеңістігі; жанар газдар мен ТЖС бар технологиялық аппараттардың жəне сыйымдылықтың тыныс жəне сақтандырғыш қақпақшаларының кеңістігі жатады; 134) В-ІІ класының аймақтары– жұмыстың қалыпты режимі кезінде ауамен жарылыс қауіпті қоспаларды пайда болуға қабілетті, осындай қасиеттермен жəне осындай мөлшерде өлшенген жанғыш күйіне өтетін тозаң бен талшық бөлінетін үй-жайларда орналасқан аймақтар. В-ІІа классының аймақтары – қалыпты пайдалану кезінде осы тармақта көрсетілген қауіпті жағдайлар болмайтын үй-жайларда орналасқан аймақтар олар тек қана ақаулар немесе авария нəтижесінде болуы мүмкін. 3. Электр қондырғыларында қолданылатын электр жабдығы мен материалдар белгіленген тəртіпте бекітілген, техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттардың талаптарына сайкес болуы тиіс. 4. Қолданылатын машиналардың, аппараттардың, құралдардың жəне басқа да электр жабдықтардың, сондай-ақ кəбілдердің жəне сымдардың құрылымы, орындалуы, оларды орнатудың тəсілі жəне оқшаулау классы желілердің немесе электр қондырғысының параметрлеріне, қоршаған ортаның жағдайына жəне осы Қағидалардың тиісті тарауларының талаптарына сəйкес болуы тиіс. 5. Электр қондырғыларында қолданылатын электр жабдығы, кəбілдер мен сымдар өздерінің қалыптасқан, кепілдендірілген жəне есептелген сипаттамаларымен осы қондырғы жұмысының шарттарына сəйкес болуы тиіс. Пайдалануда қосымша торлардың, қорғаушы, технологиялық үрдістің автоматтандырылуы мен басқару аппаратурасы мен қондырғыларының қалыпты жұмыстың шарттары (жұмыс параметрлерінің номиналды ауытқуы, рұқсат етілетін температурасы, діріл, кедергілер деңгейі жəне басқалар) қамтамасыз етіледі. 6. Электр қондырғылары жəне олармен байланысты құрылымдар қоршаған ортаның əсер етуіне берік болуы немесе осы ықпалдан қорғалуы қажет. 7. Электр қондырғыларының құрылыс жəне санитариялық-техникалық бөлігі (ғимараттың құрылымы жəне оның элементтері, жылыту, желдету, сумен жабдықтау жəне басқалар) осы Қағидаларда келтірілген қосымша талаптарды міндетті түрде орындау кезінде қолданыстағы құрылыс нормаларына жəне қағидаларына (бұдан əрі – ҚНжҚ) сəйкес орындалуы қажет. 8. Электр қондырғылары дірілдің, электр өрістерінің, шудың əсер етуі немесе қоршаған ортаның зиянды ластануы туралы қолданыстағы директивалы құжаттардың талаптарын қанағаттандыру қажет. 9. Электр қондырғыларында қалдықтарды: химиялық заттар, майлар, қоқыстар, техникалық суларды жəне т.б. жинау жəне жою қарастырылуы қажет. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі қолданыстағы талаптарға сəйкес аталмыш қалдықтардың су қоймасына, нөсер суды ағызу жүйесіне, сайларға, сондай-ақ осы қалдықтарға арналмаған аймақтарға түсу мүмкіндігі болмауы тиіс. 10. Электр қондырғыларының схемасын, құрылымын жəне құрылысының кестесін таңдау мен жобалау техникалық-экономикалық салыстырулар, сенімді жəне қарапайым схемаларды қолдану, түрлі-түсті жəне басқа тапшы материалдарды, құрал-жабдықтардың жəне т.б. аз жұмсау, пайдалану тəжірибесін есепке ала отырып жаңа техниканы енгізу негізінде жүргізіледі. 11. Электр коррозиясының немесе топырақтық коррозияның қаупі туындаған кезінде құрылыстарды, құрал-жабдықты, құбырларды жəне басқа да жер асты коммуникациясын қорғау бойынша тиісті шаралар алдын ала қарастырылады. 12. Электр қондырғыларында олардың жеке элементтеріне жататын бөліктерді (түсін, таңбасын, жазуларын, электр жабдығының тиісті орналасуын, схемалардың көрнекілігін жəне қарапайымдылығын) оңай тану мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. 13. Əр электр қондырғысында атаулары бір шиналардың түстік жəне əріптік-цифрлық белгілері бірдей болуы қажет. Шиналар былайша белгіленеді: 1) ауыспалы үш фазалы ток кезінде: А фазалы шиналар – сары түспен, В фазалы – жасыл, С фазалы – қызыл, нөлдік жұмыс – көгілдір, нөлдік қорғаушы ретінде қолданылатын осы шина – сары жəне жасыл түсті жолақпен; 2) ауыспалы бір фазалы ток кезінде: ток көзі ораманың басына қосылған А шинасы – сары түспен, ораманың соңына қосылған В – қызыл түспен. Егер бір фазалы шиналар үш фазалы жүйенің тармағы болған жағдайда тиісті үш фазалы ток шиналары ретінде белгіленеді; 3) тұрақты ток кезінде: оң шина (+) – қызыл түспен, теріс (-) – көк жəне нөлдік жұмыс М – көгілдір түспен; 4) резервті – резервтелетін негізгі шина ретінде егер резервті шина негізгі шиналардың кез келгенін ауыстыра алатын болса, онда ол негізі шиналардың түстерінің көлденең жолақтарымен белгіленеді. Түстік белгі, егер ол сондай-ақ қарқынды салқындау үшін немесе тотығуға қарсы қорғау үшін көзделген болса, шиналардың жалпы ұзындығы бойынша орындалуы қажет. Түстік белгілеу неғұрлым қарқынды салқындату немесе тоттануға қарсы қорғаныс үшін көзделген жағдайда шинаның ұзына бойы ұзындығы бойынша орындалуы тиіс. Егерде түстік немесе тек əріптік-түстік белгілеу немесе шинаның қосылған орындарында түстік белгінің əріптік-сандықпен үйлесуі болған кезде түстік белгілеуді шинаның ұзына бойы ұзындығында орындауға жол беріледі; егерде оқшауланбаған шиналар кернеуде болған кезеңде қарау үшін қолжетімсіз болған кезде, онда оларды белгілемеуге рұқсат беріледі. Бұл жағдайда электр қондырғыға қызмет көрсеткен кезде қауіпсіздік жəне көріктілік деңгейі төмендемеуі тиіс. 14. Тарату қондырғыларында шиналарды (зауытта жасалған КТҚ басқа) орналастыру кезінде мынадай талаптарды сақтау қажет: 1) ауыспалы үш фазалы ток кезінде жабық тарату қондырғыларындағы шиналарды былайша орналастыру қажет: құрама жəне айналыс шиналары, сондай-ақ секциялық шиналардың барлық түрлері тігінен орналасқан кезде А-В-С – жоғарыдан төмен; көлденең орналасқан кезде, еңкейіңкі н��месе үшбұрыш тəріздес, біршама алыстағы А, ортадағы В, қызмет көрсету дəлізіне жақын С; құрама шиналардан тармақталған – егер шиналарға қызмет көрсету дəлізінен (орталықтан үш дəліз болған жағдайда) қарайтын болсақ, сол жақтан оң жаққа қарай А-В-С; ауыспалы үш фазалы токтың төрт жəне бес сымды торында кернеу тоғы 1кВ электр қондырғыларда: тігінен орналасқан жағдайда – үстінен төмен қарай А-В-С-N - RE (REN); көлденең немесе еңкейіңкі түрде орналасқан кезде – біршама алыс тұрған шина – А, қызмет көрсету дəлізіне жақын - RE (REN) орналасу реттілігі – А-В-С-N- RE (REN); құрама шиналардан тармақталған – егер шиналарға қызмет көрсету дəлізінен (орталықтан үш дəліз болған жағдайда) қарайтын болсақ, сол жақтан оң жаққа қарай RE (REN) шиналарынан бастап; 2) ашық тарату құрылғыларында ауыспалы үш фазалы ток кезінде шиналар былайша орналасуы қажет: құрама жəне айналыс шиналары, сондай-ақ секциялық шиналардың, тұйықталған мойнақтардың жəне шеңбер, біржарымдық жəне т.б. схемалардағы мойнақтардың барлық түрлерінде жоғары кернеудегі басты трансформатордың жағынан А шинасы болуы қажет; ашық тарату құрылғыларындағы құрама шиналардан тармақталған шиналардың жағынан трансформаторға қарағанда шиналардың жалғасуы сол жақтан оң жаққа қарай А-В-С қосылуы қажет. Ұялардағы тармақталған шиналардың орналасуы олардан тəуелсіз орналасуы құрама шиналарға қатысты бірдей болуы қажет; 3) тұрақты ток кезінде шиналар мынадай тəртіппен орналасуы қажет: құрама шиналар тігінен орналасқан кезде: жоғары М, ортаңғы (-) жəне төменгі (+); құрама шиналар көлденең орналасқан кезде: шиналарға қызмет көрсету дəлізінен қарағанда неғұрлым алыс орналасқан М, ортадағы (-) жəне жақын (+); құрама шиналар тармақталған: шиналарға қызмет көрсету дəлізінен қарағанда сол жақ шина М, ортадағы (-) жəне оң жақ (+). Осы Қағидалардың 13 тармағының 1) - 3) тармақшасында келтірілген кейбір жағдайларда талаптардан ауытқуға жол беріледі, егер олардың орындалуы елеулі күрделі электр қондырғыларға байланысты (əуелік желілер (бұдан əрі – ƏЖ) сымдарын транспозициялау үшін қосалқы станцияның жанына арнайы тіреулердің орнатылуын қажет етеді) немесе егер қосалқы станцияда трансформацияның екі немесе одан да көп сатысы қолданылса. 15. Қондырғысы 1кВ дейінгі электр үй-жайларда егер жергілікті жағдайлар бойынша осындай қорғану, қандай да бір басқа мақсатқа қажет болса, жанасудан қорғаушы оқшауланған жəне оқшауланбаған ток жүргізу бөліктерін қолдануға жол беріледі. Бұл ретте қолжетімді бөліктер əдеттегі қызмет көрсетуде олармен жанасу қаупімен қатар келмейтіндей орналасуы тиіс. 16. Барлық қоршайтын жəне жабылатын құрылғылар жергілікті талаптарға сəйкес жеткілікті механикалық берік болуы тиіс. Кернеу тогы 1 кВ жоғары болғанда қоршайтын жəне жабылатын металл құрылғының жуандығы кемінде 1 мм болуы қажет. Механикалық ақаулардан кəбілдер əуе қорғау сымдары үшін арналған құрылғылар машиналарға, аппараттарға жəне құралдарға орнатылуы тиіс. 2. Электрмен жабдықтау жəне электр желілері 1. Жалпы ережелер 17. Электрмен жабдықтау желілерінің жүйесін жобалау мен электр қондырғыларын қайта жаңғырту кезінде мынадай мəселелер қарастырылады: 1) кернеудің басқа класс желілерімен қайта құрастырылатындары мен қайта құрастырылатын қолданыстағы электр желілерінің оңтайлы үйлесімділігін есепке ала отырып, электрмен жабдықтау жүйелері мен электр жүйелерінің келешектегі дамуы; 2) ведомстволық тиесілігіне қарамастан, электр желілерінің əрекет ету аймағында орналасқан барлық тұтынушылардың кешенді орталықтандырылған электрмен жабдықтауды қамтамасыз етілуі; 3) келешекке белгіленген шекті деңгеймен ҚТ тогын шектеу: 4) электр энергиясының шығынын азайту. Бұл ретте, кешенде технологиялық резервтеудің экономикалық тиімділігін жəне мүмкіндігін есепке ала отырып, ішкі жəне сыртқы электрмен жабдықтау қарастырылады. Резервтеу мəселесін шешу кезінде электр қондырғы элементтерінің жүктелу қабілеті, сондай-ақ технологиялық жабдықтағы қордың бар болуы есепке алынады. 18. Электрмен жабдықтау жүйелерін дамыту мəселесін шешу кезінде жөндеу, апаттық жəне апаттан кейінгі режимдер есепке алынады. 19. Энергия жүйесінің нысандары болып табылатын өзара резервтелетін тəуелсіз ток көзін таңдау кезінде, жүйелі ауыр авариялар кезінде осы ток көздерінде кернеу тогының бір мезгілде ұзақ мерзімге жоғалуы, сондай-ақ энергия жүйесінің электр бөлігіндегі ақаулары кезінде релелік қорғаушы мен автоматиканың əрекетінде кернеу тогының толық жоғалуы немесе бір мезгілде тəуелді аз уақытқа төмендеуі есепке алынады. 20. Электр желілерін жобалау оларға қызмет көрсетудің түрі (тұрақты кезекшілік, үйдегі кезекшілік, көшпелі бригадалар жəне т.б.) есепке алынып жүзеге асырылады. 21. Кернеу тогы 3-35 кВ электр желілерінің жұмысы резистор немесе доға сөндіруші реактор арқылы жерге тұйықтау, бейтараптамамен, сондай-ақ оқшауланған бейтараптамамен қарастырылған. 110 кВ электр желілерінің жұмысы тұйық жерге қосылған, сондай-ақ тиімді жерге тұйықталған бейтараптамамен қарастырылуы тиіс. 220 кВ электр желілерінің жұмысы тек қана тұйық жерге қосылған бейтараптамамен қарастырылуы тиіс.

