Page 1

24 саєат №93 (28317) 14 МАМЫР СƏРСЕНБІ 2014 ЖЫЛ

Өңір өмірі

Ауыл азаматтарымен ажарлы Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Бүгінде «Шəушен» шаруа қожалығының игілікті тірліктерін бір Жамбыл облысының жұрты ғана емес, бүкіл ел біледі. Ағайынды Қали, Сайрамбай жəне Мейрамбай Дөненбаевтардың елге жасап отырған жақсылықтарын, қайырымды істерін бұл жақтың адамдары аңыз қып айтады. Шынында «Ауылына қарап азаматын таны» деген, бұл азаматтардың кіндік қаны тамған ақ басты Алатаудың етегінде жатқан Жарлысу бұл күнде төрт құбыласы сай, ең ажарлы, көрікті ауылдың бірі десе де болғандай. Ағайынды іскер жігіттер мал шаруашылығын дамытып, ауыл жастарына жұмыс тауып беріп отырса, қайбір жылы əр малшысына жеке-жеке үй, қора-қопсы соғып беріп, елдің үлкен алғысын алған. Дөненбаевтардың елге жасап жүрген жақсылықтары бір бұл ғана емес. Осы ауыл төрінен орын тепкен айы аспанмен таласқан Алла үйі, медресе, екі қабатты интернат үйі, мектеп (қаржылай көмек көрсеткен), бəрі-бəрі осы жігіттердің демеушілігі арқасында пайда болды. Қазір бұл еңселі ғимараттар көздің жауын алып, жап-жасыл ауылдың көркін тіптен ашып тұр. Енді, міне, Жеңіс мерекесі күні «Шəушен» шаруа қожалығының төрағасы Сайрамбай Дөненбаев

Жарлысу ауылынан 1932-1933 жылдардағы ашаршылық құрбандары жəне 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы жауынгерлеріне арналған ескерткіш ашты. Ескерткіш маңы аббаттандырылып, субұрқақ орнатылып, бұл іске бас-аяғы 50 миллион теңге жұмсалды. Елді

Ырыс алды – ынтымаќ Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына Қазақстан халқы Ассамблеясының өткен XXI сессиясына байланысты хаттар мен жеделхаттар келіп түсті, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. балаларымыздың болашағы зор, ал бізде салт-дəстүр, мəдениет пен тіліміздің бай мұрасы сақталатынына берік сенім бар», деп жазады автор. Шығыс Қазақстан облысындағы орыс этномəдени бірлестігінің төрағасы Н.Зайцев өңірдегі барлық этномəдени бірлестіктер атынан елдегі татулық пен қоғамдық келісімнің нығайтылғаны үшін алғыс білдірген. Ол мемлекет эконо микасының дамуына, этносаралық қарым-қатынастар мен азаматтық тең құқықтылықтың нығаюына шығысқазақстандықтар бар күш-жігерін жұмсайтынына сендіреді. Осы пікірге домбырашы, Семей қаласының тұрғыны Ольга Сағындықова да қосылып, өзіне бүкіл ел-жұрт алдында өнер көрсетуге мүмкіндік берген сессияға қатысқанына қуанышты екенін білдіреді. Тараз қаласындағы «Шиват Цион» еврей этномəдени бірлестігі төрағасының орынбасары, №2 мектептің директоры С.Гурская өзі басшылық ететін оқу орнында 37 ұлттың баласы оқитынын айтады. (Соңы 2-бетте).

Сенат отырысыныѕ кїн тəртібі белгіленді

Қасым-Жомарт Тоқаев төрағалық еткен Сенат бюросы палатаның 15 мамырдағы отырысының күн тəртібін пысықтады, деп хабарлады Сенат баспасөз қызметі.

Сенат отырысында бес мəселені қарау жоспарланды. Депутаттар əуе шабуылына қарсы қорғаныстың бірыңғай өңірлік жүйесін құру туралы Қазақстан мен Ресейдің келісімін ратификациялау туралы заң жобасын, «Инновациялық технологиялар паркі» инновациялық кластері туралы» заң жобасын жəне заңнамаға инновациялық кластер мəселелері бойынша тиісінше түзетулер енгізу туралы заң жобасын бірінші оқылымда қарайтын болды. Сенаторлар заңнамаға қылмыстық жолмен алынған кірістерді

ескерткіш сол марқұмдарға деген құрмет. Сүйектері əр қиырда қалған сол боздақтарды бүгінгі жастар еске алып, осы ескерткішке келген сайын рухтарына құран бағыштап жүрсін. Кейінгі ұрпақ елдің басынан қандай қиын жағдайлардың өткенін сезініп,

Жағымды жаңалық

Президент поштасынан

Астанада өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының XXI сессиясына қатысушылардан Мемлекет басшысы атына жылы лебізді хаттар, сондай-ақ, Қазақстан халқының бірлігі күні мерекесіне байланысты құттықтаулар толассыз келіп түсуде. Өз хатында Қостанай облысындағы Сарыкөл ауданы халық театрының жетекшісі жəне режиссері В.Стародуб Ассамблея жұмысына тікелей қатысу оның маңыздылығын мүлде басқа қырынан ұқтыра түсетінін айтады. «Ыстық ықылас, достық, еліміздің жарқын болашағына деген сенім ахуалы əрдайым жадымызда сақталады. Бірге өткізген көп жыл ішінде тағдырымыз, өміріміз етене тоғысып, біз біртұтас қоғамға айналдық», делінген хатта. Орал қаласындағы «Вайнах» чешен-ингуш мəдени-ағартушылық қоғамының төрағасы Д.Саратов тұрақтылық пен өркендеу кепілі болып отырған Қазақстан халқы Ассамблеясының бірегей ұйым екеніне назар аударған. «Бірлікке саналуандылық арқылы бару бағытының дұрыстығын уақыт дəлелдеп берді. Біздің

жаппай ашаршылық жайлаған сол бір зұлмат жылдары осы төңіректегі ауылдардан небəрі 70тей отбасы ғана аман қалған екен. Ал Ұлы Отан соғысы басталғанда Жарлысудан 200-ге жуық азамат майданға аттанып, соның 80-ге жуығы ғана қайта оралыпты. «Бұл

заңдастыруға (жылыстатуға) жəне терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасын бірінші оқылымда қарауды көздеп отыр.

«Сықиған СҚ»... «Социалистік Қазақстан» кезінде біздің газетке жамылатын атаулардың бір сипаты осылай болып келетін. Мемлекетіміз халықтың мемлекетіне айнала бастағанын мойын дамайтындардың, БАҚ атаулы билік біткенге қалайда оппозицияда тұруға тиіс деп санайтындардың санатынан қазір де біздің басылымды «өкіметтің газеті» деп сөйлейтіндер табылып қалады. Жұрттың бəрі бірдей жапа-тармағай оқи бермейтін болғандықтан басқа газеттер басуды ойына да алмайтын сала құлаш заңдарды бет-бет етіп жариялап жататынымыз рас, билік тынысын танытатын ресми дүниелерге тиісінше орын беріп тұратынымыз да рас, шенеуніктердің аз ғана бір бөлігінен басқа жан баласына қажеті жоқ «Бос əкімшілік мемлекеттік лауазымдарға орналасуға конкурстар туралы хабарландыруларға» да орын табуға тиісті екеніміз жəне рас. Онсыз болмайды да. Бір жағынан, мем лекет саясатын ұғындыру

қаншама азаматтарымыздың елді қорғауда аянбай күрескенін білсін. Солардың ерлігі жас ұрпаққа өнеге болсын деген ниетпен осы ескеркішті аштық», дейді бұл жөнінде Сайрамбай Дөненбаев. Міне, осындай атпал азаматтар тұрғанда ауыл еңсесі ешқашан

елмен ќауышатын болады

мін детін елдің бас басылымы мойнына алмаса басқалар мұны атқармайтыны айдан анық. Екінші жағынан, мұның өзі газеттің оқырман үшін тартымдылығын төмендетуі мүмкін екендігін ескермей тағы тұра алмаймыз». Бұл жолдарды «Етжеңді» «Егемен Қазақстан» - 2001» жинағына алғысөзімізде жазған екенбіз. Газетті оқырманға жақында та түсудің жолдарын қа расты ратынымызды айта келіп, «Осы орайда жасалып жат қан ша ралардың арасынан жұртшылық ай сайын соңғы аптаның сəрсенбісінде тағатсыздана тосатын «етжеңді» нөмірлерді алдымен айтуға болар еді» дегенбіз сонда. Одан бері де аттай зулап он төрт жыл өте шықты. Бұл кезеңде «етжеңді» елмен əбден етене болып, басылымның оқы лымдылығын

анағұрлым арттыра түсті. «Егемен Қазақстан» таралымының бүгінде 200 мың нан асып кетуінде айтары мына өмірде қам-қарекеті бір бітпейтін де қоймайтын қымқуыт тіршіліктің аумағынан асып, кешегімізді, бүгінімізді, ертеңімізді бағамдайтын, ой-өрісімізді кеңейтіп, бой-өремізді биіктететін тұрлаулы тақырыптарды алтын арқау етуші осындай нөмірлердің үлесі үлкен. Ел өңірлеріндегі оқыр мандармен кездесулер кезінде «Етжеңдіні» неге жиі шығармайсыздар? Айдың соңғы сəрсенбісін күтіп жүреміз» деген сыңайдағы тілектерді де талай естігенбіз. Енді, міне, қалың жұртшылықтың сол ұсынысын да жүзеге асырудың сəті түсіп отыр. Бүгіннен бастап Сіз, қадірменді оқырман, газетіміздің «етжеңді» нөмірлерін екі рет сəрсенбінің

Оймақтай ой Жақсы деген кісінің алды-арты нұр болар.

(Соңы 4-бетте).

сəтінде – ай ортасында жəне айдың соңғы аптасында қолға алатын болдыңыз. Бұл нөмірлер де, əрине, бас газет қамтитын, қамтуға тиісті күнделікті көкейкесті мəселелерді атымен айналып өте алмайтыны анық, өзге жұмысымызды жөндем жүргізуге жағдай жасайтын жарнаманың жəрдемінен де бас тартатын жайымыз жəне жоқ. Соның өзінде де «етжеңді» нөмірлердің танымдық журналистика қағидаттарына құрылған болмыс-бітімі, тартымдылықты, қызықтылықты алдымен қамдайтын қалпы, газеттің өзін жата-жастана оқитын қазақы өлшемге есеппен кеңдеу пішілген беттелу мəнері еркіндеу тақырыптарға ендеп енуге мүмкіндік берері күмəнсіз. Сөз соңында бұдан былай айына екі рет шығатын «етжеңдіге» иелік

ететін «Руханият» шығармашылық тобына тікелей басшылық жасау акционерлік қоғамның вицепрезиденті – бас редактор, қазақтың көрнекті қаламгері Жанболат Аупбаевқа жүктелгенін қоса айтпақшымыз. Сөйтіп, енді «етжеңді» елмен етелене түспекші. Оның қадамы қайырлы боларына сенеміз. Өйткені, біз оқырмандарымыздың қазақ тарихындағы тағылымды жайларға қаныққысы келетініне, Алаш ардақтыларының ғибратты ғұмырына перзенттік жүрекпен көңіл бөлетініне, əлемдегі, елдегі елеулі үдерістердің мəніне азаматтық белсенділікпен қызыға беретініне сенеміз. Қызықты мақалаларын дəмді дүниелерінің 200 мыңнан астам оқырманға жетуіне жағдай жасайтын «Егемен Қазақстанға» ұсынатын авторлар қатарының қалыңдай түсетініне де сенеміз. Алашқа айтары бар азаматтардың бəрін редакциямен тығыз байланысқа шақырамыз. Сауытбек АБДРАХМАНОВ.

Бүгінгі нөмірде:

Дара тўлєа

«Меніѕ аєаларым» сериясынан

Бөлтірік ƏЛМЕНҰЛЫ.

5-6-беттер

Ќазаќстан басшысыныѕ идеялары сəтті іске асырылуымен баєалы

тығырыққа тірелген көпжақты интеграциялық үдерістерді сол тығырықтан шығару туралы нақты ұсынысын Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығының зиялы қауым өкілдеріне ММУ-де сөйлеген сөзінде тікелей жеткізді. Н.Ə.Назарбаев «ТМД уақыттың объективті талаптарына жауап бермейді жəне қатысушы елдер халықтары соншалықты қатты қажетсінетін интеграцияны қамтамасыз етпейді. Сон дықтан анағұрлым айқын ұстанымда əрекет ететін жаңа мемлекетаралық бірлестік құру қажеттілігі туындады», деп ашық мəлімдеді.

Ақпарат агенттіктерінің материалдары негізінде əзірленді.

Жамбыл облысы.

ЕНДІ «ЕТЖЕЅДІ» ЕКІ РЕТ

2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енетін Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа осы мамыр айының аяғында Астанада қол қойылады деп күтілуде. Қазіргі жаһандану заманы Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың осыдан 20 жыл бұрын көтерген идеясының дұрыстығын, оның өміршеңдігін айғақтап беріп отыр. Біз Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары Самат ОРДАБАЕВПЕН бүгінде ақиқатқа айнала бастаған экономикалық одақтың қызметі, жалпы оның елдерімізге не беретіні туралы əңгімелескен едік.

– Қазақстан Республикасы еуразиялық интеграцияның негізгі бастамашыларының бірі болып отыр. Еуразиялық экономикалық одақ құрудың қажеттілігі туралы идеяны алғаш рет 1994 жылы М.В.Ломоносов атын дағы Мəскеу мемлекеттік университеті академиялық аудиториясының алдында сөз сөйлеген кезінде еліміз Прези денті Н.Ə.Назарбаев айтқан болатын. Содан бері бұл идея өзінің өміршеңдігін жоймағаны өз алдына, нақты іс жүзіне асырылғалы отыр. Бұған өз тарапыңыздан не алып-қосар едіңіз? – Қазақстан басшысы ТМД құрылғаннан кейін екі жыл ішінде

төмен түспесе керек. «Өлі риза болмай, тірі байымайды» деген, бұл күні Жарлысу ауылында аруақтарға ас беріліп, құран бағышталып, жиын соңы қазақтың ұлттық ойыны көкпарға ұласты.

 Израильдің бұрынғы премьер-министрі Эхуд Ольмерт кеше парақорлығы үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды. Тель-Авив соты оған мұндай жазаны Иерусалим мэрі болып тұрған кезінде тұрғын үй салушылардан 144 мың доллар көлемінде пара алғаны үшін тағай ын дады. Бұл Израиль тари хын да премьер-министр істі болған алғашқы оқиға болып отыр.  БРИКС-ке (Бразилия, Ресей, Үндістан, Қытай жəне Оңтүстік Африка Республикасы) мүше бес елдің үшеуі Аргентинаны осы блокқа қосылуға шақырған. Бұл туралы бұрнағы күні Буэнос-Айрестегі Үндістан елшісі Амаренда Кхатуа жария етті. Бұған себеп, Аргентина бестіктің əлеуетін арттырады деп күтетіндер бар секілді. БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун кеше Оңтүстік Судандағы зорлық-зомбылыққа кінəлілерді жауапкершілікке тарту үшін «арнайы трибунал» құруды ұсынды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне қайырылған Пан Ги Мун Бас ұйымның Оңтүстік Судандағы миссиясының баяндамасын жариялаған еді. Құжатта елде адамзатқа қарсы қылмыс жасалды деп ой түюге негіз болатын бұлтартпас айғақтар келтіріледі.  Испанияның Леоне қа ла сында жас əйел елдегі билеуші «Халықтық партия» өңірлік бөлімшесінің басшысы Изабель Каррасконы атып өлтірген. Келіншек көлденең жұрттың көзінше Карраскоға бес оқ жұмсаса, үшеуі оның өліміне себеп болған. Кейін анықталғанындай, бір жыл бұрын ол қалалық кеңестегі жұмысынан босатылып жіберіліпті. Осылайша, Карраско кек қайтарудың құрбанына айналған.  2012 жылдың аяғында, Қытай компартиясының басшысы болып сайлана салысымен Си Цзиньпин өзінің ішкі сая си бағыты басымдықтарының бірі жемқорлыққа қарсы күрес деп жариялаған еді. Енді Қытай төрағасының жемқорлыққа қар сы науқанының тым қатты кеткені байқалады. Осының салдарынан елдің ІЖӨ-сі 1,5 пайызға қысқаруы ықтимал екен. Қытайдың бұған дейінгі басшылары да жемқорлықпен күреске баса назар аударған. Бірақ, оның көпшілігі, байқаушылардың бағалауынша, тек қағаз жүзінде қалған көрінеді.

АЛАШОРДАШЫЛАР

ПОРТ

3-бет

ШАЛ.

8-бет

Тарыны екпей ме, əлде, ґтпей ме? 7-бет

ШЫРЫЛДАУЫЌ ШЕГІРТКЕ. ЖƏНЕ... ШІРІГЕН ЖЎМЫРТЌА

11-бет


2

14 мамыр

www.egemen.kz

2014 жыл

Ырыс алды – ынтымаќ (Соңы. Басы 1-бетте). «Педагогикалық ұжымның қызметі этностық жəне діни ерекшелігіне, əлеуметтік жағдайына қарамастан, толеранттылық пен бір-біріне деген құрметті қалыптастыруға бағытталған. Мен тұрақтылық пен халықтың бірлігі басты орында тұрған елде өмір сүріп жатқанымды мақтан етемін», делінген хатта. Жамбыл облысындағы «Вынхуа» дүнген мəдени орталықтары қауымдастығы» қоғамдық бірлестігі жастар орталығының жетекшісі З.Махусеев қазақстандық жастар алға қойылған барлық міндеттерді орындауға əзір екенін жеткізген. «Біз – жаңа елдің жас ұрпағымыз. Біздер көппіз, бəріміз əртүрліміз, бірақ тағдырымыз бір. Біз Сізді ұятқа қалдырмайтынымызға жəне Қазақстанның əлемдегі ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылуы үшін қолдан келгеннің бəрін жасайтынымызға сендіреміз», деп жазады автор. Алматы облысы «Бірлік» жастар қауымдастығының атқарушы директоры Н.Белик өз тағдыры жəне туған Отанына айналған елге деген көзқарасы туралы айтқан. «Талдықорған – менің қалам, ал Қазақстан – менің елім, менің Отаным, ол мені сүйіспеншілікпен құшақ жая қабыл алды. Мен басқа республикада туып-өстім, Қазақстанға 17 жыл бұрын келдім. Соғысты көрген мен татулықты, өзара түсіністікті жəне келісімді бағалай білетін елге келдім», делінген хатта. Қазақстан корейлері қауымдастығы Қарағанды филиалының төрағасы Л.Ким жаңа Стратегияның Мемлекет басшысы айтқан жеті қағидатын өзінің аға ұрпақ қол жеткізген құндылық ретінде сақтап, еселеу жəне жастарға табыстау жөніндегі өсиет деп қабылдағанын атап өткен. «Біздің қарияларымыз өздері бастан өткерген репрессия уақытының қиыншылығы жағдайында да қаталданып кеткен жоқ, біздердің отбасыларымызда сол жылдардың сұмдығы жайында емес, өздеріне пана болған, соңғы тілім нанын бөліскен қазақтардың арқасында оянған болашаққа деген үміт туралы, сондай-ақ, біз үшін өгей емес, Отан-анаға айналған осы мекенге риза болу керектігін айтып отыратын. Біз мұны ешқашан ұмытпаймыз жəне əрдайым олардың алдында қарыздармыз», делінген хатта. ҚХА мүшесі Г.Яндиев Мемлекет басшысының басшылығымен Қазақстан бейбітшілік пен келісімді нығайту жөнінде орасан жұмыс атқарғанын атап өткен. «Орайлы сəтті пайдаланып, əрбір ананың көз жасы төгілмегені, əрбір баланың үрейді білмегені, қасиетті қазақ жеріне деген сеніміне селкеу түспегені

үшін барлығымыздың ризашылығымызды Сізге айтқым келеді», деп жазады автор. Қазақстан халқы Ассамблеясының ақмолалық ғылыми-талдамалық орталығының мүшесі А.Ахетова əлемнің күрделі кезеңіндегі бірліктің маңыздылығына тоқталады. «Біздер, қазақстандықтар, елдің 17 миллион тұрғынының əрқайсысының бірліктің жасампаз, қауіпсіз, толерантты ахуалы мен өзімізді біріктіріп отырған тағдыр тоғыстырған шынайы бауырластығымызға деген орасан жауапкершіліктің ауқымын айрықша сезінеміз», делінген хатта. К ө кш ет а у қ ал а сын ан х а т жолдаған З.Шуатаева да тұрақтылықтың, татулық пен келісімнің маңыздылығын атап айтқан. «Сіздің сөздеріңіздің қуаты, көзделген стратегияларымыздың салтанат құратынына деген берік сеніміңіз біздің əрқайсымызға əсер етті. Жастардың салиқалы сөздері, Сізге деген ризашылығы ерекше байқалады, болашақ біздікі екеніне еш күмəн қалмайды», делінген хатта. Қарағанды облысындағы Қазақстан халқы Ассамблеясы ғылыми-сараптамалық тобының жетекшісі В.Молотов-Лучанский ҚХА жылдан-жылға күш алып, ел халқы алдында лайықты беделге ие болып келе жатқанын, өткен сессия осының айқын айғағы екенін айтқан. Қызылорда облысы қырғыз этномəдени бірлестігінің төрағасы С.Жұбатханов, Қызылорда облыстық «Понтийцы» грек этномəдени бірлестігінің төрағасы Ф.Алхазов жəне Маңғыстау облысы «Русское землячество» орыс этномəдени бірлестігінің мүшесі Н.Савченко халық үшін баршаға ортақ игілікке айналған қазақстандық татулық, руханилық жəне келісім қағидаттарының маңыздылығын атап өткен. Маңғыстау облысы «Салауат» башқұрт этномəдени бірлестігінің төрағасы У.Азнабаев, Атырау облысы «Вайнах» чешен-ингуш этномəдени бірлестігінің ардагері С.Акаев жəне Алматы облысының қазақ мəдениеті мен салт-дəстүрі орталығының төрағасы С.Шыныбаев 2015 жылды Қазақстан халқы Ассамблеясы жылы деп жариялау туралы шешімді ерекше қуанышпен қабыл алған. Қазақстан халқы Ассамблеясының ақмолалық ғылымиталдау орталығының мүшесі Б.Газдиева, Атырау облысы «Возрождение» этномəдени бірлестігінің өкілі Ю.Кустадинов, Қостанай облысы Алтын дала ауылының тұрғыны Т.Ситникова жəне Орал қаласындағы «КазАрмаПром» ЖШС бас директоры С.Качало «Қазақстан-2050» Стратегиясында қойылған міндеттердің орындалатынына сенім білдірген.

Тўжырымдама жобасында кемшін тўстар бар Мəжіліс вице-спикері, «Нұр Отан» партиясы фракциясының жетекшісі Дариға Назарбаеваның төрайымдық етуімен экономиканың қаржы секторын дамытуға, соның ішінде, қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдама жобасына қатысты «Нұр Отан» партиясы фракциясының кеңейтілген жиналысы өтті.

Оған Ұлттық банк төрағасы Қайрат Келімбетов қатысты. Қазақстанның қаржылық жүйесін дамыту тұрақсыз сипатқа ие жəне бірқатар проблемалардың орын алуына байланысты күрделене түсуде. Банк секторының шағын жəне орта бизнесті қаржыландыру үрдісіне жеткілікті түрде тартылмауы, жоғары тəуекелді тұтынушылық несиелердің өсуі, ІЖӨ сақтандыру ұйымдары активтері үлесінің аздығы, сондай-ақ, құнды қағаз нарығының төменгі өтімділігі Қазақстан Республикасы қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасын жасауға себеп болды. Тұжырымдаманың басты мақсаты – экономикалық ынтымақтастық жəне даму ұйымы стандарттарын қоса отырып, үздік халықаралық стандарттар базасында экономикада ресурстарды қайта бөлуде оның тиімділігін

арттыру жəне бəсекеге қабілетті қаржылық сектор құру. Қазақстан Респуб ли касының қаржы секторын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы тө мен дегі міндеттерді жүзеге асыруды көздейді: 1) қандай да бір қысылтаяң кезде мемлекеттің жəне қоғамның қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етудегі қиындығын азайту; 2) экономикалық интеграция кезінде қаржы секторының бəсекеге қабілеттілігін арттыру; 3) қаржы жүйесінің сапалы дамуы үшін инфрақұрылымды жетілдіру жəне жағымды жағдай жасау; 4) қаржы өнімдері тұрғысынан экономиканың қажеттілігіне жауап беретін қаржы секторы өсімінің ресурсын арттыру; 5) тепе-тең экономикалық жағдайды қамтып,

экономикадағы несие тəуекелін азайту. Ұлттық банк төрағасы қаржылық жүйенің қазіргі жағдайы жəне болашақ басым бағыттар туралы жан-жақты баяндады. Мəжіліс депутаттары бірқатар проблемалық мəселелер көтерді. Олардың ойынша, аталған мəселелерге қаржылық секторды дамыту тұжырымдамасы жобасында тиісті деңгейде көңіл бөлінбеген. Зейнетақы активтерін БЖЗҚ орналастыру жəне басқару турасында да нақтылық жоқ, БЖЗҚ қор нарығын дамытуға жəне банктерді ұзақ мерзімді қорландыруға қатыса ма, жоқ па? Бүгінгі күні корпоративтік секторда несиелердің тұрақ ты жоғары өсуіне қол жеткізу мемлекет үшін басты бағыттардың бірі болып табылады. Ал тұжырымдамада осы мақсатқа жетудің жоспары, оған сұранысты арттыру шаралары, несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемені азайту, басқа да жағдайлар нақты көрсетілмеген. Осы тəрізді көптеген сауалдарға Ұлттық банк төрағасы Қайрат Келімбетов жауап берді.

