Issuu on Google+

СІЗ не дейсіз? Ќала кїні атаусыз ќалмайды Қазір Петропавл қаласы күнін мерекелеу төңірегінде алыпқашпа əңгімелер қызып тұр. Пікірлердің екіге жарылғаны соншалық, жұртшылық қайсысына сенерін білмей дал. Кейбіреулер от қа май құйып, саяси астар іздеп əлек. Мəселенің анық-қанығына жету үшін жергілікті билік орындарына қайрылған едік.

№171 (28110) 16 ШІЛДЕ СЕЙСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

 Алтын орақ

ПРЕЗИДЕНТ ТАПСЫРМАСЫ ЌАЛАЙ ОРЫНДАЛУДА?

«Егемен Қазақстанның» Солтүстік Қазақстан облысы бойынша тілшісі Өмір Есқали Петропавл қаласы əкімінің орынбасары Шолпан Кариноваға:

– Сіз бұған не дейсіз? – Солтүстіктің қақпасы, тоғыз жолдың торабы саналатын Петропавл шаһарының іргетасы 1752 жылы əуелі қорған ретінде қаланып, 1824 жылдары қала мəртебесін алғанын ешкім де жоққа шығармайды. Алайда, жаздың екінші айы деп айтылғанымен, нақты күні туралы анық байлам жоқ. Осынау атаулы датаға орай қала күні шілде айының екінші демалысында түрлі мерекелік ойын-сауық шаралары ұйымдастырылып, кеңінен аталып келеді. Бұл жөнінде қалалық мəслихаттың арнайы шешімі бар. Биыл қала əкімі Төлеген Зəкірияновтың ұсынысымен халық қалаулылары тамыздың үшінші демалысында өткізу жөнінде шешім алды. Тұрғындар тарапынан қойылған көптеген сауалдарға орай қала күнін қай уақытта атап өту мəселесі осылайша ақылдасып алынды. Сөз жоқ, Қазақстанның барлық қалалары секілді Петропавлдың өзінің туған күні болғандықтан, есте қаларлықтай мерекелеудің мəні де, тағылымы да зор. Осы жағын ескере отырып əрі салтанатты сəттің сапалы бағдарламасын ұйымдастыруды кең ауқымда қарастыруды, қаржы жəне адам ресурстарын молынан жұмылдыруды қарастырып отырмыз. Оның үстіне биыл жаңа пішінде қызықты да мазмұнды өткізудің жолдары таңдап алынды. Оған көршілес Ресейден, еліміздің қалаларынан арнайы делегациялар шақыру, түрлі концерттік бағдарламалар ұсыну, этномəдени бірлестіктердің фестивальдары мен қазақстандық эстрада жұлдыздарының гала-концертін ұйымдастыру ойластырылған. Көшелер, саябақтар жөнделіп, ретке келтіріледі. Мəдени нысандар бой көтереді. Бір сөзбен айтқанда, жарқын əрі есте қаларлық думан ретінде өткізуге дайындалып жатырмыз. ПЕТРОПАВЛ.

«Ақыр аяғында, əлемдік өркениеттің барлық құндылықтары, барлық эконо ми калық жəне мəдени байлықтар виртуалды қаржы институттарымен емес, адамның еңбегімен жасалады. Сондықтан біз əлеуметтік жаңғырту саясатының негізіне шынайы өндірістік еңбекті қоюға тиіспіз». Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ, Қазақстан Республикасының Президенті.

Ырыздыќтыѕ ыстыќ демі Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

«Бірлік болмай, тірлік болмайтынын» төлебилік шаруалар жақсы түсінген сыңайлы. 2009 жылдан бері Төлеби ауданында 1505 шаруа қожалықтары 21 жай серіктестікке біріктірілсе, өткен жылы 499 ұсақ шаруа қожалықтары ірілендіріліпті. Яғни, шаруалар бірігіп, бір қолдың саласындай жұмылып əрекет етудің қамын жасап жатыр. Осынау ынтымақ, бірлік елді береке, молшылыққа бастап отыр. Биыл Төлебиде егін бітік. Аудандағы шоқтығы биік шаруашылықтардың бірі – «Ақсай» өндірістік кооперативі. Ақсайлық шаруалар Талдыбұлақтағы егінге

орақ салып, үлкен табысқа кенелді. Мұнда 146 гектар күздік бидай егілген болатын. «Егіннің орташа түсімділігі жақсы. Қазірше гектар қайтарымы 23 центнерден келуде. Дəнді шашпай-төкпей жинап алу үшін жігіттер жан аямай еңбек етуде», – дейді кооператив төрағасы Тұрар Жақыпов. Ақсайлықтардың шалғайдағы Талдыбұлақта күздік бидайдан басқа 200 гектар мақсарысы мен 190 гектар жоңышқасы бар. Жалпы алғанда, бұл шаруашылық осы жазда 489 гектар алқаптың егінін жинап алу үшін күн-түн демей еңбек етуде. Кооперативтегі Мият Сералиев, Ерік Анарбаев, Əзімбек Мырзан, Оразбай Өнербаев сынды еңбеккерлер алды жиырма жылға жуық уақыттан бері ырыс-несібесін

ЕРТЕҢІ ЕРЕН ЕЛОРДА

Мемлекеттік хатшы Марат Тəжин үстіміздегі жылғы ақпан айында БАҚ қызметіне байланысты өткізген мəжілісінде мерзімді басылымдардың бұдан былай жаңа жұмыс пішініне көбірек бейімделе беруі керектігін міндеттеген еді. Осы уақыт аралығында «Егемен Қазақстан» газеті редакциясының ұжымы да бірқатар ізденістер жасап, сайт танымалдығын анағұрлым арттыруға қол жеткізді. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Астана – Қазақстанның ұлы дəуірі жəне стратегиялық векторы» деп аталатын мақаласына орай жедел келіп түскен пікірлер топтамасынан құралып, бүгін газетіміздің 2-бетінде жарық көріп отырған арнаулы бет осының тағы бір айғағы болып табылады.

АҚПАРАТТАР аєыны  «ҚазТрансойл» бірінші жартыжылдықта 33 млрд. 757 млн. теңге таза пайда тапты. Жалпы, компанияның осы кезеңдегі негізгі қызметтен түскен шоғырлы кіріс көлемі 82 млрд. 375 млн. теңгені құраған.  Алматыда алты айдың ішінде 479,8 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл – өткен жылдың сəйкес мерзімімен салыстырғанда 1,8 пайызға артық. Осы кезеңде мегаполисте негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 174,5 млрд. теңгені құрады.  Шымкент дəрігерлері инсультке ұшыраған адамның бас миы тамырларына ота жасады. Ол қалалық жедел медициналық көмек ауруханасында өтті. Биыл осында ашылған ангиография кабинеті жоғары технологиялық медициналық операциялар жасауға мүмкіндік береді.  Батыс Қазақстан облысында құны 261 млн. теңге тұратын 5 жоба мақұлданды. Бұлардың

Оңтүстік Қазақстан облысы, Төлеби ауданы. ---------------------------------------

арасында Зеленов ауданындағы құс фабрикасын жаңғыртуға бағытталған жоба ең сүбелісі болып отыр.  Биыл Атырау қаласында 46 тұрғын үй салынады. Жалпы алаңы 139 мың шаршы метр болатын 2 130 пəтерлік тұрғын үй туралы мəліметті облыс əкімі Бақтықожа Ізмұхамбетов облыстық мəслихаттың сессиясында хабарлады.  Қызылорда қаласында көшелерді ретке келтіруге 5 млрд. 225 млн. теңге бөлінді. Қала басшысы Нұрлыбек Нəлібаев осы қаржыға ұзындығы 81 шақырым болатын 73 көшеге қайта жаңғырту, күрделі жəне орташа жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанын мəлім етті.  Қостанай облысында 200 тонна шөп өртеніп кетті. Облыстың Тимофеев ауылында «Тимофеевское Агро» ЖШС аумағында орын алған өрт жарты тəуліктен астам уақытта 700 шаршы метр аумақты күлге айналдырды. Адам шығыны жоқ. «ҚазАқпарат», «Қазақстан жаңалықтары», Bnews.kz, TengriNews, EgemenNews хабарлары бойынша дайындалды.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путинге Подольск маңында болған автокөлік апатына байланысты көңіл айту жеделхатын жолдады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз қызметі. Жеделхатта автокөлік апаты салдарынан адамдардың қаза тапқаны туралы қайғылы хабарды Қазақстан Президентінің терең күйзеліспен қабылдағаны атап көрсетілген. «Орны толмас қайғыны бөлісе отырып, Қазақстан халқының жəне жеке өзімнің атымнан қаза болғандардың туған-туыстары пен жақындарына көңіл айтуымды жəне қолдауымды жеткізуді сұраймын», делінген жеделхатта.

Суретті түсірген Қайсар ШЕРІМ.

 Демократия – даму даңғылы

7162 кандидат ўсынылды

14 шілдеде еліміздің барлық өңірлерінде Қазақстанның аудандық маңызы бар қалалары, ауылдық округтері, ауылдық округтің құрамына кірмейтін кенттер мен ауылдары əкімдігіне кандидаттарды ұсыну аяқталды. Бұл туралы Орталық сайлау комиссиясының баспасөз хатшысы Венера Жексембекова мəлімдеді. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Көңіл айту жеделхатын жолдады

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Франция Президенті Франсуа Олландқа Бретиньисюр-Орж вокзалында болған теміржол апатына байланысты көңіл айту жеделхатын жолдады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз қызметі. Мемлекет басшысы Эссон Департаментіндегі қайғылы жағдай туралы жайсыз хабарды күйзеле қабылдағанын атап өткен. «Қазақстан халқының жəне жеке өз атымнан Сізге жəне қаза болғандардың туған-туыстарына, сондайақ барша француз халқына шын ниетпен қайғырып көңіл айтамын. Осындай қиын кезде сабырлылық пен төзімділік тілеймін. Апаттан зардап шеккендердің тез арада сауығып кетуіне тілектеспін», – делінген жеделхатта.

Жер-Ана төсінен терген, дала жұмыстарына əбден төселген, шыңдалған жандар. «Еңбек етпесең, елге өкпелеме, егін екпесең, жерге өкпелеме» деген, бүгінде Оңтүстікте алтын дəннің арқасында дəулетін асырып, асығы алшысынан түсіп отырған шаруашылықтар жетерлік. Бүгінге дейін облыс бойынша 182,4 мың гектар масақты дəнді дақылдардың 119,1 мың гектарына орақ түсіп, өнімдері жиналып алынды. Орташа түсім гектарына 18,6 центнерді құрауда. Қалай айтсақ та, ел күмəнмен, күдіктене қарайтын жылан жылы несібесін жерден терген ауыл адамдарына мол берекесін сыйлап-ақ тұр. Лайым, қамбамыз дəнге, даламыз əнге тола берсін!

Баспасөз хатшысы ауыл əкімдерінің сайлауалды науқанын өткізу, оған кандидатураларды ұсыну барысында тікелей қалаларда, кенттерде жəне ауылдарда халықпен 2500ге жуық кездесулер өткізілгенін атап өтті. «Аудандық жəне қалалық аумақтық сайлау комиссиялары ұсынған деректерге сай, жалпы республика бойынша 7162 кандидат ұсынылды. Бұл бір əкім лауазымына орташа есеппен 3 үміткерден келетінін көрсетеді. Ең жоғары орташа бəсекелестік Батыс Қазақстан облысында тіркелсе, ең азы Қостанай облысында тіркеліп отыр. Мəселен, Батыс Қазақстан облысында əкім лауазымына 3,13 кандидаттан, ал Қостанай обл��сында 2 кандидаттан келіп отыр. Ұсынылған кандидаттар құрамында 33 ұлт өкілі бар. Олардың 5413-і ер адам (75,6%)», ал 1749-ы (24,4%) əйел адам. Кандидаттардың орташа жасы 44,4 жасты құрайды», деді Венера Абыханқызы. Оның айтуынша, еліміздің аудандық маңызы бар қалалары, ауылдық округтері, ауылдық округтің құрамына кірмейтін кенттері мен ауылдары əкімдерін сайлау қағидаларына сəйкес, əкімдікке ұсынылған кандидаттардың барлығының жоғары білімі бар екен. Мəселен, кандидаттардың 1241-і (17,3%) ауыл

шаруашылығы саласындағы мамандар, 1109-ы (15,5%) экономистер, 913-і (12,8%) инженерлер, 697-сі (9,7%) заңгерлер, 3202-сі (44,7%) басқа мамандық иелері. Тағы бір атап өтерлігі, сайлауға қатысуға ниет білдірген азаматтардың 1811-і (25,3%) – қазіргі əкімдер, 299ы (4,2%) мемлекеттік емес саланың қызметкерлері болса, 4438-і (61,9%) мемлекеттік мекемеде, ұйымдарда жəне кəсіпорындарда жұмыс істейтіндер. «Аудан (қала) əкімі мен əкімдікке кандидаттардан қажетті құжаттарды алғаннан кейін сайлау комиссиялары кандидаттардың Қазақстан Президентінің 2013 жылғы 24 сəуірдегі Жарлығымен бекітілген əкімдерді сайлау қағидаларының талаптарына сəйкестігін тексеруді ұйымдастырады. Осы уақытқа дейін 329 кандидат тіркелді. Тіркеу рəсімі еліміздің барлық облыстарында дауыс беру күніне 15 күн қалғанда аяқталады. Мəселен, Павлодар облысы Успен ауданының Қозыкеткен ауылдық округінің əкімдігіне кандидаттарды ұсыну мерзімі бұдан бұрын ұсынылған 3 кандидатураның өздерінің жеке өтініштері бойынша алынып тасталуына байланысты Успен аудандық аумақтық сайлау комиссиясының шешімімен 13 шілдеден бастап 17 шілдеге дейін ұзартылды», деді Венера Жексембекова.

Металлургтер əулеті Қарағанды облысындағы Балқаш қаласының бой көтеруі, дамуы металлургия саласымен тығыз байланысты. Бұл қаладағылардың осы зауытпен тағдырын тоғыстырмағандары кем де кем шығар. Тіпті зауыт жұмыскерлері əрбір отбасынан табылады. Алайда, əулетімен металлург отбасылардың орны бөлек. Солардың қатарында өндіріс саласында қызмет етіп жүрген Нүкенбаевтар əулетін ерекше атап, үлгі тұтуға болады. Адал еңбегімен елге танылғандар барлық салада да бар, əрине. Бірақ жалын жұтып, от бұлағын ағызғандар қандай мақтанға болсын лайықты. Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты мақаласында «...Мен қазақстандықтар жақсы білетіндей, өзімнің кəсіби жолымды «ақ саусақтар» секілді кабинетте де, паркетте де емес, жұмысшыметаллург ретінде бастадым. Ал бұл, атап айтсам, нағыз кəсіп болып табылады!» деген болатын. Елбасы атағандай, нағыз кəсіп иелері Нүкенбаевтар əуелден осы салада шынығып, ширағандар. Сонау зауыттың іргетасын қаласқан əулеттің басы Төлтай Нүкенбаев 1904 жылы Семей қаласының Баршатас ауданындағы бұрынғы Мəдениет кеңшары, қазіргі Көк тал ауылдық округінде дүниеге келген. Тағдырдың жазуымен Алматы облысы Бөрлітөбеге көшіп, металлургия саласындағы еңбегін ескі зауыттан бастаған екен. Тіпті, жаңа зауыттың іргетасын қалағанда түйе арбамен керек жабдықтарды тасып, еңбегін сіңіріпті. Бұл жөнінде балаларының да айтары мол. – Əкеміз 1934 жылы түйе

арбамен жаңа зауыттың салынуына еңбек үлесін қосқан. Зауыт жұмысын бастаған күннен бастап аға балқытушы болып жұмыс жасапты. Содан зейнет жасына жеткенше балқытушы мамандығын ақ-адал еңбегімен атқарды. Əкем бір ауысымнан келесі ауысымға қалып та жұмыс істеген күндері болатын. Зауытқа киіз киімімен кететін, кейде екі-үш күн əкемізді көрмейміз. Сонда Мəриям анамыз əкелерің толық жоспарды орындау үшін қалған болар, деп отыратын. Бізге «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» дегенді жиі айтып, еңбекке адал болуға баулыды, – дейді еңбекқор əкелерін еске алып, ортаншы баласы Төлеген Нүкенбаев. Өзінің ақ-адал еңбегімен, маңдай терімен өмірдің талай сүрлеулі жолынан өткен Төлтай Нүкенбаев асыл жары Мəриям Нүкенбаева екеуі бес бала тəрбиелесе, оның үшеуі əке жолын қуып, көп жылдар зауытта жұмыс істепті. Еліне еңбегін аямаған металлургтер əулеті бүгінде əкелері Төлтай Нүкенбаевтың еңбегі үшін таққан екі медалі жəне 1952 жылы XIX cъездегі үлгі етіліп көрмеге ілінген плакатын көненің көзіндей сақтап, балаларына, немерелеріне үлгі етіп отыр. Сарғайған плакатта «Балқаш мыс зауытының металлургиялық цехының аға балқытушысы Төлтай Нүкен баевтан үйреніңдер. Ол өз жұмысын 124 пайызға артық орындап, нағыз еңбек үлгісін көрсетті» деген жалын ды сөздер жазылған. «Əкеміздің еңбексүйгіштігін айғақтайтын бұл сөздер бізді, немерелерін, жалпы əулетімізді еңбекқорлыққа жетелейді», дейді Нүкенбаевтар. (Соңы 3-бетте).

Бїгінгі нґмірде: Ґзгеден їйренейік, ґзіміздегіні баєалай білейік

Ўлттыќ тарих: аќтаѕдаќтан – аќиќатќа

3-бет

4-5-беттер


2

www.egemen.kz

16 шілде 2013 жыл

 Интернет иірімдерінен

ЕРТЕҢІ ЕРЕН ЕЛОРДА «Осыдан 15 жыл бұрын Қазақстан Республикасының жаңа елордасы Астана бүкіл әлемге салтанатты түрде таныстырылған болатын. Сол уақытқа дейін елорданы ауыстыру туралы идея тұжырымдамалық тұрғыдан ой елегінен өткізіліп, мәселе шешілген, орталық мемлекеттік органдарды қабылдап, орналастыру бойынша қажетті дайындық жұмыстары жүргізілген және оларды Алматыдан ұйымдасқан түрде көшіру жүзеге асырылған күрделі де драмаға толы жылдар артта қалған еді. Енді, міне, 15 жыл бойы біз шын мәнінде еліміз тарихының АСТАНАНЫҢ ҰЛЫ ДӘУІРІ деп атауға толық құқымыз бар жаңа кезеңінің есебі жүріп жатыр». Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың газетіміздің 6 шілде күнгі нөмірінде жарық көрген «Астана – Қазақстанның ұлы дəуірі жəне стратегиялық векторы» деп аталатын мақаласының алғашқы жолдары осылай басталады. Газет бетінде жарық көрген бойында оқырмандардың қалың жұртшылығы назарын бірден өзіне аударып əкеткен, өне-бойы шыншылдықпен суарылған, бұдан 15 жыл бұрынғы өміріміздің өрнегін көз алдымызға сол қалпында бұлжытпай əкеле қоятын мақала расында да кез келген оқушыны жетелеп, өзінің терең мазмұнымен баурайтын сияқты. «Ақорда резиденциясындағы менің жұмыс кабинетімнен біздің жаңа елордамыздың жүрек толқытар панорамасы көрініс береді. Көптеген кездесулерден, кеңестерден жəне құжаттармен жұмыстан тұратын тығыз жұмыс кестемде бос минут пайда болған сəтте мен қайта-қайта терезеге қараймын. Мен кең дала төсімен есіле ағып жатқан Есілдің бүлкілсіз суы бетіне қазақстандық күннің қалай сəуле шашып шағылысқанын көремін. Ол қала шегіндегі адам қолымен жасалған жаңа өзен арнасы суында шомылып жүреді. Кей кездері мен түнгі Астана көшелерінде көлікпен немесе жаяу жүремін. Əркез менің жүрегімді елорда үшін мақтаныш сезімі кернейді. Өзіме – иə, біз осыны жасадық деймін!» Елбасы мақаласының келесі кезеңінде осындай орман ойлардың орамын тарқатып өтеді. Астананың дəл қазіргідей Астана болуына Елбасы секілді еңбек сіңіре алмасақ та, дəл жоғарыда айтылғандай сезімдерді біздің əрбіріміздің бастан кешуіміз хақ. Біз де өз тереземізден, өз шыққан биігімізден қарағанда, Астанаға толқымай көз тастай алмаймыз. Толқып тұрып, өте қысқа мерзімнің ішінде осындай ғажайып қаланың, еңселі елорданың пайда болғанына еріксіз қайран қаламыз. Бұл – шынында да ұлы ерлік. Елбасының бастауымен, қолдауымен, атқаруымен жасалған ересен еңбек. Сондықтан да Ақорданың айналасы мен Есілдің қос жағалауында өсіп тұрған қарағай мен шыршаның, қайың мен шетеннің барған сайын аспанға қол соза биіктей түскеніне көзіміз жете түседі. Жаз кезінде даланың шөптері мен гүлдерінің хош иісін төңірекке таратқан саумал самал олардың бастарын қалай тербейтіні қазірдің өзінде айқын көрінетінін де біз жақсы сезінеміз. Енді ше, Елбасы жазғандай, «Осыдан бар-жоғы он бес жыл бұрын бүкіл төңірек Қазақстанның енді ғана жаңа елордасы атанған жəне өзінің осы жаңа тағдырға ие болғанына əлі де толықтай сенбеген провинциялық қаланың түкпірдегі саяжай орналасқан шеті ғана еді». Міне, сол орында қанат жайған қазіргі Астана өзінің қонақтарын қала бет-бедерінің əсемдігімен жəне архитектуралық шешімдерінің батылдығымен, тұрғындарының жылышырайлылығымен жəне қонақжайлығымен таңғалдырады. Қаланың өзгергені соншалықты, оны кейде тіпті осында бір кездері тұрғандар немесе басқа дəуірде болғандар да танымай қалады. «Астана тағдыры – екі ғасыр шебінен батыл аттаған барлық қазақстандықтардың тағдыры. Бұл – белгісіз, ыдыраған супердержаваның қиыр шетінде жатқан ешкім танымайтын республикадан бүгінде жаһандық қоғамдастықта бəрі білетін жəне құрметтейтін серпінді заманауи мемлекетке дейінгі Үлкен жолдан өткен тəуелсіз Қазақстанның тағдыры». Елбасының қаламынан туған осы жолдар біздің де əрбіріміздің жүрегімізден өріліп жатыр. Бұл ару қала 1999 жылы ЮНЕСКО-ның «Бейбітшілік қаласы» сыйлығына лайық деп табылса, 2011 жылы «ТМД мен ЕурАзЭҚтың үздік қаласы» халықаралық байқауының жеңімпазы атанды. 2012 жылы Қазақстанның бас қаласы ТМД мен Түркі əлемінің мəдени астанасы құрметті миссиясын табысты орындап шықты. Біздің елордамыздың архитектуралық келбетінен қазірдің өзінде аты əлемге əйгілі бүгінгі сəулет өнерінің хас шеберлері – жапондық Кисе Курокаваның, британдық Норман Фостердің, италиялық Манфреди Николеттидің техникалық деңгейі жөнінен теңдессіз бі��қатар тамаша жобалары көрініс тауып үлгерді. Бар-жоғы 15 жылдың ішінде Астананың өңірлік жалпы өнім көлемі 45 есеге жуық өсіп, 60,5 миллиард теңгеден 2,7 триллион теңгеге жетті. Осы уақыт ішінде елордаға салынған инвестицияның жалпы көлемі 4 триллион теңгеден астамды құрады. Қала инфрақұрылымдарын жаңғырту мен кеңейту үдерістері белсенді жүріп жатыр. Қаланың жылу коммуникациялары мен электр желілерінің қуаттары айтарлықтай ұлғайтылды. Қазақстанның орталық өңірлерін, бірінші кезекте, Астананы жаңа газ жүйесімен қамтамасыз етумен байланысты елорданы газбен жабдықтау үдерісі аяқталатын күн де алыс емес. 15 жылдың ішінде астаналық социум танымастай өзгерді. Биыл Астана халқының саны 15 жылдың ішінде 4 есеге жуық өсіп, 800 мыңға жетті. Өткен кезең тек экономикалық немесе əлеуметтік көрсеткіштермен ғана таңғалдырмайды. Бұл ретте біздің елордамыздың мəдени жəне рухани тұрғыдан өсіп-жетілгендігін де көрмеуге болмайды. 15 жыл бұрын Президенттің тапсырмасы бойынша елордада Ұлттық музыка академиясының негізі қаланды. 2011 жылы ол Қазақ ұлттық өнер университеті ретінде қайтадан құрылды. XXI ғасырдағы бүкілқазақстандық мəдениеттің алғашқы кадрлары осында «тағалана» бастады. Енді оқырман қауым да біздің бұл жолғы сайт материалдарына шолуымыздың бір ғана еңбекке – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жоғарыда аталған мақаласына байланысты келіп түскен пікірлерге құралғалы тұрғанын аңғарып та үлгерген болар. Бұған қосатынымыз, мақалада көтерілген ойлар мен толғамдарға қатысты өз үндерін қосқан пікірлердің тасқыны əлі де келіп түсіп жатыр. Біз бүгін осылардың бұрнағы күннің кешіне дейін келіп түскен легіне кезек беріп отырмыз.

