Page 1

АҚПАРАТТАР аєыны №191 (28130) 16 ТАМЫЗ ЖҰМА 2013 ЖЫЛ

Сəулет ґнерініѕ сўѕєылалары сарапталады

Бұдан бұрын хабарлағанымыздай, 14-16 тамыз аралығында Астанадағы «Көрме» орталығында ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрме кешенінің сəулет жобалары ел назарына ұсынылды. Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Астана ЭКСПО-2017 көрме кешенінің ең үздік эскиз-идеясы, соның ішінде ЭКСПО-2017 нысанының символы анықталатын халықаралық сəулет байқауы 2013 жылдың 18 ақпанында басталып, шілде айының 18-інде жұмыстарды қабылдау аяқталды. Дүние жүзінің əлемге аты əйгілі 50 атақты архитекторы осы көрмеге өз жобаларын ұсынды. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев осы халықаралық байқауға келіп түскен жо балармен арнайы танысып шыққан болатын. Мемлекет басшысы ЭКСПО-2017 көрмесін өткізу Қазақстан үшін аса маңызды тарихи оқиға екендігін айта келіп, байқауға келіп түскен жобаларды таңдау қорытындысының маңыздылығына да ерекше тоқталды.

«Көрме» кешенінде өткен баспасөз мəслихатында «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Əлішер Пирметов «Астана ЭКСПО-2017» көрме кешенінің эскиз-идеясы жəне оның символы айқындалатын бұл халықаралық байқауға қатысушы архитекторлардың алдына аса маңызды міндет қойылғандығын атап көрсетті. Əлемнің əрбір атақты қалаларының өзіндік архитектуралық символы болады. Мəселен, Парижде Эйфель мұнарасы, Сент-Луисте атақты Арка болса, Сиднейді ғаламат Опера театры арқылы елестетеміз. Сонымен бірге, дəстүрлі тарихи шежіресі бар ЭКСПО бүкілəлемдік көрмелерінің де əйгілі символдары бар. Мəселен, Брюссельде – Атомиум, Венада – Ротонда. Ал Шығыс пен Батыстың жауһарлары тоғысқан Астананың символы

Министрлік айтып, ескертеді

Египеттегі қанды қақтығыстарға орай Қазақстан алаңдаушылық білдіріп отыр. Қазақстан үшін Египет араб əлеміндегі жəне Африка құрлығындағы маңызды сыртқы саяси əріптес болып табылады. Сондай-ақ, елдерімізді тарихи жəне рухани тамырлар біріктіреді, деді Сыртқы істер министрлігі баспасөз қызметінің жетекшісі Нұржан Айтмаханов журналистермен өткізген брифингте.

Қазақстан Египеттің уақытша үкіметін азаматтық бейбітшілік пен келісімді қамтамасыз ету үшін жəне ең жақын мерзімде демократиялық сайлау өткізу үшін шара қолдануға шақырады. Египет Араб Республикасындағы ішкі саяси ахуалдың нашарлауына жəне ірі қалаларда орын алған қақтығыстарға орай, Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі қазақстандық азаматтарға Каирге, Александрияға, Суэцке, Луксорға сапар жасаудан қалыс қалуды ұсынады. Қазақстан Республикасының Египеттегі елшілігі аталған елде тұрып жатқан қазақстандық азаматтармен, оның ішінде студенттермен түсіндіру

жұмыстарын жүргізіп, елдің уақытша үкіметі орнатқан осы жылдың 15 тамызы мен 14 қыркүйегі аралығындағы коменданттық сағатты қатаң түрде ұстанудың қажеттілігін ескертеді. ЕАР-дағы азаматтардың адамдар көп шоғырланған жерлерге бармауын қатаң түрде сұрайды. ҚР Египеттегі елшілігінде, қажет болған жағдайда, дер кезінде көмек көрсету үшін дипломаттардың демалыс күндері кезекшілігі орнатылғанын хабарлаймыз. Кезекші телефондары – +20226132991, +20226132992, Консулдың телефоны – +201153266437. «Егемен-ақпарат».

қандай? Бəйтерек, Пирамида, Хан Шатыр ма, əлде Опера жəне балет театры ма? Əрине, бұл сəулет өнерінің озық туындылары біздің Астанамыздың айшықты айбары екендігі хақ. «Сонымен бірге, «Астана ЭКСПО-2017» Бүкілəлемдік көрмесін өткізуіне орай, біз қаламызда жаңа, тамаша символдың өмірге келуін қалаймыз. Міне, осы нысан төрткүл дүниеге ЭКСПО-2017ні, Астананы, Қазақстанды, «Болашақтың энергиясын» паш етсе дейміз», деді журналистермен болған кездесуде басқарма төрағасының орынбасары. Екі апта мерзім ішінде құрамына дүние жүзінің белгілі архитекторлары жəне энергия үнемдеу саласының озық мамандары кіретін арнайы құрылған техникалық кеңес байқауға келіп түскен жобалардың ішінен ең үздік те маңыздыларын іріктеп алды. Бұл техникалық кеңеске атақты экономист, АҚШ-тың Экономикалық үрдістерді зерттеу қорының президенті Джереми

Рифкин жетекшілік етуде. Осы техникалық кеңестің мүшесі Қазақстан Республикасының құрметті сəулетшісі Сағындық Жанболатовтың айтуынша, халықаралық байқауға келіп түскен жобалардың сапасы өте жоғары. Алайда, шетелдік архитекторлар тарапынан да, қазақстандық архитекторлар тарапынан да негізгі мақсатқа жауап бермейтін əлсіз жобалардың болғандығын да жасыра алмаймыз. Екі аптаға созылған күрделі жұмыс үдерісі барысында елордамызда өтетін ЭКСПО-2017 Бүкілəлемдік көрмесінің негізгі тақырыбына жауап беретін жобалар іріктелді. Алдағы уақытта халықаралық техникалық кеңес жан-жақты сараптамалар жүргізе отырып, қыркүйек айына дейін энергия үнемдеудің ерекше үлгілерін көрсететін жобаларды іріктеп алатын болады. Жобалар əлі де талай-талай сын мен сынақтан өтеді. Бұл ретте қойылатын қазақстандық басты талап: нысанның сыртқы

бейнесінің сұлулығы ғана емес, электр қуатының сақталуы, үнемділігі, баламалылығы сияқты инженерлік-техникалық артықшылығына мəн беру болып табылады. Осы ретте айта кететін мəселе, техникалық кеңестің құрамында Қазақстан Республикасының құрметті сəулетшілері Аманжол Чеканаев, Əлиасқар Кенжетаев, Сағындық Жанболатов, Астана қаласының бас сəулетшісі Виталий Силецкий, «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ-тың сəулет жəне дизайн департаментінің директоры Қанат Мұқашев жəне осы акционерлік қоғам басқарма төрағасының

13 тамыз күні кешкі сағат 22.00-де Қарағандыда ерекше оқиға орын алды. Мұнда түсі қызғылт қар ұшқындап жауды. Бұл туралы «31 арна» хабарлады.

Бір қызығы, метеорологтар сол күні аймақта қар жауатыны туралы ешқандай болжам айтпаған екен. Олардың уəде бергені жаңбыр болыпты. Экологтар тамыз айында да қардың жауып қалу ықтималдығын жоққа шығарып отырған жоқ. «Бұл – əдетте бірдебір метеоролог алдын ала болжап айтып бере алмайтын құйын, тайфун, найзағай сияқты табиғаттың кездейсоқ болатын тылсым құбылысы. Шөлді алқаптан мыңдаған шақырым қашықта жатқан жерлерге желмен көтеріліп барған құмның аспаннан жауған деректері тарихтан белгілі. Немесе гүлдің тозаңдануы 10-15 мың шақырым

жерге дейін созыла береді. Бұған таңданатын ештеңе жоқ. Сонда да болса, жұрт шалшық су неге ақ немесе жасыл болады деп таң қала береді», – дейді Қарағандыдағы «ЭкоМузей» директоры Дмитрий Калмыков. Мұрат АЙТҚОЖА.

«ҚазАқпарат», «Қазақстан жаңалықтары», Bnews.kz, TengriNews, EgemenNews хабарлары бойынша дайындалды.

Оймақтай ой Адам мақсатына өзін-өзі жетілдіру арқылы жетеді. Əбунəсір ƏЛ-ФАРАБИ.

Жаѕаша тарих ќалай жазылады?

 Тосын табиғат

Ќараєандыда ќызєылт тїсті ќар жауды

құрылыс жөніндегі кеңесшісі Қанағат Тілемісов пен «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ бас сəулетшісі Айдар Марат бар. Қыркүйек айында осы маңызды халықаралық байқаудың қорытындысы шығарылып, «Астана ЭКСПО-2017» көрме кешенінің ең үздік эскиз-идеясының жеңімпазы анықталатын болады. Ең үздік деп танылған эскизидеяның авторы 150 мың АҚШ долларын құрайтын жүлде қорын иеленеді. Осы халықаралық байқау қорытындысында жеңімпаз деп танылған эскиз-идея «Астана ЭКСПО-2017»-нің символына айналмақшы.

 Жылдың алғашқы 6 ай ында елімізде 306 млрд. теңгеге тұрғын үйге жатпайтын нысандар салынды. Осы уақытта Ақтөбе облысында мұндай нысандардың құрылысы 36 млрд. теңгені, Маңғыстау облысында 27 млрд. теңгені құрады.  Биылғы жылдың шілдесінде Алматыда бос жұмыс орындар саны 4,5 мың адамға жетті. Сонымен бірге, оңтүстік мегаполистің кəсіпорындары мен ұйымдарына 15,6 мың адам жұмысқа орналасты.  Жыл басынан бері Ақмола облысы Есіл ауданының ша руа шылықтарына 350 асыл тұқымды мал əкелін ді. Бүгінгі таңда ауданда 7 өнеркəсіп кəсіпорны, 4 диірмен, 2 ет жəне сүт өңдейтін цех, темірбетон бұйымдарын жасайтын цех жұмыс істейді.  Тамызда «Астана-Атырау» бағытына жүрдек пойызы қатынайтын бола ды. Алдағы 22 тамыз күні жолға шығатын пойыз «ТұлпарТальго» вагондарынан құралған. Жаңа пойыз төрт күнде бір қатынайды.  Шығыс Қазақстан облысының Глубокое ауданында медициналық-əлеуметтік орталық жаңарды. Кеше аудан орталығы – Зимовье селосында жұмыс сапарымен болған облыс əкімі Бердібек Сапарбаев миллиард теңгеге жуық қаржыға жаңарған 150 төсектік емдеу орнының жұмысына жоғары баға берді.  Шымкентте Шəмші Қалдаяқов əндеріне арналған «Арыс жағасында» төртінші ретрофестивалі аяқталды. Екі күндік шара шеңберінде облыс əншілерінің «Менің Қазақстаным» атты конкурсы да өткізілді. Кеше кешке қанат жайған гала-концертте осы байқаулардың жүлдегерлері өнер көрсетті.  Маңғыстау облысының Бейнеу ауданына «Саламатты Қазақстан-2030» ден саулық пойызы сапар шекті. Құрамында алуан түрлі дəрігерлер мен жабдықтары бар бригада бірнеше күн бойы скринингілік тексерулер жүргізеді.  Жамбыл облысының бюджеттік мекемелері қысқы маусымға 74,8 пайызға дайын. Бұл туралы дайындық штабының кезекті отырысында облыстың бас энергетигі Жеңіс Тұяқов мəлімдеді. «Алдағы екі айда қалған жұмыстарды толық сапалы аяқтап шығуға мүмкіндік бар», деді ол.

Дүкенбай ДОСЖАН,

жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

Əуелі ұлттық тарихқа кірісуден басталық. Қазір зиялы қауым арасында екіұдай пікір бел алуда. Бірі, стратегиялық пайымға əлі ерте дейді; екінші топтағылар: қазақ қоғамы, яғни мемлекеттік жаңа құрылым қалыптасу кезеңінде дейді. Стратегиялық пайымға əлі ерте дегенге сену қиын. Неге дейсіз ғой! Қазақы ұғымға салып сөйлесек: стратегиялық пайым – келешек көкжиегіне күн сала қарау деген сөз. Ұлт болып қалыптастық, тəуелсіз мемлекет құрдық, тарих көшіне ілестік, планетадағы қайсыбір ұлт пен ұлысқа ұқсап торғайдай тозып кетпеппіз... Енді неге келесі онжылдық, ширек ғасыр көлемінде ұлы көштің қандай қоналқаға қонарын, нендей кеп шертерін болжап, біліп алмай

– көшке ілесе беруіміз керек. Келешек барар жерімізді межелеп, елестетіп алғанымыз ауадай қажет-ақ. Сол себепті тап бүгін алды-артымызға қарап, ертеңгі барар жерімізді ойша барлап, көз жеткізер стратегиялық пайымға жүгінгеннің еш артықтығы жоқ. Тəжірибе бұрын болған. Ахмет Байтұрсынов бастаған алаш лидерлері бастың аяқ, аяқтың бас болып былыққан сонау ХХ ғасыр басында-ақ қазақ қауымының келешегін ойлап, біздің мемлекеттік шекарамыз мына тұстан өтуі керек... Біздер Ресей федерациясының ұсақ бөлшегі болмай, өз алдымызға республика дəргейінде, тең құқылы ел болып біріккеніміз жөн... Мынадай стратегиялық межеміз сызулы деп қызыл төңкеріс көсемдерінің көзін жеткізді, иландырды, дамудың демократиялық жолын сызып көрсетті. Бұл күнде көзге топырақ шашып, кешегінің бəрін үр-ритсоқпен төндіре жамандаудың қажеті болмас. Тең құқылы ұлттық

республика дəргейінде Ресейге өз еркімізбен қосылуды кімдер өліпөшіп қолдағанын білеміз. Одақтас республикалар дəрежесінде ғана мемлекеттің бірігуіне қарсы болып, үлкен пəтуалы іс пен сөздің аяғын сиырқұйымшақ қылып, демократиялық негізде құрылған КСРО-ны – ұртоқпақ империяға кімдер айналдырып жібергенін тағы білеміз. Бұл үшін алабөтен данышпан болудың қажеті жоқ. Тек қана өткен ғасырдың 20-30-жылғы деректік құжаттарына ыждағатпен үңілсек жетеді. Сол себепті бізге стратегиялық пайым ауадай қажет. Ел болып етек жидық, еңсе көтердік, енді неге жиырма, отыз жылдан кейін өркениет көшінің қай тізбегінде болатынымызды болжап, мөлшерлеп, пайымдап алмасқа. Бұл реттегі зиялы қауымның келешекті ойлаған болжал-білігін жүрек төрінде ұстаған лəзім. (Соңы 5-бетте).


2

www.egemen.kz

Елші Ќытай министрімен кездесті

Жуырда Қазақстан Республикасының Қытайдағы елшісі Нұрлан Ермекбаев ҚХР-дың Сыртқы істер министрі Ван Имен кездесті, деп хабарлады СІМ баспасөз қызметі.

16 тамыз 2013 жыл

 Көкейкесті Туризмнің табысты сала екенін төрткүл дүние түсініп болды. Сондықтан да туризмді табыстың қайнар көзі ретінде елдің игілігіне пайдалануға басымдық беріліп келеді. Əлемдік қаржы дағдарысы да экономиканың тиімді салаларын дамытуды алға тартуда. Бұған бүгінгі таңда туризм индустриясынан түскен табыс мұнай өндірісі мен машина жасау өнеркəсібінен кейінгі орында тұрғаны да нақты дəлел бола алады. Сарапшылардың пайымдауынша, 100 мың турист қалада шамамен екі сағат болған кезде 350 мың АҚШ долларын жұмсайды екен. Туризм əлемдегі жалпы ұлттық өнімнің оннан бір бөлігін, халықаралық инвестицияның 11 пайыздан астамын, əлемдік өндірістің əрбір тоғызыншы жұмыс орнын қамтамасыз ететінін де экономистер əлдеқашан шотқа қағып, есептеп қойған. Тіпті халқы бірыңғай туризмнен түскен табыспен күн көріп отырған елдер де бар. Олардан аумағы да, табиғи байлығы да, археологиялық жəне тарихи ескерткіштері де артық болмаса, кем емес Ақтөбе облысы Ұлы жібек жолы бойында орналасқандығымен-ақ туризмді дамытуға сұранып тұрғандай. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Кездесу барысында тараптар екіжақты ынтымақтастықтың өзекті мəселелерін, сондай-ақ Қытайдың сыртқы саяси ведомство басшысының Қазақстанға ресми сапарына қатысты мəселелерді жəне 2013 жылғы 6-8 қыркүйекке жоспарланған Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпиннің алғашқы мемлекеттік сапарын əзірлеу мəселелерін талқылады.

Ван И екі ел басшыларының кездесуі соңғы жарты жылда екінші рет болатынына ерекше көңіл аударып, мұның ҚазақстанҚытай қатынастарының жоғары деңгейін дəлелдейтінін атап өтті. Ол ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің Қазақстанға сапары барысында екі мемлекет арасындағы өзара тиімді ынтымақтастықтың одан əрі дамуының негіздері қаланатынына сенім білдірді.

Бїкілəлемдік тау-кен конгресі Астанада ґтеді

Жақында Монреальда өткен 23-ші Бүкілəлемдік тау-кен конгресінің (World Mining Congress 2013) отырысында 2018 жылы 25-ші Бүкілəлемдік тау-кен конгресін Астанада өткізу туралы Қазақстан Республикасының сұранымы қаралды, деп хабарлады СІМ баспасөз қызметі.

Отырыста Қазақстанның Канададағы елшісі Константин Жигалов қазақстандық тараптың өтінішіне қатысты, сондай-ақ еліміздің саяси жəне экономикалық даму мəселелері туралы, Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы мен осы бағыттағы металлургиялық кешеннің рөлі жөнінде кеңінен хабардар етті.

Нəтижесінде Конгрестің ұйымдастыру комитетінің мүшелері Қазақстанның өтінішін бірауыздан қолдап, дауыс берді. Сонымен қатар, Конгрестің ұйымдастыру комитетінің кезекті отырысын 2014 жылдың 12-13 маусымында «Astana Mining and Metallurgy» аясында Астанада өткізуге шешім қабылданды.

Басты кґрсеткіш – ґнім сапасы Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Солтүстікқазақстандық кəсіпкерлер отандық тауарлар мен өнімдердің сапасы мен бəсекелестік қарымын арттыруға бағытталған түрлі конкурстарға үзбей қатысып келеді. Жақында «Қазақстанның үздік тауары» өңірлік байқау-көрмесінің қорытындысы шығарылып, облыс əкімі Самат Ескендіров жеңімпаздар мен жүлдегерлерді марапаттады. 47 үміткердің арасынан қара үзіп шыққан ең таңдаулылар 3 аталым бойынша дипломдар иеленді. «Өндірістік мақсаттағы үздік тауарлар» аталымы бойынша «С.М.Киров атындағы зауыт» АҚ-қа – 1-ші, «Мұнаймаш» АҚқа – 2-ші, «Жылдам тұрғызылатын ғимараттар мен имараттар зауыты» ЖШС-іне 3-ші дəрежелі диплом табыс етілсе, «Тұрғындарға

арналған үздік тауарлар» аталымы бойынша жеке кəсіпкер Валерий Макаров, М.Жұмабаев ауданының жеке кəсіпкері Айдарбек Қалдыров, «Универсал-Север» ЖШС үздіктер қатарынан көрінді. «Үздік азықтүлік тауарлары» аталымы бойынша «Сұлтан элеватор-диірменмакарон кешені» АҚ, Аққайың ауда нындағы «Ростан» ЖШС, Ғабит Мүсірепов атындағы ауданның жеке кəсіпкері Павел Ищенко мадақталды. «Мичурин кірпіш зауыты» ЖШС, жеке кəсіпкер Петр Зыков, «Екпін-2002» ЖШС, «Тайынша сүті» ЖШС, «Петропавл бройлер фабрикасы» кəсіпорындарының ауыл бизнесіне қосқан қомақты үлестері айрықша аталды. 6 кəсіпорын мен 3 жеке кəсіпкер өз тауарларымен өнімдерін республикалық «Алтын сапа» байқау-жəрмеңкесіне ұсынатын болады. Солтүстік Қазақстан облысы.

Туризм салыстырмалы түрде біздің өңір үшін тың сала болып табылады. Өңірде бұл саланы дамытудың кешенді шаралары алынуда. Бұл бір-екі жылда өңірімізге туристер ағылады деген сөз емес. Əрине, қазір атқарылып жатқан жұмыстар болашаққа бағытталған қадамдар. Облыста биыл «ИТФА-2013. Туризм. Саяхат. Спорт» халықаралық туристік көрмесі оныншы рет өткізілді. Облыстың айтарлықтай туристік мүмкіншілігі, қолайлы жағрапиялық жағдайы, елімізде ерекше қорғауға алынған нысандар тізіміне кіретін табиғи-тарихи ескерткіштер бар. Бұл өңірде туризмнің бірнеше түрін дамытуға мүмкіндік береді, Алайда, кəсіпкерлер өз имиджін жасағанша біраз қаржы шығаруға, ізденіспен жұмыс жасауға қорқақтайды. Бұл түсінікті, əрине. Дегенмен, қол қуысырып қарап отырғанымыз жоқ. Туризмнің тұғырын бекітетіндей белсенді жұмыстар жүргізілуде. Оныншы рет өткізіліп отырған дəстүрлі туристік халықаралық көрмеге биыл еліміз дің бес облысы қатысты. Туристік фирмалар, қонақ үй жəне мейрамханалық бизнес, көліктік жəне сақтандыру компаниялары, демалыс базалары, туристік жəне спорттық жабдықтар өткізуші кəсіпорындар, мұражайлар, туризм мамандарын даярлайтын оқу орындары көрмеге экспонаттар болды. Көрме аясында «Шеберлер ауылы» халық қолөнер шеберлерінің республикалық фестивалін өткізу дəстүрге айналды. Облыста кəдесый, қолөнер бұйымдарын шығаруда да ізденіс көп, игілігі де көрінуде. Өлкенің туристік əлеуетін арттыру, жаңа туристік маршруттарды ашу мақсатында жыл сайын баспасөз туры ұйымдастырылуда. Соның нəтижесінде облыс халқы аймақтың тамаша табиғатымен, əсем жерлерімен, тарихи ескерткіштерімен, туристік мүмкіндіктермен тереңірек хабардар бола түсті. Бұл өз кезегінде ішкі туризмді дамытуға алғышарт жасайды деп ойлаймыз. Ал, сол жерлерден түсірілген жарнамалық материалдарды туристік көрмелерде ұсыну арқылы сырттан туристер тартуға, олардың біздің өңірге деген қызығушылығына ықпал етеді. Былтыр бұл мақсатқа 18 миллион теңге қаржы бөлінсе, биыл да осы шамада қаржы қарастырылды. Яғни, бұл бағыттағы жұмыстар жалғасын табады, дейді ол. Рас, облыста ішкі туризмді дамытудың қадамдары жасалуда. Сегіз туристік маршрут ашылған. Қазір келген туристерге Көне Көкжар жəрмеңкесін, Абат Байтақ , Қобыланды батыр кесенелерін, Хромтау ауданындағы Айдарлы аша табиғи ескерткішін, Ырғыз ауданындағы Жаманшың қазаншұңқырын, Байғанин ауданындағы борлы тауларды, Мəртөк ауданындағы реликтті ормандарды қандай туристерге де ұялмай көрсетуге болады. Шетелдіктердің назарын аударуға тұрарлық бұдан басқа да табиғи жəне тарихи өлкелік ескерткіштер жетерлік. Аумағында сексенге жуық өзенкөл дер бар Ырғыз өңірі де, «ЫрғызТорғай мемлекеттік табиғи резерваты» да экологиялық туризмге сұранып тұр десе болады. Мұндай тұмса табиғатқа əсершіл шетелдіктердің қызығатыны сөзсіз. Қазір осы бағытта туристік маршрут ашылған. Бұрын жол мəселесі қиындық келтіретін, қазір ол да шешілген. Ендігі мəселе қаржыландыруға тіреліп тұрған сыңайлы. Облыста қазірдің өзінде 40 туристік агенттіктер мен операторлар жұмыс істейді. Олардың тең жартысы ішкі туризммен айналысады. Алайда, туристік агенттіктер мен операторлар барлығы бұрыннан қалыптасқан сыртқы туризмді қолай көреді. Мұның өзі біздің əлі де ішкі туризмді дамытуға ден қоймағанымызды аңғартады. Бұл сайып келгенді туризмнен түсетін табыстың сыртқа кетіп жатқанын көрсетеді. Сондықтан қайткенде ішкі туризмнің қуатын арттыру қажет. Бұл жайлы мүдделі адамдар не дейді, енді соларға сөз берелік. – Біздің өңірдің табиғи жағдайы экотуризмді дамытуға қолайлы. Экотуризм аса бір ерекшелікті талап етпейді əрі тұмса табиғатқа қызығушылық та басым. Біз қаржылық жағдайымызды саралай келе қалаға жақын, табиғаты тамаша Қарғалы ауданын таңдадық. Қарғалы өзенінің бойынан келушілерге демалуға ыңғайлы қонақ үйлер салуды дұрыс деп таптық. Өзен жағасынан ағаштан шағын қонақ үйлер салуды ойластырудамыз. Бұл жерде демалудың өз артықшылықтары бар. Тұрғындар мен қала қонақтары отбасыларымен немесе достарымен келіп қонақжайлардың біріне орналасады, еркін тынығады. Көршілес Өзбекстанда агротуризм жақсы дамыған. Бұл елде агротуризм пайда табудың қосымша көзі ғана емес, сонымен бірге қосымша жұмыс орнын қалыптастырудың тиімді жолы болып отыр. Біз осы мақсатта ауылдық

Əрине, «аттылыға еремін деп, жаяудың таңы атпас» дегендей, ғасырлар бойы туризмді талғажау етіп отырған елдермен бəсекелеспесек те, ел экономикасын туризмнен түсетін табыспен толықтырудың мүмкіндігі бізде де бар. Елбасы Қазақстанның бай табиғаты, қайталанбас тарихи-мəдени ескерткіштері елімізде туризм индустриясын өркендетуге мол мүмкіндік беретіндігін айтып, өзінің жыл сайынғы жолдауларында туризмді ел экономикасының тұрақты дамуының басым бағыттарының бірі ретінде кəдеге жаратуды ұдайы ұсынып келеді. Оның үстіне ғасыр жобасы атанған «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дəлізінің басым бөлігінің облыс аумағынан өтуі туризмді дамытуға серпін беретін фактор ретінде қаралып отырғаны да шындық. Олай болса, бұл бағытта қандай ізденістер бар, қандай шаруалар атқарылуда? Əңгіменің əлқиссасын осы бағытта өрбіту мақсатында облыстық туризм, денешынықтыру жəне спорт басқармасы басшысының орынбасары Ғалымжан КЕНЖЕБАЕВҚА жолыққанбыз.

Туризм тўєыры ќайтсе бекиді?