VII Астана экономикалық форумы қарсаңында 2014 жылдың 21 мамыры күні Тəуелсіздік сарайында VII Астана экономикалық форумы шеңберінде «Астана Invest 2014» V Халықаралық инвестициялық форумы өтеді.

Бас ќалаєа инвестиция тарту їшін «Астана Invest 2014» форумы Астана қаласына инвестиция лар тартуға, халықаралық ынтымақтастықты жақсарту жəне Астана қаласы брендін ілгерілетуге бағытталған. Форумның басты мақсаты – Астана қаласының инвестициялық мүмкіндіктерін таныстыру жəне алдағы уақытта қала экономикасына отандық жəне шетелдік инвестициялар ағындарын ынталандыру болып табылады. Бас қаланың болашағына арналған бұл халықаралық басқосуға мемлекеттік органдар, ұлттық компаниялар, даму институттары, шетелдік компаниялар, қаржы институттары, Астана қаласының ірі жəне орта бизнес өкілдерінен 400-дей адамның қатысуы жоспарланып отыр. Форумда Қазақстанның елордасын инвестициялауға Астананың əлемдік «ақылды қалалар» рейтингіне енуіне жəне қаланың инфрақұрылымын ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмені өткізуге дайындауға байланысты мəселелер талқыланады. Сонымен бірге, форум қонақтарына

Ел кґрсеткіштері елеулі деѕгейде Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде дəстүрлі брифинг өтті. Басқосудың бұл жолғы қонақтары Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев, Премьер- Министрдің орынбасары – Қаржы министрі Бақыт Сұлтанов, Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Ерболат Досаев жəне Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Рəпіл Жошыбаев болды. Əбдірахман ҚЫДЫРБЕК,

«Егемен Қазақстан».

«Ағымдағы жылдың 1921 мамыры аралығында Мемле кет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қытай Халық Республикасына мемлекеттік сапары жəне Шанхай қаласында Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңестің VI саммитіне қатысуы жоспарланған. Сапар барысында ҚХР төрағасы Си Цзиньпинмен келіссөздер жүр гізу жоспарланып отыр жə не екіжақты құжаттарға қол қойылатын болады. Бұл Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық ынтымақтастықты серпінді дамытуда жүйелі қадам болмақ. Жалпы, бірлескен жұмыс тың нəтижесінде 2013 жы лы екіжақты сауданың

кө лемі 22,5 миллиард долларды құраса, оның ішінде еліміз экспорты – 14,3 млрд. доллар, импорт 8,1 млрд. доллар болған. Сон дай-ақ, 2014 жылғы қаң тар-ақпан айларындағы екі жақ ты сауда көлемі 3,56 млрд. долларды құрады», деді ПремерМинистрдің бірінші орынбасары Б.Сағынтаев. Сонымен қатар, ол ҚХРмен бірлесіп іске асырылып жатқан инвестициялық жоба лар туралы да айтып өтті. «Қазақстан мен ҚХР арасындағы Су бөлу бойынша техникалық жұмыстардың негізгі бағыттарының жоспарын іске асыру бойынша биыл ғы жылдың 24-27 ақпаны аралығында Пекинде ҚР мен ҚХР арасындағы трансшекаралық өзендердің су ресурстарын бағалау жөнінде техникалық жұмыс отырысы

өтті. Жиында деректерді талдау мен салыстыру, ғылымизерттеу жұмысы бойынша есептер алмасу жүзеге асырылды. Қорғас өзеніндегі «Достық» гидроторабына қатысты нысан өткен жылдың шілде айында ресми түрде пайдалануға берілді. 2013 жылғы қыркүйекте Астанада ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің мемлекеттік сапары барысында ҚР мен ҚХР үкіметтерінің арасындағы «Достық» гидроторабын басқару жəне пайдалану туралы келісімге қол қойылды. Қазіргі таңда қазақстандық тарап аталған келісімді ратификациялау бойынша жұмыстар жүргізуде», деді Б. Сағынтаев. Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Үкімет отырысында қаралған бірқатар жобаларға да тоқталды. «Азаматтардың мүлікті жария етуіне байланысты оларға рақымшылық жасау туралы» заң жобасы туралы» мəселеге келер болсам, ағымдағы жылы Үкімет мүлікті жария ету туралы заң жобасын əзірледі. Бұл ретте аталған заң жобасында тек ақшаны ғана емес, сонымен қатар, жылжымайтын мүлікті жария ету де қарастырылған.

Үкімет отырысында бұл заң жобасы мақұлданған жəне оны Парламент Мəжілісінің қарауына енгізу туралы қаулы қабылданды. Сондайақ, отырыста 2013 жылғы Қазақстан Республикасының бəсекеге қабілеттілігі туралы баяндаманың жобасы тыңдалды. Ол халықаралық рейтингтерді талдауды, бəсе кеге қабілетті факторлар бойынша Қазақстанды халықаралық салыстыруды, елдің бəсекеге қабілеттілігін одан əрі арттыру бойынша қабылданатын шаралар мен ұсынымдарды қамтиды», деді Премьер-Министрдің бірінші орынбасары. Үкімет жанында Бəсекеге қабілеттілік жөніндегі кеңес жұмыс істейді, ол бəсекеге қабілеттіліктің алты əлемдік рейтингі жəне ұлттық индикаторлар негізінде бəсекеге қабілеттілікке жүйелі мониторинг жүргізеді. Рейтингтер 2012 жылғы статистикалық де ректер мен 2013 жылы жүр гізілген сауалдамалар негізінде құрылған. Тұтастай алғанда, еліміз халықаралық рейтингтерде өзінің бірқалыпты жоғары позициясын сақтауда.

Банктерге талап кїшейеді Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде Үкімет отырысын қорытындылаған бірнеше брифинг ұйымдастырылды. Соның алғашқысы Ұлттық банк төрағасы Қайрат Келімбетовтің қатысуымен өтті. Ол қаржы саласын дамыту бағытында атқарылған жұмыстарды баяндады. Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

Қайрат Келімбетов осыдан біраз бұрын валюта бағамына енгізілген түзетулер ел экономикасына оң серпін бергенін атап өтті. Ұлттық банк төрағасының мəліметінше, бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша ағымдағы есепшоттың оңтайлы сальдосына қол жеткізілген. Оның көлемі 5,5 млрд. долларды құрады. Мəселен, бізде өткен жылы ағымдағы шоттың төлем ба лансының теріс сальдосы қалыптасқан екен, сөйтіп, оның деңгейі минус 118 млн. доллар көлемінде болды. Яғни, осы орайда жүргізілген валюталық түзетулерде экономиканың оңтайлы қарқыны айқын байқалып отыр. Мемлекет басшысы еліміздің халықаралық қорының жиынтық көлемі жақында арада 100 млрд. доллардан асуын мақсат етіп қойған еді. Бұл меже де еңсерілді. Оның деңгейі 101,9 млрд. долларды құраған. Ал бұл Қазақстандағы макроэкономикалық тұрақтылықтың айқын белгісі екендігі сөзсіз. Келімбетовтің мəліметіне сүйенсек, Ұлттық қор активі мен Ұлттық банк резервінің жиынтық көлемі де артып, оң

нəтиже көрсетіп отыр. Айталық, бүгінде Ұлттық банктің алтынвалюта қоры 28 млрд. доллардан асып түсті. Белгілі болғандай, Ұлттық қордың активтері 73 млрд. доллардан асқан. Ал инфляция жайына келер болсақ, ол да қалыпты деңгейде. Яғни, сəуірде инфляция 0,6 пайызды құрады. Бірінші тоқсанда оның деңгейі 3,3 пайыз болып, төрт айдың қорытындысы бойынша 3,9 пайызды қамтыды. Қ.Келімбетовтің сөзіне қарағанда, ақпандағы инфляция сер пілісін есепке алмағанда, елімізде оның деңгейі қалыпты дəлізге түсіп отыр. «Осы орайда 2014 жылы инфляция 6-8 пайыз дəлізінде болады деп жоспарлаудамыз», деп түйді сөзін Ұлттық банк басшысы. Қазіргі күні елімізде қызу тал қыланып жатқан капиталды заңдастыру жұмыстары да қарқынды деңгейде. Тіпті, Қазақстанда қаржыны заңдастыруға мүмкіндік беретін заң жобасы əзірленіп қойыпты. Бұл туралы Қ.Келімбетов «Ұлттық банк пен Үкімет бірлесе отырып, заң жобасын даярлады. Ондағы негізгі жаңалықтардың бірі азаматқа өзінің қаржысын екінші деңгейлі банктердің арнайы есепшотына орналастыру арқылы заңдастыру құқығына

байланысты», – деді. Оның айтуынша, қаржыны орналастыру талаптарының аясында ортамерзімді кезеңде, яғни 5 жыл уақытта қаржы депозитте жатуы тиіс. Сонымен қатар, бұл қадамдар банк жүйесінің ұзақ мерзімді қор жинау мүмкіндігін арттырады. Ұлттық банк жұмыс істе мейтін несиелер мəселесін біржақты ету жөнінде де жүйелі жұмыстар атқаруда. Соның нəтижесінде алдағы бір-бір жарым жылда жұмыс істемейтін несиелер мəселесі түбегейлі шешілмек. «Нашар активтердің немесе жұмыс істемейтін несиелердің проблемасын біз жалпы жүйе үшін 2016 жылдың 1 қаңтарына дейін шешуді жоспарлап отырмыз», деп атап өтті Қ.Келімбетов. Осы орайда Ұлттық банк Үкіметпен жəне екінші дəрежелі банктермен бірлесе отырып Салық кодексінің өзгерістері бойынша тұтас шаралар əзірледі. «Сонымен қатар, жақында біз Проблемалы несилер қорын басқару бойынша тұжырымдама жобасын даярладық. Ұлттық банк 2 жыл бұрын құрған бұл арнайы ұйым қызметінің тиімділігін арттыру аясында арнайы құжат қабылданатын болады», деді Ұлттық банк басшысы. Қаржы секторын дамыту бағытында жасалып жатқан жұмыстарды түгел тізбектей келе, Қ.Келімбетов еліміздің банк жүйесіне алдағы уақытта халықаралық талаптар күшейе түсетінін де айтып өтті. «Соңғы қаржы дағдарысынан кейін əлемдік монетарлық билік

банктік жүйесі тəуекелдері мен тұрақтылығына қатысты қадамдарды қайта қарастырды. Оның ішінде банктік қадағалау бойынша Базель комитеті орталық ұйымы «Базель-3» атауымен кешенді шаралардың топтамасын ұсынды. Мұнда капиталға, өтімділікке, контрциклділік жағдайында банктер жұмысы мəселесі тұрғысында белгілі бір өзгертулер мен талаптар қарастырылған», деді ол. Қазақстанда 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап банктер «Базель-3» талаптарына көшуді бастамақ. Алғашқы үш жылда банктер үшін талаптар өзгермейді, алайда 2018-2019 жылдардан бастап жоғары талаптар жасалады.

Жоспарға қарағанда, 2019 жылғы 1 қаңтарға қарай банктер осы үдеріске дайын болады. Сонымен қатар, осы тектес талаптар сақтандыру ұйымдарына да қатысты болады. Брифинг қорытындысында Еуразиялық экономикалық одақ жайы əңгімеленді. «Біздің еуразиялық интеграция аясындағы келісімдердің бірі 2025 жылға қарай қаржылық қадағалау органын құруға байланысты болды. Ол Алматыда орналасуы мүмкін жəне осы уақытқа дейін бұл саладағы заңнаманы үйлестіру бойынша үлкен жұмыстар атқарылуы тиіс», деді ол. Қаржылық секторды дамыту тұжырымдамасына

тоқталған Ұлттық банк басшысы Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруі тұрғысында да үлкен жұмыстар атқарылып жатқандығын жеткізді. «Осы мəселе бойынша келіссөздерді біз биылғы жылы аяқтаудан үміттенеміз. Бұл келіс сөздер аясында өтпелі кезең айқындалды, осыдан кейін келісімдерге сəйкес, Қазақстан қаржы нарығында жұмыс істеу құқығына əлемдік ірі қаржылық ұйымдардың филиалдары ие болады. Сондықтан біздің қаржылық ұйымдар атал ған əлемдік ірі корпорация өкілдерімен қалай бəсекелесетіні жайын талқылаудамыз», деді Қ.Келімбетов.

бірыңғай индустриялық-инновациялық көрмесі шең берінде жəне Астана қаласының Индустриялық паркіне бару кезінде елорданың болашақ инвес тициялық жобаларымен та ны суларына мүмкіндік жасалады. Осы жүздесулерде əлеуетті инвесторларға өңірдің бизнесті жүргізудегі экономикалық, құқықтық жəне басқа да жағдайларын зерделеуге, Астананың инвестициялық ұсыныстарымен танысуларына, сондай-ақ, ресми жəне іскерлік қауымы өкілдерімен өңірлік инвестициялық ынтымақтастықтың келешегін талқылауға жан-жақты жағдай жасалады. Осы орайда ерекше атап өтетін мəселе, өткен жылы форумға 500 тұрақты инвестор қатысты. Соның нəтижесінде əлеуетті инвесторлармен 1,5 млрд. долларға ынтымақтастық туралы 10 меморандумға қол қойылып, осы шаралар шеңберінде қала аумағында нақты жобалар жүзеге асырылуда. «Егемен-ақпарат».

Мүмкіндігі шектеулілер мүмкіндігі

Жəрмеѕкеден – жўмысќа Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Бүгінде бос жұмыс орындары жəрмең ке сінің өткізілуі əрі оның нəтижесі бойынша тұрғындардың жұмысқа орналасуы ешкімге де таңсық емес. Бұл əн бұрынғы əннен өзгерек дегендей, Орал өңірінде өткізілген бұл жолғы бос жұмыс орындары жəрмеңкесінің ерекшелігі – ол мүмкіндігі шектеулі жандарға арналды. Бұл тұңғыш шараға «Нұр Отан» пар ти я сы Зеленов аудандық филиалы бас тамашы болды. Бұған аудандағы мемлекеттік мекемелер мен кəсіпорындар, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер өкілдері жəне жеке кəсіпкерлер қатысты. Əрине, мəселе құр, жалаң жəрмеңкені қызықтау емес, оның түпкі нəтижесінде болса керек.Мəселенің мəнісіне осы тұрғыдан келгенде, оған қанағат етуге болады деп есептейміз.Нақтырақ айтқанда, бос жұмыс орындары жəрмеңкесіне қатысқан мүмкіндігі шектеулі жандардың бірқатары білімдері мен біліктерін жетілдіру курстарына жолданған. Сонымен бірге, олардың кейбіріне өз кəсіптерін ашу туралы пайдалы кеңестер берілген. Ал екінші біреулеріне тұп-тура сол жəрмеңкенің үстінде жұмыстар ұсынылған. Жəрмеңкеде бағы жанған осындай Зеленов ауданы тұрғындарының бірі, үшінші топтағы мүгедек, бұрынғы медбике – Айнұр Құдабаева. Ол қайта даярлау курсынан өткен соң, аудандық ауруханаға өз мамандығы бойынша жұмысқа орналасатын болып шешілді. Бұған қоса айтарымыз, «Нұр Отан» партиясы Зеленов аудандық филиалы аппаратында əр аптаның сəрсенбісі күні өткізілетін қоғамдық қабылдауда мүгедек жандардың мұң-мұқтаждары мен оларды толғандырған мəселелерге айрықша назар аударылып келеді.Осындай кешенді де қалт қысыз көзқарастың арқасында жəрмеңкеге дейін де сегіз мүмкіндігі шектеулі аудан тұрғыны тұрақты жұмысқа орналасыпты. Сонымен бірге, осы топқа кіретін ерікжігері жоғары жандар əлеуметтік жұмыс орындарына жолданған. Сондай-ақ, уақытша жұмыс пен кəсіби оқу қатарын толықтырған мүмкіндігі шектеулілер де аудан əкімдігі мен «Нұр Отан» партиясы филиалының қолдауы мен көмегіне дəн риза.Мұның сыртында, өткен жылы мүгедектердің бір тобы «Жұмыспен қамту-2020» бағдарламасы бойынша қажетті несиеге қол жеткізіп, өз кəсібін ашуға мүмкіндік алыпты. – Елбасының биылғы Жолдауында айтылған міндеттер мен тапсырмаларға сай, мүмкіндігі шектеулі жандарды жұмысқа орналастыру үшін барлық мүмкіндіктер мен тетіктерді қарастыру үстіндеміз. Əрине, олардың бəрін бір уақытта тұрақты жұмыспен қамту оңай іс емес.Сондықтан да біз бұл мəселеге айтылған ұсыныспікірлерді ой елегінен өткізе келіп, бұған сатылап, əрі үздіксіз үрдіс тұрғысынан келуді қолайлы көріп отырмыз.Мүмкіндігі шектеулілерге арналған бос жұмыс орындары жəрмеңкесін жылына төрт рет өткізу жөнінде арнайы шешім алынғаны да осындай ойлардан туындады, деді бүгінгі тақырып төңірегіне орай Зеленов ауданы əкімінің орынбасары Гүлнəз Құлжанова. Батыс Қазақстан облысы, Зеленов ауданы.


14 мамыр 2014 жыл

ИЯ

РАЦ Г Е Т Н

И

Тарихына үңілсек, ежелгі шежірелерде тұнық бассейн, мұхит шығанағы, бірде көл, бірде теңіз деп сипатталатын Каспий – əр дəуірде қырықтан астам атауларға ие болып, жағасында адамзат тарихындағы түрлі тайпаларға қатысты шежірелі оқиғалар өрбіген алып су айдыны. Милетский, Геродот, Аристотель, Эратосфен, Страбон сынды тарихшылар мен ғалымдар, географтар қаламынан, Македонский секілді қолбасшының назарынан қағыс қалмаған теңіздің географиялық орналасуы, барыс-келіс, тасымал-өткізгіштік мүмкіндігі талай саяхатшылар мен зерттеушілерге ертерек ес жиғызды. Теңізге персиялықтар қызығушылықпен қол созса, князь Игорь, Романовтар династиясы, Иван Грозный тұстарында Ресей елі белсендірек қимылдап, теңіз үстін шиырлай бастады. Мұндай атой салудан Степан Разин жасақтары да тыс қалған жоқ. Ақыры Ресей елі зерттеу-зерделеу үшін ғана емес, 1667 жылы алғашқы əскери мақсаттағы кемесін суға түсіріп үлгерді. I Петр жалғастырған сəтті əрекеттер нəтижесінде теңіздің біраз бөлігінде аталмыш мемлекеттің үстемдігі артты. 1742 жылы кемесін теңізге түсірген Иран шахы Нəдір мен Ресей арасындағы түрлі қиындықтар нəтижесінде ақыры екі елдің келісімі орнықты, осы кезеңдердің өзі Каспий теңізінің болашағын тану, халықаралық мəртебесін белгілеу қажеттігін аңғартты. Ал теңіз бетінен шелпек пішіндес май дақтарының көрініп, оның түбіне шөккен орасан байлықтың белгілі болуы – Каспийдің маңызын бұрынғысынан да зорайта түсті. Жанболат АУПБАЕВ, Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

ТЕҢІЗ. Бүгінде Каспий Кеңес Одағының ыдырауы на байланысты жағасында бірнеше тəуелсіз мемлекеттер танылған теңіз. Еуропа мен Азия құрлықтарының арасынан ойып тұрып орын тепкен су айдынының нарықтық экономика заманында əлеуеті айрықша маңызға ие. Кезінде бір одақ құрамында балық пен мұнай тасымалдауға, өнеркəсіп орталықтарының құрылуына орай, сондайақ, қорғаныс қауіпсіздігін нығайту мақсатында өркендеген кеме қатынасы егемен елдердің өзіндік мүддесі жолында қайта құрылымдауды бастан кешуде. Қазір Каспий жағасында орналасқан Иран, Ресей, Əзербайжан, Түрікменстан порттары арасында Қазақстанның Ақтау порты айрықша аталады. Ол кеме тоқтап, жүк тиеліп-түсірілетін көп порттың бірі емес, зор əлеуетке ие көлемді де көшбасшы бекет, тоғыз жолдың торабы, қос құрлықтың танабы дерлік дəліз. Ауданы 390 мың шаршы, жағалау ұзындығы 7 мың шаршы шақырымды құрайтын, тереңдігі кей жерлерде 1025 метрге дейін жететін теңіздің шартты түрде 28-29 пайызы Қазақстанның, 16 пайызы Ресейдің, 21 пайызы Түрікменстанның, 14 пайызы Иранның жəне 20 пайызы Əзербайжанның үлесіне тиеді. Қазақстандық үлесті жағалау сызығы бойынша есептегенде ол 2340 шақырым шамасындағы жер. Атақты «Ұлы Жібек жолының» сүрлеуі қалған Маңғыстауда далалық автокөлік жəне теміржолдардың, мұнай мен газ тасымалдаған құбырлардың, күнге таласа зымыраған аққанат ұшақтардың сапарын толықтырып, бағытын байыта түскен қатынас түрінің бірі осы теңіз арқылы қалыптасты. Бұл ұлы сапар Ақтау халықаралық теңіз-сауда порты табалдырығынан басталады. Содан əрі əлемге қақпа ашылды дей беріңіз...

ҚАҚПА. Ақтау портының тарихы өткен ғасырдан бастау алады. Сол кездегі қоғамдық-саяси жағдайға байланысты уран өнеркəсібін дамытудың күн тəртібінде тұруы кеңестік білгір ғалымдарды осы қазба байлықты іздеу жұмысына жұмылдырды. Осы мақсатпен арнайы бір топ Маңғыстау өңіріне кеп қосын тікті. Зерттеулер нəтижесінде өлкеде мұнай жəне уранның өндіріле бастауы оны тасымалдау үшін іргедегі теңіз жолының тиімділігін ұқтырды. Содан кейін 1963 жылы айдаладағы теңіз толқыны аласұрған кең мүйіс, теңіздің шығыс жағалауынан порттың негізі салынды. Ақтау қаласының іргетасы қалануы, өнеркəсіптің дамуы, тұрғындардың көбеюі ауыз су мен электр энергиясына деген сұранысты арттыратыны белгілі. Өңірді энергиямен, ауыз сумен қамтамасыз ету үшін Қазақстан мен Одақ түгілі əлемде тұңғыш рет су тұшытатын бірден-бір атомдық қондырғы БН-350 реакторы 1973 жылы Ақтау қаласына орнатылды. Көз ілеспес жылдамдықтағы шапшаң нейтронмен жұмыс істеуге негізделген аталмыш реактор тəулігіне 120-150 мың текше метр көлемінде теңіз суын тұшытатын қуаттылықпен жұмыс жасады. Теңіз жағасындағы даланың игеріліп, онда қала бой көтеріп, теңіз суы тұшытылып кəдеге жаратыла бастауының барлығында Ақтау порты үлкен қызмет атқарды. Өзі де кеше ғана іске қосылған, бас толқын тосқысымен оған қосымша шағын толқын тосқысы бар, құрғақ жүктерге арналған төрт айлаққа ие порт тұтастай бір өңірдің, бір қаланың тағдыртұрмысында белсенділікке ие болды. 1969-1986 жылдар аралығында Ақтау портында тағы да төрт мұнай құю айлағы мен паром кешені іске қосылды. Өйткені, КСРО-ның Ақтау порты арқылы тасымалдайтын жүк көлемі артты. 80-ші жылдары аталмыш порттан танкерлерге құйылып теңіздің арғы бетіне асқан мұнай көлемі жылына 7 млн. тоннаға дейін жетсе, су көліктеріне тиелген тең-тең құрғақ жүктің көлемі жылына 300 мың тоннаға жуықтаған. Шағын да болса қалыптасып, маңына мамандарды топтастырып, жұмысын жүйелендіре алған порт 90-шы жылдар басталысымен біраз тоқырап қалды. Жағдай айтпаса да түсінікті. Кешеге дейін жүріс-тұрыс, қимыл-қозғалыс тетіктерін Мəскеу басқарып келген порттың шығырын шырқ айналдыра үйіру басқа тағдыры ұқсас көршілеріміз тəрізді біздің еліміз үшін де қапелімде оңай болған жоқ. Араға 3-4 жыл салып барып порт тамырында бұлқыныс белгі берді. Себебі, «үлкен үйге не керек болса, кіші үйге де сол керек» дегендей, азат ел ретінде өз түндігін өзі серпи ашқан Қазақстан түтінін түзеп, асын қамдау қарекетіне кірісті. Барын пайдаға жаратудың жолын күйттеді. 1995 жылы порт арқылы экспортталатын металл көлемін арттырды, Құлсарыдағы «Теңізшевройл» бірлескен кəсіпорны өндіретін мұнайды теңіз арқылы тасымалдау көлемі де ұлғайды. Осы ахуалдар тірлігіне қозғау берген портқа Үкіметіміз назар аударып, «Ақтау халықаралық теңіз сауда порты» акционерлік қоғамы негізінде мемлекеттік кəсіпорын ретінде құрылды. Араға тағы бір 3-4 жыл салып, яғни, 1999 жыл Ақтау теңіз порты үшін қайта жаңғыру кезеңінің басталуы болды. Порт

ПОРТ

қуатын арттыруға арналған жобалар жүзеге асырылып, инфрақұрылым мен басқару құрылымдары жағынан жаңарту жұмыстары жолға қойылды. Ел Үкіметі Еуропалық Қайта құру жəне Даму банкімен қамтылған несиеге портты қайта құру жəне дамыту бағдарламасын жүзеге асырды.