Тұйықталған ток сыйымдылығының қарымталануы токтық тұрақты режимі кезінде қолданылуы тиіс: 1) ƏЖ темір-болат жəне металл тіреулері бар 3-20 кВ желілерінде жəне барлық 35 кВ жəне 10 А жоғары желілерде; 2) ƏЖ темір-болат жəне металл тіреулері жоқ: 3-6 кВ жəне 30 А жоғары кернеу тогы; 10 кВ жəне 20 А жоғары; 15-20 кВ жəне 15 А жоғары кезінде; 3) схемада 6-20 кВ трансформатор-генератор (генераторлық кернеу тогында) блоктарынан – 5 А жоғары. Токтың жерге 50 А аса тұйықталуы кезінде екіден кем емес жерге тұйықтау доға сөндіргіш реактор қолданылады. 2. Электр қабылдағыштардың санаттары жəне электрмен жабдықтаудың сенімділігін қамтамасыз ету 22. Электрмен жабдықтаудың сенімділігін қамтамасыз етуге қатысты электр қабылдағыштар мынадай үш санатқа бөлінеді: І санаттағы электр қабылдағыштар – электрмен жабдықтаудағы үзілісі адамдардың өміріне қауіп төндіретін, кəсіпорындардың экономикасына айтарлықтай зардап тигізетін, негізгі қымбат жабдықтың зақымдалуы, өнімнің жаппай бүлінуі, күрделі технологиялық үрдістің бұзылуы, коммуналдық шаруашылықтың аса маңызды элементтерінің қызмет етуінің бұзылуына əкеліп соғатын электр қабылдағыштар. І санаттағы электр қабылдағыштардың құрамынан іркіліссіз жұмысы адам өміріне қауіп төндірудің, жарылыстардың, өрттердің жəне негізгі қымбат тұратын құрал-жабдықтардың бұзылуының алдын алу мақсатында өндірістің авариясыз тоқтамауына қажет электр қабылдағыштардың ерекше тобы бөлінеді. ІІ санаттағы электр қабылдағыштар – өнімнің жаппай шығарылмауына, жұмысшылардың, механизмдердің жəне өнеркəсіптік көліктің жаппай тоқтап тұруына, қала жəне ауыл тұрғындарының айтарлықтай санының қалыпты қызметінің бұзылуына əкелетін электр қабылдағыштар. ІІІ санаттағы электр қабылдағыштар – І жəне ІІ санаттағы электр қабылдағыштарға жатпайтын электр қабылдағыштар. 23. І санаттағы электр қабылдағыштар екі тəуелсіз өзара резервтегі қорек көздерінен электр энергиясымен жабдықталады, қорек көздерінің біреуінен электрмен жабдықтаудың бұзылуы кезінде олардың электрмен жабдықталу үзілісі қоректі автоматты қалпына келтіру уақытында болуына ғана жол беріледі. І санаттағы электр қабылдағыштардың ерекше тобын электрмен жабдықтау үшін тəуелсіз өзара резервтейтін үшінші қорек көзінен қосымша қоректендіру көзделген. Электр қабылдағыштардың ерекше тобына арналған үшінші тəуелсіз қорек көзі жəне І санаттағы қалған электр қабылдағыштарға арналған екінші тəуелсіз қорек көзі ретінде жергілікті электр станциялары, энергия жүйесіндегі электр станциялар (жекелей, генераторлық кернеу шиналары), тоқтаусыз қоректендірудің арнайы агрегаттары, аккумуляторлық батареялар жəне т.б. қолданылады. Егер электрмен жабдықтаудың резервтелуімен технологиялық үрдістің қажет үздіксіздігін қамтамасыз ету мүмкін болмаса немесе электрмен жабдықтаудың резервтелуі экономикалық лайықсыз болса, технологиялық резервтеу жүргізіледі. Аса күрделі токтаусыз технологиялық үрдісі бар І санаттағы жұмыс тəртібі қалпына келуі үшін ұзақ уақытты қажет ететін, техникалық – экономикалық негіздемелері бар электр қабылдағыштардың электр жабдықталуы технологиялық үрдістің ерекшеліктерімен анықталатын қосымша талаптар қойылатын екі тəуелсіз өзара резервтейтін қорек көздері арқылы жүзеге асырылады. 24. ІІ санаттағы электр қабылдағыштар екі тəуелсіз өзара резервтейтін ток көздері арқылы электр энергиясымен қамтамасыз етіледі. ІІ санаттағы электр қабылдағыштар үшін қорек көзінің біреуінен электрмен жабдықтау бұзылған кезде, кезекші қызметкерлердің немесе жедел-көшпелі бригаданың қимылымен резервтік қоректі қосу үшін қажет уақытқа электрмен жабдықтауда үзіліске жол беріледі. 25. ІІІ санаттағы электр қабылдағыштар үшін электрмен жабдықтау жүйесінің зақымдалған элементін жөндеуге немесе ауыстыруға арналған электрмен жабдықтаудағы үзіліс уақыты 1 тəуліктен аспаса, электрмен жабдықтау бір қорек көзінен жүзеге асырылады. 3. Кернеудің деңгейлері жəне оны реттеу, реактивті қуа��ты қарымталау 26. Кернеуді реттеу құрылғылары ең көп жүктемелер кезінде номиналды 105 %-дан төмен емес жəне осы желілердің ең аз жүктемелері кезінде 100 %-дан аспайтын таратушы желілер қосылған 6-20 кВ кернеуі бар станциялар мен қосалқы станциялар кернеулерінің сақталуын қамтамасыз етуі тиіс. 27. Тұтынушыда орналастырылатын реактивті қуатты қарымталау құрылғылары осы тұтынушының электр құрылғыларын жалғау шарттарының көрсетілген шегіндегі реактивті қуатты энергожүйесінің тұтынуын қамтамасыз етуі тиіс. 28. Электр желілеріндегі реактивтік қуаттың қарымталау құрылғыларын таңдау жəне орналастыру қолданыстағы реактивті қуатты қарымталау бойынша нұсқаулыққа сəйкес жүзеге асырылады. 3. Өткізгіштерді қыздыру, токтың экономикалық тығыздығы жəне тəж шарттары бойынша таңдау 1. Қолданылу аясы 29. Қағидалардың осы тарауы электр өткізгіштердің (оқшауланбаған жəне оқшауланған өткізгіштер, кəбілдер жəне шиналар) қыздыру, токтың экономикалық тығыздығы жəне тəждің шарттары бойынша қимасын таңдауда қолданылады. Егер осы шарттар бойынша анықталған өткізгіштің қимасы басқа шарттар бойынша (ҚТ токтарында жылулық жəне электр динамикалық беріктілік, кернеудің жоғалуы жəне ауытқуы, механикалық беріктік, асқын жүктелуден қорғау) талап етілетін қимадан кем болса, осы шарттармен талап етілетін ең үлкен қима қолданылуы тиіс. 2. Қыздыру бойынша өткізгіштердің қималарын таңдау 30. Кез келген мақсаттағы өткізгіштер тек қалыпты режимді ғана емес, авариядан кейінгі, жөндеу жұмыстары кезіндегі жəне желі, шиналар секциялары арасындағы токтың бірқалыпты таралмауы жəне т.б. режимді ескергенде мүмкін болатын шекті рұқсат етілетін қыздыруға қатысты талаптарды қанағаттандыруы тиіс. Қыздыруды тексеру кезінде желінің осы элементінің орташа жарты сағаттық тогының ең көбі, жарты сағаттық токтың максимумы қабылданады. Электр қабылдағыштардың қайта-қысқа мерзімді жəне қысқа мерзімді жұмыс тəртібінде (жалпы ұзақтық циклі 10 мин дейінгі жəне жұмыс кезеңі уақыты 4 мин артық емес) қыздыру бойынша өткізгіштер қимасын тексеру үшін есептік ток ретінде ұзақ режимге келтірілген ток қабылданады. Бұл ретте: 1) мыс өткізгіштер үшін қимасы 6 мм2 дейін, ал алюминий өткізгіштері үшін қимасы 10 мм2 дейінгі ток ұзақ жұмыс тəртібіндегі құрылғыларға арналғанындай қабылданады: 2) мыс өткізгіштер үшін қимасы 6 мм2 асатын, ал алюминий өткізгіштері үшін қимасы 10 мм2 асатын ток мүмкін болатын токтың коэффициентіне көбейтіндісімен анықталады, мұндағы ТҚС.в.- салыстырмалық бірліктердегі жұмыс кезеңінің ұзақтығы (циклдің ұзақтылығына қатысты қосудың ұзақтылығы). 31. Қоршаған ортаның температурасына дейін өткізгіштердің суытылуы үшін жеткілікті болатын қосулар арасында тоқтату жəне қосу ұзақтығы 4 минуттан аспайтын қысқа мерзімді жұмыс режимі үшін ең көп жіберілетін токтар қайта – қысқа мерзімді, режим нормалары бойынша анықталады. Қосудың 4 минуттан асатын ұзақтығы кезінде, сондай-ақ қосылулар арасында жеткіліксіз ұзақтықтағы токтауы кезінде, ең көп рұқсат етілетін токтар ұзақ жұмыс тəртібіндегі құрылғылар үшін қолданылатындай анықталады. 32. Номиналдықтан төмен жүктемедегі қағаз сіңдірілген оқшауламасы бар 10 кВ кернеу кəбілдері үшін осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 1-кестеде көрсетілген қысқа мерзімді асқын жүктемеге рұқсат етіледі. 33. Авариядан кейінгі режимді жою кезеңінде егер осы тəуліктің басқа кезеңдерінде жүктеме номиналдықтан аспаса, 5 тəулік ішінде 6 сағаттан аспайтын ұзақтықтағы жүктеме максимум уақытына номиналды полиэтиленді оқшауламасы бар кəбіл үшін асқын жүктеме 10 %-ға дейін, ал поливинхлоридті оқшауламасы бар кəбілдер үшін 15 %-ға дейін болуға рұқсат етіледі. Апаттан кейінгі режимдегі жойылу кезеңінде қағаздық оқшаулануы бар 10 кВ дейнгі қуаттандырылған кəбілдер үшін осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 2-кестеде көрсетілген деңгейде 5 тəулік ішіндегі жүктеме қолданылады. 15 жылдан асқан қолданыстағы кəбілдік желілер үшін асқын жүктемелер 10 % төмендетілуі тиіс. Кернеуі 20 – 35 кВ кəбілді желілерде асқын жүктемеге рұқсат етілмейді. 34. Қалыпты жүктеме жəне апаттан кейінгі асқын жүктеме талаптары кəбілдерге жəне оларда орналастырылған жалғастырушы жəне шеткі муфталарға жəне шеткі бітемелерге қойылады. 35. Үш фазалық токтың төрт өткізгіштік жүйесінде нөлдік жұмыс өткізгіштерінде фазалық өткізгіштердің өткізгішті кемінде 50 % болуы тиіс; қажет болған жағдайларда ол өткізгіштердің фазалық өткізгіштігі 100 %-ға көтерілуі қажет. 36. Осы Қағидалардың 5-қосымшасының 12-15 жəне 22-кестелерінде келтірілген температурадан мейлінше ерекшеленетін ортада салынған кəбілдер, оқшауланбаған жəне оқшауланған өткізгіштер мен шиналар үшін, сондай-ақ қатты жəне иілгіш ток өткізгіштері үшін рұқсат етілетін ток ұзақтығын анықтағанда осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 3-кестеде келтірілген коэффициенттер қолданылады. 3. Резеңке жəне пластмасса оқшауламасы бар сымдар, баулар жəне кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар 37. Резеңке жəне поливинилхлорид оқшауламасы бар сымдар, резеңке оқшауламасы бар баулар, қорғасын, поливинилхлорид жəне резеңке қабықшаларымен резеңке жəне пластмасса оқшауламасы бар кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5-қосымшасының 4-11-кестелерінде келтірілген. Олар: талсым + 65, қоршаған ауа + 25 жəне жердің + 150 С температурасы үшін қабылданған. Бір құбырға төселетін (немесе көп талсымды өткізгіштің талсымы) желілердің санын анықтау кезінде үш фазалы ток жүйесінің төрт желілі нөлдік жұмыс өткізгіші, сондай-ақ жерге тұйықтаушы жəне нөлдік қорғаушы өткізгіштері есепке қабылданбайды. Осы Қағидалардың 5-қосымшасының 4 жəне 5-кестелеріндегі мəліметтер оларды төсеу орны (ауада, жабындарда, іргетастарда) мен құбырлар санына қарамастан қолданылады. Қораптарда, сондай-ақ жаймаларда түйіндермен төселген кəбілдер мен желілер үшін жіберілетін ұзақ мерзімді токтар қабылдануы тиіс: желілер үшін – осы Қағидалардың 5-қосымшасының 4 жəне 5-кестелері бойынша құбырларға төселген желілерге арналған сияқты, ауаға салынған кəбілдер үшін – 6-8- кестелер бойынша. Құбырларға, қораптарға, сонымен қатар шоқ түрінде лоттардағы бір уақытта қойылған өткізгіштер саны төрттен асатын болса, ашық (ауада) орнатылған өткізгіштер тəрізді 5 пен 6 үшін 0,68; 7-9 үшін 0,63 жəне 10-12 үшін 0,6 төмендетілген коэффициентті енгізумен, токтар 4 жəне 5-кестеге сəйкес қабылдануы тиіс. Екінші тізбектегі сымдар үшін төмендетілген коэффициенттер енгізілмейді. 38. Бір қатарлы төсеуде (шоқтарда емес) жаймаларға төселген сымдар үшін, ауада орнатылған сымдар сияқты ұзақ мерзімді токтар рұқсат етіледі. Осы Қағидалардың 5-қосымшасының 12-кестесінде көрсетілген төмендетілген коэффициентті қолдана отырып ашық (ауада) орнатылған дара сымдар мен кəбілдерге арналғанындай, қораптарда төселген сымдар мен кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5-қосымшасының 4-7-кестелерінде көрсетілгендей қабылданады. 39. Қорғасын, алюминий немесе поливинилхлоридті қабықшадағы кəбілдік қағаз сіңдірілген оқшауламасы бар кернеуі 35 кВ дейінгі кəбілдер үшін, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар кəбілдер талсымының рұқсат етілетін температурасына сəйкес қабылданады: Номиналды кернеу, кВ

3 дейін

6

10

20 жəне 35

Кəбіл талсымының рұқсат етілетін температурасы, 0С

+80

+65

+60

+50

40. Жерге төсейтін кəбілдер үшін, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5-қосымшасының 13, 16, 19-22-кестелерінде көрсетілген. Олар жердің 120 см к/Вт меншікті кедергісі кезінде жəне жердің +15 0С температурасында бір кəбілден көп емес 1,7 – 1,0 м тереңдіктегі орда төсеу есебімен алынған. Жоғарыда аталған кестеде көрсетілген токтық жүктемеге қажет 120 см к/Вт ерекшеленетін жердің меншікті кедергісі кезінде, осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 23-кестеге сəйкес түзету коэффициенттері қолданылады. 41. Суда төселетін кəбілдер үшін, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 13, 16, 22, 21-кестелерде келтірілген. Олар судың +15 0С температурасы есебімен алынған. 42. Ауада, ғимараттың іші мен сыртында төселетін кəбілдердің кез келген санында жəне ауаның +25 0С температурасындағы төселетін кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5 қосымшасының 14, 19, 20, 21, 23, 24-кестелерінде келтірілген. 43. Жердегі құбырларда төселінетін дара кəбілдер үшін, ауада, жердің температурасына тең температурада төселген кəбілдерге арналғанындай, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар қабылданады. 44. Кəбілдерді аралас төсегенде суытудың неғұрлым нашар жағдайларындағы учаске үшін, егер оның ұзындығы 10 м асатын болса, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар қабылдануы тиіс. Аталған жағдайларда үлкен қимадағы кəбілді қыстырмалар қолданылады. 45 Жерге бірнеше кəбілдерді төсеген кезінде (құбырлардағы төсеуді қоса алғанда) осы Қағидалардың 5-қосымшасының 26-кестесінде көрсетілген коэффициенттерді енгізу арқылы, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар төмендетілуі тиіс. Бұл ретте резервтік кəбілдер есепке алынбауы керек. Аралықтары 10 мм кем қашықтықта бірнеше кəбілдерді жерге төсеуге рұқсат етілмейді. 46. Май жəне газ толтырылған бір талсымды сауытталған кəбілдер, сондай-а�� жаңа құрылымды кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтарды өндіруші-зауыттар белгілейді. 47. Блоктарда орнатылған кəбілдер үшін, рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар эмпирикалық формула бойынша анықталады І=а b c I0 мұндағы I0 - осы Қағидалардың 5-қосымшасының 27-кестесінде көрсетілген қола жəне алюминий талсымы бар 10 кВ кернеулі үш талсымды кəбіл үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді ток; а – блоктағы кəбілдің орналасуына жəне қимасына байланысты осы Қағидалардың 5-қосымшаның 28-кестесінде таңдалатын коэффициент; b – кəбілдің кернеуіне байланысты таңдалатын коэффициент: Кəбілдің номиналды кернеуі, кВ Коэффициент b

3 дейін 1,09

6 1,05

10 1,0

с – барлық блоктың орташа тəуліктік жүктемесіне байланысты таңдалатын коэффициент: Орташа тəуліктік жүктеме Sорт.тəул /Sном

1

0,85

0,7

Коэффициент с

1

1,07

1,16

Жұмыс кəбілдері ажыратылғанда, олар жұмыс істесе, блоктың нөмірленбеген каналдарында резервтік кəбілдерді орнатуға болады. 48. Блоктардың арасындағы қашықтыққа байланысты таңдалатын коэффициенттерге көбейту арқылы бірдей конфигурациялы екі параллельді блоктарға орналастырылған кəбілдер үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар төмендетілуі тиіс: Блоктар арасындағы қашықтық, мм Коэффициент