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Қайрат Астана – Қазақ елінің мақтанышы. Елбасы мен басқа да азаматтардың ерен еңбегінің жемісі. Болашақ ұрпаққа қалатын асыл мұра. Жасасын, Қазақстан! Жасасын, Астана! Қосан Мен осы мақаланы ерекше бір сүйсініп оқып шықтым. Жалпы, Президенттің қандайда бір осындай мақалаларының бəрі белгілі бір кезеңге арналған бағдарлама сияқты. Олардағы ойлардың орнықтылығы, қисынның мықтылығы, сөздің жүйелілігі, тапсырманың айқындығы қатты сүйсіндіреді. Мəселен, «Қазақстан-2050» дəл сондай керемет құжат қой. Жарғы секілді. Сондай-ақ, мына мақала да өзінің тереңдігімен ерекше сүйсіндіріп отыр. Бұл Астана қаласына арналған бағдарлама іспеттес. Ырзамын. Ибрагим Қазір жалғыз біздің Астана ғана емес, əлемнің барлық дерлік ірі мегаполистері қатты дамып, өркендеп барады. Ал Астананың сол ұлы көштің алдыңғы легінде келе жатқанының өзі мақтаныш. Енді осы қарқыннан таймау керек. Алдан Адамзаттың тарихында осыншалықты қысқа мерзімде елдің орталығын жасай қою деген бұрын-соңды болған емес. Соған біздің Астана жетті. Рас, өткен ғасырда біздің аяқ астынан орталықты Орынбордан Ақмешітке, сосын Қызылордадан Алматыға көшірген кездеріміз болған. Бірақ ол кездегі көшу мен қазіргі қоныс аударуды мүлдем салыстыруға болмайды. Ол кездегі көшу ашаршылық замандағы бір ағайынның екінші бір туысының үйіне барып, қысыла-қымтырыла жайғасқанындай ғана нəрсе болды. Жаңа астана да дəл қазіргідей болып салына салған жоқ. Ал Қызылорда тіпті қайта салынып та үлгере алған жоқ. Төрт жылға жетер-жетпесте орталық Жетісу жеріне кетті. Есегі ақырған, тауығы шақырған, шаңы бұрқыраған, атты-арбалы көшелері бар қала бұрын қалай болды – сол күйінше қалды. Сондықтан біз орасан зор жаңалықты бастан кешіп отырмыз. Соның бəрі Елбасының батылдығы мен шешімді қимылының арқасында мүмкін болды. Ғинаят Қазір бір академиктер Астананың атын өзгерту жөніндегі əңгімені қайта көтеріп жатыр екен ғой, оған сіздер қалай қарайсыздар? Сабыр Астана, сөз жоқ, біздің ғасырымыздың, біздің заманымыздың ұлы жаңалығы. Астана, сөз жоқ, Қазақстанның болашағы зор екенін көрсетіп берген айшықты жоба. Бірақ маған осы қалада бір нəрсе ұнамайды. Мұнда көшелерде кептелек көп. Соның көбін ала таяқты ағайындар қолдан жасайды. Егер көшенің ортасында талтайып солар тұрып алмай, бəрін бағдаршамның бағынысына беріп қойса, ешқандай да кептелек болмайды. Бұлар бағдаршамнан да нашар жұмыс істейді. Себебі, бір бағытқа қарай көлік жібергенде, кейде – 5, кейде тіпті 7-8 минутқа дейін тұрып алады. Сол кезде қарсы жақтағы көліктер саны аткөпір болып, бірінің үстіне бірі мініп кетеді. Сосын бұл жақты да тағы сонша уақыт ұстайды. Нағыз тəртіпсіздікті

осылайша тəртіп сақшыларының өздері жасайды. Енді осыны бір ретке келтірсе ғой. Кептелектен қажып біттік. Омар Мен бұрын да айтқанмын, қазір де айтамын, шетелдерден келетін кез келген адам бізді ең алдымен осы Астанамызға қарап бағалайды. Осыны ұмытпайық. Бұл жағынан келгенде, мен Елбасын қатты қолдаймын. Астананы көтеруіміз керек. Дастан Астана ұлттық идея бола алды. Мысал айту керек болса, Астананы ұлты қазақ емес қазақстандықтардың да мойындап, осында топтаса бастағанын алға тартамын. Мысалы, солтүстік облыстардың тұрғындары бұрын Алматыға онша келе қоймаса, қазір Астананы орталық ретінде мойындап оған тартыла бастады. Қасым Бəрі жақсы. Астана керемет. Бірақ мен Сабырдың сөзіне құлақ асқым келіп отыр. Осы қаланы соққан кезде неге кептелектің болмау жағын ойластырмады екен? Мен Парижде де, Берлинде де, Брюссельде де, Стокгольмде де болдым. Солардың бірде-бірінде кептелек деген атымен жоқ. Себебі, көшелердің бəрінің астында тармақталып кететін жерасты жолдары бар. Көліктер соларға бөлініп түсіп кетеді. Ал Астананы салғанда неге соны ойластырмаған? Тұрмат Астана шынында да керемет. Ол Қазақстанның мүмкіндігін, келешектен күтетін үмітінің бекер емес екенін танытты. Астананың бұдан да жайнай түсетініне мен сенемін. Жаппар Мен Астананы, ол кезде Ақмола, алғаш рет 1998 жылы көрдім. Ол кездегі қаланы қазіргісімен салыстыру тіпті де мүмкін емес. Бəрі өзгеріп кеткен. Сол жағалауда жаңадан пайда болған Астананы айтпағанда, оң жағалаудың өзі қатты өзгерген. Мен, мысалы, сол кездегі базардың орны қазіргі Артем базары екенін білгенде, қатты таңғалдым. Ол кездегі базарының өзі базарға ұқсамайтын еді. Тамақтанатын асхана таппай сандалғанымыз да əлі есімде. Қазір мүлдем жаңарған. Жанар Астана – менің өмірден орнымды тапқан қалам. Астана – жастардың армандарының орындалатын мекені. Астана – біздің бəріміздің ертеңге қол созған ордамыз. Оның Астана деген атының өзі ғажап. Көне түркілік, шығыстық иіс аңқып тұр бұл аттан. Көне түркі сөзінде ол «босаға, табалдырық» деген ұғымды білдіреді. Бұл жердегі «босаға» сөзі «кіреберіс» деген ұғымды білдірмейді. Ол «шаңырақ, отау» деген сөз. Қазақ «Босағам аман болсын, босағаңа сен» дегенді осы мағынада айтқан. Тіпті «табалдырық» тұрғысында да ол «елдің қақпасы» дегенмен үндес болып шығады. Бұл да рас. Сырт жұрт алдымен Астанаға келеді, Астанаға қарап, бүкіл елге баға береді. Осындай ғажайып қала жасаған Президентімізге мың да бір алғыс. Самат Астана – əлем бойынша санаулы жыл ішінде еңсе тіктеген сəулетті қала.

Оның іргетасы қалануына, өркендеуіне Елбасының тікелей қатысы бар. Сондықтан біз Елбасы мен елорда атауын қатар айтамыз. Қадыр Біздің бүкіл əлем алдында мақтана көрсете алатын, мақтана айта алатын, мақтана жырлай алатын жалғыз ғана нəрсеміз болса, сол орынды, сөз жоқ, Астана толтырған болар еді. Құдайға шүкір, бізде мақтанатын нəрсе көп. Сол көптің көшін Астананың бастайтыны айдан анық. Себебі, Астананы айтқан кезіңде шетелдердегі де кез келген адам тақ тұрады. Ал осындай ғажап қаланың шын мəніндегі иесі, осы ұлы жобаның киесі Елбасы екені тағы аян. Маған Президенттің осы Астана туралы барынша жатық, тартымды, нанымды, қисынды, шыншыл жəне қарапайым тілмен баяндап бергені қатты ұнады. Мұнда көпе-көрінеу бояу жағып, əсірелеу деген атымен жоқ, мұнда барды бардай етіп баяндап беру ғана бар. Рахмет, Аға! Нұрлыбек Астана – ғажайып қала. Күн санап өсіп келе жатқан қала. Мен мұнда Астана Астана болғалы қызмет бабымен жылына кемінде 4-5 рет келіп-кетіп тұрамын. Сонда əр келгенімде қаланың өзгеріп кеткенін байқап, қайран қаламын. Мұның бəрі Президентіміздің арқасы. Əйтпесе, сонау 1998 жылы ең бір оптимист деген адамдарымыздың өзі елорданың осыншалықты өзгеріп кететіні туралы қаперіне алған жоқ еді. Міне, осындай ғажайыпты жасап отырған, жасатып отырған Президентімізге мың алғыс! Астана шын мəнінде де қазір елдің орталығына айналды, шын мəнінде де ол Қазақстанның кіндігіне айналды. Қазақстанның қазіргі тартылыс күші Астанаға қарай толық ауып бітті. Бұл біздің еліміздің келешегі кемел екенін білдіреді. Бұл біздің еліміз халықтарының уыздай ұйи бастағанын байқатады. Солардың бəрі Астананың төңірегіне топтасып жатыр. Біз осыған қуанамыз. Əнуар Астананың атының өзі ғажап. Сондай əсем, əдемі естіледі. Қай тілде де. Оны орыс та, орман да, қазақ та, қырым да тілін сындырмай, мінін бұзбай өте жақсы əуезбен айтып бере алады. Тіпті жазуын жазғанда да бір əрпі бұзылмайды. Оның қазақшасы да, орысшасы да, ағылшыншасы да, немісшесі де бірдей дерлік жазылып, бірдей қалыпта оқылады. Абай айтатын, сыңғырлаған өңкей келісім деген осы емес пе! Құдияр Ең алдымен осындай құлан жортпас құла дүзге елдің елордасын əкеліп орнатқан жəне оны қысқа уақыттың ішінде тамаша қалаға айналдыра білген Елбасына мың да бір алғыс! Қазір Астана мен Елбасы ұғымдары егіз мағыналы сөздер іспеттес. Осыншалықты көрегендікпен салынған қаланың келбетіне қарап отырып, мен өз болашағымның, яғни ұрпағымның келешегі кемел болатынына кəміл сене түсемін. Рахымжан Жарандар, бəрі жақсы ғой. Айтылып жатқан пікірлердің бəрі дұрыс. Мен оның бəріне қосыламын. Бірақ осы Астана қазақша сөйлемейді ғой. Көшеге шыға

қалсаң, халықтың 70-80 пайызы өзіміздің қаракөздер. Соларды көріп көңілің марқаяды. Бірақ солардың көпшілігінің бір-бірімен өзге тілде шүлдірлесіп сөйлесіп бара жатқанын көргенде, жаңағы тасыған көңілің демде су сепкендей басыла қалады. Бұған не істейміз? Сағындық Мен алғаш рет 1998 жылдың қысында Астананы келіп көргенімде, мұндағы жағдай мен жай мүлдем басқаша еді. Автобусқа міне қалғанда, өзімнен басқа қазақ көрмей, қапа болушы едім. Қазір керісінше. Мен осыған қатты қуанамын. Ирек Астана əлі де жаңарады, əлі де жасарады. Əлі Астанада метро салынатын да күн туады. Мен Астанада енді 40-50 жылдан кейін тұратын ұрпаққа қызығамын. Ислам Меніңше, Астананы жабық қала ретінде ұстайтын уақыт келді. Мұндағы халықтың санын 1 млн. адамнан асыруға болмайды. Себебі, оларды сумен қамтамасыз ету мүмкін болмай қалады. Кішкентай ғана Есілдің суы мұндағы жұртқа жетпейді. Оның үстіне Есіл жылдан жылға тартылып келе жатыр. Сондықтан ғалымдар, қала басшылары халықты сумен қамтамасыз етудің жағдайын осы бастан ойластырулары керек. Əйтпесе, бəрі бекер болып шығады. Осыны ойлаңыздар, ағайын! Сұлтан, Қызылордадан Мен бір кісілердің Астана қаласының атын өзгерту туралы ұсыныс айтып жатқанын оқып қалдым. Меніңше, қаланың қазіргі атын өзгертуге болмайды. Ол – тарихи ат, атау ретінде келесі ғасырларға баруы керек. Оның үстіне тарихшы ғалымдар көне замандарда осы маңда Астана атты қаланың болғанын да алға тартып отыр. Осыған орай менің ұсынысым: Астананың жанынан оған серіктес етіп жаңа қала салу керек. Астана-сити деген сияқты. Бірақ сол қалаға Арқаның төсінен ақорда құрған, осындай ғажайып қала салдырған кісінің атымен Нұрсұлтан деген ат берген дұрыс болар еді. Сол кезде Астананың жүктемесі де азаяды, оны жабық əкімшілік қала ретінде қалдыруға болады. Ал сыңарлас, серіктес қала Алматы секілді нағыз мегаполис болуы керек. Ол Астанадан кемінде 100 шақырым қашықта, Есілдің бойында орналасуы керек. Ибрагим Жұрттың бəріне белгілі шындық сол: Астана – Елбасының төл перзенті. Бұл – балталаса бұзылмайтын ұйқас, бұл – дəлелдеуді қажет етпейтін аксиома, бұл – тұжырымы толық теорема. Ақпанның бұрқыраған аязында Арқаның төсіне осындай ақ орданы əкеліп орнатқан, соған тəуекелі мен батылдығы жеткен, сосын бірер жылдың ішінде-ақ оны ел ұйитын, ел қарайтын, ел орнығатын мекенге айналдыра бастаған Президентімізге алғысымыз шексіз! Астана шын мəнінде де бүкіл Қазақстан халқын ұйыстыра білген құтты қоныс болып шықты. Бұл ордаға республиканың шығысы мен батысы, оңтүстігі мен солтүстігі түгел тартылып жатыр. Жұрттың бəрі Астананың төңірегіне топтасып жатыр. Бұл ұлттық идеяның жүзеге асуының бір көрінісі болса керек.


16 шілде 2013 жыл

3

www.egemen.kz

Толғандырар тақырып

Ґзгеден їйренейік, ґзіміздегіні баєалай білейік Сайран БҰҚАНОВ,

«Қарқын» ЖШС директоры, Қазақстанның Еңбек Ері.

Кґп естігеннен, бір кґрген артыќ Мен бала жасымнан ауылда тұ ра мын. Оқыдым, маман болдым, қайтадан ауылға келдім. 90-шы жылдары ауылдың басына бұлт үйірілгенде де ешқайда кеткенім жоқ, ауылдастарыммен бір ге болдым. Ауыл маған тым ыс тық. Ауыл шаруашылығын бірсыпыра білетіндігімді де айтқым келеді. Соңғы жылдары мал шаруашылығын дамыту ісі мені де көп ойландырады. Еліміз делегациясының құрамында биыл Францияда өткен мал шаруашылығының дүниежүзілік көрмесіне жолым түсті. Бұл менің көңілімдегі ойдың үстінен түскендей сапар болды. Одан əрі Голландия шаруашылықтарын да араладық. Көрмеге төрт түліктің ет жəне сүт бағытындағы асыл тұқымдары қойылған. Көрмеде тек сиыр ғана емес, қой, жылқы, шошқаның асыл тұқымдары көрсетілді. Мен осы көрмеден үлкен əсермен оралдым. Талғампаз француздар тағамдарының дəмі бүкіл дүниеге белгілі. Алайда соңғы 20 жылда бұл елдің ауылшаруашылық өнімдерін экспорттауда əлемде жетекші орын алатынын екінің бірі біле бермейді. Француздар дəл қазір үшінші орынды иеленеді. Францияда 30 миллион гектарға жуық алқап тек егін шаруашылығына пайдаланылады. Жоғары технологиялармен жұмыс істейтін фермерлер гектарына 120-130 центнерден өнім алады. Мұндағы мал шаруашылығы жетістіктері де бас айналдырады. Мысалы, Францияда ірі қараның тіркеліп, мойындалған негізінен ет бағытындағы 46 тұқымы бар. Соның ішінде шароле сұрыпы – 1,7 миллион, лимузин – 1 миллион, ашық аквитандық – 600 мың, саллерс – 200 мың, обрак – 160 мың, гаскон 30 мың бас бар деп саналады. Осы асыл тұқымдардың соңғы үшеуі күй талғамайтындығымен белгілі. Мақтауы жетерлік осы малдарға біз тамсанғанымызбен, дамыған елдерде оларға талғап қарайды екен. Мысалы, ірі қараның атақты герефорд жəне ангус тұқымдары өз отаны болып саналатын Англияда 2008 жылы ет бағытындағы малдың 13 жəне 5 пайызын құрапты. Ал француздық лимузин мен шароле 51 пайыз болған. Сонда дамыған елдерде басын қысқартып жатқан мұндай тұқымды Қазақстанға тасып керегі не деген ой туады. Мүмкін бізге француздық селекцияның тамаша өнімі болып саналатын саллерс жəне обрак тұқымдарын байқап көру керек болар. Француздардың өзі шароле тұқымының кез келген климаттық жағдайға төзе бермейтінін ескертті. Шароле тұқымының Еуропамен салыстырғанда қысы қатал, ұзақ болатын Қазақстанның қай аймағын да жерсіне қоярына менің де күмəнім бар. Еуропалық мамандардың айтуынша, бельгиялық көгілдір жəне ашық түсті аквитан тұқымдарының болашағы жақсы деп саналады екен. Францияда малды біздегі сияқты жалпы басымен емес, ұрғашы малдың санымен ғана есептейді. Барлық жерде жасанды ұрықтандыру дамыған. Қанша жоғары өнімді асыл тұқым болғанымен шароле біздің өңір үшін тиімді мал емес. Оның бірнеше себебі бар. Біріншіден, біздің ауа райының қаталдығына, жем-шөп құрамының өзгешелігіне, біздің малдар сияқты жайылымға үйренбеуіне байланысты олар батыстағыдай соншалықты жоғары салмақ бере алмайды. Ең бастысы, олар өте қиналып бұзаулайды. Зеңгі бабаның бұл тұқымынан төл алған кезде олардың 50 пайызының дерлік бұзауын іштен жарып алады. Мұндай жұмысты біздің жағдайы мызда жасау əлі мүмкін емес. Францияның өзінде шароле тұқымының саны жылдан-жылға азайып келеді. Оның орнына мамандар мен ғалымдар ет бағытындағы басқа тұқымдарды көбейтуге бағыт ұстанған. Менің ойымша, Еуропадан мал басын емес, асыл тұқымды бұқалардың ұрығын алу керек. Шетелден тек жоғары өнімді, күй талғамайтын тұқым малын ғана əкелген орынды. Ресейден əкелінген малдарды да субсидиялау қажет. Сонау мұхиттың арғы бетінен, Еуропадан ангус, герефорд немесе шароле тұқымдарын əкелу біздің шаруашылықтардың табысын тасытпайды. Біз тілдескен шетелдік ғалымдар мен мамандар мал шаруашылығымен айналыспас бұрын

генетика, технология, кадр, жемазық жəне климат жағдайы сияқты мəселелерді əбден зерттеп, зерделеп алу керектігін айтты. Бізде шетелден мал тасығанда осылардың барлығы бірдей ескеріле бермейді. Малды əкелген кəсіпкерлер оларды бізде ашық аспан астында ұстауға болады деп сендіреді. Ал мен Франция мен Голландияның шаруашылықтарын аралағанымда ашық қорада тұрған малды көргенім жоқ. Малдың барлығы да жабық қораларда ұсталады. Біз голландиялық фермерлер шаруашылығында болғанда, олардың малы 100200 бастан артпайтынына көзім жетті. Шабындық жері 50 гектар ғана. Кейбір фермерлік шаруашылықтарда сауын сиырды квотаға сай ғана ұстайды екен. Əр фермер 170 сауын сиыр ұстауы тиіс, ал олар малдың басын 200250-ге дейін жеткізе алады. Оларда субсидия мал өнімдеріне емес, жердің өңделуі үшін беріледі. Фермер əр гектар үшін 700 еуро алады, ол үшін біздегі секілді тоқсан тоғыз анықтама қағаздар талап етілмейді. Шаруа сол жерінің қай бұрышына не ексе де өзі біледі. Жерді бос тастамаса болды. Біз аралаған бес фермердің екеуі өткен жылды зиянмен аяқтапты. Олар жемшөптің қым баттығы басты себеп деп түсіндірді. Дегенмен, малдан алған түсім жаман емес, олар əр сиыр дан жылына 10 мың литр сүт сауған. Голландияда жалпы мал шаруашылығының пайдасы мол, зиян шектірмейді. Адамдар экологиялық ұйымдардан мал шаруашылығымен айналысу үшін жерді жалға алады. Əр шаруашылық ірі қараның сыртында қой, жылқы өсіреді. Голландияда қолынан келгендер асыл тұқымды жылқы өсіруге тырысады. Франция мен Голландияда шағын қасапханалар ұстауға тиым салынған. Малдың жұқпалы ауруы бұл елдерде болмайды. Малды біздегідей секілді пішенмен, жүгерінің собығынан жасалған

сүрлеммен жемдейді. Оның үстіне пішенді витаминмен байытып беріп отырады. Бір қызығы, мал қораның барлығы да фермерлердің үйінен елу метрдей ғана жерден тұрғызылған. Үй мен мал қораның арасы шарбақпен бөлінбеген. Біздің бұл санитарлық-эпидемиологиялық стансаның, қоршаған ортаны қорғау мекемелерінің талаптарына сай келе ме деген сауалымызды голландық фермерлер түсінген жоқ. Олардың түсінігінше, фермерлерге бəрі де рұқсат етілетін секілді. Голландияда мал шаруашылығында жұмыс істейтін жалдамалы жұмысшыларға айына 2000 еуро төлейді. Өйтпесе мұндай ауыр жұмысқа оларды тарту оңай емес. Сондықтан бүгінде көптеген фермерлер жұмысты жеңілдету əрі арзандату үшін сиырды роботпен саууға көшкен. Голландияда мал шаруа шылығы, жалпы ауылшаруашылық өнімі арзан емес. Супермаркеттерде сиыр етінің келісі біздің ақшаға шаққанда 3000 теңге, шошқа еті 2000 теңге, сүттің литрі 100 теңге, нанның бөлкесі 500 теңге тұрады. Біз осы елдегі асыл тұқымды мал шаруашылығында болдық. Мұнда 1200 ірі қара ұсталады. Оның 400-і асыл тұқымды бұқалар. Оның ұрығын бүкіл Еуропа елдеріндегі мал шаруашылықтары алады екен. Тіпті Ресейдің шаруашылықтары да алыпты. Осы фирманың президенті Басс мырза асыл тұқымды, жоғары өнімді бұқа ұрығын Қазақ станға жіберуге де құлықты екенін білдірді. Біз шаруашылық басшысын кабинетте емес, фермада кездестірдік. Ол аяғына резеңке етік киіп, малға жем салып жүр екен. Маған бұл көрініс, əрине, қызық көрінді...