АЙЛАҚ. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен қайта құрылған Ақтау порты, нақтырақ айтсақ егемен Қазақстанның мұнай жəне мұнай өнімдерін, əртүрлі құрғақ жүктерді халықаралық деңгейде тасымалдайтын жалғыз теңіз порты өз тұсауын кескені есте. Қайта құрудан соң кəрі түбек Маңғыстаудағы қарт Каспийдің жағасында тəуелсіз Қазақстанның айбынды порты жаңа қарқынмен жұмысқа кірісті. Теңіз жағалауындағы Ресейдің Махачкала, Оля, Астрахань, Иранның Горган, Əзербайжанның Баку, Түрікменстанның Түрікменбашы секілді 14 портқа өздерімен тең дəрежеде, қоян-қолтық жұмыс жасай алатын əлеуетін танытты. Жүк сақтайтын 50 мың шаршы метрден астам ашық алаңдары, 6 мың шаршы метрлік жабық қоймасы бар, контейнерлер паркі бар көп мақсатты терминалға айналған порттың өндірістік мүмкіндіктерін нығайтумен бірге, заманауи жаңа технологияларды енгізу, менеджмент-маркетинг жүйесі жұмысын арттыру, басқару жүйесін жəне есептерді автоматтандыру, жүк айналымының статистикасын жаңаша жүргізу, қызметкерлердің біліктілігін жетілдіру, құжаттарды ресімдеу мен тұтынушыларға көрсетілетін қызмет қолжетімділігін оңтайландыру бағытындағы жұмыстар қолға алынды. Сонымен қатар порт құрамына жүктерді өңдейтін үш əмбебап айлақ, астық экспорттайтын, ауыр жүктерді таситын жəне кеме өңдейтін айлақтар қосылды. Паромдарға вагондар қатынасын жолға қойған паром кешені, бір мезгілде 4 танкерді босата алатын осынша мұнай құю айлақтары мен жүктерді ауыстырып тиейтін құралдары жаңарды. Бұлар Ақтау порты үшін барынша қажетті, уақыт талап етіп тұрған жаңғыру-жаңартулар болатын. Қытай, Ресей, Батыс жəне Шығыс Еуропа елдері секілді əлем нарығына қатысушы ай мүйізді алыптардың ортасында орналасқан Қазақстан порт арқылы келер экономикалық пайданы кері қағып несі бар?! Каспий теңізі арқылы Қара теңіз бен Жерорта теңізіне, Балтық бассейндеріне, Парсы шығанағына, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің порттарына шығуға мүмкіндік беретін ТРАСЕКА жəне «СолтүстікОңтүстік» халықаралық көлік дəліздерінің құрамдас бөлігі ретінде Ақтау порты транзиттік-көліктік

үлкен əлеуетке ие екені белгілі. Таратыңқырап айтсақ, порт өз өткізгіштігі арқасында қазір төрт тарапты – Оңтүстік-Солтүстік, Шығыс-Батысты байланыстыру мүмкіндігін қамтамасыз етуде, Қара теңіз, Волга, Волга-Дон, Беломор-Балтық каналы арқылы, Иран бағыты бойынша өтетін Еуропа-Азия көлік дəлізінің өтінде тұр, сондай-ақ Əзербайжан мен Грузия порттары бағытына да қатысады. Каспийдегі жалпы жүк көлемінің 30 пайызын өткізетін Қазақстан портынан жылына ондаған миллиард АҚШ долларын құрайтын жүк айналады. Қазіргі таңда жылына шамамен 16 млн. тонна транзиттік жүк тасымалданып тұрған Ақтау порты жыл ішінде елімізге 1 миллиард АҚШ доллары көлемінде кіріс келтіреді екен. Кемелер мен танкерлерге тиелген жүктер Ақтаудан бірнеше бағытқа – Иранның Амирабад, Анзали, Ноушахр, Нека порттарына, Ресей Федерациясының Оля, Махачкала, Астрахань, Əзербайжанның Баку жəне Түрікменстанның Түрікменбашы порттарына жеткізіледі. Сондай-ақ, Ақтау-Баку, АқтауОля, Ақтау-Анзали тараптары бойынша паромдық желілер жүйелі жұмыс істейді. Ал Ақтау портына келіп түскен жүктер теміржол, автокөлік жолдары арқылы Шығыс елдеріне, Сібірге жеткізіледі. ЖАҢҒЫРУ. Ақтау портының əлеуеті де, көлемі де, ондағы қажетті құрылымдар мен құралдар саны да жыл сайын ұлғайып келеді. Қазақстандық порттың жұмыс сапасы мен тасымалдау əлеуетін арттыру, бəсекеге қабілеттілігін ұлғайтып, жүк тасымалдаудағы көшбасшылық орнын сақтап қалу үшін жұмыстар үздіксіз жүргізілуде. Бұл бағыттағы жұмыстар санатында алдымен Мемлекет басшысының индустриялық-инновациялық даму стратегиясы мен 2003-2015 жылдарға арналған еліміздің көліктік стратегиясын, Теңіз көлігін дамыту бағдарламасын басшылыққа алған порттағы инфрақұрылымдық-инвестициялық жоба – «Ақтау халықаралық теңіз-сауда портын солтүстік бағытқа кеңейту» жобасын атауға болады. Жер телімінен 22 гектар жер, су қорынан 25 гектар қаралған, жүзеге асырылуы мен жасалатын жұмыстар легі үш кезеңге бөлінген жобаның алғашқы кезеңі аяқталып, қорғаныш гидроимараттары – мол жəне толқын тосқы пайдалануға берілді. Қазір екінші кезең – теңіз түбін тереңдету жұмыстары жүргізілуде. Ал үшінші кезеңнің еншісінде үш құрғақ жүк айлағының құрылысы бар. Олар жобалық қуаттылығы жылына 2,5 млн. тонна болатын бір астық жəне екі əмбебап айлақ болмақ. Бұл нысандар 2015 жылы аяқталып, іске қосылады деп күтілуде. Қуаты жылына 1,5

3

www.egemen.kz

млн. тонна мұнай айлағын салу, қуаты жылына 500 мың тонналық құрғақ жүктер айлағын қайта құру Ақтау порты көкжиегін кеңейте түспек. Əрбір істен белгілі бір нəтиже күтіледі, Ақтау портын солтүстік бағытта кеңейту жобасының толық жүзеге асырылуы мұнда жылына 5 млн. тоннадан аса құрғақ жүкті ауыстырып тиеуге мүмкіндік береді, порттың жалпы өткізгіштік əлеуеті 12,5 млн. тоннадан 16 млн. тоннаға дейін жетеді деген болжам бар. Жалпы, болашақты бағамдап, бағыт пен жүктемені болжай əрекет ету қажет-ақ. Осы орайда еліміздің көлік ұйымдарын бірегей логистикалық тізбекке біріктіру арқылы икемділікті арттырып, дүниежүзілік көліктер желісін тартуға мүмкіндік беретін, сонымен қатар порттағы кеме қатынастарымен бірге теміржол жүйесіндегі көліктердің жұмысын ұтымды үйлестіре алатын, жүк ағымдарын реттестіріп, табысты арттырып, бəсекелестікке төтеп беруге шыңдайтын мультимодалды хабтың құрылуынан порт өміріне өзгерістер енеді деп күтіледі. Қазір «Ақтау халықаралық теңіз-сауда порты» ҰК» АҚның жалғыз акционері «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ» АҚ порт активтерін «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ-ның басқаруына берген. Маңғыстау облысында «Ақтау халықаралық теңіз-сауда портымен» бірге Құрық теңіз порты, Өзбекстанмен шекарадағы Ақжігіт, Түрікменстанмен шекарадағы Фетисов көлік тораптары желісінде Каспий маңы халықаралық көлік-логистикалық орталықтар жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ал бұл өз кезегінде Қазақстанның Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Еуразиялық экономикалық қауымдастық, Дүниежүзілік сауда ұйымына кең көлемде қатысуына жағдай жасамақ. Мультимодалдық оператордың пайда болуы тасымалданатын жүктерге қатысты біраз мəселелерге оң ықпал ететін болады, олардың ішінде жүктерді жеткізудің мерзімі мен құнында, тариф мəселесінде жаңалықтар енгізу жоспарланған.

БАЛАМА. «Ақтау халықаралық-теңіз сауда» портының жүк тасымалдау, қабылдау үдесіндегі бүгінге дейін атқарған жəне болашақта атқарылатын бағыттары туралы теңіздің түбіне сүңгігендей тереңірек, теңіз айдынына малтығандай кеңірек баяндау толастамасы анық. Өйткені, ол маңыздылығын жоғалтпайтын əңгіме, қайта күннен-күнге жаңарып, толысып, əрбір жылдардан жаңалықтар күткен толағай да телегей тақырып. Бірақ, аталмыш порт – кеме қабылдау мен теңіз ісінің қауіпсіздік талаптарына сəйкес келетін басқару жүйесінің халықаралық стандарттары (ИСО 9001) бойынша жұмыс жасайтын Қазақстанның бəсекеге қабілетті сауда порты – жалғыз. Біз осы жалғызды місе тұтамыз ба, əлде теңіз жағасында тағы да порттарды түлету мүмкіндіктері бар ма? Бұл орайда тілге оралатыны Құрық, Баутино порттары. Бірақ, олар əзірге Ақтау порты секілді сауда-саттық шаруасымен шартараптан келіп тоқтаған кемелерді қабылдап, осынша кемелерді қиырларға аттандырып салып тұратын халықаралық дəрежедегі теңіз-сауда порты емес, бұл екеуі Каспий теңізінің қазақстандық секторында жұмыс жасайтын, əсіресе мұнай өндіретін компаниялардың қызметін қамтамасыз етуге бағытталған каботаждық тасымалдауларды жүзеге асырады. Қарақия ауданындағы Құрық порты Ақтау қаласынан 70 шақырым қашықтықта. Ұзындығы 30-32 шақырымға созылатын Бекович-Черкасск шығанағындағы Құмды, Жыланды мүйістерінің арасындағы Құрық портының географиялық орналасуы мен қолайлы климаттық ахуалы оның келешегіне көп сенім ұялатады. Ірі су көліктері келуі үшін теңіз жағасындағы судың тереңдігі 22 метрден кем болмауы тиіс болса, Құрықта жаға тереңдігі 23 метрге жетеді. Бұл осы жағада 40-60 мың тонналық ірі танкерлерді қабылдауға болады деген сөз. Құрық порты болашақтағы алып орталықтардың бірі болады деп күтілуде. Кезінде мұнай жəне құрғақ жүктердің паромы, мұнай терминалы, кеме жөндеу жəне жасау зауыттары, теңіздегі операцияларды қолдау базасы, мұнайгаз зауыты, мұнай-химия кəсіпорны салынатындығы айтылған. Қазіргі таңда кеме жөндеу жəне жасау зауыттарына қатысты жоба мен Боржақты-Ерсай теміржолын салу жобасы, сондай-ақ теңіз операцияларын қолдау жобалары басымдыққа ие. Ал Каспий теңізінің Түпқараған шығанағындағы Баутино портының қазіргі қызметі – мұнай өндіруші жəне оларға қызмет көрсетуші компа нияларға құрылғылар, құрылыс материалдары, жанар-жағар майлар мен өзге де қажетті жабдықтарды тасымалдау. 1887 жылы əуелі пристань болып құрылып, кейін

теңіз агенттігі болған аймақ 1960 жылы ғана порт атауына ие болды. Онда да 3-ші дəрежелі. Қызметі – мұнай кені игеріле бастаған жартыаралға тас, шебін, ағаш, көмір түрлерін, сондай-ақ мұнайшыларға азықтүлік, құрал-жабдық, киім-кешек тасу. Кешеге дейін негізі жүк ретінде ұлутастарды тасымалдаған порт жұмысы аталмыш материалға сұраныстың азаюына байланысты кібіртіктеп қалды. Алайда порт орын тепкен шығанақтың солтүстік жəне оңтүстік кенді, яғни мұнай-газ аймақтарының ортасында орналасуы, теңіздің орталық аудандарында болжанған осындай кен орындарының да шығанаққа жақын болуы Баутино портының болашақ əлеуетінен хабар береді. Қазір «Ақтау халықаралық теңіз-сауда портының» құрамына жүк аймағы ретінде кіретін Баутино порты аумағында бірнеше компаниялар қызмет етуде. 2008 жылы порттың оңтүстік бөлігіне жөндеу жүргізу үшін қаржы бөлініп, 2012 жылдың соңы мен 2013 жылдың басында порт инфрақұрылымын жабдықтау аяқталды. Биылғы жылы шаруашылық ғимараты, тексеріп-өткізу пункті жəне қоймасы бар өндірістік кешен пайдалануға берілді. Кран жолдары мен жүк сақтау аймағының жолдары кеңейтіліп, ауыр салмақтағы жүктерді көтеретін АНС-500 краны сатып алынды. Бұған дейін жылына 25 мың тонна қуаттылықпен жұмыс істеп келген порттың енді осынша мерзімде 150-200 мың тонна өнімділікпен жұмыс істеу мүмкіндігі бар. Мұнда бұдан оншақты жыл бұрын жылына небары 9 мың тонна жүк тасылған болса, көрсеткіш 2012 жылы 55 мың тоннаға жетті. Алаңда құрылыс жұмыстарының жүруіне байланысты өткен жылы жүк тасымалдауға қатысты жоспарланған меже орындалмай қалған, алайда, 6 млн. теңге көлемінде кіріс кіріпті. Қазір портта 39 адам жұмыспен қамтылған. Негізі бұл екі портта түрлі жобалардың жүзеге асырылуы Қашаған кен орнының игерілуіне қатысты болмақ. Бұлардан басқа теңіздегі операцияларды жағадан қолдайтын Сартас атты мүйіс бар. Сартастың экономикалық мүмкіндігін кəдеге жарату үшін мұнда құрылыс жұмыстары 2006 жылы басталған. Сартас мүйісінде 730 метрге жуық қашықтықта төсем төселіп, жүк түсіру платформасы, Ақтаудан Қаламқас кенорына апаратын жолға жалғайтын 33 шақырымдық автожол, жоғары кернеулі электр желісі тартылып, 2 млн. тонна сыйымдылықтағы қатты жүктерді жəне кен өнімдерін сақтайтын қойма, сондай-ақ вахталық ауыл, жанар-жағар май бекеттері, тікұшақ қонатын алаңы болады. Қажетіне қарай теңіз түбін тереңдету, инфрақұрылымдық əлеуетін арттыру, өзге де маңызды жобалар мен жұмыстар жалғасын таба беретін болса, Баутино жəне Құрық портының ел ырысын еселеп, Қазақстанның көлік-логистикалық белсенділігін бекемдей түсетін порттар болып шығатыны анық. КӨКЖИЕК. Қазақстандық порттан негізінен мұнай, металл, астық, паромдар жəне басқа да жүктер тиеледі. Таяу келешекте бұл жүктермен бірге Қытайдың, Ресейдің Орал өңірі мен Парсы шығанағындағы елдердің транзиттік жүктері тасымалданбақ. Ақтау портының қолданысқа қолайлылығы деп білуіміз керек, қазірдің өзінде паром жүктерінің көлемі ұдайы өсіп келеді. Сөзімізді дəлелдеу үшін уақыттың көрсеткіштеріне сүйенуге тиіспіз. 2013 жылы 1 млн. 978 мың тонна паром жүгін өңдеген порт 2012 жылы одан 28,5 пайызға кем қызмет еткен болатын. Қазір басшылық алдында мұнда 2020 жылға таман транзиттік жүк ағымын қазіргіден 10 есеге арттырып, 170 млн. тоннаға жеткізу міндеті тұр. Жетіген-Қорғас, Өзен-Түрікменстан бағытында теміржолдардың салынып, Бейнеу-Жезқазған теміржолы құрылысының қолға алынуы жүк тасымалдаудағы жол қашықтығын қысқартуға, уақытты үнемдеуге мүмкіндік бермек. Өз кезегінде Ақтау теңіз-сауда порты арқылы тасымалданатын жүктердің көлемін арттыратын болады. Көк теңіздің алыс көкжиектері сынды алдына биік мақсат, соны жоспарларды қойған «Ақтау халықаралық теңізсауда порты» бүгінмен біте қайнасып, болашаққа аршынды қадам жасап келеді. Қазіргі тасымалдау көлемін сақтай отырып ұлғайту, кəсіпорынның тиімді жəне тұрақты қызметін қамтамасыз ету, өндіріс үрдісін толық автоматтандыру, мультимодалдық тасымалдауды дамытуға бағытталған іс-шараларға қатысу кезіндегі жүк ағымын əртараптандыру жұмыстарын қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстарын үйлестіре жүргізіп келеді. Ең алғаш Ақтау портынан 1966 жылы қазақстандық мұнайды тиеп жолға шыққан «Джабрайл» танкерінің судағы ізімен қазір жүздеген кемелер қалқи жүзуде. Жылына мыңдаған кемелерді қабылдау мүмкіндігі бар Ақтау портынан тасылатын мұнайдың 50 пайыздан астамын «Қазтеңізкөлікфлоты» Ұлттық теңіз кеме қатынасы компаниясы танкерлері тасуда. Қазақстанның меншікті құрғақ жүк флотын құру мақсатында өткен жылы Каспий теңізінде жүктерді тасу үшін екі жүк кемесі сатып алынды. Елбасы атауымен бірі қазақ даласының қасиетті өңірлерінің бірі – Түркістанның, екіншісі Алаштың пірі – Бекет атаның есімдерін иеленген қос кеме жуырда алғашқы сапарларына аттанды. Каспий теңізі аумағында экспорттық жəне транзиттік жүк ағымдарына қызмет көрсету бойынша жетекші ұстанымдарды жеңіп алу мен сақтауды стратегиялық мақсаты еткен, еліміздің су көлігі жүйесінің дүниежүзілік көлік жүйесіне интеграциясын қамтамасыз ету, Ақтау портын тартымды топ ретінде қалыптастыру жəне оның стратегиялық рөлін күшейту, баламалы көлік бағыттарын дамытуды міндет еткен «Ақтау халықаралық-теңіз сауда порты» қазір Тəуелсіз елдің теңіз қақпасы ретінде əлемге танылды. Ақшулан асау толқындары аспанға ұмтылған тентек теңіз бетіндегі Көк байрақты кемелердің сəтті сапары үзілмесін. Көк теңіз. Көк байрақ. Көк аспан. Біз баратын сапардың кеңістік көлемі көкжиектей шексіздікке ұласқай!

АҚТАУ-БАУТИНО-ҚҰРЫҚ. Суреттерді түсіргендер Ерлан ОМАРОВ, Серік МАЙЕМЕРОВ.


4

14 мамыр

www.egemen.kz

2014 жыл

Ќазаќстан басшысыныѕ идеялары сəтті іске асырылуымен баєалы (Соңы. Басы 1-бетте).

Мəдениет жəне өркениет факторларының маңызын мойындай отырып, біздің Елбасы интеграцияны, ең алдымен, экономикалық прагматизм негізінде құруды ұсынды. «Интеграциялық үдерістердің негізгі қозғаушысы дерексіз геосаяси идеялар мен ұрандар емес, экономикалық мүдде болып табы лады», деді Қазақстан басшысы. Бұл бастама ТМД кеңістігіндегі ин те грация лық үдерістерге дем беруші ретінде танылды. 20 жыл бойы ол кезеңкезеңмен Еуразиялық экономикалық қоғамдастық, Кеден одағы, Беларусь, Қазақстан жəне Ресейдің біртұтас экономикалық кеңістігі, т.б. осы сияқты бірқатар табысты халықаралық құрылымдар қалып тастыру арқылы жүзеге асырылды. Экономикалық интеграцияның алғашқы сатысы еркін сауда аймағын құру болып табылады. Оны ТМД шеңберінде көпжақты халықаралық құжат негізінде құру үшін екі онжылдық қажет болды. Тек 2011 жылы Достастықтың сегіз елі тиісті келісімге қол жеткізді. Экономикалық интеграцияның екінші кезеңі Кеден одағын құрумен байланысты болып отыр. Осы бағыттағы жұмыстың басталуы туралы шешім 2006 жылы ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер басшыларының бейресми саммитінде қабылданды. ЕурАзЭҚ-қа мүше үш мемлекеттің – Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы жəне Ресей Федерациясының Кеден одағы 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс жасауда. 2010 жылғы 6 шілдеде Кеден одағының Кеден кодексі күшіне енді. 2011 жылғы 1 шілдеден үш мемлекет шеңберінде ішкі кеден шекаралары алынды. Кеден одағына мүше мемлекеттер тығыз қызмет ете бастады, өзара тауар айналымы айтарлықтай өсті, экономика дамуының тиімділік көрсеткіштері артты. – Иə, əлемдік экономика мен əлемдік шаруашылық өсу қарқынының жалпыға ортақ бəсеңдеуіне қарамастан, 2013 жылы «үштік» шеңберінде тауар айналымы артып, 64,1 млрд. АҚШ долларын құраған. Бұған ненің есебінен қол жетуде? Мəселенің осы жағын сəл ашып айтып кетсеңіз. – Бұл жерде өзара сауданың құрылымы өзгеріске түсіп отыр. Экспорттық-импорттық операциялардағы шикізат ресурстарының үлесі азая бастады. Бұл өзгеріс технологиялық өнімдердің артуы жəне жоғары қосылған құн салығы тауарлары есебінен мүмкін болды. Біртұтас кеден аумағының қызметі өзінің шеңберінде тарифтік жəне тарифтік емес кедергілері жоқ біртұтас тауарлар нарығын құрды. Қазақстандық өндірушілер үшін өткізу нарығының шекаралары кеңейді. Бірлескен өндірістер мен кооперациялардың құрылуы жаңа жұмыс орындарының ашылуын жандандырып, халық үшін өнім түрлерін көбейтті. Бизнес жүргізу жағдайы айтарлықтай жақсаруда. Дүниежүзілік банк тобының есептеген бизнес жүр гізу жағдайының рейтингі барлық КО-ға мүше елдер үшін жоғарылады. 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы мен Ресей Фе дерациясы интеграцияның жаңа, үшінші кезеңі – Біртұтас экономикалық кеңістікке (БЭК) қадам басты. Кеден одағына мүше мемлекеттер 2010 жылы БЭК-ті қалыптастыруға негізделген 17 халықаралық келісімдерді жасап шығарды жəне қабылдады. Олардың барлығы 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді. Шеңберінде тауар, қызмет, капитал жəне жұмыс күшінің ауысу еркіндігі қамтамасыз етілетін Біртұтас экономикалық кеңістіктің əлеуеті маңызды. БЭК-ті құру қазақстандық бизнес үшін транзакциялық шығындарды азайтуға қосымша мүмкіндіктер берді жəне тиісінше, дамытуға жұмсалуы ықтимал айналым қаржысының пайда болуына жағдай туғызды. 2014 жылғы 1 қаңтардан бастап БЭК елдері мемлекеттік сатып алуларға ұлттық режім ұсынса, бұл өз кезегінде қазақстандық тауар сатушылардың Ресей мен