500 0,85

1000 0,89

1500 0,91

2000 0,93

2500 0,95

3000 0,96

49. Оқшауланбаған сымдар жəне боялған шиналар үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді токтар осы Қағидалардың 5-қосымшасының 29-35-кестелерінде келтірілген. Ауаның +25 С температурасында оларды +70 С қыздырудың рұқсат етілетін температурасы есебінен алынған. ПА500 жəне ПА600 маркалы алюминий қуыс сымдары үшін рұқсат етілетін ұзақ мерзімді ток қабылданады: Сымның маркасы Ток, А

ПА500 1340

ПА600 1680

50. Тік бұрышты қимадағы шинаны орналастырғанда осы Қағидалардың 5-қосымшасының 33-кестесінде келтірілген токтың жалпақтығы сызықтар ені 60 мм дейінгі шиналар үшін 5 % дейін жəне сызықтар ені 60 мм асатын шиналар үшін 8 % төмендетілуі тиіс. 51. Үлкен қимадағы шиналарды таңдаған кезде беттік əсерден жəне жақындық əсерінен, салқындатудың анағұрлым жақсы жағдайларынан (қапшықтағы жолақтар санының азаюы, қапшықтың оңтайлы құрылымы, кескінді шиналардың қолданылуы жəне т.б.) ең аз туындаған қосымша шығындарды қамтамасыз ететін, өткізу қабілеті шарттары бойынша неғұрлым үнемді құрылымдық шешімдерді таңдау қажет. 52. Өткізгіштердің қимасы токтың экономикалық тығыздығы бойынша тексерілуі тиіс. Экономикалық лайықты қима S, мм2, мына қатынастан анықталады: S= I Jэк

осы Қағидалардың 5-қосымшасының 36-кестесі бойынша таңдалатын берілген жұмыс жағдайлары үшін мұнда І – энергиялық жүйенің максимумындағы сағаттағы есептік ток, А; Jэк – токтың экономикалық тығыздығының қалыпты мəні, А/мм2. Көрсетілген есептеу нəтижесінде алынған қима жанындағы стандартты қимаға дейін дөңгелектенеді. Есептік ток қалыпты жұмыс тəртібі үшін қабылданады, яғни, апаттан кейінгі жəне жөндеу жұмыстары тəртібіндегі токтың ұлғаюы есептелмейді. 53. 330 кВ жəне одан жоғарғы кернеулі тұрақты жəне токтың ауыспалы электр берілісі желілерінің, сондай-ақ жүйе аралық байланыстар желілерінің, барынша көп сағатқа жұмыс істейтін қуатты жəне иілгіш ток өткізгіштерінің сымдар қимасын таңдау техникалық-экономикалық есептердің негізінде жүзеге асырылады. 54. Токтың экономикалық тығыздығын қанағаттандыру мақсатында электрмен жабдықтау сенімділігі шарттары бойынша қажеттен тыс желілер немесе тізбектің санын арттыру техникалықэкономикалық есептің негізінде жүзеге асырылады. Мұның өзінде желілер немесе тізбектердің санының көбеюін болдырмау үшін осы Қағидалардың 5-қосымшасының 36-кестесінде келтірілген нормалық мəндерді екі есе асыруға рұқсат етіледі. Техникалық-экономикалық есептерде желінің екі ұшындағы құрал-жабдықтар мен тарату құрылғысының камерасын қоса алғанда, қосымша желіге енгізілетін барлық есептеулер есепке алынады. Желі кернеуін арттырудың тиімділігі тексеріледі. Жүктеменің өсуі жағдайында токтың экономикалық тығыздығын қамтамасыз ету үшін қосымша желілерді төсеуде немесе бар сымдарды үлкен қимадағы сымдарға ауыстыру кезінде осы нұсқауларды басшылыққа алу керек. Мұндай жағдайларда желілердің құрал-жабдықтарын барлық алу жəне салу жұмыстарының толық бағасы, аппараттар мен материалдардың бағасы қоса есептелуі қажет. 55. Мыналар токтың экономикалық тығыздығы бойынша тексеріске жатпайды: 1) 4000-5000 дейін кəсіпорынның құрылыс жүктемесін максималды сағаттар саны ішінде пайдаланудағы 1 кВ дейінгі кернеудегі өнеркəсіптік кəсіпорындар мен ғимараттардың желілері; 2) кернеуі 1 кВ дейінгі жеке электр қабылдағыштардың тармақтануы, сондай-ақ өнеркəсіптік кəсіпорындар, тұрғын жəне қоғамдық ғимараттардың жарықтандыру желілері; 3) барлық кернеулердегі ашық жəне жабық тарату құрылғылары шегіндегі шина жасау жəне электр құрылғылардың жинақтық шиналары; 4) резисторларға, қосу реостаттарына жəне т.б. баратын өткізгіштер; 5) уақытша құрылыстар желілері, сондай-ақ қызмет мерзімі 3 - 5 жыл болатын құрылғылар. 56. Осы Қағидалардың 5-қосымшасының 36-кестесін қолданғанда мынаны басшылыққа алу қажет: 1) түнгі уақыттағы жүктеменің максимумында токтың экономикалық тығыздығы 40 %-ға артады; 2) 16 мм2 жəне одан аз қиылысатын оқшауланған өткізгіштер үшін экономикалық тығыздық 40 %-ға артады; 3) n жүктемемен тарамдалған бірдей қимадағы желілер үшін экономикалық тығыздық желінің басында ғана kу рет жоғарылайды, kу формуламен анықталады: ky 

I12 L , I12l1  I 22l2  ...  I n2ln

мұнда І1, І2....,Іn – желінің жеке учаскелерінің жүктемелері; І1, І2....,Іn– желінің жеке учаскелерінің ұзындықтары; L – желінің толық ұзындығы; 4) n біртиптік, өзара резервтелген электр қабылдағыштардың (сумен жабдықтау сорғылары, түрлендіргіш агрегаттары жəне т.б.), қоректенуі үшін өткізгіштер қимасын таңдағанда, соның ішінде m бір мезгілде жұмыс істесе, токтың экономикалық тығыздығы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 36-кестесінде келтірілген шамаға қарсы kn рет артады, knтең: n kn  . m 57. Ауылдық жерде жүктемедегі кернеуді реттейтін трансформаторларлы 35/6-10 кВ төмендеткіш қосалқы станцияларды қоректендіретін 35 кВ ƏЖ сымдардың қимасы токтың экономикалық тығыздығына байланысты таңдалуы керек. Сымдардың қимасын таңдауда есептік жүктеме ƏЖ пайдалануға қабылданған жылынан бастап есептегенде алдағы 5 жылға қабылданады. Ауылдық жерлерде 35 кВ желілерде резервтеуге арналған ƏЖ 35 кВ үшін, апаттан кейінгі жəне жөндеу жұмыстарындағы тəртіптегі электр энергиясымен тұтынушыларды қоректендіруді қамтамасыз етуге байланысты, сымдар минималды қималарын рұқсат етілетін ұзақ мерзімді ток бойынша барынша аз қолдану керек. 58. Қуатты аралық іріктеуге əуе сымдарының жəне кəбіл желілері талсымдарының экономикалық қимасын таңдау əр учаске үшін учаскелердің есептеулеріне сəйкес жүзеге асырылады. Бұл ретте учаскелер үшін экономикалық қима шамасының арасындағы айырмашылық стандарттық қималар шкаласы бойынша бір сатыдағы деңгейде орналасса, басым тартылған учаске үшін экономикалық сəйкес келетін бірдей сым қимасын рұқсат етілетін көршілес учаскелер үшін қабылдауға болады. Ұзындығы 1 км дейін тармақталған тармақталу жүргізілетін əуе желісіндегідей болса қабылданады. Тармақталудың үлкен ұзындығында экономикалық қима осы тармақтардың есептік жүктемесімен анықталады. 59. Осы Қағидалардың 5-қосымшасының 36-кестесінде көрсетілген кернеуі 6-20 кВ болатын электр берілісінің желілері үшін ток тығыздығының шамасы кернеуді реттеу мен реактивті қуатты қарымталауда қолданатын құралдарды есепке алғанда, рұқсат етілетін шектен жоғары электр энергиясының қабылдағыштарында кернеуден ауытқуды тудырмағанда ғана қолданылуы мүмкін. 60. Кернеу 35 кВ жəне одан жоғары болғанда өткізгіштің келтірілген радиусы, сондай-ақ өткізгіштердің тегіс еместік коэффициентін келтіріп, теңіз деңгейінен жоғары аталған электр қондырғыларының орналасқан биіктігіндегі орташа жылдық тығыздық шамасы мен ауаның температурасын есепке ала отырып, тəждің пайда болу жағдайлары бойынша тексерілуі тиіс. Осының өзінде пайдалану кернеуіндегі анықталған кез келген өткізгіштің беткі қабатындағы ең үлкен кернеу өрісі орташа жалпы тəждің пайда болуына, сəйкес электр өрісінің бастапқы кернеуінен 0,9 аспауы тиіс. Одан басқа, өткізгіштер үшін тəждерден радио кедергілердің рұқсат етілетін деңгейін шарттар бойынша тексеру қажет. 4. Қысқа тұйықталу шарттары бойынша электр аппараттарын жəне өткізгіштерді таңдау 1. Жалпы талаптар 61. Қысқа тұйықталу (одан əрі – ҚТ) тəртібінде мыналар тексерілу қажет: 1) 1 кВ-тан асатын электр құрылғыларында: электрлік аппараттар, ток өткізгіштер, кəбілдер жəне басқа да өткізгіштер, сондай-ақ олар үшін тіреу жəне ұстап тұратын құрылғылар; ҚТ токтарының динамикалық қимылында сымдардың бір-біріне соғылуының алдын алу үшін 50 кА ҚТ жəне одан асатын соққылық токтағы электр берілісінің əуе желілері. Бұдан басқа, тармақталған сымдары бар желілер үшін тармақталған сымдардың тірегіштері арасындағы қашықтық тірегіштер мен сымдар соғылған кезде зақымдалудың алдын алу үшін тексерілуі қажет. Тез əрекет еткіш автоматты қайталап қосудың құрылғыларымен жабдықталған ƏЖ сымдары термиялық төзімділігі бойынша тексерілуі тиіс; 2) 1 кВ дейінгі электр құрылғыларында – тек үлестіруші қалқандар, ток сымдары жəне күштік шкафтар. Тек ҚТ тəртібіндегі ток трансформаторлары тексерілмейді. ҚТ токтарын ажыратуға арналған немесе өзінің жұмыс жағдайы бойынша қысқа тұйықталу тізбегін қоса алатын аппараттар, бұдан басқа барлық мүмкін болатын ҚТ токтарында осы операцияларды жасай алатындай қабілетке ие болу керек. ҚТ токтарына, олардың одан əрі қалыпты пайдалануына кедергі жасайтын электрлік, механикалық жəне деформациялық өзге де қирауға кез болмай, есептік жағдайларда осы токтарға шыдас беретін аппараттар мен өткізгіштер төзімді деп есептеледі. 62. Кернеуі 1 кВ асатын ҚТ тəртібінде тексерілмейтіндер: 1) электр динамикалық төзімділігі бойынша 60 А дейінгі номиналды токтағы қыстырмасы бар балқымалы сақтандырғыштармен қорғайтын аппараттар мен өткізгіштер; 2) термиялық төзімділігі бойынша олардың номиналды токтағы мен түріне тəуелді емес балқымалы сақтандырғыштармен қорғалған аппараттар мен өткізгіштер. Егер оның ағыту қабілеті осы Қағидалардың шарттарына сəйкес таңдалған болса жəне осы тізбекте мүмкін болатын ең аз апаттық токты ажыратуға қабілетті болса, тізбек балқымалы сақтандырғышпен қорғалған болып есептеледі; 3) жеке электр қабылдағыштарға баратын тізбектегі өткізгіштер, соның ішінде жалпы қуаты 2,5 МВ.А жəне жоғарғы кернеуі 20 кВ тең цехтық трансформаторларға, егер мынадай шарттар бір уақытта сақталған болса: технологиялық үрдістің тəртібі жойылуын тудырмайтындай етіп орындалған қабылдағыштардың көрсетілген электр қабылдағыштардың ажыратылуы резервте сақтаудың қажетті деңгейі электрлік немесе технологиялық бөлімде көзделген ; ҚТ кезінде өткізгіштің бұзылуы жарылыс немесе өртті тудырмайды; өткізгішті едəуір қиындықсыз ауыстыруға болады. 4) осы Қағидалардың 62-тармағының 3 тармақшасында көрсетілген жеке электр қабылдағыштарға өткізгіштер, сондай-ақ егер мұндай электр қабылдағыштар мен таратқыш тармақтар шағын кіші тарату орындары жəне шарттардың біреуі орындалса, өзінің мақсатына жауапсыз болып табылады; 5) трансформаторлар мен реактивті желілерді қоректендіретін 20 кВ дейінгі тізбектердегі ток трансформаторлары, қосылған өлшеуіш құралдар дəлдігінің қажетті класын қамтамасыз ете алмаса, ҚТ шарттары бойынша трансформацияның аса көтерілуі коэффициентін талап ететін жағдайларда; бұл ретте күштік трансформаторлар тізбектерінде жоғарғы кернеу жағында ҚТ тогына төзімді емес токтың трансформаторларын пайдалануды болдырмау керек, ал есепке алу құралдары кернеудің төменгі жағына қосылуы тиіс; 6) ƏЖ сымдары; 7) кернеу транформаторлары тізбектерінің аппараттары мен шиналары оларды жеке камераға немесе сақтандырғышқа немесе бөлек орнатылған қосымша резисторға орналастырғанда. 63. ҚТ токтарын анықтау үшін есептік схеманы таңдағанда осы электр құрылғылардың ұзақ мерзімді жұмыс жағдайларын көздеуіне сүйену жəне ұзақ пайдалануға көзделмеген электр құрылғыларын схемасының қысқа мерзімділік түрін өзгертуімен санаспау қажет. Электр құрылғылардың жөндеу жəне авариядан кейінгі жұмыстарындағы тəртіп схеманың қысқа мерзімділік өзгерістеріне қатысты емес. Есептік схема пайдалануға енгізу жоспарланғаннан 5 жылға кем емес мерзімде қарастырылып отырған құрылғы электрлік байланысатын сыртқы желілер мен генераторлық көздердің даму келешегін есепке алуы тиіс. Бұл ретте ҚТ токтарының есебін ҚТ бастапқы кезеңіне жақындата жүргізуге рұқсат етіледі. 64. ҚТ есептік түрі ретінде қабылданады: 1) үш фазалық ҚТ – қосалқы жəне тіреу болатын құрылғылары жатқызылатын аппараттар мен қатты шиналардың, электр динамикалық төзімділігін анықтау үшін; 2) үш фазалық ҚТ - аппараттар мен өткізгіштердің термиялық төзімділігін анықтау үшін; электр станциясының генераторлық кернеуінде – үш фазалық немесе екі фазалық, олардың қайсысының қызуы жоғары болатынына байланысты; 3) коммутациялық қабілеті бойынша аппараттарды таңдау – жерге (жерге үлкен токпен тұйықталу желілерінде) үш фазалық жəне бір фазалық ҚТ жағдайларынан пайда болатын белгілерден; егер сөндіргіш екі коммутациялық қабілеттілік белгісімен сипатталса – үш фазалық жəне бір фазалық – тиісінше шаманың екеуі бойынша. 65. ҚТ есептік тогы қарастырылып отырған тізбектің аппараттары мен өткізгіштері ҚТ кезінде неғұрлым ауыр жағдайларда қалған осы нүктесіндегі бұзылу жағдайларына сүйене отырып анықталады. Схеманың екі түрлі нүктесінде түрлі фазалардың жерге бір уақыттағы тұйықталу жағдайларымен санаспауға рұқсат етіледі. 66. Сөрелермен, жабындармен жəне т.б. бөлінетін қоректендіретін жинақтық шиналардан (желіден таралатын – негізгі тізбектің элементтерінен) бөлінген жəне реакторға дейінгі өткізгіштер мен аппараттар орналасқан жабық тарату қондырғыларының реактивті желілерінде, егер реактор сол ғимаратта орналасса жəне шиналарымен жалғанса реактор артындағы ҚТ тогы бойынша таңдалады. Жинақтық шиналардан шиналық тармақтар бөлгіш сөрелерге дейін жəне соңғысындағы оқшауланған өткізгіш ҚТ-дан реакторға дейін таңдалуы тиіс. 67. Термиялық төзімділікті есептеу кезінде есептік уақыт ретінде жақын ажыратқыштың ҚТ орнына орнатылған негізгі қорғаныстың əрекетінің жəне осы ажыратқыштың толық ағытылу уақытының (доғаның жану уақытын қоса), (СЖТ-əрекетін қоса) қосындысынан пайда болатын уақыт жиынтығы алынады. Негізгі қорғаныстың сезімтал емес аймағы бар болса (ток, кернеу, тежегіш жəне т.б. бойынша) термиялық төзімділікті ажыратқыштың толық сөну уақытын қоса осы аймақтағы зақымдануына əсер ететін қорғаныш əрекеті уақытына сүйене отырып қосымша тексеру қажет. Мұның өзінде ҚТ есептік тогы ретінде осы зақымдалу орнына сəйкес шамасы қабылданады. Қуаты 60 МВт жəне одан асатын генераторлар тізбектерінде қолданылатын жəне осындай қуаттағы генератор – трансформатор блоктарының тізбектеріндегі аппатура мен ток сымдары ҚТ тогы 4 сек. уақыт өткізгіштігімен анықталатын термиялық төзімділікпен тексерілуі тиіс. 2. Аппараттар мен өткізгіштерді таңдау үшін қысқа тұйықталу токтарын анықтау 68. Мыналар токтың экономикалық тығыздығы бойынша тексеруге жатпайды: 1 кВ жəне одан асатын электр қондырғыларында ҚТ токтарын ұстап тұратын құрылымдарға аппараттар мен өткізгіштерді таңдау үшін жəне анықтау үшін: 1) қарастырылған ҚТ нүктесінің қоректендіруіне қатысатын барлық көздер бір уақытта номиналды жүктемеде жұмыс атқарады; 2) барлық синхронды машиналар кернеудің автоматты реттеуіштеріне жəне қоздыруды еселеудің құрылғыларына ие; 3) ҚТ тогы аса үлкен мəнде болғанда қысқа тұйықталу орын алады; 4) барлық қоректену көздерінің электр қозғалтқыш күштері фаза бойынша сəйкес келеді; 5) əр сатының есептік кернеуі желінің номиналды кернеуінен 5 % жоғары қабылданады; 6) осы желіге жалғанған синхронды компенсаторлардың жəне асинхрондық электр қозғалтқыштардың ҚТ токтарына əсері есепке алынуы тиіс. Асинхрондық электр қозғалтқыштардың ҚТ тогына əсері, электр қозғалтқыштардың бірліктегі 100 кВт дейін қуаты болса, егер электр қозғалтқыштар ҚТ орнынан трансформацияның бір сатысымен бөлінсе, сондай-ақ, егер олар кез келген қуатта ҚТ орнынан екі немесе одан да көп трансформацияның сатысымен бөлініп тұрса, егер олардан ток ҚТ орнына негізгі ҚТ ток өтетін элементтер арқылы өтсе жəне олар айтарлықтай кедергіге (желілер, трансформаторлар жəне т.б.) ие болса ескерілуі керек. 69. 1 кВ жоғары электр қондырғыларда есептік кедергі ретінде электрлік машиналардың, күштік трансформаторлардың жəне автотрансформаторлардың, реакторлардың, əуе жəне кəбіл желілерінің, сондай-ақ ток сымдары индуктивті кедергісі қабылданады. Активті кедергі тек қана шағын қималы сымдары жəне болат сымдары бар тек ƏЖ, сондай-ақ үлкен активті кедергісі бар шағын қималы кəбілді желілер үшін есептеледі. 70. 1 кВ дейінгі электр қондырғыларда есептік кедергі ретінде оған тізбектің барлық элементтерінің индуктивті жəне активті кедергілерін қоса алғанда, тізбектің өткізгіш активті кедергілері қабылданады. Егер бұл ретте тізбектің толық кедергісі 10 % аса кішіреймесе, бір түрдің (активті немесе индуктивті) кедергісін елемеуге рұқсат етіледі. 71. 1 кВ дейінгі электр желілерінің төмендеткіш трансформаторлардан қоректену кезінде ҚТ тогын есептегенде, трансформаторға келген кернеу өзгеріссіз қалса бастапқы шартқа жəне оның номиналды кернеуге тең екендігіне сүйену қажет. 72. Ток шектеуші əрекеті бар балқымалы сақтандырғышпен қорғалған тізбектің элементтері электр динамикалық төзімдікке сақтандырғыш арқылы өтетін ҚТ токтың міндетті белгісіне қатысты тексеріледі. 3. Өткізгіштер мен оқшаулатқыштарды таңдау, қысқа тұйықталу токтарының динамикалық əрекеттерінің шарттары бойынша негізгі құрылғыларды тексеру 73. Қатты шиналарға ықпал ететін жəне олар арқылы оқшаулатқышқа берілетін жəне қатты құрылғыларды ұстайтын əрекеттер шиналық құрылғының механикалық тербелісін есепке алмағанда жəне фазалардағы токтар арасындағы ығысуды есепке ала отырып ең көп жылдам шамадағы үш фазалық ҚТ iу бойынша есептеледі. Жекелеген жағдайларда шиналардың механикалық тербелісі жəне шиналардың құрылғысы есепке алынуы мүмкін. Иілгіш өткізгіштерге жəне оларды қолдайтын оқшаулатқыштарға, құрылымдарға, шықпаларға əсер ететін күштің импульстары көршілес фазалар арасындағы екі фазалық тұйықталудың орта шаршылық (өту уақыты ішінде) тогы бойынша есепке алынады. Тармақталған өткізгіштер жəне иілгіш ток өткелдерінде ҚТ тогының өзара əрекеті дəл сол фаза өткізгіштерінде үш фазалық қолданыстағы шама бойынша анықталады. Иілгіш ток сымдары шырматылудан тексерілуі қажет.