Əулиекґл тўќымы шаролені шаѕ ќаптырады Кейбір мамандар, билік басында жүрген азаматтар да Қазақстанда 5 мың немесе 10 мың бас мал ұстайтын ірі шаруашылықтар, мал бордақылау алаңдарын салу қажет деп есептейді. Мен мұны қате пікірге қосар едім. Он мың бас малды бордақылау үшін жаздың бір күнінде 400 тонна көк пішен дайындау керек. Ондай шөпті кемінде 200 гектар жерден орасың. Мұнша малды жемдеуге соншалық шөпке тығылып тұрған шабындықты қайдан аласың? Қыстыгүні жемді қайдан шақ келтіресің? Бордақыланатын жас малды қайдан таба бересің? Қазір жекенің қолындағы малдың өзі тықсырылып кетіп барады. Ал субсидия алу үшін шаруаның қолында кемінде 400 бас мал болуы қажет. Қазір он мың бас малды табудың өзі ертегі сияқты. Малы аз шағын шаруа қожалықтары мемлекеттен көмек ала алмайды, ірі шаруашылықтар жоқтың қасы. Осындай кереғарлықтар бізде мал басының көбеюіне көлденең тұратыны анық. 5-10 мың ірі қара ұстайтын ірі бордақылау алаңдарын салу бізге Батыстан келген үрдіс пе деп қаламын. Ал қазір, жалпы дүние жүзінде, оның ішінде Еуропада да малы 100-200 бастан аспайтын шағын шаруа қожалықтарына қолдау көрсетіледі. Біз өз жеріміздің байлығын, мүмкіндігін осындай іске пайдалануымыз керек емес пе? Біз жазда малды қорада ұстамай жайылымға жібергеніміз дұрыс. Сонда еттің өзіндік құны да арзандап, бəсекеге қабілеттілігі арта түседі. Жайылымдағы малдан күніне 1,5 келі емес, 700 грамм салмақ алсақ жетеді. Есесіне бұл арзан, шығын да көп кетпейді. Атамыз құрық ұстаған қазақ емеспіз бе, төрт түліктің жайын

неге Еуропадан, Батыстан сол күйінше көшіреміз? Жоғары сапалы тұқымды мал үлесін көбейту үшін сырттан асыл тұқымды малдың ұрығын əкелу керектігін тағы да айтқым келеді. Ал биыл ірі қараны қолдан ұрықтандыруға субсидия бөлінген жоқ. Қайшылықты қараңыз! Бұқаны табынға қосып жібергенде қандай селекциялық жұмыс туралы айтуға болады? Бұқаны тазарту үшін ғана ұстап, малды негізінен жасанды ұрықтандыруды түбірімен қолға алу қажет. Сонда ғана көш соңында сүйретілмей, мал шаруашылығының еңсесін тіктейтін боламыз. Алыстан арбаламай-ақ, жанымыз дағы Ресейден де үйрене тін үлгі жеткілікті. Мал шаруашылығын ғылыми ұйымдастырудың Орынбор облысында жақсы мысалдары бар. Біз осы өңірде болғанымызда, асыл тұ қымды мал шаруашылықтары туралы негізінен оны тікелей қадағалайтын ғалымдар баяндады. Олар малдың, шаруашылықтың жайын жергілікті мал мамандарынан кем білмейді. Əр малды түстеп таниды десем артық айтқандық емес. Ал бізде ғалымдардың шаруашылыққа қатысты малдарды сұрыптаумен, жемазықты есептеп берумен бітеді. Ірі қараның тұқымы жөніндегі жақында ұйымдастырылған республикалық палатаның ешқандай пайда, ықпалы жоқ. Олар тек қана куəлік жазып берумен шектеледі, одан басқа ешқандай мəселе шешпейді. Бізде осынша штат, кеңсе, автомашина, тағы басқа да қаражат бөліп, палата ұстайтындай асыл тұқымды ірі қараның саны көп емес. Немесе төрт түліктің асыл тұқымды түрінің барлығына бір

палата ұйымдастырса да жеткілікті. Қазір мал басын көбейтіп, сапалы мал азығы молшылығын жасау керек. Ірі мал бордақылау алаңдары туралы сосын ойласақ та үлгереміз. Мұның барлығы да мемлекет тарапынан қолдаусыз жүзеге аспайды. Сондықтан субсидия мəселесінде кемсітушілік болмауы тиіс. Тек ірі шаруашылықтарды ғана емес, 100 бас малы бар шағын шаруашылықтарды да субсидиялағанда мал шаруашылығы алға басады. Ресейден алынатын асыл тұқымды ірі қараға неге субсидия берілмейтіні де түсініксіз. Мұхиттың арғы бетінен тасыған малға қарағанда іргедегі Ресейден əкелінетін сиырлар біздің жердің ауа райына үйренген, төзімді. Қазір «Сыбаға» мемлекеттік бағдарламасы бар. Бұл мал шаруашылығын дамытуға арналған тиімді шараның бірі. Алайда, оны шаруалардың алуы өте қиын. Олардың толып жатқан құжаттарды жинаймын деп өкпесі өшеді. Шаруалар «неге осынша құжат жинау керек?» деген сауалына «кейбір адамдар несиені қай тармайды» деп жауап естиді. Рас, ешкімге де мемлекет ақшасын оңды-солды шаш деп айтпаймыз. Мұндайда сақтық керек. Бірақ алған несиені кімнің қайтармайтынын зерттеп қараған артық болмас еді. Маңдай терімен күн көрген, малмен айналысқан жауапкершілігі шектеулі серіктестік немесе шаруа қожалығын ұстап отырған, еңбектің не екенін білетін жандар несиені жапқанша асығады. Ал қарыздан қорықпайтындар несиені «көкелері», «телефон қоңыраулары» арқылы алғандар, мал шаруашылығымен айналыспайтындар екенінде дау жоқ. Олар «Сыбағаға» сыбағалас болған кездейсоқ жандар екеніне бəс тігуге болады. Голландияда бір фермер 200 басқа арналған мал шаруашылығы кешенін салу үшін 3,5 пайыздық үстемемен 20 жылға несие алғанын айтты. Егер ол белгілі себептермен

қарызын өтей алмаса, онда оған айып санкциясы салынбайды екен. Негізі, мал шаруашылығын дамытудың тек экономикалық қана емес, саяси да маңызы бар. Бүгінде жер бетінде адамзат артып келеді. Миллиондаған адамдар тойып тамақ ішпейді. Ал бізде миллиондаған гектар жер бос жатыр. Осы жерде аталарымыз мыңғыртып мал айдаған жоқ па еді? Жер бос жатпауға тиіс. Бос жер өзгенің көз құртына айналады. Біз дүниежүзілік рынокта позициямызды жоғалтпай, өз сөремізді алуымыз керек. Шетелден əкелінген асыл тұқымды малдың біздің табиғат жағдайымызға тез үйренісе алмай отырғанын жасырып керегі жоқ. Олар біздің жергілікті малға қарағанда жұқпалы ауруларға қарсы тұра алмайды, нəтижесінде қанша бас шығынға ұшырайды. Тіпті ұшақпен əкелгенде жолды көтере алмай, ондаған бас малдың бірден шығын болғанын көріп жүрміз. Олар біздің малдар секілді өрістеп жайылмайды. Қысы-жазы қорада тұрған соң, оның шығыны да аз емес. «Алыстан арбалағанша, жақыннан дорбалап», өзіміздегі ірі қараның отандық əулиекөл тұқымына көңіл аударатын кез жеткен сияқты. Оның биологиялық, шаруашылық пайдалы белгілері, денесінің ірі тұрқы, өсімталдығы шетелден тасып жүрген мақтаулы малдардан кем емес. 15-18 ай болған өгізшелердің салмағы 450480 келі тартады. Сиырлар 13-14 жасқа дейін жасайтындығымен ерекшеленеді, 100 сиырдан 85-90 бұзау алынады. Бұл да тұқымның жақсы сипатына жатады. Əулиекөл тұқымының бір басынан 1 келі салмақ алу 6,5-7,0 жем бірлігіне

тең. Ал өзге асыл тұқымды ірі қарада бұл көрсеткіш 9,0-10,0 бірлікке тең. Ең басты артықшылығы – əулиекөл тұқымы Қазақстанның табиғи жағдайына əбден бейімделген. Қазір бұл тұқым қазақстандық фермерлер арасында əбден белгілі болған. Олар əулиекөл тұқымын жергілікті төмен өнімді малдың тұқымын жақсартуға пайдаланады. Біздің «Қарқын» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі əулиекөл тұқымын өсіреді. Себебі, бұл біріншіден, өзіміздің Қазақстанда шығарыл ған мал тұқымы, екіншіден, əлгі француздың шаролесінің, ағылшынның абердин-ангусының, қазақтың ақ бас сиырының ең үздік белгілері тоғысқан. Əулиекөл тұқымының сапасын əлде де көтеріп, оның санын көбейту үшін бізге селекциялық мал тұқымын асылдандыру жұмысын жолға қою керек. Табынның қарасын жылдам өсіріп, 2015 жылға дейін асыл тұқымды өнімді жылына 500 басқа дейін жеткізу заманауи биотехнологиялық əдістерді пайдалануды талап етеді.

Ауылєа ќайт, аєайын! Осының барлығын жүзеге асыратын мамандар мен ауыл еңбеккерлері екені аян. Ауылдың инфрақұрылымын дұрыстаса, еңбектен ешкім қашпайды. Қазір Батыстағы дамыған мемлекеттерде ауылшаруашылық тауарын өндіретін селоның 3 пайыз тұрғыны қалған халықты асырайды, біздің ауылдан қалаға көшкілері келгендер көше берсін деген ұшқары пікір жиі айтылатын болды. Мұндай жадағай пікір дұрыс емес. Біз Батыс болмаймыз, олардан көшіру де міндетті емес. Біздің қатал табиғи-климаттық жағдайымыз Батыс елдерінен ерекшелігімізді айқындай түседі. Екіншіден, ауыл халқының барлығын қабылдауға біздің қалаларымыз да дайын емес. Қалаға көшкенмен онда жұмыс толып тұрған жоқ, үй дайын емес. Ал ауыл шаруашылығы еліміздің азықтүлік молшылығын жасап отыр. Біздегі даму қуаты бар ауылдық кенттерді, ауылдарды сақтап қалу керек деп ойлаймын. Жыл сайын облыс картасынан бірнеше елді мекен сызылып тасталады. Əрине, адам саны тым азайып кеткен ауылдарды мемлекет мойынына іле бергенмен тағы болмайды. Ірі ауылдарда телефон байланысы, жол, ауыз су проблемалары біртіндеп шешімін тауып келеді. Енді ауылдарды газдандыруды мемлекеттік басымдығы бар бағдарламаға айналдырса нұр үстіне нұр болар еді. Ауылды сақтау ме�� өркендетудің экономикалық маңызымен қатар, ұлттық тамырымызды, ұлттық сананы нықтауда да орны ерекше. Халқымыздың бай салт-дəстүрінің түп-тамыры ауылда жатыр. Бұл тек қазаққа ғана тəн емес, Қазақстанда тұратын қай ұлттың өкілі де өз дəстүрі мен мəдениетінің тамырын ауыл-селодан алады. Қазір дүние жүзінде де адамдардың ірі қаладан селоға жылжуы байқалып болып отыр. Ресейлік социолог Н.Покровскийдің мəліметінше, АҚШ-та еңбекке жарамды халық тың – 19 пайызы, Англияда 25 пайызы қаладан селоға көшуге дайын екен. Жалпы, Еуропада соңғы жылдары 12 миллион халық қаладан селоға қоныс аударған. Сондай-ақ іргеміздегі Ресейдің ірі қалаларында да халықтың 5-6 пайызы селода тұруға дайын екендігін білдірген. Сондықтан ауылдың инфрақұрылымын жөндеп, адамдарға жағдай жасағанда ғана ауыл шаруашылығының өзге мəселелері шешімін табады. Өйткені, бəрін де жасайтын адам. Біздің «Қарқын» шаруашылығы орналасқан Харьков ауылында əлеуметтік-экономикалық жұмыстарға көп маңыз беріледі. Алдымен еңбек адамдары айлық жалақысын уақытылы алады. Екіншіден, адамдар тек жұмыспен өмір сүрмейді, олар жақсы демалуы, бос уақытын мəнді өткізуі керек. Жастар үшін бұл өте маңызды. Сондықтан олар демалатын орындар мен мəдени шараларға қатты көңіл бөлінеді. Ауылдың инфрақұрылымын жыл сайын жақсартып келеміз. Білім, мəдениет саласын қолдап отырамыз. Ауылымызда тек ауыл адамдарына қолайлы жағдай жасап қана қоймай, қаладан келгендер қызығатындай етуге тырысамыз. Ауыл адамы да өркениеттің жетістіктерінен сырт қалмауы тиіс. Ауыл шаруашылығы дамыған елдердің барлығында адамдар осылай өмір сүреді. Біздің шаруашылық басшылары, жас мамандар мен жергілікті атқару билігіндегілер шетелдік көрмелерге, басқа да шараларға жиі барып, үздік тəжірибелермен танысса, олардан біздің жағдайымызға сəйкес нені алып, нені алмау керектігін түсінер еді. Сонда заманауи технологиялар да ауылдарға тезірек жететін болады. Қостанай облысы, Меңдіғара ауданы.

МЕТАЛЛУРГТЕР ƏУЛЕТІ (Соңы. Басы 1-бетте). Төлтай Нүкенбаевтың əке жолын қуған қызы Зина молибден цехында қызмет істеп зей неткерлікке шықса, үшінші баласы Төлеген өндіріс саласында 48 жыл балқытушы болып еңбек етіп, былтырғы жылы зейнетке шығыпты. Ал қос немересі Қанат пен Жанат та ата жолын үзбей, өндірісте өркенді іс тындырып жүр. Төлтай ақсақалдың кенжесі Сəтбек Нүкенбаев анод учаскесінде 30 жыл балқытушы болып, одан бөлек өндірістің өзге бөлімдерінде жұмыс жасағанына 10 жыл екен. Жалпы зауыттағы еңбек өтілі 40 жылдан асады. Сəтбек аға да жеткен жетістіктерінің бəрі ақ, адал еңбектің, қиындыққа қасқая қарсы тұратын мұқалмас жігердің, қайтпас қайсарлықтың, ізденгіш, білімі мен біліктіліктің арқасында дейді. – Біздің əулетте тізбелеп айтсақ, металлугтер көп. Рысбек есімді үлкен ағамның баласы Қайрат та электромонтер болып жұмыс істеп жатқанына 28 жыл, тіпті күйеу бала Оразғали Қауазовтың да зауытта еңбек өтілі 28 жылдан асады. Гүлсім атты əпкемнің де балалары Асылжан, Қайыржан өндірісте істейді. Айта берсек, жетіп жатыр. Сондықтан, еңбеккерлер əулеті атанып жатырмыз. Еңбек адамды өсіреді ғой. Елбасы жариялаған «Жалпыға Ортақ Еңбек қоғамына

қарай 20 қадам» елге бағыт болып отыр. «Əлемнің əміршісі – еңбек» деген асыл сөз тегін айтылмаған. – Металлург болғандықтан, маған жұмыс қаншалықты ауыр екендігі етене таныс. Жоғарғы градустағы от қызуында жүріп еңбек ету оңай емес. Бізде 3 балқыту пеші істеп тұр. Олардың əрқайсысы 200 тонна ерітпе ерітеді. Сонда тəулігіне 800 тоннадан артық балқыма экспортқа дайындалады. Осы уақыт ішінде қаншама қиындықты бастан өткересің. Бұл жұмыстың айналасына жасқаншақтар емес, жүрегінің түгі, жанарының оты барлар жиналады. Мен зейнет демалысына кеткенде пешімді сүйіп, тəубеме келіп кетем. Өйткені, мен сол жерде еңбек ете жүріп, балашағамды асырадым. Балаларымды оқыттым. Жұбайым Рая Советқызы екеуміз тағдырымызға ризамыз. Бір-бірімізге сүйеніш болып, еңбегіміздің жемісін жеп отырмыз, –дейді балқытушы Сəтбек Нүкенбаев. Елбасының жаңа тұжы рымдамасы адал да арлы еңбекке насихаттайды. Ал біз, осы шағын мақалада арамызда жүрген лайықты лардың бірлі-жарымын ғана атадық. Елімізде олардың қатары аз емес, бізді сол қуантады. Нұрдос КƏРІМ. Балқаш қаласы.

Дайындыќ барысы ќаралды 13 шілдеде Шолпаната қаласында (Қырғыз Республикасы) Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттер Сыртқы істер министрлері кеңесінің кезекті отырысы өтті, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі. Қазақстан делегациясын Сырт- халықаралық жəне өңірлік ахуқы істер министрінің орынбасары ал, сондай-ақ, ШЫҰ аясындағы Қайрат Сарыбай бастап барды. саяси, экономикалық жəне гумаСыртқы істер министрлерінің нитарлық ынтымақтастықты дакеңесі 2013 жылғы қыркүйекте мыту мəселелері бойынша пікір Бішкек қаласында өтетін ШЫҰ-ға алмасылды. мүше елдер Мемлекет басшылары Іс-шараның қорытындысы бойкеңесінің отырысына дайындық ынша бұқаралық ақпарат құралбарысын қарастырып, мақұлдады. дарында жарық көрген ақпараттық О т ы р ы с б а р ы с ы н д а хабарлама қабылданды.

«Меланж» мəселесіне нїкте ќойылды Қорғаныс министрлігінде министрліктің техникалық мамандары ЕҚЫҰ-ның, Ресей Федерациясы мен Украинаның сарапшы мамандарының тікелей қолдау көрсетуімен «меланж» зымыран отынының пайдаланылмаған 410 тоннасын Ресейдің мамандандырылған кəсіпорындарына қайта өңдеуге жөнелту жұмыстарын аяқтағаны туралы хабарлады. Қорғаныс министрлігінің жанындағы Қару-жарақты қысқартуды бақылау жəне инспекциялық қызметті қамтамасыз ету жөніндегі орталықтың бастығы, полковник Амангелді Əубəкіров Кеңес Одағы тараған соң Кеңес Армиясының орташа жəне жақын қашықтықтағы зымырандар мен зымырандар кешендерінде пайдаланылатын «меланж» отынының мол қо ры бұрынғы одақтас елдердің аумағында қалып қойғанын айтты. Қазақстанда бұл отын қоры Алматы облысындағы Сарыөзек кентіне жақын жерде Қорғаныс министрлігінің арнайы цистерналарында сақталып келген. Қауіптілігі өте жоғары бұл сұйықтықтың ұзақ уақыт тұрып қалуы қоршаған орта мен жергілікті халыққа қауіп төндірген. «Сондықтан апаттық жағдайлардың алдын алу мақсатында ЕҚЫҰ-ға «меланжды» алып кетуге жəрдемдесу үшін арнайы өтініш жасаған болатынбыз. Қазақстан мен ЕҚЫҰ-ның техникалық сарапшылары арасында осы мақсатта бірнеше келіссөз

жүргізілді», – деді А.Əубəкіров. Жиын барысында ЕҚЫҰ-ның Астанадағы Орталығының басшысы, елші Наталья Зарудна аталған жобаны қаржыландырудың үлкен бөлігін қазақстандық тарап өз мой нына алғанын, алайда, жобаны қаржыландыруға Испания Корольдігінің де үлес қосқанын атап өтті. Сонымен, химиялық белсенді сұйықтықты елімізден шығару туралы ЕҚЫҰ-мен бірлескен жоба сəтті аяқталған. Екі жақты бірлескен жобаны жүзеге асыру Қазақстанның қару-жарақты таратпау жəне бақылау саласындағы халықаралық міндеттемелерді орындауға кезекті қадамы болды. ЕҚЫҰ-ға берген бұл өтініш 2006 жылдан бері қарастырылып, уағдаластықтың нəтижесінде Қазақстан Республикасы мен ЕҚЫҰ заңдық, қаржылық жəне техникалық аспектілерді айқындайтын бірлескен жобаға қол қоюға қол жеткізді. Жанерке ТӨЛЕН, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің студенті.

Тґраєа таєы да ауысты Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Атырау облысында тексеру комиссиясының төрағасы тағы да ауысқаны белгілі болды. Жыл басында тексеру комиссиясының төра ғасы болып тағайындалған Нұржан Мұқанбетқалиев өз қалауы бойынша лауазымынан босатылды. Бұл туралы Атырау облыстық мəслихатының хатшысы Сағын Лұқпанов кезекті XV сессияда хабарлады. Ол тексеру комиссиясының төрағалығына Марат Мурзиевтің ұсынылып отырғанын жеткізді.

Облыстық мəслихат депутаттары аталған үміткерді қол д ап дауыс берді. Жаңа төраға еңбек жолын бастаған 2003 жылдан бері Атырау, Батыс Қазақстан облыстарының құқық қорғау саласында, шетелдік, отандық кəсіпорындарда жəне мемлекеттік қызметте тəжірибе жинақтаған. Өткен жылдың қазанынан бері Атырау облысы əкімі аппараты басшысының орынбасары лауазымын атқарды. Осы лауазымды атқара жүріп, «А» корпусының резервіне енгізілген. Атырау облысы.


4

www.egemen.kz

16 шілде 2013 жыл

Елімізде ұлт тарихын зерделеу орайында ұлы бетбұрысқа жол ашылып жатыр. Қатпарлы қазақ тарихын зерттеу, жазу, көпшілікке паш етіп насихаттау, оқыту мəселелері бүгінгі таңда аса көкейкесті. Ең бастысы, елге керегі – ақиқат тарих. Осы жайларды əңгімеге арқау еткен «Егемен Қазақстан» газетінің Алматы бөлімшесіндегі дөңгелек үстелге Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының директоры, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі Ханкелді Əбжанов, академик, атақты заңгер Сұлтан Сартаев, ƏлФараби атындағы ҚазҰУ Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы Талас Омарбеков, Тарих жəне этнология институтының бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты Қайдар Алдажұманов, тарих ғылымдарының докторы, Абай атындағы ҚазҰПУ профессоры Əзімбай Ғали, Абай атындағы ҚазҰПУ проректоры, тарих ғылымдарының докторы Ғабит Кенжебаев, Тарих жəне этнология институты директорының орынбасары, тарих ғылымдарының докторы Светлана Смағұлова жəне «Егемен Қазақстан» газеті Алматы бөлімшесінің жетекшісі Қорғанбек Аманжол қатысты. Қ.АМАНЖОЛ: – Құрметті қауым! Хош келдіңіздер. Ең əуелі осынау дөңгелек үстел басындағы келелі əңгімеге шақыруымызды қабыл алғандарыңыз үшін көптенкөп рахмет айтуға рұқсат етіңіздер. Халқымыз ықылым замандардан бері тарлан тарихты жасап келе

жатқанымен, Ұлы Далада өзі сол тарихтың бас қаһармандарының бірі болғанымен, ол тарих дұрыс жазылмады, ұқыптап қатталмады, басқа өркениетті елдердегідей архивтерде қаз қатар сақталмады. Ақиқаты бұра тартылды, шындығы бұрмаланды. Ата тарихымызға көрінеу көзге қиянат жасалды. Оның бірталай себептері де болды. Бодан ел болғандықтан тарихымызды басқалар жазды немесе басқалардың нұсқауымен жазылды. Ол тарихымызға басқалардың мүдделері һəм қып-қызыл саясат араласты. Бас себебі – өз еркіміз өзімізде емес едік, өзгенің шылауында жүрген едік. Соның өзінде Ғафу Қайырбеков пен Қадыр Мырзалиевтай айдынды ақындарымыз: «Басқалардың хандары жақсы болып, Біздің хандар қалайша жаман болған?» немесе «Біздің тарих – ол-дағы қалың тарих, Оқулығы жұп-жұқа бірақтағы» деп ашына жырлап, ашығын айтқан еді. Олжас Сүлейменов, Ілияс Есенберлин, Əбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин сияқты жазушылар тарих олқылығын көркем шығармалармен толтыруға ұмтылып, ұлттың тарихи санасын сілкіндіруге баға жетпес ұмтылыстар жасаған еді. Шын тарихты жазуға талпынған Ермұқан Бекмаханов жазықсыз жапа шегіп, сотталып, итжеккенге айдалған-ды. Ал бүгін тəуелсіз елміз. Қазақстанды бүкіл əлем таниды. Ендігі жерде тағылымды тарихымызды қайтарып алмасақ, ақтаңдағынан арылтып, еркін елдің ар-ожданына сай зерделеп жазбасақ, елдігімізге сын. Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев осы жағдайды нұсқап көрсетіп, ақиқат тарихтың бүгежектемей жазылуына айрықша ықылас танытып отыр. Жаңағы жұқа тарихты қалыңдат деп отыр. Басқалармен тереземіз тең екенін тарихи құндылықтарымызды жарқыратып паш ете отырып дəлелдейік дейді. Болғанды болғандай етіп, қаз-қалпында зерделеуге кең мүмкіндіктер ашылуда. Тəуелсіздік пен елдік талабы осы. Жан-жақтағы көршілерімізге жалтаңдайтын жалпақшешей тарих емес, мəңгілік Қазақ елін мəртебелейтін, ұлт мерейін асыратын асқақ рухты ақиқат тарих керек. Осыған орай Мемлекеттік хатшы Марат Тəжин өткізген алқалы жиындарда Тарих ғылымы дамуындағы кемшін тұстарымыз нұсқалып, нақты міндеттер айқындалды. Əлі ойласатын жайлар да жетерлік. Бүкпесіз ашық əңгіме айтайық. Салиқалы ой, ұтымды ұсыныстарды ортаға салайық. Сөз сіздерде, құрметті тарихшылар!.. Х.ƏБЖАНОВ: – Құрметті əріптестер, ұлт тарихына байланысты келелі əңгіменің басталғанына бір айдан астам уақыт өтті. БАҚ белсенділігі арқасында қалың оқырман мен көрермен Қазақстан тарихынан біршама дерек пен дəйек алды деп ойлаймын. Тарихты насихаттау мəселенің бір қыры ғана. Зерттеу мен оқытудың да арқалап тұрған жүгі өте ауыр. Түптеп келгенде, тарихты салиқалы зерттеу мен білікті оқыту оны насихаттаудың мазмұны мен өрісін анықтайды. Демек, бүгінгі дөңгелек үстел басындағы əңгімеміз үш

арнада жүреді деп ойлаймын. Əрине, кемшіліктер айтылмай тұрмайды. Дегенмен, сынның да шын болғаны жөн. Ең дұрысы – мəселенің түйінді шешімін, түйткілді шешудің нақты жолдары мен əдістерін айтқаны абзал. Сөзім түсінікті болу үшін бір ғана мысал келтірейін: республикалық кеңесте Мемлекеттік хатшы М.Тəжиннің баяндамасында да, одан кейінгі ақпараттар легінде де тарихты зерттеудің жаңа методологиясы керек деген пайым, тұжырым айтылды, əлі айтылуда. Əрине, Мемлекеттік хатшы методологияға анықтама беруге міндетті емес. Ал сол «жаңа методология» дегеніміз не, анықтамасы қандай? Өз басым осы сұрақтарға жауап тапқан жоқпын. Бəріміз жабылып іздеп жүрміз, бірақ не іздеп жүргенімізді дөп басып танымайтын сияқтымыз. Отан тарихын ғылыми танудың жауапты кезеңіне аяқ бастық. «Осыдан не шығар екен?» деп көзбен де, көңілмен де бақылап отырғандар баршылық. Дос – сүйсінетіндей, дұшпан – күйінетіндей ғылыми нəтижелерге қол жеткізуіміз керек. Ұлттық тарихты зерделеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия отырысында Мемлекеттік хатшы М.Тəжин тарих ғылымын қоғамдық-гуманитарлық ғылымдардың көшбасшысы деп бағалады. Бұдан өз басым екі қорытынды шығарып отырмын: бірі – тарих ғылымының күрделі де қатпарлы міндетін атқаруға барша қоғамдықгуманитарлық ғылым өкілдері жегілгені абзал, екіншісі – алдыңғы шепте, басты атқарушы рөлінде тарихшылар тұратынын қаперден əсте шықпасын деймін. С.САРТАЕВ: – Бүгінгі дөңгелек үстел басына жиналғандар арасындағы жалғыз заңгер мен екенмін. Əйткенмен, Елбасы алға қойған Ұлттық тарихты ізерлеу міндетінен қоғамдық-гуманитарлық ғылым саласының өкілі ретінде біз де шет қала алмаймыз. Сіздерге бір тəмсіл əңгіме айтып берейін. 1977 жылы Грузияға барып едім. Сонда олар Одақтық академияның толық мүшесі болған Джавахашвили деген құрметті кісінің 100 жылдығын атап өтті. Ол өзі грузиндердің соңғы патшасының ұрпағы болып келеді екен. Салтанат үстінде «История Грузии» деген кітапты көрдім. Грузин тілінде жəне орыс тілінде. Бұлар көлемі жағынан əртүрлі екен. Мен осының себебін сұрадым. Сонда бір профессор тұрып: «Олай болатын себебі, орыс тіліндегі Грузия тарихы біз туралы орыстар қалай ойласа, солай жазылды. Ал грузин тіліндегі тарихты біз өзіміз туралы қалай ойласақ, солай жазып шықтық», деп жауап берді. Содан сөз реті келген кезде мен айттым: «Халықтың даңқы мен ұлылығы оның жер көлемімен де, санымен де емес, оның əлемдік мəдениетке, əлемдік өркениетке қосқан үлесімен өлшенеді. Əрбір этностың рөлі мен мəн-маңызы осы тұрғыдан бағалануы тиіс. Грузин халқы өз тарихының өне бойында əлемге Шота Руставели, Вахтанг Горгусали, Георгий Саакадзе жəне Иосиф Сталин сияқты аса көрнекті ойшылдар мен қолбасшыларды берді...», дей берген кезімде зал орнынан тұрып кетті. Сталинге бір жылы көзқарас басталған кез еді. Жұрт ду қол соқты. Мен: «Өз пайымым тұрғысынан алғанда, грузин халқы көптеген ұлы этностармен салыстырғанда саны аз болғанымен, бұл халық əлемдік өркениетке қосқан үлесі жағынан басқалармен терезесі тең тұрады», деп өз сөзімді жалғай бердім. Қасымда Əбдуəли Еренов деген досым отыр еді, сол: «Бəрі дұрыс-ау, тек Сталиннің атын бекер айттың ғой», деді. «Қалай десең де Сталиннің ұлылығы талассыз. Ол ұлы диктатор əрі Ресейдің ұлы еңбеккері», деп мен де қоймай жатырмын. Кеңес біткен кезде сол кездегі Грузия компартиясының бірінші хатшысы Э.Шеварднадзе орнынан тұрды да, тура маған қарай келе жатты. Əбдуəли: «Əне, келе жатыр», деді. «Келсін», дедім. Шеварднадзе келіп екі қолын беріп амандасты. Сөйтті де: «Рахмет, вам, за теплые слова по адресу моего маленького народа», деді. Мен тағы да халықтың ұлылығы санның