Бела русьтің мемлекеттік жəне муни ци палдық сатып алуларға ресейлік жəне беларусьтік тауар сатушылармен тең қатысуына мүмкіндік береді. БЭК қызметінің маңызды құрамдас бөлігінің бірі өнеркəсіптік ынтымақтастық пен аграрлықөнеркəсіптік кешенді (АПК) дамыту болып табылады. 2013 жылғы мамырда өнеркəсіптік кооперацияны тереңдету мен ұлттық өнеркəсіптік саясаттың үйлесімділігін қарастыратын өнеркəсіптік ынтымақтастықтағы тұжырым дамалық шешімдердің бірі қабылданды. – Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістіктің құрылуы халықаралық қаржы институттарының тарапынан оң баға алып отырғаны белгілі. Мəселен, Еуропа Қайта құру жəне дамыту банкінің «Тransition Report 2012» баяндамасында Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік қа лып тастыру посткеңестік кеңістіктегі табысты өңірлік интеграцияның алғашқы мысалы ретінде аталды. Бұған тағы не алып, қосуға болар еді? – БЭК жұмысының басталуы қарсаңында, 2011 жылғы 18 қарашада Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы жə не Ресей Федерациясының президент тері интеграцияны одан əрі дамыту осы мемлекеттердің мүдделеріне сай екеніне, олардың алдында тұрған ортақ міндет – адамдардың əл-ауқатын арттыру мен өмір сапасын жақсарту, орнықты əлеуметтік-экономикалық даму, көпқырлы жаңғыртулар мен жаһандық экономика шеңберінде ұлттық бəсекеге қабілеттілікті күшейту сияқ ты ортақ тапсырмаларды ше шу ге мүмкіндік беретініне сенімдерін білдіре отырып, Еуразиялық экономикалық интеграция жөніндегі декларацияға қол қойған еді. Үш ел президенттері интеграциялық құрылыстың жаңа кезеңі егемендікті құрметтеу мен мемлекеттер теңдігін, адамның негіз қалайтын құқықтары мен бостандығын, құқықтық мемлекет пен нарықтық экономиканы бекітуді қоса алғанда, халықаралық құқық тың көпшілік мойындаған нормаларын сақтау қағидаларына негізделетінін атап көрсетті. Интеграцияның одан арғы негізгі мазмұнын Кеден одағы мен БЭК-тің əлеуетін толық жүзеге асыру, шарттық-құқықтық база мен институттарды жетілдіру мен одан əрі дамыту жəне төмендегі негізгі бағыттар бойынша практикалық өзара іс-қимылдар болады: – тауарлардың, қызмет көрсетулер мен капиталдың жəне еңбек ресурстарының ортақ нарығының тиімді қызметін қамтамасыз ету; – келісілген өнеркəсіптік, көліктік, энергетикалық жəне аграрлық саясат қалыптастыру, ықтимал бірлескен трансұлттық корпорацияларды жəне басқаларын қоса алғанда, өндірістік кооперацияларды тереңдету. Үш елдің басшылары 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін қатысушы мемлекеттер Кеден одағы мен БЭК-тің нормативтік-құқықтық базасын құрайтын халықаралық келісімдердің кодификациясын аяқтауға жəне осы негізде Еуразиялық экономикалық одақ құруға ұмтылатынын мəлімдеді. Аталған бағыттағы қызмет қатарында мыналар да бар, бірқатар келісімдерден тұратын болады: – теңдестірілген макро экономикалық, бюджеттік жəне бəсекелестік саясат; – еңбек нарығы, капиталдар, тау арлар мен қызмет көрсе тулердің құрылымдық реформалары; – энергетика, көлік жəне телеком муникациялар саласында еуразиялық желілерді құру. – Үш елдің басшылары бұл интеграциялық бірлестік өз қа лып тасуындағы жəне

қызметіндегі кез келген кезеңде Одақтың міндеттері мен ұстанымдарын бөлісетін жəне оларды жүзеге асыруға дайын басқа мем ле кеттердің қосы луы на ашық болатынын атап өткені мəлім. Осы орайда, Еура зиялық эко но микалық одақтың перспективалары мен артықшылықтары туралы не айтуға болады? – Біріншіден, бұл жерде қандай тұрпатта да КСРО-ны қайта қалпына келтіру туралы ешқандай да əңгіме жоқ жəне болуы да мүмкін емес. Келмеске кеткенді қайта жаңғыртуға ұмтыламын деу, жұмсартып айтқанда, алысжақынды болжай алмағандық болып шығар еді. Алайда, жаңа құндылықты, экономикаға негізделген тығыз интеграция – уақыт қалауы. БЭК-ке мүше мемлекеттер қазіргі заманғы əлем полюстерінің бірі болуға қабілетті жəне оның үстіне Еуропа мен серпінді дамуға қол жеткізіп келе жатқан АзияТынық мұхиты өңірлері арасында тиімді байланыстырушы рөлін атқаратын қуатты бірлестіктің үлгісін ұсынуда. Табиғи ресурстардың, капиталдардың, мықты адам əлеуетінің басын біріктіру Еура зиялық экономикалық одаққа индустриялық жəне технологиялық жарыста, инвесторлар тарту мен озық өндірістер құру жо лында ғы жарыстарда бəсекеге қабілетті болуға жəне ЕО, АҚШ, Қытай, Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭС) сияқты маңызды ойыншылармен, сондай-ақ, өңірлік құрылымдармен қатар, жаһандық даму тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Екіншіден, Еуразиялық экономикалық одақ болашақтағы интеграциялық үдерістердің өзіндік бір орталығы қызметін атқармақ. Яғни, Одақ қазіргі кезде бар құрылымдар – Кеден одағы мен БЭК-тің бірігуі жолымен қалыптасатын болады. Үшіншіден, Еуразиялық экономикалық одақ – ашық жоба: оның қатысушылары Одаққа басқа əріптестерінің қосылуын қолдайды. Бүгін Қазақстан үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағытын ұстанып отыр. Болашақ ұлттық инновациялық экономиканың негізі ретінде заманауи өндіріс күштерінің жаңа құрылымы қалыптастырылуда. Сондықтан Еуразиялық эко номикалық одақтың инновациялар мен қуатты технологиялық серпілістердің аумағы болғаны маңызды. Тек интеграцияланып қана біздің еліміз халықаралық аренада бəсекеге қабілетті бола алады. Еуразиялық экономикалық одақ құруда ерікті, тең құқықты интеграцияны, мемлекеттердің бірлескен тиімді экономикалық дамуын қамтамасыз ететін, елдерімізді əлемдік экономикада мықты шепке ілгерілететін шарттық-құқықтық база қалыптастыру қажет. Барлық деңгейде шешім қабылдағанда консенсус қағидатын қолдану жəне бекіту, сондай-ақ, саяси интеграцияға жол бермеу міндетті шарттар болуы тиіс. – Құрылатын Одақ барлық мемлекеттердің мүдделерін есепке ала отырып экономикалық дамуға тең жауапкершілікті қамтамасыз еткенде ғана берік жəне орнықты болады емес пе? – Əлбетте. Бұл ретте, Елбасымыз бірнеше рет атап өткендей, біздің елдерімізді жақындастырушы негіз тек экономика болып табылады. Интеграцияның негізінде өзара тиімділік, теңдік пен эволюцияшылық, кезеңділік пен прагматизм, практицизм, саяси егемендіктің бұлжымастығы мен интеграциялық қадамдардың дəйектілігі жатуы тиіс. Осы мамыр айының соңында Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт қабылдау жоспарлануда жəне Қазақстан, Ресей, Беларусь жаңа технологиялық тəртіпке бірлесіп секіріс жасау ниетінде. Бірақ, Қазақстан да, Ресей де, Беларусь те өзіндік ұлттық мүдделері бар тəуелсіз мемлекеттер болып қала береді. – Тұшымды əңгімеңіз үшін рахмет. Əңгімелескен Самат МҰСА, «Егемен Қазақстан».

Біз – қазақстандықтармыз! Біздің отбасылық досымыз, балқар жігіті Əзіреттің жүзінен иманы төгілген, өте мейірбан, ақылды анасы болды. Марқұм осыдан төрт жыл бұрын дүниеден өтті. Өзі əңгімешіл еді. Əңгімешіл дегенде, көрген-білгенін, оқығанын, ауылдың əңгімесін емес, өз басынан өткен тағдырын кейінгі ұрпақтың қайталамауын, өзінің қателігінен өзгелер сабақ алса деген ниетпен айтып отырушы еді. Сол кейуананың айтқандары еш жадымнан кеткен емес. Өйткені, елу бес жыл жесірліктің дəмін татып, елу бес жылдық жалғыздықтың ащы запыраны өзегін өртегені өміріндегі өзі кешпейтін қателігі деп санады... Гүлзейнеп СƏДІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Қырқыншы жылдары сталиндік солақай саясаттың құрбаны

баласы дегізбейін деп, бар қиындыққа шыдап, балаларының көйлегін көк, тамағын тоқ етіп, жаны сол балаларының үстінде болады. Кішкене Əзіреті де ержетіп,

«ЇЙГЕ ЌАЙТАМЫЗ!» Тəслимат апайдыѕ жан сыры болған кавказдықтардың ішінде 16 жасар балқар қызы Тəслимат та Қазақстанға жер аударылып келеді. Ол жылдардағы қасірет табы жасы 80-нен асқан кейуананы əлі күнге əсерсіз қалдырмайды. Жергілікті халықтан сондағы көрген жақсылығын Тəслимат əжей: «Қазақтардан айналайын, басымызға пана, жанымызға демеу болған», – деп айтып отыратын. Тағдырдың жазуы дейміз бе, оң жақта бойжетіп отырған Тəслимат Шамалғандағы Талан деген балқар жігітімен көңіл қосады. Жансурат, Зулихат деген қыздары, одан кейін ұлы Əзіреті дүниеге келіп, ол бір жасқа толғанда дəм-тұздары жараспай ажырасады. Ол жылдары қуғынсүргінге ұшыраған халықтар ақталып, «Ер туған жеріне...» деген, көш басталып кетеді. Əзірет 5 жасқа толғанда Тəслимат та балаларын қолтықтап Кавказға көшеді. Бірақ баласының қазақ топырағына ұя басқаны соншалық, барған соң: «Мынау ма Кавказың, үйге қайтамыз», – деп жылап, жерсінбей далаға қашып қоймаған соң, көп кідірмей Қазақстанға қайта қоныс аударады. Келгеннен кейін жесір əйелдің

жоғары оқу орнын бітіріп, қызмет істеп үлкен азамат болады. Ел қатарлы қыздарын ұзатып, келін түсіріп, ернін жібітіп немере сүйеді. Өзінің бағына, ниетіне шығар, келіні Людмила Хисайқызын «қайын ененің топы рағынан» деген, иманды, адалынан береді. Əзіреттен Хасан, Мəдина, Əмина атты үш алтын асықтай немере көреді. Үйде үлкен адам болған соң, алдымен амандасып сол кісінің жағдайын сұрайсың ғой. Кейде өз өміріне қатысты əңгіменің шетін шығарып қалғанда, ұзақ сөйлесіп, арасында қалжыңдасып қоямыз. Сондай бір əңгіме барысында:– «Апа, сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді» деген, жас кезіңізде, тіпті əдемі болған шығарсыз. Күйеуіңізбен неге ажырастыңыз? – дегенім бар. Сонда Тəслимат апай жүзін төмен салып, терең бір күрсініп алып, неше жылғы шерменде көңілінің шерін тарқатқан еді. – Жас кезімізде ақымақ болғанымыз сонша, қазір не үшін ажырасқанымызды білмеймін. Жай, майда-шүйде əңгіме болуы керек. Содан бір кеткен соң намысқа тырысып, кішірейе

қоймадым. Жасырақ кезімде сөз салған азаматтар болды, бірақ жолатпадым. Сізге айтайын, үстіме еркек шыбын қонса қонған шығар, ерімнен ажырасқалы 55 жыл өтсе де бір ер-азамат білегімнен ұстаған емес. Балаларымның əкесіне деген тазалығыммен ана дүниеге аттанғалы отырмын. Сендер жассыңдар, күйеудің қадірін біле бермейсіңдер. Мен 55 жыл жесірліктің, жалғыздықтың не екенін көрдім. Қалай айтсаң да, еркексіз əйелдің күні қараң. Олардың сесінің өзі не тұрады. Күйеуің болмаса үйіңдегі отың да дұрыс жанбайды, шамың да жарық болмайды екен. Күйеуі жоқ əйелді баланың буы ғана көтереді. Əйел еркектің бас жарып, қол көтеріп жатпаса, анау-мынау еркелігін көтеріп, ақылға салып, бəріне шыдамдылық жасағаны абзал. Өйткені, еркек дегеніңіз ойнақшып тұрған диірменнің үстіңгі, ал əйел заты астыңғы, орнықты тасы ғой. Ол көнбіс, бəріне шыдайды. Былайша айтсам, еркек ұршықтың басы, ал бассыз ұршық айнала ма? Біздің халықта бір нақыл сөз бар. «Байын қинаған əйел ана дүниеге орақ секілді иіліп, қиналып барады», – деп əңгімесін бір қайырған

апай, əрі қарай өмірден көріп, түйгендерін айтып жалғастырған еді: – Еркекті өзі кетпесе, өзің қума. Біздің балқарда «Еркек келсе – қонақ, кетсе – қазық» деген мақал бар. Қазақ «Ат айналып қазығын табады» демей ме. Ойнақтап-ойнақтап бəрібір қазығы мықты болса, айналып келе ді. Еркек – жалаң етіңе кірген дұшпан, жақсы көрсе – ұстайды, жаман көрсе – шығарып жібереді. Түйгенім, ажырасқанмен мəселе ше шіл мейді екен. Балқарларда жесір əйелге жаны ашып садақа береді. Құдайға шүкір, бүгінде баламның арқасында не ішемін, не киемін демеймін. Ал бірақ мен жесір қатынмын. Жесірдің аты – жесір. Сондықтан, маған есігімнің алдына келіп біреу садақа берсе, арланбай, рахметімді айтып алуым керек. Ал əйел затын осыншама мүсəпір етіп, қорлағаннан артық дүниеде азап жоқ шығар. Еш оқу бітірмесе де өмір университетінен тəлім алған көкірегі ояу балқардың қарапайым əйелінің айтқан өмірлік тағылымы əлі жадымда. Нұрыңыз пейіште шалқысын, Тəслимат апай! Алматы облысы.

«Егеменге» елден келді

Байдаланыѕ баєын байламайыќ Облыс орталығына қарасты Байдала ауылында 700-ге жуық халық тұрады. 50 жылдық тарихы бар мектепті жабамыз деген хабар айтып, тұрғындар наразылықтарын білдіріп, тілшілер қосынына келді. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Мəселенің мəнісін білу үшін, 80-ге жуық ауылдық қол қойған арыз-хатты алып, алдымен Байдала ауылы қарайтын Кенжекөл мектебіне келдік. Екі сөзінің бірі орысша орта мектептің директоры Жұлдыз Тұяқызын қасымызға ертіп алдық. – Мектепсіз қалайын деп тұрмыз. Көз қуаныш етіп отырғанымыз осы еді, – деп қарсы алды бізді Шəріп ата. – Айбала, Айдана, Аяулым, Ің кəр, Асыл атты немерелерім оқи ды. Қыс ішінде тасымалмен барып қалай білім алады? Не мерелерімнің қауіпсіздігіне алаңдаймын. Мектеп жабылмасын, əкімдерге жеткізіңіз, – дейді Базар Байқайша. – Менің де Мұхаметжан, Дінмұхаммед, Мөлдір, Айнұр атты балаларым бар. Бəрі де бастауышта оқиды. Естігелі бері, күнде уайым, – дейді Алданыш Байдəулет. – Өзіміз де осы мектепте оқыдық. Арман, Айсұлу деген немерелерім білім алуда. Мектепке дейінгі жолдың қарына дейін өзіміз тазалаймыз. Енді алаңдап, ертелі-кеш жол қараймыз ба? – дейді Нұрбикеш Орынғожина. Ал, Байдаладағы «№2 Кенжекөл бастауыш мектебі жабылады. Оқушылар тасымалмен автобус қатынасы арқылы оқиды...» деген хабарды «естіртуге» Білім жəне ғылым министрлігі Білім жəне ғылым саласындағы бақылау комитетінің «Білім саласын бақылау департаменті» басшысының орынбасары Алевтина Ведель, қалалық оқу бөлімі басшысының орынбасары Гульсина Шиндлярская, бө лім қызметкері Наталья Казанцева келіпті. Мектеп

директоры Жұлдыз Тұяқызы «аудармашы» болып облыстан келгендердің сөзін ауылдықтарға, ауылдықтардың айтқандарын облыстан келгендерге бірде қазақша, бірде орысша аударып беріп тұрыпты. «Бізді мазақ еткендері ме?» – деп облыстан келген бұл əйелдердің дікің-дікің еткен мінез-құлықтарына ауыл ренішті. «Мектеп ішінде дəретхана, асхана болмағаны үшін ауылдың қарапайым адамдары емес, талай жыл қозғалмай отырған əкімдер кінəлі. Ал, ауылдың аты – ауыл. Ұлық болсаң, кішік бол. Қалалық оқу бөлімінің басшысы Зəуреш Мұқашева, департамент басшысы Жасұлан Шəймерденов тілімізді, үлкендерді сыйлап, өздері келіп, жиын өткізулері керек еді», дейді ауылдықтар. Мəселенің мəнісі, мектеп санитарлық талаптарға сай келмейтін көрінеді. Дəретхана,

асхана жоқ. Балалар шет тілін үйренулері керек. Ал, ағылшын тілінен сабақ беруге жас мамандар ауылға келмейді», дейтін секілді облыстан келгендер. Бастауыш сыныптарда 32 оқушы білім алса, даярлық тобында 11 бала бар екен. «Жаңа талап бойынша, дəрет хана, асхана қажет болса, біріншіден, мектептің жанынан қосымша ғимарат жəне балабақша салынсын, ауыл асар жасаймыз деп отыр. Дəретхана, асхана жасау үшін əкімдік су құбырын өткізсін. Шетел тілінен сабақ беретін «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасымен ауылға келетін мұғалімге үй керек. Аяғы ауыр келіндер де жетеді. Үйде отырған 55 кішкентай бар, олай болса, алдағы уақытта мектеп өзінен өзі кеңейеді. Күнделікті тасымалмен кеткен жанар-жағар май шығыны, жүргізушінің еңбекақысы, т.б. қаржыны жылда шашпау үшін бір жолғы ақшамен ғимарат салу

əлдеқайда тиімді. Үшіншіден, бастауыш сынып оқушыларын Кенжекөлге тасымалдайтын мектеп автобусы Павлодар–Семей республикалық маңызы бар жолмен жүреді. Ағылған көлік, жол болса тар. Ауыл, көшесінің өзі күтір-күтір тас. Халық таза су ішеміз деп күтумен келеді. Дəрігерлік пункт, пошта үйі де көзден таса қалған. Жылда қаражат бөлінеді, су келеді, жол жөнделеді деген уəде. Қала түбінде тұрған ауылдың экономикалықəлеуметтік тұрғыдан артта қалып бара жатқаны, əрине, өкінішті. Қазір облыста халқы көшіп кеткен көптеген ауыл бос қалуда. Ал, Байдалада 700-ге жуық адам тұрады, 160 үй бар. Əкімдер қолда бар алтынның, бала байлығының қадірін білмей отыр. Облыс орталығын кеңейтіп, Байдаланы да қосып алатын бас жоспар да болған-ды. Өңірдегі үш қалаға қарасты ауылдық аумақтарды дамыту 2013-2015 жылдарға арналды.Облыс орталығына қарасты 5 ауылды, оның ішінде Байдала да бар, дамыту үшін 3 жылда 17 млрд. теңге жұмсалмақ еді. Ауылдарда жер телімдері үлестірілгенімен, жеке тұрғын үй жүйелерінде электр желілері тартылмаған, су жоқ. Мысалы, Екібастұздың Солнечный кенті ГРЭС-2 стансасының мойнында. Бизнестің əлеуметтік жауапкершілігі міндетін атқарып отыр. Байдала «Қазақстан Алюминийі», «Қазақстан электролизі» сияқты түтіні будақтаған алып зауыттардың түбінде тұр. Əкім-қараларға айтарымыз: демографияға, қазақтың санының көбеюіне үлес қосып отырған ауылдың қарадомалақтары оқитын мектепті жабуға асықпайық. Қайта, өркениетті, жаңа заман талабына сай мектеп, балабақша салып, алдымен ауылдың əлеуметтік ахуалын əлеуетті еткеніміз жөн болар», дейді тұрғындар. Бұл сөзге құлақ ассақ, ұрпақ алдындағы парыз бен қарыз өтелер еді. Павлодар облысы, Байдала ауылы. ––––––––––––––– Суретте: Байдала ауылының балалары.


14 мамыр 2014 жыл «Жаратушы дүниеге келген əр пендесінің кеудесіне жан салып, бойына алуан қасиет дарытады. Адам баласы тіршілігінде осы аманатты асқан ыждаһаттылықпен пайдаланып, өзінің ғана емес көптің қажетіне жаратуға тиіс. Өлшеп берген өмір тұйықталып, аманат иесіне қайтқанда сондай жандардың тағылымды істері барша адамзаттың ортақ игілігіне айналады. Осылай өмір сүргендердің екі дүниеде жүзі жарқын болады». Сұлтан САНЖАР, ортағасырлық философ. Мұхтар ҚҰЛ-МҰХАММЕД. Ұлттық университетті бітірген соң араға небəрі екі жарым ай салып, мен Қазақ Совет Энциклопедиясының Бас редакциясына қызметке тұрдым. Ұлттық Ғылым академиясынан кейінгі қазақ ғылымы мен білімінің қарашаңырағы саналатын осы мекемеде еңбек еткен он жылымды кейінгі бүкіл өміріме таусылмас рухани азық сыйлаған ең жемісті кезең ретінде əлі күнге дейін зор қанағат сезіммен еске аламын. Кеңес заманында энциклопедияға мақала жазу кез келген ғалым үшін үлкен абырой саналатын. Небір марқасқалардың көз майын тамызып, ғұмыр бойы жазған кереқарыс монографиялары энциклопедияға етек-жеңі жиналып, ықшамдалып, ары кеткенде екіүш бетке, кейде жалғыз бағанаға, ал енді бірде бірнеше жолдық мақалаға сыйып кететін. Энциклопедияға ену ешбір артықкемі жоқ тарихқа енумен бірдей саналатын. Сол себепті, ғалымдар энциклопедиямен авторлық байланыс орнатуды өзіне мəртебе санайтын. Менің қазақтың біртуар азаматы, қайраткер тұлға, академик Шаһмардан Есеновпен таныстығым өткен ғасырдың сексенінші жылдарының соңында дəл осы Қазақ энциклопедиясында басталып, оның өмірінің соңына дейін жалғасты. – Мұхтар шырақ сіз боларсыз? – деп айқара ашылған есіктен ұзын бойлы, қапсағай денелі, кең маңдайлы, келісті, келбетті жігіт ағасы кіріп келді. Əрине, мен бірден таныдым. Энциклопедияда оны білмейтін адам жоқ еді. Өйткені, Қазақ Совет Энциклопедиясы дəл осы Шаһмардан ағамыз Ғылым академиясының президенті болып тұрғанда шаңырақ көтергенін аға буын өкілдері əрдайым үлкен құрметпен айтып отыратын. Келген бұйымтайы орындалған соң, Шаһаң орнынан тұрып: – Ал, бауырым, Сыр еліне бару керек. Əсіресе, қазақ тарихын білем деген адамға бұл ауадай қажет нəрсе. Сəті түскенде барасың, көресің, – деп шегелей сөйлеп, ұсынған қолымды күректей алақанымен құшырлана қысты. Аты аңызға айналған қайраткер тұлғамен болған алғашқы кездесу жадымда мəңгілік жатталып қалды. Əсіресе, оның «Барасың. Көресің» деген көрегендік сөздерін Сыр елінде қызмет істеген жылдары үнемі шапағатпен еске алып жүрдім. Сыр елі – шындығында, тұнып тұрған тарих. Сол тарихты жасаушы – Шаһмардан Есеновтей біртуар тұлғалар. Туған жерінде Шаһаңның өзі ғана емес, оның даңқты əулеті жайлы небір аңызға бергісіз ақиқат əңгімелер өте көп. Əуелі соның бір парасына орын берейік. ХХ ғасырдың басында Сыр елінен орысша оқып, Ресейдің аса ғылыми орталықтарынан білім алған қазақ зиялы қауымының үркердей үлкен тобы өсіп шықты. Оның өзіндік сыры да жоқ емес еді. Сыр өңіріндегі үлкенді-кішілі мектептер мен орталау оқу орындарының саны қазан төңкерісі қарсаңында 50-ден еркін асқан. Міне, осындай бастауыш жəне орталау білімді ауыл-аймақтан алыстамай-ақ елде жүріп алған Сыр жастары кейін империяның үлкен қалаларындағы əйгілі оқу орындарына түсіп, төңкеріске дейін-ақ қоғамдықсаяси қызметке араласа бастайды. Солардың ішінде əйгілі би, болыс болған Мұңайтпас Лапиннің ұлы Сералы Лапин қазақтардың ішінде алғашқылардың бірі болып, 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін, Əли Көтібаров 1898 жылы Санкт-Петербург əскери-медицина академиясын, ал Алаш ардагері Мұстафа Шоқай 1917 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітіріп шықты. Бұлардың үшеуі де бастауыш сыныпты – елде, гимназияны губернаторлық астанасы Ташкентте тəмамдаған. Шаһмардан Есеновтің əкесі Жорабек Есенов те дəл осындай жолмен бастапқы білімді ауылда алып, кейін семинарияны Ташкентте аяқтаған өте сауатты адам болыпты. Шаһаң мен оның əулеті туралы əңгімеге кіріспес бұрын бірден басын ашып алатын мəселе бар. Барлық энциклопедиялар мен анықтамалықтарда оның фамилиясы мен өз есімі ғана беріліп, əкесінің аты көрсетілмеген. Барша замандастары мен əріптестері оны Шаһмардан Есенұлы деп кетті. Бұған ол көзі тірісінде ешқандай түзету жасамаған. Енді осының себебіне тоқталайық. Шаһаң Сыр елінің ең бір көрікті мекені Шиелі өңірінде дүниеге келді. Шиелі – қарт Қаратаудың Түркістан мен Созақты көктей өтіп, Жаңақорғанды еркін қамтып, бірте-бірте барқынданып, қалың жынысты, құйқалы қыраттарға айналар тұсы. Жоғалып қалған жалғыз тоқты мың қойға айналатын, түгін тартсаң майы шығатын, əр жидесінің түбінен бір асым ет табылатын, сулы-нулы, берекелі, байсын өлке. Содан болар, сырбойылықтар «Сыр – елдің көркі, Шиелі – жердің көркі» деп орынды мақтан етеді. Міне, осы өлкеде түп атасы Арқа төңірегіндегі Торғай, Қостанай өңірінен шыққан Есен Деріпсалдыұлы деген жауға шапса – қылыш, дауға түссе – қамшы ұстаған, ел ішінде қадір-қасиеті мол, іске мығым, дəтке берік, əрдайым халыққа жөн айтып, жоба сілтеген, жеті атасынан қаракөк жан өтіпті. Оның Жорабек, Бабабек атты екі ұлы болған екен. Заманның беталыс, бағдарын алдын ала болжай білген сұңғыла Есен екі баласын əуелі Шиелідегі орыс-қазақ мектебіне беріп, оны бітірген соң Ташкентке оқуға жібереді. Ағайынды Есеновтердің үлкені Жорабек Ташкенттегі діни семинарияға, ал Бабабек оқытушылар семинариясына түседі. Ташкент Түркістан генерал-гу бернатор лығының астанасы болғандықтан өлкедегі ең басты оқу орындары дəл осы қалада орналасқан еді. Бірақ онда оқитын орыстан басқа ұлт жастары ішінде ежелден оқу-білімге құштар қазақ балалары басым болды. Мəселен, Ташкент оқытушылар семинариясы ашылған алғашқы 25 жыл ішінде (1883-1904) оны 415 адам бітірген. Соның 13 пайызы қазақ болса,