(Жалғасы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 12-13-беттерде). 74. Өткерме жəне тіреу оқшаулатқыштарының қатты шиналарымен ҚТ кезінде берілген есептеумен табылған 110 сəйкес механикалық əрекет дара оқшаулатқыштарды қолданғанда ең төмен қиратқыш күштеменің тиісті кепілдік шамасының 60 % аспайтынын қолданғанда; біріккен тірегіш оқшаулатқыштарда - бір оқшаулатқыш қиратқыш күштеменің 100 % аспайтындай құрауы тиіс. Құрамды салалы шиналарды қолданған кезде (көп сызықтық, екі швеллерден жəне т.б.) механикалық кернеулер фазалардың өзара əрекеттесуі мен əрбір шина элементтерінің өзара əрекетесуінен кернеудің арифметикалық сомасындай болады. Қатты шиналар материалындағы ең көп механикалық кернеу үзілуден 0,7 уақытша кедергісінен асып түспеуі тиіс. 4. Қысқа тұйықталу кезіндегі қыздыру жағдайында өткізгіштерді таңдау 75. ҚТ кезінде өткізгіштердің қыздыру температурасы шекті рұқсат етілетін мынадай шамадан жоғары болмауы тиіс, 0С: Шиналар: мыс алюминий болат, тікелей байланысы жоқ болат, аппаратқа тікелей қосылған Кернеудегі қоректендірілген қағаз оқшаулағышы бар кəбілдер, кВ: 10-ға дейін 20 - 220 Мыс жəне алюминий талсымдары мен оқшаулағыштары бар кəбілдер мен оқшауланған сымдар: Поливинилхлоридті жəне резеңке Полиэтиленді Оқшауланбаған мыс сымның керілуі кезінде, Н/мм2 20-дан кем 20 жəне одан көп Оқшауланбаған алюминий сымның керілуі кезінде, Н/мм2 10-нан кем 10 жəне одан көп Болат – алюминий сымдарының алюминий бөлігі