аздығымен өлшенбейтіні, оның адамзат тарихына қосқан үлесімен бағаланатыны туралы ойларымды айттым. Одан соң осы кеште басқа да грузиндер тарапынан бізге деген қошемет кенде болмады. Сонда, бір жағынан, олардың өз тарихына деген құрметіне сүйсіне таңырқағаным бар еді. Бұл тəмсілді айтып отырған себебім, əрбір үлкен халық болсын, кіші халық болсын, өзінің дара тарихы болады. Басқалардың қолайына жаға ма, жақпай ма, ол басқа əңгіме. Əр халықтың өзінің көрегендері бар, даналары бар. Солардың бəрін қазір жинастыру, сол толағай тұлғаларды елге барша бітім-болмысымен көрсете білу біздің ең үлкен міндеттеріміздің бірі. Ана бір жылы «Шалқар» радиосына барып сөйлегенімде басыма бір ой келді. «Əй, жігіттер, маған архивтеріңде азырақ жұмыс істеуге мүмкіндік беріңдерші. Соның негізінде Қазақстан туралы шындықты өзгеше бір қырынан көрсетіп, бір еңбек жазайын», дедім. Бірақ жігіттер бұл ұсынысымды қабылдамады. Сонымен, «Шалқар» радиосы архивіндегі Қазақстан туралы шындық ашылмай қалды. Мұны неге айтып отырмын? Шындықтың ұлы-кішісі болмайды. Тарихтағы кез келген шындық жарыққа шығуға хақылы. Олай болса, халқымыз туралы барлық шындықты халыққа жеткізу – біздің парызымыз. Бір үлкен шындық мынада, Қазақстанның қай ғасырын көтеріп, қозғап қалсаңыз, сол ғасырдан небір ұлы, ғұлама азамат-

тар табылады. Бір ауыз сөзбен бір тайпа елді бітістірген аузы дуалы билер шығады. Халықтың кемеңгер даналары, батырлары шығады. Соларды халыққа паш етуіміз керек. Жақында «Елім-ай» эпикалық жырының авторы, əз Тəукенің атақты «Жеті Жарғысын» жасауға қатысқан Қожаберген жырауды тамаша атап өттік қой. Мен де сонда екі-үш жерде баяндама жасадым. Осы Қожаберген жырау сияқты халықтың даналары əлі көп. Солар туралы шындықты айту арқылы өз ұлтымыздың ұлылығын көрсетеміз. Шын мəнісіне келсеңіз, қазақ халқы өзінің ұлан-ғайыр жерімен ғана ұлы емес, өзінің даналарымен, тұлғалы бабаларымен ұлы. Солардың көбі халқымызға əлі жетпеген. Олардың атын білетін өздеріңіз сияқты оқымыстылар, тарихшылар, əдебиетшілер ғана. Арасында біренсаран заңгерлер де бар. Мысалы, академик Салық Зиманов билер сотын жалғанның жарығына шығару жөнінде орасан зор жұмыстар атқарды. Конференция өткізіп еді. Біздің билер жүйесі дүние жүзінде баламасы жоқ, өте бір ғажайып құбылыс. Билердің билігіне ешкім араласа алмаған. Би айтты, болды. Тарихымыздағы бұл тағылым да көрсетілуі тиіс. Біздің хатқа түскен тарихымыз өзіміздің айнамыз болуы керек. Ал біздің тарихшылар өйтпейді. Бір еңбектерге қарап отырдым. Онда еліміздің заңдары келтірілген, президенттік басқару жүйесі айтылған. Бірақ сол заңды кім жасады? Жобасын кім жазды? Бірінші болып көтерген кім? Оны айтпайды. Еліміздің тəуелсіздігін жарияладық. Осындай заң қабылдадық дейді. Ал сол заң бойынша кім сөйледі. Оны тағы айтпайды. Азаматтық жөнінде де солай. Тарих – айна болатын болса, жаңағы заңдарды кім жасағанын, мейлі, кім де болса, бір ауыз сөзбен болса да айтып кету керек емес пе? Ешнəрсе тасада қалмауы, қылдай қиянат болмауы керек. Кейінгі

ЎЛТТЫЌ ТАРИХ: «Егемен Ќазаќстан» газеті мен Ш.Уəлиханов атындаєы Тарих жəне этнология

жастар бəрін білуі керек. Тарихты жасауға қатысқан əрбір адамның есімі сол тарихтан көрініс табатын болсын. Сондықтан, менің тарихшыларға айтар қолқам: тарихты айна ретінде тұжырымдап, ондағы халықтың да, тұлғаның да еңбегін айшықтап көрсете білуіміз керек қой деп ойлаймын. Х.ƏБЖАНОВ: – Шынында да, біз мына тарихты зерттеу методологиясы дегенде бұрын тап күресін, қоғамдық формацияларды айтатынбыз. Сұлтекеңнің жаңағы сөзіне қарағанда, жаңа методологияның іргесі, негізі, түп тегі, біріншіден, халық, екіншіден, көшбасшы, көсемдер болса, одан əрі тағы сондай діңгектерін анықтасақ, тарихымыз толық ашыла түсер еді деп ойлаймын. С.САРТАЕВ: – Қазіргі методология дегеніміз – ол марксизм-ленинизм классиктері емес, ол халықтың өзі, халықтың жанд ү н и е с і, х а л ы қ т ы ң қ а л а у л ы тұжырымдауы. Жаңағы грузиндер сияқты, халықтың өз тарихын өзінің ұлтжанды, адал тарихшыларының жазуы. Т.ОМАРБЕКОВ: – Мемлекет тік хатшымыз М.Тəжин көтеріп отырған Ұлттық тарихты зер делеу бағдары тарихымызды өркендетуге мүдделі көп тің көңілінен шықты. Онда тарихымыздағы толғағы жеткен ең басты мəселелерді шешудің тыйымды да практикалық жолы айқын көрініс тапты. Бұрын «жартасқа барып күнде айқай салсақ та», тарихшылар, өз даусымыздың жаңғырығынан басқаны ести қоймаушы едік. Шүкіршілік. Біздің ойымызша, күні бүгінге дейін тарихымызды зерттеудегі көптеген олқылықтар мен тиянақсыздық мемлекет құрушы қазақ халқының өзінің тегі мен оның этникалық аумағының қалыптасу тарихына жете назар аудармауынан орын алып келді. Біз халықтың тарихын зерттеудің орнына оның саяси-потестарлы құрылымындағы жеке тұлғалардың, нақтырақ айтар болсақ, қағандардың, билер мен хандардың, батырлардың, саяси элитаның, ұлт-азаттық қозғалыс жəне мемлекет қайраткерлерінің тарихын зерттеуге баса көңіл бөлуді əдетке айналдырып алдық. Əрине, бұл тарих та бізге аса қажет. Алайда, кешіріңіз, бірақ бұл халықтың өзінің емес, оның ортасынан шығарған жеке тұлғаларының ғана тарихы ғой. Амал қанша, кеңестік жүйеде санамызға берік орныққан интернационалдық сезім əлі күнге дейін бізді халқымыздың этносаяси тарихын белсенді де жүйелі қарастыруға жəне бұл салада көрініс берген ғылыми-зерттеулерді назардан тыс қалдыруға алып келгені рас. Башқұрт зерттеушісі Кузеев өзінің «Происхождение башкирского народа» атты көлемді еңбегін 1974 жылдың өзінде-ақ тоталитарлық жүйенің астанасы Мəскеуден шығарғанын бəріміз білеміз. Ғафуровтың «Таджики» деген іргелі еңбегі ше? Бұған не дерсіз. Халқымыздың рулық-тайпалық құрылымын айтудан үркіп, мұндай еңбектерді, тіптен, тəуелсіздік тұсында да шығара алмағанымызды кімнен көреміз? Бəлкім, бұл олқылықтан арылуға Мемлекеттік хатшының ұсынысымен таяуда ғана Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанынан құрылған Көшпелілер өркениетін зерттеу орталығы көмектесер. Мұндайда мынаны да ұмыта алмаймыз: орталықты ұйымдастыру оңай, ал оның жүйелі де тындырымды жұмыс жасауы Білім жəне ғылым министрлігінің қамқорлығына тікелей тəуелді.

Осы жай ескерілсе дейміз. Мынадай мəселеге де назар аударғым келеді: зерттеле қоймаған маңызды мəселелерге бет бұрудың орнына, біздер, тарихшылар, соңғы жылдары жақсы зерттелген мəселелерді əлі жеткілікті зерттелген жоқ деп сендіруден бір жалықпаймыз. Мысал ретінде өзім көп жылдар айналысқан ұжымдастыру тарихын айтайын. Біліп отырсыздар, бұл əрі аштықтың да тарихы ғой. Бұл тақырып, менің ойымша, жеріне жеткізіле зерттелді. Өйткені, тек менің өзімнің ғылыми жетекшілігіммен осы тақырыптан жиырмаға тарта кандидаттық диссертациялар қорғалыпты. Осы кезеңнен ұстазымыз Кеңес Нұрпейісовтың жетекшілігімен де бірталай адамдар тəуелсіздік тұсында диссертациялар қорғады. Академик М.Асылбековтің, əріптесіміз Қ.Алдажұмановтың да шəкірттері бұл мəселенің демографиялық жақтарын зерттеді. Мəселенің əбден зерттелгені сондай, 2000-жылдардың орта шенінде бұл кезеңнен аспиранттарға беретін тақырып таппай таласатын болғанбыз. Ал енді тəуелсіздік тұсында өмірге келген сол диссертацияларды ешкім оқымай, ғылыми кітапханалар сөресінде шаң басып жатыр. Солай болса да, өкінішке қарай, жақсы зерттелген мəселені əлі де зерттеле қойған жоқ деп көрсету біреулерге қажет болып отырса, қалай қынжылмассың. Мұндайға не деу керек? Менің ұсынысым: тарихшылар хронологиялық тұрғыдан қысқа кезеңдерді зерттеп болған соң ауқымды тақырыптарды зерттеуге көшулері керек. Біздің басты міндетіміз барлық деректерді, мұрағат құжаттарын айналымға

шығару емес, нақты деректер негізінде халқымыздың тиянақты тарихын жазу екенін ұмытпайық. Тағы бір айтпауға болмайтын мəселе – тарихнама деген ғылым саласының кенже қалып келе жатқаны. Бүгінде тарихнамашыларымыз бірінің еңбегін бірі мадақтаудан арыға бара алмай отыр. Сондықтан да бізде тарихи сын өркендемей қалды. Осының салдарынан кəсіби тарихшылардың еңбектерін əріптестері емес, əуесқойлар сынға алатын болып алды. Таяуда ғана белгілі тарихшымыз Зардыхан Қинаятұлының тарихи зерттеулеріне əуесқой тарихшылар еңбектерін қарсы қойған мақаланың жарық көруі осының нақты көрінісі. Ал енді тарихнама неге дамымай отыр десек, ең алдымен, бүгінгі тарихшы кім? – деген маңызды сауалға жауап іздегеніміз жөн болар еді. Біздіңше, бүгінгі тарихшы ең алдымен зерттеуші емес, оқытушы болып қалыптасуда. Күнкөріс қамымен олардың бəрі бүгінде тарихтан сабақ беріп, нан табу жолына түсіп кетті. Мұндай кемшілікті салиқалы мемлекеттік саясат қана дұрыстай

алатынын айтпасқа тағы болмас. Тағы бір айтарымыз, тарихи зерттеулер ғылыми қолданбалы сипатта болуы тиіс. Егер біздің зерттеулеріміз білім беру жүйесінен өзінің нақты орнын таба алмаса, олар жаңа оқулықтар мен оқу құралдарына арқау болмаса, мұндай көп томды немесе көлемді еңбектерді ешкім оқымай, олардың кітапханалар сөресінде шаң қауып жататынын бəріміз де білеміз. Олай болса, ең алдымен, жақсы оқылатын, ұғымға жеңіл жəне тартымды еңбектер жазуға баса ден қоюға тиіспіз. Қ.АЛДАЖҰМАНОВ: – Бүгінгі тəуелсіздік жағдайында ұлттық тарихымыз қалай зерделенуі керек, кеңестік кезеңге деген көзқарас пен сана қалай қалыптасуы керек – осының бəрі, сайып келгенде, зерттеушілерге де, тарихты насихаттаушыларға да ба ғыт беретін, ой салатын жаңа тұжырымдама қажет екеніне меңзейді. Өздеріне халықты біріктіретін, объективті тарих жазу міндеті жүктелгенін ғалымдар қауымы барынша түсінеді жəне қолдайды. ХХ ғасыр тарихы тек ақ немесе қара түспен емес, барлық бояу-реңімен, бүкіл оқиғалар жиынтығы жəне кейіпкерлерімен толық қамтылып көрсетілуі қажет. Мұнда кеңестік кезеңдегі тұлғалар мен оқиғаларға дұрыс баға беріп, түсіндіруге, бір жақтылыққа ұрындыратын субъективті пайымдарсыз, «баррикаданың» екі жағындағылардың да іс-қимылын, неліктен олар əртүрлі қадамдарға барды, оның тағылымы қандай деген ұстаныммен түсіндіруге талпыныс жасалуы керек. Қазақ жеріндегі 20-30-жылдардағы əлеуметтік-экономикалық өзгерістер, оның қиындықтары (ашаршылық тарихы, шаруа көтерілістері, дəстүрлі халық тыныстіршілігіне күштеп енгізілген өзгерістер) бүгінде объективті бағасын алып, жан-жақты зерделенуі қажет. 30-жылдар трагедиясын бірыңғай «жауыз Сталин» мен «жауыз Голощекиннен» ғана көре бермей, жаттанды айыптаулардан арылып, сол кездегі оқиғалардың бəрінің себептері, жергілікті өкімет органдары мен жоғары биліктің, ауылдағы «шолақ белсенділер» мен большевиктердің іс-əрекеттері, КСРО-ның халықаралық қатынастары, олардың 30-жылдар трагедиясына ықпалы жан-жақты талдануы тиіс. Осы жағдаяттарды синхрондық жəне диахрондық зерттеу əдістерін басшылыққа ала отырып, жаңа методологиялық аспап пен көзқарас тұрғысынан пайымдау керек. Кеңестік идеологияның 30-жылдардағы қазақ трагедиясына сылтау еткен «көшпелі шаруалар» ұғымын теориялық тұрғыдан зерттеп, жоққа шығаратын уақыт жетті. Мұны өзіміздің арамызда жүрген кей бір тарихшылар əлі күнге дейін уағыздайды. Ашаршылық трагедиясының себептері – көшпелі шаруашылықта емес, кеңес өкіметі мен большевиктер партиясының теріс саясатының жемісі. Осыған байланысты тағы бір мəселе: қазақ халқының басынан өткерген қайғылы 30-жылдар тарихы да бүгін саудаға түсуде, аяққа тапталуда. Мысалы, «Central Asia Monitor» газетінің биылғы 26-27 санында саясаттанушы Ю.Булуктаев деген біреу ашаршылық трагедиясын, қуғын-сүргін нəубетін зерттеуді мазақ етіп, енді репрессия құрбандарын еске алу күні Ұлы Жеңіс күнін жоқ етеді деген пікірін жариялапты. Қазақ рухына жат көзбен қарайтын мұндай

ғалым-сымақтардың ұлттық тарих туралы пікір айтуының өзі əдепке жатпайды. Сондықтан, ұлттық тарихты ұлттық рухы бар ғалымда�� жазуы керек. 2007 жылы «Дайк пресс» баспасынан Н.Масанов, Ж.Əбілғожин, И.Ерофееваның «Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана» деген кітабы шықты. Кітап дұрыс мақсатқа арналғанымен, ав торлардың қазақ тарихына, оны зерттеушілерге деген жат көзқа расы шектен шығып тұрғаны бір ден байқалады. Онда қазақ тілінен мақұрым авторлар қазақ тілінде шыққан зерттеулер мен кітаптардың бəрін аңыздан құралған деп жоққа шығарады. Өздері орыс тіліндегі, кезінде отаршылардың көзқарасымен жазылған басылымдарды басшылыққа ала отырып, қазақ тарихын сол қалыптан шығармауға тырысады. Осындай келеңсіздікке тойтарыс берілуі қажет. Оған жоғары деңгейдегі зерттеулер ғана тосқауыл қоя алады. 1941-1945 жж. Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысындағы Қазақстан тарихы ұлттық тұрғыдан жаңа көзқараспен жазылуы тиіс. Соғыс жылдарындағы еңбек армиясы, қазақ жауынгерлерінің, ұлттық құрамалардың ерлігі мен майдан жолдары зерделенуі тиіс. Бүгінде соғыс тарихымен, жалпы əскери тарихпен санаулы ғана ғалымдар болмаса, Қазақстанда жүйелі түрде ешқандай мекеме айналыспайды. Қорғаныс министрлігінде отырған жауапты адамдар, мысалы, 106-шы қазақ атты əскер дивизиясы туралы «Ол Қазақстанда белгісіз, ешкім оны білмейді», деп Президент Əкімшілігіне жаңсақ ақпарат ұсынып, Харьков қаласының «жоғалып кеткен» 106-дивизияны біз таптық деген екі тұрғынының дақпыртына дем беруі осының айғағы. Бұл дивизия ғана емес, барлық ұлттық құрамалар туралы Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтында зерттеулер бұрыннан жүргізілген. Мəселе – осындай жұмыстарды оқырманға ғана емес, тиісті билік органдарына да таныстыруда. Ол үшін дұрыс бағыттағы ғылымизерттеу мен оны үйлестіру шаралары қажет. Соғыстан кейінгі Қазақстанның əлеуметтік-экономикалық дамуы, өнеркəсіп кешендері мен олардың сипаты, билік органдарының қызметіндегі қиғаштықтар мен кемшіліктер объективті тұрғыдан қарастырылуы қажет. Себебі, осындай теріс басқару əдістерінің салдарынан 1954-1989 жылдары Қазақстанда орын алған Жетіқара, Риддер, Қарағанды, Теміртау, Шымкент, Жаңаөзен (1989 ж.), Ұзынағаштағы əлеуметтік жəне этностық жанжалдар мен кикілжіңдер бүкпесіз жазылуы керек.


16 шілде 2013 жыл

5

www.egemen.kz

АЌТАЅДАЌТАН – АЌИЌАТЌА институты бірлесіп ґткізген дґѕгелек їстел басындаєы əѕгімеде тарихымызды таразылаудыѕ таєылымды жайлары талќыланды

бос қалуда. Қазір қазақ – қала тұрғыны. Біз ұлттық қауіпсіздік мəселелерін қарастырғанда Ресей, Қытай, Орталық Азия тарапынан болатын миграциялық экспансия каупін атаймыз, бірақ Үндістан, Пəкстан, Бенгалияның да үлкен демографиялық əлеуетін қаперде ұстағанымыз жөн. Қазақстанның Ресейге қосылу тарихы біраз қаузалған, бірақ соның салдары тағы да талдауды қажет етеді. Орыс тілді баспасөз «Қазақстан Ресейдің отары болған жоқ, Ресей қалалар салды, тек миссионерлік, цивилизаторлық миссиясын орындады» деп жазып жүр. Сол сияқты, “қазақ колобрационизм” тарихы. Жəңгір хан, Шаяхметов, Қонаевтың тұлғалығын қалай бағалаймыз? Осы ескі мəселелерге жаңаша жауап беру керек, ал сол жауапқа дерек керек. Ресей тарихнамашылары Ұлы Отан соғысы тарихын же ке шелендіріп алды. Қоңыр фашизм мен Қызыл тоталитаризмнің адамзат алдындағы қылмысы қазір де қатар аталатынын есептен шығармайық. Егер біз «Ұлы Отан соғысы тарихы»

деп атай берсек, онда егеменді мемлекетіміздің қадірін түсіріп алмаймыз ба? Сол сияқты, қазақтар Шығыс Түркістанда (1944 жыл), Еуропаның партизан жасақтарында, Иранда (Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары), Жапонияға қарсы операциясына қатысты. Мұстафа Шоқайдың қилы тағдыры оқулықтарға кіруі керек. Тарихты құлдырату идеологиялық желісіздікке əкеледі. Сол жұмыс біраздан істеліп келе ді. Қайта құрудан бері тарих ғылымының дамуына көп ақша жұмсалды. Көптеген құжаттар алыс жəне жақын шетелдерден əкелінді. Бірақ тарихнама кері тартты. Тарих оқулықтарын қазақша білмейтіндер жаза бастады (Біз, мысалы, С.В.Канның, И.В.Ерофееваның, Н.Е.Масановтың, т.б. кітаптарын атаймыз). Сөйтіп, тарихтың беделін түсіреміз. Соңғы жиырма жылда тарихтан кандидат, доктор болғандарда қисап жоқ. Ал солардың сапасы қандай? Біраз тарихшылар қазақша білмейді, бірсыпырасы əлі ескі тарихнама стереотиптерінің жаттанды шылауында жүр. Біздің тарихшылар ағылшын тілін білмейді, яғни дүниетанымын шектеп келеді. Сондықтан, ғылыми қатынастар да тежеледі. Қазіргі ғаламтор заманында кітаптар ebook версиясында кеше баспаға берілсе, бүгін жарияланады да, дереу өз оқырманын табады. Қазақ тарихшылары заманның осындай жаңашыл талаптарына сай болса екен деймін. Ұлттық тарихымызды зерделеудегі бетбұрыс дер кезінде жасалды деп есептеймін. Əйтпесе, тарих пəнінің емтиханында Абылай ханның атының тісін санатып, тарих ғылымын əбден ойыншыққа айналдырып болып едік. Тіпті, Қазақстан тарихын мемлекеттік емтихандардан алып тастау жөнінде де айта бастап еді кейбір білгіштер. Ең ғажабы, осындай дүмшеліктен құтылуға жол ашылды. Ендігі жерде ақиқат тарихты жазу ұлтшылдық деп саналмайды. Демек, осы мүмкіндікті молынан қамтып пайдаланайық, əріптестер, дегім келеді. Ғ.КЕНЖЕБАЕВ: – Қазақ тарихын оқыту арқылы ұлтымыздың өткен зарлы күндерін, қайғысы мен мұңын білгізіп, қасіретін санасымен түйсіндіріп, бүгінімен салыстыра отырып ертеңіне нық сеніммен қарайтын ұрпақ тəрбиелеу тарихшылардың негізгі міндеті болса керек. Қазақстан тарихы мəселелерін Президент Н.Ə.Назарбаев та өз назарынан тыс қалдырған емес. Елбасы «Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» мақаласында басты бағыттардың бірі ретінде «Қазақстан тарихы бойынша оқу жоспарларын, оқулықтар мен оқу құралдарын талдаудан өткізіп, оқу орындарында Қазақстан тарихын оқытудың мазмұны мен пішінін өзгерту жөнінде» ісшаралар жүргізуді тапсырған болатын. Яғни, тарих ғылымына бұған дейін де сан мəрте көңіл аударылып, оның даму бағыты мен жағдайына деген алаңдаушылық болған еді. Жаңа Талас Омарбекұлы: «Мемлекеттік хатшы М.Тəжиннің баяндамасынан кейін сең бұзылды», деді. Мен айтар едім: «Осы бұзылған сеңнің ағысы енді қалай жүреді?» – деп. Тарихшылар осы мүмкіндікті тиімді пайдаланып, Қазақстан тарихының қоғамдағы орнын асқақтатып, жұртшылықтың отандық тарихқа деген ықыласын арттырып, жаңа бағдарламалар тұрғысында жазылған оқулықтар мен ғылыми еңбектерді жарыққа шығарып, осы пəнге деген қызығушылықты арттыра ала ма? Жоқ, əлде, бұрынғы сарында қалып, «ауызды құр шөппен сүрте береміз бе?» Бұлай деуге де негіз жоқ емес, себебі, жиыннан кейінгі баспасөзде шығып жатқан материалдарды оқып отырсаңыз: «Қазақстан тарихында бұған дейін зерттеу жұмыстары жүргізілмеген бе?» – деп қаласыз. Көпшілік тарихшылар «анау зерттелмеді, мынау зерттелмеді» деп проблемаларды тізбектей жөнеледі. Ал, шындығында, бұлай «жылауға» ешқандай негіз жоқ. Тəуелсіз елімізде кейінгі жылдары кең өріс алған қоғамдық өмірді жаңарту үдерісі тарихи ойсана, жаңаша ойлау мəдениетінің қалыптасуына қолайлы жағдай жасап, тарихшылар қазақ халқы тарихының шешуші проблемаларын жан-жақты шынайы талдап жатқандығы қөзі қырағы көпшілік кауымға аян. Қазақстан тарихының өзекті мəселелерін нақтылау,