небəрі 2 пайызы ғана өзбек ұлтынан еді. Жорабек Есенұлы ХІХ ғасырдың соңында семинарияны бітірген соң елге оралып, тілмаштық, ағартушылық қызметтер атқарыпты. Тіпті 1913 жылы Ташкентте өткен Романовтар əулеті таққа отыруының 300 жылдық империялық тойына да қатысыпты. Кейін Кеңес өкіметі орнаған соң Перовск совдепі төрағасының орынбасары, уездік милиция бастығы сияқты үлкенді-

Ң ШТЫСЫ А Л А АҚТЫ АРД Абыройы айрандай төгілерін сезген əлгі байғұс Жөкеңнен кешірім сұрап, ат-шапан айыбын тартыпты. Жорабек ағамыз қыннан шыққан қырық беске келген 1923 жылы Шəрипа атты сұлуға үйленеді. Одан 1924 жылы Шаһзада, ал 1927 жылы Шаһмардан атты ұл дүниеге келеді. Ағайынды Есеновтер мектепке қатар барады, тіпті екеуі де жас айырмасына қарамай əуелі бір сыныпта оқыса керек. Мұғалімдердің ұсынысымен ағасы Шаһзада Жорабеков, ал Шаһмардан атасының атымен Есенов болып жазылады. Тамаша азамат болып өскен Шаһзада Ұлы Отан соғысында ерлікпен қаза табады. Барлық ресми құжаттарда Шаһмардан Есеновтің туған күні 1927 жылдың 5 тамызы, ал ол оқыған Қызылорда педучилищесіндегі деректерде оның туған жылы 1926 жыл деп көрсетілген. Сондықтан оны мектепке алты

Бірақ сол жылдары студенттерге дəріс оқып, кездесу өткізген, тіпті мемлекеттік қабылдау емтиханына төрағалық жасаған қазақтың ұлы ғалымы Қаныш Имантайұлы Сəтбаев болашақта қазақ жерінің мол байлығын игеру үшін төңірегіне талантты жастарды жинай бастаған. Қыран қазақтың қырағы көзі болайын деген тастүлек Шаһмарданға да түседі. Шаһмардан Жезқазғанға бір кеткеннен мол кетіп, табаны күректей он бір жылын өткізеді. Қатардағы геологтан сол кездегі Кеңес Одағындағы ең үлкен барлау мекемесі – Жезқазған геологиялық барлау экспедициясының бас геологы əрі бас инженері дəрежесіне дейін көтеріледі. Шаһаң Арқада өткізген 11 жылын кəсіби мақсатқа пайдалана білді. Ұстазы Қ.Сəтбаев жүрген соқтықпалы соқпақтармен жүріп отырып, азынаған суығы мен аңызақ желі қатар жүретін Ұлытау-Жезқазған аймағын

www.egemen.kz

дамытуды қолға алып, Бүкілодақтық барлау геофизикасы институтының Қазақ филиалын аштырады. Ш.Есенов Маңғыстау түбегіндегі мұнай кендерін игеруге батыл кіріседі. Оның басшылығымен бүгінге дейін Қазақстан экономикасына үлкен үлес қосып келе жатқан Өзен, Жетібай, Қаражамбас, Қаламқас мұнай кендері ашылып, оны игерудің алғышарттары жасалады. Көнекөз геологтар оның осы кезде Қазақстан мен Одақтың айтулы ғалымдары мен мамандарын шақырып, ғылыми кеңесті Жетібай мен Өзен кенішінің басында өткізгенін жыр ғып айтады. Маңғыстау мұнайы туралы əңгіме қозғалғанда оның ерлікпен бара-бар бағаланып, ел аузында əлі күнге дейін аңыздай айтылып жүрген мына бір еңбегін ерекше атап өткен жөн деп есептеймін. Кеңес Одағын колхозшы Никита Хрущев

Дара тўлєа

«Меніѕ аєаларым» сериясынан

кішілі қызметтер атқарған екен. Оған кейін «ескішіл», «ұлтшыл» деген айып тағылып екі мəрте түрмеге де отырып шығыпты. Жорекең соның бəрінен білімі, заң-законды жетік білуі арқасында аман-есен құтылып, беймарал тірлік етіп, 1950 жылы дүние салыпты. Міне, осы Сыр елінде есімі аңызға айналған Жорабек ағамыз біздің басты кейіпкеріміздің туған əкесі болады. Ел аузында Жорабек Есенұлы туралы сақталған əңгімелер өте көп. Ол бойы екі метрге жуық, алпамсадай алып денелі, алапат күш-қуаттың адамы болыпты. Шау тартқан кезінде түскен суреттерінің өзінен-ақ оның орасан қайраттың иесі, айбынды азамат болғанын айқын аңғарасың. Екі заманда да серілігінен жазбай, еліне еркін-ақ еркелеген екен. Жəне онысын халқы көтере де білген. Жөкең жас кезінде бір асқан байдың Ақкенже деген сұлу қызымен сөз байласып жүреді. Қызының қарсылығына қарамастан əкесі бір-ақ күнде Ақкенжені өзіндей бір байдың баласына ұзатып жібереді. Мұны ести салысымен Жорабек қасына ерген сенімді жолдастарымен тапай талтүсте тойлы ауылға келіп, жұрттың көзін бақырайтып қойып, Ақкенжені өзі жетелеп əкелген ақбоз атқа мінгізіп алып кеткен екен. Кетер алдында үрпиіскен жұрттың көзінше Ақкенжеден «Маған күйеуге шығуға ықтиярсың ба?», деп үш қайыра сұрапты. Жұрттың бəрі еститін жауап алған соң: «Сен енді Құдай алдында да, заң алдында да менің таңдап сүйген жарымсың. Бұған мойынсынбаған адамның жазасын осы екеуі беретін болады», деп Ақкенже сұлуды ақ күміспен əбзелденген сəйгүлікке жалғыз алақанына салып-ақ мінгізген бойы аттанып кетіпті. Қанша тентек болса да əдептен де, əдеттен де озбаған, жолынан жығылмаған батыр қайынатасына қарата: «Ашуыңыз тарқаған соң қалыңмалды Есен құдаңыздан аларсыз» деп басын июді де ұмытпаған екен дейді ел аузындағы əңгімеде. Жорабек атамыз Ақкенже сұлудан бір ұл, бір қыз көріпті. Қызы Сақыпжамал кезінде Түркістан АССР Жоғары Сотының төрағасы, Ішкі істер халық комиссары (министрі), ал 1925 жылы Қазақ АССР Орталық Атқару Комитетінің хатшысы қызметін атқарып, кейін репрессияға ұшыраған Сыр елінің қайраткер азаматы Бегайдар Жантөреұлы Аралбаевқа тұрмысқа шығады. Қашанда қолы ашық, мəрт Жорабек Сақыпжамалды ұзатқанда ас та төк той жасап, күйеу баласына бəйгенің алдын бермеген Торықасқа сəйгүлігін сыйлаған екен. Сыр елі сөз қадірін ерекше біледі жəне тау ып айтылған сөзді жадында жақсы сақтайды. Ел ішінде «Жөкең айтыпты» деген тапқыр сөз, қуақы қалжың, ащы əжуа көп-ақ. Мəселен, қонақбай руынан шыққан, ел-жұртты əбден ығыр қылған əумесерлеу шолақ белсенді халыққа тыныштық бермей, күн сайын қоқаңдай береді екен. Жазықсыз жапа шеккен сондай жандардың бірі əділдік іздеп Жөкеңе келіпті. Жөкең салған бойда əлгі белсендінің кеңсесіне кіріп келіп, дүйім жұрттың көзінше: – Əй, қонақбай! Сен бүгінге дейін қонақбай едің, ол ортасында бір ноқаты бар тəп-тəуір есім еді. Ендігі жерде халыққа жасаған мына қысастығыңды қоймасаң тас төбеңнен бір ұрып, бір ноқатыңды екеу қыламын. Сонда неге айналатыныңды ескіше білетін əкеңнен сұрап ал, – деген екен.

жасынан беру үшін əуелгіде туған жылын 1926 жыл деп көрсетіп, кейін бастапқы қалпына келтірген сияқты (Қызылорда облыстық архиві, 377 қор, 2-тізім, 22 - іс). Міне, осылайша, Шаһмардан Есенов əуелі 1941 жылы Шиелідегі 7 сыныптық орталау мектепті, ал 1944 жылы Қызылорда педагогика училищесін үздік бітіріп, сол жылы Қазақ тау-кен институтына түседі. Зерделі, зерек жас институтты «пайдалы қазбалар кендерінің геологиясы мен барлауы» мамандығы бойынша 1949 жылы бітіріп, мемлекеттік емтихан комиссиясының 1949 жылғы 4 маусымдағы шешімі бойынша өзі армандаған «тау инженер-геологы» мамандығына ие болады. Шаһаң мектепте оқып жүрген шағында да өлең-жырға, əдебиетке өте əуес болыпты. Өзі техникалық оқу орнында оқыса да Сыр елінен шыққан ақын-жазушыларға жақын жүріпті. Солардың бірі заманында атағы аспандап тұрған арқалы ақын Əбділда Тəжібаев еді. Əбділда ағамыз өзінің естелігінде Шаһмардан студент кезінде оған əкесі Жорабекті əкеп таныстырғанын айтады. Бір-бірін сыртынан жақсы білетін қос арыс бұл таныстыққа бек қуанып, бірден шүйіркелесе əңгімеге кіріскен. Сол күні Əбекеңнің үйіне мəскеулік ақын, аудармашы Михаил Луконин келе қалады. Басында ауыл адамына тəн олпы-солпы киінген қарапайым қазақтың шалына шекесінен қараған мəскеулік ақын Жорекең сөйлеп кеп бергенде, аузын ашып, көзін жұмып, оның орыстың тілін осыншама терең білетініне таң-тамаша қалады. Сол кезде Əбекең ағасының «Евгений Онегинді» жатқа айтатынын да мақтанышпен жеткізеді. Мəскеулік қонақтың бұған сенімсіздікпен қарап отырғанын сезіп қалған қария жарты сағат бойы «Евгений Онегинді» мəнеріне келтіре жатқа соғады. Бұл оқиға Жорабек ағамыздың қайтыс болуынан 2-3 жыл бұрын, шамамен 19471948 жылдары орын алса керек. Шаһаңның ата-тегі, əкесінің батырлығы, серілігі, шешендігі, білімдарлығы, орысша сауатының кереметтілігі туралы деректерді толық келтіріп отырған себебіміз, оның уызынан жарып туған, «əке көріп оқ жонған» текті атаның ұланы екендігіне оқырман назарын аудару. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді халық даналығы. Шаһаң – дала қыранының ұясында тəрбиеленіп, қыранша тəрбие алған жан. Бүкіл түр-тұлғасы, болмысбітімімен əкесінің аузынан түсіп қалғандай ол өмір бойы əкесін мақтан етіп өтті жəне Жөкең де мақтаудың қандайына болмасын татитын, ғапыл дүниеде айтқаны болып, атқаны тиген айрықша тұлға еді. Жорабек ағамыз жалғыз ұлының институт бітіріп, үлкен білім ордасынан түлеп ұшқанын, аталарына мыңдаған жылдар бойы құтты мекен болған Арқаға бабалар байлығын іздеп қызметке аттанғанын өз көзімен көріп, 1950 жылы дүние салды. Сонымен, Шаһмардан Жорабекұлы Есенов оқуын бітірген соң 1949 жылы Жезқазған геологиялық-барлау экспедициясына əуелі қатардағы геолог, кейін аға геолог болып қызметін бастап кетеді. Əуелгіде екі тілге бірдей ағып тұрған, дала көрген, қала тəрбиесін алған, студент кезінде-ақ ғылымға деген бейімін көрсете білген оны ұстаздары аспирантураға қалуға үгіттеген.

түгел аралап шықты. Дəл осы кезеңде ол Қаныш Имантайұлының ақыл-кеңесімен Үлкен Жезқазған кен орындары жүйесінің кең ауқымдағы геологиялық картасын жасап, оның қоры алдын ала болжамданған нұсқадан 3-4 есе көп екендігін дəлелдейді. Ол экспедициядағы аса қат болып есептелетін қуатты кен бұрғылау агрегаттарының санын 5 есеге арттырып, оларды 100-ге дейін жеткізді. Ұстазымен ақылдаса отырып, Жезқазған кен тобындағы Итауыз, Сарыоба, Қарашошақ, Қыпшақпай, Айранбай, Талдыбұлақ, Жартас атты кен орындарын ашып, олардың қорын анықтайды. Жезқазғанда жүргізілген жүйелі зерттеулердің нəтижесінде мыстан басқа, марганец, никель, кобальт, сирек кездесетін радусит-асбест пен көгілдір асбест кен орындарын ашады. Металлургияны дамыту үшін кен ғана емес, аса үлкен су қоры да қажет. Жас геолог Ш.Есенов Жезқазған сияқты ауыз суы тапшы өлкеден аса үлкен жерасты су қоры бар Жанай жəне Айдос су кендерін тауып, оны пайдалануға бергізеді. Бұл Жезқазғанның өндірістік қажеттігін ғана емес, халықтың таза суға деген тұрмыстық мұқтаждығын да молынан өтеп, көп қабатты үйлерге дейін су жеткізуге мүмкіндік туғызады. Сарыарқаның қақ төрінде оның ыстығы мен суығына бірдей төзе жүріп, бірінен соң бірі жаңа кен орындарын ашып, оны өндірістік мақсатта игеруге жол ашқан геолог-инженердің еңбегі одақтық жəне республикалық басшылардың назарына іліге бастайды. Осылайша ол 1960 жылы небəрі 33 жасында министрдің орынбасары, ал арада жыл өтпей жатып Қазақстанның геология жəне жер қойнауын қорғау министрі болып тағайындалады. Қазір жас министрлермен ешкімді таңдандыра алмайсың, ал кеңестік заман үшін бұл сенсациялық тағайындау болатын. Жер көлемі жағынан Одақтағы екінші республика саналатын Қазақстан үшін Геология ел болашағын айқындайтын жетекші министрлік болып саналды. Шаһаң жаңа қызметіне жас та болса мол тəжірибе жинақтап келді. Бұл кездері Ғылым академиясының президенті əрі Геология ғылымдары институтының директоры қызметін қоса қатар атқарып отырған тəлімгер ұстазы Қаныш Имантайұлы Сəтбаевтың кеңесімен өзі əбден жетік білетін пайдалы қазбалар кен орындарын іздеу мен барлаудың методикасы тақырыбына арналған кандидаттық диссертациясын сəтті қорғап шығып, 1962 жылы авторлар тобымен бірге Жезқазғандағы көп жылғы ізденістерінің нəтижесі іспеттес «Геология и металлогения Большого Джезказгана» атты іргелі еңбегін жарыққа шығарады. Дəл осы еңбек Шаһмардан Есеновтің болашақта геологияминералогия ғылымында олжа жасар мол мүмкіндігі бар ғалым екендігін кеңінен танытты. Министрдің қызметі адамға ғылыммен шындап айналысуға мүмкіндік бере қоймайды. Мұндайда тек екінің бірін ғана таңдауға тура келеді. Сондықтан алғашқы кезде ол докторлық диссертациясын кейінге ысырып қойып, Қазақстанның əр қиырындағы кен орындарын игеруге ерекше назар аударады. Ғылым мен өндірісті, геология ғылымындағы инновациялық бағыт саналатын геофизиканы

басқарған жылдары ол ойына келгенін істеп, бір республиканың жерін екіншісіне балық үлестіргендей таратуға кіріседі. Сондай жағдай 1962 жылы ежелден майлы қиян атанған мұнайлы түбек – Маңғыстаудың да мойнына түсе жаздады. Тағы сол Н.Хрущев Маңғыстау түбегін мұнай өндірудегі тəжірибесі мол Түрікменстанға беру жөнінде мəселе қояды. Арнайы отырыста Қазақстан позициясын қолдап шығу үшін Мəскеуге əлі беті қайтып, тауы шағылып көрмеген, алған бетінен қайтпайтын жас министр Шаһмардан Есенов жіберіледі. Ол Н.Хрущев төрағалық еткен жиында Маңғыстау мұнайын игеруге Қазақстанның əлеуеті де, тəжірибесі де, кадрлары да молынан жететіндігін нақты фактілер мен цифрлар жəне ғылыми тұжырымдармен дəлелдеп шығады. Осы отырыста жас қазақ министрінің позициясын сол кездегі одақтық геологияның дуалы ауыздарының бірі, КСРО Геология министрі академик А.В.Сидоренко ашық қолдайды. Қырқыншы жылдары КСРО Ғылым академиясы Түрікмен филиалына қарасты Тау-кен институтын басқарып, сол елдің жай-жапсарын жақсы білетін академик-министрдің бұл сөзінен кейін қазақ министрінің позициясын КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы А.Н.Косыгин де жақтап шығады. Осылайша, Ш.Есенов Ленин төрағалық еткен 1920 жылғы жиында қазақ жерінің шекарасын айқындап берген Алаш ардагері Əлімхан Ермековтің ерлігін қайталап, орда бұзар отызында қазақ жерінің тұтастығын қайсарлықпен қорғап қалады. Шаһмардан Есеновтің Маңғыстау тағдырына байланысты көрсеткен дəл осы ерлігін өз естеліктерінде академик Сұлтан Сартаев пен академик Əбдірахман Нұрлыбаевтар жəне тау-кен саласының ардагері, техника ғылымдарының докторы Ибрагим Баймұратұлы Еділбаев та растайды. Академик Сартаев бұл фактіні Алматыға келген сапарында Бас хатшы Брежневтің көмекшісі болған Федюкин айтқанын алға тартады. Маңғыстау «қолды» бола жаздағаннан кейін министр Есенов Қазақстанда мұнай кадрларын даярлау ісін мықтап қолға алады. Атыраудағы Қазақ геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтының жұмысын жандандырады. Қазақ политехникалық институтындағы мұнай факультетіне студент қабылдау көлемін дереу арттырып, олардың санын 250-ге дейін жеткізеді, бұған қосымша дайындау бөліміне 100 тыңдаушы қоса қабылдатады. Ресейдегі Мəскеу, Уфа, Орынбордағы мұнайшылар даярлайтын жоғары оқу орындарынан қосымша мамандар шақырады. Мұның бəрі 60-70-жылдары Қазақстанда мұнайшылардың жаңа генерациясын қалыптастыруға берік негіз жасады. Жалпы, Ш.Есеновтің республика геология саласын бірден ұршықтай үйіріп əкетуінің екі себебі болды. Біріншіден, ол Одақ бойынша Ленинград тау-кен институтынан кейінгі екінші беделді жоғары оқу орны саналатын Қазақ тау-кен институтын тəмамдады. Есенов білім алған кезде дəл осы институтта Қ.И.Сəтбаевтан басқа есімі бүкіл Кеңес Одағына əйгілі Е.Шлыгин, И.Бок, Г.Медоев, Н.Сергиев сияқты ғылымды өндіріспен ұштастыра білген мықты ұстаздар сабақ берді. Екіншіден, ол 11 жыл уақытын Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында өткізіп, геологияның бүге-шігесіне дейін əбден меңгерген кəсіби шыңдалу мектебінен өтіп, білікті тау-кен инженері ретінде қалыптасты. Ол қызмет істеген экспедиция құрамында тісқаққан инженерлер мен тəжірибелі геологтар жетіп артылатын. Егер Есенов өмірбаянының дəл осы кезеңіне мұқият үңілсек, оның белгілі дəрежеде ұстазы Қ.И.Сəтбаев салған соқпақпен жүргендігін айқын аңғарамыз. Қаныш Имантайұлы жиырма жыл бойы Жезқазған-Ұлытау атырабын түгел шарлап өткен соң ғана ғылымға келген болатын. Есенов сияқты орыс əдеби тілін еркін меңгеріп, кез келген аудиторияда ешбір мүдіріссіз көсіле де, шешіле де сөйлейтін, ақжарқын мінезді, батыр тұлғалы, бүгінгі тілмен айтқанда, харизмасы күшті министр одақтық деңгейдегі əріптестерінің назарына да бірден ілігеді. Қаныш Имантайұлы Одақтағы ең бай, ең беделді министрліктің басшысы, өзінің ұзақ жылдар бойы сыйлас досы болған үш мəрте Социалистік Еңбек Ері КСРО Орта машина жасау министрі (аты жұпынылау көрінген бұл министрлік қызыл империядағы əскери-өндірістік кешенді басқаратын ең азулы орган болды) Е.П.Славскиймен таныстырады. Қазақстанға өте көп жақсылық жасаған Ефим Павловичпен Шаһмарданның достығы өмірінің соңына дейін жалғасты. Шаһаң бұл жылдары СССР Геология министрі болған ірі ғалым, академик