300 200 400 300 200 125 150 120 250 200 200 160 200

76. Осы Қағидалардың 60 жəне 61-тармақтарына сəйкес талап етілген жағдайларда кəбілдерді ҚТ токтарының қыздыруға қатысты кəбілдерін: 1) кəбілдің басында ҚТ-ға сүйене отырып бір құрылыс ұзындығының дара кəбілдері; 2) жаңа қималы əр учаскенің басында ҚТ-сүйене отырып ұзындық бойынша сатылы қималы дара кəбілдер; 3) тікелей шоқ артындағы ҚТ-ға сүйене отырып (ҚТ өтпе ток бойынша) екі немесе одан көп параллельді қосылған кəбілдердің шоғы тексерілуі тиіс. 77. АҚҚ тез əрекет ететін құрылғылармен жабдықталған өткізгіш желілер мен аппараттарды термиялық төзімділікке тексеру кезінде осындай желілер бойынша ҚТ тоғының өтуінің жиынтық ұзақтығының артуынан қыздырудың артуы есепке алынуы тиіс. Қыздыруға тексерген кезде ƏЖ тарамдалған сымдары ҚТ жағдайларында жиынтық қималы бір сым ретінде қарастырылады. 5. Коммутациялық қабілеті бойынша аппараттарды таңдау 78. 1 кВ жоғары ажыратқыштар: 1) қалпына келетін кернеудің параметрлерін есепке ала отырып ажырату қабілеті бойынша; 2) қосқыштық қабілеті бойынша таңдалады. Бұл ретте генераторлық кернеу жағында орнатылған генераторлардың ажыратқыштары қарсы фазалар жағдайында синхронды емес қосылуға ғана тексеріледі. 79. Сақтандырғыштар ажырату қабілеті бойынша таңдалады. Бұл ретте, есептік ток ретінде сақтандырғыштардың ток шектеуіш қабілетін есепке алмай, бастапқы ҚТ тогын құрайтын қолданыстағы кезеңді шама қабылданады. 80. Жүктеме ажыратқыштары жəне қысқа тұйықтауыштары ҚТ-ға қосқан кезде пайда болған шекті рұқсат етілетін тогы бойынша таңдалады. 81. Бөліктеуіштер мен айырғыштарды ҚТ кезінде коммутациялық қабілеті бойынша тексеру талап етілмейді. Жүктелмеген желілерді, жүктелмеген трансформаторларды немесе параллельді тізбектердің теңдеу токтарын, ажырату-қосу үшін бөліктеуіштер мен айырғыштарды қолдану кезінде – бөліктеуіштер мен айырғыштар осындай ажырату-қосу тəртібі бойынша тексеріледі. 5. Электр энергиясын есепке алу жəне қуатты бақылау 1. Жалпы талаптар 82. Белсенді электр энергиясын есепке алу: 1) электр станциясының генераторларымен өндірілетін; 2) қосалқы станция мен электр станциясының жеке жəне шаруашылық қажеттілігіне тұтынылған; 3) электр станция шиналарынан таралатын желілер бойынша тұтынушылар мен көтерме сатып алушыларға тікелей босатылған; 4) басқа энергия жүйелеріне жəне мемлекеттерге босатылған немесе олардан алынған; 5) электр желілерінен тұтынушылар мен көтерме сатып алушыларға тікелей босатылған энергияның санын анықтауды қамтамасыз етеді. 83. Бұдан басқа, белсенді электр энергиясын есепке алу: 1) энергожүйе кернеулерінің түрлі кластарындағы электр желілеріне электр энергиясының түсуін анықтау; 2) теңгерімдік тиесілік шегінде шаруашылық субъектілерімен электр энергиясының теңгерімін құрастыру; 3) тұтынушылардың өздері берген тұтыну тəртібін жəне электр энергиясының теңгерімін сақтауды бақылау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. 84. Қуатты бақылау: 1) электр станциясының генераторларымен өндірілетін; 2) электр станциялары мен қосалқы станциялардың жеке жəне шаруашылық қажеттіліктеріне тұтынылатын; 3) тұтынушыларға тікелей электр станцияларынан таралатын желілер бойынша көтерме сауда сатып алушыларына жəне тұтынушыларға тікелей босатылатын; 4) басқа энергия жүйелеріне жəне мемлекеттерге босатылған немесе олардан алынған; 5) электр желілерінен көтерме сауда сатып алушыларына жəне тұтынушыларға тікелей босатылған белсенді қуат туралы ақпаратты басқарудың жоғары деңгейіне өлшеу (берілген аралықтарымен нақты уақыт режимінде), жинау, сақтау жəне тапсыруды қамтамасыз етеді. Мұның өзінде: электр энергиясын көтерме нарық субъектілері мен теңгерімдік тиесілік шекарасындағы шаруашылық субъектілерінің қуат теңгерімін құрастыруы; көтерме нарық субъектілерінің қуат теңгерімі мен тұтыну тəртібін сақтауды бақылау мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. 85. Реактивті электр энергиясын есепке алу, егер осы мəліметтер бойынша берілген қарымталауыш құрылғылардың жұмыс тəртібіне есептеулер немесе бақылау жүргізілсе, тұтынушының электрмен жабдықтаушы ұйымнан алған немесе оған босатылған реактивті электр энергиясының санын анықтау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. 2. Электр энергиясын есепке алу құралдарын орнату пункттері 86. Коммерциялық санауыштарды (соның ішінде коммерциялық есеп жүйесінің құрамына кіретіндер) электр энергиясы нарығының субъектілерімен электр энергиясын сатып алу-сату нүктелерінде жəне тұтынушы мен электрмен жабдықтаушы ұйымның желілерінің бөлініс шекарасында орнатылуы қажет. 87. Белсенді электр энергиясының коммерциялық санауыштары электр станцияларда: 1) генератормен өңделген барлық электр энергиясы есепке алынатындай əр генератор үшін осындай есеппен; 2) электр энергиясы ағымы бағытының өзгеруі мүмкін болатын кернеу генераторы шиналарының барлық жалғанымдары үшін - электр энергиясын екі бағытты санауышы; 3) жүйеаралық жəне мемлекетаралық электр берілісінің желілері үшін – босатылған жəне алынған электр энергиясын есепке алатын электр энергиясының екі бағытты санауышы; 4) тұтынушылардың иелігіндегі жəне электр станциясы шиналарынан таралатын барлық сыныптардағы кернеудің желілері үшін орнатылуға тиіс; Электр станциялары шиналарынан таралатын 10 кВ дейінгі желілер үшін есептеу тізбегін, қыспақтау жанамасын орындау, сондай-ақ санауыштарды орнату үшін орын қарастыру қажет; 5) өз қажеттіліктерінің (ӨҚ) негізгі кернеу шиналары (1 кВ жоғары) қоректенетін барлық желілер жəне трансформаторлар үшін орнатылуы тиіс: Санауыштар жоғары кернеу жағына орнатылады; егер электр станциясының ӨҚ трансформаторлары 35 кВ жəне одан жоғары шиналарынан немесе 10 кВ жоғары кернеуге бұғаттанудан тармақтарынан қоректенетін болса санауыштарды трансформаторлардың төменгі кернеуі жағына орнатуға жол беріледі; 6) электр станциясының ӨҚ тарату құрылғысына жалғанған сыртқы тұтынушылар мен шаруашылық қажеттілік желілері үшін; 7) коммерциялық есепке алуы бар жалғанымдар үшін орағытпа ретінде пайдаланылатын шина жалғаушы ажыратқыш (секцияаралық) үшін немесе əр орағытпалы ажыратқыш үшін – электр энергиясының екі бағытты санауышы орнатылуы тиіс. Автоматтандырылған коммерциялық есепке алу жүйелерімен жабдықталған электр станцияларында көрсетілген жүйелер электр энергиясын орталықтандырылған коммерциялық, сондай-ақ техникалық есепке алу үшін пайдаланылады. 88. Қуаты 1 МВт дейінгі электр станцияларында активті электр энергиясының коммерциялық санауыштарын тек қана тарамдалатын желілер мен генераторлар үшін немесе ӨҚ трансформаторлары мен генераторлары үшін ғана орнатуға рұқсат беріледі. 89. Энергожүйенің қосалқы станциясында белсенді электр энергиясының коммерциялық санауыштары: 1) тұтынушылардың иелігіндегі электр берілісі желілерінен тарамдалатын əр желі үшін; 2) электр берілісінің жүйеаралық желілері үшін – босатылған жəне алынған электр энергиясын есепке алатын электр энергиясының екі бағытты санауышы, осы желілерден басқа энергия жүйелеріне тармақталу болғанда – осы энергия жүйелерінің қосалқы станцияларындағы кірмелерде алынған жəне босатылған электр энергиясын есепке алатын электр энергиясының екі бағытты санауышы; 3) ӨҚ трансформаторларында; 4) ӨҚ шиналарына қосылған сыртқы тұтынушылардың (кент жəне т.б.) немесе шаруашылық қажеттілік желілері үшін; 5) коммерциялық есепте бар, жалғаным үшін орағытпа ретінде қолданатын шина жалғастырғыш (секцияаралық) ажыратқыш үшін немесе əр орағытпа ажыратқыш үшін – электр энергиясының екі бағытты санауышы орнатылуы тиіс. 10 кВ дейінгі желілер үшін барлық жағдайларда қысқыштардың жинағы, есепке алу тізбектері орындалуы, сондай-ақ санауыштарды орнату орындары қарастырылуы тиіс. 90. Тұтынушыға иелігіндегі қосалқы станцияда белсенді электр энергиясының коммерциялық санауыштары: 1) қоректенетін кернеуде басқа тұтынушы немесе энергожүйенің басқа қосалқы станциясымен электрлік байланыс болмаса, тұтынушының қосалқы станциясының электр берілісі желілерінің кірмесінде (қабылдау соңында); 2) қоректенуші кернеуде басқа тұтынушының болуы немесе энергия жүйесінің басқа қосалқы станциясымен электрлік байланысы болғанда тұтынушының қосалқы станциясы трансформаторларының жоғары кернеу жағына орнатылады. ҚТ тогы шиналарды дифференциалды қорғау сипаттамалары бойынша таңдалған ток трансформаторы жағдайларында электр энергиясын есепке алудың талап дəлдігін қамтамасыз етпесе, сондайақ қолданыстағы ток трансформаторларында 0,5 дəлдік сыныбындағы орама болмаса, трансформаторлардың төменгі кернеу жағына санауыштарды орнатуға жол беріледі. Коммерциялық санауыштарды (КЕҚ, ҚЕҚҚ) қосу үшін күштік трансформаторлардың төменгі кернеу жағынан қосымша ток трансформаторлары жинақтарын орнату мүмкін болмаған жағдайда 6-10 кВ тарамдық желілерде есепке алуды ұйымдастыруға жол беріледі. Тұтынушының екі немесе одан көп есепке алу орындары болғанда, сондай-ақ жиынтықты 1 МВт жоғары қуатты тұтыну кезінде электр энергиясын коммерциялық есепке алудың автоматтандарылған жүйесін қолдану қажет; 3) егер жоғары кернеу жағында өлшеу трансформаторларын қолдану басқа мақсатты қажет етпесе, күштік трансформаторлардың орташа жəне төменгі кернеуі жағына; 4) егер өз қажеттіліктеріне босатылған электр энергиясы ӨҚ трансформаторларында басқа санауыштармен есепке алынбаса; мұның өзінде санауыштарды төменгі кернеу жағына орнату қажет; 5) егер тұтынушылардың трансформаторлары мен желілерінен олардан басқа дербес теңгерімдегі сыртқы тұтынушы (субабонент) қоректенетін болса, негізгі тұтынушы мен сыртқы тұтынушының шекара бөлінісінде. Əр тарификациялық топтың тұтынушылары үшін жеке коммерциялық санауыш орнатылады. 91. Коммерциялық есепке алу үшін активті жəне реактивті энергияны бір мезгілде есепке алатын коммерциялық санауыштарды қолдану кезінде реактивті энергияның жеке санауыштарын орнату талап етілмейді. Реактивті энергияны бір мезгілде есепке алатын, активті энергияны коммерциялық есепке алу үшін микропроцессорлы санауыштарды қолдану кезінде реактивті энергияның жеке санауыштарын орнату талап етілмейді. Қалған жағдайларда реактивті электр энергиясының санауыштары орнатылады: 1) реактивті қуатты қолдануға рұқсат етілгендігін есепке ала отырып электр энергиясы үшін төлем жасайтын тұтынушылар үшін активті электр энергиясының санауыштары орнатылған схеманың сол элементтерінде; 2) егер энергожүйенің желілеріне берілген электр энергиясы үшін есеп айырысу жүргізілетін болса немесе берілген жұмыс тəртібін бақылауды жүзеге асыратын болса, тұтынушылардың реактивті қуат көздерінің жалғанымдарында орнатылады. Егер тұтынушы тарапынан энергия жүйесінің келісімімен реактивті электр энергиясын энергожүйе желілеріне беру жүргізілсе, активті электр энергиясының коммерциялық санауыш орнатылған схеманың сол элементтерінде реактивті электр энергиясының екі бағытты санауышы орнатылады. Қалған жағдайларда реактивті электр энергиясын реверстенбеген санауышы орнатылады. 3. Коммерциялық санауыштарға қойылатын талаптар 92. Коммерциялық ретінде қолданылатын электр энергиясының санауышы сертификатталуы жəне Қазақстан Республикасының өлшемдер бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің тізіліміне енгізілуі тиіс. Əрбір орнатылған коммерциялық санауыш бекіту құрылғысында қаптамасы, тексерілген таңбасы бар пломбалары, ал электр санауыштардың қысқыштар қатарына қол жетімділікті болдырмайтын, басқа құрылғыда немесе қысқыш қалпағында электрмен жабдықтаушы жəне (немесе) энергия беруші ұйымның пломбасы болуы тиіс. Жаңадан орнатылатын санауыштарда орнатылған мерзімі 12 айдан аспайтын тексеру пломбасы болуы тиіс. 93. Үш фазалы токтың активті жəне реактивті электр энергиясын есепке алуды үш фазалы санауыштардың көмегімен жүргізілуі қажет. 94. Есептеудің əртүрлі нысандары үшін активті жəне реактивті электр энергиясын коммерциялық есепке алудың санауышының дəлдік сыныбы осы Қағидалардың 5-қосымшаның 37-кестесінде келтірілген. Осы Қағидалардың 94-103 тармақтарына сəйкес сымдардағы кернеудің түсуін есепке ала отырып, кернеу мен ток трансформаторларының санауыштарының кінəратын қоса алғанда, коммерциялық есепке алу кешенінің жалпы кінəраты жүктеме қуаттың пайызы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 38-кестесінде келтірілгеннен аспауы тиіс. 4. Өлшеуіш трансформаторларды қолдану арқылы есепке алу 95. Электр энергиясын коммерциялық есепке алу санауыштарын жалғау үшін ток жəне кернеу трансформаторларының дəлдік сыныбы осы Қағидалардың 5-қосымшасының 39-кестесінде келтірілгеннен төмен болмауы тиіс. Өлшеуіш құралдарын, техникалық есепке алудың санауыштарын жалғау үшін дəлдік сыныбы 0,5 кернеу жəне ток трансформаторларын қолдану қажет. 96. Егер ток жалғанымның ең жоғары жүктемесі кезінде ток трансформаторының екінші реттік оралымында номиналды ток санауышын 40 % кем емес, ал ең төмен жұмыс жүктемесінде – 5 % кем емес болғанда жоғарылатылған трансформация пайызымен (электр динамикалық жəне термиялық беріктігінің немесе шиналарды қорғау шарттары бойынша) ток трансформаторын қолдануға жол беріледі. Ток трансформаторларының екінші реттік орамасына санауыштардың ток орамасын жалғау қорғаныс тізбесінен бөлек жəне электр өлшеуіш аспаптармен жүргізіледі.