жерлерге барып, тұрғындарды туристерді қабылдауға тарту жағын қарастырудамыз. Тұрғындар ешқандай өмір қалпын өзгертпей туристерді өз үйлерінде қабылдай алады. Əрине, тегін емес, ақылы, дейді «Зере тур» туристік агенттігінің директоры Ботагөз Қрамбаева. Ол сондай-ақ, жазда киіз үйлер тігіп, ішін ұлттық жиһаздармен жабдықтауды қолға алатынын айтты. Оның айтуынша, шетелдіктерді еуродизайн қызықтырмайды, оны олар күнде көріп жүр, олар ұлттық, этностильдегі қонақ үйлерде демалуға құмар. Біз бəріне ұлттық сипат бергіміз келеді, дейді Ботагөз Қрамбаева сөз арасында. Өткен жылы еліміздің өзге өңірлерінен 600 адам, шетелден 60 адам осында тынығып қайтыпты. Бұл үлкен істің бастауы десе де болғандай. Ботагөз Қрамбаеваның ойынша, облыста туризмді дамытудың мүмкіндіктері мол. Тек соны тиімді пайдалана білу керек. Сондай-ақ, туристік инфрақұрылымды дамыту үшін, сервистік қызметтердің сапалылығы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін Үкіметтен қаржылай қолдау да қажет. Осы шаруамен айналысуға ниеттенгендерге кепілсіз, өсімсіз несие беру мəселесі шешілсе деген тілегін де жеткізді. Ал, «Қос Шынар» Əлия-Мəншүк атындағы Ақтөбе қалалық қайырымдылық қоры қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ғалымжан Байдербесов өткен жылы «Қобда – батырлар өлкесі» маршруты

бойынша жұмыс жасағанын, 1 мыңға жуық оқушыларды Абат-Байтақ, Қобыланды батыр кесенелерімен, Əлия Молдағұлованың туған ауылымен таныстырудың сəті түскенін айта келіп, жол бойындағы тамақтандыру қызметінің жолға қойылмағанын сынға алды. Бұл бағытта, шүкір, жол түзелді, ендігі мəселе тынығатын жəне тамақтанатын орындардың тапшылығы болып отыр, дейді ол. Өңірде туризмді дамытуға елеулі үлес қосып келе жатқан Сақтаған Бəйішев атындағы университет деу орынды болмақ. Мəселен, облыста ішкі туризм əлеуетін көтеру үшін ауыл туризмін дамыту мақсатында Ойыл ауданында туристік база ашуға келісімшарт жасалған. Алдағы уақытта осында турфирма ашу үшін арнайы бағдарлама да дайындалып жатқан көрінеді. Бұл өлкеміздегі ішкі туризм индустриясын жүзеге асыруға үлес қосудың бірден-бір үлгісі болып отыр. Университетте бұдан бес жыл бұрын туризм мамандарын даярлайтын бөлім ашылып, былтыр 50 түлек бітіріп шықса, биыл да 50 түлек диплом алды. «Экономика жəне туризм» кафедрасының меңгерушісі Райгүл Серғалиеваның айтуынша, осы мамандық бойынша бітірген ауыл балалары жұмыс таба алмай жүрген көрінеді. Бірақ, университет іс-қимылсыз отырған жоқ. Студенттердің жұмыссыз қалмауына ықпал ету мақсатында облыс əкімдігімен жəне турфирмалармен келісімшарт жасасуда. Ал, облыстық дене тəрбиесі, туризм

жəне спорт басқармасы басшысының орынбасары Ғалымжан Кенжебаевтың мəлімдеуінше, жоғары оқу орындарын бітірген түлектердің 80 пайызын жұмысқа орналастыруға қолдау көрсетілген. Бұл арада басқарма мен жоғары оқу орындарының арасында байланыс жоқтығы, əлсіздігі аңғарылады. Облыс аумағынан ұзындығы 621 шақырым «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық көлік дəлізінің өтуі де ішкі туризмнің дамуына серпін береді деп күтілуде. Облыс əкімінің өкімімен жол бойындағы кешендерді орналастыратын жерлерді анықтау жəне оларға инженерліккоммуникациялық инфрақұрылымдар құру, көлік дəлізі бойында жол бойы сервистік нысандар құрылыстарының жобаларын іріктеу жəне келісу жөніндегі жұмыс комиссиясы құрылып, бұл бағыттағы жұмысты бастап та кетті. Өткен жылы халықаралық трасса бойындағы сервис нысандарына кезекті мониторинг жүргізіліп, талапқа сай келмейтін бөлігі жойылды, белгілі бір бөлігі қайта жарақтандырылатын болды. Соның нəтижесінде Əйтеке би ауданында – 16, Ырғыз ауданында 7 жарамсыз нысан жойылды. Олар – жанар-жағармай стансалары мен шайханалар. Жол бойында сервистік нысандар салуға тапсырыс берген кəсіпкерлерге жер телімдерін бөлу басталды. Ақтөбе қаласының солтүстік айналма жолы бойындағы «Грин Лэнд» демалыс базасының инженерлік инфрақұрылымын тартуға 2011 жылы 128,2 миллион теңге , өткен жылы 32,5 миллион теңге бөлінді. Қазір жол бойындағы сервистік кешендерді құрудың шаралары алынуда, сəулет-дизайн көркемделуіне сəйкес жол бойындағы инфрақұрылым нысандарының типтік жобалары жасалуда. Жол бойында инфрақұрылымды құру жəне дамытуды үш категория бойынша топтастыру жүргізілуде. Осындай жобаны «Эбита» мемлекеттік заказнигі де жүзеге асыруда, Заказникте ашылған бірінші маршрутта туристер тарихи орындар – табын Бөкенбай ауылы, Үндемес ауылы жұртымен, «Қасиетті қақпа» атанған жермен, басқа да табиғаттың тамаша ескерткіштерімен таныса алады. Қазір Бөкенбай ауылын сол кездегідей қалпына келтіру үшін инвесторлар іздестірілуде Біз қазақстандық жəне ресейлік инвесторлардың көмегімен бірінші маршруттың жобасын жасаудамыз. Тек облыстық əкімдіктің жер телімін бөлуге көмегі қажет. Сондай-ақ, екінші маршрутты анықтауға жəне оны ашуға рұқсат алу қажет, дейді «Эбита» жергілікті маңыздылықтағы мемлекеттік заказнигінің аға инспекторы Б.Құлтаев. Біз атқарылған шаруаларды жоққа шығарудан аулақпыз. Дегенмен, осы мəселемен айналысып жүргендердің мəлімдеуінше, облыста туризмді дамыту əлі де уақыт талабынан төмен. Біз əңгімелескен Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты география кафедрасының меңгерушісі, география ғылымдарының кандидаты Гүлнəр Көбесова облыс аумағы туристік рекреациялық жағынан əлсіз игерілген деген пікір білдірді. Ол өңірде сыртқы туризмнің анағұрлым дамуы капиталдың сыртқа кетуіне ықпал етіп отырғанын да жасырмады. Туристік мүмкіндік əлсіз пайдаланылып отырғанын, туристік инфрақұрылым деңгейінің төмендігін де алға тартты. – Өңірде туризмді дамыту үшін саланы басқарудың осы заманғы жүйесін құру жəне туризмді дамытудың басым бағыттарын жəне туризмнің материалдық базасын дамытудың бірлескен бағдарламаларын жүзеге асыруға мүдделі басқару органдарының, кəсіпорындар мен фирмалардың қызметтерін үйлестіру қажет. Автомобиль жолдары бойында туризм инфрақұрылымын құру жəне дамыту да күн тəртібіндегі мəселе. Байғанин, Қобда, Ырғыз, Ойыл аудандарында этномəдени орталықтар ұйымдастыру, өзен-көлдер жағасынан туристік аңшылық үйлер желісін дамыту қажет. Заказниктер мен табиғи ескерткіштер ауданында сервистік нысандар құру, қонақ үй желісін дамыту, тарихи жəне мəдени ескерткіштерді қалпына келтіру жəне қорғау, туристік ақпараттық орталық құру да осы бастан қолға алынуы тиіс. Сонда ғана іс ілгері басады, дейді Гүлнəр Көбесова. Сонымен, облыста туризмді дамытудың қазіргі жай-күйі осындай. Алдағы күндерге іргетас болатын іргелі істерді осы бастан қолға алу қажет. Тез арада табысты бола қоймайды деп кешеуілдетуге əсте де болмайды. Бұған облыстың экономикалық жəне туристік мүмкіндігі де жетеді. Туризмнің тұғыры берік болуы үшін жасалар шаруалардың бірсыпырасын ғана тілге тиек еттік. Ал, алда атқарылар істер бұдан да қомақты болары сөзсіз. Ақтөбе облысы.


3

www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

ҮКІМЕТ

ҮКІМЕТ

Екі жоба да ќатысады Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Өңірде инновациялық жаңару бағытында ғылыми-техникалық кеңес құрылып, жоғары оқу орындарында инновациялық орталықтар жұмыс жасауда. Алғаш 2007 жылы сол кездегі университет ректоры Ерлан Арынның бастамасымен Сұлтанмахмұт Торай ғыров атындағы университетте ғылыми-техникалық парк ашылды. Паркте дайындалған инновациялық жобалар еліміздің Білім жəне ғылым министрлігі арқылы қаржылануда. Мысалы, 20ға тарта жоба аталған министрлік арқылы арнайы гранттарға ие болды. Сондай-ақ, университетте өңірдің алып кəсіпорындарының сұранысы бойынша да жобалар əзірлейді. Бұл ретте, «Павлодар мұнай-химия зауыты», «Қазақстан

алюминийі» акционерлік қоғамдары, Ақсу ферроқорытпа зауытынан ұсыныстар бар. Қазір парк ғалымдары энергия үнемдеу бағытына баса мəн беріп отыр. Осыған байланысты дайындалған 14 жоба еліміздің Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігімен мақұлданды. Олар Астанада өтетін ЕХРО2017 халықаралық көрмесіне қатысу мүмкіндігіне ие. Қуаныштысы, бүгінде энергия үнемдеуге қатысты екі жоба халықаралық көрмеде көпшілік назарына ұсынылатыны белгілі болды, дейді университетінің ғылыми жұмыстар жəне инновациялар жөніндегі проректоры Нұрлан Ержанов. Университетте инновациялық жобаларға арналған арнайы сайт іске қосылды. Енді ғалымдар өз жобаларын осы сайтқа орналастыра алады. Мұндағы үздік жобаларды

министрліктер мен кəсіпорындар өз қажетіне жаратады. Бүгінде сайтта 300-ге тарта жоба тіркелген. Студент ғалымдарға да қамқорлық жасалуда, инновациялық орталық ашылған. Ғылым жолын қуған жастар осы жерде бас қосып, өз жобаларын жетілдіре алады. Үш студенттің жобасы республикалық деңгейдегі байқауларға қатысты, оның біреуі Тұңғыш Президент қоры арқылы қаржылай қолдауға ие болған. Инновациялық Еуразия университетінің ғылыми жұмыстар жəне халықаралық əріптестік жөніндегі проректоры Евгений Никитиннің айтуынша, облыстың инновация саласындағы жетістіктері жақсы. Жергілікті билік тарапынан жаңашыл жобаларға айрықша қамқорлық жасалуда. Павлодар облысы.

Отандыќ ґнімге кеѕ баєыт Семейде жұмыртқа 120 теңгеден сатылымға шықты. Жақында ғана іске қосылған «Ақтөбе-Ертіс» фабрикасы тұрақтандыру қорымен бірлесе жұмыс істемек. Қала тұрғындары бұған дейін шеттен əкелінген өнімдермен қамтылып келген болатын. Əзірше қаланың 8 сауда нүктесінде ғана он жұмыртқа данасы 120 теңгеден сатылып жатыр. Бұл игі бастама алдағы уақытта қаланың қалған аумақтарын да қамтитын болады. Қазақстанның өзге қалаларында жұмыртқа бағасы шарықтап тұр. Ал семейлік кəсіпкерлер өз бастамаларын жақсы жолға қоя алса, ең тиімді өнім ретінде өзге өңірлермен де байланыс жасау нығая түспек. Мəселен, бұрындары Семейге жұмыртқа Ресейден тасымалданатын. Əсіресе, мереке-мейрам күндері жұмыртқа бағасы шарықтап шыға келетіндігі рас. Бұл өнімнің бағасын тұрақтандыру үшін қалалық əкімдік те біршама шаруалар атқарды. 2011 жылдың ортасына дейін Семейде жұмыртқамен қамтудан проблема болған жоқ. Өнімді жергілікті ірі құс фабрикасы шығаратын. Бір жарым жыл бұрын «Семей құс» ЖШС жұмыртқа өндіруден бас тартып, тікелей құс етін шығаруға көшті. Сөйтіп, Семейде жұмыртқа азайып кетіп, есесіне құс еті молынан өндірілді. Ал Ресейден келетін жұмыртқалардың бағалары көлікпен жеткізу есебінен қымбат болып, тұтынушылар 20 күн өтіп кеткен жұмыртқаларды алуға мəжбүр болды. Тəртібі бойынша жұмыртқа кем дегенде он күн ғана сақталуы керек. Қалалық əкімдікке жұмыртқа өндірісін жолға қойсам деп «Ақтөбе-Ертіс» ЖШС-ның директоры Қайрат Уəлиев ұсыныспен шыққанда шешім табылғандай болды. Сөйтіп оның жобасы мақұлданып, «Ертіс» ƏКК көмекке келетін болды. Жүзеге асыру үшін 147 млн. теңге бөлінді. Ал 201 млн. теңгені «ҚазАгроҚаржы» АҚ бөлді. Кəсіпорынның бөлетін өз қаражаты 153 млн. теңге болып, жалпы жоба құны 501 млн. теңгеге бағаланған. – Біз күніне 25 мың жұмыртқа өндіреміз, – дейді «Ақтөбе-Ертіс» ЖШС-ның бас технологы Амангелді

Қабыкенов, – сол күні-ақ өтіп кетеді. Жергілікті өнімді тек 2-3 күн ғана сақтауға болады. Сапалы өнімді халық қана емес, бүгіндері жергілікті кəсіпкерлер де сатып ала бастады. Олар Семейдің маңындағы ауылдар мен аудандарға тасып жеткізуде. Сөйтіп, Семейдегі жұмыртқа фабрикасы іске қосылған күннен бастап қызу саудаға енді. – Бүгінге дейін қала дүкендерінде жұмыртқаның бағасы 200 теңгеге дейін жеткен еді, – дейді ауылшаруашылық бөлімінің бас маманы Ауданбек Қаратаев. – Негізінен көрші елдерден келетін. Енді мына фабрика жылына 24 млн. жұмыртқа өндіреміз деп отыр. Осының арқасында қала халқын толықтай қамтитын болмақпыз. «Семей» супермаркеті, «Нива», «Титов, 146», «Квартал», «Колос», «Маяк» жəне Дальнийдағы «Айнұр» дүкенінде тұрақтандыру қорының өнімдері арқылы 120 теңгенің жұмыртқалары сатылуда. – Біз «Ертіс» ƏКК-нің еншілес кəсіпорны «Ақтөбе-Ертіс» фабрикасымен келісімшартқа отыру арқылы, тұрғындарды сапалы өніммен қамтуды қолға алып жатырмыз, – дейді «Шығыс-Самғау» ЖШС директорының орынбасары Талғат Мұратов, – жұмыртқа іріктелген, бірінші, екінші сортты болып шығарылмақ. Бірінші күннен байқағанымыз, тұтынушылардың сұранысы ерекше болды. Қалалық əкімдік жаңа өндіріс орны «АқтөбеЕртіске» «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасының мүмкіндігін пайдалануды ұсынып отыр. Себебі, жұмыртқа өндірушілерге электр энергиясы үздіксіз болуы қажет екен. Ал бағдарлама аясында мемлекет өндіріс орнын қажетті инфрақұрылыммен, су, электр энергиясының дұрыс жеткізілуі үшін сапалы технологиялармен қамтылуына мүмкіндік туғызбақ. Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

СЕМЕЙ.

2013 жылғы шілдеде өнеркəсіп өнімдерін өндіруші кəсіпорындар бағасы 1,8%-ға жоғарылады Ағымдағы жылғы шілдеде маусыммен салыстырғанда баға кен өндіру өнеркəсібінде 2,9%-ға жоғарылады, өңдеу өнеркəсібінде – 0,7%-ға төмендеді. Өндірілген өнім 1,8%, өндірістік сипаттағы қызметтер – 0,8%-ға қымбаттады. Өндіруші кəсіпорындардың өнеркəсіп өнімдеріне бағаның өзгеруі 2013ж. шілде

Өнеркəсіп өнімдері, өндірістік сипаттағы қызметтерді қоса Өндірілген өнім Өндіріс құралдары Аралық тұтыну өнімдері Тұтыну тауарлары Өндірістік сипаттағы қызметтер

пайызбен, өсуі+, төмендеуі-

2013ж. маусымға

2012ж. шілдеге

2013ж. қаңтар-шілде 2012ж. 2010ж. желтоқсанға желтоқсанға 2012ж. қаңтар-шілдеге

1,8 1,8 0,5 2,2 -0,7 0,8

2,8 2,5 5,4 1,8 8,3 7,7

-4,1 -4,8 3,5 -5,8 3,6 6,0

17,9 18,0 18,7 17,5 23,3 17,8

-0,9 -1,5 3,1 -2,8 10,2 6,5

Өткен айда бағаның газ конденсатына – 17,4%, табиғи газға – 3,3%-ға, отындық мазут жəне дизель отынына – 1,6%-дан, мұнайға – 1,2%-ға жоғарылауы, олардың бензинге – 1,8%, сұйытылған пропан мен бутанға – 1,6%, көмірге – 1,2%, керосинге – 1,1%-ға төмендеуі тіркелді. Бір айда баға өңделмеген алюминийге – 1,5%, ферроқорытпаларға – 1,4%, қара металдар илегіне – 1,3%ға жоғарылады, қорғасынға – 5,6%, асыл металдарға – 3,5%, мысқа – 2,1%, өңделмеген мырышқа – 1,6%-ға төмендеді. Құс еті – 0,9%, жармалар – 0,5%, шай – 0,3%-ға қымбаттады, қант – 5,5%, мал еті – 2,2%, бидай ұны – 1,1%-ға, балық жəне өсімдік майы – 0,3%-дан арзандады. Тамақ өнімдерін өндіру өткен айға пайызбен, өсуі+, төмендеуі-

c ҚР Статистика агенттігі

Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру өткен айға пайызбен, өсуі+, төмендеуі-

Қазақстанда ауыл шаруашылығы мақсатын да пайдаланылатын жерлердің жалпы көлемі 91,7 млн. га, оның ішінде егістік жерлер 22,5 млн. га құрайды. Негізгі егістік жерлердің 70 пайызы Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола, жəне Павлодар облыстарында шоғырланған. Ауылшаруашылық дақылдарының жалпы егістік көлемі 2013 жылы 21,4 млн. га құрады,

жұмыстарының нəтижесі бойынша аймақтағы егістік құрылымдарын əртараптандыруға төмендегі кез келген ауылшаруашылық дақылдарын өсіру тиімді болып табылады. Əсіресе, ауыспалы егістердегі егістік құрылымдарын əртараптандыру бағытында дəнді дақылдар арасынан арпа, сұлы, тарыны, дəнді-бұршақты дақылдарынан асбұршақ, ноқат, жасымақты, майлы дақылдардан зығыр,

Ауыспалы егісті əртараптандыру мїмкіндіктері дəнді дақылдар 15,9 млн. га, оның ішінде бидай 13,0 млн. га жерге егілді. Ағымдағы жылы өсімдік шаруашылығындағы ауыспалы егістер құрылымында өндіріс жағдайында сұраныс жоғары басым дақылдардың көлемі ұлғаятын болды. Əсіресе, майлы дақылдардың көлемі 1,9 млн. га (өткен жылмен салыстырғанда егіс көлемі 43,1 мың га жоғары), мал азықтық дақылдардың көлемі 3,1 млн.га дейін (265 мың га жоғары) ұлғайды. Ағымдағы жылы осы мақсаттарға мемлекет тарапынан өсімдік шаруашылығы саласын субсидиялауға барлық бағыттар бойынша 31,5 млрд. теңге бөлінді, ал оның ішінде басымды дақылдар өндірісін субсидиялауға – 18,6 млрд. теңге, минералды тыңайтқыш жəне гербицид бағасын арзандатуға – 7,0 млрд. теңге жəне тұқым шаруашылығын дамытуға 2,5 млрд. теңге қарастырылған. Осыншама мол мөлшерде бөлінген қаржы ауылшаруашылық кəсіпорындарын жедел дамытуға, өндірісті қайта құрып өзгертуге жəне жекеменшік иесі нысандарында тауарлы өнім өндіруді арттыруға мүмкіндіктер тудырады. Алдағы жылдарда өсімдік шаруашылығы елімізде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Еліміздің солтүстік аймақтарында орналасқан Қостанай, Ақмола жəне Солтүстік Қазақстан облыстары негізінен дəнді дақылдар өсірумен айналысады. Олар республикадағы астықтың 4/5 бөлігін өндіреді. Жалпы, өңірде дəнді дақылдардан басқа да ауылшаруашылық дақылдарын ауыспалы егіс танаптарына орналастыруға топырақ-климат жағдайлары біршама қолайлы жəне өндірілген астық, май өнімін экспорттауға мүмкіндік мол. Ауыспалы егіс зертханасының соңғы жылдар дағы жүргізілген ғылыми-зерттеу

күнбағыс, қыша жəне рапсты, жемазықтық дақылдардан асбұршақ+сұлы қоспасы, жүгері, көп жəне бір жылдық шөптерді кіргізуге болады. Ауыспалы егіс зертханасының көп жылғы ғылыми-зерттеу жұмыстарының деректері өңірдегі оңтүстік қара топырақта осы ауылшаруашылық дақылдарын таза сүрі жер танабы орнына өсіргенде əр гектар ауыспалы егістің көлемінен алынған астықтың орташа өнімділігі төмендегідей болды. Арпадан – 23,8 ц, сұлыдан – 23,2 ц, асбұршақтан – 13,3 ц, ноқаттан – 12,0 ц, жасымақтан – 10,4 ц жəне зығырдан 8,7 ц өнім алынды. Айта кететін жайт, таза сүрі жер танабының

орнына кез келген ауылшаруашылық дақылдарын өсіру қолайлы жəне егіс егілетін жерлер бос жатпай, тиімді пайдаланылады. Осы аталған дақылдарды өңделген жерлерде тиімді пайдалану мақсатында ауыспалы егістегі таза сүрі жер танабының орнына орналастырғанда айналдырған 3-4 ай көлемінде тұрақты астық жəне малазықтық өнімдер жиналып алынады. Бұл өз кезегінде жалпы ауыспалы егіс көлемінен астық шығымын ұлғайтуды қамтамасыз етеді, қосымша жасыл балауса, пішен, сүрлем, малазықтық өлшем алынып жəне өте жоғары экономикалық тиімділікті құрайды. Ең негізгісі, осы ауылшаруашылық дақылдарын ауыспалы егіс кестесіндегі танаптарға енгізгенде топырақтың беткі қабаты өсімдік калдықтарымен əрдайым жабық күйде болып, топырақты жылдың кез келген мезгілдерінде болатын əртүрлі эрозиядан қорғайды жəне уақыт өте келе біртіндеп топырақтың құнарлылығын қалпына келтіреді. Енді осы дақылдарды өндіріс жағдайында енгізу үшін ауыспалы егіс жүйесінің егістік алқаптарында міндетті түрде егіншіліктің жоғары мəдениеті сақталуы қажет, арамшөптермен күресу шараларын қүшейту керек жəне тағы да басқа агрономиялық шаралардың орындалуын бақылауда ұстаған жөн. Қорыта айтқанда, соңғы жылдары ауыл шаруашылығына пайдаланылатын егістік жерлердің аймақтық ерекшеліктеріне

байланысты қор үнемдейтін технологияларды қолдану жəне құқықтық қарым-қатынас жүйесі өзгеруі, баға, несие, қаржы саясаты біршама реформаланып, басқару механизмі жеңілдетіліп жəне өңірдегі өндіріске сұраныс жоғары басым дақылдарды өсіру шаралары іске аса бастады, ал осы атқарылған істер өсімдік шаруашылығында ауыспалы егістерді əртараптандыруда өте көп мүмкіндіктер береді. Алдаберген ҚИЯС, А.И.Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының ауыспалы егіс зертханасы меңгерушісі.

ШОРТАНДЫ.

Қайратты ерге қонған бақ Сатыбалды СƏУІРБАЙ, Егемен Қазақстан».

Серікбай ҚОЙБАҒАРОВ, журналист.

Қазақтың ықылым заманнан тыныс-тіршілігі, күнкөрісі өзі қадірлейтін төрт түлікке, оның өсіміне, өніміне байланысты болғаны рас. Сонымен бірге, халық арасында «мал-жанды» қатар сұрастырып жатуы да төрт түліктің халқымызға қаншалықты қадірлі екенін көрсетсе керек. Ілгері заманда солай болса, азықтүлік қауіпсіздігінің рөлі артып отырған бүгінгі заманда қазақ үшін ата-бабасы ерекше қадірін білген мал өніміне қатысты көзқарасты одан сайын тереңдете түсетіні сөзсіз. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «Ауыл шаруашылығындағы еңбектің өнімділігі 2014 жылға қарай 2 есе, ал 2020 жылға қарай 4 есе өседі. Аграрлық секторда етті мал шаруашылығын дамыту жөнінде бұрын-соңды болып көрмеген жоба жүзеге асырылады. 2016 жылдың өзінде ет экспорты 60 мың тоннаға жетеді, мұның құны 4 миллион тонна бидай экспортына тең. Мемлекет бұл мақсатқа 130 миллиард теңгелік несие ресурстарын бөледі. Бұл ауылдық жерлерде 20 мыңнан астам жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді, жүз мыңнан астам ауыл тұрғындарының кіріс көзіне айналады. Мұның өзі малдың барлық түрінің асыл түліктері мен тұқымдарының бас санын көбейтуге мүмкіндік береді», деп атап өтуінің өзі ауыл кəсіпкерлері үшін жаңа мүмкіндіктердің ашылып отырғанына дəлел болады. Мəселеге осы тұрғыдан келсек, өндірістік кооперативтер мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерден басқа Елбасы

Жолдауында көрсетілген міндеттер шаруа қожалықтарын да айналып өтпесі хақ. Шынын айтсақ, осы міндетті орындауға қауқарлы қожалықтар Ойыл өңірінде санаулы ғана. Басым бөлігі бір кезде жекешелендіру желеуімен шаруа қожалығын құрып алғанымен бастаған ісінен береке таба алмай, əлі күнге қалт-құлт күн көріп жүр. Өйткені, олардың көпшілігі қосымша табыс көзін іздеуге, шаруашылықты кеңейтуге енжар. Ескі ізді шиырлай бермей, алғашқы болатын қиындықтардан қорықпай, батыл бастамаларға тəуекел еткендер ғана нарықтық

тірегіне айналып отыр. Əділбектің Батыс Қазақс тан облысындағы Бөрлі ауылшаруашылық техникумын бітіріп ауылға келуі іргелі шаруа шылықтардың да іргесі сөгілген, алмағайып ала сапыран кезбен тұспа-тұс келді. «Ауылшаруашылық өнім дерін өңдеу саласының ұйымдастырушысы» деген дипломын кəдеге жаратар жер таппады. Он баланың ортаншысы болғанымен шаруашылық фермалық деңгейінде біраз басшылық қызмет атқарған əке Əділбекке үлкен үміт артты.

экономика айдынында өзіне тиімді жол тауып келеді. Өйткені, олар өз отбасының ғана емес, қалың елдің қазанына, елдің ортақ ырысына өз тараптарынан үлес қосып жүр. Осы салаға өзіндік қолтаңба қалдырып, ата-баба кəсібін алға сүйреп келе жатқан еңбеккер жанның бірі ретінде Əділбек Рақымды айтуға болады. Мал шаруашылығының қырсырын əкеден көре жүріп, санасына сіңіре өскен еңбекқор жас жігіт бүгінде бір ауылдың арқа сүйер

Бұл 1994 жыл еді. Абдыраған елдің жасы да, кəрісі де жарыса қалаға көше бастаған кез. Малы айырбастың аранына жұтылып, пайдаға жарар техникасы салыққа берешегін өтеу үшін сатыла бастаған «Жекенді» кеңшарынан қолдағы малын шығарып, бір жүк көлігі мен трактор сатып алған Қалиолла аға Əділбекке шаруа қожалығын ашуға кеңес берді. Əділбек тəуекел етті. Шаруашылыққа ат қоюда əке мен баланың ойы бір арнаға

тоғысты. Сол кезде көзі тірі, шежіре Рақым қарияның атын қойды. Үш қоғамға куə болған абыз ақсақалдың өмірін қазақ халқының бір ғасырлық тарихынан бөліп қарауға болмайды. Бұл – ұлағаттың ұясы, өнегенің мектебі болған атаға ұрпақтың құрметі болса керек. Тағдырдың ащысы мен тұщысын қатар тартқан Рақым атасының батасын алып, өмірде көргені мен түйгені көп Қалекендей əкенің тəрбиесін көріп, жасынан шаруамен шыңдалған жігіт бұрынғы бір ферманың бірнеше маманы атқарған жұмысты жалғыз өзі дөңгелетіп отыр. «Ұстазы жақсының – ұстамы жақсы», деген осы. Əуелі 45 гектар жер алып, бау-бақша егуді қолға алған ол, қай кəсіптің де өз нəсібі бар екеніне көз жеткізді. – Біздің ата кəсібіміз – мал шаруашылығы. Қазақ өзі қашанда малсыз отырмаған ғой. Кеңестік кезеңде осы мəселе дұрыс қолға алынып, кешенді шаруалар жүзеге асқаны белгілі. Қазір жүйе басқа болғанымен мал өсіріп, еңбек етемін деген адамға барлық мүмкіндік жасалып отыр. Тек өзіңнің ынта-ықыласың болса болғаны, – дейді Əділбек. Жастайынан төрт түліктің жайын жетік меңгерген ол, 2007 жылы мал шаруашылығына шындап бет бұрды. Ол кезде қолдағы мал саны да едəуір өсіп қалған-ды. Малды тұяғынан өсірген жігіт оның тұқымына да бірден мəн берді. Ауданда алғашқылардың бірі болып асыл тұқымды қазақтың ақ бас сиырының бұқасын əкелген де осы Əділбек. Сол бұқадан өрген төлдің алды таза қанды қазақтың ақ бас сиырына айнала бастады. Мал тұқымын асылдандыру жұмысын одан сайын жетілдіру үшін биыл (Соңы 4-бетте).

1


4 Өңірлік даму министрлігінің Жер ресурстарын басқару комите ті «Ауылшаруашылық аэрофотогеодезиялық ізденіс тер мемлекеттік институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорын Қазақ АССР Халық комиссарлары кеңесінің №733 қаулысымен 1936 жылы 19 тамызда құрылған. Кəсіпорынды құрудың басты мақсаты аэрофототүсірілім

www.egemen.kz

Жоспарлы-картографиялық материалда ауыл шаруашылығы контурларының жəне нысандарының шартты белгілері мен мəндерінің бар болуы, фотобейнесімен үйлесуі барлық жер ге орналастыру жұмыстар түрлерін жоғары дəлділікпен жəне деректілікпен орындауға мүмкіндік береді. Шаруашылық жүргізуші субъектілерді жалпы мемлекеттік статистикалық сараптауда 2011-2012

Жерге орналастыру негіздері Əбдіғали БЕГМАНОВ, «Мемлекеттік ауылшаруашылық аэрофотогеодезиялық ізденістер институты» республикалық мемлекеттік кəсіпорыны директорының міндетін атқарушы.