5 Александр Васильевич Сидоренкомен де адал əріптестікке негізделген шынайы достық қатынас орнатады. Қазақстандағы Геоло гия министрлігі Шаһаң осында басшылыққа келуден бес-ақ жыл ғана бұрын 1956 жылы ашылған болатын. Бұл кезде басқа одақтас республикаларда, оның ішінде ғылым-білім, өнеркəсібі дамыған Ресей, Украина, Белоруссияның өзінде мұндай министрліктер əлі ашылмаған еді. Мұның екі себебі болды. Біріншіден, 1940-1950 жылдары Қ.И.Сəтбаев бастаған ғалымдардың геология саласындағы орасан зор табыстары жер қойнауы пайдалы қазбаларға аса бай Қазақстанға мамандардың назарын аударды. Екіншіден, тағы да сол Қаныш Имантайұлының арқасында республикада геолог мамандары мен ғылымдардың жаңа мектебі қалыптасып, одақтық деңгейде мойындала бастаған кадрлық корпус жасалды. Министр Есенов орталық аппаратпен алысқа бармайтынын бірден түсінді. Ол əуелі Қазақстанның геологиялық перспективасы жоғары өңірлерінен 5 өңірлік басқарма ашып, бүкіл геологиялық барлау жұмыстарын сонда шоғырландырды. Бұған қосымша мұнай-газ, гидрогеология жəне геофизика саласы бойынша республикалық деңгейдегі үш мамандандырылған кəсіпорын ашып, тəжірибелік, өндірістік стансалар жүйесін жасайды. Өндіріс пен ғылымды ұштастыру бағытында Қазақ минералды шикізат институтын (ҚазИМС), Қазақ геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институты (ҚазНИГРИ) жəне Қазгеофизика ғылыми-зерттеу институттары мен көптеген тəжірибелік лабораториялар ашты. Министр Есеновтің осындай қажырлы һəм жүйелі еңбегінің нəтижесінде бес жыл ішінде республикамыздың түрлі мекемелерінде бытыраңқы қызмет істейтін 50 мыңға жуық мамандар бір министрліктен басқарылатын ортақ жүйеге біріктіріліп, мықты материалдық база жасалды. Дəл осы жылдары салаға бөлінетін қаржы да еселеп артты. Кейін алпысыншы жылдардың ортасында өзге де одақтас республикаларда геология министрліктері ашыла бастаған кезде олардың басшылары үйрену үшін Қазақстанға келетін болды. Осылайша, геологиялық қызмет саласында жүздеген жыл артта қалып қойған Қазақстан Қ.И.Сəтбаев пен оның талантты шəкірті Ш.Есеновтің арқасында Одақ бойынша суырылып алға шықты. Жас министрдің жүйелі еңбегі басшылық тарапынан ескерусіз қалған жоқ, ол 1965 жылы Қазақстан Министрлер Кеңесі Төрағасының орын басары қызметіне жоғарылатылды. Жаңа қызметінде ол геологияға ғана емес, оның тапқан жаңалықтарын тікелей өндірістік мақсатқа жаратумен айналысатын ауыр өнер кəсіп саласына да басшылық жасай бастады. Шаһаңның бұл кездегі қызметі мен əріптестері алдындағы беделі жөнінде 10 жыл РСФСР Геология министрінің жəне 11 жыл КСРО Геология министрінің бірінші орынбасары болған, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Б.М.Зубарев: «Несмотря на то, что я был старше по возрасту, длительное время работал первым заместителем минис тра геологии СССР, я у него учился, пользовался советами. В Москве и в других краях Союза у него был широкий круг знакомых, друзей, коллег, товарищей. Все они с большим уважением, я бы сказал с любовью, относились к нему», деп жазады. Ағынан жарыла сөйлеген геология ардагерінің бұл сөзіне бірдеңені алып, қосудың өзі артық. Ол Үкімет төрағасының орынбасары ретіндегі бір кездері өзі жанын сала қорғаған Маңғыстау мұнайын өндірістік негізде игеруге ерекше мəн береді. Тіпті 1966 жылы «Тектоника и нефтегазоносность Мангышлака» атты монографиясын аяқтайды. Кезінде өз бастамасымен 1964 жылы құрылған «Маңғыстаумұнай» бірлестігінің жұмысын ұдайы бақылауында ұстайды. Бұған қосымша 1966 жылы «Жетібай мұнай өндіру» басқармасы құрылады, 1964-1965 жылдары Теңге, Тасболат, Қарамандыбас, Шығыс Жетібай мұнай-газ кен орындары ашылады. Есенов бастамасымен 1965 жылы мамыр айында қазіргі Ақтау қаласында мұнайшылардың 1-ші Бүкілодақтық ғылымитехникалық конференциясы өтіп, оған осы саланың Одақ бойынша кілең ығай мен сығайлары қатысады. Сол жылдың 10 маусымында Өзен – Маңғыстау – Мақат теміржолымен алғашқы рет Өзен мұнайы Атырау мұнай айыру зауытына жіберіледі. Ал 10 шілде күні Өзен кен орнынан тұңғыш рет 1 миллион тонна мұнай өндіріліп, ұзындығы 140 шақырым болатын Өзен – Жетібай – Ақтау мұнай құбыры пайдалануға беріледі. Маңғыстау мұнайын меңгерудегі осындай орасан зор табыстары үшін бір топ ғалымдар жəне мұнайшылармен бірге 39 жасар вице-премьер Шаһмардан Есеновке Кеңес Одағының ең мəртебелі сыйлығы – техника саласындағы Лениндік сыйлық берілді. Бұл оның мансабындағы ең биік жетістік əрі ұзақ жылдар бойы қудалаудың басы болатын. Өйткені, мұндай сыйлық ғылым кандидаты Ш.Есеновті қойып, республиканың академик басшысы Д.Қонаевта жоқ еді. Ол ол ма, Лениндік сыйлықты «сылдырмақ» дертімен қатты ауыратын Бас хатшы Л.Брежневтің өзі өмірінің соңына қарай 1979 жылы əупірімдеп жүріп əрең дегенде алған болатын. Сондықтан екі ортада сөз тасып, сыпсың қаққан жарамсақтар тобы Қонаев пен Есенов арасына сына қаға бастайды. Өркениетті орта, ғылыми қауым үшін мұнда тұрған ешқандай өрескел дік жоқ еді. Кеңес Одағында геология ғылымы мен атом өнеркəсібі, қорғаныс өнеркəсібі, химия мен физика саласындағы ел экономикасына орасан зор пайда əкелетін жаңалықтар ашылғанда оның авторларының жасына қарамай-ақ жоғары дəрежелі марапаттар берілетін (академик А.Сахаров қырыққа жетпей-ақ үш мəрте Социалистік Еңбек Ері болып үлгерген). Оның үстіне Есенов Маңғыстау мұнайының ашылуын кабинетте отырып емес, кəсіби геолог ретінде майлы қиянның ойы мен қырын түгел кезіп жүріп басқарды жəне осы тақырыпқа əріптестері жоғары бағалаған іргелі монография жазды. Бұған қосымша Лениндік сыйлықтан үміткерлер Мəскеу тарапынан жан-жақты сүзгіден өткізілетін. Бірақ... Иə, бірақтың соңында осы күнге дейін ашылмаған көп кілтипандар жатыр.

(Соңы 6-бетте).


6 (Соңы. Басы 5-бетте). Шаһаң көзі тірісінде журналист Марат Мәжитовке берген сұхбатында: «Мен бұл жолда білімімді де, тәжірибемді де ортаға салдым. Мұнай барын, оның мол қорын нақты дәлелдедім. Осы теңдесі жоқ мұнай-газ көздерін ашқанымыз үшін бес кісі Лениндік сыйлықтың лауреаттары атандық. Жетеу едік, Мәскеу екі қазақты сызып тастапты. Менің жеке еңбегім болмаса, өзімді осы топтан өзім-ақ сызып тастар едім, оған адамдық арым да, құдіретім де жетер еді. Мен жалпы өзімді билеп-төстей алатын кісімін. Ешуақытта біреудің айтқанына еріп, жетегінде жүріп көрмеген адаммын. Өз ақылым – өзіме төреші», – деп өзіне тән өршіл мінез бен тәкаппар туралықпен жауап беріпті. Шаһаңдай жалтақтап, жалбақтауды білмейтін қыран мінезді қазақтың басқаша айтуы мүмкін емес. Тарихтың тегершігін кері айналдыруға болмайды. Егер сыйлықты былай қойып, оның атын иемденген Лениннің өзін мүлде білмейтін жас ұрпақ өсіп шыққан бүгінгі заманда Шаһмардан Есеновтің тау тұлғасы сол сыйлығы құрғырды алмаса да тәуелсіз қазақтардың жаңа буыны алдында бір пәске де төмендемейтініне ешкім күмән келтіре қоймас. Санада жамыраған сансыз көп сұрақтарға болжам жасауға болар-ау, бірақ дәл жауап табу өте қиын, ал анығы біреу – тура бір жылдан соң Ш.Есенов вице-премьер қызметінен босатылады. Республикада ғана емес Мәскеудің небір жақсысы мен жайсаңдары алдында зор бедел жинап үлгерген Шаһмардан сияқты жас арыстанды тым алысқа жібермей, жақында, ұдайы назарда ұстау үшін оны Қазақстан басшылығы республика Ғылым академиясының президенттігіне ұсынады. Ғылыми қауым қашанда биліктің айтқанына көніп, айдауына жүре бермейтін, өз ортасына «жатты» көп кіргізбейтін консервативті орта. Оның үстіне қаншама іскерлігімен аты шықса да Шаһмардан Есенов азулы академиктер үшін бар болғаны ғылым кандидаты ғана еді, ал академия президенті болу үшін әуелі оның мүшесі, яғни академик болуы керек деген бұлжымайтын жарғы талабы және бар болатын. Ш.Есеновтің Қазақстан Ғылым академиясының президенті болып сайлануы бүкіл Одақ бойынша бұрын-соңды болмаған оқиға ретінде тарихқа енді. Әуелі әлі докторлық диссертациясын да қорғамаған, академикті былай қойғанда мүше-корреспонденттікке де өтпеген үміткер бірден академияның толық мүшелігіне (академиктігіне) сайланады. Бұдан кейін су жаңа академик сол сәтте президенттікке ұсынылады. Үш рет дауыс берудің нәтижесінде Шаһаң үш ұмтылып барып, әрең дегенде ұстазы Қаныш Имантайұлының креслосына отырады. Дәл осы сайлауда академия жарғысы бұзылған тағы бір өрескел оқиға орын алды. Есеновті Академияға әкелу үшін әуелі Қаныш Имантайұлынан кейін бұл қызметті абыройымен атқарып отырған академик Шапық Шокинді президенттіктен босату керек болды. Мұның алдында ғана Қазақстанға КСРО Ғылым академиясының президенті М.В.Келдыштың өзі келіп, академик Шокинның еңбегіне жоғары баға берген еді. Соған қарамастан ол аяқ астынан Орталық комитетке шақырылады. Бұл туралы Халық Қаһарманы өз естелігінде: «Заседание проходило при закрытых дверях, руководил им Д.А.Кунаев, почему-то протокольные записи не проводились... Члены бюро ЦК сидели, как в рот воды набрали. Только второй секретарь ЦК партии В.Титов, председатель Совмина М.Бейсебаев и председатель Верховного Совета С.Б.Ниязбеков предложили мне подать заявление об освобождении от должности президента Академии наук. Я наотрез отказался сделать это», – деп жазады. Д.Қонаев өз естелігінде Ш.Шокин «өз өтінішімен қызметтен босады» деп жазса да, шындық Шокин жағында болды. Ары қарай оқиға былайша өрбиді. Академияның жалпы жиналысында «Ғылым академиясын басқаруда жіберген елеулі қателіктері үшін» Ш.Шокин қыз­ метінен босатылды. Сөй­тіп, Сәтбаев салған сара жолдан айнымай, қара шаңырақты қара қылды қақ жара әділдікпен басқарған, шымыр жаңғақ Шапық Шокин қызметінен кетіріліп, босаған орынға Есеновті жылжыту «ойыны» басталады. Шаһмардан Есеновтің жаңа қызметі, қоғамда алар орны, бедел жинауы, жұртқа танылуы жағынан келгенде, вицепремьерлердің орынтағынан әлдеқайда жоғары болатын. Оның үстіне ұлы ғалым, академик Қ.И.Сәтбаев іргетасын өз қолымен қалап, Одақ, әлем таныған Ғылым академиясымен Орталық партия комитеті де, Үкімет те, қолбала парламент те ерекше санасатын. Бірақ кандидат Есеновті академия президенттігіне осыншама өлермендікпен «ұсынушылардың» өз есебі болды. Есімі елге кеңінен танымал ғалым­ дардың басын біріктіретін Ғылым акаде­ миясының еш жерде жазылмаған өз «заңы», өз тәртібі бар еді. Өздері көз майын тауыса жүріп, самайын қырау шалған кезде әрең жететін академиктің атағын қанша талантты болса да қырыққа енді ғана толған ғылым кандидатының «қалпақпен ұрып» алғанын олардың көпшілігі іштей жақтыра қойған жоқ. «Ұсынушылардың» есе­бі бойынша дәл осы консервативті топ арыз­дың асты­на ала жүріп, Шаһмарданды жаңа қыз­меті­нен кетуге мәжбүр етуге тиіс еді. Бі­рақ­ оқиға мүлде басқаша жағдайда өрбіді. Су жаңа президент ең әуелі өзінің ғылыми өмірбаянындағы олқылықтың орнын толтыру үшін келесі, яғни 1968 жылы «Геологоструктурные особенности методики разведки Джезказганского рудного поля» және «Недра Казахстана» атты қос бірдей монографиясын жариялап, Мәскеуде «Жезқазған кен орындарын барлау методикасының құрылымдық ерекшеліктері» тақырыбында докторлық диссертациясын жарқырата қорғап шығады. Шаһаңның докторлық диссертациясын қорғауға қатысқан академик Х.Бесбаевтың естелігінде оған одақтық дәрежедегі айтулы ғалымдар қатысып, Қаныш ағаның қимас досы болған П.Я.Антропов бастаған мәскеулік ғалымдар өте жоғары баға бергені келтірілген. Орайы келгенде айта кету керек: Петр Яковлевич Антропов – КСРО-ның тұңғыш гео­л огия министрі (1953-1962) ретінде

www.egemen.kz

тың ш а ал қтысы а ард

14 мамыр 2014 жыл

Қаныш Имантайұлына ғана емес, бүкіл Қазақстанның геологиясының өркендеуіне, республикаға геолог мамандар даярлау ісіне үлкен үлес қосқан қайраткер. Сондықтан ғылыми қауым оны тұңғыш геология министрі әрі еліміздің бас геологы ретінде ерекше құрметтеген. Доктор, профессор, академик, президент сияқты атақ, дәреже, лауазымдармен төрт құбыласын бірдей түгендеген Шаһаң ендігі жерде Академияның жұмысына білек сыбана кіріседі. 1968 жылы Ғылым академиясында жаңадан сайлау өткізіліп, академиктер мен мүше-корреспонденттердің қатары болашағы зор талантты ғалымдармен толығады, 17 бірдей ғылыми-зерттеу институттарының басшылары қызметіне бекітіледі. Үш жаңа институт: Жоғарғы энергиялар физикасы, Гидрогеология және гидрофизика, Сейсмология институттары жасақталып,

Д.А.Қонаев сессия жұмысына басынан аяғына дейін қатысып, Шаһмардан Есеновтің беделі одақтың министрлер мен академиктер арасында қаншалықты бел алып бара жатқанын өз көзімен көрді. Ұлттық академияны өркендетудегі үлесі үшін Ш.Есенов осы жолы КСРО Ғылым академиясының ұсынысымен Ленин орденімен марапатталды. Қазақ Ғылым академиясының мерейтойы одақ және республика көлемінде кеңінен аталып өтті және осыған орай көптеген қазақстандық ғалымдар өздері ұзақ жылдар күткен лайықты марапаттарға ие болды. Осындай үлкен абырой, беделмен мерейтойлық сессияны жарқырата өткіз­ ген Шаһмардан Есеновті 1972 жылдың 24 ақпанында академияның жалпы жиналысы жабық дауыспен бірауыздан жаңа мерзімге президенттікке сайлайды.

Орыс ағайындардың өмір сынағынан сүрінбей өткен адамды «прошел огонь, воду и медные трубы» дейтін сөзі бар. Адамды отпен, сумен аластау әлемнің көптеген халықтарында бар, ал соңғысын орыс ағайындар ойлап тапқан, мағынасы – «атақ, даңқпен сынау» (сыйлық алғанда мыстан жасалатын үрмелі аспаптардан тұратын оркестрдің туш ойнауын меңзейді). Ертегінің батырындай «отқа салсаң жанбайтын, суға салсаң батпайтын» Шаһмардан ағамыз жез қаңылтырға келгенде осалдық таныта берген. Әрине, алынған сыйлықтың қайсысында да оның үлесі болғанына ешкім күмән келтіре қоймас. Бірақ министр, үкімет басшысының орынбасары, Ғылым академиясының президенті, бұл аз десеңіз, Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің мүшесі, СОКП орталық комитетінің мүшелігіне кандидат, тіпті Жоғарғы Кеңестің төрағасына

басым көпшілігі оның Академия пре­ зиденттігінен қайтадан Геология министрі болуын оның осы салаға жақындығынан, академиктің ғылымда жинақтаған тәжі­ рибесін өндіріспен ұштастыруға жағдай туғызу қажеттігінен туындады деп түсін­ діруге тырысады. Шындығында, бұл тағай­ ын­дау оны Ғылым академиясы сияқты салыс­ тырмалы түрде болса да дербестігі бар мекемеден аластатып, оны мемлекеттік қыз­­мет­тен біржолата кетіру үшін істелген еді. Академик Есенов Геология министр­лігіне қайтып оралған соң Орталық Қазақстандағы Ақтоғай-Айдарлы мыс кендері мен Жәйрем полиметалл кеніштерін зерттеп, оның нақты қорын анықтауды қолға алды. Бүгінде бүкіл Қызылорда облысы халқының несібесіне айналып, облысқа, республикаға мол пайда келтіріп отырған Оңтүстік Торғай мұнай кеніші (қазіргі Құмкөл) барланып, ондағы

көптеген жаңа ғылыми лабораториялар мен бөлімдер ашылады. Ескі ғимараттарда отырған институттарға жаңа корпустар салынып, жылдар бойы пәтер кезегінде тұрғандарға қаланың дәл ортасынан 45 және 35 пәтерлік екі үй пайдалануға беріледі. Есенов қолға алып, күні бүгінге дейін жалғасын тауып келе жатқан тағы бір та­ ғылымды іс – ұлттық энциклопедия шығару. Кеңес Одағында Ресейден кейін Украина өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарында энциклопедиялық басылымдарды шығаруды қолға алды. Міне, осы Украинадан кейін әмбебап ұлттық энциклопедия дайындауда қазақтарды Одақ бойынша екінші қатарға шығарған Шаһмардан Есенов болды. Ол ұлттық энциклопедия ісін бірден қолдап, 1968 жылы тиісті Үкімет қаулы­сын әзірлетті. Қазақ Совет Энцикло­педиясының Бас редакциясы Ғылым Академиясының құрылымы болып есептеліп, оған ғылымизерттеу институ­тының мәртебесі берілді. Академия президенті жаңа мекемені алғашқы күннен бастап-ақ тікелей қамқорлығына алып, оған тиісті штат, қаржықаражатты молынан бергізді. Энциклопедия қызметкерлері пәтер мәселесінен де еш тарыққан емес. Нәти­жесінде қазақтың 12 томдық тұңғыш әмбебап энциклопедиясы бас-аяғы 6 жылдың ішінде әр томы 40 000 тиражбен басылып, қалың оқырманға жол тартты. Реті келгенде айта кету керек, Есеновтің қолдауымен қазақтар әмбебап энциклопедия шығаруда ежелден кітап басу ісінен бізден ілгерілеу кеткен латыш, литва, эстон, грузин, армян энциклопедияшыларының алдына түсіп, зор абыройға бөленді. Осылайша, бүгінгі күнге дейін үзілмей, үздіксіз басылып келе жатқан ұлттық энциклопедиялар шығару ісінің басы-қасында қашанда қа­жы­ майтын, талмайтын академик Есенов тұрды. Ол президент қызметіне кіріскен екі жыл ішінде Қазақстан ғылымының 1969 жылға дейінгі бүкіл тарихы мен жетістігіне талдау жасап, «Наука и ученые Советского Ка­ захстана» атты монографиясын жазып шықты. Монографиядағы деректер бойынша дәл сол жылы Қазақстанның 168 ғылыми мекемесінде 25 мың ғылыми қызметкер, оның ішінде 300 ғылым докторы мен 5000 ғылым кандидаты еңбек еткен. Ал Ғылым академия­с ында 54 академик, 45 мүшекорреспондент, 200 доктор, 1000 кандидат және 600 аспирант болған екен. Автор өз монографиясында ғылым тарихын, партиялық дәстүр бойынша Октябрь төңкерісінен бастамай, қазақ топырағындағы Әл-Фараби, Ж. Баласағұни, М.Қашқари заманынан тартып, өзіне дейінгі қазақ ғылымының дамуы, бүгінгі жай-күйі, болашақтағы бағыт-бағдары жайлы егжейтегжейлі талдаулар жасаған. Шағын пішіммен басылса да 100 беттен еркін асатын монографияда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1-ші хатшысы, 1952-55 жылдары Ғылым академиясының президенті қызметін атқарған академик Д.А.Қонаевтың есімі не академияның құрылуына, не тау-кен ісіне, не металлургия саласына арналған бөлігінде бірде бір рет аталмады. Қалай болғанда да, көнекөз академиктердің ай­­­туынша, бұл Қонаев пен Есенов ара­­сын­дағы сызатты одан әрі тереңдете түскен. Есенов басшылыққа келгеннен кейін Ғылым академиясының беделі де, әлеуеті де артып, оның ғылымды ғана емес, экономиканы дамытуға қосқан үлесі де молая түсті. Бір кездері жатырқай қараған академик ағалары «жарайсың, бауырым» деп арқасынан қағып, інілері «Шаһ аға» деп бауырына кірді. Сол кезеңнің статистикасына сүйенсек, 7-ші бесжылдықпен салыстырғанда, 8-ші бес­жыл­ дықта (1966-1970 жылдары) ғылымға бөлін­ ген қа­­ражат республикамызда 11 есеге өсіпті. Осындай ауыз толтырып айтуға тұрарлық толайым табыстармен ол 1971 жылы академик Сәтбаев негізін салған Ғылым акаде­мия­ сының 25 жылдық мерейтойын қарсы алды. Республика ғылымы үшін ұлан-асыр мереке болған бұл жиынға Одақтың ғана емес, дүниежүзінің әр қиырынан маңдайы жарқыраған небір марғасқалар жиналып, олардың алдында Шаһмардан Есенов «Қазақ ССР-інің Ғылым Академиясы – республика ғылымының орталығы» атты баяндама жасайды. Жиналыстың төрінде есімі бүкіл әлемге әйгілі Лениндік, Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты, үш мәрте Социалистік Еңбек Ері академик М.В.Келдыш отырды. Шаһмардан Лениндік сыйлыққа ұсынылғанда оны Лениндік және КСРО Мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комитеттің төрағасы ретінде аяғына дейін қолдап шыққан дәл осы Мстислав Всеволодович еді. Ол әйгілі ғалыммен достығын үнемі мақтан тұтып өтті. Мерекелік сессияда КСРО Геология министрі, КСРО Түсті металлургия министрі, КСРО Ғылым академиясының академиктері, қазақстандық министрлер мен ғалымдар сөз сөйлеп, академик Ш.Есенов басқарған Ғылым академиясының жетістіктеріне жоғары баға берді. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы

Президент Есенов геология, тау-кен, металлургия саласына ғана емес, қоғамдық ғылымдардың дамуына да ерекше мән берді. Оның Одақ алдындағы аса зор беделінің арқасында Отырардан шыққан күллі мұсылман шығысының ұлы философы әл-Фарабидің туғанына 1100 жылдығына арналған халықаралық конференция Мәскеу мен Бағдаттан кейін, әдеттегідей Ташкентте емес Алматыда өтті. Ақиқатын айтар болсақ, конферен­ция өткен 1973 жылы С.М.Киров атын иеленген Қазақ Мемлекеттік универ­ ситетінде шығыстану факультеті ашыл­маған, ал Академия құрамында Шығыс­тану институты әлі құрылмаған еді. Есенов Фараби тойын өткізуге ертеден дайындалып, 1966 жылы Қазақстанда фарабитану ғылымының негізін салушы ғұлама ғалым Ағжан Машановтың ұсынысымен фарабитану тобын құрған болатын. Бұл топқа жетекшілік етуді қазақтың аса талантты философ ғалымы Ағын Хайроллаұлы Қасымжановқа жүктеп, тез арада әл-Фараби шығармаларын аударуды тапсырады. Бұл туралы Ағын Хайроллаұлы: «Ш.Есенов требовал, чтобы мы входили в контакты с зарубежными фарабиеведами, доставали, добывали рукописи, тексты, привлекали к работе всех, кого можно, извне в качестве консультантов, рецензентов и редакторов», деп жазады. Есеновтің ұсынысымен қазақстандық фарабитанушылар еңбегі Мәскеудің «Вопросы философии», Киевтің «Философские думки», Праганың «Философски часолие» журналдарына шығады. Сол кезде мәскеулік ғалымдардың бірі Ағын Хайроллаұлына төбеден түскендей: «Нельзя ли показать влияние русской культуры на аль-Фараби», депті... Міне, біз шыбындап бас изеген мәскеулік философтардың шынайы сықпыты осындай болған. Мен энциклопедияда қызмет істеген жылдары Ағын Хайроллаұлымен көп араластым. Терең білімді, теңдесі жоқ философ еді. Ол кейін тәжік халқынан шыққан аса көрнекті шығыстанушы ғалым, академик, одақтық Шығыстану институтының директоры Бабоджан Ғафуровпен бірге Мәскеуден 1975 жылы «Аль-Фараби: история мировой культуры», ал 1983 жылы «Мысль» баспасынан өзінің жеке дара авторлығымен «Абу Наср Аль-Фараби» атты тамаша монографияларын шығарды. Бұл екі кітап әлі күнге дейін әлемдік фарабитануға қосылған сүбелі үлес ретінде бағаланады. Бүгінде әл-Фарабидің Қазақстанға қатыстылығына күмән келтіретіндер аз. Ал Алматы конференциясына дейін оны араб ағайындар – араб, ирандық бауырларымыз – парсы, ал өзбек көршілеріміз өз қандасымыз деп санайтын. Есеновтің білек сыбана араласуымен ұлы ұстаз араға мың жыл салып ғасырлар қойнауынан қайтып оралды. Тәуелсіздік тұсында Елбасымыз Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» саналатын әл-Фарабидің есімін Ұлттық университетке беріп, оны біржолата туған халқымен табыстырды. Жетпіс екінші жыл Шаһмардан Есенов үшін жемісті жыл болды. Ол Успен кен белдеуін геологиялық, өндірістік тұрғыдан зерттеуге арналған еңбектері үшін еліміздің бір топ ғалымдары және өндірісшілерімен бірге Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды.