бұрындары ғылыми айналымға енгізілмеген түпнұсқалар мен құжаттарды қолға алу, қазақ халқының бай мəдени мұраларын қайтаруға үлес қосқан тарихшыларымыз да аз емес. Істеліп жатқан жұмысты жоққа шығаруға болмайды. Меніңше, мəселені басқаша қою керек. Ең алдымен, бізде зерттелген еңбектерді насихаттау, онымен көпшілікті таныстыру жағы дұрыс жолға қойылмаған. Сондықтан, еліміздің өткені мен қазіргі тарихына терең де байыпты ғылыми талдау жасай отырып, тарихи оқиғалар мен құбылыстарды түсіндіруде озық əдістер мен тиімді технологияларды қолдану жəне халқымыздың тарихын жалпы адамзат құндылықтары деңгейіне көтеру мəселесін шешіп алғанымыз дұрыс болар еді. Қалыптасқан жағдайға орай, Қазақстан тарихының əрбір дəуірлерге сай нақты жүйесі жасалып, материалдарды іріктеудің, оларды баяндаудың жəне оқытудың əртүрлі тəсілдерін үйлестіретін жаңа дидактикалық жүйе қажет. Мұның өзі, түптеп келгенде, Қазақстан тарихын зерделеуде, оқып-үйренуде сандық жəне сапалық жағынан мəнді өзгерістерге əкеледі деп ойлаймын. Бұдан соң, екінші мəселеге – білім беру жүйесіндегі Отан тарихын оқыту ісіне жауапкершілікпен қарау қажеттілігіне көңіл аударуымыз қажет. Нұрсұлтан Əбішұлы тарихтың танымдық-тəрбиелік маңызын жоғары бағалай келіп: «Өте ұғынықты жазылған, шыншыл, баланың отаншылдығын оятатын оқулықтарға қоса, Қазақ елінің тарихы туралы əңгімелер кітаптарын да жазу керек. Көршімізде «История России для детей» деген сияқты кітаптар шығаратын жақсы дəстүр бар. Үйрену керек», – деп тарихтың жас жеткіншектер өмірінен алатын орнын дəл көрсетіп өткен болатын. Ал біз осы межеден шыға алдық па? Өкінішке қарай, мұнда да ұялатындай

жағдайымыз бар. Кезінде «Аруна» баспасы жас ұрпақтың тарихи танымын арттыруға үлес қосатындай, жеткіншектерге арналған, өте жақсы безендірілген Қазақ мемлекеттігі, хандар мен батырларға арналған кітаптар сериясын шығаруды тым жақсы қолға алып еді, соңғы кездері бұдан да көз жазып қалдық. Үшіншіден, оқыту үрдісіндегі тарих пəнінің оқулық мəселесін қолға алып, дұрыстау керек. Шындық сол, бүгінде мектепте де, жоғары оқу орындарында

да тарихты оқыту ескі əдіспен жүріп жатыр. Жаңа көзқарас, жаңа талаптарға сай оқулықтар дайындап алмай əрі қолжетімді ақпараттық технологиялар мүмкіндігін дұрыс, тиімді игеріп алмай-ақ біздің барлық ойымыз Қазақстан тарихының сағат көлемін көбейту жəне Мемлекеттік сынақтан айырылып қалмауға келіп тіреліп жатады. Бұдан басқа Қазақстан тарихында проблема жоқ сияқты, осыған қол жеткізсек, басқа проблемалардың барлығы өзінен-өзі шешілетіндей көреміз. Қазақстан тарихының сағат көлеміне келетін болсақ, мұның барлығы Ұлттық тарихты зерделеу мəселелері жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобының кеңейтілген отырысының 2013 жылғы 5 маусымдағы хаттамасында қарастырылған. Яғни, 2014 жылдың 1 қыркүйегінен бастап тарих емес, соның ішінде техникалық мамандықтарда Қазақстан тарихының сағат жүктемесін көбейту мəселесіне нақты көңіл аударылған. Осы хаттамаға сəйкес 2014-2015 оқу жылынан бастап тарихшы мамандар дайындауға мемлекеттік білім тапсырыстарының көбейетіндігі де қуантады. Ал біз алдымен сапалы оқулықтар дайындамай, электронды оқыту жүйесін жолға қойып алмай, базалық оқулықтарға қосымша нақты материалдармен негізделген хрестоматиялар шығармай жатып-ақ «арбаның алдына түсіп алып», Қазақстан тарихының сағат көлемін көбейтіп, мемлекеттік сынақтар алу арқылы өскелең ұрпақтың бойында елі мен жеріне, тілі мен дініне, салтдəстүрі мен мəдени құндылықтарға деген құрмет пен ұлтжандылық сезімін оята аламыз ба? Осыны ойлайық. Сөзімнің соңында жалпы еліміздің тарихшылар қауымының бүгінгі білім бəсекесіндегі алар асуларының биік болатындығына күмəн келтіргім келмейді. Олардың ел игілігіне еңбек етіп, жас ұрпақтың бойына ұлттық рух пен дəстүрлерді, өркениетті əлем дамуының озық сипаттарын сіңірудегі жалғасып келе жатқан даңқты дағдыларынан танбайтындығына кəміл сенімдімін. С.СМАҒҰЛОВА: – Бүгінгі дөңгелек үстелде көтеріліп жатқан мəселелер тарихшыларға жүктелген маңызды міндеттерді жүзеге асыруды жəне ұлттық тарихтың деңгейін көтеруді мақсат етіп отырғаны өте орынды. Ханкелді Махмұтұлы өз сөзінде үш негізгі мақсатты атап өтті. Ол тарихты насихаттау, тарихты зерттеу жəне тарихты оқыту. Біз өз тарихымызды жете насихаттап жүрміз бе? Бұл мəселеге аса көңіл бөлу қажет сияқты. Тарихшылардың жазғаны тарихты оқитындарға, қызығатындарға жетпей жатады. Əсіресе, ауылдық жерлердегі оқырмандарға тарихшы ғалымдардың мақалаларын алып оқуға мүмкіндіктер жоқ. Оның басты себебі, БАҚ-тың тарихи мазмұндағы мақалаларды жарияламауы. БАҚ өкілдері айтулы мереке немесе бір тұлғаның туған күніне байланысты, оның өзінде көбіне-көп кəсіби тарихшылар емес, əуесқой зерттеушілердің жазғандарын жариялаумен шектелетін жəйттерді жиі кездестіреміз. Тарихи мақалаларды жариялауға ақылы негізде дейтінін де атап өту керек.

Ұлттық тарихты зерделеу мə се лесі мемлекет тарапынан қолға алынғаннан бері ғана мер зім ді баспасөз тарихқа бет бұра бастады. Арнайы тарихи газет шығару да қажет пе деген ой туын дайды. Сондай-ақ, тарихи құндылықтарымызды телеарна аясында кеңірек насихаттау керек. Ол үшін арнайы телеарна ашудың маңызы зор. Телеарналарға ғалымдарымыз жиі сұхбат береді, деректі фильмдерге түседі. Өкінішке қарай, сол ғалымдарымыздың тарихи оқиғаларға қатысты айтқан жақсы ой-тұжырымдарын соны түсірген журналистер «жиендікпен» пай-

даланып кетіп, майын тамызып тұрып өздері қайталап айтқанда таңғаласың. Тарихшыға – қиянат, плагиаттың бір түрі осы болар. Тағы бір айтарым, деректі тарихи фильмдерге байланысты. Телеарналардан көрсетіліп жатқан деректі фильмдердің сюжеттері де, бағыты да бір. Мəселен, бір зиялыға байланысты түсірілген фильмді алайық. Фильмде мұрағаттан алынған бір-екі хроникалық үзінділер немесе фотоға түсірілген деректі материалдар беріліп, сол зиялы туралы екі-үш тарихшыны, кейде əуесқойларды (сол тақырыпты білсін-білмесін) сөйлетеді. Əсерлі болу үшін мұңды əуенмен көмкереді. Мұндай жолмен тұлғаның тарихы ашылды деп айтуға болмайды. Фильмге мемлекет тарапынан қомақты қаражат бөлінеді. Оның сценарийін тарихтан мүлдем хабары жоқ, ғаламтор материалдарына сүйенген қоюшырежиссер жасайды. Бұл, меніңше, дұрыс емес. Қандай да деректі не тарихи мазмұндағы көркем фильмдер түсірілсе де қоюшы-режиссер сол тақырыпты жақсы білетін маман тарихшыны кеңесшілікке алуы керек. Асығыстықпен жасалған іс шала шығады. Енді тарихи зерттеу мəселесіне келсек, қазірде БАҚ-тарда Қазақстан тарихын қайтадан жазу керек деп жарыса айтып, жазып жатыр. Жаңа тарихты жаз дегенде бұл жерде бұрынғыларды жоққа шығаруға болмайды. Мемлекеттік хатшы сол бұрындары жазылған тарихты екшеп, жаңа табылған құжаттар негізінде, жаңаша көзқараста жазуды нұсқап отыр. Яғни, кемшін тұстарымызды толықтыру мəселесін көтеріп отыр. Тарихымыздың белгісіз беттерін ашатын қаншама құжаттық материалдар жақын жəне алыс шетелдердегі мұрағат жəне

кітапхана қорларында сақтаулы. Осы тарихи материалдардың барлығын жинай отырып, елімізге əкелу маңызды. Қазірде бұл мəселе мемлекет тарапынан қолға алынып, ғалымдарымыз шетелдерге жіберіліп, сол жақта жұмыс жүргізіп жатыр. Енді осы əкелген құжаттар мен материалдардың мұрағат сөресінде жинақталып жатып қалмауын қадағалау керек сияқты. Əкелген материалдар тарихшыларға қолжетімді болу үшін оларды жариялау аса маңызды деп санаймын. Бұл рухани құндылықтарымызды елімізге əкелуге, екіншіден, тарихтағы көптеген проблемалық мəселелерге жаңа көзқараспен қарауға, жаңа тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Ал тарихты оқыту мəселесіне келсек, қазірде тарихты жазуға тарихшы мамандармен бірге əуесқойлардың араласуы үлкен қиыншылықтар туғызуда. Қаншама халықты шатастыруға əкелетін кітаптар шығып жатыр. Осы кітаптарды жоғары оқу орындарында студенттер қолданып жүр. Тарихты нағыз маманданған кəсіби тарихшы жазу керек. Ол үшін тарихшы мамандарды даярлауды жақсарта түскен жөн. Х.ƏБЖАНОВ: – 5 маусым Қазақстан тарихшылары үшін ақ түйенің қарны жарылған күнге айналды десек, артық айтқандық емес. Мемлекеттік хатшы М.Тəжин бас болып, Білім жəне ғылым министрлігінің басшылығы қолдау көрсетіп, салиқалы жағдайда өткен алқалы жиында көтерілген мəселелер мен айтылған ойлар саналуан. Солардың ішінде айрықша айдарланғаны – тарихи зерттеулер методологиясын жаңа сапалы биікке көтеру. Жаңа кіріспе сөзімде де айттым, методология ежелден өзекті мəн-мағынаға ие. Бұл түсінікті де. Ғалымның қарымы, ақиқатқа қол жеткізуі бірінші кезекте оның методологиялық ұстанымымен анықталады. Табиғаттың, қоғамның, адамдар қауымдастығы мен сананың болмыс-бітімін, өзгерістерін жəне беймəлім құпияларын ашу үшін əрқашан қатпары қалың деректер мен қисапсыз ақпарат қажет бола бермеуі мүмкін. Есесіне олардың шығу тегін, өзара байланысын, ықпалдастығын, ілгерілеу мен іркілісті бейнелеуін жазбай тану зерттеушіден биік кəсіби даярлыққа қоса, миқазанында қайнату үстіндегі құбылыстың əрбір «клеткасына» сергектікпен, тіпті күдікпен қарауды талап етеді. Бұл – озық методология арқылы қол жететін нəтиже. Методология – ғылыми ақиқатқа жол бастайтын, ізденісті тиімді ұйымдастыратын, зерттеу нысаны мен пəніне тəн заңдылықтарды, қисынды, қайшылықтарды сансалалы диалектикалық байланыс пен өзгеріс динамикасында дəйектейтін ақыл-ой əрекетінің əдіс-тəсіл жиынтығы. Маркстіклениндік ілім тарихты халық жасайды деп үйретті. Негізінен, дұрыс қағида. Бірақ толық емес. Тарихты, біздің ойымызша, халық, тұлғалар жəне геосаяси факторлар түзеді. Осынау үштағанның шешуші рөлі Қазақстан тарихының ұзына бойынан, əсіресе, тəуелсіздік

тұсындағы тарихымыздан тайға таңба басқандай көзге түседі. Біз тарихқа материалистік, идеалистік, формациялық, өркениеттік, т.б. с.с. көзқарастарды жоққа шығармаймыз. Дегенмен, өткеннің барысын, тағылымы мен тəлімін тұлға, халық, геосаяси фактор аясында, солардың ықпалдастығына орайластыра зерттесек, Отан тарихының жаңа мазмұны мен келбетін дұрыс əрі тартымды қалыптастырамыз деген ойдамыз. Біздің халықтың болмысы ізгілікке толы, қашанда ертеңнен күткені жақсылық. Жақсы сөзді жарым ырысқа балаған қазақ бодандықта да, тоталитарлық қыспақта да нағыз тұлғаны құрмет тұтты, төбесіне көтерді. Байлықтың негізі жер деп білгендіктен, Қаздауысты Қазыбек би айтқандай, найзаға үкі тақты, досты сақтай білді, табысқанды, танысқанды ұлықтады. Қазір де осы құндылықтар президенттік ішкі жəне сыртқы саясаттың іргесін қалап тұр. Түйіп айтар болсақ, ұлттық тарихтың ақиқатын ашуға кілт ұстататын методологияның өзі де ұлттың құндылықтарынан жəне ұстанымдарынан туындағаны абзал. Осыған орай менің нақты айтатын ұсыныстарым мынадай: – алдағы 2-3 жыл ішінде зерттелуге тиісті аса өзекті жобаларды анықтау; – нақты жобаны зерттеу аяқталысымен нəтижені жариялау əрі оның кəсіби ортадағы бағалануын тиянақтау; – аса өзекті жобаны, мəселен, та рихты зерттеу методологиясы туралы жобаны, эксперимент ретінде, 2-3 шығармашылық топқа тапсыру; – тарих бойынша жобаны атқарушылар ішінде 5-10 пайызы басқа ғылым саласынан болуын қолдау; – Отан тарихынан басымд��ққа ие бағыттарды, жобаларды, тұжырымдарды түзу. Алда қыруар іс күтіп тұр. Осыған қатысты барша ғалымдар қауымын Ұлттық тарихымызды ақтаңдақтардан арылтып, бұрмалаулардан басын аршып, тұтас та ақиқат шежіре жасау жолында қажыр-қайрат пен ілкімді ізденіс танытуға шақырамын. Дөңгелек үстел материалдарын əзірлеген Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан». АЛМАТЫ. ––––––––––––––––––––––––– Суреттерді түсірген Берсінбек СƏРСЕНОВ.

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Бұл тарих тағылымы, ұлтаралық қатынастардағы келеңсіздіктердің алдын алу үшін қажет. Жалпы, кеңестік кезең тарихын пайымдауда оның тарихи тағылымдары тұрғысынан жеке бір тұлғаны, немесе бір оқиғаны əсірелеп көрсетуден аулақ болған жөн. Бұл Мемлекеттік хатшы М.Тəжиннің де баяндамасында нақты айтылған. Кеңестік кезең тарихы Отан тарихының құрамдас бөлігі ретінде бүгінгі жəне келер ұрпаққа өзінің шынайы тарихымен қызмет етуі қажет. Ə.ҒАЛИ: – Соңғы жылдары тарих саласында бірқатар дағдарыстық келеңсіздік байқалды. Ең алдымен, жаңа Қайдекең айтқандай, Қазақстан тарихы тарихнамасында бірқатар əттегенай баршылық. Қазақстан тарихын кезеңдеу сын көтермейді. Көне заман тарихының айқындалмаған тақырыптары əлі де көп. Мəселен, ғұн, арийлер, тіпті, үйсін жəне қаңлы тақырыбы, олардың қазақ халқының этногенезіне əсері. Сол тұстағы ғұн, үйсін, қаңлы, аландар төл тарихымыздан əлі кеңірек орын табуы керек. Бұл жағдай Отан тарихын байыта түсері сөзсіз. Əлі де аз қамтылған тақырыптардың бірі – қазақ топырағындағы Хазар қағанатының тарихы. Мұсылман дінінің Қазақстанда таралу тарихы, жахил заман аталып келген кезең тарихы да кеңірек зерттеуді қажет етеді. Қазақ хандығының пайда болу тарихы да солай. Біз Жошының трагикалық өмірі мен өлімі туралы тарихи баян жасаған жоқпыз. Орыс хан тарихы, қазақ билеуші династиясы тарихы ертеден көтерілген тақырып еді, бірақ аяқсыз қалды. Мəселен, Батыс жəне Шығыс Еуропа династиялары туралы əулеттер тарихы тəуір ашылған, жүздеген романдар жазылған. Қазақ хандары билеуші династиясының мемлекеттік идеологиясы мен сыртқы жəне ішкі саясаты туралы тарихнамасы аса қажет. Қазақ хандарының сыртқы саясаты, экономикалық жəне сауда саясаты. Сол сияқты Қазақ мемлекетінің экономикалық мүдделері туралы тарихи сараптама жоқтың қасы. Қазақ хандығының саяси жүйесінің дамуы, билер мен уəзірлердің рөлі, сөз еркіндігі, хан сайлау дəстүрі, ханды биліктен кетіру дəстүрі, ашылуы кезек күттірген басқа да мəселелер аз емес. Демографиялық мəселелер тəуір қамтылуда. Бірақ біз сыртқы миграциялар туралы көбірек жазып, ішкі миграцияларды назардан тыс қалдырыппыз. Қазақстанда жаңа тұрғындардың географиясы қалыптасып келеді. Кейбір өлкелерде орыс жұртшылығы қалған жоқ, кейбір өлкелер қайтадан қазақтанып келеді. Ал кейбір аймақтарда қазақтың да, орыстың да саны азайып, үлкен өлкелер


6

www.egemen.kz

16 шілде 2013 жыл

 Туыстық туы – Шəкір Ыбырайұлы, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тікелей қолдауымен ашылып, жұмыс істеп жатқан академия өткен екі-үш жыл ішінде қандай игі істер атқарды десек, берер жауабыңыз қалай болар екен? – Түркі академиясының ұйтқысы да, ұйымдастырушысы да – Қазақстан Президенті. Ғылым ордасы құрылғаннан кейін дүние жүзіндегі атақты түркітанушылардың аты-жөнін, олардың мекенжайын анықтау жұмысын бастады, ғалымдар туралы ақпарат беретін жүйеленген тізім жасауға кірісті. Сөйтіп, академия ғалымдармен тығыз шығармашылық қарым-қатынас орнатуды қолға алды. Қазіргі кезде əлемдегі белгілі түркологиялық орталықтармен жəне үлкен түркітанушы ғалымдардың көбіменен академия байланыс орнатты. Бұл жағдай, біріншіден, академияны шетелге танытуға, оның халықаралық ғылыми ұйым екендігін көрсетуге бағытталса, екіншіден, олардың қандай жұмыс істеп, немен айналысып жатқандығы туралы ғылыми ақпараттарды жинақтау болып табылады. Осының нəтижесінде, соңғы екі жылдан бері Түркі академиясы дүние жүзіндегі белгілі түркітанушы ғалымдарды ғылыми жобаларға тартып, солармен бірлесіп жиырмадан астам түбегейлі ірі тақырыптардың төңірегінде зерттеулер жүргізіп жатыр. Қазіргі кезде қоғамдық-гуманитарлық пəндердің барлық салаларынан, атап айтқанда: тарих, этнография, тіл, əдебиет, фольклор, мəдениет, өнер, философия, дін, экономика мəселелері бойынша Түркі академиясы қырыққа тарта ғылыми-зерттеу еңбекті жарыққа шығарды. Олар бірнеше тізбелі, сериялы басылым ретінде жарық көрді. Атап айтқанда, «Қазіргі түркология», «Түркі оқулықтары», «Түркі сөздіктері», «Түркі ғалымдарының биобиблиографиясы» жəне «Түркі дүниесі» халықаралық альманахы мен «Асыл мұра» түркі антологиясы. Бұл еңбектердің барлы ғы, негізінен алғанда, Түркі кеңесіне мүше төрт мемлекеттің тілдерінде, сондай-ақ, орыс, ағылшын тілдерінде жарық көрді. 2011 жылы Алматыда өткен Түркі кеңесі Бірінші Саммитінің нəтижесі бойынша Түркі академиясына түркі альманахын жəне түркі халықтарының асыл мұраларын қамтитын антологияны шығару міндеті қойылды. Осы міндетті абыроймен атқарып, өткен жылы альманах пен антологияның алғашқы сандарын баспадан шығардық. Биылғы жылы түркі антологиясы түркілік тəрбие мəселесіне арналды. Қазақ, əзербайжан, түрік, татар, өзбек, қырғыз халықтарының тəрбиеге қатысты фольклорлық мұрасындағы жəне көрнекті ойшылдарының, қаламгерлерінің шығармаларындағы үзінділерді көлемі бір мың беттен асатын үлкен кітапқа жинадық. Түркі тəрбиесіне байланысты мұндай ауқымды жұмыс бұрын-соңды болмаған еді. Осылайша, түркі өркениетіне, түркі өнеріне, түркі əдебиетіне, түркілердің көшпелі жəне отырықшы қала мəдениетіне арналған антологиялар келешекте де жарық көреді деп жоспарлап отырмыз. Осы жылғы альманахқа дүниежүзінің түкпір-түкпірінен қазақ, қырғыз, өзбек, түрік, түркімен, əзербайжан, ағылшын, орыс тілдерінде түркілік мəдениетті айшықтап көрсететін үлкен-үлкен ғылыми мақалалар, қымбат деректер жиналды. Бұлардың бəрі түркілік рухты, түркілік дүниетанымды айшықтап тұратындай əсем безендірілді. Биылғы альманах түркілік интеграциялық үдерістер, түркі тұлғалары, түркология ғылымындағы айтулы жаңалықтар, түркі мифтері, түркілердің жылқы мəдениеті, түркілердің музейлік мұрасы, түркі академиясының ғылыми экспедициялары сынды тақырыптарға арналды. Жалпы альманах айдарлары жылда өзгеріп отыратындығын ескерткіміз келеді. – Академия құрылған күннен бастап «Алтаистика жəне түркология» халықаралық журналын шығарып келеді. Жылына төрт саны шығатын басылым қазақ, ағылшын, түрік, орыс тілдерінде жарық көреді. Онда алтаистика жəне түркология ғылымдарының соңғы жетістіктері жарияланады. Авторлары – отандық жəне шетелдік белгілі түркітанушы ғалымдар жəне осы ғылым саласында қаламын ұштап келе жатқан талапты жас мамандар. Біз бұлайша аты əлемге əйгілі үлкен ғалымдармен қатар, жас ізденушілердің зерттеулерін бір журналда жариялау арқылы түркология ғылымында тəжірибе алмасудың, дəстүр жалғастығының, болашақта осы саланы ілгері алып жүретін мамандардың бар екендігін көрсеткіміз келеді. Мұның сыртында академия түркология ғылымындағы соны табыстардың басын біріктіретін көлемі екі баспа табақтан кем емес тезистердің ғылыми жинағын «Түркологиялық зерттеулер» деген айдармен жарыққа шығаруды да қолға алып отыр. Аталған жинақтың алғашқысы былтыр баспа бетін көрсе, биылғы кітап жыл аяғына дейін оқырман қолына тиеді деп үміттенеміз. Бұл – атқарылып отырған ғылыми жұмыстардың нақты нəтижелері. – Бұл басылымдарды тарату жағы қалай іске асып жатыр? – Түркі академиясынан жарық көрген ғылыми еңбектер, альманах пен антология алдымен еліміздегі үлкен кітапханаларға, облыс орталықтарындағы жоғары оқу орындарының кітапханаларына, гуманитарлық бағыттағы ғылыми-зерттеу орталықтарына жеткізіледі. Одан кейін түркі мемлекеттерінің жəне дүниежүзінің түркологиялық бағытта зерттеулер жүргізетін белгілі жоғары оқу орындарына, ғылыми-зерттеу орталықтарына арнайы жіберілді. Қазір академияның атына жер-жерден алғыс хаттар келіп, Қазақстанда құрылған түркологиялық зерттеу орталығына табыс тілеуде. Сонымен бірге, Түркі академиясы түркітанушы ғалымдардың дүниежүзінде қандай зерттеулер жүргізіп, қандай бағытта үлкен нəтижелерге жеткендігін жинақтап