негізінде атқарылатын аймақтың фотобейнесі бар Қазақстан, Орталық Азия, сол сияқты Алтай жəне Сібір шекараларын ауыл шаруашылығы картографиялау қажеттілігінен туындаған еді. Кəсіпорын өнімі (шекараның жоспарлы-картографиялық материалы) жерге орналастырудың республикалық, облыстық жəне аймақтық сызбаларды (жобаларды) өңдеу, шекараларды зондтау жəне салу жəне оларды қолдану бағдарламалары, құндық зондтау жəне салық салу, жер ресурстарын жетілдіру жəне қорғау, топырақтық, геоботаникалық ізденістер жүргізу, жерлердің инвентаризациясын жүргізу, ауылшаруашылық жерлерін паспорттау, мониторингтеу жəне басқа да жерге орналастыру жұмыстары үшін алғашқы негіз болып табылады. Барлық жұмыстар ең заманауи геодезиялық, компьютерлік жəне полиграфиялық жабдық тарды жəне бағдарламалық қамт а масыздандыруды қолда нумен сандық аэро жəне космотүсірілімдер негізінде атқарылып келеді. Жұмыстар нұсқау талаптары мен нормативті актілерді қатаң сақтаумен жүргізіледі.

Жаѕа да жайлы баєыт «Жолаушылар тасымалы» АҚ жолаушылар пойыздарындағы қызмет көрсетуді жақсарту жəне жаңа бағыттар ашу жөніндегі жұмыстарын одан əрі жалғастыруда. Осылайша, үстіміздегі жылдың 22 тамызында Астана вокзалынан Астана – Атырау бағытындағы №19/20 «Атырау» жүрдек пойызы аттанатын болады. Ол бірыңғай «Тұлпар-Тальго» вагондарынан жасақталады. Пойыз төрт күнде бір рет жүреді. Жолға кететін уақыты Астанадан Атырауға дейін 22 сағат 57 минутты, ал кейін қарай 22 сағат 15 минутты құрайды. Пойыз құрамында 27 вагон бар, олардың 22-сі жолаушыларға арналған. Ол вагондардың екеуі «Гранд» класында (екі орындық люкс), екеуі «Бизнес» класында (екі орындық) жəне 18 вагон «Турист» класында (төрт орындық экономкласс), сонымен бірге 3 техникалық, бір вагон-ресторан жəне бір вагон-бар жолаушыларға қызмет көрсетеді. «Гранд» класындағы вагондардың бірінде мүмкіндіктері шектеулі жолау шыларға арналған купе қарастырылған. Осы орайда вагондардың «Жолаушылар тасымалы» АҚтың жылжымалы құрамын жаңарту жəне техникалық ресурсын арттыру бағдарламасы шеңберінде сатып алынғанын да айта кету керек. Осыған сəйкес зауыт болашақта, яғни 2014 жылға дейін 420 жолаушылар вагонын құрастыратын болады. «Егемен-ақпарат».

жылдардың қорытындысы бойынша біздің кəсіпорын келесі орындарға ие болды. Алматы қаласында 3 номинация бойынша «Активтер мен міндеттердің көрсеткіштері», «Пайдалылық көрсеткіштері», «Өтімділік көрсеткіштері» төртінші орынға ие болса, Қазақстан Республикасында 3 номинацияда «Активтер мен міндеттердің көрсеткіштері», «Пайдалылық көрсеткіштері», «Өтімділік көрсеткіштері»негізінде жүлделі алдыңғы орынды иеленді . 2012 жылы «мемлекеттік жер кадастры мағлұматтарын қалыптастыру» 003 мемлекеттік бағдарламасы бойынша төмендегі дей жұмыстар атқарылды. Қарағанды жəне Оңтүстік Қазақтан облыстары шекарасына аумағы 4,4 миллион гектарға аэротүсірілімдерді жəне фотожоспарларды бажалау; Ақмола, Қарағанды, Қостанай жəне Оңтүстік Қазақстан облыстары шекараларына аумағы 14,2 миллион гектарға соңғы жоспарлыкартографиялық материалды жасау; Ауыл шаруашылығын картографиялау үшін ғарыштық түсірілімдерді өңдеу технологиясын жетілдіру жұмыстары. Сол сияқты «КазНИПИмұнайгаз» АҚ, «Алматы облысының Алакөл ауданы жер қатынастары бөлімі» ММ сияқты тапсырыс берушілермен де жұмыстар жасалды. Енді ағымдағы жылы «Мемлекеттік жер кадастры мағлұматтарын қалыптастыру» 019 мемлекеттік бағдарламасы бойынша. Жамбыл жəне Солтүстік Қазақстан облыстары шекараларына аэрофототүсірілімдік жұмыстар жасау; Жамбыл жəне

16 тамыз 2013 жыл

ҮКІМЕТ

ҮКІМЕТ Солтүстік Қазақстан облыстары шекараларына аумағы 3,9 миллион гектарға бажалау бойынша жəне аэротүсірілімдерді байлау далалық жұмыстарын жүргізу; Ақмола, Жамбыл, Қарағанды жəне Оңтүстік Қзақстан облыстары шекараларына аумағы 7,4 миллион гектарға соңғы жоспарлы-картографиялық материалды жасау бойынша камеральды жұмыстар атқару жоспарланып отыр. Сонымен қатар, 2005-2012 жылдар кезеңінде республикамыздың шекарасының жоспарлы-картографиялық материалын жаңартудың орташа жылдық сараптамасы, осы жұмыс түрлерін жүргізуге бөлінетін жыл сайынға қаржы жеткіліксіз екендігін көрсетеді. Шекарасының жаңартылған жоспарлы негізіне тек Батыс Қазақстан жəне Ақтөбе облыстары шекаралары ғана ие, жаңарту 97 пайыз жəне 99 пайызды құрайды. Еліміздің шекарасының қалған бөлігі 1990 жылғы жоспар лы-картографиялық материал негізінде жасалған. Ал, Жамбыл, Қызылорда, Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарының шекаралары 100 пайыздық жаңартуды талап етеді. Мұндай жағдайлар өзге облыстарға да тəн. Қазақстан Республикасы шекарасы 2 741 700 шаршы шақырым, жаңарту аумағы 2005-2012 жылдары, яғни 7 жылда 26,6 пайызды немесе 91 094 шаршы шақырымды құрайды. Егер орташа жылдық жаңартуды осы қалпында қалдыра берсек (жылына 91 094 шаршы шақырым), 019 мемлекеттік бағдарламасы бойынша еліміздің жоспарлы негізін жаңартуға 30 жылдан астам уақытты талап етеді. Осыған байланысты жер қатынастары бойынша уəкілетті органдар жергілікті атқару органдарымен шекараның жоспарлыкартографиялық негізін жаңарту ісін жандандыруы керек.

Қайратты ерге қонған бақ (Соңы. Басы 3-бетте). 1 миллион теңгеге тағы үш бұқа сатып əкелді. Сонымен қатар, қойды қазақтың қылшық жүнді қойына айналдыру жұмысын да қатар жүргізіп келеді. Төлдерді сұрыптау жəне аталығы арқылы қойдың тұқымын да жаңа сатыға көтерді. Осындайда атам қазақ тың «Мал аталығынан азады» деген сөзі еріксіз еске түседі. Бұл қай уақытта да төрт түлік асыраудан нəсіп тапқан қазақ үшін мал шаруашылығы алдыңғы кезекте болғанының айғағы. Сарбиенің қасындағы Үшқарасуды қыстап, аймаққа азаттық үшін күрес жолында құрбан болған Тауасар батыр мəңгілік дамыл тапқан мекенді жайлаған шаруашылықтың қазіргі тынысы көз сүйсінтеді. Жігіттері де уақытпен санаспайды. Бірі мал бақса, енді біреулері əр күнді тиімді пайдалануға тырысып, мал азығын дайындап жатыр. Ал, үйде Индирадай жұбайы үш бала тəрбиелеп, табысын ұқсатып, мерейін тасытып отыр. Бір кездері кəсібін бау-бақша өсіруден бастаған шаруа қожалығының қазір 4380 гектар жері бар. Оның ішінде 380 гектары егістік алқап. Ойылда онсыз да тəуекел аймағы үшін егіс егуге құлықты шаруа жоқ. Оның үстіне соңғы жылдары қатарынан соққан қуаңшылық талай шаруаның тауын шағып тастады. Осыдан жеті-сегіз жыл бұрын ауданда алғашқылардың бірі болып мақсары егуді қолға алған еді. Бірақ, алғашқы үміт ақталмады. Əділбек оның үстіне қолда бар техника барлық агротехникалық шараларды толық сақтауға мүмкін дік бермейтінін жасырмайды. Тек өткен жылы аудан əкімі Мавр Абдуллиннің бастамасымен тары егісін қайта қолға алғанды. Жемісі жаман емес. Ырғын өнім алып, көміліп қалмаса да, тым-тəуір табыс əкелді. Биыл да азғантай алқапқа тары екті.

Бірақ, «əр күні жылға азық» көктемнің биылғы сараңдығы құлашты кеңінен сермеуге кедергі болды. Кешеуілдеп егілген тарының өнімін күзде көреді. Десек те, жоғарыдағы себептердің барлығы топтасып, тау қопаратын тəуекелдің де кежегесін кері тартатыны рас. Ал, 4000 гектар жер мал азығын дайындау мен жайылымға арналған. Өйткені,

Он адамды жұмыспен қамтып отырған Əділбек аудандағы мемлекеттік бағдарламалардың жүзеге асуына атсалысып келеді. Мəселен, жұмысшыларының үшеуі əлеуметтік қызметкер болса, маусымдық жұмыстар аяқталған соң, тағы бір жігіттің Жұмыспен қамту орталығы арқылы мамандықты игеруіне мүмкіндік бермек. Жұмысшыларының барлығы

қазір қожалықтың меншігінде бір мың жарымға тарта қой болса, оның бір мыңы саулық. 250 ірі қараның 100-і сиыр болса, 200-дің үстіндегі жылқының да жартысы бие. Биыл осы малдың барлығынан да басына-бас төл өргізіп отыр. Əңгіменің басында Əділбекті ауылдың тірегіне айналды деп тегін айтқанымыз жоқ. Осындай шаруаны жүргізуде оның көмекшілері ауылдастары, ағайындары. Демек, бірнеше отбасы осы «Рақым» шаруа қожалығы арқылы ырыздығын тауып, нəпақасын айырып отыр. Қазір үш трактормен мал азығын дайындап жүрген шаруашылық жетекшісі тағы да бір қуатты трактор алуды көздеп отыр. Қуатты көліктің қажеттігіне алдыңғы қыста көз жеткізді.

жыл сайынғы тұрақты, сыралғы, сенімді серіктері. Сондықтан, оларсыз шаруасы алға баспайтынын жақсы білетін жігіт жұмысшыны кейбіреулер сияқты кіріптар қылып ұстамайды. Еңбектерін бағалап, ынталандырып отырады. Барлығының да малдарына қажетті мал азы ғы Əділбектің мойнында. Еңбекақыларынан тыс жыл соңында əрқайсысына алдына он, соңына бес тоқтыдан байрақ береді. Бұл жайтты Əділбек бізден бүгіп қалса керек. Өзі жайлы айтып мақтануды мансап көрмейтін жігіттің бұл мəрттігін Сарбиеде өткен бір жиында жерлестері аудан басшыларына мақтанышпен жеткізсе, енді бір жиында інісіне жұмыс сұрап, арыз айтқан əйел де əкімге Əділбекке інісін алдыруды өтінді. Міне, атымтай

азаматқа ауылдастарының шынайы бағасы. «Қатты жерге қақ тұрады, қайратты ерге бақ тұрады», дейді халық даналығы. Ал, Əйтеке би атамыз «Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін!», деп айтып кетіпті. Халқыңа пайдаң тиді деген осы емес пе? Бірақ, малдың басын қаттылықпен емес, ептілікпен өсірген Əділбектің мəрттігі мұнымен шектелмейді. Ауылдағы қандайда мерекелік шараға қолұшын созуды парыз санайтын азамат талай мəрте үлкендердің алғысына бөленді. Ауылдағы бірнеше тұрмысы төмен отбасыларына тегін шөп түсіру Əділбектің жыл сайынғы негізгі міндеті десе де болады. Облыс, аудан басшыларының бастамаларын қолдаудан да ешқашан бас тартқан емес. Былтыр «Көркейе бер, туған жер!» акциясының аясында ауыл мектебіне жəне сегіз үйге тегін ауыз су тартып берді. Сонымен қатар, Саралжын ауылында да «Балдəурен» балабақшасы мен Ұлы Отан соғысы ардагерінің жесірі Жаңыл əженің де үйіне орталықтандырылған ауыз су құбырын жүргізуге демеушілік жасады. Ал, Ақтөбедегі «Табыс» коммуналдық базарына ауданның атынан тұрақты мал өнімдерін ұсынатындардың бірі де осы «Рақым» шаруа қожалығы. Ел Тəуелсіздігінің 20 жылдығына орай Астана қаласында өткен Ақтөбе облысының күндері аясында астаналықтарға жылқының семіз етін, қазы-қартасын молынан ұсынды. Осындай еңбектері елеусіз де қалған жоқ. Екі мəрте республикалық «Парыз» байқауының жүлдегері болса, бірнеше рет аудан бойынша «Жылдың үздік кəсіпкері» атанды. Міне, шаруасын дөңгелетіп отырған Əділбек Рақымның осындай ұшан-теңіз еңбегі өзгелерге үлгі боларлық өнеге дегіміз келеді. Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы.

2013 жылєы шілдедегі еѕбек нарыєындаєы жаєдай

Ґнеркəсіптік ґнімніѕ наќты кґлем индексі 101,9% ќўрады

Республика экономикасында 2013 жылғы шілдеде (бағалау бойынша) 8,6 млн. адам жұмыспен қамтылды. Өткен жылғы сəйкес кезеңге қарағанда олардың саны 56,4 мың адамға немесе 0,7%-ға көбейді. Жалдамалы қызметкерлердің саны аталған кезеңде 5,9 млн. адамды (жұмыспен қамтылғандардың жалпы санынан 69,1%) құрады. 2013 жылғы шілдеде жұмыссыздар саны, бағалау бойынша 467,9 мың адамды, жұмыссыздық деңгейі 5,2% құрады. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің жұмыспен қамту органдарында 2013 жылғы шілде айының соңына 58,2 мың адам («Жұмыспен қамтудың жол картасы 2020»-ға қатысатындар құрамына енгізілген тұлғалардың есебінсіз) ресми тіркелген. Тіркелген жұмыссыздар үлесі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,6%-ын құрады (2012 жылғы шілдеде – 0,7%).

2013 жылғы қаңтар-шілдеде 2012 жылғы ұқсас кезеңмен салыстырғанда шикі мұнай, темір жəне түсті металдар кендерін өндіру артты. Тамақ өнімдерінің жəне сусындардың, химия, машина жасау жəне мұнай өңдеу өнімдерінің өндірісі жоғарылады. Өндірістің өсуі республиканың 11 өңірінде байқалды, Алматы қаласында өткен жылдың деңгейіне сəйкес келеді. Төмендеу Ақмола, Батыс Қазақстан, Қызылорда жəне Павлодар облыстарында тіркелді.

Ґнеркəсіп ґнімдерініѕ наќты кґлем индекстері өткен жылғы тиісті кезеңге пайызбен

2012-2013 жылдары Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының көрсеткіштері (бағалау деректері)

2013 жылғы шілдеде бағалау бойынша жасырын жұмыссыздық деңгейі экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 0,4%-ын құрады. _________________________________________________________________________________________ Жұмыссыздар (ХЕҰ стандарттарына сəйкес) – бұл табысты кəсібі (жұмысы) болмаған, оны белсенді іздеген жəне жұмысқа кірісуге дайын тұлғалар. Жасырын жұмыссыздық (лажсыздан толық емес жұмыспен қамтылу) – қысқартылған жұмыс аптасы немесе толық емес жұмыс күні режімінде жұмыс істейтін қызметкерлердің, сондай-ақ жалақысы сақталмайтын немесе еңбекақысы жартылай төленген əкімшілік демалыстарда болған қызметкерлердің санын көрсетеді. Жасырын жұмыссыздық деңгейі – толық емес (жартылай) жұмыспен қамтылған жəне лажсыздан демалыста болған қызметкерлердің экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың санындағы, пайызбен өлшенетін үлесі. c ҚР Статистика агенттігі

2013 жылєы ќаѕтар-шілдеде ґнімніѕ жеке тїрлерін ґндіру Өндірілгені мұнай, газ конденсатын қосқанда, млн.тонна табиғи газ, млрд.текше м ұн, млн.тонна бензин, млн.тонна портландцемент, млн.тонна ферроқорытпалар, млн.тонна жазық илек, млн.тонна тазартылған мыс, мың тонна электр энергиясы, млрд.кВт.сағ.

47,4 24,5 2,2 1,4 3,9 1,0 1,2 220,9 53,5

Өткен жылғы тиісті кезеңге пайызбен 102,2 102,3 95,9 86,4 108,3 97,8 75,6 115,9 102,6

c ҚР Статистика агенттігі

Орталыќ мемлекеттік органдардыѕ интернет-сайттары:

2

Қазақстан Республикасының Үкіметі Ішкі істер министрлігі Қорғаныс министрлігі Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Білім және ғылым министрлігі Сыртқы істер министрлігі Денсаулық сақтау министрлігі Көлік және коммуникация министрлігі

www.government.kz www.mvd.kz www.mod.kz www.eco.gov.kz www.edu.gov.kz www.mfa.kz www.mz.gov.kz www.mtk.gov.kz

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Қаржы министрлігі Әділет министрлігі Төтенше жағдайлар министрлігі Мәдениет және ақпарат министрлігі Ауыл шаруашылығы министрлігі Экономикалық даму және сауда министрлігі

www.enbek.gov.kz www.minfin.kz www.minjust.kz www.emer.kz www.mk.gov.kz www.minagri.kz www.minplan.kz

Мұнай және газ министрлігі Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Статистика агенттігі Спорт және дене шынықтыру істері агенттігі

www.memr.gov.kz

wwww.mit.kz www.stat.kz www.mts.gov.kz


www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

(Соңы. Басы 1-бетте). Осындайда ойдан ой туындайды. Жасыратыны жоқ, біраз кісілеріміз тəуелсіздікті– ағаш қуыршақ – буратиноға айналдырып алды. Кез келген жерге, кез келген ойынға тықпалауға əуес. Ал, қазақ үшін тəуелсіздіктің ақ таңы атты делік, аспаннан шұға жауды делік. Ал, атабабасынан Қазақстанда тұратын татар, ұйғыр, орыс, украин, өзге де переселендер үшін тəуелсіздік ұғымы, тəуелсіздік күні не берді?.. Қазақ жеріндегі орыстарға тəуелсіздік нендей пішімде көрініс табады. Олар бүгін «ал, қазақтар, сендерге тəуелсіздік таңы атқан екен, біздер орыстар – күні ертең шүу қарақұйрық деп тарихи отанымызға көшіп кетелік» демейді ғой. Сол баяғы ұрпақ өрбітіп, от түтеткен жерінде отыра береді. Өркениет үдерісі асау өзендей алқын-жұлқын кимелеуі бөтен. Домалақ жердің адам аяғы баспаған ұлтарақтай жері қалмады. Ақ үйдегі өтіп жатқан мəжілісті сол заматында отбасындағы телеэкраннан көре аламыз. Сонда деймін ғой. Тəуелсіздік дегеніміз: шығысымыздан батысымызға дейін көктеп өтіп жатқан Батыс Қытай – Батыс Еуропа тас жолы; есігімізге кимелеп келген инновациялық даму; ЕҚЫҰ саммитінің дүркіреп өткен тарихи кезеңі мен күні ертең сəн-салтанатымен өтетін ЭКСПО-2017 екен; тəуелсіздік дегеніміз – Қазақстанда түтін түтетіп тұрып келе жатқан түрлі ұлттың бір атаның баласындай, көршілік қақысын ұмытпай тату-тəтті тіршілік кешуі көрінеді. Сол себепті ертеңгі күнімізді, ел болып еңсе тіктеп кетудің жолын ойлауды баяғы бабаларымызға ұқсап биікке шығып алып, арғы-бергіге көз салып қарағанның қашанда жөні басқа демекпіз. Маңайымызға ақыл көзімен қаралықшы. Төрткіл дүниеде дамудың АҚШтық моделі бар. Ол-дағы қырық рулы ел. Дүниенің төрт бұрышынан біреу күнкөріс іздеп, біреу абақтыға отырудан қашып, келесісі баю жолын көздеп, жеңіл өмір сүруді ойлап басы құралған, мың мүдденің бір арнаға тоғысқан тұсы. Арғы тегі келімсектер отбасы. Сол ел бұл күндегі өркениет көшінің тізгінұстарымыз деп төбемізден қарап, мұрын шүйіріп тілдеседі. Барша гəп – əлгі көштің дұрыс, ұзағынан, адаспай жүріп кетуінде екен. Бұл күнде көпұлттылық – даму критериі емес; даму, өсу, өркендеу мəні – тату-тəтті өмір сүру һəм дұрыс, төте жолды таңдай білуде ғана! Ендеше, дамудың, өркениет көшіне ілесудің қазақстандық моделі неге болмасқа. Кімнен кембіз? Қоғамның экономикалық көрсеткіші біркелкі, біртекті емес; толқын-толқын болып қайта айналып соғатын дағдарыстан жалт беріп құтыла алмаймыз. Ағылшынға, неміске соққан нəубет ертең бізге де соғады. Саяси ахуал шырма-шату, кілтипанын тауып екі ел арасындағы түйткілді шешіп үлгерсең, арғы жағынан үшінші, төр тінші ел: «Бізбен қалайсың?» – деп төбе қылтитады. Иншалла, алпауыттармен көз алартпай, тізе түйістіріп отырып шүйіркелесетін халге жеттік. Қазақтың маржандай тізілген, кемпірқосақша сүзілген тірі сөзінің ағылшынша аудармасын мұхиттың арғы қапталындағы оқырман оқып риза болысады. Тоқетері: мəдени, саяси, экономикалық сең бұзылды, тұйықталу жоқ. Ауыл арасының əлəулайын созып айтып, өз буына өзі пісіп, баяғыша қой бағып, айран ішіп, су ішкілігін əзер айыр ған қазақтан гөрі – бəсекеге қабілетті болудың жолын ойластырған қазекем көрікті. Сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел, деп хакім Абай айтқандай, аяңдап əңгіменің тоқетеріне келе жатырмыз. Тоқетері: бұл қазаққа өзін-өзі сақтап қалудың жолы қайсы. Ол жол көп пе, əлде аз ба? Жол ұзақ па, əлде қысқа ма? Қайсы жол төте, қайсы сүрлеу сүріндірері мол бұралаң, қисық? Екі мың жылдық тарихы хатқа түскен халқымыздың өткен-кеткен тарихын бір жобаға түсіріп, қазақ этносының қалыптасуын көз алдыға елестетерліктей етіп, түркі қыпшақ жұртының таралу аймағын айқындап, орта ғасырдың о жақ, бұ жағында болған оннан астам мемлекеттік құрылымдардың құрылуы, дəуірлеуі, ыдырауы туралы толымды зерттеулер жазылып жатыр. Бұл жолдағы тарихшылар еңбегі ауыз толтырып айтуға тұрарлық. Рас, əлгі мемлекеттік құрылымды жеке-жеке қарастырып, қалың-қалың кітап жазып елге танымал болған тарихшы жүрек төрінде. Үйсін, қаңлы мемлекеттік құрылымы қашан шаңырақ көтерді, не себептен əлсіреп, ыдырап, аяғы құрдымға кеткені туралы зерттеулер баршылық. Оғыз мемлекеттік құрылымы туралы толымды зерттеу жазылды. Ертіс бойындағы қимақ мемлекеттік құрылымы жайлы зерттеуді оқып жүрміз. Əрісі Дешті қыпшақ, берісі далалықтар тарихы біраз жазылды. Қарахан хандығы, БеғазыДəндібай дəуірі, Тоқтамыс хан, Орысхан орнатқан ордалар біршама зерттеліп бітуге айналды. Ата сақалы аузына түскен үлкен тарихшыларды төрге шығарсақ, əлгі айтқан сүбелі зерттеулерге азды-көпті қаламгерлік үлесін қосқан жазушыларымыз бір төбе. Бұл жерде пəлен аса көп зерттеді, түген мынадай төрелі, терең кітап жазды, тарих

ғылымын Ұлы Жібек жолының таптаурын сорабынан шығарып өзіндік пайым ұсынды, мың жылдық тарихтың көрпесін көтерді деп бір-бірімізге көпшік қойып жатудың қажеті болмас. Істеуге тиіс шаруаны айтып, алдағы тізгін түйістірер кезеңді болжайық. Бірінші: Қазақстанның бүгінгі жаңаша тарихы жазылар кезең алда. Осынау жаңаша тарих жазылар болса – екі мəселе көзден де, көңілден де қалыс қалмаса дегіміз келеді. Ол екі жайттың бірі: жаңа əлемдік тəртіп; екінші: сол əлемдік тəртіптегі Қазақстанның ахуалы. Жаңа тарихта түркі тұқымдас халықтың славяндарға ықпалы, сіңуі, бірігушілігі терең талаппен жазылғаны лəзім. Осыдан бірнеше жыл бұрын Мəскеудің беделді баспасынан «Түркілік орыс тұлғалары» атты зерттеу кітабы шыққан. Сол кітапта Менделеевтен бастап Лобачевскийге дейін біраз ғалымдардың гендік

асау өзеннен өткендей ахуал болмақ. Уақыт, бейне сусыған құм, бірқалыпты, біртегіс өтпеді. Өткен ғасырдың алғашқы ширегінде жанталаса қимылдаған, күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан қалып қызыл төңкерістің бет шарпыған от жалынына күйіп кете жаздап жүріп: а) ұлтының келешегі үшін өз алдына конституциясы бар, тең құқылы республика дəрежесінде Ресей Федерациясына еркімізбен қосылайық деп, ə) өз алдымызға төте жазу – алфавитіміз болсын деп, б) өз тізгінімізді ұстайтын үкімет құралық деп, қызыл төңкеріс көсемдерінің қабылдауына кіріп, айтысқанмен айтыс қан, тартысқанмен тартысқан алаш лидерлерінің іс-қимылын көзге елестетіп көрелікші. Өзін-өзі сақтап қалудың ол кездегі жалғыз жолы осы еді. Бұл жол бізге əрдайым үлгі-өнеге. Аралықта ғасыр өтті. Мемлекеттік жаңа құрылым – қазақстандық модель жасалып жатты. Сілкінетін сəт туды!