дейін лауазымды қызмет атқарған, досы қайдан келіп, жауы қайдан шығатынын білетін ақылды адамның осындай ұсақтүйекке келгенде арандай беретініне таң қалмасқа болмайды. Көп ұзамай Шаһмардан Есеновтің басына тағы да бұлт үйіріле бастайды. Оны екі күннің бірінде Орталық комитетке шақырып, мүйіздеу қалыпты жағдайға айналады. Өзгені былай қойғанда, Есе­новке оның орынбасарлары айдап салынады. Сол кездегі атмосфера туралы академия ардагері Н.В.Ниретина: «Давление на него было огромным. По нас­­ троению мы определяли, как прош­ла оче­ редная встреча. Отношения его с вице-президентами (Д.В.Сокольским, А.М.Кунаевым, А.Н.Нусупбековым) были очень натянутыми, если не сказать ху­­же. Ровно через два месяца Шах­­мар­­да­н Есенович был освобожден», – деп жаза­ды. Бұл 1974 жылдың 15 сәуірі күні болған оқиға еді. Аяқ астынан Ғылым академия­­­­­сы­ ның сессиясы шақырылады. Оған Министр­ лер Кеңесінің Төрағасы Б.Әшімов, 2-ші хат­ш ы В.К.Месяц, идеология жөніндегі хатшы С.Н.Имашев сияқты Қазақстанның Д.Қо­н аевтан басқа басшылары түгелдей қатысады. Сессияда төрағалық еткен вице-президент Д.В.Сокольский Ш.Есеновтің өз қолымен жазған арызын оқиды. Тарих үшін оның да мәтінін толық келтіре кетейік: «В связи с назначением меня министром геологии Каз ССР прошу освободить меня от должности президента АН Каз ССР. Благодарю членов Президиума АН КазССР за большую поддержку и вклад в нашу совместную работу по руководству АН КазССР за период моей работы в должности президента АН КазССР. Академик Есенов». Хат мәтіні оқылған соң оның авторына бір ауыз жылы сөз айтылмастан, ешкімге сөз берілместен, ұсыныс жарғыға қайшы болса да ашық түрде дауысқа қойылады. Іс біткен соң 2-ші хатшы В.К.Месяц жеркөкке тигізбей мақтап, босаған орынға зиялы қауым мен ғылыми ортада еш сүйкімі жоқ, білім-шарқы шамалы, «ішкілікке салынған» деген атағы шыққан, бірақ республика басшысының туған бауыры А.М.Қонаевтың кандидатурасын ұсынады. Әдеттегідей ол басым дауыспен (1 адам ғана қарсы) Академия президентінің орнын басады. Енді Есенов арызының мәтініне де назар салайық. Ол өзінің Геология министрі қызметіне тағайындалуын әдейі шешілген мәселе ретінде көрсетеді. Бұлай жазбағанда уәде берушілердің тайқып шығуы да оп-оңай еді. Екіншіден, арызда республика басшылығына, жеке Дінмұхамед Ахметұлының атына айтылатын дәстүрлі алғыс та жазылмады. Бұл академиктің ұсынған орынға көңілі толмайтынын айқын сездірсе керек. Үшіншіден, арыздың жазылу мәнеріне қарап, оның әлдебір жоғары дәрежелі шенеуніктің кабинетінде, «сендерге керегі осы болса, мә, алыңдар да тыныңдар» деген сыңаймен жазылғаны да аңғарылады. Тіпті арыз соңында аты-жөнін де толық жазбай «Академик Есенов» деп тым қысқа қайыруының өзі де оның асығыс жазылғанынан хабар бергендей. Қалай дегенмен де қарғадай қарқылдаған қалың тобыр қайраткер тұлғаны қызметінен кетіріп тынады. Есенов өмірбаянын зерттеушілер­д ің

мұнай қоры анықталды. Батыс Қазақстандағы аса бай мұнай мен газ қорын барлауға, игеруге барын салды. Қазір атағы дүрілдеп тұрған Қарашығанақ, Жаңажол сияқты алып газ конденсат кендерін барлау дәл осы кезеңде жүзеге асты. Тіпті, әлемге әйгілі Теңіз кенінің ашылуы министрлікті Шаһаң басқарған жетпісінші жылдардың үлесінде еді. Бұл жылдары қайраткер Есеновтің атағы республика шеңберінен шығып, одақ­қ а кеңінен танымал бола бастаған еді. Мәскеуде оны ықпалды министрлермен қатар, Кеңес Одағындағы ең беделді құрылым – КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінің (Госплан) төрағасы Н.К.Байбаков та ашық қолдады. Үкімет басшысы А.Н.Косыгиннің орынбасары қызметін қоса атқарған Николай Константинович кез келген одақтас респуб­ лика басшылары қас-қабағына қарайтын, Кеңес Одағындағы ең беделді мемлекеттік тұлғалардың бірі атанды. Өкінішке орай, одақ басшыларының тілін оңай тапқан Есеновтің елдегі бастамасы зор қиындықпен, бюрократиялық кедергілермен, тек мәскеулік достарының қолдауымен ғана жүзеге асырылды. Бұл туралы шындықтың текеметін тіліп айтатын профессор, геология-минералогия ғылымдарының докторы Сәдуақас Құрманов: «екінші рет министрдің орнына келген Шаһаң бұрынғыдай құлаш сермей алмады. Жоғарыдан қатаң бақылау, төменнен сыпсыңдаған өсек-аяңдар Шаһаңа қатты әсер етті. Шаһаңа теріс ниеттегі адамдар орынбасар етіп қойылып, қарсы бағытталған әрекеттер жасалып та жүрді. Шаһаңа оң ниеттегі қызметкерлерді себепсіз айыптау, қудалау, қызметтен қуу сияқты жағдайлар да орын алды. Сол жазаланғандардың біреуі мен едім. Және босату бұйрығына Шаһаңның өзіне қол қойдыруға мәжбүр етті», деп ащы да болса ақиқатқа негізделген заман шын­ды­ғының бет пердесін ашып көрсетеді және өзі­нің қызметтен босатылуынан гөрі құрт-құмырс­ қа, бақа-шаяндарға қор болған талантты тұлғаның тағдырына көбірек жаны ашиды. Бұл жолы партократтар әбден әлсі­ реген арыстанды талауға бар күштерін жұмылдырады. Оның қызметінен еш кінә­ рат таппаған соң, күнделікті тұрмыс-тір­ ші­л ігін бақылауға алып, қызметкерлері, көмекшілері, тіпті жүргізушілеріне дейін тиісті орындарға шақырып, тергеу, тексеру, бейжосық әрекеттер мен қорқытып-үркітудің небір қитұрқы тәсілдері пайдаланылады. Іс қозғауға ілік болатын зәредей қылмыс таппаса да, ол 1978 жылдың басында Орталық комитетке шақырылып, біржолата қызметінен босатылады. Бұл тарихшылар мен саясаттанушылар «тоқырау» деп ат қойып, айдар таққан кеңес заманының әбден божырап, бодаусыз кеткен, боркемік тартқан кезеңі еді. Отызыншы жылдардағыдай жазықсыз жанды сотсыз атып тастайтын, елуінші жылдардағыдай заңды белшесінен басып, ұзақ мерзімге жер аударатын сорақы дәстүрлер келмеске кеткен болатын. Бірақ арам ниетті жандар қашанда адамды қорлаудың, жазалаудың жымысқы, жытқыр тәсілдерін ойлап табудан шаршамайтын көрінеді. Бұл жолы да солай болды. Орталық комитет геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты Шаһмардан Есеновке Алматыдан біржолата кетуді,

Дара тұлға

төтесінен айтқанда, жер аударуды талап етеді. Осылайша, әлем таныған академик Балқаштан 150 шақырым қашықтағы қу медиен далада орналасқан шағын геологиялық экспедицияға жіберіледі. Ол Балқашқа аттанып кеткен күні Алматыда «академик Есенов өзіне өзі қол салыпты» деген қауесет бұрқ ете түседі. Бұл адамды тірідей өлтірудің ең сұмпайы түрі еді. Қашанда қиындыққа қасқая қарсы тұратын қайсар рухты қазақ өлмеді. Жазы ми қайнатар ыстық, қысы сүйектен өтер ызғарлы өлкеде бір жылдан астам уақыт қызмет істеді. Бірақ он жылға жуық үздіксіз қудалау қатепті қара нардай азаматтың жүрегіне сызат, асқазанына жара салып үлгерген еді. Кеңес Одағында жаппай партиялық бақылау орнықса да Ғылым академиясы мен жоғары оқу орындары жүйесінде орта және төменгі деңгейдегі қызметтерге конкурс жарияланып, сала мамандары сайланып қойылатын дәстүр сақталды. Ректор, проректор, декандар тағайындалса да, доцент, профессор, кафедра меңгерушілерінің қызметіне вакансия болғанда үміткерлер конкурс арқылы іріктелетін. Қазақ политехника институты 1979 жылы пайдалы қазбаларды іздеу мен барлаудың методикасы кафедрасының меңгерушілігіне конкурс жариялайды. Экспедицияда жүрген шәкірттерінен бұл хабарды естіген Шаһаң көп дабыра жасамай, тиісті құжаттарын ресімдеп, институтқа жібереді. Ежелден академикке деген ниеті түзу институт ректоры Әбдіғаппар Әшімбаев та, конкурстық комиссия мүшелері де қиын күндерде көңіліне демеу болсын деп, онсыз да бәйгеден шаппай келіп тұрған Шаһаңды кафедра меңгерушілігіне қабылдайды. Атағы жер жарған ғалымның өзі білім алған оқу орнына келуі ондағы профессорлар мен студенттер қауымын серпілтіп тастайды. Сол кезде институтта кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарған белгілі философ, академик Досмұхамед Кішібеков қоғамдық жұмыс ретінде институттың «Инженер кадр­ лары үшін» атты шағын тиражды газеттің редакторы қызметін қоса атқарған екен. Сол бір жапырақтай газетке Д.Кішібеков «Біздің түлектеріміз енді бізге ұстаз» атты шағын хабарлама бастырып, онда институтқа кейінгі кезде қызметке тұрған ұстаздар қатарында атақ-дәрежелерін түгел санамалай келе Шаһмардан Есеновтің де есімін атайды. Өзі институттың ішінде ғана тарайтын газет. Киоскіге түспейді, жазылу каталогына енгізілмеген, тұтамдай ғана тиражы бар. Шағын ғана хабарлама. Ішінде ешқандай мақтау, марапаттау жоқ. Тек фактілердің констатациясы. Мұнда тұрған не бар?! «Бақсам, бақа екен» дегендей, пәле ізде­ ген адам бұдан да кінәрат табатын көрінеді. Хабарлама газетке шыққан күннің ерте­ ңінде ешбір артық-кемі жоқ, институт ректоры, партком хатшысы және газет редакторы Орталық комитетке шақырылады. Оның ғылым және жоғары оқу орындары бөлімінің меңгерушісі С.Жандосов үшеуін «Мақаланы қалай бастыңдар, кіммен ақылдастыңдар?» деп тергеудің астына алады. Өзі Ұлы Отан соғысының ардагері, ешқашан арына дақ түспеген коммунист, қашан көрсең де сабырлы, салмақты қалпынан айнымайтын Досағаң мақаланы ұлты орыс институт оқытушысы жазғанын, өзі бастырғанын, онда көрсетілген Ш.Есеновтің доктор, профессор, академик, лауреат екендігі түп-түгелдей рас екендігін рет-ретімен айтып шығады. Осы оқиғадан кейін академик Есеновтің кафедра меңгерушілігінен босатылғанын оқырманға айтпасақ та түсінікті болар деймін. Бірақ бұл СОКП сияқты жуанның жіңішкеріп, Қазақстанның Компартиясы сияқты жіңішкенің үзілуге тақаған кезі еді. Сондықтан араға жыл салып академик Есенов әріптестерінің қолдауымен кафедра меңгерушілігіне қайтып оралады. Өзі қашанда құрметтеп, қадірлеп өткен ұстаздық қызметін өмірінің соңына дейін адал атқарды. Ондаған ғылым докторларын, жүздеген кандидаттарды, мыңдаған шәкірттерді тәрбиеледі. Шаһмардан Есенов өмірінің соңы шуақты болды. Билік басына Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев келген соң ол қайтадан қоғамдықсаяси өмірге белсене араласа бастады. Әріптестері академикті 1990 жылы 12-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне Ғылым академиясынан депутат етіп сайлады. Ол осы қызметінде жүріп 1990 жылы «Қазақ КСР Президенті қызметін белгілеу туралы» Заңның қабылдауына атсалысып, еліміздің тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қа­ зақ мемлекеттілігін орнықтырудағы алғашқы ­бастамаларына қызу қолдау көрсетті. Депутат Есенов 1991 жылы 16 жел­ тоқсанда «Қазақстан Республи­­­ка­с ының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конс­ титуциялық Заңының қабылдануына да өз үлесін қосты. Тәуелсіз еліміздің жаңа атауы, Мемлекеттік Туы, Елтаң­басы, Әнұранын бекітудің басы-қасында болды. Өмірінің соңғы кезеңінде оның денсаулығы жиі сыр бере бастады. Қанша мықты болса да, ұзаққа созылған үздіксіз қуғын-сүргін оның жанына ғана емес, жүрегіне де айықпас жара салып үлгерген еді. Қайсар рухты қайраткер тұлға, тамаша ғалым Шаһмардан Есенов 1994 жылдың 23 тамызында дүние салды. Оның қазасына орай Мемлекет басшысы Н.Назарбаев бастаған ел ағалары қол қойған қазанама шықты. Елбасы тапсырмасымен есімі Ақтау политехника институтына беріліп, 2007 жылы 80 жылдық мерейтойы республика көлемінде кеңінен атап өтілді. «Айтпаса сөздің атасы өледі» демекші, ұлтымыздың осындай ұлы азаматтарының жазықсыз жапа шегуі бүгінде біз асыра мақтауды әдетке айналдырған республиканың сол кездегі басшысы Д.А.Қонаевтың көз алдында, егер турасын айтар болсақ, тікелей қатысуымен жүзеге асты. Өкінішті-ақ. Шаһмардан ағамыз мәнді, мағыналы өмір сүрді. Соңына мол ғылыми мұра, қазақтардың әлі талай буыны мақтанышпен айта жүретін өнегелі істерін қалдырды. Кәмила жеңгемізбен отбасылық өмірдің де қызығын көріп, ата-баба аманатына сай адал ұрпақ тәрбиеледі. Уақыт өтеді. Заман өзгереді. Ұрпақ алмасады. Тарих бәрін елеп-екшеп өз орнына қояды. Халқына шынайы еңбек сіңірген қайраткерлердің есімі ғана ел жадында мәңгілік сақталмақ. Сондай дара тұлғаның бірі әрі бірегейі Шаһмардан Есенов деп білемін.


14 мамыр

КӨ

2014 жыл

Тарыны екпей ме, əлде, ґтпей ме? Қазақтың ұлттық тағамдарының ішінде тарының орны бөлек. Тары əсіресе, батыс өңірінде бағалы. Тіпті, сонау алпысыншы жылдарға дейін қазақ дастарқанындағы ең негізгі тағам болғаны да шындық. Соғыстан кейінгі студенттердің тарыны, жентті талғажау етіп оқығандарын да естіп жүрміз. Жалпы, тары ұзақ мерзімге сақталатын құнды дақыл екені əлдеқашан дəлелденген. Күні кешегі кеңестік кезеңде де тарының «таланы» жүріп тұрды. Ұзақ мерзімге сақталатын жəне құнарлы тағамдық дақыл ретінде стратегиялық қорда ұсталғаны белгілі. Көп санды Кеңес армиясының негізгі тағамы болуы да сондықтан. Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Ғалымдар тарының шығу тарихы V-VII ғасырлардан тамыр тартады деп жазып жүр. Əлемде тарының бес жүзден астам түрі өсетіні туралы да деректер бар. Бұл бағалы дақыл тұңғыш Шығыс елдерінде, соның ішінде Үндістан, Моңғолия мен Алтайда шыққан деген пайымдаулар алға тартылуда. Тарының бағалы да құнарлы дақыл екенін ата-бабаларымыз ертеден білген. Сондықтан да, артына «Кеспе көже күн батқанша, бидай көже ел жатқанша, тары көже таң атқанша» деген сөз қалдырған. Тарының тағам ретіндегі құнарлылығы мен жұғымдылығы, адам денсаулығына пайдалылығы ғылымда əлдеқашан дəлелденген: ақиқат. Тары адам ағзасына тоқтықты дарытуымен бірге, емдік қасиетімен де қадірлі. Ол адамға күшқуат береді, бауыр, бөтекенің жұмысын жақсартады, қан қысымын реттейді жəне ішек-қарын жұмысын жақсартады екен. Ғалымдар басқа да емдік қасиетімен бірге, адам ағзасындағы улы заттарды жоюға да септігі бар дегенді айтады. «Тары негізінен тағамдық шикі сөк өндіру үшін егіледі. Нəрлілігі, дəмділігі арпа мен сұлы жармасынан асып түседі. Шикі сөктің белок заттары қарақұмық, арпа мен күріш, сұлы, жүгері жармасынан10-15 пайыз көп. Майы 3-4 пайыз, клетчаткасы 1-2 пайыз. Шикі сөктен ботқа пісіріледі, ұнынан нан жəне конди тер тағамдары жасалады», деп жазылған «Қайнар» баспасынан 1973 жылы К.Нокиннің, И.Порфированың И.Цыганковтың, М.Ивановтың авторлығымен шыққан «Қазақстан тарысы» кітабында. Деректерге сүйенсек, Ақтөбенің өзінде тарыдан жиырмаға жуық тағам түрі дайындалады. Солардың ішінде талқан мен женттің орны ерекше. Біздің өңірде кезінде тарының екі түрі өсірілген. Ақтөбенің ақ тарысы соғыс жылдары суармада өсіріліп, одан мол өнім алынған. «Дала академигі» атанған даңғайыр диқан Шығанақ Берсиев 1943 жылы суармадағы 40 гектар алқаптың 4 гектарынан орташа 201 центнер, ал, қалған 36 гектардың əр гектарынан 80 центнерден тары бастырып, дүниежүзілік рекорд жасады. Облыста берсиевшілер еңбек қозғалысы жанданып, оның ізбасарлары да тарыдан мол өнім жинап жүрді. Соғыс кезінде, одан кейінгі жылдары да ақ тары елді асырады. Кейінірек ақ тарыны құнарлылығы жоғары əрі жақсы өнім беретін қызыл тары ауыстырды. Ауыл арасының айтқыштарының «Ақ тарының қатығы өзінде, қызыл тарыдан май қалқып алдым» дейтінінің де жаны бар сияқты бір қарағанда. Осындай себептермен ақ тары көзден таса болып қалды. Тек сексенінші жылдары Ойыл ауданының Берсиев атындағы кеңшарын басқарған Дəулетжан Доспамбетов біреудің ұрасында жатып қалған бір қапшықтай ақ тарыны тауып алып, арада 20-30 жылдай уақыт өткенде суармаға егіп, гектарынан 45 центнер өнім алғаны да есімізде. Мұндағы айтпағымыз тарының ұзақ уақыт бойы сақталатынын тағы бір еске салу. Қазір тары егісінің көлемі анағұрлым қысқарып кеткені шындық. Ал, бұл дақыл өткен жылы облыста небəрі 6652 гектарға орналастырылды. Жетпісінші-сексенінші жылдары облыста тары егісінің көлемі 130 мың гектар шамасында болды. Бір ғана Ойыл ауданының «Жетікөл» кеңшары 4 мың гектарға дейін тары екті. Гектарына

16 центнерден, кей танаптардан 25 центнерге дейін өнім алған кездері болды. Бұл шаруашылықтар тары өткізуден көп пайда тауып жүрді, дейді ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты Шəкір Бекетов. Мұны сол жылдары осы шаруашылықтың трактор – егіс бригадасын басқарған Еңбек Қызыл Ту орденінің иегері Тынышбай Бекеев те растайды. – Тары біздің өңірдің қуаңшылық жағдайына төзімді дақыл. Оған трактор – егіс бригадасына жетекшілік еткен жылдары анық көзім жетті. Бұл дақылды қайтадан қолға алып, егіс көлемін кеңейтіп, оны өңдеуді жолға қоятын кез əлдеқашан келді. Ал, өтпейді деген бос сөз. Академик Төрегелді Шармановтың өзі əр халық өзінің ұлттық тағамымен қоректенуі керек дегенін естідім. Оның үстіне қазақ баласының небір қиын жылдарда жанын сақтап қалған да осы тары екенін естен шығармау керек. Оның үстіне бұл дақылды дастарқан мəзіріне кеңінен енгізсек одан ұтылмаймыз, – дейді Тынышбай Бекеев. Осы бір бағалы дақылдың басынан бағы таюы неліктен деген сұрақты мамандарға да қойып көргенбіз. Олар өткізетін жер жоқтығын, тарыны қуыру, түюдің ауырлығын алға тартады. Оңай еш нəрсе жоқ. Біз өзі жайбасарлау халықпыз. Ұлттық тағамдарымыз қымыз бен қазыға шетелдіктер қызығып жатқаны анау. Бір күндері тарыға да назары ауып кетпесіне кім кепіл. Сондықтан тарыны тек қана Ақтөбенің ғана емес, қазақтың брендіне айналдыруды осы бастан ойластырған артық болмас еді. Тіпті, əңгіме брендке айналдыруда да болмас, оны дастарқанымыздан үзілмейтін ұлттық тағам ретінде бағасын арттырып, бəсін көтеру керек. Себебі, күнделікті тұтынып жүрген қарақұмық пен күріштен құнарлылығы жоғары екені əлімсақтан белгілі жайт. Олай болса, қоғамдық тамақтандыру орындары тары сөгінің ботқасын жасауды қолға алуы керек. Сондай-ақ, өзіміздің азғантай санды армияның тағам түріне тары ботқасын кіргізу керек. Көршілес елдерге шығарудың амалын қарастыру да артық етпес еді. Оларда өздерінің армиялары бар емес пе? Балабақшаларына, мектептерге, аурухана асханаларының мəзірлеріне неге тары ботқасын енгізбеске? Əрине, мұны үкіметтік деңгейде шешу қажеттігі түсінікті. Сондай-ақ, тарыға бөлінетін субсидияны екі есе көбейту керек, дейді ғалым Шəкір Бекетов. Тары өтпейді дегенде шикілей алатындарды алға тартады мамандар. Шикі тарыны облыста тек екі құс фабрикасы ғана алады, басқа тапсыратын жер жоқ, шаруа қожалықтары өздері тұтынады, аз-кем артылғанын жекелерге өткізеді, дейді олар. Бұл қазіргі таңдағы тарының айналасындағы шындық. Алайда, тарыға деген сұраныстың артып отырғаны да байқалады. Сондай-ақ, тарының табыс көзі бола алатынын да жоққа шығармауға тиіспіз. Қаралық, қазір қала маңына алыс ауылдардан қоныс аударушылар тарыны қуырып, түйіп, ақтап дайын өнім ретінде сатып, күнкөрісін айырып жүргенін көзіміз көріп жүр. Жарты келі тарының бағасы 350-400 теңге тұрады. Қара есепке салып қараңыз, сонда бір тонна тарыңыз