Тїркі дїниесін біріктіретін – рухани ќўндылыќ – дейді Тїркі академиясыныѕ президенті Шəкір Ыбыраев отырады. Бұған қоса, түркі халықтарының тілдік, лингвистикалық сөздік қорын түгендеу мақсатында соның базасын жасауды бастады. Түркі халықтарында бұрын-соңды шыққан, жалпы түркологияда дүние жүзінде жарық көрген зерттеу еңбектердің барлығының библиографиясын жасау мақсатында қазір үлкен 3 том еңбекті даярлап, баспаға бергелі отырмыз. Бұл – түркология саласында нелер істеліп, нелер қойды деген мəселелерді алдымен нақтылап, түгендеп алу үшін керек. Биылғы жылы академия құрылған күннен бастап бірге жұмыс істеп келе жатқан көрнекті ғалымдар: Ресей Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А.Дыбоның, əйгілі шығыстанушы Д.Васильевтің, Татарстан Ғылым академиясының академигі М.Закиевтің, Əзербайжан Ұлттық ғылым академиясының жетекші ғылыми қызметкері, сақ, скиф дəуірінің танымал маманы З.Гасановтың еңбектерін де баспадан шығаруды жоспарладық. Халықаралық деңгейде тəжірибе, ақпарат алмасу мақсатында академия шетелдің белгілі түркологиялық орталықтарымен, жоғары оқу орындарымен, баспаларымен ынтымақтастық жөнінде келісімдерге қол қойды. Осындай келісім үстіміздегі жылы Ресейдегі «Шығыс əдебиеті» баспасымен жасалды. Соның нəтижесінде «Шығыс əдебиеті» баспасынан соңғы жылдарда жарық көрген ғылыми, танымдық кітаптар, түркологиялық бағытындағы зерттеулер Түркі академиясының кітапханасына жеткізілді. Өз кезегінде біз де баспадан шығарған туындыларымызды мəскеулік əріптестерімізге тарту еттік. Түркі академиясы туралы жан-жақты мəліметті оның ресми сайтынан алуға болады. Сайт төрт яғни қазақ, орыс, түрік, ағылшын тілдерінде ақпарат береді. – Түркі академиясы – дүниежүзіндегі түркологиялық жұмыстарды үйлестіріп, оның жеткен нəтижелерін қорытындылап, алдағы істейтін жұмыстарын бағамдап отыратын құрылым дейсіз ғой. Түркі дүниесі түгел бол дегенді жиі айтамыз. Осының ғылыми негізін қалыптастыру жайы қалай жүріп жатыр? – Ауқымды сұрақ қойып отырсыз. Бұл түркі халықтары рухани, мəдени жағынан бірлесу керек, жақын болу керек деген сөз деп білемін. XIX ғасырдың соңында орын алған «түрікшілдерден» XX ғасырдың басындағы оянған түркі халықтарының үлкен ғалымдарының айтқан пікірлерінен XXI ғасырдың табалдырығын аттап отырған біздің қазіргі жағдайымызда бірқатар үлкен айырмашылық бар. Ол айырмашылық – сөз жоқ, біздің одан бері дамыған тарихымыз, өміріміздегі болып жатқан түрлі өзгерістер. Олар бұл сұраққа сол заман тұрғысынан бір өзгертулерін, түзетулерін қосты. Қазіргі жағдайда əлемде түрлі интеграциялық ықпалдастық үдерістер жүріп жатыр. Оның ар жағында үлкен жаһандану мəселесі тұр. Олар – қазіргі кезде бүкіл түркі жəне дүниежүзі халықтарының бүгінгі өміріне дендеп еніп жатқан ұғымдар, үдерістер. Сұрақ жауабын осының аясында қарауымыз керек. Осы тұрғыдан келетін болсақ, «Түркі дүниесі түгел бол» дегенді барлығы бірлесіп, бір мемлекет құрып, бір тілде сөйлеп, бір ұлт болып кету керек деп түсінбеуіміз керек. Бұл – үстірт ұғым. Мұның ешқандай теориялық та, практикалық та негізі жоқ. Бұл – əншейін утопия болып шығады. Осы жердегі мақсат мынау: түркі халықтарының арасындағы мəдени-ақпараттық алмасулар, экономикалық, саяси қарымқатынастар тығыз жүріп жатқан болса, бұдан түркі дүниесі ұтады. Қай мағынада ұтады? Біріншіден, біз өзіміздің үлкен əлемдік тарихтан алатын түркілік тарихымызды тұтастай бағамдауға мүмкіндік

туады. Екіншіден, ортақ тарихи мұрамызды насихаттауға, соның негізінде келешек ұрпағымызды тəрбиелеуге жол ашылады. Түркі халықтарының арасындағы ақпараттық алыс-берістердің барлығы да жақсы жолға қойылатын болса, өзіміздің бүкіл өткен тарихымызды да, бүгінгі жағдайымызды да бағамдап отыруымызға, соның барлығын өзіміз зерделеуімізге болады. Түркі халықтары қазіргі кезде бірбірімен рухани жақын болатын болса, сырттан төніп тұрған үлкен жаһандану залалы, жалпы ұлттың өзін өзі жоғалтып алу, рухани мəдениетінен ажырап қалу деген сияқты қауіп азаяды. Біз адамзат тарихында ешбір мемлекеттен, этностан, халықтан кем емес, өзіне тəн өркениеті, мəдениеті бар ел екенімізді сеземіз. – Кейбір оқымыстылар түркі халықтарының түп тамыры бір дегенге күдікпен қарайтын сияқты. Бұған сіздің байламыңыз қандай? – Иə, ғылым болған соң, əркімнің əртүрлі көзқараста болуы заңды. Оған түрлі себептер бар. Өйткені, əркім əртүрлі деректерді пайдаланады. Əлемде кейбір дерек бойынша – 250, өзге бір мəліметтерде – 200 миллион түркі халықтары бар делінеді. Олар ана жақтан, мына жақтан жиналған бір құранды халық, бір-біріне тілдік, басқа даму жолдарымен ықпал етуі арқылы осындай үлкен этносқа айналды деп дəлелдеу үшін өте мықты деректер керек. Мұны бірер фактының негізінде айта салуға болмайды. Сондықтан түп тамыры бір дегенге күдікпен қарау əзірге болғанымен, бұл – дəлелденбеген нəрсе. Дəлелденбегені – бұл түркі халықтарының бірі сонау Сібірде, Солтүстік Қиыр Шығыста – Якутияда, екінші саласы Батыс Еуропа мен Шығыс Еуропаға дейінгі аралықты мекендеп жатыр. Қуатты түп негізі болмаса, осыншама территорияға таралған халықтардың барлығы да бір-біріне тек тіл, мəдениет арқылы əсер етті деп дəлелдеу мүмкін емес. Ресейлік ғалым С.Кляшторный түркі халықтары бір негізден шықпаған дейді. Бірақ мұндай пікір аса көп емес. Ал түркітанушы ғалымдардың бəрі дерлік түркі халықтары о баста бір негізден, бір түп тамырдан тарағандығына күмəн келтірмейді. Мен де ғалым ретінде осы екінші пікірді қолдаймын. Біз тілдік фактілерді, əсіресе, тілдің этимологиясын зерттеу барысында бұған көзімізді анық жеткізіп отырмыз. – Жаһандану табалдырықтан əлі аттамағандай көрінгенмен, кейбір жағдайларда төріміздің төбесінде отыр десек, сіз бұған қандай қарсы пікір, не рас деген уəж білдірер едіңіз? – Жаһандану дегенді теориялық тұрғыдан айттық. Бірақ ол шындығында біздің өмірімізге кіре бастады. Бүкіл əлемдегі барлық халықтардың қазіргі кездегі жүріс-тұрысы, ақпараттық алмасулары, көретін фильмдері, жейтін тамағы, киетін киімі – қысқасы бəрі-бəрі бір тектес, бір бағытпен келе жатыр. Осы жағдайды біз жаһанданудың тікелей жемісі деп ұғуымыз керек. Мұны бізге біреу басқа бір жақтан əкеліп беріп жатқан жоқ. XXI ғасырдағы қалыптасқан үдеріс бойынша жүріп жатырмыз. Демек, біз қалай болғанда да киім кисек те, тамақ ішсек те, белгілі бір нəрсе туралы ойласақ та бəрінде де ұжымдасып, көпшілік болып жасаған белгілі бір нəтижелерге сүйеніп əрекет етеміз. Даяр қалыптарға кіреміз. Сол қалыптар, даяр нəтижелер кімдікі? Америкалықтардікі ме? Франциялықтардікі ме? Еуропалықтардікі ме? Азиялықтардікі ме деген сауал туған кезде ол əрбір елге жақын болып шығады. Қазіргі көптеген біздің осы өмірімізге кіріп кеткен тамақ ішу үрдістеріміз де, бірқатар киім кию үлгіміз де Еуропа, Американың салты, əдет-ғұрпы, солардың жүріс-тұрысы біздің өмірімізге дендеп кіріп кетті. Демек, жаһандану

дəуіріндегі біздің əлгі қолданып жатқан əдеттеріміз, ғұрыптарымыз материалдық игіліктеріміздің, жүріс-тұрысымыздың реті кімнің мəдениеті үстемдеу болса, адамдар соны ұстанады. Ендеше, біз, түркі халықтары, оның ішінде қазақ халқы үлкен этностардың жасаған нəрсесін тек пайдаланушы, тұтынушы емес, керісінше, біз де оған өзіміздің əдетімізбенен, ғұрпымызбенен, машығымызбенен, дағдымызбенен кіруіміз керек. Сонда адамдар ұлттық ғұрпымен, дағдысымен өмір сүреді. Сол дағдыға біз де өз үлесімізді қосуымыз керек. Оған қосудың бірден-бір жолы – бірігу. Жалғыз қазақ болып, жалғыз өзбек болып, жалғыз түркімен болып қосылу өте қиын. Олай да болатын шығар, бірақ бұл өте қиын шаруа. Ал жалпы түркілер болып біріксек,осындай жаһандануға қарсы тұра аламыз жəне өзіміздің ұлттық бет-бейнемізді мейлінше сақтап қалуға мүмкіндік аламыз. Соның нəтижесінде ғана біз елеулі дəрежеде, өзіміздің үлестерімізді əлемдік үдерістерден көретін боламыз. – Түркі академиясы болған соң, түркі мемлекеттеріне ортақ руханияттар зерттеліп зерделенетіні белгілі. Бұл тұрғыдан келгенде тəуелсіздігін алған мемлекеттер мен Түркия Республикасы арасындағы қарым-қатынас қалай дамып жатыр? – Тəуелсіздік алғаннан кейін түркі мемлекеттерінің арасындағы қарымқатынас өте керемет, үлкен деңгейде дамып кетті деп айтуға əлі ертерек. Бірақ осылардың ішінде қазір төрт мемлекет түркі халықтарының ортақ кеңесін құрып, жыл сайын саммитін өткізіп, мүмкін болғанша саяси, мəдени, экономикалық іс-шараларда бір ортақ шешімдерге келуге мейлінше ұмтылды жəне оның нақты нəтижелері де бар. Сол нақты нəтижелерінің бірі – ТҮРКСОЙ құрылымының болуы. Ол – түркі халықтарының мəдениетін, рухани дүниесін ортақ зерттейтін, насихаттайтын үлкен мекеме. Түркі халықтарының ортақ парламенттік ассамблеясы – ТүркПа құрылымы жұмысын бастады. Түркі кеңесінің жұмысын жүргізіп отыратын хатшылығы жəне осы Түркі Кеңесінің органы болуға тиісті Түркі академиясы түркі халықтардың арасындағы руханият мəселесін зерделейтін, бірден-бір соның нəтижесін шығарып, бүгінгі күнге дейін жеткен жетістіктеріміздің барлығын қорытындылап, алдағы міндеттерді белгілеп отыратын осындай құрылым болуға тиісті. – Ендігі бір үлкен мəселе, өз Отанымыздың латын əріпіне көшу мəселесіне ойыссақ. Қазір бұл туралы əр алуан пікірлер бар. Ең негізгі түйінді əңгімені ға лымдар айтуы тиіс. Жасыратыны жоқ, біраз түркі бауырларымыз бұл қаріпке көшті. Оның алғашқы қадамы басталған тұста біздің елден Ə.Қайдари бастаған оқымыстылар да ат салысқан еді. Елбасының тапсырмасынан кейін латын қаріпіне автор болуға тырысып, мақалалар жазып, əріп құрастырушылар көбейіп кетті. Осыны алқалы отырыста ұлтқа керек, жұртқа қажет деп бір түйінді пікірге келу мəселесін шешу жолы қайсы? Мүмкін Түркі академиясы осыған ұйытқы болатын шығар? – Латын əліпбиіне көшу туралы мəселені Елбасымыз 2025 жылға белгіледі. Бұл – өте тамаша ойластырылған меже. Неге десек, оған дейін Қазақстан халқының 95%-ы мемлекеттік тілге көшеді. Көшіп болғаннан кейін барып латын əліпбиіне өту мəселесі бірлікте қаралатын ұғым. Ал оған дейін біздің айтып жүретін əңгімеміздің тақырыбы тек қана даярлық мəселесі əліпби үл��ісі туралы ғана сөз болуы мүмкін. Елдік іске пікір айту дұрыс. Пікірлердің көп айтылатын себебі мынау, біз қазір қолданып жүрген кирилл əліпбиіндегі таңбаларды латын əліпбиіне ауыстырсақ,

біз латынға көшкен болып есептелеміз. Сонда көптеген кирилдегі таңбаны латынмен ауыстырсақ, мəселені сонда таңбадан-таңбаға ауыстырып көше салу деп ұғады көбі. Осыған байланысты болу керек, əліпбидің үлгісін ұсынатын адамдар да, ғалымдар да көбейіп кетті. Ғалымдар тек қана тілшілер емес, олар техника саласының мамандары да, журналистер де, тарихшылар да, əдебиетшілер де – бұл мəселеге барлық саланың адамдары өзінің пікірін білдіруде. Бірақ қанша жерден сондай үлкен талас-тартыс болғанымен, қанша жерден түрлі пікірлер ұсынылғанымен басты мəселелерді біз ескеруіміз керек. Біріншіден – қабылданатын латын əліпбиі Қазақстанда тұратын тек қана қазақ халқын емес, қазақ тілін оқитын, үйренетін, қазақ тілін білмейтін адамдарға да қолайлы болуы керек. Екінші – шарты, бұл жазу осы күнге дейінгі латын əліпбиін қолданып келе жатқан түркі халықтарындағы кейбір кеткен кемшіліктерді, қателіктерді қайталамауға, олардың тəжірибесін мейлінше ескеруге тиісті. Үшіншіден – бұл тек қана таңба ауыстыру емес, мұны ауыстырған жағдайда экономикалық жағдайды ескеруіміз керек. Біздің өткен мұраларымызды қазіргі латын əліпбиіне көшіру мəселелері, халықтың əртүрлі деңгейіндегі мектеп оқушысынан бастап, орта жастағы, жалпы Қазақстан халқының жас ерекшеліктері, оның кəсібі – осының барлығы да қай кезде, қандай дəрежеде олар өте алады, жаңа əліпбиді қалай игере алады деген мəселелердің бəрі де ғылыми талдаудан өтуі керек. Қай кезден бастап бүкіл газеттер латын əліпбиінде шығады? Айталық, ол газеттерді оқитындар Қазақстанның қай тобы, қандай кəсіптің иелері, олардың жасы? Қазір жастар аса газет оқымайды. Көбінесе газетті оқитындар орта жастағылар. Біздің 2025 жылға межеленген уақытымыз кең, бірақ біз оған дейін мұны талас-тартысқа, əркімнің пікір-сайысына айналдырып қоймай, үлкен мəселелерде бір шешімге келуіміз керек. Талқылау барысында кейбір азаматтар: «Біз латын əліпбиін қазақ тілінің негізінде қабылдаған кезде компьютердегі бар 26 таңбамызбен ғана шығайық, басқа бір қосымша таңба қоспайық», деген пікір айтады. Бұл пікірдің жанды жағы бар. Кез келген жерде, компьютер қолымызға тигенде біз бұл жүйені қолдануымызға қолайлы жағдай туады. Бұл қолайлы. Бірақ оның қолайсыз жағы да бар. Біз 26 таңбаға сыймайтын, қазақтың өзінің төл тілдік дыбысталу жүйесінің барлығы əлгі компьютер қолданысынан шығып қалады. Оны компьютерге қайта қосу үшін тағы ізденіп, қалыптастырып, сөйтіп барып ереже енгізе аламыз. Бұл арада ереже біреу емес, бірнешеу болып кететін түрі бар. Баяғы 42 таңбаны қабылдаған кирилл əліпбиіне байланысты қаншама тіл заңдылығын қарастырсақ, мұнда да солай болғалы тұр. Себебі, қазақтың өзінің төл дыбысталу жүйесіне тəн ə, ө, ү, ұ, і, ң, ғ сияқты бірқатар таңбалар компьютерде болмағандықтан, оның бəрі тек ишаратпенен, қостаңбаменен оқыту жүйесіне мəжбүр боламыз. Ал тілді білмейтін адамға осы мен айтып отырған таңбалардың бірде-біреуі таныс болмаған жағдайда біз тек оны ойша үйретеміз деу өте ауыр, көп қиындық тудырады. Менің топшылауымша, аталмыш жобаның бір кемшілігі осында жатқан секілді. Екінші бір жоба бар. Ол – қазақ тілінің дыбысталу жүйесіне сəйкес таңба жүйесінің қабылдануы. Дыбысталу жүйесіне толық

мүмкіндік беретін таңбалармен қабылдау. Мұның жақсы жағы – тілді үйретуге қолайлы, жазуды мектеп жасындағы балалардан бастап меңгеруге, қазақ тілін білмейтін адамдарға да қазақ тілін тездетіп үйретуге бұл өте қолайлы. Оның үстіне түркі бауырларымыз қазақ тілін оқитын болса, біздің сол қабылдаған əліпбиімізге қарап, қазақ тіліндегі мағлұматтарды түсініп, түйсінуге мүмкіндік туар еді. Мұның сыртында тағы үлкен бір мəселе бар: түркі халықтары ортақ қолданатын əліпби жүйесі. Осы арада бір мəселенің бетін ашып айтқым келеді. Бұл зорлықпен түркі халықтарына таңылып жатқан, болмаса қайтсең де қабылда деп отырған əліпби емес, бұл тек ұсыныс жоба түрінде. Егер ол қабылданған жағдайда біз оны 34 таңба төңірегінде алатын болсақ, өз тілдерімізде жазылған кітаптарды, газеттерді оқуға мүмкіндігіміз болады. Ақпарат алмасу жүйемізге жеңілдік кіреді. Оның үстіне біздің осы күнге дейінгі түркі халықтары бірлесіп жасаған ортақ көне дəуір, орта ғасыр жазба мəдени мұраларымыз бар. Ол мұраны да осындай бір келісілген əліпбимен беретін болсақ, менікі, сенікі демей ортақ мұра ретінде игеруімізге жол ашылар еді. Сондықтан бұл түркі халықтарына ортақ əліпби дегенде біз оны төніп тұрған құбыжық демей, түркі дүниесін жақындататын үрдіс деп қабылдасақ ұтылмаймыз. Бұл тек қана шынайы, осындай бір рухани тұрғыдағы құндылық деп білсек, білімділігімізді көрсетеміз. – Академияның міндеті ғылымға негізделген рухани дүниелерді үйлестіру десек, бұл тұрғыда атқарған қандай жұмыстарыңыз бар? – Бұл сұраққа жауапты жоғарыда қысқаша айттым. Дегенмен, қазіргі академияның жүргізіліп жатқан 20-дан астам ғылыми жобаларының барлығында да үйлестіру жұмысы бірінші негізге қойылған. Алдымен мынадан бастайық, ғылыми жобадағы орындаушы авторлар, орындаушы ғалымдар – əр мемлекеттерден, əр өлкеден, əр жерлерден жиналған дүниежүзіндегі түркітанушылар. Бір ауыз сөзбен айтқанда, олар Еуропадан да бар, Ресейден де, Түркі мемлекеттерінен де, Америкадан да бар. Ал енді осы ғалымдар ғылыми жұмыспен қалай айналысады? Немесе бір тақырыпты біз белгілеп, оны тұтас етіп игеру үшін бірінші кезекте үйлестіру жұмысы қалай жүргізіледі? Ондай үйлестіру жұмысы болмайынша, тұтас бір зерттеу шықпайды. Əр мемлекеттегі ғалымдардың жасап жатқан жұмыстарының басын қоса отырып, үйлестіру жұмысы бір мекемеге, мысалы, Түркі академиясына жүктелсе. Сонда ғана ой ортақ арнада тоғысады. Соның нəтижесін бірге қолдану, бүгінге дейін түркологиядағы жеткен жетістіктерді бəріміз бірлесе отырып қорытындылау, ары қарай не істейтінімізді бірлесіп шешу оң нəтиже береді. Осылай болғанда ғана жұмыстың басы-аяғы жинақталып, оның нəтижесін тек ғалымдар ғана емес, қоғам болып пайдалануға болады. Ұтымды үйлестіру жоқ жерде кімнің не істеп жатқанын, қалай істеп жатқанын, оның нəтижесін кім пайдаланатыны белгісіз болып қала бермек. – Тəуелсіз елдің тарихын қалыптастыруда, яғни ұлт тарихын жазуда түркі дүниесімен ұштастыра отырып, жүйелеу мəселесі туралы пікіріңізді білсек деп едік? Өйткені, біз осы уақытқа дейін батысқа бет бұрып, Абай айтқан шығысымыздан қол үзіп қалдық емес пе. Енді сол олқылықты түркі дүниесімен бірлесе отырып, жаңғыртудың жолы қалай болады? – Қазақ халқының тарихын объективті түрде шын мəнінде əлемдік тарихи үдерістердің контекстінде қарау үшін, біз түркілік тарихқа есік ашуымыз керек. Түркілік тарихтың бүкіл дəстүрін, оның жеткен жетістігін міндетті түрде игеруіміз керек. Онсыз қазақ тарихы ашылмайды деген ұғымдамын. Неге? Себебі, қазақ тарихының кешегісіне үңілетін болсақ, ол – бір жеке дара тұрған тарих емес. Ол түркілік тарихпен бірге өріледі. Бүкіл Азиядағы мемлекеттік құрылымдардың түрлі-түрлі тарихы – жеке қазақтың басындағы тарих емес, ол – түркі халқының басындағы тарих. Бұл түркілік этноспен бізді қоршаған қытай, славян, иран, араб, тағы басқалармен бірге жасалған тарих. Сондықтан ол тарихты шынайы ашу үшін қазақ тарихын объективті, жүйелі, ғылыми тарихқа айналдыру үшін біз міндетті түрде түркі тарихына қарай береміз. Онсыз бізге жеке тарихты шығару қиын. Орталық Азиядағы біздің тарихымызды, арғы дəуірлерді айтпай-ақ қояйық, тіпті көктүріктердің дəуірін айтпағанның өзінде Алтын орда дəуіріне келсек, қазақ тарихы түркілік тарихтан қалай шет қалады? Алтын Орда тарихы дегеніміздің дені түркілік тарих, одан кейін Ақ Орда, Көк Орда, Ноғайлы Ордасы. Мен Орталық Азияны айтып отырмын. Əмір Темірдің құрған империясы, исламның келуі, исламдық үлкен мəдениеттегі түркі ғалымдарының рөлі. Алгебрадағы Хорезмидің, минерологиядағы, жаратылыстану ғылымдарындағы Бирунидің, философиядағы Əл-Фарабидің рөлі, астрономиядағы Ұлықбектің рөлі – бұдан түркі халқы, оның ішінде қазақ халқы қалай шет қалады? Ендеше, сол кездегі ғылымның, мəдениеттің даму деңгейін ескере отырып барып, қазақ ғылымын шығаратын болсақ, қазақ халқының жабайы, көшпелі, мəдениеті жоқ дегенге берік тосқауыл қойылады. Сондықтан қазақ тарихын түркі халықтарының тарихымен бірлестіріп қарау – бірден-бір түзу жол. Бұл іс жүзінде əлемдік тарихи үдерістермен сабақтасу деп түсінемін. – Мазмұнды əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Сүлеймен МƏМЕТ, «Егемен Қазақстан».


www.egemen.kz

16 шілде 2013 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА

Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізеді. Сауда-саттық 2013 жылғы 16 тамызда сағат 11.00-де мына мекенжайда болады: Қостанай қ., Гоголь к-сі, 75. Голланд əдісі «ҚР АШМ АӨК МИК Қостанай облыстық аумақтық инспекциясы» ММ 1. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 102 VP, 2003 ж. ш., Денисов ауданы, Денисовка а., Дорожная к-сі, 1. Бастапқы бағасы – 497770 теңге. Алғашқы бағасы – 4977700 теңге. Ең төменгі бағасы –124600 теңге. Кепілді жарна – 74666 теңге. 2. Ва�� 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 101 VP, 2003 ж. ш. Жітіқара ауданы, Жітіқара қ., Асанбаев к-сі, 51. Бастапқы бағасы – 382888 теңге. Алғашқы бағасы – 3828880 теңге. Ең төменгі бағасы – 95843теңге. Кепілді жарна – 57433 теңге. 3. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 105 VP, 2003 ж. ш. Қамысты ауданы, Қамысты а., Ленин к-сі, 61. Бастапқы бағасы – 382888 теңге. Алғашқы бағасы – 3828880 теңге. Ең төменгі бағасы – 95843 теңге. Кепілді жарна – 57433 теңге. 4. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 181 MD, 2003 ж. ш. Қарабалық ауданы, Қарабалық кенті, Космонавтар к-сі, 16. Бастапқы бағасы – 382888 теңге. Алғашқы бағасы – 3828880 теңге. Ең төменгі бағасы – 94843 теңге. Кепілді жарна – 57433 теңге. 5. Ваз 21213-110-00 автокөлігі , м/н Р 063 MD, 2003 ж. ш. Қарасу ауданы, Қарасу а., Исақов к-сі, 66. Бастапқы бағасы – 574408 теңге. Алғашқы бағасы – 5744080 теңге. Ең төменгі бағасы – 143783 теңге. Кепілді жарна – 86161 теңге. 6. Газ Саз 3507 автокөлігі, м/н Р 757 BR, 1984 ж. ш. Затобол кенті, Терешкова к-сі, 13/1. Бастапқы бағасы – 448945 теңге. Алғашқы бағасы – 4489450 теңге. Ең төменгі бағасы – 112378 теңге. Кепілді жарна – 67342 теңге. 7. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 527 СН, 2003 ж. ш., Наурызым ауданы, Қарамеңді а. Бастапқы бағасы – 497770 теңге Алғашқы бағасы – 4977700 теңге Ең төменгі бағасы – 124600 теңге Кепілді жарна –74666 теңге 8. Ваз 21213 110 автокөлігі, м/н Р 566 CL, 2003 ж. ш. Сарыкөл ауданы, Сарыкөл кенті, Миронов к-сі, 1а. Бастапқы бағасы – 497770 теңге. Алғашқы бағасы – 4977700 теңге. Ең төменгі бағасы – 124600 теңге. Кепілді жарна – 74666 теңге. 9. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 317 CЕ, 2003 ж. ш. Таран ауданы, Таран а., Западная к-сі, 3. Бастапқы бағасы – 574408 теңге. Алғашқы бағасы – 5744080 теңге. Ең төменгі бағасы – 43783 теңге. Кепілді жарна – 86161 теңге. 10. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, м/н Р 059 MD, 2003 ж. ш. Ұзынкөл ауданы, Ұзынкөл а., 60 лет Октября к-сі, 23. Бастапқы бағасы – 497770 теңге. Алғашқы бағасы – 4977700 теңге. Ең төменгі бағасы – 124600 теңге. Кепілді жарна – 74666 теңге. 11. Ваз 21213 110 00 автокөілігі, м/н Р 887 ВС, 2003 ж. ш. Лисаков қ., Победа к-сі, 49. Бастапқы бағасы – 497770 теңге. Алғашқы бағасы – 4977700 теңге. Ең төменгі бағасы – 124600 теңге. Кепілді жарна – 74666 теңге. 12. Ваз 21213 110 00 автокөлігі, м/н Р 582 CL, 2003 ж. ш. Арқалық қ., Абай к-сі, 29. Бастапқы бағасы – 497770 теңге. Алғашқы бағасы – 4977700 теңге. Ең төменгі бағасы – 124600 теңге. Кепілді жарна – 74666 теңге. 13. Ваз 21213 110 00 автокөлігі, м/н Р 645 CL, 2003 ж. ш., Жангелдин ауданы, Торғай а.