министрлігінің есебінше Қазақстан – жоғары оқу орны көп елдер қатарына жатады. Біраздан бері жаппай ұлттық тестіге көштік. Ғылым кандидаты деген деңгей жойылып, бірден ғылыми жаңалыққа жол ашатын докторлық дəрежеге жол ашылды. Нарық заманы жеке тұлғаның, белгілі бір субъектінің, фирманың, компанияның бəсекеге қабілеттілігінен бас құрайды. Біздегі бір кемшілік: стратегиялық зерттеулер институты тап осы бəсекеге қабілеттілікті жүйелі түрде емес, жекежеке субъект рөлін алғы межеге шығарып, бөлшектеп қарастырып келеді. Сонда дейміз ғой! Өзімізді-өзіміз сақтап қалудың жолы қайсы? Мына килігіп келген қым-қуыт, ызың-шуы құлақты кесетін, саяси ойынның нешеме атасы қаулап шыққан, ортасы шүңейттеніп жататын қан базардың көрінісі секілді жаһандану процесінің құламасына кезігіп – көп жаңқауықтың

түзілімі келтірілген. Жоғарыда айтқан сіңу мен бірігушілік метаморфозасына əлгі зерттеу толымды дəйек болар еді. Келешек жазылатын жаңа тарихта көшпенді (номад) мен отырықшы бабаларымызды бір-біріне қарсы қойып, бірбірімен алакөз болып өтті деген түсініктен ада-күде ат құйрығын үзетін болсақ. Əлгі түсінік – бөлшектенудің басы. Бөлшектенгенді бөрі жейді. Тарихтан мəлім, Сырдария, Ертіс, Шу, Есіл секілді ұлы өзендердің бойында ілкі заманнан қорған тұрғызған, егін салған, сауда-саттықпен айналысқан отырықшы бабалар жүрді, ал кең жазира жапан түзді төрт түлік малының қамын ойлаған аталарымыз жайлады. Бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүрді. Құдандалы, жекжат, ағайын аталды. Енді келіп осынау сулы өзен бойын жайлаған қазақтарды жапан далада мал баққан қазақтарға қарсы қойып, олар ғасырлар бойына бір-бірімен жауласты, күресіп өтті деуіміз – қолдан жасалған қате түсінік. Еуропалық, үй ішілік, сарайшыл тарихшылардың əрісі сақ, берісі қазақ тайпаларына қасақана жапсырған жамау əрекеті, бір-бірін көре алмай, күндесше, қысас пиғылда өтсін деген айла-шарғысы. Айла-шарғыдан шыққан қате пайым. Баяғы Ұлы Жібек жолының шаңдақ сорабымен көшке ілескен жетім тайлаққа ұқсап жұртқа мəлім таптаурынмен желе жортып кете беруге тағы болмас. Жаңа пайым, тың тұжырым ғана кітапты оқылықты етеді. Мысалға, Қазақстанның жаңаша тарихына тарау-тарау етіп кешегі кеңестік жүйенің ыдырауын, сосынғы жағаны ұрған дарияның толқынындай геосаяси дағдарысты, сол дағдарыстан шығу жолын баяндай берудің пəлендей қажеті болмас. Себебі, геосаяси, немесе дүниелік дағдарыс бір есіктен еніп, келесі есіктен шығып кететін шаншу желі емес. Əлемдік болжалшының айтуынша, дағдарыс қайта айналып соғып отыратын қатер, одан құлан таза құтылу жоқ. Алып елдер мен майда мемлекеттер бір-бірімен тығыз байланыста дамиды. Бір сөзбен айтқанда, дария толқынына ұқсайды деп тұрғанымыз содан. Сосынғы кеңестік жүйенің ыдырауы туралы том-том зерттеулер бар. Бір ғана Збигнев Бжезинскийдің «Ұлы шахмат тақтасы» неге тұрады. Таптаурын жолмен жорта бермей деп тұрғанымыз содан. Жаңа тарих жаңа сөзімен, тың пайыммен оқылықты болмақшы. Жаңа сөз – Еуразия кеңістігінде, Еуропа мен Азияның түйісер тұсында баяғы мұхит тереңін жарып шыққан жаңа Атлантида еліне ұқсап – еш елге, еш саяси ағынға ұқсамай, өзіне тəн бірегей бітім-болмысымен, өзіне тəн мінезімен, лайықты стихиясымен Еуразия кеңістігінде Л.Н.Гумилевше айтқанда, мұхит тереңін тесіп шығып, ғайыптан пайда бола қалған жасыл аралдай жаңа ел Қазақстан барша саяси, экономикалық бітім-болмысымен көрінгені лəзім. Үшінші онжылдық зиялы қауым үшін үлкен сын. Арнасы

Ғасырлар бойы аттың жалында, түйенің қомында жүріп асқар ала тау мен жазира даланы қорғап жанпида болған бабалар аруағын тірілтіп, еңсені түзейтін уақыт келді. Тарих, бейне, жағалауды дамылсыз қапқан толқын мінезді. Ғасырлар бойы қазақ этносының қалыптасуын бастан өткердік. Түркі қыпшақ ұлысының таралу аймағын белгіледік. Жаңадан пайда болған мемлекеттік құрылымдар ашық мұхитқа шыққан мұзтау секілді: бірі тереңге батып, келесісі арыстан жалданып жүзуге бет алды. Ыдырау мен нұсқалану кезек алмас ты. Өзімізді-өзіміз сақтап қалудың жолын қарастырар кезең келді. Бұл үшін ең алдымен екі жайтқа жауап іздеген лəзім. Бірінші: тап бүгін өркениеттің қандай сатысындамыз? Екінші: бəсекеге қабілеттілік деген не? Осы екі сауалға нақтылай мысалмен жауап бере алсақ қана алға жылжимыз. Қоғамның экономикалық сатысы жерге қарарлықтай жаман емес. Еліміздің саяси ахуалы бір ізге түсіп, биікке өрлеп барады. Байырғы автохтонды қазақтар мен кейіннен келіп қоныстанған өзге этностық топтың тіршілігі тату-тəтті. Бұл ретте байырғы ұлт-қазақтар біріктіруші, ұйытқы рөлінде сахнаның бас кейіпкері. Бейне жылы ағыс – гольфстрим секілді кейіннен келіп қоныстанған басқа этностық топтарды бауырына алып, бойына жылу дарытып, бір атаның баласындай ауызбірлікпен өмір сүруге дағдыланды. Бұл Еуразия кіндігінде, көне Ұлы Жібек жолының бойында, батыс пен шығыста сауда экономикалық байланысты дəнекерлеуші Қазақстанға үйлесімді тəртіп. Ұлт пен ұлыстың ұйытқысы болу – мəртебелі мінез. Кешегі бабаларымыз бастап берген ақсақалдық жол. Қазақстанның саяси сатысы мығым, орнықты. Барометрі – шетелдік компаниялардың инвестициялық қаржы салуының жылдан-жылға артып келе жатқандығы. Еліміздің мəдени ахуалы бармақ шошайтып көрсететін елдермен тізгін қағыстыра алады. Суретші сюрреалист Ерболат Төлепбайдың жеке қөрмесі Париждің Лувр сарайына қойылды, Марат Бейсенғалиевтің скрипка үні АҚШ-тың əйгілі метрополитен тыңдаушыларын ұйытты, өзге де өнер саң лақтарымыз Лондон, Рим, Берлин көрер мендерін тебірентіп өткені қуантады. Тірі сөз өнеріміз шаппай бер бəйгеден дəмелі. Аяңдап бəсекеге қабілеттілігі дегенге келейік. Бəсекеге қабілеттілікті жылмажыл Лозаннадағы менеджмент институты өлшеп-пішіп, таразылап отырады. Сол институттың пайымынша, ең əуелі елдің бəсекеге қабілеттілігін адам факторы арқылы анықтайды. Адам факторын сауатты, сауаттылықты өзгеге үйрете алатын жəне өзінің білімін ғылыми жаңалық ашуға жұмсайтын деп үш топқа бөледі. Біздер екінші топтағы сауаттыға жатады екенбіз. Бір секірсек үшінші деңгейге шығатынымыз кəміл. Білім жəне ғылым

бірі болып толқынға жұтылып, жоғалып кетеміз бе! Əлде алпауыт елдерге ілесіп өз бағыты, өз құрылымы бар зайырлы мемлекетке айналып үлгереміз бе! Көшбасшымыз тізгінді қатты ұстады: елорданы көшіруден бастап 2030, 2050 стратегиялық межеге дейін қаншама қиындықты көрдік, нешеме адам айтқысыз бейнет шектік, не түрлі ойлы-қырлы қайшылықты жолдан өттік. Самайға қырау түсті, маңдайға əжім сызылды. Испан тілінде жазатын жазушы Пауло Коэльо əне бір жылы Алматыға келгенде: «Өлмеген құлға өлі балық кездеседі дегенді естіп едім, өз басым Еуразия кіндігіне орнаған алтын балық секілді елді көрдім», – деп жазған еді. Бұл аз десеңіз, ЕҚЫҰ саммитінен ЭКСПО – 2017-ге белді буып кіріскелі тəуекел еттік. Бұл аз десеңіз: АӨСШК-ден Əлемдік діндер форумын өткізетін пəтуалы елге айналдық. Дуалы ауыз дінбасылар құла түз жазира даланың төсіне орнаған, дөңбекшіген бұлтқа оранған ақшаңқан қаланың ашық ауасын, пейілі кең адамын əлі аңыз ғып айтып жүр деп естиміз. Иə, тапқан-таянғанымызды қалтаға басып, өз қотырымызды өзіміз қасып: «А, құдая, көрсеткеніңе шүкір!» деп отыра беруге болатын еді. Көшбасшымыз таңдаған өзөзімізді сақтап қалудың қайсар бағыты көзімізге əлгіндей болып елестейді. Көңілге тоқшылық ұялайды. Баяғыда тарихи «Жібек Жолы» романын жазар алдында біраз сауал көлденеңдеді. Ал Сырдария толқып ағып жатқанда жағасына орын тепкен бірер қаланы құлпыртып суреттейін. Ал Шыңғысхан ғаскерінің бір қанаты қарсы алдында қоқырайған қорғанды қирата алмай алты ай бойы əлекке түссін. Ал Ошақбай батыр мен Шихи Құтуху нойонның жекпе-жегін төгілдірейін... Айналып келгенде романның негізгі нысанасы – жортып өтер сай үшін, жетекте жүрер тай үшін екі елдің батырлары өліпөшіп қырқысып жатпақшы ма!.. Жоқ... тарихи шығарманың түпқазық идеясы – ауызбірлігі жоқ, бақталасы бықсыған ел азады, бөтеннің байлығына қызыққан қолбасы айналып келгенде торғайдай тозады дегенді меже тұттық. Сол себепті, шығармаға қосымша, ойдан шығарылған кейіпкерлер қосылды. Айналып келіп роман тарихи философиялық бояуға молықты. Батальдық ұрыс-керіс азайып, алғы межеге ел болып етек жабудың қарекеті шықты. Шығарманың қағазға түскеніне қырық жылдан асса-дағы əлі күнге əлсін-əлсін қайта басылып жүргенінің себебі – оқиға баяғы ауыл арасының ұрыс-керісінің аясында қалмай, кейіпкердің неге жер болып жеңіліс таптық деген сауалға жауап іздеуінде деп ойлаймыз. Ой бағып үйренген жанбыз. Бір ой бір ойды түрткілеп оятады. Қарап тұрсақ – ақыл айтқыш көбейіп, ақыл сұраушы мүлдем азайып барады. Сəулелі ойды өткізу үшін амал жоқ, араға... өйтсек...

Жаѕаша тарих ќалай жазылады?

бүйтсек... ойлассақ... деп қыстырма сөз қосамыз, төтені – айналма жол етеміз. «Осылай етсек аспаннан шұға жауады, жұмақ орнайды, шаруа ыңғайы дөңгеленіп біте қалады...» деуші ағайын небір марғасқа білгішті сүттей ұйытып бас шұлғытып, арбап алатын болды. Бұрындары жүктелген шаруаның түбіне жетпей тыншымайтын іскер кісі – шебер болатын; бұл күндері əр гүлге бір қонып шырын қуған арадай, əуелі табыс іздеген, соңынан шаруаның пайда көзін қарастырған ұшып-қонбалар көбейді. Өмірде сүйіп істеген кəсіптің үдесі болады. Үдеге өнерпаз, орысша айтсақ – мастер ғана қол жеткізеді. Жүктелген шаруаны өнер деп қабылдап, өнер дəргейінде орындап шығатын кісі ғана қоғамның қажетті тетігі. Кəсібін өнер деп қарайтын кісі қымбат. Əр істің тетігі қиял-ғажайып ертегіден гөрі пайымға табан тірейтіні содан. Осы жерде ескермей жүрген жайт көлденеңдейді. Қоғам дамуын жарға сүйеген алып сатыға теңеп көзге елестетсек, қазақ этносы сол сатының жуан ортасынан жоғарылады. Əлгі айтқан этностық сатыдан биіктеп, мемлекет ұйытқысы – зайырлы ұлт дəрежесіне көтерілген кезіміз. Ұлт пен этнос аралығында алты айшылық алыс жол жатыр. Осынау екі парадигманы бір-бірімен шатастырмай, шалыс баспай, орнымен қолданған лəзім деп ойлаймыз. Қазақ ұлты – мемлекет ұйытқысы; қазақ ұлтын – Еуразияның жылы ағысы – гольфстримі дəргейінде таныдық. Өзге ұлттық құрамды, этносты, кейін келіп қоныстанушыны – мемлекет ұйытқысының құрамдас бөлшегі санаймыз. Мұнда тұрған ешқандай кемсітушілік, ұлтшылдық жоқ. Түсінісудің төте жолы баяғы. Төте жолды тапқан екенбіз, ұлтаралық татулыққа қол артқан екенбіз, көшбасшының уəлі сөзіне құлақ асып, хакім Абай айтқан: қайтсе жеңіл болады жұрт билемек дегендей, ендігі сапарымыздың оң, нəтижелі,тəртіпті болғанын қалайтын кез алда. Жаңаша тарихтың үлкен тарауы көрші отырған үзеңгілес, бауырлас жұртқа арналғаны жөн болар. Мұхиттың арғы қапталында жатқан «АҚШ-тың жаңа дəуір тарихын» мұқият қарап шықтық, əрине, орысша аудармасын. Əуелгіде заң актілерінің жинағын оқығандай əсер қалдырды. Əйтсе-дағы əрбір заң актісінің астарында қоғамдық дамудың əрқилы сатылары, сатыға аяқ салған кезең, сол кезең несімен ерекше, несімен қымбат – айнаға түскендей көрінеді екен. Қорытынды, дəйектік мысал мол. Əрі тартып, бері жыққан шолақ пайым, оқшау ұлтшылдық жоқ. Биік елдің билік жүйесі бірсыдырғы сабырлы тектілікпен баяндалған. Өркениетті елдердің жаңа тарихын, жүйелік үлгісін қаз-қалпында үлгі тұтайық, немесе көшіріп алайық деуден аулақпыз. Əйтсе де қанаттас, қоныстас, сапарлас келе жатқан елдің тыныстіршілігіне бір пəс мойын бұрып, көз салып өткеннің залалы жоқ. Қазақстанның жаңаша тарихын, оның бағыты мен бірігушілік миссиясын тек қана кəсіби тарихшылар жазады деген дүдəмал жайт. Неге дейсіз ғой. Жауап берейік. Əрине кəсіби тарихшылардың жолы бөлек, олар өз тақырыбын түбіне жеткенше тексеріп, үңіле зерттеген мамандар. Өз саласы бойынша қамшы салдырмайтын білгір. Əйтсе-дағы өз саласын індете зерттеймін деп жүріп тарихшы ағайынның қатар жатқан қанаттас тақырыпты атүсті шолып шығатыны, бетінен қалқып білетіні құпия емес. Əркім, тарихшы болсын, жазушы болсын–қаламына іліккен тақырыптың білгір тамыршысы. Жаза салайыншы, тізімде жүрейінші деген науқаншылдық заманы əлдеқашан өткен. Кім де болса жанын жеп, уақытын өлтіріп, өмірін қысқартып, зерттеп жазады. Салыстырмалы түрде көзге елестетіп көрелік. Тарихи тақырыпты көркем шығармасына арқау еткен бір шоғыр жазушылар – алған тақырыбына сай тарихи мəтінді езіп ішкен, көзімізге сол кезеңдегі тарихи деректің себеп-салдарын тарихшы ағайыннан артық білмесе, кем білмейтін кісілер болып көрінеді. Мысалға, Кіші жүз ханы Əбілқайырдың хандық құрған кезеңін, құқығын, мүддесін, тіпті, күнделікті сарайлық тəртібін Əбіш Кекілбаев бес саусағындай біледі. Үйсін патша лығының дəуірлеуі мен күйреуін Қытай деректерінен сүзіп алып зерттеген Қойшығара Салғараұлы шаппайбер бəйгенің алдында. Алтын Орда, Ноғайлы дəуірін Əнес Сараев терең, зерделі пайымдай алады. Моғолстан тарихы, Орбұлақ шайқасы туралы Бексұлтан Нұржекеұлы қай-қай кəсіби тарихшыдан артық білетіндігіне кəміл сенеміз. Орта ғасырдағы Сырдария бойындағы Отырар қаласынан бастап – Жент, Сығанақ тарихын осы жолдардың авторы қай-қай кəсіби тарихшыдан кем білмейтіні бесенеден белгілі. Қорытынды сөз: кəсіби тарихшы мен тарихи тақырыпқа қалам тартып жүрген көркемсөз иелерін бір-біріне қарсы қою... бас алмай источник – дəйектеме қуушылық... дүрбіні теріс қойып қараған секілді тарихшы ағайынның таяу тұрған, белгілі жайтты – кісі аяғы баспас тым жырақ етіп жіберушілігіндей болып көрінеді. Топономиканы ескермеушілік, көркемсөз құдіретін бағаламау, кəсіби менмендік... бұл жайтты өзім ғана терең білемін деген кеудемсоқ мінезден тезірек арылғанымыз жөн. Сонда ғана өзімізді-өзіміз сақтап қала аламыз. Сонда ғана Қазақстанның толыққанды бүгінгі жаңа тарихы жоғары деңгейде жазылады. Сонда ғана жаңа əлемдік тəртіпке мойынсұнады екенбіз! АСТАНА.

5 Жўмыс ќарќыны мардымсыз

Кеше Қоршаған ортаны қорғау министрі Нұрлан Қаппаров жұмыс бабымен Қызылорда облысында болды.

Байқоңыр қаласында Премьер-Министр Серік Ахметовтің өкімімен құрылған ре сей лік «Протон-М» зымыран та сығышының құлау сал да ры ның экологиялық зардаптарын жою жөніндегі іс-шаралардың өткізілуін бақылау жөніндегі комиссияның басшысы болып табы латын Нұрлан Қаппаров Қызылорда облысының əкімі Қырымбек Көшербаевтың, «Роскосмос» басшыларының, сондайақ, орта лық жəне жер гі лікті атқарушы органдар өкілдерінің қатысуымен көшпелі кеңес отырысын өткізді. Гептилмен ластанған жерлерді залалсыздандыру бойынша қазақстандық жəне ресейлік мамандардың бірлесіп өткізген жұмыстарының барысы туралы «Роскосмос» агенттігінің Байқоңыр ғарыш айлағындағы басқарма бастығы Анатолий Белоконь жəне ҚР Ұлттық ғарыш агенттігінің «Ғарыш экология ҒЗО» РМК директоры Жайлаубай Жұбатов баяндады. Н.Қаппаров аумақты залалсыздандыру жұмыстарының қарқыны мен нəтижелеріне риза еместігін білдірді. Роскосмостың өкілі детоксикациялауды аяқтауға 15 күн сұрады. Сонымен қатар министр зымыран тасығыштарының құлауы салдарының экологияға жəне Байқоңыр мен ғарыш айлағына таяу орналасқан елді мекендер тұрғындарының денсаулығына келтірілген зиянның əсерін анықтау шараларының жалғастырылатындығын айтты. Осыған орай ол Байқоңырда Қазақстанның экологиялық кодексінің қолданылуы мəсе лелері жөніндегі келіссөздерді үдету қажеттігін атап өтті. Отырыс барысында Қызылорда əкімшілігі тарапынан «Протон-М» зымыран тасығыштарын ұшыруға байланысты мəселелерді қарастыруға бағытталған конференция (дөңгелек үстел) өткізу туралы ұсыныс жасалды. Н.Қаппаров бұл бастаманы қолдап, Роскосмос өкілдерін екі тарап үшін маңызы зор мəселелерді жан-жақ ты талқылауға қатысуға шақырды. «Егемен-ақпарат».

Мəдениеттер жаќындасуын ўлыќтау Жақында Астана қаласында 2013-2022 жылдары Мəдениеттердің жақындасуының халықаралық онжылдығын (МЖХО) ұлықтауға арналған Халықаралық форум өтеді. Бұл туралы ЮНЕСКО жəне ИСЕСКО істері бойынша ҚР Ұлттық комиссиясының Хатшылығы хабар таратты. Іс-шараға бейбітшілік жəне мəдениеттер арасындағы диалог мəселелері жөніндегі ЮНЕСКОның жоғары деңгейлі тобының құрамына енген белгілі тұлғалар мен халықаралық ұйымдардың басшылары, сонымен қатар, əлемнің 30-дан астам елінің этика мен мəдениетаралық коммуникациялар, білім жəне мəдени мұра жөніндегі сарапшылары қатысады. Форумның негізгі мақсаты мəдениеттер арасындағы диалогты одан əрі дамыту үшін жаңа жаһандық күн тəртібін белгілеу жəне осы маңызды шараға байланысты мəселелерді талқылау үшін халықаралық саяси, академиялық жəне іскер орталықтардың өкілдерін біріктіру болып табылады. «Форум аясында Алакөл қорығына ЮНЕСКО биосфералық резерваты мəртебесін беру туралы арнайы дипломды тапсыру салтанатты рəсімі өтеді. Айта кетейік, Алакөл ЮНЕСКО биосфералық резерватының бүкілəлемдік желісіне енген екінші қазақстандық қорық. Сонымен қатар, форум аясында Олимпиада чемпионы, белгілі қазақ боксшысы Серік Сəпиевке «Спорт бойынша ЮНЕСКО-ның ізгі ниет елшісі» құрметті атағы беріледі», деп атап көрсетілген осы ақпаратта. Еліміздің бас қаласында өтетін бұл халықаралық іс-шараларға ел Парламентінің депутаттары, ЮНЕСКО жəне ИСЕСКО істері бойынша Қазақ стан Республикасы Ұлттық комиссиясының мүшелері, бірқатар көрнекті ғалымдар мен еліміздің мəдениет жəне өнер қайраткерлері қатысады. Нияз ЖЫЛҚЫБАЕВ.


6

www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

● Басты байлық

● Замана зиялылар зердесінде

Денсаулық сақтау министрлігінің жауапты хатшысы Серікбол Мусиновпен кездескендегі мақсатымыз отандық медицинаның жаңа бір белесі – мемлекеттікжекеменшік серіктестікті енгізу барысы туралы біліп, оқырмандарды осы жайдан хабардар ету еді. – Серікбол Рахымқанұлы, соңғы кезде Денсаулық сақтау саласына мемлекеттік-жекеменшік серіктестік тетіктерін енгізу туралы жиі айтылып жүр. Бұл тетіктердің енгізілуі саланың дамуына қалай əсер етеді? – Əлемдік жəне отандық тəжірибелерді талдау, оның ішінде Бірыңғай Ұлттық Денсаулық сақтау жүйесі шеңберіндегі жұмыс тəжірибесі жекеменшік ұйымдар басшыларының менеджмент дəрежесінің жоғарырақ екеніне көз жеткізіп отыр. Мемлекеттік

инвестициялар тарту» тақырыбында семинар-кеңес өткен болатын. Ол семинар – кеңеске 100ден астам ірі қазақстандық жəне шетелдік инвесторлар, «Атамекен одағы» Ұлттық экономикалық палатасының, Қазақстан құрылыс компаниялары қауымдастығының өкілдері, ірі халықаралық құрылыс компаниялары қатысты. Олар мемлекеттік-жекеменшік серіктестікке қызығушылық танытуда. Нақты жобалар нормативтікқұқықтық актілер бойынша жұмыстар аяқталғаннан кейін қарастырылады. – Қоғамымыздың басқа салаларында МЖС бойынша тəжірибе бар ма? Ол өз-өзін қаншалықты ақтады? – 2005 жылдан бастап Қазақстан көлік жəне электр энергетикасы салаларында МЖС

Мемлекеттік-жекеменшік серіктестік – отандыќ медицинаныѕ жаѕа белесі тапсырысты жекеменшік ұйымдарда орналастырған кезде, олардың бюджеттік қаражатты ұтымды жəне орынды жұмсайтындары байқалады. Бұл қадам медициналық ұйымдарды сенімді басқаруға, менеджмент дəрежесін арттыруға, бəсекелестік ортаны ары қарай қалыптастыруға жол ашады деп ойлаймын. – Əр жаңа нəрсеге қоғамның күдікпен қарайтыны, сенімсіздік білдіретіні белгілі. Осы тұрғыда мемлекеттік-жекеменшік серіктестік жайлы да алыпқашпа əңгімелер бар. Бұған не дейсіз? – Өзіңіз білесіз, соңғы кезде «Са ламатты Қазақстан» мем лекеттік бағдарламасы шеңберінде Бірыңғай ұлттық денсаулық сақтау жүйесі іске асырылып, оның нəтижесінде жеке сектордың үлес салмағы 17 пайызға дейін ұлғайды. Ал, мемлекеттік медициналық ұйымдар ұйымдастыру – құқықтық формаларын өзгертіп, эволюциялық кезеңдерден өтуде. Яғни, мемлекеттік мекемелер шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кəсіпорындар мен акционерлік қоғамдарға айналуда. Бұл өз кезегінде жауапкершіліктің, əділдіктің, нақтылықтың, қызметіне қарай бағалаудың салтанат құруына жол ашты деп сенеміз. Кезінде бұл жүйе де сыналған болатын. Бірақ уақыт өте келе жүйенің тиімділігі байқалуда. Сол сияқты, жоғарыда айтылғандай, мемлекеттік – жекеменшік серіктестік тетіктерін енгізу де денсау лық сақтау саласын жоғары деңгейге көтереді деп сенеміз. Бүгінгі таңда мемлекеттік-жекеменшік серіктестік тетіктері арқылы жүзеге асырылатын нысандар тізімі (өңірлер бойынша) анықталуда. Бұл тізім министрлік сайтында жарияланатын болады. – МЖС тетігін құрудағы негізгі мақсат қандай? – Мемлекет басшысы Н.Ə.Назар баев 2010 жылғы халыққа арнаған Жолдауында мемлекеттікжекеменшік серіктестік тетігі мемлекет экономикасына жеке инвестицияларды тартуда үлкен əлеует екенін атап көрсетті. Жалпы мемлекеттік-жекеменшік серіктестік (МЖС) экономикалық өсімді ынталан дыру жəне жекеменшік сектордың экономикаға қатысуын кеңейту əдісі болып саналады. Біз мемлекеттікжекеменшік серіктестікті денсаулық сақтау саласындағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестициялар тарту, шағын жəне

орта бизнес үшін мүмкіндіктерді кеңейту, сондай-ақ, халыққа көрсетілетін медициналық көмектің сапасын жақсартудың жолы ретінде қарастырудамыз. Денсаулық сақтау министрлігі көптеген халықаралық тəжірибелерді зерттеп көрді. Мемлекет тарапынан қолдау болған жағдайда мемлекеттік-жекеменшік се ріктестікке бизнес өкілдерінің қызығушылық танытатынын байқадық. Айталық, Германияда ке лісілген инвестиция сомасы қамтамасыз етіліп, мемлекеттік тапсырыс бойынша міндеттемелер орындалған жағдайда, мемлекеттік емдеу-профилактикалық мекемелерді инвесторларға аз сомаға сату тəжірибесі кеңінен тараған. Соның нəтижесінде жекеменшік емдеу мекемелерінің үлесі соңғы 10 жылдың ішінде 4 пайыздан 22 пайызға дейін артқан. Швецияда жеке инвесторлармен арада мемлекеттік госпитальдарды басқару, жедел көмек көрсету, зертханалық жəне өзге де медици налық қызметтерді көрсету жөнінде келісімшарттар жасалады. МЖС тəжірибесі енгізілгелі бері рентгендік қызметтер құны 50 пайыз, диагностика жəне емдеуді күту уақыты 30 пайыз, жедел жəрдем құны 10 пайыз, зертханалық қызметтер құны 30 пайыз төмендеген. Австралияда 50 госпиталь жекешелендіріліп, жаңа ауру ханалардың дизайны, құрылысы жəне оларды басқаруға жеке операторларды іріктеу тəжірибесі қолданылады. Келісім 15 жыл басқару, белгіленген бағалар бойынша барлық азаматтарға қызмет көрсету жəне медициналық қызмет көрсету сапасын бақылау сияқты ерекше шарттарды қамтиды. МЖС институтын енгізу нəтижесінде жаңа емдеу-диагностикалық мекемелердің құрылысына кететін шығын 20 пайыз, қызмет көрсетілетін науқастар саны 30 пайыз, емдеуді күту ұзақтығы 30 пайыз азайған. – МЖС-ні саладағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестициялар тарту жолы ретінде санай тындарыңызды айтып қалдыңыз. Бұл күнде осы жобаларға қызығып отырған нақты инвесторлар бар ма? Оның ішінде шетелдік инвесторлар туралы білгіміз келеді. – Ағымдағы жылы 26 маусымда ҚР Денсаулық сақтау министрлігінде «Мемлекеттік-жекеменшік серіктестік арқылы денсаулық сақтау жүйесіне

жобаларын іске асыру бойынша бірқатар тəжірибе жинақталды. Нəтижесінде мемлекеттік-жекеменшік серіктестік тетіктерін же тілдіру бойынша қосымша заң намалық шаралар қабылдау қажеттігі байқалды. Осыған орай ағымдағы жылдың шілдесінде Мемлекет басшысы МЖС-нің жаңа түрлерін енгізуге, оларды қолдану салаларын кеңейтуге бағытталған «Мемлекеттік-жекеменшік серіктестік мəселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚР Заңына қол қойды. Заңда енгізілген өзгерістер сапаға қатысты тиісті талаптарды сақтай отырып, белгіленген мерзімде денсаулық сақтау нысандарын салуға инвесторларды ынталандыруға мүмкіндік береді. Əрі қарай инвестициялық қана емес, концессионердің пайдалану шығындарын жəне басқаруға кететін сыйақы төлемдерінің орнын толықтыру арқылы халыққа сапалы медициналық қызмет көрсетуге болады. Сонымен қатар, сақтандыру, концессионерлерге қойылатын біліктілік талаптары жеңілдетіледі. Байқау екі кезеңде өткізіліп, мемлекеттік мүлікті сенімді басқаруға берудің бірегей тəртібі бекітіледі. – Ол заңда МЖС үрдісіне қатысатын тараптардың мүддесі қаншалықты ескерілген? – Тұтынушылар мен тұрғындар МЖС-нің негізгі бенефициарлары ретінде қарастырылып, «баға – сапа» оңтайлы ара қатынасында табыс таба алады. Сондай-ақ, МЖС жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді, бұл мемлекеттің серпінді дамуы үшін өте маңызды. Жеке сектор үшін жаңа инвестициялық мүмкіндіктер жасалып, тиісінше табыс табудың жаңа жолдары пайда болады. Олар тəуекелді мемлекетпен бірге бөлісіп, ірі жобаларды басқаруда тəжірибе жинақтап, жеке кəсіпкерліктің дамуына ықпал етеді. Инвестор үшін заңнамада қарастырылған шараларды іске асыру ұзақ мерзімдік инвестициялар үшін тартымды шарттарға жол ашады. Инвесторлар тұрғызылған нысан концессия келісімшарты мен пайдалану мерзімі аяқталғаннан кейін мемлекеттің иелігіне берілетін «BOT» (Built-Operate-Transfer, «Құрылыс-пайдалану-беру») үлгісімен ғана емес, нысанды мемлекетке өткізуді қарастырмайтын жəне концессионерге өзі тұрғызған объектіні шектеусіз пайдалануға мүмкіндік беретін «BOO» (BuiltOwn-Operate, «Құрылыс-иеленупайдалану») үлгісіндегі жобаларын іске асыра алады. Сонымен қатар, əлеуетті инвесторлар үшін қызықты тұстардың бірі – мемлекеттік-жекеменшік серіктестік жобаларына жеке немесе заңды тұлғалар бірлестігі, яғни консорциумдардың қатыса алатыны. Бұл өте маңызды, өйткені, МЖС жобалары көбінесе жеке инвесторлар тарапынан үлкен қаржылай салымдар салуды талап етеді. Консорциумдар құру мүмкіндігі инвесторларға күш-жігерлерін, тəжірибелерін, білімдері мен біліктіліктерін біріктіруге, сөйтіп, табысты жобаны іске асыруға мүмкіндік береді. Құрылатын консорциум ішінде инвесторлар өз өкілеттіліктерін бөлісе алады, мысалы құрылыс саласында мол тəжірибесі бар ірі құрылыс компаниясы озық медициналық клиникамен, ұжымдармен немесе сақтандыру институтымен бірігеді. Əңгімелескен Айгүл СЕЙІЛОВА, «Егемен Қазақстан». АСТАНА.