17 сəуір 2013 жыл

97. Оларды жеке жалғау қосымша ток трансформаторларын орнатуды талап етсе, ал бірге жалғау есепке алуға қызмет ететін трансформаторлардың тізбектерінің сенімділігіне жəне дəлдік сыныбының төмендеуіне əкелмесе жəне релелік қорғау құрылғыларының қажетті сипаттамаларын қамтамасыз етпесе, ток тізбектерін бірлестіре жалғауға жол беріледі. Коммерциялық санауыштарды жалғау үшін аралық ток трансформаторларын қолдануға тыйым салынады. 98. Санауыштар жалғанатын өлшеуіш трансформаторлардың екінші реттік оралымының жүктемесі номиналды шамадан аспауы қажет. Коммерциялық санауыштардың кернеу тізбектеріндегі сымдар мен кəбілдердің ұзындығы мен қимасын осы тізбектегі кернеу шығындары дəлдік сыныбы 1,0 кернеу трансформаторларынан қоректену кезінде 0,5 % аспауы жəне дəлдік сыныбы 0,5 кернеу трансформаторларынан қоректену кезінде 0,25 % номиналды кернеуден аспайтындай етіп таңдалуы тиіс. Осы талапты қамтамасыз ету үшін кернеу трансформаторынан санауыштарға дейін жеке кəбілдерді қолдануға жол беріледі. Кернеу трансформаторынан техникалық есепке алу санауыштарына дейінгі кернеу шығындары номиналды кернеудің 0,5 %-ынан артпайтындай құралуы тиіс. Мемлекетаралық ƏЖ, 110 кВ жəне одан жоғары ƏЖ, 10 МВ×А жəне одан жоғары генераторлардың, трансформаторлардың электр энергиясының санауыштары кернеу трансформаторларына жеке кəбілдермен (ТҚ аталған секциясының санауыштар тобына немесе əрбір жалғанымның санауыштары үшін жеке кəбіл) қосылуы тиіс. 99. 110 кВ жəне одан жоғары электр берілісі желілерінде коммерциялық санауыштарды жалғау үшін қосымша ток трансформаторларын орнатуға жол беріледі (санауыштарды жалғау үшін екінші реттік орамасы жоқ болса, талап етілетін дəлдік сыныбында санауыштар жұмысын қамтамасыз ету үшін екінші реттік орамалар жүктемесінің шарттары бойынша жəне т.б.) 100. Санауыштардың тізбектерін қоректендіру үшін бір фазалы, сондай-ақ үш фазалы кернеулер трансформаторы, соның ішінде оқшаулауды бақылау үшін қолданылатын төрт жəне бес өзекті трансформаторларда қолданылуы мүмкін. Есепке алу тізбегі дербес қыспақтар жинамасына немесе қыспақтардың ортақ қатарындағы секцияларға шығарылады. Қыспақтары жоқ жинамасы болмаса, онда сынаулар блоктарын орнату қажет. Қыспақтар ток трансформаторларының екінші реттік тізбегінің қысқа тұйықталуын, санауыштың токтық тізбектерін жəне санауыштардың əрбір фазасында кернеу тізбектерін оларды ауыстыру немесе тексеру кезінде ажыратылуын, сондай-ақ сымдар мен кəбілдерді ажыратусыз үлгілік санауыштардың қосылуын қамтамасыз етуі тиіс. Коммерциялық санауыштардың жəне қыспақтарының жинамасы жəне қорапшаларының құрылымы оларды пломбалау мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. 101. Есепке алу үшін ғана қолданылатын жəне жоғары кернеу жағында сақтандырғышпен қорғалған кернеу трансформаторларында сақтандырғыштың бүтіндігіне бақылау болуы тиіс. 102. Шиналардың бірнеше жүйелерінде жəне əрбір кернеу трансформаторын тек өзінің шина жүйесіне жалғағанда əрбір жалғанымдағы санауыштар тізбегін тиісті шиналар жүйесінің кернеу трансформаторына ауыстырып қосу үшін арналған қондырғы болуы тиіс. 103. Коммерциялық есепке алу үшін пайдаланылатын кернеу трансформаторларының жоғары кернеулері жағында сақтандырғыштары орнатылған қосалқы станциялардың торларының жəне есіктерінің құралымдары олардың пломбалану мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. Коммерциялық есепке алу үшін пайдаланылатын кернеу трансформаторларының ажыратқыш жетек саптарының пломбалайтын тетігі болуы тиіс. 5. Санауыштарды орнату жəне оларға қосылатын электр сымдары 104. Санауыштар қызмет көрсету үшін оңай қолжетімді, құрғақ үй-жайларда, жұмыс істеуіне барынша кең жəне қысылтың емес, қысқы уақыттағы температурасы 0 0С төмен емес жерде орнатылуы тиіс. Жалпы өндірістік орындаудағы санауыштарды өндірістік жағдайлар бойынша температурасы +40 0С жиі артатын, сондай-ақ агрессивті орталы үй-жайларда орналастыруға рұқсат етілмейді. Санауыштарды жылытылмайтын үй-жайларда жəне электр станцияларының жəне қосалқы станциялардың тарату қондырғыларының дəліздерінде, сондай-ақ сыртқы құрылғы шкафтарында орналастыруға жол беріледі. Мұның өзінде жылыту шкафтары, бүркеншік ішінде оң, бірақ +20 0С жоғары емес температураны қамтамасыз ету үшін ішінде электр лампасы немесе қыздыру элементтері бар ауаны жылытатын қалпақтар арқылы қыс уақытында олардың стационарлық қымталуы қарастырылуы тиіс. 105. Электр энергиясын есепке алуға арналған жалпы өнеркəсіптік орындаудағы санауыштар дайындаушы зауыт белгілеген диапазондағы, қоршаған ортаның температурасындағы үй-жайларда орнатылады. Осындай үй-жайлар болмаса санауыштар жыл бойы қажет температура сақталатын арнайы шкафтарға орналастырылады. 106. Санауыштар қатты құралымы бар шкафтарда, жинақтық тарату қондырғыларының камераларында (ЖТҚ, ЖТҚК), панельдерде, қалқандарда, қуыс орындарда, қабырғаларда орнатылады. Санауыштарды пластмасса немесе металл қалқандарда бекітуге жол беріледі. Еденнен санауыштардың қыспақтар қорабына дейінгі биіктігі 0,8-1,7 м шегінде болуы тиіс. 0,8 м-ден кем, бірақ 0,4 м кем емес биіктікке жол беріледі. 107. Санауыштардың механикалық зақымдану қаупі бар немесе олар ласталатын орындардағы, немесе бөгде адамдар үшін қол жетімді орындардағы (өтпелерде, баспалдақтар алаңы жəне т.б.) санауыштар үшін циферблат деңгейінде əйнегі бар жабылатын шкаф қарастырылуы тиіс. Осыған ұқсас шкафтар осылайша төменгі кернеу жағында (тұтынушылардың кірмесінде) есепке алуды орындау кезінде санауыштар мен ток трансформаторларын бірлестіре жайғастыру үшін орнатылуы тиіс. 108. Шкафтардың, қуыстардың, қалқандардың жəне т.б. құралымдары жəне көлемдері санауыштардың қыспақтарына жəне ток трансформаторларына еркін кіруді қамтамасыз етуі тиіс. Одан басқа, санауышты ыңғайлы ауыстыру жəне 10 кемінде еңіспен орнату мүмкіндігі қамтамасыз етілуі тиіс. Оның бекіту құралымы санауышты өң жағынан орнату жəне орнынан алу мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. 109. Санауыштарға электр тартылымдары осы Қағидалардың 15-тарауында келтірілген талаптарға жауап беруі тиіс. 110. Есептік санауыштар электр тартылымдарында дəнекерлеудің болуына жол берілмейді. 111. Санауыштарға жалғанған сымдар мен кəбілдердің қимасы осы Қағидалардың 837) тармағына сəйкес қабылдануы тиіс. 112. Тікелей қосылатын санауыштарды жалғау үшін электр таратылымдарын монтаждау кезінде санауыштардың жанынан ұзындығы 120 мм кем емес сымдардың ұшын қалдыру қажет. Санауыш алдындағы оқшаулаудың немесе ұзындығы 110 мм нөлдік сым қабықшасының айрықша бояуы болуы тиіс. 113. 380 В дейінгі кернеу желісінде санауыштарды қауіпсіз орнату жəне ауыстыру үшін санауышты оған дейін кемінде 10 м қашықтықта орнатылған коммутациялық аппарат немесе сақтандырғыштармен ағыту мүмкіндігін қарастыру тиіс. Кернеуді алу санауышқа жалғанған барлық фазалардан қарастырылуы тиіс. 380 В дейінгі кернеуде санауыштарды жалғау үшін пайдаланылатын ток трансформаторлары, қуат ағымының бағыты бойынша коммутациялық аппараттардан кейін орнатылуы тиіс. 114. Санауыштарды жəне ток трансформаторларын жерге тұйықтау (нөлдеу) осы Қағидалардың 7-тарауының талаптарына сəйкес орындалуы тиіс. Мұның өзінде, 1 кВ дейін ток трансформаторларынан жəне санауыштардан жерге тұйықтау жəне нөлдеу қорғаныс өткізгіштері ең жақын кернеу қыспақтар жинамасына дейін мыс болуы тиіс. 115. Нысанда санауыштардың панельдерінде электр энергиясының жеке есепке алумен бірнеше жалғанымдар бар болса, жалғанымдар атаулары жазылуы тиіс. 6. Техникалық есепке алу 116. Ақпараттық немесе басқарушы есептеуші кешендерімен жабдықталмаған агрегаттары (блоктары) бар жылу жəне атом электр станцияларында стационарлық орнатылады немесе техникалық-экономикалық көрсеткіштерді есептеу мүмкіндігі үшін СП жүйесінде техникалық есепке алудың көшірмелі инвентарлы санауыштары қолданылады. Мұның өзінде, активті электр энергиясының санауыштарын орнату өз қажетінің негізгі кернеудегі (1 кВ жоғары) тарату қондырғысының шиналарынан қоректенетін барлық электр қозғалтқыштардың тізбектерінде жəне осы шиналардан қоректенетін барлық трансформаторлардың тізбектерінде жүргізіледі. 117. Көлденең байланысты (ортақ бу құбырына ие) қосалқы станцияларда жоғарылатқыш трансформатордың генераторлы кернеу жағында коммерциялық генераторлық санауыштар жұмысының дұрыстығын бақылау үшін қолданылатын активті электр энергиясының техникалық есепке алу санауыштарын орнатудың техникалық мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. 118. Техникалық есепке алу үшін активті электр энергиясының санауыштары кернеуі 35 кВ жəне одан жоғары қосалқы станцияларда: энергия беруші ұйымның теңгеріміндегі күштік трансформаторлардың орташа жəне төменгі кернеу жақтарында; 6 кВ жəне одан жоғары электр берілісінің əрбір тарамдалған желілерінде орнатылады. Реактивті электр энергиясын техникалық есепке алу 35 кВ жəне одан жоғары қосалқы станциялардың күштік трансформаторларының орташа жəне төменгі кернеулер жағында ұйымдастырылады. Активті электр энергиясын есепке алу үшін микропроцессорлық санауыштарды қолдану кезінде реактивті энергияның жеке санауыштарын орнату талап етілмейді. 119. Кəсіпорындарда стационарлық (пайдаланым жағдайында) немесе өнімнің немесе жартылай фабрикаттың бірлігіне электр энергиясының шығынын анықтау үшін, цехтардың, технологиялық желілердің, жекелеген энергия сыйымды агрегаттардың электр энергиясы шығынының лимиттерін сақтауды бақылау үшін инвентарлық көшпелі санауыштарын қолдану қарастырылады. Кəсіпорынның кірмесінде техникалық (бақылау) есепке алу санауыштарын, егер де осы кəсіпорынмен коммерциялық есепке алу энергиямен жабдықтаушы ұйымдардың қосалқы станцияларында немесе электр станцияларында орнатылған санауыштар бойынша жүргізілсе, орнатуға жол беріледі. Кəсіпорындарда техникалық есепке алу санауыштарын орнатуға жəне орнынан алуға энергиямен жабдықтаушы ұйымдардың рұқсаты талап етілмейді. 120. Кəсіпорындарда техникалық есепке алу құралдары (санауыштар жəне өлшеуіштік трансформаторлар) тұтынушылардың өз қарауларында болуы тиіс жəне осы Қағидалардың 91-тармағының (энергиямен жабдықтаушы ұйымдардың пломбасының болуы туралы талаптарды қоспағанда), 92 жəне 93-тармақтарының талаптарын қанағаттандыруы тиіс. 121. Активті электр энергиясы санауыштарының жəне техникалық есепке алу құралдарының дəлдік сыныбы 0,5 кем болмауы тиіс. Қуаты кемінде 1 МВ×А электр қондырғысы үшін дəлдік сыныбы 1,0 техникалық есепке алу құралдарын пайдалануға жол беріледі. Реактивті электр энергиясы санауыштарының жəне техникалық есепке алу құралдарының дəлдік сыныбын активті электр энергиясын коммерциялық есепке алу санауыштарының дəлдігінің тиісті сыныбынан бір сатыға төмен таңдауға жол беріледі. 6. Электрлік шамаларды өлшеу 1. Жалпы талаптар 122. Барлық өлшеу құралдары заңмен белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасында қолданылуға рұқсат етілген болуы тиіс. Электрлік шамалардың өлшеу құралдары мынадай негізгі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: 1) өлшеуіш аспаптардың дəлдік тобы 2,5 аспауы тиіс; 2) өлшеуіш шунттардың, қосымша резисторлардың, трансформаторлардың жəне түрлендіргіштердің дəлдік класы осы Қағидалардың 5-қосымшасындағы 40-кестеде келтірілгендерден аспауы тиіс; 3) құралдарды өлшеу шегі номиналды шамадан өлшем шамасына неғұрлым ұзақ ауытқушылық болуы мүмкіндігін есепке ала отырып таңдалуы тиіс. 123. Өлшеуіш құралдарды орнату басқару жүзеге асырылатын орыннан жүзеге асырылуы тиіс. Қосалқы станцияларда жəне гидро электр станцияларында жедел қызметкерлердің тұрақты кезекшілігінсіз стационарлы көрсететін құралдарды орнатпауға жол беріледі, мұның өзінде арнайы оқытылған персоналдың көшпелі құралды жалғауы үшін орын көзделуі тиіс. 124. 110 кВ жəне одан жоғары электр берілісі желілеріндегі, сондай-ақ генераторлар мен трансформаторларда өлшеулер үздіксіз жүргізіліп отырылуы тиіс. Өлшеулерді көрсететін құралдар кешенінің бірнеше жалғанымына (бірінші абзацта көрсетілгендер бұған кірмейді) ортақ «шақыру бойынша», сондай-ақ орталықтандырылған бақылаудың басқа құралдарын қолдануға жол беріледі. 125. Басқару орнының жедел контурында тіркелген құралдарды орнату кезінде сол шамадағы үздіксіз өлшеуге арналған көрсететін құралдарды орнатпауға жол беріледі. 126. Токты өлшеу, технологиялық үрдіс немесе құрал-жабдықтарды жүйелі бақылау үшін қажет болғанда, барлық кернеу тізбегінде жүргізілуі тиіс. 127. Тұрақты токты өлшеу мына тізбектерде жүргізілуі тиіс: 1) тұрақты ток генераторларында жəне күштік түрлендіргіштерде; 2) аккумуляторлы батареялар, зарядты, зарядасты жəне разрядты қондырғыларда; 3) синхронды генераторларды, компенсаторларды, сондай-ақ реттелетін қоздырылатын электр жылжытқыштарды қоздыру. Тұрақты токтың амперметрлері егер ток бағытын өзгерту мүмкін болса екі жақты шкаласы болуы тиіс. 128. Ауыспалы үш фазалы токтың тізбегінде бір фазалы ток өлшенеді. Əр фазаның тогын өлшеу жүргізілуі тиіс: 1) қуаты 12 МВт жəне одан көп синхронды турбогенератор үшін; 2) фазалық басқарумен электр берілісі желісі үшін, негізделген жағдайларда, 220 кВ жəне одан жоғары үш фазалық басқарудағы электр берілісі желілерінің əрбір фазасындағы токты өлшеу көзделеді; 3) доғалық электр пештері үшін. 129. Кернеуді өлшеу жүргізілуі тиіс: 1) жеке жұмыс істей алатын тұрақты жəне ауыспалы токтың жинақтық шиналарының секцияларында. Өлшеудің бірнеше нүктесіне ауыстырып қосумен бір құралды орнатуға болады. Қосалқы станцияларда, егер жоғары кернеу жағындағы кернеу трансформаторларын орнату басқа мақсаттарды қажет етпесе, төмен кернеу жағында ғана кернеуді өлшеуге жол беріледі; 2) тұрақты жəне ауыспалы токтың генераторларының, синхрондық компенсаторларының тізбегінде, сондай-ақ жекелеген жағдайларда арнайы мақсаттағы агрегаттар тізбектерінде. Генераторларды немесе басқа да агрегаттарды автоматты түрде іске қосу кезінде оларда кернеуді үздіксіз өлшеу үшін құралдарды орнату міндетті емес; 3) қуаты 100 кВт жəне одан жоғары синхрондық машиналарды қоздыру тізбектерінде. Гидрогенераторларды қоздыру тізбектерінде өлшеулер міндетті емес; 4) күштік түрлендіргіштердің, аккумулятор батареяларының, зарядтау қондырғыларының тізбектерінде; 5) доға сөндіру реакторларларының тізбектерінде. 130. Үш фазалы желілерде бір фазааралық кернеуді өлшеу жүргізіледі. Тиімді жерлендірілген бейтарапта 1 кВ жоғары кернеу желілерінде бір құралды кернеуімен (ауыстырып қосумен) тізбектердің ақаусыздығын бақылау үшін үш фазааралық кернеулерді өлшеуге жол беріледі. 131. Кернеу бойынша оларда энергия жүйенің тəртібі жүргізілетін 110 кВ жəне одан жоғары электр станциялары мен қосалқы станцияларының (немесе берілген шамадан кернеудің ауытқуы) жинама шиналарының бір фазааралық кернеуінің шамаларын тіркеу жүргізілуі тиіс. 132. Доға сөндіргіш реактор бейтарабы арқылы оқшауланған немесе жерге тұйықталған 1 кВ жоғары ауыспалы ток желілерінде, оқшауланған бейтараппен 1 кВ дейінгі ауыспалы ток желілерінде жəне оқшауланған полюстерімен немесе оқшауланған орташа нүктелі тұрақты ток желілерінде көрсететін құрал көмегімен (ауыстырып қосумен) асимметрия кернеуін кейіннен бақылауға алумен, берілген шамадан төмен фазалардың (немесе полюс) оқшаулау кедергісі төмендеген кезде дабылға əсер ететіндей оқшаулағыштың автоматты бақылау орындалуы тиіс. Кернеу асимметриясын көзбен шолып бақылау мақсатында кернеулерді кезеңдік өлшеу жолымен оқшаулауды бақылауды жүзеге асыруға жол беріледі. 133. Қуатты өлшеу осы Қағидалардың 122-тармағына сəйкес мына тізбектерде жүргізілуі қажет: 1) активті жəне реактивті қуат генераторларында; Қуаты 50 МВт жəне одан жоғары генераторларда құралдарды көрсететін қалқандарды орнату кезінде дəлдік класы кемінде 1,0 болуы тиіс. Егер параметрді жедел басқарудың жоғары тұрған деңгейіне автоматты түрде беру қажет болса, электр станцияларында жиынтық активті қуат өлшенуі тиіс; 2) қуаты 25 МВА жəне одан жоғары конденсаторлық батареяларда жəне синхрондық компенсаторларда – реактивті қуат; 3) кернеуі 6 кВ жəне одан жоғары өз қажетіне ӨҚ қоректендіретін трансформаторларда жəне желілерде, жылу электр станцияларында - активті қуат; 4) электр станциялардың екі орамалы жоғарылатқыш трансформаторларда – активті жəне реактивті қуат. Жоғарылатқыш үш орамалы трансформаторлар (немесе төмен кернеу орамасын пайдаланумен авто трансформаторларды) тізбектерінде активті жəне реактивті қуатты өлшеу орташа жəне төмен кернеулер жағынан жүргізілуі тиіс; Блокта генератормен жұмыс істейтін трансформаторлар үшін төменгі кернеу жағынан қуатты өлшеу генератор тізбегінде жүргізіледі; 5) 110 кВ жəне одан жоғары төмендетілген трансформаторларда - активті жəне реактивті қуат. Екі орамалы төмендеткіш трансформаторлар тізбектерінде қуатты өлшеу жоғары жəне төменгі кернеу жағынан жүргізілуі тиіс, үш орамалы төмендетілген трансформаторлар тізбектерінде – орташа жəне төменгі жағынан, қажет болған жағдайда жоғары кернеу жағынан.