Бастапқы бағасы – 344645 теңге. Алғашқы бағасы – 3446450 теңге. Ең төменгі бағасы – 86270 теңге. Кепілді жарна – 51697 теңге. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі «Қостанай облыстық санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығы» РМҚК 14. Қоймасы бар гараж, жалпы алаңы 210,1 ш. м. Əулиекөл ауданы, Құсмұрын кенті, Фурманов к-сі, 13. Бастапқы бағасы – 413458 теңге. Алғашқы бағасы – 4134580 теңге. Ең төменгі бағасы – 93145 теңге. Кепілді жарна – 62019 теңге. «Қостанай облыстық сотының кеңесі» ММ (Қостанай қ., Пушкин к-сі, 100/1) 15. Газ 3110 автокөлігі, м/н Р 083 СВ, 2003 ж. ш. Бастапқы бағасы – 391532 теңге. Алғашқы бағасы – 3915320 теңге. Ең төменгі бағасы – 46876 теңге. Кепілді жарна – 58730 теңге. 16. Газ 3110 411 автокөлігі, м/н Р 166 СА, 2003 ж. ш. Бастапқы бағасы – 391532 теңге. Алғашқы бағасы – 3915320 теңге. Ең төменгі бағасы – 46876 теңге. Кепілді жарна – 58730 теңге. 17. Газ 3110 411 автокөлігі, м/н Р 007 AL, 2002 ж. ш. Бастапқы бағасы – 259568 теңге. Алғашқы бағасы – 2595680 теңге. Ең төменгі бағасы – 31077 теңге. Кепілді жарна – 38935 теңге. «ҚР АШМ АӨК МИК Жангелдин аудандық аумақтық инспекциясы» (Жангелдин ауданы, Торғай а. ) 18. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 304 CL, 2001 ж. ш. Бастапқы бағасы – 236722 теңге. Алғашқы бағасы – 2367220 теңге. Ең төменгі бағасы – 28342 теңге. Кепілді жарна – 35508 теңге. «ҚР АШМ АӨК МИК Денисов аудандық аумақтық инспекциясы» (Денисов ауданы, Денисов а., Дорожная к-сі, 1) 19. Газ 31029 автокөлігі, м/н Р 288 ВС, 1992 ж. ш. Бастапқы бағасы – 70190 теңге. Алғашқы бағасы – 701900 теңге. Ең төменгі бағасы – 8404 теңге. Кепілді жарна – 10529 теңге. «ҚР АШМ АӨК МИК Федоров аудандық аумақтық инспекциясы» (Федоров ауданы, Федоров кенті, Пушкин к-сі, 56) 20. Уаз 31512 автокөлігі, м/н Р 181 АР, 1992 ж. ш. Бастапқы бағасы – 202905 теңге. Алғашқы бағасы – 2029050 теңге. Ең төменгі бағасы – 24293 теңге. Кепілді жарна – 30436 теңге. Голланд əдісі бойынша аукцион өткізудің тəртібі Аукционшы жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын жариялайды жəне жаңа бағаны жариялай отырып, оны мəлiмделген қадаммен төмендетедi. Аукционшы баға жарияланған кезде аукцион нөмiрiн бiрiншi көтерген қатысушының нөмiрiн атайды жəне балғаны соғып, осы жекешелендiру нысаны бойынша оны жеңiмпаз деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендiру нысанының ең төменгi бағасын жариялаған кезде қатысушылардың бiрде-бiреуi осы жекешелендiру нысанын сатып алуға ниет бiлдiрмесе, онда бұл жекешелендiру нысаны аукционнан алынып қалады. Егер бағаны жариялаған сəтте екi немесе одан көп нөмiр бір мезгілде көтерiлсе, онда аукционшы бағаны жеңiмпаз айқындалған сəтке дейiн белгіленген қадам көлемiне көтере

бастайды. Жарияланған қадам аукционның голланд əдiсi бойынша белгiленген қадамға, бiрақ ұлғайту жағына тең болады. Егер бағаны арттыру кезiнде өз нөмiрлерiн бiр мезгiлде көтерген аукционға қатысушы тұлғалардың бiрде-бiреуi оны арттырылған баға бойынша сатып алуға ниет бiлдiрмесе, онда аукционшы жеребе тастау рəсiмiн қолданады. Жекешелендіру нысаны бойынша аукцион, егер оны өткізу сəтіне жекешелендіру нысанын жалғыз қатысушыға сатуға жол берілетін голланд əдіс бойынша үшінші жəне кейінгі сауда-саттықтарды қоспағанда, тек бір қатысушы қатысқан жағдайда өтпеген болып саналады. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) жеке тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, жарғының көшiрмесiн немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тіркеу) туралы куəлігінің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтамасын; банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; 3) кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді-көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Сауда-саттыққа қатысу үшін кепілді жарна ҚР ҚМ «Қазынашылық комитеті» ММ-нің Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментіндегі мына депозиттік шотына төленеді: № KZ900705012170141006, БИК KKMFKZ2A, банк коды 070, СТН 391700270034, БИН 120240011849 КБЕ 11, төлем белгіленген код 171. Өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылғы 16 тамызда сағат 10. 00-де мына мекенжайда аяқталады: Қостанай қ., Гоголь к., 75; 115-бөлме. Қосымша ақпаратты мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7142) 501-511.

САУДА-САТТЫҚ ӨТКІЗУ ТУРАЛЫ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Павлодар мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде сауда-саттық өткізеді Сауда-саттық əкімшілік ғимараттың мына мекенжайында болады: Павлодар қ., Сəтбаев к-сі., 136, 7-қабат, акт залы. Аукцион 2013 жылғы 31 шілдеде сағат 10.00-де болады. Сауда-саттық əдісі – голланд 1.Skoda Super Clas автомашинасы, м.н. S 501 КР, 2002 ж.ш., Павлодар қ., Қамзин к-сі, 35. Баланс ұстаушы – «Павлодар облысы мамандандырылған күзет қызметі басқармасы» ММ. Бастапқы баға – 481 000 теңге. Алғашқы баға – 4 810 000 теңге. Ең төменгі баға – 240 500 теңге. Кепілді жарна – 72 150 теңге. 2.Ваз 21213 автомашинасы, м.н. S 038 КS, 2001 ж.ш., Павлодар қ., Қамзин к-сі, 37. Баланс ұстаушы – «Павлодар облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлыс жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы)» ММ. Бастапқы баға – 133 000 теңге. Алғашқы баға – 1 330 000 теңге. Ең төменгі баға – 66 500 теңге. Кепілді жарна – 19 950 теңге. 3.Ваз 21099 автомашинасы, м.н. S 717 DA, 2002 ж.ш., Павлодар қ., Қамзин к-сі, 37. Баланс ұстаушы – «Павлодар облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы)» ММ. Бастапқы баға – 133 000 теңге. Алғашқы баға – 1 330 000 теңге. Ең төменгі баға – 66 500 теңге. Кепілді жарна – 19 950 теңге. 4.Ваз 21150 автомашинасы, м.н. S 833 VX, 2005 ж.ш., Павлодар қ., Қамзин к-сі, 37. Баланс ұстаушы – «Павлодар облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы)» ММ. Бастапқы баға – 79 000 теңге. Алғашқы баға – 790 000 теңге. Ең төменгі баға – 39 500 теңге. Кепілді жарна – 11 850 теңге. Голланд əдісі бойынша аукцион өткізудің ережесі Аукционшы жекешелендірілетін нысанның бастапқы бағасын жариялайды жəне оны жарияланған қадаммен төмендетіп жаңа баға жариялайды. Аукционшы жарияланған баға жағдайында бірінші болып нөмір көтерген

қатысушының нөмірін атайды, балға ұрумен оны жекешелендірілетін аталған нысанның жеңімпазы деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендірілетін нысанның ең төменгі бағасын жариялаған кезде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендірілетін аталған нысанды сатып алуға тілек білдірмесе, онда жекешелендірілетін бұл нысан саудасаттықтан алынып қалады. Егер баға жарияланған сəтте бір мезгілде екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, онда аукционшы бағаны жеңімпазды анықтау сəтіне дейін тіркелген қадамның шамасына қарай бағаны арттырады. Жарияланған қадам голланд əдісі бойынша сауда-саттықтың белгіленген қадамына тең болуы қажет, бірақ ол арттыру жағына қарай болғаны жөн. Егер бағаны көтеру кезінде бір мезгілде өз нөмірлерін көтеруші сауда-саттыққа қатысушылардың бірдебіреуі оны ұлғайтылған баға бойынша сатып алғысы келмесе, онда аукционшы жеребе тастау түріне жүгінуге хақылы. Жекешелендірілетін нысан бойынша сауда-саттық мынадай жағдайда болмады деп саналады, егер оны өткізу сəтінде пайдаланбаған кепілді жарнасы бар тіркелген тек бір қатысушы қалса, бұған голланд əдісі бойынша үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықтарды қоспағанда, онда жекешелендірілетін нысанды жалғыз қалған қатысушыға сатуға рұқсат етіледі. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды тапсыруы қажет: сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; жеке тұлғалар үшін: төлқұжаттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, сондай-ақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын; Заңды тұлғалар үшін: жарғының нотариалды куəландырылған көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлігінің нотариалды куəландырылған көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі, 010000, Астана қаласы, Сол жағалау, Орынбор көшесі, 8, Министрліктер үйі, анықтама үшін телефон 8 (7172) 74-32-45, мынадай бос мемлекеттік лауазымға конкурс жариялайды: Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің «Дəрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды жəне медицина техникасын сараптау ұлттық орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кəсіпорнының директорына, 050004, Алматы қаласы, Абылай хан даңғылы, 63 мекенжайында орналасқан. Конкурсқа қатысушылар мынадай біліктілік талаптарына сай келуі керек: 1) жоғары медициналық жəне фармацевтикалық білімінің болуы; 2) дұрысында ғылыми дəрежесінің болуы; 3) дұрысында басшы қызметте істеген жұмыс тəжірибесі кемінде 5 жыл болуы; 4) денсаулық сақтау саласындағы нормативтік құқықтық актілерді білу; 5) мамандықтары бойынша біліктілікті арттыру сертификатының болуы. Конкурсқа қатысу үшін мынадай құжаттарды ұсыну қажет: 1) конкурсқа қатысуы жөніндегі өтініш; 2) мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі түйіндеме (резюме); 3) еркін түрде жазылған өмірбаян; 4) білім туралы құжаттың белгіленген тəртіпте бекітілген көшірмесі; 5) еңбек кітапшасының белгіленген тəртіпте бекітілген көшірмесі; 6) денсаулық жағдайы туралы анықтама; 7) жеке куəлігінің көшірмесі. Сондай-ақ саланы дамытуға қатысты қосымша ақпаратты ұсынуға болады (10 беттен аспайтын). Конкурсқа қатысу туралы өтініш пен өтінішке қоса берілетін құжаттарды қабылдау хабарландыру жарияланған күннен бастап 15 күнтізбелік күн өткенге дейін жүргізіледі.

міндетті түрде көрсете отырып, сондай-ақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін заңды тұлғаға бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжаттың түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қай тарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді - көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Павлодар мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-ның мына есеп-шотына төленеді: код 2170176, БСН 120340001459, КБЕ 11, КНП 171, ИИК KZ640705012170176006, БИК KKMFKZ2A, «ҚР ҚМ Қазынашылық комитеті» ММ. Жоғарыда аталған сауда-саттыққа өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін бір сағат қалғанда мына мекенжайда аяқталады: Павлодар қ., Сəтбаев к-сі, 136, 503-бөлме. Анықтама телефоны: 32-50-94.

Акционерное общество «Дорожностроительное управление № 13», 040400, Республика Казахстан, Алматинская область, Енбекшиказахский район, г. Есик, ул. Космонавтов, 9, РНН 091200002663, проводит годовое общее собрание акционеров 15 августа 2013 года в 12 часов 00 минут по адресу: АО «ДСУ-13», г. Есик, ул. Космонавтов, 9, тел. 8-72775-42316, начало регистрации участников 11 часов 00 минут. Повторное общее собрание акционеров состоится 16 августа 2013 года в 12 часов 00 минут. Список акционеров, имеющих право на участие в годовом общем собрании акционеров составлен на 03 июля 2013 года. Повестка дня годового общего собрания акционеров: 1) выплата вознаграждений членам совета директоров за 2012 год; 2) определение аудиторской организации для аудита финансовой отчетности на 2013 год; 3) утверждение годовой финансовой отчетности за 2012 год; 4) распределение чистого дохода; 5) принятие решения о выплате или невыплате дивидендов на одну простую акцию за 2012 год.

Алматы қаласында тұрғын үй сатып алушылардың жаңа пулдарын құрудың басталғандығы туралы хабарландыру «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Қолжетімді тұрғын үй – 2020» бағдарламасы аясында құрылысы басталған үйлерден «таза» əрлеуден өткен пəтерлерді сатып алушылар пулына қатысуға өтініштердің 2013 жылдың 5 тамызынан бастап 5 қазанына (қоса алғанда) дейін қабылданатыны туралы хабарлайды: Алматы қ. Алатау ауданындағы «Ақбұлақ» шағын ауданының батысында Райымбек даңғылының солтүстігінде «Əйгерім-2» шағын ауданында орналасқан көппəтерлі тұрғын үйлерден (1, 2, 3, 4 бөлмелі) 288 пəтер, пəтерлердің құны 1 ш.м. 142 500 теңге. Пайдалануға беру мерзімі: 2014 жылдың маусым айы. Құрылыс объектісі бойынша неғұрлым толығырақ ақпарат алу жəне өтініш беру үшін: Алматы қаласы, С. Сейфуллин д-лы, 498-үй, тел.: 8 (727) 330-76-09, 330-75-90; №1 қызмет көрсету орталығы, Абылай хан д-лы, 91, тел.: (727) 279-25-55; №2 қызмет көрсету орталығы, «Астана» шағын ауданы, 1/10, тел.: (727) 299-47-39, 393-63-69; №3 қызмет көрсету орталығы, Спартак к-сі, 30 (Сейфуллин/Шолохов), тел.: (727) 247-00-12, 247-22-20 мекенжайлары бойынша жүзеге асырылады. Өтініштер «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ салымшыларынан Банктің барлық филиалдарында қабылданады. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үй сатып алушылардың пулын қалыптастыру ережелерімен www.hcsbk.kz вебсайтында «Салынып жатқан тұрғын үйді сатып алу» бөлімінде танысуға болады.

Бос лауазымдар туралы хабарландыру «ҚазМұнайГаз – өңдеу жəне маркетинг» АҚ бос қызмет орындарына орналасуға конкурс жариялайды: 1. Департамент директоры. Біліктілік талаптары: - жоғары кəсіби білімі***, - кəсібі саладағы практикалық жұмыс* өтілі кемінде 7 жыл, - кəсібі саладағы басшы лауазымдағы** жұмыс тəжірибесі кемінде 7 жыл, - Қоғамдағы жəне/немесе үлестес ұйымдардағы жұмыс тəжірибесі кемінде 5 жыл. 2. Қызмет басшысы. Біліктілік талаптары: - жоғары кəсіби білімі***, - кəсібі саладағы практикалық жұмыс* өтілі кемінде 3 жыл, - кəсібі саладағы басшы лауазымдағы** жұмыс тəжірибесі кемінде 1 жыл, - Қоғамдағы, аффилирлендірілген ұйымдардағы, мемлекеттік заңды тұлғалардағы жəне/немесе мемлекеттің қатысуымен**** заңды тұлғалардағы жұмыс тəжірибесі кемінде 1 жыл. 3. Бас менеджер-инженер. Біліктілік талаптары: - жоғары кəсіби білімі***, - кəсібі саладағы практикалық жұмыс* өтілі кемінде 3 жыл, - кəсібі саладағы басшы лауазымдағы** жұмыс тəжірибесі кемінде 1 жыл, - Қоғамдағы, үлестес ұйымдардағы, мемлекеттік заңды тұлғалардағы жəне/ немесе мемлекеттің қатысуымен**** заңды тұлғалардағы жұмыс тəжірибесі

кемінде 1 жыл. 4. Менеджер-инженер. Біліктілік талаптары: - жоғары кəсіби білімі***, - кəсібі саладағы практикалық жұмыс өтілі кемінде 2 жыл, - Қоғамдағы жəне/немесе үлестес ұйымдардағы жұмыс тəжірибесі кемінде 1 жыл. * - жұмыс өтіліне шетелдік магистрлік бағдарлама бойынша оқуы теңестірілуі мүмкін. ** - басшы лауазым - лауазым, лауазымда қарастырылған міндеттерді орындаумен бірге, өзіне бағынышты атқарушыларға басшылық жасайды *** - жоғары кəсіби біліміне МВА магистрі дəрежесі теңестірілуі мүмкін. **** - мемлекеттің қатысуымен заң ды тұлғаларға акцияларының елу жəне одан көп пайызы (қатысу үлестері) меншік немесе сенімгерлікпен басқару құқығында тікелей немесе жанама түрде мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар, оның ішінде ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық даму институттары мен ұлттық компаниялар жəне олардың еншілес ұйымдары теңестіріледі. Жұмыс орны: Астана қаласы, Тұран даңғылы, 1. Түйіндемені 2013 жылғы 19 шілдеге дейін мына электрондық мекенжайға жіберу керек: hrd@kmgrm.kz («Инвестициялық жобаларды іске асыру жөніндегі дирекция»).

Ақпараттық хабарлама «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы (бұдан əрі - Қоғам) «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 51-бабына сəйкес Қоғам акционерлерінің 2013 жылғы 9 шілдедегі кезектен тыс жалпы жиналысының дауыс беру қорытындыларын жариялайды. Күн тəртібі 1. Қоғамның Директорлар кеңесі мүшесінің өкілеттігін мерзімнен бұрын тоқтату туралы. 2. Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшесін сайлау туралы. Қоғам Директорлар кеңесінің мүшесі Л.Қ.Қиыновтың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы Жиналыс отырысы күн тəртібінің бірінші мəселесі бойынша: Дауыс берді: «Қолдап» - 56 702 640 дауыс; «Қарсы» - дауыс жоқ; «Қалыс» - 47 206 дауыс. Қоғамның Директорлар кеңесінің мүшесін сайлау туралы Жиналыс отырысы күн тəртібінің екінші мəселесі бойынша: Берлібаев Данияр Əмірбайұлының кандидатурасы үшін 56 357 266 дауыс берілді. Дауыс берді: Д.Ə. Берлібаевтың кандидатурасы үшін - 56 357 266 дауыс; «Қарсы» - 206 018 дауыс; «Қалыс» - 186 562 дауыс.

«Нұрбанк» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы кепілге қойылған мүліктің сауда-саттығын жүргізеді: Алматы облысы, Ақсу ауданы, Арасан ауылы, Мəмбетов к-сі, № 23а мекенжайы бойынша орналасқан, алаңы 0,4404 га жер телімімен, жалпы алаңы 944,1 ш.м., тұрғын алаңы 531,4 ш.м., емдеу-сауықтыру кешені. Сауда-саттықты жүргізу əдісі: ағылшын əдісі. Сауда-саттық 2013 жылғы 25 шілдеде сағат 11.30-да Алматы облысы, Ақсу ауданы, Арасан ауылы, Мəмбетов к-сі, № 23а үй мекенжайында өткізіледі. Сауда-саттыққа қатысу шарттары: Сауда-саттыққа қатысу үшін өтініш жазу керек жəне төменде көрсетілген шотқа бастапқы бағасының 10 % мөлшерінде кепілді жарнасын аудару қажет. Сауда-саттық нысанның бастапқы бағасы – 15 315608,00 теңге. Сауда-саттықтың жеңімпазы Сенім білдірілген тұлғаның талабы бойынша сауда-саттықтан сатып алынған мүліктің құнын төлеуге қабілетті екенін дəлелдейтін құжаттарды тапсыруға жəне мүлік құнын сауда-саттық аяқталған сəттен бастап 5 күн ішінде төменде көрсетілген шотқа салуға міндетті. Мүлікті сатқан кезде ҚҚС есепке алынбайды. Сауда-саттық бойынша Сенім білдірілген тұлға: Изембаев Берик Айтжанович. Шотың № 2860171KZ8584901KZ000258331 Кепілді жарналарын аудару деректемелері: «Нұрбанк» АҚ-тың Алматы қ. филиалы, СТТН 600500050693, БСН 970841000163, БСК NURSKZKX, Бк 14 Сенім білдірілген тұлға сауда-саттыққа қатысу үшін жазылған өтінімдерді келесі мекенжайда қабылдайды: Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 173, № 203 бөлмеде 2013 жылғы 25 шілде күнгі сағат 10.30-ға дейін. Анықтамалар үшін «Нұрбанк» АҚ филиалының сенім білдірілген тұлғасына хабарласыңыз, тел: 8 (727) 250 67 77, ішкі нөмірі 5132.

«Қаржы академиясы» АҚ келесі лауазымдық бос орындарға конкурс жариялайды:

1. «Қаржы»; «Есеп жəне аудит»; «Экономика жəне менеджмент»; «Жаратылыстану-техникалық пəндер»; «Əлеуметтік-гуманитарлық пəндер» кафедраларының меңгерушісі. 2. Кафедра профессоры: «Қаржы»-1; «Есеп жəне аудит»-1; «Экономика жəне менеджмент»-1. 3. Кафедра доценті: «Қаржы»-2; «Экономика жəне менеджмент»-1; «Жаратылыстанутехникалық пəндер»-1; «Əлеуметтік-гуманитарлық пəндер»-2. 4. Кафедра аға оқытушысы: «Қаржы»-4; «Есеп жəне аудит»-3; «Экономика жəне менеджмент»-1; «Жаратылыстану-техникалық пəндер»-2; «Əлеуметтік-гуманитарлық пəндер»-2. 5. Кафедра оқытушысы: «Қаржы»-1. Құжаттарды қабылдау мекенжайы: Астана

қ., Есенберлин к-сі, 25, 214-бөлме, тел. 8 (7172) 39-83-37, сайт: www.fin-academy.kz Құжаттарды қабылдау хабарландыру жарияланған күннен бастап 30 (отыз) күнтізбелік күн ішінде жүргізіледі. Қажетті құжаттар тізімі: өтініш, кадрларды есепке алу бойынша жеке парағы; өмірбаян; жоғары білімі мен академиялық жəне ғылыми дəрежесі туралы дипломдардың, ғылыми атағы туралы құжаттың нотариалды расталған көшірмелері; қайта даярлау жəне біліктілікті арттыру туралы сертификаттардың көшірмесі (болған жағдайда); анкет; соңғы жұмыс орнынан мінездеме (қажеттілігінше); ғылыми жұмыстар мен өнертабыстарының тізімі (болған жағдайда); № 086 нысанындағы медициналық анықтама жəне флюрография суреті.

Утерянный Акт приема-передачи №916 от 29.11.2006 г. «О передаче объекта в мкр. «Дарын-1», д.47, РГКП «Национальный научно-практический, образовательный и оздоровительный центр «Бобек» МОН РК, выданный территориальным Комитетом государственного имущества и приватизации г.Алматы, считать недействительным.