Бекболат ƏДЕТОВ:

«Журналистикаєа келгеніме де, осы ґмірді кґргеніме де ґкінбеймін» Ќазаќ журналистикасыныѕ ардагері, жетпісінші-сексенінші жылдардаєы «Социалистік Ќазаќстан» басылымыныѕ белді журналисі, тамаша аудармашы Бекболат ƏДЕТОВПЕН əѕгіме – Белгілі ақын ағамыз Өтеген Оралбайұлы сізге арнаған бір өлеңінде: Бір сөзді білмей қалсаң Бəкеңе бар, Жатсынбас, жатырқамас жетеңе бар, Əлгі сөз құлын-тайдай құлдыраңдап, Өріске ойнақ салып кетеді олар... Бекеңе сəлем берем сағынып бір, Көп термин күтім таппай жабығып тұр. Қазақтың небір сөзі, тұман басып, Бекеңе жол таба алмай қамығып тұр, – депті ғой. Шынында, сөз сыры, қазіргі баспасөз тіліндегі түйткілдер туралы шырқырап жүріп жазған бірталай іріліұсақ ты мақалаларыңыз біздің «Егемен Қазақстанда» да, «Қазақ əдебиетінде» де, басқа басылымдарда да шығудай-ақ шықты. Солардан қандай нəтиже көрдіңіз? – Алдымен айтарым: Өтегеннің өлеңі інінің ағаға деген наз көңілі, асырып айтқан бағасы болар. Əйтпесе, сөздің түбіне кім жетіпті. Өмір бойы осы төңіректе еңбек етіп, тер төгіп жүрсем де қазақ тілі байлығының 70-80 пайызын ғана білетін шығармын деп ойлаймын. Тегі, соған жетсем деңіз. Мұны қай жерде де айтып жүрем, оған замандастарым мен қаламдастарым куə. Мысалы, қазір жаз ғой, айналаңа зер салып қарашы: мыңсан шөп пен жүздеген ағаш түрлерін көресің. Бірақ біз қайсысының атын біліп жатырмыз? Мықтаса қырық-отыз шамалы. Гүлдің ше? Оншақтысын ғана. Біз қазақтың малдан, мал бағудан қол үзе бастаған шағында өсіпжетілдік. Сондықтан осы атакəсібімізге байланысты қаншама сөздерді біле бермейміз. Ал менің анық ұстанымым: заты бардың аты бар. Білмесек өз кінəміз. Сол білмеске білгісі келмес келіп қосылды. Оның үстіне, орыс тілінің əсерімен бүлінген дүниеміз қаншама. Содан барып бүгінгі қазақ дүбəра тілде сөйлейтін болып барады. Марқұм Дəркембай Шоқпаров ондайларды «ана кара – мына кара» дейтін. Жарықтық Мөңке би бабамыздың: «Сөздің маңызы кетіп, самалы қалар,» – дегені осы шығар. Күн сайын газет, журнал оқисың, аратұра болса да кітап қарайсың, теледидар көріп, радио тыңдайсың. Бұған жаңағы «ана кара – мына каралармен» күнбе-күнгі аралас-құраласыңды қос. Сонда санамызға əлгіндей «самал» сөздердің қаншасы қонақтап жатқанын ойлап көрші. Əсіресе, тілдің мəйегін татып көрмеген жастарымыз соның бəрін «өнер алды осы екен» деп қабылдамасына кім кепіл? Міне, бүгінгі ақпарат құралдары қызметкерлерінің иығына түсетін жүктің ауырлығы, бір есептен, осында. Тіл туралы, бұқаралық ақпарат құралдарында тіл пайдаланудағы өрескелдіктер жайын да жазбақшы болып қолыма қалам алуымның себебі осында еді. «Атым шықпаса жер өртейінші», біреулерді аяқтан шалып қалайыншы деген ой əсте болған емес. Əуелі Абай атамыздың « Ақсақалдар айтпады деп жүрмесін...» дейтін сөзін нысанаға қойып басталған əңгіме, жақсылы-жаманды, біраз жерге барғаны рас. Өкпеге де қалдым. «Осы біреу кім? Əуелі өзін неге жөндеп алмайды», деген сыңайлы шаншу сөздерді де естідім. Алғашқы көрген «нəтижем» осы, қалқам. – Дегенмен, бірді-екілі болса да, жөн сөзге тоқтағандар болған шығар? – Неге болмасын. «Беке, осыңыз бір тəуір нəрсе еді, тым сиретіп жібердіңіз ғой,» – деген

емес пе бұл», – дейді қарап отырмай. Сөзінің жаны бар. Осы күнгінің əйелі бала тумайды, «дүниеге бала əкелетін» болды, қыздары күйеуге шықпайды, «үйленетін болды» деп те əлденеше рет жаздым. Бірақ «осың жөн-ау» деген біреуді көрмеймін. Жақында мына Алматыңыздың көшесінен: «Үздік жеміс – үздік шырын» деген əйдік жарнаманы көрдім. Бір кезде «үздік кинотеатрлардан көріңіздер» дегенді сынағаным бар еді, мынау соның «заңды» жалғасы екен дедім. Бүйте берсек, күндердің бір күнінде «үздік көкөністер» деп те жазармыз, жеміс үздік болған соң көкөніс неге болмасын. Сөйтесөйте «үздік шай» ішіп, «үздік ет» жейтін боламыз. КТК телеарнасынан бірнеше күн бойы: «Алматы қ. Абая 44 көш.» деген жарнаманы оқыдық. «Жылқыға мініп, қыдырып кетті» делінеді осы арнадағы бір телесериалда. Қазақ атқа мінуші еді (тіпті айғырға, биеге, тайға мінуі де мүмкін). Бірақ «жылқыға міну»? Қойшы, əйтеуір жетіп артылады. – Əлгіде осыған байланысты шаншу сөздерді де естігенім бар дедіңіз. Соған мысал келтіре аласыз ба? – Осы арада əуелі сонау жиырмасыншы-отызыншы жылдардағы оқығандарды мысалға келтірген жөн бе деймін. Қазір оқып, біліп жүрміз ғой, жарықтық сол кісілер идеологиялық пікірталаста болсын, əдеби айтыстарда болсын кейде тіпті асыра сілтеп, бірін бірі іреп-сойып, былай шыға бере қадірлес, қаламдас болып жүре беретіндері қайран қалдырады. Меніңше, жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысына қарай біздің əдебиетіміздің, жалпы ой өрісіміздің шырқау биікке шығуы, бір есептен, соған байланысты болар деймін. Ал қазір ше? Көріп жүрсің ғой, шыбық тимес шыңқ етердің заманы. Көңіл жықпастық, көлгірліктің дендеп тұрған кезі. Бір мысал айтайын. Биылғы көктемге салым «Қазақ əдебиеті» газетіне «Тағы да тілдегі түйткілдер туралы» дейтін мақалам шықты. Өзімнің ежелден қалыптасқан ішкі тəртібім бойынша, жазған мақаламның, Абайша айтқанда, айналасы теп-тегіс, жұмыр

Мен негізінен журналиспін. Осы күнге дейін бірдеңе жазып жатсам, мақаламның соңына журналист деп жазамын. Журналистика жазушылықты тежейді, қасаңдатады деген бос əңгіме. Мəселен, Шерхан Мұртаза кімнен кем журналист, жазушы ретінде кімнен кем? Əнуар Əлімжановты айталық. Мұндай мысалдар жетіп артылады ғой. жігіттер де болды. «Жазып отырғанда қыздықыздымен байқамайды екенбіз, мынауыңның, тегі, жаны бар», – деген сөзді Қойшығара Салғараұлы досымның айтқаны бар. Ал «№1 ойыншы» дейтін очеркіндегі бір «əттегенайын» атап көрсеткенім үшін сонау Астанадан телефон соғып, ризашылығын білдірген Бауыржан Омаровтың азаматтығына тəнті болғанымды несін жасырайын. Тағы басқа да мысалдар бар. Айналып келгенде, мақсат – қаулап келе жатқан өртке қарлығаштың қанатымен су сепкендей болса да септесу ғой. Соны түсінгендеріне рахмет. – Ал енді сол «өртіңізден» бір-екі мысал айта аласыз ба? – Көп қой ол. Шынымды айтсам, ондай сөздерді мен əдейілеп жинамаймын да, естіген немесе оқыған жерімде, құнттасам, бір жерлерге түртіп қоятыным бар. Солай жинала келгенде, өзіме өзім тоқтау салып: «Айтуын айттым ғой, жетер енді», десем де жазбауға болмай қалады. Немесе өзім айта беретін, ауылшаруашылық маманы болса да осындай « түртсайтаны» бар Кенжебек досым себепші болады. «Осы Сабыржан екеуің «туылдыны» тия алмайтын шығарсыңдар. Ол енді бас бермес. Ал «түрмеге тоғытылды» дегенді қайтер екенсіздер? Тоғытылғандай, адам – мал емес қой. Əрі мал екеш мал да жалғыз болса тоғытылмайды, көп малға айтылатын сөз

келгенін қалаймын. Ал аңдаған адамға мына мақаланың соңғы жағы жамау жапсырғандай болып селкеу тартып тұрғаны байқалады. Неге дейсің ғой? Мақаламның соңына таман мүйізі қарағайдай бір тілші ғалымның, филология ғылымдарының докторы, профессордың жазғандарын сынағандарым бар-ды. Ғалымның республикалық газетке көлдей мақала беріп, бұқаралық ақпарат құралдарындағы тілдік «əттеген-айларды» сынай отырып, өкінішке қарай, өзінің де сөз қолданысында бірталай шалағайлықтарға жол бергені айтылған-ды. Айталық, профессордың: «Қазақ, орыс тілдерінде екі тілде шығатын», «сөзқолданыс туралы сөз қозғағанда баспасөздегі терминдердің қолданысы туралы», «берілмей жататын тұстары да жиі байқалып жатады», «сауатты құрылмай жататын сөйлемдер де ұшырасып жатады» деген сияқты сөз қолданыстары шеберлікпен де, жауапкершілікпен де ауыл үй қона қоюы неғайбыл. Немесе: «Құдайға шүкір, бізде орысша оқығандар, орыс тілінде ойлайтындар, қазақша сөйлеп, жазуға шорқақтар жеткілікті», – деп қазіргі үлкен кеселдеріміздің біріне қанағат сезімін білдіретіні, сол үшін Құдайға шүкіршілік айтатыны қалай? Немесе: «Есептік сан есім анық жазылып тұрғаннан кейін көптік жалғауын жалғаудың жалғанбайтыны белгілі»,

– деген сөйлемге не айтуға болады? Міне, тіл тазалығы үшін күреседі, теріс кеткенді жөнге салады дейтін профессорымыздың сөз саптасы. Осылардың бəрін көріп-біліп отырып қалай ышқынбассың, қалай ғана пəруана боп отқа түспессің?! – Бекболат аға, сіздің тамаша аудармашы екеніңізді білеміз. Бұл да бөлек əңгіме. Сол секілді «Бекеңнің ішінде бір орыс пен бір жазушы өліп жатыр» дейтін қалжың қағылеттес əңгіменің де негізі бар. Сабыр Өтепбергенов дейтін əріптесіңіз «СҚ»да қызмет істеген жылдарын сағына еске алып, сіз туралы да көп жазды. «Бекеңнің қалам сілтесі басқаларымыздан тым бөлек. Керек десеңіз, ол бас мақаланың өзін жыпжылы етіп əп-сəтте жазып шығатын. Кейбір күшеншек алқа мүшелерінің мұндай мақалаларының тілі қасаң, тіпті оқылмайтын» дейтін жолдарын сізбен сұхбаттасар алдында əдейілеп тауып алдым. – Қасаңдық бізден бұрынғы, біздің кезіміздегі журналистердің көбіне тəн қасиет болатын. Себебі, партияның қасаң кезінде тəрбиеленіп, қасаң кезеңде жұмыс істеген, өмірдің өзі соған тəрбиелеген жандар, бірақ білімі жөнінен, адамгершілігі мен кісілігі жағынан бізден еш жері кем болған жоқ, қайта артық болмаса. Біз ол кісілерден көп нəрсе үйрендік. Біздің алдымызда соғысты, 37-ші жылдарды көріп қалған адамдардың жазғансызғандарынан сол көрініп тұратын. Бұған қарама-қайшы біздің кезімізде журналистикаға жаңа леп келе бастады. Еркін жазатын тілшілер қатары көрінді. Солардың қатарында Ақселеу Сейдімбек, Кеңшілік Мырзабеков, Серік Тұрғынбекұлы, Кеңес Юсупов, Болат Шубаев бар еді. Дегенмен, қасаңдық дегенде, саясат пен əдебиет бір бөлек сияқты, партиялық тақырыпқа жазатын стиль мен қойшыны жазу бір бөлек екендігін ұмытпау қажет. Мəселен, мені журналистикада мықты тəрбиелеген адамдардың бірі Құрманбек Сағындықов болды. Сөзді орнымен пайдалануды, ауа жайылып кетсең стилің бұзылатынын үйретті. Бір шеңберден шықпай-ақ, соның төңірегінде де еркін көсілуге баулыды. Осыны мен əлі күнге дейін саяси аудармалар жасағанда пайдаланып жүрмін. – Журналистикада желкен қайырған алдыңғы буын ағалар «осы журналистика, күнкөріс қамы болмаса мықты жазушы болып кетер едік» дегендей мұңаятыны бар? Сіз ше? – Біріншіден мен жақсы жазушы дегенге келмейтін шығармын. Өйткені, көркем əдебиетпен шындап айналысқан емеспін. Ал жазушы боламын деген адам басқасын қойып сонымен айналысуы керек. Мен негізінен журналиспін. Осы күнге дейін бірдеңе жазып жатсам, мақаламның соңына журналист деп жазамын. Журналистика жазушылықты тежейді, қасаңдатады деген бос əңгіме. Мəселен, Шерхан Мұртаза кімнен кем журналист, жазушы ретінде кімнен кем? Əнуар Əлімжановты айталық. Мұндай мысалдар жетіп артылады ғой. – Онда журналистикаға өкпеңіз жоқ болды ғой. – Журналистикаға барғаныма, осы өмірді көргеніме өкінбеймін. Түбірлей алғанда, өз тағдырыма шынымен-ақ қызығамын. Небір жақсылар мен жайсаңдарды көрдік. Дəмдестұздас болдық. Том-том кітап жазбасақ та қырық жылдай елдің тарихын бірге жазыстық. «Шарлаған жолым жатыр жер бетінде», деп Қасым Аманжолов айтпақшы, ірілі-ұсақты газет-журнал беттерінде, əсіресе, қазақ баспасөзінің қара шаңырағы «Социалистік Қазақстанда» қолтаңбамыз қалды. Қаламымыздың қарымы да жүрегіміздің жалыны да сонда жатыр... – Əңгімеңізге рахмет!

––––––––––––––––––

АЛМАТЫ.

Əңгімелескен Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан». Суретті түсірген Берсінбек СƏРСЕНОВ.


16 тамыз 2013 жыл

● Толғандырар тақырып Бұрын мемлекеттің негізгі байлығы болған кен орындары жылжитын жəне жылжымайтын мүліктер соңғы ширек ғасырда дамыған елдерде екінші қатарға ысырылып, олардың орнына адам капиталы қоғамды өркендететін негізгі күшке айналды. Сондықтан, өткен ғасырдың 70-80-ші жылдарына дейін негізгі қаржыны өндіріс, станоктар т.б. бөлген мемлекеттер, енді білім мен ғылым, адамның жан-жақты дамуына бөлетін болды. Адам дамуына жаппай көңіл бөлу молекулярлық биология, космо жəне нанофизика, нанохимия, когнитив ті ғылымдар, наноақпарат, наноэлектроникағы ғылыми-технологиялық өрлеу өмірдің барлық салаларына түпкілікті өзгеріс əкеліп, қоғам дамуындағы зерделіктің басымдығын дəлелдеді. Бұл кезде ғылым мен технологияға бөлінетін қаржы ондаған есе өсіп, əрқайсысының құны екіден бастап ондаған миллиард доллар тұратын «Геном», «Адам геномы», «Нанотех», «Биотех», «Жасанды суперинтеллект», CERN, SATI (ғарышты зерттеу) сияқты халықаралық мегажобалар іске асуда. Енді Алмания 80 ел қатысқан халықаралық ірі

Кеңес кезінен қалған қорғаныс саласының зауыттары бейбіт өнім шығаруға бейімделмеген, ал басқа өндірістегі станоктар мен құралдар ескірген жəне көп қуатты қажет ететіндіктен тиімсіз. Сондықтан, өнеркəсіптің негізгі салаларын дамытуды жаңадан бастау қажет. Ал, экономиканың қай саласына басымдық беріп дамытуды дұрыс шешу стратегиялық тұрғыдан маңызды мəселе. Қоғам дамуының қазіргі кезеңінде білім, ғылым, технология... экономика мен мəдениетті дамыту – ол елдегі адам капиталын дамытудың негізгі факторы жəне ел дамуының негізгі бағыты болмақ. Оны əлемдегі ұлы реформалар мен дамыған жəне жақсы қарқынмен дамушы Шығыстың (Жапония, Оңт. Корея, Малайзия, ҚХР т.б.) жəне Батыстың (Франция, Алмания, Англия т.б.) елдерінің дамуындағы жетістіктердің негізгі факторы екенінен көреміз. Мемлекеттің капиталы, бірінші, табиғи ресурстар (кен орындары); екінші, жылжитын жəне жылжымайтын мүлік (зауыттар, ғимараттар, автомобиль т.б.); үшінші, адам капиталынан тұрады. Əлемдік банктің есебі бойынша, АҚШ-тағы ұлттық байлықтың ішінде

Адам капиталы – ќоєамды алєа бастырушы кїш АҚШ

Еуропа

Ресей

Қазақстан Өндірістік қорлар Табиғи ресурстар Адам капиталы

Алдын-ала мəліметтер

ғылыми жобаны іске асыруға кірісуде. Осы уақытқа дейін эволюцияның өнімі болып келген адам, енді осындай постклассикалық зерттеулер мен оның жетістіктерін наноинженерия, молекулярлы-биологиялық, наногеномдық, наномедициналық, нейро-чиптер технологиясы, жасанды интеллект т.б. нəтижесінде эволюцияны өзі жасайтын жаңа сатыға көтеруде. Бір өкініштісі, жаңа адамзатты қалыптастыратын осындай заманауи өзгерістер біздің қатысуымызсыз өтуде. Тəуелсіздіктің алғашқы жылдарында белгілі себептермен осындай революциялық өзгерістерден тыс қалған Қазақстан алдағы уақытта ғылым мен технологияның дамуына тиісті көңіл бөлгенде ғана ХХІ ғасыр көшіне ілеседі. Зерделік бəсекелестік заманында ғылым мен технологиясын тиісті қаржы бөліп дамытпаған елдер басқалардың тауарларын алуға, яғни солардың өндірісі мен экономикасын дамытуға мəжбүр болуда. Қазақстанның бүгінгі даму қарқыны ТМД елдерінің ішінде алдыңғы қатарда, кейбір көрсеткіштерде Шығыс Еуропа елдерінің деңгейіне жеттік дегенімізбен, 2008 жылғы Елбасы Жолдауындағы, «...біздің ауыл тұрғындарының еңбек өнімділігі батыс елдеріндегіден 20 есе кем» деген тұжырымдамасы мен Кеден одағындағы ІЖӨ Белоруссиядан үш еседей көп бола тұрса да, Қазақстанның тауар айналымының осы елден үш есе кем болуы, яғни біздегі адам капиталы деңгейінің сол Белоруссиядан 4-5 есе төмендігін көрсетсе, біздің елдің экспортындағы шикізат 95%-дан астам болуы стратегиялық тұрғыдан көп мəселелерді қайта қарауды қажет етеді. Қазіргі жағдайда Қазақстанда жеңіл, тоқыма өнеркəсіптерін дамыту мүмкін болмай қалды. Сонымен қатар, бəсекелестік, мамандардың жетіс пеуі т.б. салдарынан автомобиль, ауылшаруашылық машиналарын шығарудың толық цикліне қол жеткізу де толығымен іске аспай қалуы мүмкін. Себебі, мамандар автокөлік, компьютер т.б. құрастыруды өндірістен гөрі салықтан кетудің уақытша жолы деп қарайды. Қазақстан БСҰ-ға кіргенде ол өзінен-өзі жойылады. Сонымен қатар, көрші Ресейден шығатын осындай автомобильдердің құны біздікінен əлдеқайда арзан болғандықтан, бүгінде сырттан келетін автокөліктердің жартысынан астамы осы елдің үлесінде. Əлемдік банктің Қазақстанда жүргіз ген зерттеулері бойынша мұнайгаз, машина жасау, металл өңдеу салаларында жұмыс берушілер жұмысшылардың жетіспейтіндігін жəне осы салаларда істейтіндердің 60%ның кəсіби деңгейінің төмендігі өндіріс пен кəсіпкерліктің дамуына кедергі келтіретінін айтады.

7

www.egemen.kz

барлық өндіріс қорының (ғимараттар мен жылжымайтын мүлік, машина мен құрал-жабдықтар) үлесі –19, табиғи ресурстар – 5, ал адам капиталы – 76%. Батыс Еуропадағы сондай көрсеткіштер – 23, 2 жəне 74; Ресейде – 10, 40 жəне 30%. Ал, біздің елдегі адам капиталының үлесі 10-12%. Сондықтан бізге «Қазақстан-2050» Стратегиясын іске асыру үшін адам капиталы үлесін 6 еседен астам өсіру міндеті тұр. Адам капиталының 1% өсуі еңбек өнімділігін 3,81%-ға өсіретіндіктен соңғы 20-25 жылда əлемдік экономика негізінен осы адам ресурсы есебінен дамуда. Əлемдік банктің 192 елде жүргізген зерттеулері өтпелі экономикалық елдері өсуінің тек 16% ғана физикалық капиталға (құрал-сайман, ғимараттар жəне өндіріс инфрақұрылымы), 20%-ы табиғи капитал, қалған 64%-ы əлеуметтік жəне адам капиталымен байланысты екенін дəлелдеді. Дамыған елдердегі жалпы ұлттық өнімнің 40 пайызы тиімді білім жүйесін дамытудың қорытындысы. БҰҰ-ның Даму бағдарламасының дерегі бойынша Еуропаның экономикасы дамыған елдеріндегі денсаулық пен білімге жұмсалатын қаржы ІЖӨнің 8,1% жəне 8,5%-ін құрайды. Еуропа елдеріндегі денсаулыққа бөлінетін орташа қаржы АҚШ-пен (6,5%) шамалас 6,44%-ға тең. Əлемде денсаулыққа орташа 5,5% (Қазақстанда 2,5%) бөлінеді. АҚШ, Жапония, Швейцариядағы жалпы капиталдың 75-80% адам капиталының үлесінде. Қазіргі кезде дамыған елдердегі экономикадағы белсенді азаматтардың 50%-ы, АҚШ тұрғындарының үштен екісі ой еңбегімен айналысады. Яғни адам капиталы – ол дамудың келесі жоғарғы сатысы, инновациялық

экономика мен білім экономикасын қа лыптас тырып дамытатын негізгі фак тор жəне ол мемлекеттің даму дең гейін айқындайтын негізгі көрсеткіш. Инновациялық экономика – ол жоғары сапалы өмір, интеллект, білім, ғылым жəне жоғары сапалы адам капиталы. Адам капиталы – ол қоғамдық өндірістегі адамның еңбек өнімділігі мен өндіріс тиімділігін арттыру арқылы

оның табысының өсуіне əсер ететін, белгілі инвестицияның нəтижесінде қалыптасқан сол адамның денсаулығы, білімі, тəжірибесі жəне мүмкіндігі болып табылады. Яғни қазіргі экономикалық жүйеде адам капиталы ұлттың бəсекелестік қабілетін қамтамасыз етуде маңызы зор дербес ресурс болып табылады. «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы мақсат бойынша əлемдегі алғашқы отыздыққа кіру үшін алдымыздағы қырық елден озып шығу міндеті тұр. Елдің алдындағы міндеті мен бүгінгі мүмкіндікті сараласақ адам дамуы əлеуеті индексінің көрсеткіші бойынша Қазақстан 2009 жылы 82-ші, 2012 жылы – 69-ды (РФ – 55, Белоруссия – 50) иемденді. Əлемдік банктің рейтингі бойынша 2012 жылғы ІЖӨ көрсеткіші 49-шы, əрбір тұрғынға шаққанда ІЖӨнің көлемі сатып алу мүмкіндігі бойынша 89-орында. Əлемдік экономикалық форумның бəсекелестік рейтингі бойынша 2006 ж. – 56-дан, 2012-2013 ж. – 51 орынға ілгерілегенімен, осы жылдары Қазақстан адам капиталын дамытудың негізгі көрсеткіші – тұрғындарды біліммен қамту индекстері бойынша: бастауыш білімде (-12 сатыға), орта білімде (-17), жоғарғы білімде (-1) төмендеді. TIMSS халықаралық ұйымының 2007-2011 жылдары Қазақстанда жүргізген зерттеулері бойынша отандық білімнің сапасы мен деңгейі инновациялық экономиканың талаптарына сай емес деген қорытындыға келді. Дамыған елдерге қарағанда біздің елде əр студентке қаржы 6 есе кем бөлінеді. БҰҰ деректері бойынша халқының өмір ұзақтығы жəне ұлттың денсаулығы бойынша Қазақстан 128-ші (Ресей – 112-ші, Белоруссия – 118-ші) орында. Экономикалық достастық жəне даму ұйымының (ОЭСР) деректері бойынша АҚШ-тағы адам капиталының қоры – $640 мың, Польшада – $244 мың, Қазақстанда $125 мыңды құрайды. Өткен жылғы тұрмыс деңгейі бойынша Қазақстан 46-орынды иемденді. Əлемдік банктің кəсіпкерлікті жеңіл жүргізу (Doing Business) рейтингі бойынша 2006 жылғы 82-ден, 2013 жылы 49-ға ілгеріледі. Елдің жалпы сыртқы қарызы $140 млрд. немесе ІЖӨ-нің 72-73%-ын, тауар мен қызмет экспортының 146%ын құрайды. Сыртқы қарыз бен оның үстіндегі пайызын қайтару үшін шетелдік қаржы институттарына жыл сайын, 2010-2012 жылдары $21,1-ден 23,4 млрд. қа дейін, 2008-2009 жылдар мен 2013 жылы $30 млрд. төленуде. Бұл төлемдер жəне Ұлттық қордағы қаржының шетел банктерінде сақталып, мардымсыз өсуі ел дамуына кері əсер етуде. Астана экономикалық форумына қатысқан Нобель сыйлығының

лауреаты, белгілі экономистің «Ұлттық қордағы қаржыны Норвегиядағы сияқты ел азаматтарына бөліп беру керек» дегені де ойлануға тұрарлық мəселе. Біздің соңғы он жылдағы орташа даму қарқынымыз 6-8% (дағдарыс кезінде 3-4%). Экспорт негізінен шикізаттан тұратын, шағын жəне орта бизнестің үлесі 16-17%-ды құрайтын экономиканың даму мүмкіндігі осы. Осы бағытпен стратегияда көрсетілген мақсатқа жету мүмкін бе?! Бұл күрделі мəселені шешу үшін елдің даму стратегиясы мен тактикасы жəне идеологиясындағы көптеген мəселелерді қайта қарау керек болады. Ол, алдымен сырттан қарыз алуды тоқтатып ішкі резервтерді тиімді пайдалану, яғни «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ жылдық таза пайдасын қазіргі $5 млрд.тан алдағы жылдары 7-8 есеге өсіру, шетелге басқаруға берілген мұнай-газ, түсті металдар т.б. компаниялардағы ұлттық компаниялардың үлесін өсіру, не түгелдей қайтару («біреудегінің кілті аспанда»), Алматы мен Астана т.б. қалалар маңындағы жылжымайтын мүлікті ($250-300 млрд.) капиталға айналдыру жəне ең негізгісі, адам капиталын жəне ғылым мен технологияны дамыту арқылы 6-7 жылда ІЖӨ екі есе өсіп, тұрақты дамитын интеллектуалдық қоғам қалыптастыру. Біздегі тұрмыстық приборлардан бастап автокөлік т.б. техникаға дейінгі импорттың 80 пайыздан астамы Ресей мен Қытайдың өнімі. Бұл жердегі күрделі мəселе біздің экспорт түгелдей шикізат болса, импорт – ол прибор, техника, технология т.б. тұрады. Сондықтан, бүгінгі жағдайда Қазақстанның дамуы не дамымауы əлемдік экономика мен осы екі елге тікелей байланысты. Мысалы, Ресей Қарашығанақтың газын Орынборда өңдеуге қол жеткізу арқылы бізде салынатын зауытқа кедергі болды. Біз бұл елдермен қаншама стратегиялық серіктеспіз, Кеден т.б. бір одақтың мүшесіміз, дегенменен, экономикада бəсекелес болып қаламыз. Осындай сыртқы тəуелділік пен кедергілерді минимумға келтіріп, елдің тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін алдымен адам капиталын тез қарқынмен дамыту қажет. Себебі, ол біріншіден, Қазақстанға басқа елдермен дамыған технологияның есебінен еңбек өнімділігін арттыру арқылы бəсекелесуге мүмкіндік береді, екіншіден, ол таусылмай жаңарып отыратын ресурс жəне үшіншіден, болашақ ұрпақтың жиналатын капиталы. Халықаралық адам институты, ҚР Ұлттық ғылым академиясы, Ұлттық инженерлік академия, Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы, Əл-Фараби атындағы ҚҰУ, Қ.Сəт-