110 кВ жəне одан жоғары қосалқы станцияларда, жоғары кернеу тарапынан ажыратқыштарсыз, ток жəне кернеу трансформаторларын орнату мүмкін болмаған кезде, қуатты өлшеу төменгі тарап бойынша жүргізіледі. Сондай-ақ бақылаушы көрсететін немесе тіркейтін құралдарды жалғау үшін орындар қарастырылуы керек; 6) кернеуі 110 кВ жəне одан жоғары желілер, сондай-ақ орағытпа ажыратқыштарда активті жəне реактивті қуат. Кернеуі 35 кВ жəне одан төмен желілерде – онда желілер тəртібін бақылау үшін активті жəне реактивті қуат ағындарын өлшеу қажет; 7) қосалқы станцияның басқа элементерінде, онда желілер тəртібін мезгілдік бақылау үшін активті жəне реактивті қуат ағындарын өлшеу қажет, бақылау көшпелі құралдарын жалғау мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. 134. Тізбектерде қалқандық көрсеткіш құралдарын орнату кезінде, онда қуат бағыты өзгеруі мүмкін, осы құралдардың екі жақты шкалаға ие болуы қажет. 135. Тіркеу жүргізілуі керек: 1) турбогенераторлардың активті қуатын; 2) электр станциясының жиынтық қуатын. 136. Жиілікті өлшеу жүргізілуі тиіс: 1) генератор кернеуі шинасының əрбір секциясында; 2) блоктық жылу немесе атом электр станциясының əрбір генераторында; 3) электр станциясының жоғары кернеу шиналарының əрбір жүйесінде (секция); 4) энергия жүйесін синхронды емес жұмыс бөлігінде бөлу мүмкін торапта. 137. Жиілікті тіркеу немесе берілген шамадан оның ауытқуы жүргізілуі мүмкін: 1) қуаты 200 МВт жəне одан жоғары электр станцияларында; 2) қуаты 6 МВт жəне одан жоғары оқшаулана жұмыс істейтін электр станцияларында. 138. Қуатты реттеуге қатысатын электр станцияларында тіркелетін жиілік өлшеуіштердің абсолюттік қателігі +0,1 Гц кем болмауы керек. 139. Дəл синхрондау кезінде (қолмен немесе жартылай автоматты) өлшеулер үшін мынадай көзделуі қарастырылады: екі вольтметр (немесе екілік вольтметр); екі жиілік өлшеуіш (немесе екілік жиілікөлшеуіш); синхроноскоп. 140. Энергия жүйесінің электрлік бөлігінде авариялық үрдістерді автоматты тіркеу үшін авариялық оқиғалардың (автоматты цифрлық осциллографтар) тіркеуіштері немесе аталған қызметті орындайтын басқа да микроқұрылғылар қарастырылуы керек. Нысандарда апатты оқиғалар тіркеуіштерін жайғастыру, сондай-ақ олармен тіркелінетін электрлік параметрлерді таңдау осы Қағидалардың 5- қосымшасының 41-кестесінде келтірілген талаптарға сəйкес жүргізіледі. 141. Энергожүйемен байланысы бар тұтынушыларға тиесілі электр станцияларында (блокстанцияларда) авариялық оқиғалардың тіркеуіші көзделуі тиіс. Бұл құралдар блок-станцияны жүйемен байланыстыратын шиналар, электр берілісі желілерінің токтар (фазалық жəне нөлдік реттілік) жүйесіне тиісті кернеуді (фазалық жəне нөлдік реттілік) тіркеуі қажет. 142. 110 кВ жəне одан жоғары желілердің бүлінген орнын анықтау үшін белгілеу құралдары немесе бүлінген орынды анықтау қызметі қоса орнатылған АРҚ-дың микропроцессорлы құрылғысы көзделуі тиіс. 7. Жерге тұйықтау жəне электр қауіпсіздігін қорғау шаралары 1. Жалпы ережелер 143. Электр қауіпсіздігі шараларына қатысты электр қондырғылар былайша бөлінеді: 1) тікелей жерге тұйықталған немесе жерге тиімді тұйықталған бейтарабымен желілерде 1 кВ жоғары кернеулі электр қондырғылар; 2) доғасөндіргіш реактор немесе бейтарап резисторы арқылы оқшауланған немесе жерге тұйықталған 1 кВ жоғары кернеулі электр қондырғылары; 3) тікелей жерге тұйықталған бейтарабымен 1 кВ дейінгі кернеудегі электр қондырғылар. 144. Электр қондырғыларының ток өткізгіш бөліктері кездейсоқ жанасу үшін қолжетімді болмауы, ал жанасуға қолжетімді ашық жəне бөгде өткізгіш бөліктер электр қондырғыларының қалыпты жұмысы кезінде, сондай-ақ оқшауламаның бүлінген кезінде электр тогымен зақымдану қаупін келтіретін кернеу астында болмауы тиіс. 145. Қалыпты режимде электр тогымен зақымданудан қорғау үшін тікелей жанасудан қорғаудың мынадай шарттары жекелей немесе үйлесімді қолданылуы тиіс: 1) ток өткізгіш бөліктердің негізгі оқшауламасы; 2) қоршаулар мен қабықшалар; 3) бөгесіндерді орнату; 4) аймақтан тыс орналастыру. 146. Оқшаулама бүлінген жағдайда электр тоғынан зақымданудан қорғау үшін жанама жанасу кезінде қорғаудың келесі шарттары жекелей немесе үйлестіріле қолданылуы тиіс: 1) қорғаныстық жерге тұйықтау; 2) қоректендіруді автоматты ажырату; 3) əлеуетті теңдестіру; 4) əлеуетті деңгейлестіру; 5) екі қабатты немесе күшейтілген оқшаулама; 6) аз кернеу; 7) тізбекті қорғаныстық электрлік бөліктеу; 8) өткізбейтін (оқшауланған) үй-жай, аймақтар, алаңдар. 147. Электр тогынан зақымданудан қорғау шаралары электр қондырғыда немесе оның бөлігінде қарастырылуы, болмаса жекелеген электр қабылдағыштарға қолданылуы жəне электр құралжабдықтарын дайындау кезінде, болмаса электр құрал-жабдықтарын монтаждау үрдісінде, болмаса осы жағдайлардың екеуінде жүзеге асырылуы тиіс. Электр қондырғыларда екі немесе одан көп қорғаныс шараларын қолдану əрқайсысының тиімділігін төмендедетін өзара ықпал етпеуі тиіс. 148. Жанама жанасу кезінде қорғаныс егер электр қондырғыларда кернеу 42 В ауыспалы жəне 110 В тұрақты токтан аспаса барлық жағдайда орындалуы тиіс. Қауіптілігі жоғары, аса қауіпті панажайларда жəне сыртқы электр қондырғыларында жанама жанасу кезінде қорғанысты жасау Қағидалардың тиісті тарауларының талаптары болса жəне неғұрлым төмен кернеулерде талап етіледі. Егер электр құрал-жабдықтары потенциалды теңдестіру аймағында орналасса, ал ең жоғары жұмыс кернеуі қауіптілігі жоғары емес панажайларда 25 В ауыспалы жəне 60 В тұрақты токтан аспаса жəне барлық жағдайда 6 В ауыспалы жəне 15 В тұрақты токтан аспаса тікелей жанасудан қорғау талап етілмейді. 149. Электр қондырғыларды жерге тұйықтау үшін жасанды жəне табиғи жерге тұйықтағыштар қолданылуы мүмкін. Егер табиғи жерге тұйықтағыштарды пайдаланған кезде жерге тұйықтағыш құрылғының кедергісі немесе жанасу кернеуі ұйғарынды шамаға ие болса, сондай-ақ жерге тұйықтағыш құрылғыда қалыпты шамасы жəне табиғи жерге тұйықтағыштарда ұйғарынды ток тығыздығы қамтамасыз етілсе, онда 1 кВ дейінгі электр қондырғыларда жасанды жерге тұйықтауды орындау міндетті емес. Жерге тұйықтағыш құрылғы ретінде табиғи жерге тұйықтағыштарды пайдалану қысқа тұйықталу токтарының олармен өту кезінде олардың бүлінуіне жəне олармен байланысты құрылғылар жұмысының бұзылуына əкеліп соқпауы тиіс. 150. Түрлі кернеудегі жəне түрлі мəндегі, аумағы жақын электр қондырғыларда жерге тұйықтау үшін бір ортақ жерге тұйықтаушы құрылғы орнатылады. Осындай электр қондырғыларды жерге тұйықтау үшін пайдаланылатын жерге тұйықтау құрылғысы оқшаулау бүлінген кезде электр тогынан адамдардың зақымдануынан қорғау, желілердің жұмыс тəртібінің шарттарына, асқын кернеуден электр құрал-жабдықтарын қорғау жəне т.с.с. осылардың əрқайсысының жерге тұйықталуын пайдаланудың барлық кезеңінде қойылатын барлық талаптарды қанағаттандыруы тиіс. Ғимараттар мен үймереттердің электр қондырғыларының жерге тұйықтау жəне осы ғимараттар мен үймереттердің 2 жəне 3-ші санаттағы найзағайдан қорғау құрылғылары ортақ болуы мүмкін. Ақпараттық жəне бөгеттің ықпалына сезімтал басқа да құрал-жабдықтардың жұмыс жағдайы бойынша жұмыстық жерге тұйықтаудың жекелеген (тəуелсіз) жерге тұйықтағышын орындаған кезде оқшаулама бүлінгенде потенциалдың қауіпті түрлілігіне түсіп кету қаупі бар бөліктерге бірмезгілде жанасуды болдырмайтын электр тогының зақымдануынан қорғаудың арнайы шаралары қолданылуы тиіс. Түрлі электр қондырғыларының жерге тұйықтағыш құрылғыларын біріктіру үшін табиғи жəне жасанды жерге тұйықтаушы өткізгіштер пайдалануы мүмкін. Олардың саны екеуден кем болмауы тиіс. 151. Жерге тұйықталу токтарының жəне жылыстау тогының олардан ағылуы кезінде жерге тұйықтағыштарды құрылғылардың жанасуы мен кедергісінің талап етілетін кернеу шамасы ауарайының неғұрлым қолайсыз жағдайларында қамтамасыз етілуі тиіс. Жерге тұйықтағыш құрылғылардың кедергісін анықтау табиғи жəне жасанды жерге тұйықтағыштарды есепке ала отырып, орындалуы тиіс. Жердің есептегіш ретінде үлес қарсылығын айқындаған кезде неғұрлым қолайсыз жағдайларға тиісті оның маусымдық мəні қабылданады. Жерге тұйықтағыш құрылғылар жерге кететін токтың тұйықталуына механикалық, термикалық төзімді жəне динамикалық берік болуы тиіс. 152. Тұрғын үй, қоғамдық жəне өндірістік ғимараттардың 1 кВ дейінгі ауыспалы ток кернеулі электр қондырғылар, сондай-ақ 1 кВ дейінгі сыртқы электр қондырғылары тікелей тұйықталған бейтарапты көзден қоректенуі тиіс; бұл ретте электр қондырғыларының ашық өткізгіш бөліктері бейтарапқа қосылуы тиіс. Жанама жанасу кезінде осындай электр қондырғыларында электр тогының зақымдауынан қорғау үшін осы Қағидалардың 173-174 тармақтарына сəйкес қоректендіруді автоматты ағыту орындалуы тиіс. 153. Ауыспалы токтың 1 кВ дейінгі кернеуіндегі электр қондырғыларды оқшауланған бейтарапты, электр қабылдағыштардың жерлендірілген ашық өткізгіш бөліктерінің көзінен қоректендіру жерге жəне əлеуеттерді теңдестіру жүйесімен байланысты ашық өткізгіш бөліктерге бірінші тұйықталу кезінде қоректің үзілісіне жол берілмеген кезде орындалады. Осындай электр қондырғыларында жанама жанасу кезінде қорғау үшін жерге бірінші тұйықталу кезінде желінің оқшауламасын бақылау құрылғысымен үйлескен қорғаныстық жерге тұйықтау орындалуы немесе 30 мА аспайтын дифференциалды токты номиналды ажырататын қорғаныстық ажырату құрылғысы (ҚАҚ) қолданылуы тиіс. Жерге екі рет бірге тұйықталудан электр қондырғыны қорғау үшін осы Қағидалардың 176-тармағына сəйкес қоректендіруді автоматты ағыту орындалуы тиіс. 154. Тікелей тұйықталған бейтарапты жəне бейтарапқа жалғанбаған жерге тұйықтағыштың көмегімен ашық өткізгіш бөліктері жерге тұйықталған көзден 1 кВ дейінгі кернеулі электр қондырғыларын қоректендіру тек қана тікелей бейтарапқа жерге тұйықтағышты жалғағанда электр қауіпсіздігі талаптары қамтамасыз етілмеген жағдайларда ғана жол беріледі. Жанама жанасудан қорғау үшін осындай электр қондырғыларында ҚАҚ-ты міндетті түрде қолдана отырып қоректі автоматты ағытуды орындау қажет. Мұның өзінде мынадай шарт сақталуы тиіс: RaIa £ 50 В, мұнда Ia – қорғаныс құрылғысының іске қосылу тогы; Ra – жерге тұйықтағыш пен жерге тұйықтаушы өткізгіштің жиынтық кедергісі. Бірнеше электр қабылдағыштарды қорғау үшін ҚАҚ-ты қолдану кезінде - бұл неғұрлым алыстатылған электр қабылдағыштың жерге тұйықтағышының жəне жерге тұйықтауыш өткізгішінің кедергісі. 155. Қоректі автоматты ағытуды пайдаланған кезде осы Қағидалардың 177-тармағына сəйкес əлеуетті теңдестірудің негізгі жүйесі, ал қажет болғанда сондай-ақ əлеуетті теңдестірудің қосымша жүйесі осы Қағидалардың 178-тармағына сəйкес орындалуы тиіс. 156. Тікелей тұйықталған бейтарапты қорғаныс өткізгіштері жалғанған электр қондырғыларда ғимаратқа кірмеде, сондай-ақ басқа да қолжетімді орындарда осы өткізгіштерді қайта жерге тұйықтау орындалады. Қайта жерге тұйықтау үшін бірінші кезекте табиғи жерге тұйықтағыштар қолданылады. Қайта жерге тұйықтауда жерге тұйықтағыштің кедергісі нормаланбайды. Үлкен жəне көпқабатты ғимараттардың ішінде ұқсас қызметті басты жерге тұйықтағыш шинаға нөлдік қорғаныс өткізгішін жалғау жолымен əлеуетті теңдестіру арқылы орындалады. Əуе желілері бойынша қорек алатын 1 кВ дейінгі кернеулі электр қондырғыларды қайта жерге тұйықтау осы Қағидалардың 198-199- тармақтарына сəйкес орындалуы тиіс. 157. Егер қоректі автоматты ажырату осы Қағидалардың 173, 174, 176- тармақтарының талаптарын қанағаттандырмаса, онда электр қондырғының жекелеген бөліктері немесе жекелеген электр қабылдағыштар үшін жанама жанасу кезінде қорғаныс оқшауланатын үй-жай, аймақтар, алаңдардың электрлік бөлініс тізбегінің (ІІІ сыныпты электр құрал-жабдықтары) аз кернеуі (ІІ сыныпты электр құрал-жабдықтары) екі бірдей немесе күшейтілген оқшаулау орындалады. Адамды электр тогының зақымдануынан қорғау тəсілі бойынша құрал-жабдықтардың жіктелуі жəне оны қолдану шарттары осы Қағидаларға 5-қосымшаның 42-кестесінде келтірілген.. 158. 1 кВ жоғары кернеу желісіндегі трансформатор арқылы байланысқан оқшауламалы бейтараптағы 1 кВ дейінгі электр желісі трансформатордың жоғары жəне төмен кернеу орамасының арасындағы оқшаулама бұзылған жағдайда тесілме сақтандырғышпен қорғалуы тиіс. 159. Электр тогының зақымдауынан қорғау үшін оқшауланған немесе тиімді жерге тұйықтау бейтарабымен 1 кВ жоғары кернеудегі электр қондырғыларында ашық өткізгіштік бөліктерінің қорғаныстық жерге тұйықталуы орындалуы тиіс. 160. Оқшаулама бейтарабымен 1 кВ жоғары кернеудегі электр қондырғыларында жерге тұйықталуды жылдам табу мүмкіндігі қаралуы тиіс. Жерге тұйықталудан қорғау қауіпсіздік шарттары бойынша (желілер, көшпелі қосалқы станциялар жəне механизмдер жəне т.с. үшін) қажет болған жағдайларда барлық электрлі байланысқан желілердегі ажыратуға əрекет ете отырып орнатылуы тиіс. 161. ƏЖ тіректерінде орнатылған, кернеуі 1 кВ дейінгі электр жабдығының (күштік жəне өлшеу трансформаторлары, айырғыштар, сақтандырғыштар, конденсаторлар жəне өзге аппараттар) қорғану жерлендірілуі (нөлденуі) Қағидалардың тиісті тараулары, сондай-ақ осы тарауда келтірілген талаптардың сақталуымен орындалуы тиіс. Жабдық орнатылған ƏЖ тірегінің жерге тұйықтау құрылғысының кедергісі 11 жəне 12-тараулардың талаптарына сəйкес келуі керек. 2. Тікелей жанасудан қорғану шаралары 162. Ток өткізгіш бөліктерінің негізгі оқшаулануы ток өткізгіш бөліктерін жауып, пайдалану кезінде өз қасиеттерін сақтауы тиіс. Оқшаулауды жою, тек оны бұзу арқылы мүмкін болуы тиіс. Нақты бұйымдарға техникалық шарттармен арнайы ескертілген жағдайлардан басқа, лакты бояу жабындары электр тогынан қорғайтын оқшаулама болып табылмайды. Жинақтау кезінде оқшалау орындаған кезде, осы Қағидалардың 8-тарауының талаптарына сəйкес сыналуы тиіс. Негізгі оқшаулау əуе аралығымен қамтамасыз етілсе, ток өткізгіш бөліктеріне тікелей жанасу немесе оларға қауіпті арақашықтыққа жақындаудан қорғану қабықша, қоршау, тосқауылдар немесе қол жету аймағынан тыс жерде орналасу арқылы орындалуы тиіс. 163. Электр жабдығының дұрыс жұмыс жасауы үшін үлкен саңылаулар қажетті болған жағдайлардан басқа, кернеуі 1 кВ дейінгі электр қондырғыларындағы қоршаулар мен қабықшалардың IР2Х кем емес қорғану дəрежесі болуы тиіс. Қоршаулар мен қабықшалар сенімді бекітіліп, тиісті механикалық беріктігі болуы тиіс. Қоршаудан өту немесе қабықшаны ашу тек арнайы кілт немесе сайман арқылы немесе ток өткізгіш бөліктерден кернеу алынғаннан соң мүмкін болуы тиіс. Бұл шарттар сақталуы мүмкін болмаса, IР2Х қорғану дəрежесі бар аралық қоршаулар орнатылуы тиіс, олардың жойылуы да тек арнайы кілт немесе сайман арқылы мүмкін. 164. Тосқауылдар кернеуі 1 кВ дейін электр қондырғыларына кездейсоқ жанасу немесе кернеуі 1 кВ жоғары электр қондырғыларының ток өткізгіш бөліктеріне қауіпті арақашықтыққа жақындаудан қорғануға арналады. Кедергілер əдейі алуға мүмкін болмайтындай бекітілуі тиіс. Тосқауылдар оқшаулағыш материалдарынан жасалуы тиіс. 165. Қол жету аймағынан тыс жерде орналастыру осы Қағидалардың 161 – 163 тармақтарында көрсетілген шаралар орындалуы мүмкін болмаған жағдайда немесе олар жеткіліксіз болған жағдайда қолданылады. Бұл ретте кернеуі 1 кВ дейін электр қондырғыларының ток өткізгіш бөліктеріне бір уақытта мүмкін болатын жанасу арақашықтығы 2,5 м-ден кем болмауы тиіс. Қол жету аймағы ішінде əр түрлі əлеуеттермен бір уақытта жанасу мүмкін болатын бөліктер болмауы тиіс. Тік бағытта, 1 кВ дейін электр қондырғыларында қол жету аймағы, адамдар орналасқан жерден 2,5 м жерде болуы тиіс. Көрсетілген мөлшерлер қосалқы құралдардың (сайман, саты, т.с.с.) қолдануы есепке алынбай беріледі. 166. Тосқауылдарды орнату мен қол жету аймағынан тыс жерге орналастыру тек білікті персонал кіре алатын бөлмелерде рұқсат етіледі. 167. Кернеу 1 кВ дейін электр қондырғылары үй-жайларында мынадай шарттар бір уақытта орындалған кезде, тікелей жанасудан қорғану қажет етілмейді: 1) бұл үй-жайлар айқын белгіленіп, жəне оларды тек кілтпен ашуға болады; 2) сыртынан кілттенсе де, үй-жайдан кілтсіз шығу мүмкіндігі қамтамасыз етілуі керек; 3) қызмет көрсету өтулерінің аз мөлшерлері осы Қағидалардың 16-тарауының талаптарына сəйкес. 168. 1 кВ дейін электр қондырғыларындағы кіші кернеу (əрі қарай – КК) тізбектердің қорғанысты электр бөлуімен немесе қоректендіруді автоматты ажыратумен бірге тікелей жəне жанама жанасу кезінде электр тогынан қорғану кезінде қолданылады. Екі жағдайда да КК тізбектерін қоректендіру көзі ретінде бірдей қауіпсіздік деңгейін қамтамасыз ететін, қауіпсіз бөлектейтін трансформатор немесе өзге КК көзі қолданылады.