7

Управление здравоохранения Карагандинской области объявляет конкурс на занятие вакантной должности:

Директора КГКП «Соматический санаторий Карлыгаш» г. Жезказган – 1 единица, г. Жезказган, ул. Абая, дом 3А, контактные телефоны, факс 8 (7102) 722989. Общие квалификационные требования ко всем участникам конкурса: высшее профессиональное образование, при наличии стажа работы по специальности на руководящих должностях не менее 5 лет. Должностной оклад согласно штатного расписания, в зависимости от выслуги лет от 60 347 тенге до 72 204 тенге. Функциональные обязанности: Осуществление руководства и контроля над выполнением задач, поставленных перед государственным предприятием по охране здоровья граждан РК, реализация государственной программы «Саламатты Казахстан» на 2011-2015 годы, выполнение вертикальных программ управления здравоохранения Карагандинской области, эффективное использование кадровых и финансовых ресурсов, управление, планирование, организация контроля выполнения нормативных и директивных документов, регулирующих работу системы здравоохранения, постановлений коллегий, приказов и распоряжений управления здравоохранения. Другие функциональные обязанности, связанные с управлением государственного предприятия. Требования к участнику конкурса: Образование высшее медицинское. Знание Конституции РК, Кодекса РК «О здоровье народа и системе здравоохранения», Гражданского кодекса, Трудового Кодекса РК, Бюджетного

Кодекса РК, Законов РК «О государственном имуществе», «О борьбе с коррупцией», «О государственных секретах», «О государственных закупках», «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности». Знание Стратегии развития Казахстана до 2050 года, государственной программы «Саламатты Казахстан» на 2011-2015 годы. Другие обязательные требования, необходимые для исполнения функциональных обязанностей данной должности. Конкурс проводится в соответствии с Постановлением Правительства Республики Казахстан №1353 от 18.11.2011 года «Об утверждении Правил назначения и аттестации руководителей государственных предприятий, а также согласование его кандидатуры». Необходимые для участия в конкурсе документы должны быть представлены в управление здравоохранения Карагандинской области по адресу: город Караганда, ул. Алиханова, 2, кабинет 4, в течение 15 календарных дней с момента публикации объявления о проведении конкурса в изданиях республиканских средств массовой информации. Кандидаты, допущенные к участию в конкурсе, проходят собеседование в установленном порядке в управлении здравоохранения в течение десяти календарных дней. Программа собеседования включает в себя знание нормативных правовых актов регулирующие отношения в области здравоохранения. Управление здравоохранения Карагандинской области, г. Караганда, ул.Алиханова, 2. Телефон для справок: (8-7212) 41-14-12, факс: 8 (7212) 42-07-02.

Қарағанды облысының денсаулық сақтау басқармасы лауазымдық қызметтің бос орнына орналасуға конкурс жариялайды:

«Қарлығаш соматикалық шипажайы» КМҚК директоры – 1 бірлік, Жезқазған қ., Абай көшесі, 3А-үй, анықтама телефоны, факс 8 (7102) 722989. Барлық конкурсқа қатысушыларға қойылатын жалпы біліктілік талаптары: жоғары кəсіптік білім, басшылық қызметте 5 жылдан кем емес жұмыс өтілінің болуы. Лауазымдық жалақысы қызмет істеген жылдарына байланысты штаттық кестеге сəйкес 60 347 теңгеден 72 204 теңгеге дейін. Функционалдық міндеттері: Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтау бойынша мемлекеттік кəсіпорын алдына қойылған міндеттерге басшылық жасау жəне бақылау жүргізу, Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру, Қарағанды облысының денсаулық сақтау басқармасының тікелей бағдарламаларын орындау, кардрлар жəне қаржы қорларын тиімді пайдалану, денсаулық сақтау жүйесінің жұмысын реттейтін нормативті жəне директивті құжаттарды, алқа қаулыларын, денсаулық сақтау басқармасының бұйрықтары мен өкімдерін басқару, жоспарлау жəне орындалуын бақылау. Мемлекеттік кəсіпорынды басқарумен байланысты басқа да функционалдық міндеттерді орындау. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары медициналық білім, ҚР Конституциясын, ҚР «Халық денсаулығы мен денсаулық сақтау жүйесі туралы», Бюджеттік,

Азаматтық, ҚР Еңбек кодекстерін, «Мемлекеттік мүлік туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Мемлекеттік құпиялар туралы», ҚР «Мемлекеттік сатып алу туралы», «Бухгалтерлік есеп жəне қаржылық есептілік туралы» Заңдарын, 2050 жылдарға дейін гі Қазақстанның даму Стратегиясын, 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын білу. Осы лауазымның функционалдық міндеттерін орындау үшін қажетті басқа да міндеттерді білу. Конкурс Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Мемлекеттік кəсіпорынның басшысын тағайындау жəне аттестаттау, сондай-ақ оның кандидатурасын келісу қағидаларын бекіту туралы» 2011 жылғы 18 қарашадағы №1353 қаулысына сəйкес жүргiзiледi. Конкурсқа қатысу үшін қажетті құжаттар республикалық бұқаралық ақпарат құралдарында конкурс өткізу туралы хабарландыру жарияланған сəттен бастап, 15 күнтізбелік күн ішінде Қарағанды қаласы, Əлиханов көшесі, 2-үй (4-бөлме) мекенжайы бойынша денсаулық сақтау басқармасына тапсырылуы тиіс. Конкурсқа қатысуға жіберілген үміткерлер, əңгімелесуді бекітілген тəртіпте он күнтізбелік күн ішінде Қарағанды облысының денсаулық сақтау басқармасында өтеді. Əңгімелесу бағдарламасына денсаулық саласын реттейтін нормативтік құқықтық актілерді қамтиды. «Қарағанды облысының денсаулық сақтау басқармасы» ММ, Қарағанды қ., Əлиханов көшесі, 2-үй, анықтама телефоны: (8-7212) 41 14 12, факс: (8-7212) 42 07 02.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Шығыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ 2013 жылғы 6 тамызда республикалық мүлікті 2013 жылғы 1 қыркүйектен бастап 1 жыл мерзімге мүліктік жалға (жалдауға) беру бойынша тендер өткізеді Тендер мына мекенжайда болады: Өскемен қаласы, Крылов көшесі, 114. Тендерді өткізу уақыты сағат 11.00-де. Тендерге ұсынылады: 1. Асхана үй-жайы, жалпы алаңы 178,5 ш.м., пайдалы 175,2 ш.м., құралжабдықтарымен (бөлек есептеу бойынша) инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, 30-шы гвардия дивизиясы, 34. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 140,29 теңге. Кепілді жарна - 55650 теңге. Тендер шарты - нысанды қызметкерлер мен студенттерді тамақтандыру үшін пайдалану; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмыс өтілі 1 жылдан астам; - тамақтың түр-түрінің болуы; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмысы бойынша ұсынымының болуы. 2. Асхана үй-жайы, жалпы алаңы 116 ш.м., пайдалы 85,2 ш.м., құрал-жабдықтарымен (бөлек есептеу бойынша) инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, Революционная көшесі, 2. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 140,29 теңге. Кепілді жарна - 36200 теңге. Тендер шарты - нысанды қызметкерлер мен студенттерді тамақтандыру үшін пайдалану; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмыс өтілі 1 жылдан астам; - тамақтың түр-түрінің болуы; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмысы бойынша ұсынымының болуы. 3. Асхана үй-жайы, жалпы алаңы 119,7 ш.м., пайдалы 119,7 ш.м., құралжабдықтарымен (бөлек есептеу бойынша) инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, Бажов көшесі, 7. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 140,29 теңге. Кепілді жарна - 37320 теңге. Тендер шарты - нысанды қызметкерлер мен студенттерді тамақтандыру үшін пайдалану; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмыс өтілі 1 жылдан астам; - тамақтың түр-түрінің болуы; - көпшілік тамақтандыру саласындағы жұмысы бойынша ұсынымының болуы. Жалдау ақысының мөлшерлемесі өзіне коммуналдық қызметтер үшін төлем дерді, ағымдағы күрделі жөндеуге аударымды, тұрақжайға қызмет көрсету төлемдерін кіргізбейді. Бұл төлемдерді баланс ұстаушымен шарт бойынша немесе қызметтер көрсететін ведомстволық күзет, пайдалану, коммуналдық, санитарлық жəне басқа қызметтер тікелей жалдаушы төлейді. Тендер өткізу ережесі Тендер өткізу барысында комиссия тендерлік құжаттамада қамтылған нысан үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын

ұсынған жəне барлық талаптарға сəйкес келетін қатысушыны тендер жеңімпазы деп жариялайды. Егер тіркелген өтінім саны екіден кем болса, онда тендер болмады деп хабарланады. Тендерге қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1) тендерге қатысушы үміткердің тендер шарттарын орындау жөніндегі міндеттемелері көрсетілген өтінім жəне тендер шартын орындау бойынша оның міндеттемелері мен тиісті шартты жасауы; 2) тендер шарты бойынша жапсырылған конвертке салынған ұсыныс; 3) заңды тұлғалар үшін – құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмелері жəне көрсетілген құжаттардың көшірмелерін нотариалды куəландырылған немесе салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті түрді ұсынумен салық төлеушінің куəлігі; жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің көшір мелері, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжат, салық төлеушінің куəлігі жəне көрсетілген құжаттардың нотариат куəландырған көшірмелерін салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті ұсынумен бірге үй кітапшасы; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімінен көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірме-үзінді (серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жағдайында); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариат растаған құрылтай құжаттары; 6) кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі; 7) өтініш беру сəтінде салықтық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама; Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап 10 күнтізбелік күннен кешіктірілмей жасалады. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Шығыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жеке шелендіру департаменті» ММ мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ110705012170169006. БИК KКМFKZ2A, БСН 120240019160, КБЕ 11,КНП 171, «ҚР Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті» ММ-да. Өтінімдер мына мекенжайда қабылданады: Өскемен қ., Крылов к-ci, 114. Анықтама aлy телефоны: 57 00 19, қабылдау бөлмесі 25 69 94. Өтінімдер қабылдау жəне тендер өткізу шартымен жəне тендер құжаттамасымен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін бір жұмыс күні ішінде аяқталады (2013 жылғы 5 тамыз сағат 11.00-де).

Қазақ ұлттық аграрлық университеті Примбетова Гаухар Сериковнаға берген ЖБ-Б № 0181640 дипломы жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын. Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігінің төрағасы Қайрат Қайырбекұлы Лама Шарифке ағасы Бақыт ҚАЙЫРБЕКҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

«Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы Астана қаласының əкімі, газет жанашыры Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетке жəне зайыбы Клара Бекқұловаға аналары ƏСИЯ апайдың қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

Павлодар облысының əкімдігі Астана қала сының əкімі Иманғали Нұрғалиұлы Тасма ғамбетовке туысқаны ƏСИЯ апаның қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша салық департаментінің басшылығы мен ұжымы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы Əнуар Серқұлұлы Жұмаділдаевқа əкесі Серқұл ЖҰМАДІЛДАҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Жазушы Əбіш Кекілбаевтың отбасы Астана қаласының əкімі Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетовке жəне зайыбы Клара ханымға сүйікті ƏСИЯ апайдың дүниеден өтуіне байланысты қайғырып көңіл айтады. «Атамұра» корпорациясы Клара Даумқызы Бекқұловаға анасы ƏСИЯНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша салық департаментінің басшылығы мен ұжымы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінің Ведомстволық бақылау басқармасының басшысы Қатипа Əділжанқызы Райхановаға əкесі Əділжан РАЙХАНОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады.

Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ұжымы Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігінің төрағасы Қайрат Қайырбекұлы Лама Шарифке ағасы Бақыт ҚАЙЫРБЕКҰЛЫНЫҢ дүниеден озуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


8

www.egemen.kz

16 шілде 2013 жыл

 Астана айшықтары

 Республика тынысы: мың бір мысал

Теміртаудыѕ жаѕа ќанаты

ШАРАЙНА

Əлем жаѕалыќтары

Əл-Барадей – Мысырдыѕ вице-президенті Мысырда заңды президент саналатын Мұхамед Мурсиді жақтаушылар шеруі жалғасуда. Олар кеше ел астанасы – Каир қаласының басты көшелерін жауып тастауға əрекеттенді. Осы аралықта МАГАТЭ-нің бұрынғы басшысы Əл-Барадей Египет Араб Республикасының сыртқы істер мəселелерімен айналысатын вице-президенті болып тағайындалды. Мурсиді жақтаушы «Мұсылман бауырлар» қозғалысының өкілдері Əл-Барадейдің кандидатурасына наразылықтарын білдіруде. Ал Синай түбегінде болған атыстан кем дегенде үш адам қаза тапса, 17-сі жараланған.

Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Шаһар тұрғындарын бұл күнде Астанадан жеткен мынадай жағымды жаңалық қуанышқа бөлеп отыр. Үкіметте қаланың 2040 жылға дейін дамуының бас жоспары қаралып, бекітілді. Жоспар бойынша Елбасы еңбек жолын бастаған, ордалы өндіріс ошағы орталығының қашанғыдай жас қалпынан айнымай өсіп-өркендей бермектігі мерейлендіреді теміртаулықтарды. Алдымен айтқанда, аталған уақыт аралығында қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде мүлдем жаңа қалашық пайда болады. 7 ықшам ауданнан құралатын, өндірістік нысандардан аулақтау бұл аумақ 45-50 мың тұрғынның құтты қонысына айналады. Оны осы заманғы үлгідегі əсем көп қабатты ондаған тұрғын үйлер мен зəулім ғимараттар сəу леттендіреді. Соның ішінде 983 мың

Лаѕкестіктер ќўрбаны – таєы 33 адам

метр тұрғын үй, 12 мектеп, 6 ба лалар бақшасы салынбақшы. Сон дай-ақ, денсаулық сақтау, мəдениет, спорт, сауда орындары бой көтереді. Осының барлы ғы Теміртаудың жаңа өрісі қан дайлық болмақтығын көзге

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Білім – сана шыраєы

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

«Егемен-ақпарат».

елестетерліктей. Сəулетшілердің жобасына сəйкес бүкіл құрылыстар Астана үлгі-қалыптарына сай айшықты кейіп-кескіндерімен ерекшеленбек. ТЕМІРТАУ.

Ќара нəсілдіні атќан аќталмауы тиіс Бірнеше мыңдаған адам Нью-Йорк қаласындағы Таймс-сквер алаңына жиналып, қара нəсілді бозбала Трэйвон Мартинді атып өлтірген полиция қызметкері Джордж Циммерманды ақтап алуға қатысты наразылықтарын білдірді. Жиналғандар «Трэйвон Мартин үшін əділеттілік орнасын» жəне «Циммерман кінəлі!» деп ұрандатқан. Кейбіреулер қолдарына Циммерманды түрмеге қамауға шақырған плакаттар ұстап шығыпты. Мұндай акциялар АҚШ-тың Сан-Франциско мен Бостон жəне басқа қалаларында да өткен. Еске сала кетсек, 2012 жылдың ақпанында полиция қызметкері Циммерман төбелесіп жатқан 17 жастағы Мартинді атып өлтірген болатын. Ал бұрнағы күні сот полицияны толықтай ақтап алған еді.

Дарбазада дамыл жоќ

Назарбаев Университетінің жоғары білім беру мектебінде мұғалімдердің біліктілігін арттыру курсының кезекті ашылу рəсіміне орай ҚР білім беру жүйесі туралы ашық лекция өтті. Оған республиканың əр аймағынан 50 мұғалім келіп қатысты.

«Мектепте мұғалімдердің біліктілігін арттыруға барлық мүмкіндіктер жасалған – толыққанды жəне алуан түрлі бағдарламалар мен жетілдірілген инфрақұрылым бар. Біз күрделі конкурс жүргізу арқылы Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Финляндия сияқты білім саласында жетекші орын алатын елдерден ең үздік оқытушыларды жұмысқа тартамыз», – деді жоғары білім беру мектебінің бас атқарушы директоры Аида Сағынтаева. Еске сала кету керек, мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстары осымен үшінші рет өткізілуде. 2011 жылы Кембридж университетінің халықаралық емтихандар департаментінің (University of Cambridge International Examination) жаттық тырушыларымен бірге қазақстандық мектеп оқыту шы ла рына «Сыни тұрғыдан ойлау дағдыла рын дамыту əдістері» курсы ұйымдастырылған болатын. Курс барысында республиканың əр өңірінен жиналған арнайы жəне жалпы білім беретін мектептердің 50 мұғалімі сын тұрғысынан ойлау дағдыларының арнайы əдістерін меңгеріп шықты. 2012 жылы Қазақстанның 12 аймағынан 100 мұғалім біліктілік арттыру курсынан өтті. Айта кететін жайт, курс соңында оқыту нəтижелері бойынша жəне мұғалімдердің зерттеу жұмыстары мен практикалық əрекеттерінен туындаған ғылыми мақалалар жинағы жарық көрді. Курсқа қатысқандардың жаңа идеялары мен зерттемелерін бүгінде тек олардың авторлары ғана емес, сондай-ақ, басқа да қазақстандық мектеп мұғалімдері пайдаланып отыр. Сонымен қатар, былтыр тұңғыш рет жоо басшыларына біліктілік арттыру үшін «Дербестік жағдайында корпоративтік басқарудың үздік практикалары» бағдарламасы жүзеге асырылғаны мəлім. Өздерінің біліктілігін арттыру мақсатында қазақстандық жоо-ның 20 ректоры мен проректоры студент ретінде Назарбаев Университетінде уақытша білім алып шықты. Түлектердің айтуына қарағанда, мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстары тек білім беру сапасын жетілдіретін технологияларды игеру мен ағылшын тілінде дəріс алу мүмкіндігі ғана емес, сонымен қатар, олардың əріптестік бағытта өзара кəсіби тəжірибелерімен бөлісуге өте қолайлы алаң болып табылады.

Иракта жексенбі күні болған бірнеше теракті мен атыстан кем дегенде 33 адам қаза тапты. Кут қаласында мина салынған машина жарылып, одан 9 адам көз жұмса, 42-сі жараланған. Кербелада тағы бір машина жарылып, 4 адам өлсе, 19-ы жараланған. Басра қаласында 3 жарылыс жасалып, ол 8 адамның өліміне, 35 адамның жаралануына əкеліп соқтырған. Киркук, Бакуба, Насирия, Хилла қалаларында да жарылыстар ұйымдастырылған. Мұнда да қаза тапқандар жеткілікті. Лаңкестікке жауапкершілікті əзірше ешкім мойындарына алған жоқ. Жыл басынан бері Ирактағы террорлық əрекеттерден 2600 адам көз жұмса, шілде айы басталғалы бері өлгендер саны 370-тен асып жығылады.

Ќысќа ќайырып айтќанда: Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Біз білмейді екенбіз, Оңтүстікте жұртқа жұмыртқа əлі де жетпейді екен. Мəселен, «Максимум» аймақтық инвес тициялық орталығының ауыл шаруашылығы өнімдеріне жасаған талдау мəліметтеріне көз жү гірт сек, 2012 жылы облыс бойынша ас жұмыртқасына деген қажеттілік 372 284 дана құрайтыны анықталған. Бір ғана Сарыағаш ауданы бойынша 33 892 дана ас жұмыртқасына қажеттілік бар екен. Яғни, жұрттың жұмыртқаға деген сұранысы көп деген сөз. Осы сұранысты қанағаттандыру мақсатында Сарыағаш ауданында «Жұмыртқа өндірісін ұйымдастыруға» бағытталған жо баның ашылу рəсімі өтті. Оған Оңтүстік Қазақстан облысы əкімінің орынбасары Сапарбек Тұяқбай мен облыстық мəслихаттың депутаты, кəсіпкер азамат Əбілқасым Досболов қатысып, жаңа жобаның тұсауын кесті. Бұл жобаның иесі – «Сарыағаш құс» ЖШС. Жобаға бюджет есебінен «Максимум» аймақ тық инвестициялық орталығы 5 жыл мерзімге 7 пайызбен 40 млн. теңге қаржы бөліпті. Жоба мақсаты – облыстағы ас жұмыртқасына деген қажеттілікті қанағаттандыру болып табылады. Міне, енді Сарыағаш ауданының Дарбаза ауылында ашылған құс фермасы облыс қажеттілігін қанағаттандыру

үшін өз үлесін қоспақ. – Біздің фабрикада бүгінде 20 адам жұмыс істейді, – дейді «Сарыағаш құс» ЖШС директоры Мұрат Талман. – Келешекте 60-70 адамды жұмыспен қамтамасыз етеміз деп жоспарлап отырмыз. Қазір 43 700 тауық бар. Күніне 3840 мың дана жұмыртқа жинаймыз. Оны көрші жатқан Мақтаарал, осы Сарыағаш аудандарының тұрғындары тұтынып отыр. Алдағы уақытта фабрика толық қуатына қосылған кезде күніне 120 мың жұмыртқа алып, басқа да аудан жəне көрші облыстарды қамтамасыз етеміз деген ойымыз бар. Жұмысшыларымыздың орташа айлығы 35-40 мың теңге көлемінде. Олардың барлығы дерлік осы Дарбаза ауылының тұрғындары. Болашақ жоспарымыз туралы айтар болсақ, алдағы уақытта осы жерден жем өңдейтін зауыт ашсақ, сосын тауық етін өндіретін цех ашсақ деген жоспар бар. Қазір біз тауықтың «Қоңыр» деген тұқымын асырап жатырмыз. Сонау балапан кезінде «Шымкент құс» фабрикасынан əкелгенбіз. Өз кезегінде мемлекет тарапынан бізге көмек ретінде субсидия берілген. Келешекте жұмыртқаға да беріледі, бірақ ол үшін жылына 20 млн. дана өндіру керек.

 Грузия мен Вануату дипломатиялық жəне консулдық қарымқатынас орнатты. Тиісті келісімге екі елдің БҰҰ жанындағы өкілдері Нью-Йоркте қол қойды. Келісімде тараптардың бір-бірінің аумақтық тұтастығы мен егемендіктерін танитыны атап көрсетілген.  Белгілі америкалық мотоциклші Билл Уорнер жылдамдық рекордын жаңарту əрекеті кезінде қаза тапты. 44 жастағы Уорнер арнайы жасалған мотоциклде 482 шақырым жылдамдықты бағындырмақшы болған еді. Ол 450 шақырым жылдамдық алған кезде көлігін басқара алмай жолдан шығып кеткен.  Екі британ солдаты Уэльс аумағындағы Брекон-Биконс ұлттық паркінде өткен оқу-жаттығулары кезінде ыстыққа шыдай алмай көз жұмған. 14 шілде Ұлыбританияның көптеген аумақтарында өте сирек кездесетін аптабымен ерекшеленген.

Ресей-ГФР: жансыздар алмасуєа дайын ГФР-де Ресейдің пайдасына шпиондық жасады деп сотталған ерлі-зайыпты Андреас жəне Хайдрун Аншлагтар Ресейде сондай қылмыспен тұтқында отырған Валерий Михайловке айырбасталмақ көрінеді. Мұны Аншлагтардың адвокаты қуаттап отыр. Бұл мəселе Ресей президенті Владмир Путин мен ГФР Канцлері Ангела ��еркель арасындағы жеке кездесу барысында талқыланыпты. Мұндай айырбас туралы əңгіме үстіміздегі жылдың басында қозғалса, ГФР Ресейге Аншлагтарды ФСБ-нің бұрынғы қызметкері Валерий Михайловпен айырбастауды ұсынса керек. Ол кезінде АҚШ-тың пайдасына жансыздықпен айналысып келіпті.

Жўмыртќа жаєып жіберді Польша президенті Бронислав Коморовский Украинаның Луцк қаласында сапармен болған еді. Əулие Петр мен Павлдың костеліндегі мессадан кейін Польша президенті жұртшылықпен əңгімелесуге шығады. Ол жиналғандардың қолын қысып келе жатқан кезде бір бозбала Коморовскийдің иығына жұмыртқа жағып жібереді. Күзет қызметі бозбаланы шұғыл ұстайды. Одан кейін не болғаны белгісіз. Белгілісі – президент былғанған киімін жаңасына айырбастайды. Коморовскийдің Украинаға сапары Волынскідегі қан-қасаптың 70 жылдығына байланысты жасалған еді.

Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданы. ––––––––––––––

Суретті түсірген Арман ƏБДІРАШҰЛЫ.

«Астана Опера» мемлекеттік опера жəне жəне балет театры төмендегі бос лауазымдарға орналасуға конкурс жариялайды: 1. хордың əртістеріне: - Сопрано партиясына; - Альт партиясына; - Тенор партиясына; - Бас партиясына; 2. симфониялық оркестр əртістерінің мына топтарына: - ішекті ысқы аспаптар; - үрлемелі ағаш аспаптары; - үрлемелі жез аспаптары; - ұрмалы аспаптар; - арфа; 3. балет əртістеріне: - кордебалет əртісіне; - балеттің жетекші жеке орындаушысына; 4. операның жеке орындаушыларына: - Сопрано; - Меццо-сопрано; - Тенор - Бас-Баритон; - Бас. Конкурсқа қатысқысы келетін үміткерлер мынадай құжаттарын тапсырады: - конкурсқа қатысу жөніндегі өтініш;

Дипломатиялыќ иммунитетінен айырылды

- үміткердің портреттік фотосуреті (*jpg форматындағы файл) ‒ 3х4 см.; - төлқұжат немесе жеке құжаттың; - кəсіби оқу орнын бітіргендігі жөніндегі дипломның көшірмесі; - түйіндеме. Бос лауазымдарға орналасуға конкурс өткізу орны, мерзімі туралы, сонымен қатар конкурстың үміткерлеріне қойылатын талаптар жөнінде ережемен мына сайт арқылы танысуға болады: www.astanaopera.kz.. Бос лауазымдарға орналасуға конкурсқа қатысу жөніндегі өтінішті astanaopera. hr@gmail.com электрондық почтасына жіберу қажет, немесе мына мекенжайға: Қазақстан Республикасы, 010000, Астана қаласы, Қонаев көшесі, Тұран даңғылының қиылысы, «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театры». Қосымша ақпаратты мына телефондар арқылы алуға болады: (8 7172) 709 610, 709 582.

Өзбекстан президенті Ислам Каримовтің қызы Гүлнара өзбек басшылығының шешімімен дипломатиялық иммунитетінен айырылды. Бұл туралы «Би-Би-Си-дің орыс қызметі» хабарлады. Бұған өткен маусым айының ортасында Францияда Г.Каримованың екі пəтеріне тінтулер жүргізілуі себеп болған. Г.Каримова 2010-2012 жылдары Өзбекстанның Испаниядағы елшісі болғаны белгілі. Содан кейін Өзбекстанның БҰҰ-дағы өкілі болды. Қазір ол бұл қызметінен де босатылыпты. Швейцария прокуратурасының талабымен Г.Каримоваға ақшаны жылыстатты деген айып тағылып отыр. Президенттің қызының есеп-шоты да тұтқындалған сияқты. Бұл істердің бəріне Гүлнараның көмекшісі Əлішер Ергашевтің қатысы бар делінуде. Интернет материалдары негізінде əзірленді.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 4 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №102 ek


16072013