баев атындағы ҚҰТУ, Қаз ҰАУ, «Қай нар» университеті, БжҒМ экономика ҒЗ институты, Экономика министрлігі жанындағы экономика ҒЗ институты, АШМ агроөнеркəсіп экономика

ҒЗ институты сияқты елдегі жетекші ғылым орталықтары, Батыстың бес университетінің мамандары, құрамында 3,5 мыңнан астам белгілі ғалымдары бар Халықаралық инновациялық қор жəне адам ресурстары мен тех нологияны дамытуда мол тəжі ри бе жинаған Honeywell (АҚШ) т.б. компаниялардың қатысуымен «Қазақстанда адам капиталын дамыту механизмдерінің ғылыми негізі» жобасын іске асыруда. Бұл жоба, қоғамның стратегиялық маңызды салаларын қамтыған 8 бағыттан тұрады. Жоба бойынша білім, ғылым, медицина жəне рухани-гуманитарлық (мемлекеттік тіл, ұлттық тəрбие... мəдениетті өркендету) мəселелерімен қатар өндірістің инновациялық технологиясын, ақпараттық-коммуникация жүйесін, агроөнеркəсіп, өндіріс пен экономиканы басқарудың жаңа жүйесінің механизмдерін дайындау міндеті тұр. Бүгінгі жаңадан қосылып жатқан жүздеген кəсіпорын Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы арқылы іске асуда. Кезінде Үкімет қабылдаған импортты алмастыру бағдарламасы жұмыссыздықты азайтып, отандық кəсіпорындардың дамуына жақсы мүмкіндік ашқанымен, өз мақсатына жетпей тоқтап қалды. Импортты алмастыру мен жаңа технология ҮИИДБ қойған мақсаттарды іске асыратын негізгі күшке айналғанда экономиканың даму қарқыны 1,7-2,0 есеге дейін өседі. Бұл мақалада негізінен адам капиталы бағдарламасының ғылым мен жаңа технологияны дамыту немесе ғылымитехнологиялық өрлеу мəселесі қаралады. Ғылым мен жаңа технология арқылы қоғамды жылына 33-37%-ға дейін дамыту мүмкін болғандықтан, осы саланы өркендету арқылы елдің 12-15% дамуына қол жеткізіп, алдағы стратегиялық жоспарды іске асыруға болады. Ғылыми-технологиялық өрлеудің классикалық үлгісі негізгі үш сатыдан тұрады. Қазақстан оның бірінші сатысында, яғни мұнай-газ бен түрлі-түсті металдар өндіру, мұнай химиясы, энергетика, астық өндіру т.б. барлық салаларды дамытуда. Алдағы жылдары ЭКСПО-2017 қорытындысы бойынша қазіргі басымды салалардың ішінен əлемдік деңгейге жеткен бес-алтауын іріктеп алып, соларды дамытуға күш салу керек. Бұл жерде жоғарыдағы басымды са лалармен қатар қазақтың ұлттық брендтері – қымыз өндіру, бүркітшілік, қыз қуу, əлем таныған апорт алмасы мен қазақтың қызғалдағын өсіру, ұлттық қолөнерді дамыту заңмен қорғалып, экономиканың басымды саласына айналуы керек. Елдің болмысын айқындайтын оның ұлттық брендтері мемлекеттік рəміздермен қатар барлық уақытта маңызды болып қалады. Егер, əлемде қабылданған белгілі бағалауды Қазақстанға пайдалансақ, онда адам капиталының 1-ден 3%-ға дейін өсуі ІЖӨ-ні 1%-ға өсіретінін көреміз. 2012 жылғы Қазақстанның ІЖӨ-сі 27,45 триллион теңгені ($183 млрд.) құраса, онда адам капиталы 1%ға өскенде ІЖӨ-нің жылына өсуі 27,45 х 0,01 = 0, 274 триллион немесе 274 млрд. теңгені құрайды. Адам капиталын дамытып, осы бағдарламаны іске асыратын тиімді механизмді зерттеп дайындағанда, оның экономикалық тиімділігі жылына жүздеген миллиард теңге болады. Қазақстанда адам капиталын қазіргі деңгейден 55-60%-ға өсіру көзделген. Қазіргі ІЖӨ-нің деңгейімен адам капиталын сонша өсірсе, оның экономикалық тиімділігі жылына орташа 15 трлн. теңге болады. 90-шы жылдармен салыстырғанда, Қазақстанда ІЖӨ-нің 22 есеге өскенін жəне осы өсу динамикасының сақталатынын ескеріп, 7-8 жылда ІЖӨ-нің екі еселенуіне қол жеткізгенде, алдағы 12-15 жылда адам капиталы дамуының экономикалық тиімділігі 62-65 триллион теңгені құрап, экспортқа бағытталған отандық жоғары технологиялық өнім 45-50%, іште пайдаланатын өнімнің үлесі 70%-ды құрамақ. Ал, импорттағы машина, құрал-сайман, технологияның үлесі 40-45%-ға азаяды. Елдің даму жолын ондаған жылдарға айқындайтын «Қазақстан-2050» Стратегиясы туралы Ресей ұлттық стратегия институты халықаралық бағ дарламаларының директоры, саясаткер Ю. Солозобов, «Жолдауда көрсетілген мін деттерді жүйелі түрде іске асыру жақын уақытта елді жаңа орбитаға шығарады. 2020 жылы Қазақстан жоғары технологиялы мемлекетке айналып, əлемдегі 50 алдыңғы қатарлы елдің ішіне кіреді. Қорытындысында, жас республика ХХІ ғасырдағы индустриялық локомотивтердің біріне айналады. Біз бүгін Қазақстан барысының инновациялық батыл қадамы туралы айта аламыз», деген еді. Бұл бағдарламаны іске асырып, интеллектуалдық ұлт қалыптастыруда ғалымдар мен инженерлердің де үлесі қомақты болмақ. Жанұзақ ƏКІМ, биология ғылымдарының кандидаты, халықаралық Адам институтының президенті, Иван ДУДИН, «Honeywell - Қазақстан» компаниясының бас директоры, Ғалымбек ƏКІМОВ, экономика магистрі.

Ќамќорлыќ аясы кеѕіп келеді Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Атырау облысының əкімдігі Ауған соғысы ардагерлерінің жесірлеріне қамқорлық көрсетуге кəсіпорындарды тартуды қолға алды. Осыған орай, облыс əкімінің орынбасары Шыңғыс Мұқан мен əлеуетті кəсіпорындар басшылары Ауған соғысы ардагерлерінің жесірлеріне көмек көрсету үшін арнайы меморандумға қол қойды. – Ауған соғысы арда герле рінің жесірлеріне, отбасыларына көмек көрсетуге бірқатар кəсіпкерлерге ұсыныс жасаған едік. Сөйтіп, əр мекемеге бір отбасыдан бекіттік. Компаниялар біздің ұсынысымызға қолдау танытты, – деді Шыңғыс Мұқан. – Өңірдегі соғыс ардагерлеріне қамқорлық жүйелі түрде көрсетіліп, осы мақсат үшін жергілікті бюджеттен қомақты қаражат бөлініп келеді. Соның ішінде 500-ден астам Ауған соғысы ардагерлерінің əрбіріне ай сайын көмек ретінде коммуналдық қызметтерге 3158 теңге көлемінде өтемақы төленеді. Облыс əкімі Б.Ізмұхамбетовтің тапсырмасымен қыркүйек айынан бастап, оның мөлшері 10 мың теңгеге өсіріледі. Оған жергілікті бюджеттен қосымша 12,2 млн. теңге қаржы бөлініп отыр. Бизнестің əлеуметтік жауапкершілігі шеңберінде алты отбасына демеушілік көр се ту үшін меморандумға «Неф те стройсервис», «Сенім ді құры лыс», «Алем групп Қазақстан», «Enertech», «Тойес», «Рина Сер висес Эс-пи-Эй» ЖШС өкілдері қол қойды. Енді бұл кəсіпорындар өздеріне бекітілген отбасыларға демеушілік жасауды бастамақ. Бұдан бөлек Ауғанстанда қаза тапқан интернационалист жауынгерлерге арналған ес керт кішті Атырау қаласының орталық саябағына орнату көзделіп отыр. Ескерткіштің саяси мағына беретін ерекшеліктері бар. Біріншіден, жоғарғы алаңдағы 10 баспа – 10 жылға созылған (1979-1989ж.ж.) соғысты білдіреді. Екіншіден, ақ арка силуэті, биіктігі 9 метрді құрайтын бітеу жар – Ауғанстандағы шың-шатқалдардың жиегін, Кеңес əскерлері жанын пида еткен елдің мекенжай символын білдіреді. Үшіншіден, қорғаныс шеңберіндегі екі əскердің қола мүсіні – жат елде қалып қойған жігіттердің тағдырын бейнелейді. Төртіншіден, декоративтік жарда хабарошарсыз кеткен жəне қаза тапқандардың аттары көрсетілген қола жазбалар, сонымен қатар, қазақ жəне орыс тілдеріндегі интернационалист жауынгерлердің аттарына ескерткіш таңба қарастырылған. Атырау облысы.

Тўрєын їй ќалашыєы бой кґтереді Облыс орталығында «Қолжетімді тұрғын үй-2020» бағдарламасы аясында көп қабатты тұрғын үйлер тұрғызуға ерке Есілдің жағасында орналасқан «Набережный» шағын ауданы таңдап алынды. Петропавл қаласы əкімінің орынбасары Қайролла Ғалиевтың айтуынша, құрылыс жұмыстарын жүргізуге 10 гектар жер телімі бөлініп, жылу жүйелері тартылған. Болашақта мұнда 2-3 қабатты баспаналар салу белгіленіп отыр. Құрылыс жұмыстарымен «Қазақстан ның тұрғын үй-құрылыс корпорациясы» АҚ айналысатын болады. Бұл жөнінде Қы зылжар өңіріне жұмыс сапармен келген аталған компания басқармасының төрағасы Қайрат Əйтекенов мəлімдеп, алдағы жұмыс жоспарларымен бөлісті. Сондай-ақ, ол корпорацияның Жұмысшы кенті шағын ауданында құрылыс нысандарын салуға қатысатындарын, жалпы көлемі 11 мың шаршы метрді құрайтын 212 пəтерлік екі көп қабатты үйді салу ісін күзде бастап, бір жылдың ішінде пайдалануға беруді межелеп отырғандарын жеткізді. Қазіргі қарқынға қарағанда қаланың Шығыс, Южный шағын аудандарында да жайлы да қолжетімді баспана салу жұмыстарының қызу өрістейтін түрі бар. Солтүстік Қазақстан облысы.


8

www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

Каспий келешегін ойластырудан кеш ќалмайыќ Аралды аздырып алған еліміздің қазіргі қолына ұстап, көзіне нұр еткені жалғыз теңіз – Каспий. Балығы асқа, жағасы демалысқа, суы тіршілікке, қарым-қатынас, саудасаттыққа, өзге де байлықбары қажетімізге жарап келе жатқан Каспийді «жалғыз» деп маңдайға баса алдық па, жоқ, барын талап пайдаланудан əрі аса алмай жүрміз бе? Айтылған сөз, жасалған жұмыстың нəтижесі қандай? Расында, сол жалғыздың мұңы да, жыры да жеткілікті сияқты. Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Осыдан он жыл бұрын Иранның Теһран қаласында Каспий аймағын мекен ететін бес мемлекеттің Үкімет басшылары Каспийдің теңіздік ортасын қорғау, оның биологиялық ресурстарын ластанудан сақтау, бүлінсе қалпына келтіру, теңізді жауапты пайдалану, бұл мəселедегі өзара ынтымақтастық жөніндегі конвенцияға қол қойды. Конвенция өмірге əкелген тағы бір жаңалық ол қабылданған 12 тамыздың – Каспий күні деп аталуы. Жыл сайын осы қарсаңда көк теңіз жағасында көрші отырған елдердің өкілдері бірлесіп, мəдени шара, түрлі жарыстар өткізіп тарасады. Ал биыл Ақтауда «Каспий теңізін биоресурстарын қорғаудың өзекті мəселелері» атты халықаралық экологиялық форум өтті. Каспий бүгінде тек теңіз емес, үлкен əлеуметтік-экономикалық маңызға ие нысанға айналды. Шартарапты байланыстырар алтын көпір де – өзі, жанды-жансыз қазыналарға толы қазан да – өзі, теңіздің күміс суына шомылып, жағалаудағы алтын құм мен қиыршық тасына жантайып, денсаулықты күтіп, жан-жүйкемді демалтамын дегеннің діттегені де – өзі. Ең басты алаң теңіз табанынан мұнай өндіруге байланысты болып тұр. Қазірдің өзінде теңізде Солтүстік Каспийдің мұнай кен орындарын игеру үшін 300-дей ірі тонналық кемелер жосып жүр. Қызу жұмыспен олардың күніне қанша шақырым шиырлайтыны мəлім емес, ал ол теңіздің биоалуантүрлілік ортасына нұқсан келтіретіні анық. Ал беті əрі болсын, əрине, бірақ «жан бар жерде жазым бар» дегендей, құбырлар жарылып немесе өзге де сəтсіздіктер орын алып теңізге мұнай төгілетін болса, Каспийдің фитопланктонын тұншықтырып, оттегінің жасалуын төмендетіп, күрделі экологиялық проблема туындатып жібереді. Балық қоры азайып, су сапасы төмендеп, теңіз түбіндегі тіршілік үшін аса маңызды биологиялық алуан сəн-салтанаттың өзара үйлесімділігі быт-шыт болады жəне оның қанша уақыттан соң қалпына

келері де мəлім емес. Алдын ала дабыл қаққан мамандардың, табиғат жанашырларының жанайқайына орай жасалып жатқан жұмыстар да жоқ емес екен. Форумда сөз алған Маңғыстау облысы əкімінің орынбасары Ə.Шөжеғұлов осы мəселелерге тоқталды. «Облыс əкімдігімен Кас пий теңізінің акваториясын қорғау мен сақтау жөнінде белгілі жұмыстар жүргізілуде», деген ол теңіз жағасын бойлай Түркі менстан шекарасынан Атырау облысының аймағына дейін 1399 шақырым су қорғау аймақтары мен жолақтарының белгіленгендігін, соңғы бес жыл көлемінде ғарыштық қашықтықтан аймақтарға бөлу технологияларын қолдану арқылы теңіз қайраңы мен жағалауына экологиялық мониторинг жүргізілгендігін, жағалауда үш айрықша қорғалатын табиғи аумақтар құрылғандығын айтып өтті. Жергілікті маңыздағы айрықша қорғалатын мəртебесімен тағы да үшеуі құрылатын бұл аумақтар жағалаулық аймақтарда табиғи экожүйелерді сақтау мен қалпына келтіру мақсатындағы жұмыстар екен. Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Балық шаруашылығы комитеті төрағасының міндетін атқарушы Қ.Мұсабаев «Каспий теңізінің қазақстандық секторында биоресурстарды сақтаудың негізгі проблемалары» туралы баяндамасында атқарылған жұмыстармен таныстырды. –- Каспий мемлекетаралық су қоймасы жəне теңіз ортасын қорғау бүкіл Каспий аймағы мемлекеттерінің күш біріктіруінсіз жүзеге аспайды. Каспийде күтіліп отырған көмірсутегі ресурстарын кең ауқымды өндіру жағдайында теңіздің қоршаған ортасын қорғау өзекті бола түсуде. Каспийдің сулы-батпақты аймақтарын көптеген тіршілік иелері мекен етеді. Өйткені Сібір, Шығыс жəне Афри ка бағыттары бойынша құстар дың қоныс аудару жолдары

Каспий арқылы өтеді. Үндістан мен Африканың солтүстікшығыс жағалауынан ұшып шыққан құстар Каспий теңізін басып өтіп, Еділ жəне Жайық бойымен солтүстік аудандарға – Батыс жəне Шығыс Сібірге қарай бағыттайды. Қазақстанның бүкіл фаунасының көшіп-қонушы құстарының 70 пайызының өмір сүру жəне жұмыртқалау орны – Жайық өзенінің сулы-батпақты сағалары. Каспий бекіре тұқымдас балықтардың түрлері сақталған əлемдегі бірден-бір су қоймасы, сондықтан Каспий теңізінде бекіре балықтарды сақтап қалудың маңызы зор. Теңіз бассейнінде балықтардың 70 шамалы түрлері тіршілік етеді, олардың ішінде бекіре, ақ балық, шабақ, шоқырды бұрыннан келе жатқан теңіздің төл тұщы су балықтары деуге болады, бұлар санатта Каспий итбалығын да айта аламыз, деген Қайырбек Шахбалиұлы еліміздің Каспий биоресурстарын қорғау мен сақтау жөніндегі жұмыстарына тоқталды. Оның айтуынша, 2012 жылы балық ресурстарын қорғауды күшейту, браконьерлік үшін жауапкершілікті қатайту, үкіметтік емес ұйымдардың рөлін арттыру, су биоресурстарына келтірілген шығынды анықтау мен қалпына келтіру жəне өтемдік шараларды іске асыру мақсатында «Жануарлар əлемін қорғау, өндіру жəне пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының Заңына түзетулер енгізіліп, осы заңға сəйкес Қазақстан Республикасында ішкі жəне сыртқы рыноктарда өткізу үшін балықтардың бекіре түрлерінің уылдырығын маркілеудің бірың ғай жүйесі бекітілген. Яғни бекіре тұқымдас балықтардың маркіленбеген уылдырығын сатуға жол берілмейді, уылдырық сатудың белгіленген тəртібін бұзғаны үшін əкімшілік жауапкершілікке шақырылады. Сондай-ақ, бекіре тұқымдас балықтарды заңсыз аулау, сатып алу, сақтау, өткізу, əкелу, апару, тасымалдау үшін жауапкершілік шаралары қатайтылып, оған қатысты

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылдың 5 қыркүйегінде сағат 11.00-де www. gosreestr.kz. Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысанын сату бойынша электрондық аукцион өтетінін хабарлайды. Республикалық меншіктегі нысандарын сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктің келесі нысаны қойылады: Газ 33021 212 автокөлігі, мем.нөмірі Z 436 CU, 2004 жылы шығарылған, Көкшетау қаласы, Момышұлы көшесі, 81. Баланс ұстаушы – Есіл облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясы. Техникалық ақаулы. Бастапқы (алғашқы) баға – 64 000 теңге, кепілді жарна – 9 600 теңге. Жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы алғашқы бағаға тең. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылдың 3 қыркүйегінде сағат 11.00-де аяқталады. Кепілді жарна «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру Комитетінің Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» мемлекеттік мекемесінің шотына төленеді: депозиттік шот ИИК KZ590705012170179006, БИК KKMFKZ2A, БИН 120340014555, КБе 11, КНП – 171, ҚР ҚМ Қазынашылық комитетінде (банк қызметтері үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшіріне кірмейді). Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақытылы түсу мақсатында өтініштерді қабылдау аяқталғанға дейін үш күннен кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Назар аударыныз! Сатушының электрондық өтінімді қабылдаудан бас тартуына қатысушының жарнамада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғалардың электрондық өтінімі мен құжаттарын қарау мерзімі аяқталғанға дейін саудасаттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сатушының шотына түспеуі негіз болып табылады. Электрондық аукционға қатысу үшін келесілерді: жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; байланыс деректемелерін (пошталық

мекенжайы, телефоны, факс, e-mail); ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімінің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімінің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін келесі құжаттардың: жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжаттының; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген), электрондық өтінімді Тізілімінің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi Қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, осы жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион өткiзiлмеген болып танылады; егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiреуi

Қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растайтын болса, бастапқы баға белгiленген қадамға артады; егер ағымдағы баға артқаннан кейiн жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн соңғы растаған қатысушы жеңiмпаз болып танылады, ал осы жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион өткiзiлген болып танылады. Жекешелендiру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдiсiмен электрондық аукцион қатысушыларының бiреуi ұсынған ең жоғары бағаға дейiн жүргiзiледi. Жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемiнде екi қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендiру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдiсiмен электрондық аукцион өткiзiлген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екi қадамға өсуiн кемiнде екi қатысушы жүзеге асырады. Əрбiр сатылған жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелерi электрондық аукцион нəтижелерi туралы электронды хаттамамен ресiмделедi, оған сатушы жəне жеңiмпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейiн жиырма төрт сағат iшiнде Тiзiлiмнiң веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелерi туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерiн жəне жеңiмпаз сатушының жекешелендiру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою мiндеттерiн белгiлейтiн құжат болып табылады. Жеңiмпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткiзiлген күннен бастап күнтiзбелiк он күннен аспайтын мерзiмде Көкшетау қ., М. Əуезов к-сі, 13-бөлме мекенжайында қол қойылады. Бұл ретте электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсы на ды. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz. сайтынан жəне мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7162) 256556, 254715.

қолданатын жаза мен балық ресурстарына келтірілген зиянның өтемін есептеу əдістемесін жасау нормасы қаралған. – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2010 жылы Баку қаласында өткен Каспий аймағы елдері басшыларының үшінші саммитінде Каспий теңізінде балықтардың бекіре тұқымдас түрлерін коммерциялық аулауға мораторий енгізуге бастама көтерді. Бұл мəселе қа зір Кас пий теңізінің су биоресурстары жөніндегі комиссия қарауында. Ал Қазақстан өз тарапынан бекіре тұқымдас балықтарды коммерциялық аулауға мораторий енгізіп үлгерді, деді ол. Нарықтың парқы болар, теңіз табынан көмірсутек шикізатын игеру қолға алына бастады. Елбасының «Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы» Жарлығы көп іске қозғау салды. Жұмыс екпін ала жөнелді. Алайда, алдымызда үлкен міндет, сақтық пен жанашырлық, жауапкершілік сыны күтіп тұр. «Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінде көмірсутегілерді өндіру мен тасымалдау кезінде төтенше жағдайлардың алдын алу» тақырыбында ойын ортаға салған еліміздің Төтенше жағдайлар министрлігі Төтенше жағдайларға мемлекеттік бақылау жəне өнеркəсіптік қауіпсіздік жөніндегі комитеті төрағасының орынбасары Д.Бапы бұл туралы «Каспий – əлемдегі ең ірі жабық су қоймасы. Ең терең жері Каспий теңізінің оңтүстік бөлігінде – 1025 метр, ал Қашаған кен орнының ауданында судың тереңдігі тек 3-4 метр құрайды. Бұл теңіз мұнай операцияларын іске асыру кезінде өнеркəсіптік апаттардың туындау мүмкіндігін ұлғайтады жəне төтенше жағдайлар бола қалған жағдайда оның алдын алуға бағытталған кешенді шаралар қабылдаудың маңыздылығын көрсетеді. Күрделі таулы-геологиялық жағдайларда іске асырылатын Каспий теңізіндегі мұнай-газ кен орындарын игеру аймақтың

қоршаған ортасына техногендік əсерді ауырлатады жəне мұнайдың төгілуі төтенше жағдайлар туындауына алғышарт болады, себебі көмірсутегі шикізатының кен орны Каспийдің экологиялық сезімтал ауданында жəне шекаралас аумақта тұр. Олардағы ықтимал өнеркəсіптік апаттардың зардаптары шекаралас мемлекеттердің аумағына трансшекаралық əсерін тигізуге қабілетті, деп атап өтті. Д.Нүкенұлы одан əрі сөзін мұнай төгілген жағдайдағы алдын алу шаралары туралы сабақтады. Ғалымдар, мамандар, оқытушылар, үкіметтік емес ұйымдар өкілдері мен жанашырлар қатысқан халықаралық жиында ынтымақтастық пен қауіпсіздіктің Каспий аймағындағы ЕҚЫҰ жұмысының негізгі қағидаттары екендігі, Маңғыстау облысына мониторинг жүргізудің қорытындылары бойынша Каспий теңізінің Солтүстік бөлігінің экологиялық жағдайы, Каспий теңі зінің қазақстандық секторында экологиялық проблема жəне биоалуантүрлілікті сақтау, су биологиялық ресурстарының қорлары мен олардың өмір сүру ортасының қазіргі жағдайы, Каспий теңізінің жағалаулық теңіз, арал экожүйесінің биологиялық алуантүрлілігінің қазіргі жағдайын бағалау жəне ұлттық трансшекаралық экологиялық проблемалары туралы баяндамалар тыңдалды. Сондай-ақ, «Норт Каспиан Оперейтинг Компани Б.В.» компаниясының сыртқы байланыстар жөніндегі директоры Пьер Дельпон «Консорциумның қоршаған ортаны қорғау мен биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі қызметі», «Ақтау халықаралық теңіз сауда порты» республикалық мемлекеттік кəсіпорын өкілі Т.Демко «Ақтау теңіз портының Каспий экожүйесін қорғау жөніндегі қызметі, мүмкіндіктері мен қабылдаған шаралары» туралы баян дамалар жасап, теңіздің фаунасы мен флорасын сақтау мəселелерін қозғады. Теңізде іс жүргізуші екі ірі мекеменің жауапкершілігі аса маңызды. Бірі – өткен жылдары Маңғыстау облысында – 41, Атырау облысында 51 жобаны жүзеге асырған, Солтүстік Каспийде Өнім бөлісу туралы 1997 жылғы келісімге сай құрамындағы жеті серіктесі атынан теңіздегі 11 блокта көмірсутегі қорларын бағалау мен игеру операты болып табылса, бірі – көк теңіздегі көшбасшы порт, əлемге ашылған ірі қақпа. Теңіздің тағдыр-талайы көбіне осы екі ірі мекеменің мойнында сияқты болады да тұрады, себебі суды сапырып, толқынмен жағаласып теңіз төрінде жүретін – солар. Халық – тек жақсылыққа тілекші, əрбір істен сəттілік күтуші, сақтыққа шақырып, жасалған жағымды істің игілігін елім, ұрпағым көрсін дейтін топ. Олай болса, Каспий күнінің тек бірнеше мəдени шаралар ұйымдастырумен, халықаралық форумда баяндамаларды тыңдаумен шектелмей, нақты да нəтижелі істердің ұйытқысы болғаны керек. Маңғыстау облысы. ––––––––––––––

Суретті түсірген Серік МАЙЕМЕРОВ.

Алматы облысының денсаулық сақтау басқармасы медициналық ұйымдарға кепілді көлемде тегін медициналық көмек көрсету үшін медициналық техниканы сатып алуға тендер өткізетіндігін хабарлайды. Сатып алынатын тауарлардың толық тізімі, көлемі, олардың толыққанды ерекшелігі, қамтамасыз ету мерзімі жəне орны тендерлік құжаттарда көрсетілген. Тендерге ҚР Үкіметінің 2009 жылғы 30 қазандағы №1729 қаулысымен бекітілген кепілді көлемде ақысыз медициналық көмек көрсету бойынша дəрі-дəрмектерді, профилактикалық (иммунды биологиялық, диагностикалық, залалсыздандыру) препараттарын, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медициналық техниканы, фармацевтикалық қызметтерді ұйымдастыру жəне сатып алу ережелерінің 8 тармақта аталған біліктілік талаптарына сəйкес келетін барлық əлеуетті жеткізушілер жіберіледі. Тендерлік құжаттар пакетін 2013 ж. 5 қыркүйектің 18 сағат 00 минутқа дейінгі мерзімде мына мекенжай бойынша: Талдықорған қаласы, Гаухар ана көшесі, 87-үй, 14-бөлмеден жəне lek.aoblzdrav@mail.ru электрондық адресі бойынша алуға болады. Тендерге қатысу үшін, конверттерге салынған тендерлік өтінімдерді Алматы облысының денсаулық сақтау басқармасына мына мекенжай бойынша: Талдықорған қаласы, Гаухар ана көшесі, 87-үй, 14-бөлмеге тапсырылады. Тендерлік өтінімдерді тапсырудың соңғы мерзімі 2013 ж. 6 қыркүйектің сағат 13.00-ге дейін Алматы облысының денсаулық сақтау басқармасына мерзімде мына мекенжай бойынша: Талдықорған қаласы, Гаухар ана көшесі, 87-үй, 14-бөлмеге тапсырылады. Тендерлік өтінімдер салынған конверттер 2013 ж. 6 қыркүйектің сағат 15.00-де мына мекенжай бойынша: Талдықорған қаласы, Гаухар ана көшесі, 87-үй, «Алматы облысының денсаулық сақтау басқармасы» ММ-ның 1-бөлмесінде ашылады. Əлеуетті жеткізушілер тендерлік өтінімдер салынған конверттерді ашу рəсімінде қатыса алады. Қосымша ақпаратты жəне анықтаманы мына телефон бойынша алуға болады: 8 (7282) 40-00-65, lek.aoblzdrav@mail.ru.