КК тізбектерінің ток өткізгіш бөліктері, өзге тізбектерден бөлектейтін трансформатордың бастапқы жəне қайталама орамалары арасындағы бөлуге бірдей тізбектердің электрлік бөлінуі қамтамасыз етілетіндей бөлінуі тиіс. КК тізбектерінің өткізгіштері, жоғары кернеуі олардан жоғары өткізгіштері мен қорғану өткізгіштерінен бөлек төселуі немесе олардан жерге тұйықтау металдық экранымен (қабықшамен), немесе негізгі оқшауламаға қосымша металдық емес қабықшаға енгізілуі тиіс. КК тізбектеріндегі штепсельдік жалғағыштарының вилкалары мен розеткалары өзге кернеулердегі вилкалар мен розеткаларға қосылуына жол бермеуі тиіс. КК тізбектеріндегі штепсельдік розеткалар қорғаныс түйіспесіз орындалуы тиіс. Ауыспалы ток 25 В, ал тұрақты ток 60 В жоғары КК шамалары кезінде де 1 мин ішінде ауыспалы токтың сынау кернеуі 500 В сəйкес келетін қоршаулар немесе қабықшалар немесе оқшауламалар көмегімен тікелей жанасудан қорғаныс қолданылуы тиіс. 169. Тізбектердің электрлік бөлінуімен КК қолданғанда, электр жабдығының бөгде өткізгіш бөліктерімен қосылу қажет болып, бұл бөліктердегі кернеу КК мəнінен аспаған жағдайдан басқа, ашық өткізгіш бөліктері жерге тұйықтағышқа, қорғану өткізгіштеріне немесе өзге тізбектердің ашық өткізгіш бөліктеріне жəне бөгде өткізгіш бөліктеріне əдейі қосылуына рұқсат етілмейді. КК тізбектерінде ғана емес, өзге тізбектерде зақымдану кезінде де КК көмегімен электр тогынан қорғануды қамтамасыз ету қажет болған кезде, тізбектердің электрлік бөлінуімен КК қолданылады. 170. КК-ні қоректендіруді автоматты ажыратумен бірге қолданған кезде КК көзі шығарылымдарының біреуі жəне оның корпусы көзді қоректендіретін тізбектің қорғау өткізгішіне қосылуы тиіс. 171. Электр қондырғысында ең жоғары жұмыс кернеуінің ауыспалы тогы 42 В, бұл ретте тұрақты тогы 110 В аспайтын электр жабдығы қолданса, бұл ретте осы Қағидалардың 167 – 169 тармақтарының талаптары сақталған кезде, бұл кернеу тікелей жəне жанама жанасудан қорғану шарасы ретінде қолданады. 3. Жанама жанасудан қорғаныс шаралары 172. Жанама жанасу кезіндегі қорғаныс кезінде талаптары мыналарды қамтиды: 1) электр машиналарының корпусына, трансформаторларға, аппараттарға, шамдарға жəне т.с.с.; 2) электр аппараттарының жетектеріне; 3) тарату қалқандарының, басқару қалқандарының, қалқаншалар мен шкафтардың қаңқаларына, сондай-ақ түсіргіш жəне ашылатын бөліктеріне, оларда ауыспалы тогы кернеуі 42 В, ал тұрақты тогы кернеуі 110 В асатын электр жабдығы орнатылса (ауыспалы тогы кернеуі 25 В немесе тұрақты тогы кернеуі 60 В асатын жағдайларда – Қағидалардың тиісті тарауларында ескерілсе); 4) тарату құрылғыларының металдық құралымдарына, кəбілдік муфталарға, бақылау жəне күштік кəбілдерінің қабықшалары мен сауытына, сымдардың қабықшаларына, электр сымының жеңдері мен құбырларына, шина өткізгіш (ток өткізгіш) қабықшалары мен тіректік құралымдарына, науаларына, қорапшаларға, ішектерге, кəбілдер мен сымдар тіркелген арқандар мен белдіктерге (нөлденген немесе жерге тұйықталған металдық қабықша немесе сауыты бар кəбілдер жүргізілген ішектер, арқандар жерге тұйықталған орнына жерге тұйықтау жəне белдіктерден басқа) жəне өзге электр жабдығы орнатылған металдық құралымдарына; 5) осы Қағидалардың 147-тармағында көрсетілген кернеуден аспайтын, жалпы металдық құрылымдарында жүргізілген бақылау жəне күштік кəбілдер мен сымдардың металдық қабықшалары мен сауытына, оның ішінде: кернеуі жоғарылау кəбілдерімен, сымдарымен жалпы құбырларға, қорапшаларға, лотоктарға жəне т.с.с.; 6) жылжымалы жəне тасымал электр қабылдағыштарының металдық корпусына; 7) қозғалатын станоктар, машина жəне тетiктердің бөлiктерiне қойылған электр жабдығына. Қоректендірудің автоматты ажыратылуы қорғау шарасы ретінде қолданған кезде, көрcетiлген ашық өткiзушi бөлiктер қатты жерлендірілген бейтараптамаға қосылуы немесе жерге тұйықтаушы құрылғысы ретінде жерге тұйықталуы тиіс. 173. Мыналарды бейтараптамаға əдейі қосуға жəне жерге тұйықтауға болмайды: 1) жабдық корпустармен аппараттар негіздемелермен сенімді электрлік түйісуі қамтамасыз етіліп, қоректендіру көзі бейтараптамасына қосылған немесе жерге тұйықтау, металдық негіздерге орнатылған электр жабдығы мен аппараттардың тұрықтарына (құрылымдарға, тарату құрылғыларына, қалқандарға, шкафтарға, станоктар тұғырына, машиналар мен тетіктерге); 2) осы құрылымдар мен қорғаныс өткізгішіне қосылған жəне оларда орнатылған электр жабдығы арасында сенімді электрлік түйіспе қамтамасыз етілген кезде, осы Қағидалардың 171-тармағында көрсетілген құралымдарға; 3) тарату құрылғылары, шкафтар, қоршаулар, т.с.с. камераларының металдық қаңқаларының түсіргіш немесе ашылатын бөліктерінде, түсіргіш (ашылатын) бөліктерде электр жабдығы орнатылмаса немесе орнатылған электр жабдығының кернеуі осы Қағидалардың 147-тармағында көрсетілген шамалардан аспаса; 4) электр берілісі əуе желілері оқшауламаларының арматурасына жəне оған қосылатын бекіту бөлшектеріне; 5) екі еселік оқшауламасы бар электр жабдығының ашық өткізгіш бөліктеріне; 6) металдық тұтқалар, тіркемелер, алаңы 100 см2 дейінгі қабырғалар, аражабындар, өзге электр өткізгіштердің ұқсас бөлшектерінен өту жерінде кəбілдердің механикалық қорғанысының құбырлар бөлшектеріне, оның ішінде жасырын электр өткізгіштерінің тартылған жəне тармақталған қорапшаларына. 174. 1 кВ дейінгі электр қондырғыларында қоректендіруді автоматты ажырату кезінде барлық ашық өткізгіш бөліктер қабылданған кезде тұйықтау жүйесіне қабылданғанға қарай қоректендіру көзінің бекем жерге тұйықтау бейтараптамасына қосылуы немесе жерге тұйықталуы тиіс. Бұл ретте қоректендіретін тораптың номиналды фазалық кернеуіне сəйкес қорғану-коммутациялық аппараты мен тізбектің ажыратылуының нақты шамаланған уақыты қамтамасыз етілуі үшін қорғану аппараттарының сипаттамалары мен қорғану өткізгіштерінің параметрлері келісуі тиіс. Қорғану ретінде қоректендіруді автоматты ажырату қолданылатын электр жабдықтарында əлеуеттер теңестірілуі тиіс. Қоректендіруді автоматты ажырату үшін артық ток немесе дифференциалды тогына жауап беретін қорғану-коммутациялық аппараттары қолданылуы мүмкін. 175. Ашық өткізгіш бөліктер нөлденген кезде қоректендіруді автоматты ажырату уақыты осы Қағидалардың 5-қосымшасы 43-кестесінде көрсетілген шамалардан аспауы тиіс. Көрсетілген ажырату уақыты шамалары электр қауіпсіздігін, оның ішінде І класты қолды сайман, тасымал жəне жылжымалы электр қабылдағыштарын қоректендіретін топтық тізбектерде қамтамасыз етуге жеткілікті болып саналады. Тарату, топтық, қабаттық жəне өзге қалқаншаларды қоректендіретін тізбектерде ажырату уақыты 5 секундтан аспауы тиіс. Ажырату уақыты шамалары 43-кестеде көрсетілгеннен асуына жол беріледі, бірақ 5 секундтан аспауы тиіс тарату қалқаншаларынан қоректенетін тек тұрақты электр қабылдағыштары немесе мына шараларды орындаған кездегі қалқандарынан соң рұқсат етіледі: 1) басты жерге тұйықтау шиналары жəне болу қалқаны арасындағы қорғаныс өткізгішінің толық кедергісінің шамалары мына белгіленген формуладан аспайды: Zп = 42 × Zц / U0, бұл жерде Zп – қорғаныс өткізгішінің толық кедергісі, Ом; Zц – «фаза -нөл» тізбегінің толық кедергісі, Ом; U0 – тізбектің номиналдық фазалық кернеуі, В; 42 – басты жерге тұйықтағыш шинасы мен болу қалқаны (қалқаншасы) арасындағы қорғаныс өткізгішінің аймағындағы кернеудің азаюы, В; 2) болу қалқаны (қалқаншасы) жерге тұйықтау шинасына əлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесі сияқты бөгде өткізгіш бөліктерін қамтитын əлеуеттерді теңестірудің қосымша жүйесі қосылған. Дифференциалды тогына əсер ететін ҚАҚ қолданылуына рұқсат етіледі. 176. Төрт өткізгіш үш фазалық тізбектерінде дифференциалды тогына əсер ететін ҚАҚ қолданылуына рұқсат етілмейді. Мұндай тізбектерден қоректенетін жекелеген электр қабылдағыштарын қорғау үшін ҚАҚ қолданылуы қажет болса, электр қабылдағышының қорғау өткізгіші қорғану-коммутациялық аппаратына дейін бейтараптамаға қосылуы тиіс. 177. Оқшауланған бейтараптамасы бар үш фазалық тораптарында ашық өткізгіш бөліктеріне екі еселік тұйықталу кезіндегі қоректендірудің автоматты ажыратылуы уақыты осы Қағидалардың 5-қосымшасы 44-кестесінде көрсетілгенге сəйкес келуі тиіс. 178. 1 кВ дейінгі электр қондырғыларындағы əлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесі мына өткізгіш бөліктерін өзара қосуы тиіс: 1) қоректендіретін желінің тұйық жерге қосылған бейтараптамасын; 2) электр қабылдағыштары ашық өткізгіш бөліктерінің жерге тұйықтаушы өткізгіштерін; 3) ғимаратқа кіруде қайта жерге тұйықтау жерге тұйықтағышына қосылған жерге тұйықтағыш өткізгіштерін; 4) ғимаратқа кіретін қатынас-байланыстық метал құбырлары (ыстық жəне суық сумен жабдықтау, жылу, кəріз, газбен жабдықтау жəне т.с.с.). Егер газбен жабдықтау құбырының үйге кірмесінде оқшаулайтын тетігі болса, əлеуеттерді теңестірудің негізгі жүйесіне құбырдың тек ғимарат ішіндегі бөлігі қосылады; 5) ғимарат қаңқасының металл бөліктері; 6) желдету мен шартқа сəйкестендіру, орталықтандырылған жүйелерінің металл бөліктері осы жүйелердің қоректендіру қалқандарының жерге тұйықтау шиналарына қосылады; 7) 2 жəне 3-санаттағы найзағайдан қорғау жүйесінің жерге тұйықтау құрылғысы; 8) қорғану жерге тұйықтауының жерге тұйықталаты