Управление здравоохранения Алматинской области объявляет о проведении тендера по закупу медицинской техники для оказания гарантированного объема бесплатной медицинской помощи в медицинских организациях.

Полный перечень закупаемых товаров, их подробная спецификация, количество, сроки и место поставки указаны в тендерной документации. К тендеру допускаются все потенциальные поставщики, отвечающие квалификационным требованиям, указанным в пп.8 Правил организации и проведения закупа лекарственных средств, профилактических (иммунобиологических, диагностических, дезинфицирующих) препаратов, изделий медицинского назначения и медицинской техники, фармацевтических услуг по оказанию гарантированного объема бесплатной медицинской помощи», утвержденных постановлением Правительства РК от 30.10.2009 года №1729 (с изменениями и дополнениями по состоянию на 08.11.2012 г.) Пакет тендерной документации можно получить в срок до 18.00 час. 05 сентября 2013 года включительно по адресу: г. Талдыкорган, ул. Гаухар Ана, 87, каб. №14 или по электронной почте по адресу: e-mail: lek.aoblzdrav@mail.ru. Тендерные заявки на участие в тендере, запечатанные в конверты, предоставляются в управление здравоохранения Алматинской области по адресу: г. Талдыкорган, ул. Гаухар Ана, 87, каб.14. Окончательный срок предоставления тендерных заявок: 06 сентября 2013 года до 13.00 час. в управление здравоохранения Алматинской области по адресу: г. Талдыкорган, ул. Гаухар Ана, 87, каб. 14. Конверты с тендерными заявками будут вскрываться в 15.00 час. 06 сентября 2013 г. по адресу: г. Талдыкорган, ул. Гаухар Ана, 87, ГУ «Управление здравоохранения Алматинской области», каб. 1. Потенциальные поставщики могут присутствовать при вскрытии конвертов с тендерными заявками. Дополнительную информацию и справку можно получить по телефону: 8 (7282) 40-00-65, e-mail: lek.aoblzdrav@mail.ru. Саттар Арман Арсенұлына берілген №АК 5031536 білім мамандығы бойынша грант иегері куəлігінің жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Ашық тендер туралы хабарландыру «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді сатып алу бойынша сомалардың өзгеруіне байланысты қайталама ашық тендер өткізу туралы хабарлайды. Аталған лоттар бойынша тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді сатып алуды жүзеге асыру үшін серіктестік бөлген сома құрайды: 1. Лот: ОҚО, Сайрам ауданында СИП-ті қолданумен бірге ВЛЗ-10кВ қайта жаңғырту, 52 934 830 теңге сомаға ҚҚС-ымен. 2. Лот: ОҚО, Түркістан қ. СИП-ті қолданумен бірге ВЛЗ-10кВ қайта жаңғырту, 51 790 930 теңге сомаға ҚҚС-ымен. Сатып алынатын материалдық, қаржылық ресурстардың жəне қызметтердің толық тізбесі, олардың саны мен егжей-тегжейлі ерекшелігі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Материалдық, қаржылық ресурстар ОҚО, Шымкент қ. мекенжайына жеткізілуі тиіс. Тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді жеткізудің талап етілетін мерзімі 30.11.2013 жылға дейін. Тендерге тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді табиғи монополия субъектілері сатып алу Ережесінің 2-тарауында көрсетілген біліктілік талаптарына сай келетін барлық əлеуетті жеткізушілер жіберіледі, оларға шығындар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 5 желтоқсандағы №1467 қаулысымен бекітілген реттелетін қызметтерге тарифтерді немесе олардың шекті деңгейлері мен тарифтік сметаларын бекіту кезінде ескерілетін болады. Тендерлік құжаттама топтамасын 22.08.2013 ж. қоса есептегенге дейінгі мерзімде мына мекенжайдан алуға болады: Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, жабдықтау бөлімі, сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін, əлеуетті жеткізуші тендерлік құжаттамаға төлем туралы құжатты тапсырғаннан кейін. Тендерлік құжаттама топтамасының құны 1000 (бір мың) теңге құрайды жəне мына шотқа енгізіледі KZ939 98STB 00000 97421, TSESKZKA, СТН 582100249565, «ЦеснаБанк» АҚ-тың Шымкент қаласындағы ОҚФ немесе «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС кассасына. Қазақстан Республикасы мүгедектерінің қоғамдық бірлестіктері құратын тауарлар, жұмыстар жəне қызметтер өндіретін кіші кəсіпкерлік пен ұйымдардың субъектілеріне тендерлік құжаттама тегін беріледі. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға тендерлік өтінімдерін жапсырылған конверттерге салып «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС-ға мына мекенжай бойынша тапсырады (жібереді): Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, 2-қабат, ЦСМТС бөлімі. Тендерлік өтінімдер тапсырудың түпкілікті мерзімі 23.08.2013 ж. сағат 13.00-ге дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттерді тендерлік комиссия 23.08.2013 ж. сағат 15.00-де мына мекенжай бойынша ашады: Шымкент қ., Энергетиктер к-сі, 1, техникалық директордың бөлмесі. Əлеуетті жеткізушілер тендерлік өтінімдер салынған конверттерді ашу кезінде қатыса алады. Табиғи монополия субъектісінің қызметтерін, тауарларын жəне жұмыстарын тұтынушылар тауарларды, жұмыстарды жəне қызметтерді сатып алу бойынша «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС өткізетін тендерге байқаушылар ретінде қатысуға құқылы. Қосымша ақпарат пен анықтаманы мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7252) 50-58-31. Толтыруға міндетті сауалнамаларды жəне ұсыныстарды мына e-mail-ға жіберу керек: urzadaojt@mail.ru

Объявление о повтороном открытом тендере ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» объявляет о проведении повтороного открытого тендера по закупке товаров, работ и услуг в связи с изменениями сумм. Сумма, выделеная товариществом для осуществления закупок товаров, работ и услуг по данным лотам составляет: 1.Лот: Реконструкция ВЛЗ-10 кВ с применением СИП в Сайрамском районе ЮКО на сумму 52 934 830 тенге с НДС. 2.Лот: Реконструкция ВЛЗ-10 кВ с применением СИП в г. Туркестан ЮКО на сумму 51 790 930 тенге с НДС. Полный перечень закупаемых материальных, финансовых ресурсов и услуг, их количество и подробная спецификация указаны в тендерной документации. Материальные, финансовые ресурсы должны быть доставлены по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1. Требуемый срок поставки товаров, работ и услуг до 30.11.2013 г. К тендеру допускаются все потенциальные поставщики, отвечающие квалификационным требованиям, указанным в главе 2 Правил закупок субъектами естественных монополий товаров, работ и услуг, затраты на которые учитываются при утверждении тарифов или их предельных уровней и тарифных смет на регулируемые услуги, утвержденные постановлением Правительства Республики Казахстан от 5 декабря 2011 года № 1467. Пакет тендерной документации можно получить в срок до 22.08.2013 г. включительно, по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков,1, отдел снабжения, с 9.00 до 17.30 часов, после представления потенциальным поставщиком документа об оплате тендерной документации. Стоимость пакета тендерной документации составляет 1000 (одна тысяча) тенге и вносится на счет KZ939 98STB 00000 97421, TSESKZKA, РНН 582100249565, ЮКФ АО «ЦеснаБанк» г. Шымкент или в кассу ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» Субъектам малого предпринимательства и организациям, производящим товары, работы и услуги, создаваемые общественными объединениями инвалидов Республики Казахстан, тендерная документация предоставляется бесплатно. Тендерные заявки на участие в тендере, запечатанные в конверты, представляются (направляются) потенциальными поставщиками в ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» по адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1, 2-этаж отдел ЦСМТС. Окончательный срок представления тендерных заявок до 13.00 час. 23.08.2013 г. Конверты с тендерными заявками будут вскрываться тендерной комиссией в 15.00 час. 23.08.2013 г., по следующему адресу: г. Шымкент, ул. Энергетиков, 1, кабинет технического директора. Потенциальные поставщики могут присутствовать при вскрытии конвертов с тендерными заявками. Потребители услуг, товаров и работ субъекта естественной монополии вправе участвовать в качестве наблюдателей в проводимом в ТОО «Оңтүстік Жарық Транзит» тендере по закупке товаров работ и услуг. Дополнительную информацию и справки можно получить по телефону: 8 (7252) 50-58-31. Анкеты, обязательные для заполнения и предложения высылать на e-mail: urzadaojt@mail.ru

«Өркен» ЖШС, «АрселорМиттал Теміртау» АҚ теміркенді департаменті «Өркен» ЖШС өкілдіктерінің өндіріс пен əкімшілік-тұрмыстық орындарында кəсіби жинастыру жұмыстарын ұйымдастыруға əлеуетті мердігерлер үшін тендер жариялайды. - «Өркен-Атансор» өкілдігі: Ақмола облысы, Степногорск қ., (өндіріс алаңы + кеңсе); - «Өркен-Кентөбе» өкілдігі: Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қарағайлы ауылы (өндіріс алаңы + кеңсе); - «Өркен» ЖШС-ның Лисаков филиалы: Қостанай облысы, Лисаков қ., (өндіріс алаңы + кеңсе); - «Өркен-Атасу» өкілдігі: Қарағанды облысы, Қаражал қ., (өндіріс алаңы + кеңсе). Тендерге қатысуға аталмыш салада тəжірибесі бар компаниялар шақырылады. Тендерге қатысуға ниет білдіруші компаниялар 20.08.2013 жылға дейін электронды пошта арқылы мына мекенжайға өтінім білдірулері қажет: Irina. Mustafina@arcelormittal.com. Байланыс телефоны: 8 (7213) 96 50 72. Толығырақ ақпаратты компания сайтынан біле аласыздар: http://www.arcelormittal.kz/dlya_ partnerov/tendery.

Астана, Ақтөбе, Атырау, Қарағанды, Көкшетау, Қызылорда, Павлодар, Семей, Талдықорған, Тараз, Өскемен, Орал, жəне Шымкент қалаларындағы Зияткерлік мектептеріне жалпы білім беретін пəндер бойынша мұғалімдерді қабылдау конкурсы 2013 жылдың 23-24 тамыз аралығында жарияланады. Толық ақпарат www.nis.edu.kz сайтында көрсетілген.

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика жəне арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің басшылығы мен ұжымы, прокуратура ардагері, Прокуратура органдарының құрметті қызметкері, аға əділет кеңесшісі Темірбай Қанашұлы ИСИННІҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты туған-туысқандары мен жақындарына орны толмас қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Техникалық жəне кəсіптік білімді дамыту жəне біліктілікті берудің республикалық ғылыми-əдістемелік орталығы» АҚ ұжымы бас директордың орынбасары Серіктай Кəкенұлы Баймұхановқа інісі Берікбол КƏКЕНҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Павлодар облысының əкімдігі Қазақстан Республикасының Түрік Республикасындағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Жансейіт Қансейітұлы Түймебаевқа інісі Бақыткелді Қансейітұлы ТҮЙМЕБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитетінің жəне «Қазгипроорманшар» РМК ұжымдары кəсіпорынның бас маманы Ұлықбек Тұрабайұлы АРАЛБАЕВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты отбасы мен туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


ДҮБІРГЕ

Дґѕгеленген дїние їйіѕізде Дүйсенбі, 19 тамыз

7.00 8.00 9.30 9.40 10.45 11.30 12.30 12.45 13.05 13.25 14.00 14.55 15.10

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Апта.Kz». «Айтуға оңай...». «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. Жаңалықтар. «Арнайы репортаж». «Жан жылуы». «Ақсауыт». «Алғашқы махаббат». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Ғажайыпстанға саяхат».

Сəрсенбі, 21 тамыз

Сейсенбі, 20 тамыз

7.00 8.00 9.30 9.45 10.20 10.40 11.25 12.30 12.45 13.05 13.55 14.50 15.25

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Айналайын». Телехикая. «Ұлттық өнім». «Айтуға оңай...». «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. Жаңалықтар «Sport.kz». «Алаң» ток шоуы. «Алғашқы махаббат». Телехикая. «Дауа». «Шартарапқа саяхат». Деректі фильм.

7.00 8.00 9.30 9.45 10.20 10.40 11.25 12.30 12.45 13.10 13.35 13.55 14.55

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Айналайын». Телехикая. «Өнер шежіресі». «Айтуға оңай...». «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. Жаңалықтар. «Иман айнасы». «Ұлттық өнім». Мультфильм. «Алғашқы махаббат». Телехикая. «Сыр-сұхбат».

Бейсенбі, 22 тамыз

7.00 8.00 9.30 9.45 10.20 10.40 11.25 12.30 12.45 12.55 13.05 13.25 13.55

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Айналайын». Телехикая. «Ұлттық өнім». «Айтуға оңай...». «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. Жаңалықтар. «Еңбек түбі – береке». «Қазақтың қолөнері». «Қылмыс пен жаза». «Алаш алыптары». Деректі фильм. «Алғашқы махаббат». Телехикая.

Жұма, 23 тамыз

7.00 8.00 9.30 9.45 10.20 10.40 11.25 12.30 12.45 12.55 13.25 13.55 14.50 15.20 15.50 16.55 17.25 17.45 18.00 18.10 18.40 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.15 22.30 23.15 23.50 01.30 01.45 02.05 02.35 03.05

15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 18.20 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.25 23.30 00.05 00.25 02.15 02.55 03.35 03.50

«Шартарапқа саяхат». Деректі фильм. «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. «Санжар мен Қайсар». Балалар телехикаясы. Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Еңбек түбі – береке». «Көк тарландары». Телехикая. «Қылмыс пен жаза». «Алғашқы махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...». «Айналайын». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «SPORT.KZ». «Сүйкімді Доррит». Кино. «Көкпар». Ұлттық ойын. «Көк тарландары». Телехикая. «Өзекжарды». Аңдатпа, əнұран.

7.00

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. 9.00 «Жеті күн». 10.00 «Жеті күн». 11.15 «След». Телесериал. 12.00 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 13.00 Жаңалықтар. 13.10 «Көзқарас». 13.40 Арнайы «Хабар». 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Петровка, 38». Телехикая. 15.10 «Секреты в раю». Кино. 16.30 «Айбын». 17.00 Жаңалықтар. 17.15 «Топжарған». 17.55 Профессионал. 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Ғашық жүрек». Телехикая. 19.10 «Біз». Ток-шоу. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 Арнайы «Хабар». 20.50 Профессионал. 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 22.20 «След». Телесериал. 23.00 Футбол. 23.30 «Петровка, 38». Телехикая. 00.20 Жаңалықтар. 00.50 Жаңалықтар. 01.20 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 02.00- Жаңалықтар. 04.00 6.00 7.00 10.00 10.05 10.15 11.10 12.10 13.00 14.05 15.00 15.30 16.30 17.30 18.30 18.55 19.00 20.00 21.00 22.00 23.00 23.05 00.05 02.00 02.10

«Маруся». «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Күт мені». «Демоны». Телесериал. «Женский доктор-2». Телесериал. «Кеш жарық, Қазақстан!». «Школа проживания». Кино. Жаңалықтар. «Судебные истории». «Под прикрытием». Телесериал. «Давай поженимся». Жаңалықтар. Ауа райы. «Дикий-2». Телесериал. «Варенька и в горе, и в радости». Телесериал. «Пусть говорят». Жаңалықтар. Ауа райы. «Склифосовский-2». Телесериал. «Однолюбы». Телесериал. «Сапа бақылауда». «Маруся».

Foundation UIB бағдарламасы

15.55 16.55 17.25 17.45 18.05 18.15 19.00 19.30 20.30 21.05 21.50 22.25 23.10 23.45 01.35 02.15 02.30 02.50

«Тəуіп Хо Жун». Телехикая. «Санжар мен Қайсар». Балалар телехикаясы. Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Еңбек түбі – береке». «Көк тарландары». Телехикая. «Тарих толқынында». «Алғашқы махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай...». «Айналайын». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Сүйкімді Доррит». Кино. «Көк тарландары». Телехикая. «Өзекжарды». «Қылмыс пен жаза». Аңдатпа, əнұран.

7.00

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. 9.00 Жаңалықтар. 9.10 «Қайта оянған махаббат». Телехикая. 10.00 Жаңалықтар. 10.10 «Біз». Ток-шоу. 11.00 Жаңалықтар. 11.10 «Балаларға өмір сыйлаңыз». 11.15 «След». Телесериал. 12.00 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 13.00 Жаңалықтар. 13.10 «Көзқарас». 13.40 Арнайы «Хабар». 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Петровка, 38». Телехикая. 15.05 «Секреты в раю». Кино. 16.00 Футбол. 16.45 «Халықтық сарапшы». 17.00 Жаңалықтар. 17.15 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 17.55 «Профессионал». 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Ғашық жүрек». Телехикая. 19.10 «Біз». Ток-шоу. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 «Бюро расследований». 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 22.20 «След». Телесериал. 23.00 Жаңалықтар. 23.30 «Петровка, 38». Телехикая. 00.20 Жаңалықтар. 00.50 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 01.30- Жаңалықтар. 03.00 6.00 6.35 7.00 10.00 10.05 10.15 11.15 12.10 13.00 14.05 15.00 15.30 16.30 17.30 18.30 18.55 19.00 20.00 21.00 22.00 23.00 23.05 00.05 02.00 02.10

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». Жаңалықтар. «Демоны». Телесериал. «Женский доктор-2». Телесериал. «Модный приговор». «Школа проживания». Кино. Жаңалықтар. «Судебные истории». «Под прикрытием». Телесериал. «Давай поженимся». Жаңалықтар. Ауа райы. «Дикий-2». Телесериал. «Варенька. И в горе, и в радости». Телесериал. «Пусть говорят». Жаңалықтар. Ауа райы. «Склифосовский-2». Телесериал. «Однолюбы». Телесериал. «Сапа бақылауда». «Маруся».

15.25 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 18.20 19.00 19.10 19.30 20.30 21.05 21.50 22.25 23.10 23.45 01.35 02.15 02.30 02.50 7.00

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. 9.00 Жаңалықтар. 09.10 «Қайта оянған махаббат». Телехикая. 10.00 Жаңалықтар. 10.10 «Біз». Ток-шоу. 11.00 Жаңалықтар. 11.10 «Балаларға өмір сыйлаңыз». 11.15 «След». Телесериал. 12.00 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 13.00 Жаңалықтар. 13.15 «Көзқарас». 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Петровка, 38». Телехикая. 15.10 «Секреты в раю». Кино. 16.00 «Бармысың, бауырым?». 16.40 «Халықтық сарапшы». 17.00 Жаңалықтар. 17.15 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 17.55 Профессионал. 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Ғашық жүрек». Телехикая. 19.10 «Біз». Ток-шоу. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 «Патриот». 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 22.20 «След». Телесериал. 00.50 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 01.30- Жаңалықтар. 03.00 6.00 6.35 7.00 10.00 10.05 10.15 11.15 12.10 13.00 14.05 15.00 15.30 16.30 17.30 18.30 18.55 19.00 20.00 21.00 22.00 23.00 23.05 00.05 01.05 02.00 02.10

FOUNDATION БАКАЛАВРИАТ Студенттерге жеңілдіктер беріледі! МАГИСТРАТУРА Оқыту мемлекеттік және ішкі гранттар PhD ДОКТОРАНТУРАСЫ бойынша жүргізіледі! MBA және DBA БАҒДАРЛАМАЛАРЫ Оқыту тілдері: қазақ, орыс, ағылшын Оқыту нысандары: күндізгі, сырттай, кешкі, қашықтықтан

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». Жаңалықтар. «Демоны». Телесериал. «Женский доктор-2». Телесериал. «Модный приговор». «Школа проживания». Кино. Жаңалықтар. «Судебные истории». «Под прикрытием». Телесериал. «Давай поженимся». Жаңалықтар. Ауа райы. «Дикий-2». Телесериал. «Только о любви». Кино. «Пусть говорят». Жаңалықтар. Ауа райы. «Склифосовский-2». Телесериал. «Однолюбы». Телесериал. «Грязные деньги». «Сапа бақылауда». «Маруся».

14.50 15.40 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 18.20 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.25 23.10 23.45 01.35 02.15 02.30 02.55

«Толағай». Мультфильм. «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. «Жолың болсын, балақай!». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Еңбек түбі – береке». «Көк тарландары». Телехикая. «Жаңа Қазақстан-2050». «Алғашқы махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай». «Айналайын». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Сүйкімді Доррит». Кино. «Көк тарландары». Телехикая. «Өзекжарды». «Жаңа Қазақстан-2050». Аңдатпа. Əнұран.

7.00

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. 9.00 Жаңалықтар. 9.10 «Қайта оянған махаббат». Телехикая. 10.00 Жаңалықтар 10.10 «Біз». Ток-шоу. 11.00 Жаңалықтар. 11.10 «Балаларға өмір сыйлаңыз». 11.15 «След». Телесериал. 12.00 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 13.00 Жаңалықтар. 13.15 «Көзқарас». 13.35 «Патриот». 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Петровка, 38». Телехикая. 15.10 «Секреты в раю». Кино. 16.05 «Азық-түлік мəселесі». 16.30 «Ұлт саулығы». 17.00 Жаңалықтар. 17.15 «Жаңа қоғам». 17.30 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 17.55 Профессионал. 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Ғашық жүрек». Телехикая. 19.15 «Біз». Ток-шоу. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 «Бюро расследований». 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Сулейман Великолепный». Телесериал. 22.20 «След». Телесериал. 00.50 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 01.30- Жаңалықтар. 03.00

6.00 6.35 7.00 10.00 10.05 10.15 11.15 12.10 13.00 14.05 15.00 15.30 16.30 17.30 18.30 18.55 19.00 20.00 21.00 22.00 23.00 23.05 00.05 02.00 02.10

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». Жаңалықтар. «Демоны». Телесериал. «Женский доктор-2». Телесериал. «Модный приговор». «Школа проживания». Кино. Жаңалықтар. «Судебные истории». «Под прикрытием». Телесериал. «Давай поженимся». Жаңалықтар. Ауа райы. «Дикий-2». Телесериал. «Только о любви». Телесериал. «Пусть говорят». Жаңалықтар. Ауа райы. «Склифосовский-2». Телесериал. «Дом на обочине». Кино. «Сапа бақылауда». «Маруся».

БАКАЛАВРИАТ МАМАНДЫҚТАРЫ

Халықаралық деңгейдегі диплом

UIB мен Жоғары бизнес мектебі – Ұлттық Луис Университетінің (Поляк Республикасы) бірлескен бағдарламасы  3 жылда халықаралық үлгідегі бакалавриат дипломын алу мүмкіндігі  Түсу үшін мектепті/колледжді бітіргендігі туралы аттестат / диплом қажет UIB дайындауды мына нысандар бойынша жүзеге асырады: 

«Шартарапқа саяхат». Деректі топтама. «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. «Санжар мен Қайсар». Балалар телехикаясы. Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Еңбек түбі – береке». «Көк тарландары». Телехикая. «Қазақтың қолөнері». «Елорда». «Алғашқы махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Айналайын». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Сүйкімді Доррит». Кино. «Көк тарландары». Телехикая. «Өзекжарды». «Елорда». Аңдатпа, əнұран.

 Әлеуметтану Экономика  Қаржы  Әлеуметтік жұмыс  Есеп және аудит  Әлеуметтік-мәдени сервис  Бағалау  Ақпараттық жүйелер  Менеджмент  Есептеу техникасы  Психология және бағдарламалық  Маркетинг қамтамасыз ету  Туризм  Стандарттау, метрология  Экология және сертификаттау  Журналистика  Информатика  Халықаралық қатынастар  Мемлекеттік және жергілікті басқару 

БІЗДІҢ МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: Алматы қ., Абай д-лы, 8а (Фурманов көшесімен қиылысы) тел.: 8 (727) 259 80 00, 259 80 50, 259 80 51 www.uib.kz, e-mail: uib@uib.kz

Мерзімсіз мем.лицензия АБ №0137354

15.25

9

www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

«Таңшолпан». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Айналайын». Телехикая. «Өнер шежіресі». «Айтуға оңай...» «Тəуіп Хо Жун». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Еңбек түбі – береке». «Менің Қазақстаным». «Ас мəзірі». «Алғашқы махаббат». Телехикая. «Жарқын бейне». «Абай əндері».Орындайтын Кенжеғали Мыржықбаев. «Тəуіп Хо Жун». Телехикая. «Жолың болсын, балақай!». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Еңбек түбі – береке». «Жиһанкез». Телесаяхат. «Ұлттық өнім». «Иман айнасы». «Алғашқы махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай». «Жайдарман». Үздік əзілдер. «Елорда». «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Лох-Несс көлінің құпиясы». Кино. «Өзекжарды». «Иман айнасы». «Жарқын бейне». «Ғасырлар пернесі». Аңдатпа, əнұран.

7.00

«Жаңа күн». Таңғы ақпаратты-сазды бағдарлама. 9.00 Жаңалықтар. 9.10 «Қайта оянған махаббат». Телехикая. 10.00 Жаңалықтар. 10.15 «Біз». Ток-шоу. 11.00 Жаңалықтар. 11.10 «Балаларға өмір сыйлаңыз». 11.15 «След». Телесериал. 12.00 «Перевозчик». Телесериал. 13.00 Жаңалықтар. 13.10 «Көзқарас». 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Петровка, 38». Телехикая. 15.10 «Секреты в раю». Кино. 16.10 «Дела армейские». 16.40 «Ас-арқау». 17.00 Жаңалықтар. 17.15 Вектор развития. 17.25 «Қыруар құпиялар». Деректі сериал. 17.55 Профессионал. 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Ғашық жүрек». Телехикая. 19.10 «Біз». Ток-шоу. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 Арнайы «Хабар». 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Перевозчик». Телесериал. 22.20 «След». Телесериал. 23.00 Жаңалықтар. 23.30 «Петровка, 38». Телехикая. 00.20 Жаңалықтар. 00.50 «Ең қауіпті алпыс жыртқыш». Деректі фильм. 01.30- Жаңалықтар. 03.00 6.00 6.35 7.00 10.00 10.05 10.15 11.15 12.40 13.10 14.05 15.00 15.30 16.25 17.25 18.30 18.55 19.00 20.00 21.00 22.00 23.00 23.05 01.05 02.05 02.55 03.05

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң!». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». Жаңалықтар. «Чаклун и румба». Кино. «Угадай мелодию». «Модный приговор». «Қылмыстық іс». Жаңалықтар. «Дело №». Кино. «Жить здорово!». «Күт мені». Жаңалықтар. Ауа райы. «Дикий-2». Телесериал. «Только о любви». Кино. «Таңғажайыптар алаңы». Жаңалықтар. Ауа райы. «Личное дело майора Баранова». Кино. «Адам жəне заң». «Қылмыстық іс». «Сапа бақылауда». «Маруся».

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Сенбі, 24 тамыз

7.00

Жексенбі, 25 тамыз

«Болашаққа нұрлы көзбен қараймын». Композитор Жалғас Кеңесовтың шығармашылық əн кеші. Мультфильм. «Еріншектер елі». Мультхикая. «Айгөлек». Балалар байқауы. «Жиһанкез». Телесаяхат. «Телқоңыр». Медеу Арынбаевтың шығармашылық кеші. «Елім менің». «Ұлттық өнім». «Еңбек түбі – береке». «Тарих толқынында». «Дауа». «Жан жылуы». Жаңалықтар. «Келін». Телехикая. «Жарқын бейне». «Арнайы репортаж». Жаңалықтар. «Əзіл əлемі». «Жайдарман». Жаңалықтар. «Лох-Несс көлінің екінші құпиясы». Кино. «Арнайы репортаж». «Тарих толқынында». «Дауа». «Жиһанкез». Телесаяхат. Аңдатпа, əнұран.

7.00 9.00 9.10

«Түнгі оқиға». Кино. «Із кесуші». Кино. Жаңалықтар. «Халықтық сарапшы». «Ұлт саулығы». Жаңалықтар. «Ас мəзірі». «Азық-түлік мəселесі». «Контуры на карте». «Хайуанаттар бағындағы кішкентайлар». Деректі сериал. Жаңалықтар.

10.00 10.30 11.00 11.15 11.40 12.10 12.30

«Адам эволюциясы. Тіршілік үшін шайқас». Деректі фильм. 14.00 Жаңалықтар. 14.15 «Астана балет». 15.25 «Орман хикаясы». Кино. 17.00 Жаңалықтар. 17.15 «Бармысың, бауырым?». 18.00 Жаңалықтар. 18.15 «Көкке өрлеген табор». Кино. 20.00 Жаңалықтар. 20.30 «Менің жерім». 21.00 Жаңалықтар. 21.30 «Война богов: бессмертные». Кино. 23.15 «А қаласы». Кино. 00.50 Жаңалықтар 01.20- «Турандот ханшайым». 03.45 Спектакль.

18.30 19.10

8.45 9.10 10.00 11.35 12.05 12.50 14.30 15.30 15.50 15.55 16.30 17.05 17.30 17.50 19.35 20.05 20.30 21.05 23.05 23.30 00.00 01.40 02.00 02.30 03.00 03.25 7.00 8.30 10.00 10.10 10.30 11.00 11.10 11.40 12.00 12.30

13.00

13.10

6.00 7.45 8.00 9.00 9.10 9.50 11.35 12.00 12.05 12.55 16.20 17.40 22.00 23.00 23.05 00.50 02.40

«Маруся». «Смешарики. Новые приключения». Мультхикая. Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Татым». «Так бывает». Кино. «Фабрика грез». Ауа райы. «Ду қол шоколад». «Моя новая жизнь». Кино. «КВН». «Проездной билет». Кино. Жаңалықтар. Ауа райы. «Бүгін кешкісін». «Комиссар Монтальбано». Кино. «Маруся».

10.00 10.30 11.20 11.50 12.25 12.50 14.25 15.30 17.15 17.50 19.35 20.30 21.30 23.05 23.55 00.40 01.55 02.40 7.00 7.45

14.00 15.30 16.30

«Əзіл əлемі». Мультфильм. «Еріншектер елі». Мультхикая. «Ас мəзірі». «Толағай». Отбасылар сайысы. «Ақсауыт». «Сыр-сұхбат». «Жаңа Қазақстан-2050». «Айгөлек». «Елім менің». Заттыбек Көпбосыновтың шығармашылық кеші. «Сіз танитын...». «Келін». Телехикая. «Угай, арман». «Қоңыр» тобының əн кеші. «Апта.Kz». «Жайдарман». «Алаң». Ток-шоу. «Көкпар». «Сен мені ұмыт». Кино. «Телқоңыр». Аңдатпа, əнұран. Таңғы əуендер. «Дон Сезар де Базан». Кино. «Айбын». «Топжарған». «Халықтық сарапшы». «Менің жерім». «Дела армейские». «Ас-арқау». «Тэд Джонс и Затерянный город». Мультфильм. «Ғажайып төбет». Кино. «ТВ Бинго». «Игла». Кино.

«Қос дауыс». Концерт. «Чудеса жизни». Деректі фильм. 20.00 «Жеті күн». 21.00 «Жеті күн». 22.00 «Бюро расследований». 22.30 «Патруль». Кино. 00.15 «Риясыз ізгілік». Кино. 01.45- «Жоғалған төбеттер 03.15 жайлы іс». Кино.

6.00 6.30 7.10 7.45 8.00 9.00 9.10 10.10 10.55 11.55 12.00 12.30 13.05 15.00 19.00 20.00 21.00 23.35 01.30 02.25

«Понять. Простить». «Маруся». «Сайра, сүйікті сырнай!». «Смешарики. Пинкод». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Денсаулық». «Қазлото». Тікелей көрсетілім. «Свадебный переполох». Кино. Ауа райы. «Сваты у плиты». «Ханым». Бағдарлама. «Дом большой мамочки». Кино. «Я буду жить». Кино. «Кеш жарық, Қазақстан!». «Аналитика». «КВН». «Хроники нарнии: покоритель зари». Кино. «Свадебный переполох». «Маруся».

Спорт

кїні мерекесі ќарсаѕында Жыл сайын дəстүрлі түрде тамыз айының үшінші жексенбісінде дене шынықтыру қызметкерлерінің кəсіби мерекесі – Спорт күні атап өтіледі. Биыл аталмыш мереке 17-18 тамызда мерекеленеді. Елордада спорт мерекесіне орайластырылған бірқатар іс-шара өтеді, деп хабарлады Астана қаласының Туризм, дене шынықтыру жəне спорт басқармасы. Іс-шаралар жоспарына сəйкес, əуелі 2001-2002 жылдары туған балалар арасында жеңіл атлетикадан, эстафета мен футбол жарысы ұйымдастырылады. Содан кейін шахматтан блиц-турнир, үстел теннисінен, жағажай волейболынан, шағын футбол мен стритболдан жарыстар жəне «Астана ЭКСПО-2017» веложарысы өткізіледі. 17 тамызда Астанада «Өмір энергиясынан қуат ал!» функционалдық жаттығуы, «Бəйтерек» монументінің алдында «Астана ЭКСПО -2017» веложарысы өтеді. Сонымен бірге, 800 метр қашықтыққа жəне 2400 метр қашықтыққа «Президенттік миль» дəстүрлі жаппай бұқаралық жүгіру жарыстары ұйымдастырылады. Спортшылар Ақмешіт, Қонаев көшелері, Көлік жəне коммуникация министрлігінің алдындағы өткел мен Достық көшесі арқылы өтеді. Мəре сызығы Ақмешіт көшесінде орналасқан. Жарыс соңында жеңімпаздарды салтанатты марапаттау рəсімі өтеді. Сонымен қатар, Астананың кішкентай тұрғындарының спорттық

демалысын ұйымдастыруға арналған бірқатар іс-шаралар жоспарланған. Спорт күнін атап өту аясында жетім жəне ата-анасының қамқорлығынсыз қалған 50 балаға арналған «Ашық есік» күні ұйымдастырылады. Балалар үшін үстел теннисінен жаттығулар мен футболдан турнир өткізіледі. Бұдан басқа, тегін тренажер залы мен бассейн ұсынылады. Сондай-ақ, аула клубтарына баратын жасөспірімдер үшін шағын футболдан, жүгіруден жартасқа өрмелеуден жарыстар ұйымдастырылып, «Жігер» спорт клубы жаттықтырушыларының шеберлік сыныптары өтеді. Спорттық іс-шаралар жасөспірімдер арасындағы бокстан матчтық кездесулермен, желкенді спорттан, академиялық есуден, байдарка жəне каноэмен есуден Астана қаласының ашық біріншілігімен аяқталады. Бұдан басқа, отандық спортты дамытудың мəселелері мен перспективалары талқыланатын дөңгелек үстел ұйымдастырылады. Ж.СƏДУАҚАСОВ.

Ауєанстан «агрессор» емес Мамадияр ЖАҚЫП, «Егемен Қазақстан».

Келесі жылы Ауғанстаннан коалиция күштері шығарылады дегеннен бері, бұл осы аймақтағы көрші елдерге қиын болады-ау деген əңгіме гулеп тұр. Кейде ол тіпті қорқынышты да сипат алады. Көрші елдердің басына қаратүнек орнайтындай да көрінеді.

Мұндай ой жүйесінің қисыны да бар. Талай жылдан бері (13 жыл) бақайшағына дейін қаруланған АҚШ бастаған НАТО елдерінің коалициялық күштері тəртіп орната алмағанда, енді солармен шайқасқан күш, қолы босаған соң, айналасын жапырып кетпей ме дейді. Ол қандай күш? Нақты оған ешкім де жауап бере алмайды. Бұл елде билік үшін күрес əрқашан жүріп жатады. Коалициялық күш бұл шиеленістің жалпы бұқаралық сипат алуына, халықаралық терроризмнің өріс алуына жол бермеумен шектелді. НАТО күштерінің бұл елде Карзай үкіметін қолдау арқылы демократиялық жүйе орната алмайтыны əуел бастан-ақ айқын еді. Ел сондай. Талибтерді қайта тəрбиелеп, олардан демократтар даярлау мүмкін емес. Мұны кезінде интернационалдық борышын өтеу арқылы іргеде тұрған КСРО-да жүзеге асыра алмаған. Осы 13 жылда коалициялық күштер не тындырды дегенде, ауыз толтырып айтарлықтай нəрсе жоқ. Террорлық топтың орталығын басқа жаққа ығыстырған шығар. Елде азаматтық соғыстың өрістеуіне жол бермеді деуге де болар. Ал оған негіз қаланды ма? Бұлар кеткеннен кейін қазіргі биліктегілер мен талибтер арасында бейбіт қарым-қатынас орнайды деп ешкім кепілдік бере алмайды. Енді не болады? Қорқытушылардың, оны арандатушылар десек те жөн болар, пайымдауынша, талибтер қазіргі үкіметті опоңай жеңіп, билікке келеді де, өздерінің қара ниетін жүзеге асырады. Айналасындағы елдерге де

сойқан салады-мыс. Бұдан Орталық Азиядағы елдер, əсіресе, оған шекаралас Тəжікстан, Өзбекстан жəне Түркіменстан қатты зардап шегеді екен. Қырғызстан мен Қазақстанға да оңай тимесе керек. Мұндай қорқытуға біраз жұрт иланады. Бұл сияқты жалған ақпаратты тарату, жұртты шошындыру бұл елдерге өз ықпалын жүргізгісі келетіндерге керек. Парасатты ой қисынына жүгінгенде, өзінің күнін көре алмай отырған, бір-бірімен қырық пышақ болып, алысып-жұлысып, қырқысып жатқан ел кімге қауіп төндіреді? Олардың басқаларға тиісуге шамасы бар ма? Басқасын былай қойғанда, оның экономикалық та, əскери де қауқары жалғыз Өзбекстаннан артық па? Тіпті, сол көрші елдерге басып кіргенде, олардан не таппақ? Коалициялық күштер кеткен соң, бұл елде өз ішіндегі жағдайды реттеу жаңаша сипат алады. Басқаларға қауіп төндірмек түгілі, мұндағы саяси, əскери күштердің өз жағдайын реттеу үшін бастары қатары анық. Енді ел тағдыры өз қолдарына тиген соң, мұндағы саяси күштер ұлттық келісім жолын іздестіріп, ынтымаққа да қолдары жетуі мүмкін. Бəрібір Ауғанстан бұл аймақтағы шиеленіс орталығы болып қала береді. Əлсіз елде халықаралық терроризмнің де тамыр жаятыны белгілі. Олардың есірткіден де құтылуы қиын. Бұл бұрыннан қалыптасқан проблема. Ауғанстан агрессор, құбыжық ел емес. Күндерін əзер көріп отырған, басқаларға қол жайған ел. Коалициялық күштер кеткен соң да, мұнда бір күш билік тізгінін ұстайды. Көрші елдер үшін солармен дұрыс қарым-қатынаста болу – парасатты саясат. Бұл елден қорқу емес, оған көмек қолын созу қажет. Біздің еліміз олардың жастарын оқытып, игілікті іске барды. Соны жалғастырсақ, ол нағыз қайырымдылыққа саяды. Бұл – басқаларға да өнеге жол.

Одаќтастар да жер їшін жаєаласады Ұлыбритания мен Испания – Еуроодаққа мүше елдер. Бір-біріне қолдау көрсетуге міндетті. Соңғы бір апта көлемінде Еуропаның осынау жетекші екі елінің арасы күрт шиеленісіп кетті. Бұлар Испанияның Жерорта теңізі жағасында орналасқан Ұлыбритания анклавы Гибралтарға байланысты дауға барды.

Турасын айтқанда, дау сол ресми түрде «Ұлыбританияға тəуелді аумақ» аталатын көлемі 6,5 шаршы шақырым ғана шағын аймаққа таластан туып отыр. Дəл қазір испан жағы мұны қайтар деп ашып айтып отырған жоқ, сол анклавқа қатысты біраз жаңа талаптар енгізді. Оған ағылшын жағы реніш білдіріп үлгерді. Мəселенің мəнін тереңірек ұғу үшін оның тарихына жүгінген жөн. Жерорта теңізінен шыға берістегі Еуропаның ең бір теңіздік күрежолына орналасқан бұл қала-жартас – Гибралтардың стратегиялық мəні бар. Ол өз тарихында талай елдің иелігіне көшкен. Бұрындары арабтардың, ис пандардың қара уында болса, 1713 жылдан Ұлы бри танияның иелігінде. Өзінің жерінде болған соң, Испания əркез оны қайтаруды сөз етеді. Оған БҰҰ-да араласты. «Гибралтар бойынша үн қатысу» форумы да бар. Бірақ оған Лондон құлақ асып отырған жоқ. Испания үшін елдің ішіндегі өз жерінің басқаның иелігінде қалғаны ұлттық намысқа тиеді. Əйтпесе, байлық дейтін байлығы жоқ, тас тақырға орналасқан қаладан экономикалық тиімділікті көздейтіндей де емес. Ұлыбритания да сондай сезім жетегінде. Талай отарына тəуелсіздік берген Ұлыбритания бұған келгенде тарылып отыр. Оған арнап конституция да белгіледі. Ол бойынша, 30 мыңдай халқы бар Гибралтар ішкі басқару құқына ие болғанымен, оның қауіпсіздігі мен сыртқы саясаты Лондон еншісінде. Осы жағдайға байланысты

оп-оңай шешілетін мəселелер дауға да айналады. Соңғы дау осыдан үш-төрт апта бұрын Гибралтардың теңіздік аймағында бетон блоктар орнатпақ болғанынан басталды. Оның мақсаты – испан балықшылары Гибралтар жағалауындағы теңіздің балығын тауысатын болыпты, енді олардың бұл жерден ау тартуына кедергі жасалмақ. Оған жауап ретінде Испания бұл аймақпен құрлықтағы шекарасын қатайтқан. Содан жұрттың бұл анклавқа кіріпшығуы қиындаған. Оның үстіне айтарлықтай қаржы да төлеу қажет. Сонымен бірге, Испания анклавтың əуе кеңістігін жабуды да ойластырып жатса керек. Ұлыбританиядай ұлы держава бұған көнгісі жоқ. Оның премьерминистрі Дэвид Кэмерон өзінің испандық əріптесіне телефон шалып, Мадридтің Гибралтар шекарасын қатайтпақ əрекеттері екі ел арасын шиеленістіруі мүмкін екенін ескертті. Өз кезе гінде Мариано Рахой да ағыл шындық əріптесіне екі ел ара сындағы қа рым-қатынасты адал жүргізу керектігін айтты. Бұл – дипломатиялық тілде тым қатқыл сөз. Мұның аяғы неге апарып соқты? Осы аптаның басында Ұлыбритания Пиреней түбегіне үш əскери кемесін жіберсе, іле-шала тік ұшақ тасушы кемесімен қоса, тағы да қосалқы бес кемесін аттандырды. Бір аптаның ішінде «вестминистр» фрегаты да Гибралтарға жетпек. Мұны Испания қорғаныс министрі Педро Моренес əдеттегі жағдай ғой деп жұмсартқанымен, жағдайдың айтарлықтай ушығып тұрғаны аңғарылады. Əрине, бұдан екі ел арасында қарулы қақтығыс болуы мүмкін деп қорытынды жасаудың жөні жоқ шығар. Сөйтсе де осы жұрттың жанжалға ілік іздейтіні таңдандырады. Одан не шығады? Беделінен айрылғаннан басқа ешнəрсе шықпайды. Тек осы екі елдің ғана емес, Еуроодақ беделін түсіреді. Бұған қуанатындар да бар.


10

www.egemen.kz

16 тамыз 2013 жыл

 Өнеге

 Спорт

Аймаќтыѕ аќсаќалы

Оңдасын Елубай,

«Егемен Қазақстан».

Бошай Кітапбаев! Бұл есімді таныстырып жатудың қажеті жоқ шығар. Шығыс Қазақстан облысының, Катонқарағай ауданының құрметті азаматы, Социалистік Еңбек Ері, Ұлы Отан соғысының мүгедегі, Үлкен Нарын ауданындағы миллионер ұжымшарды 40 жыл басқарып абыройға бөленген абыз ақсақалдың 90 жылдық мерейтойын облыс жұртшылығы Жамбыл атындағы облыстық қазақ драма театрында атап өтті. Алдымен жиналғандарға қарияның еңбек жолы, кіндік

қаны тамған Катонқарағай өңірінің елі мен жеріне арналған «Тоғыз таңбалы Найман», «Өр Алтайда өткен ғұмыр», «Айта айта Алтайды, Бошай ата қартайды» кітаптары жайлы, Ұлы Отан соғысынан қайтпай қалған боздақтарға Бошекеңнің өз қаржысына салғызған ескерткіші, басқа да қызықты деректерге толы кинофильм көрсетілді. Бұдан кейін облыс əкімі Бердібек Сапарбаев сахнаға көтеріліп, Елбасы Н.Назарбаевтың абыз ақсақалды 90 жылдық мерейтойымен құттықтауын оқып берді. Өңір басшысы бұдан соң қарияға «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісін, «Шығыс

Қазақстан облысының құрметті азаматы» куəлігін, Катонқарағай ауданының жұртшылығы атынан темір тұлпардың кілтін табыстады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, белгілі қаламгер, Қазақ ұлттық академиялық кітап ханасының бас директоры Əлібек Асқаров сөз алып, Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат Министрі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің арнайы жіберген құттықтау хаты мен сыйлығын абыз қарияға тапсырды. Министр өз құттықтауында Бошай ағаның ғұмыры жастарға үлгі-өнеге екенін айтып, 90-ға толса да қатар дан қал май, қаламымен оқырмандарын қуантып отырғанына риза шылығын білдіріпті. Тоқсанға толған абыз ақсақалды құттықтауға еліміздің түкпір-түкпірінен інілері мен туыс тары, «Самұрық-Қазына» ҰƏК төрағасының орынбасары Серік Əбденов, облыстық ақсақалдар алқасының төрағасы Ф.Жақсылықов, сенатор Т.Абайділдин, Катонқарағай, Күршім аудандарының ел басқарған азаматтары, інілері жүрекжарды лебіздерін білдірді. Бошай аға өзіне құрмет көрсеткен Елбасына, өңір басшысына алғысын айтты.

Футболдан Қазақстан құрамасы бұрнағы күні түнде елордадағы «Астана-Арена» спорт кешенінде Грузия командасымен жолдастық кездесу өткізіп, 1:0 есебімен ұтты. Жасыратыны жоқ, бұған дейінгі бірнеше ойынды сəтсіз аяқтаған Қазақстан құрамасы ойыншыларының бұл жолы та бысты ойнай қоятынына жан күйерлердің көпшілігі оншалықты сене қойған жоқ. Матчта команда тағы жеңіліске ұшыраса, өзіне деген сенімнің селкеуі біржолата сетінеп кететінін бас жаттықтырушы Мирослав Беранек те жақсы білді. Сондықтан, ол кездесуде қалайда бетбұрыс жасауға барын салды. Ал матчтың бастапқы жағы қазақстандықтар үшін жақсы нəтиже күтіп жатудың əурешілік болатынын алға тартқандай көрінді. Кезінде

Кґптен кїткен жеѕіс «кеңестік бра зилиялықтар» деген ат алған грузиндер өздерінің ойнау техникасын жақсы меңгергендерін танытып, көпке дейін допты біздің жігіттерге ұстата қоймады. Сол сенімділіктің сүрлеуінде олар бірнеше рет қақпаға доп бағыттап үлгерді. Соның ішінде Александр Кобахидзе ұрған доп қақпашы Андрей Сидельниковті бір сілкіндіріп өтті. Біздің жерлестеріміз қарсы жаққа бірінші шабуылды тек 15-минутқа қарай ғана жасай алды. Айып алаңының ішіне екпіндей кірген Сергей Хижниченко ұрған доп голкипер Нукри Ревишвилидің қолынан табылды. Алайда, осының артынша қайта жасалған шабуыл тұсында Сергей мүлт кетпеді. Айып алаңында доп

қабылдап алған қарағандылық жігіт кенет кілт бұрылды да, қақпаға қарай шірене тартты. Гол! Мына сəтсіздіктен кейін меймандар тағы ышқынды. Олардың жаппай алға ұмтылған жойқын жорығы барысында Кобахидзе бір рет басымен қақпаға доп бағыттады. Ал Жано Ананидзенің алыстан атқылаған добы нысанадан қиыс кетті. Соның артынша бұрыштама беріліп, одан ұшқан допты Зураб Хизанишвили қақпаға дөп түсіруге ұмтылды. Бірақ бұл да Андрей тұрған шеңбердің үстінен зу ете түсті. Осылайша, кездесудің өн бойы алма-кезек шабуылмен өтіп жатты. Бұл ойында қонақтардың допқа көбірек иелік еткендерін де, қақпаға артығырақ ұрғандарын да, стандартты жағдайға

ӨСКЕМЕН.

 Суыт хабар

Таудаєы кґшкін

Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай ауданында үздіксіз жауған жауынның соңы таудан жер жыныстарын сырғытып аңғар жиектерін басып қалуға апарып соқтырды. Осы көшкін кезінде аудандағы Листвяга жотасының жондарынан үш мың текше метрге жуық топырақ еңіске ендей жайылды. Облыстағы бұл төтенше жағдай жергілікті маңызы бар Берел мұражайы бағытындағы Шұбарағаш ауылы тас жолының 77-ші шақырымында

орын алды. Жер қыртысы көшкінінің бір бөлігі тек трассаны ғана емес, Сохатушка өзенінің аңғарын да басып қалды. Алайда, ағысы қатты тау суы біраздан кейін бұл үйіндіні өзімен бірге еңіске ағызып алып кетті. Оқиға болған жерге шұғыл құрылған аудандық комиссия мүшелері мен авариялық жұмыстарды атқаратын бригада жеделдетіп жетті. Комиссияның баяндауынша зардап шеккендер жоқ. Мұрат АЙТҚОЖА.

ы у а т а л А р а оѕє

Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Біздің өкінішімізге қарай, қазақстандық спортшылар əлі бірде-бір жүлде ала алмай отыр. Ал басқа елдердің үкілеп қосқан үміттері бірінен соң бірі əлем чемпионаты басталған төрт күннің ішінде жоспарланған 47 медаль жиынтығының тең тартысын өзара таратып үлгерді. Соның ішінде жарыстың екінші күні ямайкалық желаяқ Усэйн Болт 100 метрге жүгіруден чемпион атанды. Сөйтіп, 100 метрге (9,58) жəне 200 метр ге (19,19) жүгіруден əлемдік рекордтың иесі, алты дүркін əлем чемпионы Усэйн Болт тағы да бүкіл əлемді таңдандырды. Ол «Лужники» стадионында өтіп жатқан жарыста 100 метрді 9,77 секундта жүгіріп өтті. Осы күні екі күн бойы толмаған Мəскеудегі «Лужники» стадионы Болттың финалға шығар сəтінде лық толды. Болт мəреге бірінші келген соң, өзінің жеңістен кейінгі найзағай сəтін де көрсетті. Қазір оның осы əдеті талай жанкүйерге

танымал десе болады. Енді Болт үшін «Лужники» стадионында тағы бір сын сағаты соғады. Ол өзінің талай рет чемпион болған 200 метрлік қашықтыққа жүгіруде сынға түседі. Осы сыннан сүрінбей өтсе, қазірдің өзінде аты аңызға айналып бара жатқан Болт əлемді тағы бір таңдандыратыны сөзсіз. Болттың айтуынша, ол өз атын тарихта алтын əріппен қалдырып, Пеле, Марадона сияқты аты аңызға айналған адамдардың қатарынан көрінгісі келеді. Мұнымен қоса əлемдік бəсекеде жеңіл атлетикада америкалық Дэвид Оливер, 400 метрге жарысқан британиялық Кристин Охуруогу да мықтылар қатарынан қалыспайтындарын тағы бір рет дəлелдеді. Əлем чемпионатында ресейлік жеңіл атлет екі дүркін Олимпиада чемпионы (2004, 2008), Лондон Олимпиадасының қола жүлдегері Елена Исимбаева да отандастарына үлкен қуаныш сыйлады. Ол 4 метр 82 см-ге секіріп, үш дүркін əлем чемпионы атанды. Бұл Еленаның бұрыннан бері ойлап келе жатқан мақсаты еді. Былтыр ол спорттан

Жарыстар кїнделігі

voxpopuli.kz

Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

бірінші бағдарламасында 100 метрді 11,37 секундта жүгіріп өтіп, мəреге 30-ыншы болып жетсе, екінші бағдарламасында ұзындыққа секіруде 6,59 метрге секіріп, соңғы орыннан бір-ақ шықты. Осыдан кейін ғана ол аздап бабына келіп, ядро лақтыруда 15,39 метр нəтижесін көрсетіп, екінші орынды иеленді. Дегенмен, оның бұл нəтижесі жоғары орынға шығуға көмектеспеді. Сөйтіп, жалпы есепте ол 29-орынға көтерілді. Бұдан кейін 20 шақырымға созылған ерлер арасындағы спорттық жүріс жарысында Виталий Анишкин 45-орыннан көрінсе, 1 сағат 27 минут 41 секундтың ішінде жүріп өткен Георгий Шейко мəреге 36-ыншы болып жетті. Сырықпен секіруде

секундта жүгіріп өтіп, үздік нəтиже көрсетті. Айта кетерлігі, М.Мұқашева биылғы Универсиада ойындарында 800 метрді 1 минут 58,96 секундта жүгіріп өткен болатын. Əзірге біздің 17 спортшымыздың төртеуі ғана жарыс жолына шығып, өнерлерін көрсетті. Əлем чемпионатының алғашқы күндері Мұқашева сияқты жүлде алады деп үміт артқан көпсайысшымыз Дмитрий Карпов та үшінші бағдарламадан кейін-ақ жарыстан шығып қалды. Ол онсайыстың

Никита Филиппов алдымен бірінші мүмкіндігінде 5,25 метрге, одан кейін 5,40 метрге де секірді. Ал соңғы 5,55 метрді ол бағындыра алмады. Естеріңізге сала кетейік, жеңіл атлетикадан XIV əлем чемпионаты Мəскеудегі «Лужники» стадионында өтуде. 10 тамызда басталған жарыстар 18 тамызда аяқталады.

Осы күндері Мəскеуде жеңіл атлетикадан өтіп жатқан əлем чемпионатында жиырмадан астам медальдің иегерлері анықталды.

Ж

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы

уақытша қол үзіп, бала туып, бүкіл уақытымды отбасыма арнаймын дегенді айтқаны есімізде. Еленаның сол арманы, мақсаты биылғы əлем чемпионатында ешкімнің алдында ұялмайтын жағдайда орындалып отыр десе болады. Жарыста чемпион атанғанда əкесі Гаджи Исинбаевты да көзіміз шалып қалды. Ұлты табасаран, Дағыстанның Хиуа ауданы, Чувек ауылында туған əкесінің қызының қуанышына екі есе қуанып жатқандай көрінді. Біздің жеңіл атлет Маргарита Мұқашева 800 метрге жүгіруде жартылай финалға өте алмады. Ол өз тобында 2 минут 2,6 секунд нəтижемен 7 орынға табан тіреді. Ал бұл топта америкалық Бренд Мартинез 800 метрді 1 минут 59,39

Желмен жарысќан желаяќ

 Табиғат терезесі

Меншік иесі:

Ардагерлер үш алтын алды. Италияның Турин қаласында ардагерлер арасында өткен алғашқы Олимпиада ойындарында қазақстандық дзюдошылар жалпы командалық есепте бірінші орын алды. Қазақстан құрамасы жекелей сында 3 алтын мен 1 қола медальдар иеленді. Онда дзюдодан Қазақстан құрамасының сапында Руслан Сейілханов, Ержан Омарбаев пен Болатбек Жаманбаев чемпион атанды. Ақан да алғашқы жүлдені əкелді.

Болгарияның София қаласында жасөспірімдер арасында өтіп жатқан əлем чемпионатында грекрим күресінің балуандары жарыстарын аяқтады. Сəрсенбі күні грек-рим күресінің чемпиондары мен жүлдегерлері анықталды. Біздің отандасымыз Ақан Баймағанбетов 55 кг. салмақта қола жүлдегер атанды. Ақан Баймағанбетов 2010 жылы Сингапурде өткен жасөспірімдер арасындағы Олимпиаданың да қола жүлдегері. Бүгін Азия ойындары басталады. 16-26 тамыз күндері Қытайдың Нанкин қаласында

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

молырақ тап болғандарын да айта кетуіміз керек. Осындай тартысты кездесудің 1:0 есебімен біздің құрама пайдасына шешілгенінің өзі дəтке қуат. Ендігі бір айта кететін жайт, бұған дейін сөз етіп отырған командалар 2 рет кездескен еді. 2005 жылғы 17 тамызда Алматыда өткен бірінші ойында қонақтар 2:1 есебімен жеңіске жетті. Ал 8 қазанда Тбилисиде өткен қарымта ойын 0:0 есебімен тең аяқталды. Мұның екеуі де əлем чемпионатына іріктеу турнирі шеңберінде өтті. Сонымен, үшінші ойында бірінші рет жеңіске жеткен қазақстандықтар бұл қарсыласымен арадағы ұтыс санын да, доп айырмашылығын да теңестіріп отыр. Руслан ИГІЛІК.

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

––––––––––––– Суретте: Елена ИСИМБАЕВА мен Усэйн БОЛТ.

жасөспірімдер арасында ІІ Азия ойындары өтеді. Бұл сынға Қазақстаннан 139 спортшы қатысады. Азиадада Қазақстаннан суға секіруден екі, жүзуден тоғыз спортшы күш сынасады. Ал жеңіл атлетикадан ел намысын он спортшы қорғайды. Бадминтоннан (4), семсерлесуден (6), гольф (2), дзюдо (6), ату (10), үстел теннисі (4), теннис (4), таэквондо (2) т.б. спорт түрлерінен де спортшыларымыз аттанды. Ауыр атлетикадан да он спортшы қатысады. Қол добы мен регбиден де жасөспірімдер құрамасы бақ сынасады. «Егемен-ақпарат».

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Жақсыбай САМРАТ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 5 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №122 ek

Profile for Egemen

16082013  

1608201316082013

16082013  

1608201316082013

Profile for daulet
Advertisement