І

ЕСТ К Й Е К

кемі 700 мың теңгенің шамасында айналады екен. Əрине, тарыны дайындаудың азабы да аз емес. Бірақ, оны дайындау технологиясын жеңілдету жолдарын ғалымдар мен өнертапқыштар таба алмайды дегенге сену қиын. Қазір дүкендерде тары сөгі сиректеу ұшырасады. Себебі, белгілі, оны өңдеумен айналысу кемшін. Рас, облыста тары өсіруге ден қойып отырған бірен-саран шаруа қожалықтары да бар. Ойыл ауданындағы «Жұма» шаруа қожалығы осындай игілікті істі қолға алған ат төбеліндей азғантай шаруашылықтардың бірі. Мұнда тары егістігін кеңейту көзделуде. – Тарыдан дү ниежүзілік рекорд жасаған атақты тарышы Шығанақ Берсиевтің жерінде тұрып бұл дақылды ұмыт қалдыруға болмайды. Астанада өткен азық-түлік жəрмеңкелеріне барған бірінші жылы басқасын айтпағанда, 100 келі қуырылған тары, 50 келі талқан, екінші жылы 250 келі тары мен 100 келі талқан апардым. Бұл жеңсік тағамдарды халық қыл үстінен бөліп əкетті. Яғни тары тағамына сұраныс жоғары. Сондықтан бұл дақылды өсіріп қана қоймай, ұлттық брендке айналдыруды ойластыру керек. Оның жоба-жоспарын да көңілге түйіп жүрмін, – дейді «Жұма» шаруа қожалығының басшысы Жұмабай Жақыпов бізбен əңгімесінде. Қобда ауданы «Қазақстанның 30 жылдығы» ЖШС директоры Тілепжан Ибрагимов та тарының қуаңшылыққа төзімді дақыл екенін, өткен жылы барлық егіс алқаптары күйіп кеткенде, 1000 гектар алқаптағы тарының əр гектарынан 10 центнер өнім алып, жан сақтап қалғандарын жасырмады. Болашақта тары егісі алқабын кеңейтуге бағыт ұстап отырғаны да сондықтан. Байғанин ауданы жастарының тарыны шикізат түрінде сатып алып, оны дайын ас етіп саудаға шығаруды қолға алып жатқаны да құптарлық бастама. Бұл үшін олар бизнес-жоба қорғап, еліміздегі «Алтын қыран» қайырымдылық қорынан 4 миллион теңге ұтып алды. Бұрындары да «Атымтай жомарттығымен» аты шығып жүрген жерлес кəсіпкер, «Алтын қыран» халықаралық қайырымдылық қорының президенті Исламбек Салжановтың тары өсіруге келгенде тарылмай қолдау көрсетуі тасада қалған тарының «бағын» ашады деп ойлаймыз. Осы қаржыға шағын цех ашып, 2 миллион теңгеге тары өңдейтін құрылғы алуды жоспарлап отыр. Қазір аудан орталығында бұрынғы жиһаз цехы болған, бос тұрған ғимаратты тары өңдейтін цех етіп ашуды көздеуде. Ішіне жарық пен газ тартылған нысанға 1 миллион 200 мың теңгеге күрделі жөндеу жүргізбек. Егер цех белгіленген уақытта іске қосылса, онда алты адамға тұрақты жұмыс орны ашылатын болады. Тары өндіру ісіне қатысты бизнес-жобаны жүзеге асыру 4 адамға сеніп тапсырылып отырған көрінеді. Жоспар бойынша олар алты айда сауда айналымынан 8 миллион 700 мың теңге пайда табуы керек екен. Қазір облыс орталығындағы ірі сауда желілері басшыларымен, азықтүлік дүкендері иелерімен келіссөздер жүргізілуде. Жас кəсіпкерлер «Алтын тары» брендтік атауымен арнайы қорапшада сатылатын тарының саудада сұранысқа ие болатынына сенімді. Ақтөбелік өлкетанушы Рысжан Ілиясова «Егемен Қазақстан» газетінде (7 маусым 2013 жыл) жарияланған «Тары брендімізге айналса дейміз» атты мақаласында: «… Ақтөбе қаласының тарихында қазіргідей тары сату болған емес, сайып келгенде, осы тарымыздан айырылып қалмай тұрып, Ақтөбенің брендіне айналдырсақ ұтылмаймыз», деуі кім-кімді де ойландырары ақиқат. Сонымен тарыны өтпейді емес, екпейді-ау деген түйін жасауға əбден болады. Егер қуырылып, ақталған тарыны дайын тағам ретінде дүкен сөрелеріне қолдағыдан арзандау бағамен қойса, халық далада сатып тұрғандардан гөрі сапасына кепілдік беретін сауда орындарынан алады деп ойлаймыз. Рысжан Ілиясованың ақталған тарыны өндірудің жаңа технологиясын енгізуді жолға қою қажеттігі, сондай-ақ, түрлі деңгейдегі көрмелер мен конкурстар өткізу арқылы тарыдан жасалатын тағамдардың ұмыт болған түрлерін тірілтіп, жаңа түрлерін шығару қажеттігі туралы айтқан ойларының да жаны бар. Бұл бағытта тарыны насихаттауымыз да, жарнамалауымыз да кемшін түсіп жататынын мойындауымыз керек, əрине. Ақтөбе облысы.

7

www.egemen.kz

«Көк түтінін шұбатып, желек созған ауылым. Ай көрмесем құмартып, жүрек қозған ауылым». Атақты композитор Теміржан Базарбаевтың осы əнін үлкен-кіші сүйіп айтар еді. Əнді айтып отырып, əркімнің ауылға деген сағынышы арта түскендей болатын. Ауылдың əдемі көркі, халықтың ғасырлар бойы тұмардай сақтап келе жатқан дəстүр-салтының салтанаты көз алдыңа келер еді. Ата мен əженің, аға мен інінің, келін мен жеңгенің, нағашы мен жиеннің бейнесін ауыл қалыптастырғандай емес пе еді. Əннің құдіреті ауылды алақанға салғандай аялап, əлдилейтін. Қанша ғайбаттағанымызбен Кеңес Одағы жылдары ауыл-село дəуірлегенақ екен. Өткен ғасырдың 70-80-жылдарындағы ауылдың əлеуметтік бейнесін қазір аға ұрпақ өкілдері ғана аңыз етіп айтып береді. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Естілмей кеткен əн

Қостанай облысының 36 ауылына жүргізілген мониторинг не көрсетті? – Науырзым ауданының қиыр шетіндегі Бүйректалда халық теат рын құрдық. Ауыл жастары қойған Дулат Исабековтың «Əпке» спектаклін де клубқа жиналған бүкіл ауылдастар жылап отырып көретін. Өйткені, басты рөлді ойнаған қарындасымыздың тағдыры да, оның інісін ойнаған жігіттердің өмірі де тура спектакльдегідей болатын. Дулат ағамыз сол шығармасын тура біздің ауыл дан жазған секілді. Бар қызық ауыл да-тын. Өзім де, жолдасым да университет бітіріп, ауылға келгенбіз, – деп еске алады бүгінде еңбек ардагері Жұмағали Қасымов ағамыз. Иə, жастар жоғары білім алған соң, туған ауылына түрлі маман болып оралатын. Қостанай облысының ауыл-селоларының көпшілігінде үйлер орталықтан жылытылатын. Ауыл əйелдері қолы күйелеш болып от жақпайтын. Қазір көгілдір отын кіргізген мұндай елді мекендер некен-саяқ, саусақпен санарлық. Əр шаруашылық бөлімшелерінің өзі үлкен бір елді мекен болатын. Міне, солардың көбінің қазір жұрты қалған. Соңғы он жылда 168 ауыл облыс картасынан сызылып тасталды. Ауылды қалай сақтап қалуға болады? Бұл мəселе көптің ойында, күн тəртібінен түскен жоқ. Өйткені, бүгінде көшті тоқтады деп айтуға болмайды. Көш тоқтаса картадан ауылдар да жоғалмас еді. «Қазір ауылда соғымға шақыратын кемпір-шалдың өзі сиреп кетті. Олардың барлығы қыста қаладағы балаларының екі бөлме үйіне барып қыстайды», деп налиды шаруашылық басқарып отырған бір ағамыз. Бұл ауылдың əлеуметтік мəселесінің мəз еместігінен хабар береді. Өткен жылы облыс əкімі Нұралы Сəдуақасовтың бастамасымен жұмыс тобы құрылып, қазанның 31-і мен желтоқсанның 11-іне дейін ауылдық жерлерде мемлекеттік бағдарламалардың орындалу барысы жөнінде мониторинг жариялады. Оған аудандардың басым көпшілігі қамтылып, ортадан жоғары даму мүмкіндігі бар 10 селолық округ таңдалып алынды. Осы 10 округ құрамындағы 36 елді мекенде 21 мың адам тұрады. Жұмыс тобы нысанаға алынған елді мекендерде болып, атқарылған іс пен кезегін күткен проблемалардың барлығын бүгешігесіне дейін саралап берді. 36 елді мекен тұрғындарының саны да бірдей емес. Мысалы, шалғайда жатқан Науырзым ауданындағы Ақбұлақ ауылында небəрі 18 жан ғана қалса, облыс орталығынан қырық шақырым жерде орналасқан Владимиров селосында 2649 адам тұрады. Алыстағы ауылдарда тұрғындар саны азайып, жақын ауылдарда одан сайын көбейе түскен. Ауылдың азаюына қарап, онда ешқандай жұмыс жүрмейді деген ой тумаса керек. Əлеуметтік көркейту жұмыстары жүргізіліп-ақ отыр. Соңғы бес жылда облыста бұл мақсатқа 63 миллиард теңге жұмсалған. Ауылға арнап бөлінген қаржының көлемі де жыл өткен сайын қомақты бола түсті. Мысалы, 2009 жылы 9,4 миллиард теңге бөлінсе, оның көлемі былтыр 17,8 миллиардқа бір-ақ көтерілді. Ал биыл бұл 20 миллиард теңгеден асады. Жұмсалған қаржының көлемі аз емес, шелектеп төккендей. Ауыл ауыл болуы үшін оған тірліктің тырнағы ілінер жағдай керек.

Тұрғындарды жұмыспен қамту мəселесі осы орайда алдына қара салмасы анық. Мониторинг жүргізілген 36 елді мекенде 30 ірі шаруашылық бар. Алайда, олар тұрғындардың барлығына бірдей жұмыс беруге дəрменсіз. Облыс əкімінің аппарат жетекшісі Арман Əбеновтің айтуынша, Сарыкөл ауданындағы «Злотоуст» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Злотоуст селолық округіндегі тұрғындарды, Арқалық ауыл шаруашылығы тəжірибе стансасы Ашутасты селосын тұтастай 95-100 пайызға дейін жұмыспен қамтиды. Бірақ бұл мыңнан бір мысал. «Арқада аяз болмаса, арқар ауып несі бар», деген ғой. Екі қолға бір күрек табылып тұрса, ауылдың көші тоқтар еді. – Ауылдың демографиялық жағдайы ішкі жəне сыртқы көштің салдарынан көтерілмей отыр. Қалаға қарай қоныс аудару үдерісі жалғасып жатыр, бірақ бұрынғыдай үдере көшу емес, əрине, – дейді Арман Əбенов. Ауызсуға жарымаған ауылдың қонысы қалай құтты болмақ? Мониторинг жүргізілген елді мекендердің 75 пайызы суды құдықтан ішеді. Орталықтандырылған құбырдан келетін су əзірге бес ауылға ғана бұйырып тұр. Ал облыс бойынша барлығы 610 ауылдық елді мекендердің тек 156сына ғана ауызсу су құбырлары арқылы жеткізіледі. 54 елді мекендегі тұрғындар суды тасып ішеді. Мамандардың айтуына қарағанда, «Ақ бұлақ» бағдарламасы жарылқаса, барлық ауылдың 80 пайызына ауызсу құбыры жүргізілетін бола ды. Осы бағдарламаны жүзеге асыруға өткен жылы ғана 5,6 миллиард теңге жұмсалған. 215, 7 шақырым су құбырлары, 16,7 шақырым суды бұру желілері салынған. Осынша жұмысты атқарғанда Ұзынкөл, Қостанай жəне Жангелдин аудандарында бірнеше ауыл ғана ауызсулы болды. Қаржыны шелектеп төгіп, ауызсуды қасықтап ішуге ауылдар арасының тым алыс орналасқаны басты себеп екені тағы аян. Ауылдық елді мекендерге жасалған мониторинг жердің шалғайлығына байланысты Науырзым, Жангелдин, жалпы, Торғай өңіріндегі ауылдарға жанаржағармайдың дұрыс жеткізілмеуі, сондағы əлеуметтік тұрмыстың төмендеуіне себеп болатынын көрсетті. «Əулиекөл – Амангелді», «Əулиекөл – Арқалық» тас жолдарының бойында жанар-жағармай құю стансалары жоқ, ол жерде жолаушылар тыныстап алатын шайхана секілді орындар да жұмыс істемейді. Жол азабы орталықтан алыстағы елді зарықтыратыны белгілі жай. Елбасы бағыттап отырған шағын жəне орта бизнес өркен жайса, ауыл да гүлденері хақ. Жол дұрыс болмай, оның үстіне жанар-жағармай тапшылығын көрген шалғай елді мекендерде қандай бизнес өркен жаяды? Назарға алған 10 селолық округте «Жұмыспен қамтудың жол картасы-2020» бағдарламасы аясында адамдарды жұмысқа орналастыру жұмыстары жүргізілген. 14 адам мал шаруашылығы, бақша өсіру, жолаушылар тасымалымен айналысу үшін шағын несие де алған. Дегенмен, адамдардың бағдарламадан хабарсыз болуы, кепілге қоятын жылжымайтын мүлкінің болмауы, нарықтағы бағаның төмендігі, ауыл адамдарын əлеуметтік жұмыстарға тартудағы ауылдық кəсіпорындардың селқостығы «Жұмыспен қамту-2020»

бағдарламасының баяу жылжуына себеп болып отыр. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасының мақсаты да өңірлік кəсіпкерлікті дамыту болып табылады. Облыстағы барлық аудандарда 53 жоба ғана жүзеге асырылуда. Науырзым ауданында бұл бағдардама бойынша кəсіпкерлер бірде-бір жобаны қолға алған емес. Ал мониторинг өткен 10 селолық округтің 4-інде ғана кəсіпкерлер бизнес ашқан. Негізінен кəсіпкерлер ісі аудан орталықтарында орналасады. Ауылдар жұмыс орны болатын іс сирек қолға алынады. Жұмыс тобы болған елді мекендердің барлығында дерлік ауыл адамдары үшін мал жайылымының өзектілігі байқалған. Бұл айта-айта жауыр болған тақырып. Мал ұрлығы, егінді арам шөптен арылтудың агротехникалық шаралары ережелерінің бұзылуынан ауыл айналасындағы шөп пен жас ағаштардың уланып, қурап қалуы ауыл үшін зор шығын. Осы кезге дейін аудандардағы ветеринарлық стансалардың материалдық-техникалық базасын нығайту үшін аз жұмыс жүргізілген жоқ. Бірақ ауылдағы малды қолдан ұрықтандыру жұмысы өткен жылы қолға алынбаған. Қысыр сиырдың шаш етектен шығын екенін ауылдағы шаруа біледі. Міне, 10 селолық округ бойынша жасалған мониторинг ауылдың осындай көптеген проблемаларын жайып салды. Мүмкін айтылмағаны қанша?.. Бірақ осы өзекті мəселелердің шешімін табар нақты жауап есту қиын. Қазақстанның Еңбек Ері Сайран Бұқанов ауылдардың орталық учаскелерін сақтап, ықшамдап, газдандыру мəселесін көтеріп жүр. Көптеген шаруашылық ұйымдастырушылар халқадерінше ауылды сақтауға, көркейтуге атсалысады. Облыста О.Даниленко, Б.Князев, Қ.Омаров, Ө.Ихтиляпов секілді кəсіпкерлер қатары ауылдарды тұтас сақтап қалып, тіршілігін тербетіп отыр. Ауыл үшін ең керегі жұмыс па? Жетеді. Ауызсу ма? Шолақсайдағы əр үйдің ауласында заңғыраған құдық бар, суы бұлақтың суындай тұщы. Кеңшардан қалған үйлердің тозығы жеткен жоқ, барлығы дерлік кірпіштен салынған. Мектеп, балабақша ол да тұр. Ауыл ұлы жолдың бойында орналасқан. Бірақ мектептегі бала саны жыл сайын азайып барады. Ол жерден жұмысы жоқ тұрғындар емес, жұмысы бар, бақуатты тұратындар қалаға көшетін болды, – деп налиды 90-жылдары «Шолақсай» шаруашылығын сақтап қалған еңбек ардагері Өмірзақ Ихтиляпов. Ауылда жұрт арқа, үлгі тұтатын, еліктейтін кəсіпкерлердің, əкімдердің қалада пəтері, үйі жоғы кемде-кем. Олар ауылға көктемде барып егінін егіп, күзде жинап алады, малмен айналысатындардың жалдамалы бақташылары бар. Қалған қызығы қалада. Балалары да қалада оқиды. Қазір ауылда қолы қысқа, барар жері жоқтар тұратындай түсінік қалыптасқан сыңай бар. Біз сөзімізді бастаған «Ауылым» əнін қазір сахнадан да, той-томалақтардан да ести қоймаймыз. Неге айтылмайды? Əннің төресі емес пе? Ауылға деген сағыныш жоқ па, сонда?.. Қостанай облысы.


8 Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін алашордашылар тəуелсіздікті ту ғып көтеріп, ұлттық мемлекет құруды көздеді. Осы мақсатпен олар Мұстафа Шоқай басқарған Қоқан үкіметін, генерал Калединнің «Оңтүстік-Шығыс одағын», Колчакты қолдады, Кеңес өкіметіне қарсы шықты. Тұрар Рысқұлов «Қазақстан» деген еңбегінде атап көрсеткеніндей, «олардың ұлтшылдық арман-мақсаты мен көмек аламын деген ойы ақталмады: ақтар бəрібір ұлтшылдарға сенбеді, ал олар болса сонда да большевиктерге қосылудың орнына колчактардың қорлығына шыдағанды жөн көрді», – дейді. Кейін саяси хал-ахуал өзгерді: қазақ зиялылары қызылдар жағына шыға бастады. 1919 жылдың қыркүйегінде Түркістан майданының əскері Орынбор губерниясы мен Торғай облысынан ақтарды, оның ішінде А. Дутовтың бөлімшелерін толық қуып шыққан еді. Ал 7 жəне 12 тамыз аралығында өзінің қарамағына Орал жəне Торғай (XIX ғасырдың II жартысынан бастап ол Орынбор генерал-губернаторлығының құрамында болған), Семей, Ақмола облыстарымен қоса Бөкей ордасы (Астрахан

www.egemen.kz

14 мамыр

Х ТАРИЫНДА ҚЫН ТОЛ

2014 жыл

басқалар қатысты. Сібір, Омбы ревкомдары, Челябі губерниялық атқару комитеті, Қазревком мүшелері арасында қиян-кескі дау-дамай өрістеді. Алаш жерінде ұлттық автономия құру мүмкін емес, ол аумақтық құрылым ғана болуы керек, қазақ даласында Кеңес өкіметі əлі нығайған жоқ, сондықтан Сібірдің кейбір жерлерін Қазақстанға қосуға реті келмейді деген сияқты т. б. əртүрлі пікірұсыныстар айтылды. Қазақ елінің мұң-мұқтажын қорғауда Ермеков ерекше көзге түсті. Ал Байтұрсынов: «Анығын айту керек. Егер Қазақ өлкесі өзін басқара алмаса, республика деңгейіне өсіп-жетілмеген, яғни оны құруға жағдай жоқ, олай болса мұны сөз қылудың қажеті қанша? Ең алдымен республиканы құрамыз ба, жоқ па, соны анықтап алғанымыз жөн. Егер бұл мəселені тиянақтап шешкіміз келсе, онда өлкені басқара алатын күштерді жасақтауымыз керек, ал бұған мүмкіндік бар», – деді ( Д. Аманжолова. На изломе. Алаш в этонополитической истории Казахстана. / Алматы, 2009, 363-б.). Осы алқалы жиыннан соң орталыққа бағынатын

 Жеріңнің аты – еліңнің хаты

«ЌАШЌАНТЕЅІЗ» ЌАЛАЙША «КҐШКЕНТЕЅІЗГЕ» АЙНАЛДЫ?

Алашордашылар губерниясының қазақтар мекендейтін бөлігінде) кіретін Қазревком 1-мəжілісін өткізді. Бұған Ахмет Байтұрсынов та қатысты. Бірақ ол кезде Қазревком пəрмені көп жағдайда шартты түрде ғана болатын Соғыс əрекеттері аяқталғанша шын мəніндегі билік Түркістан майданы, кейін партиялық құрылымдар, оның ішінде, əсіресе, орталық жіберген большевиктердің қолында болды. Солай бола тұрса да Орынбордағы Қазревкомға өлкенің күнделікті мəселелерімен айналысу жəне кеңестік автономияны құру үшін бүкілқазақтық съезді дайындау міндеті жүктелді. Құрылтайға əзірлік көктемде басталған еді. Алайда, əскери-саяси жағдайдың күрделілігіне байланысты 1919 жылы мұндай іс-шара өткізілмеді. 10 қыркүйекте Орынборда Қазревкомның жауапты қызметкерлері жəне Түркістан майданы, 1-армияның саяси бөлімінің революциялық əскери кеңесінің өкілдері қатысқан мəжілісте принципті проблема – Орынбордың Қазақстанға қосылуы қаралды. Қалай болған күнде де шешуді керек ететін іс-əрекеттің түйінін тарқату үшін бұған орталықтың тікелей араласуының қажеттілігі айқындала түсті. Талқылау барысында Орынбор губерниясы на Орал облысы мен Ақтөбе уезі қосылсын, Орынбордың Қазақстан құра мына кіруі мүмкін емес, болашақ құрылымның астанасына Семей қаласы лайықты деген сияқты қарама-қайшы пікірлер көп айтылды. Күн тəртібіндегі мəселені сараптауға Қазревком мүшелері А.Байтұрсынов, С.Меңдешев, М.Тұнғаншин, т. б. қатысты. 20 қыркүйектегі Орынбор губком партиясының, губерниялық атқару комитетінің, Түркістан майданының жоғары басшылығының мəжілісіне осы жағдайды реттеу мақсатымен башқұрт жəне қырғыз (қазақ) өкілдерінің жауапты қызметкерлері бас қосып, бұған БОАК төрағасы М. Калининнің өзі келді. Алқалы жиында А. Байтұрсынов сөйлеп, өз тобының көзқарасы есебінде мəселені толыққанды шешіп, ұлттың өзін-өзі басқару принципін жүзеге асыру пікірін табандылықпен қорғады. Ол партия жиналысының автономиялық республиканың шекарасын белгілеуге құқығы жоқ екенін ескертіп, дауыс беруден бас тартты. Болашақ автономияның аумағы мен шекарасын анықтау жағдайы қызу талқыға түсті, қарама-қарсы ұсыныстар жасалды, алайда, оның анық-қанығы қалай екендігіне ешкімнің көзі жетпей бəрінің басы қатты. Осыған орай 1919 жылдың 15 желтоқсанында М.Калининнің төрағалығымен болған кеңесте Башқұрт, Татар жəне Қазақ (мəтінде – қырғыз) республикалары туралы мəселе қаралды. Қазақ жəне Башқұрт шекарасын анықтау, сонымен бірге, Орынбордың тағдырын шешу БОАК жанындағы əкімшілік комиссиясына тапсырылды. Қазревком 1920 жылдың 16 мамырында көп сұрақтары бар дүдəмал екіұшты облыстар мен уездерді басқару жөнінде Əйтиев, Ермеков, Кулаков, Авдеев қатысқан комиссияның ұсыныс-пікірінің жобасын қабылдады, оны Сібір, Челябі ревкомдарына, Мəскеу мен Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Қазақ өкілдіктеріне хабарлады. Шекараны анықтап, тиянақтау үшін келісімге келу мақсатымен Ермеков Мəскеуге жіберілді. 1920 жылдың 9-10 тамызында Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты коллегиясының мүшесі А.Каменскийдің төрағалық етуімен кеңес өтті. Бұған Семей облысының өкілі, əрі баяндамашы болып Ə.Ермеков, Қазревком атынан М.Мырзағалиев, С.Пестковский, А.Байтұрсынов, Ғ.Əлібеков жəне

Олар Кеңес өкіметіне неге қызмет еткен? Амантай КƏКЕН,

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

жеке республиканы құру жағдайы жеделдетіле түсті: 12 тамызда В.Лениннің төрағалығымен өткен Ұлт істері жөніндегі Халық комиссариаты кеңесінде республика туралы негізгі құжаттың жобасы мақұлданды. Бұдан соң іле-шала БОАК Президиумының əкімшілік комиссиясы, РСФСР Совнаркомы қолдап, 1920 жылдың 26 тамызында декретке қол қойылды. Қазақ республикасының қалай құрылғандығына қысқаша шолу жасап отырғандағы басты мақсат – Алашорда қайраткерлері большевиктер басқарған құрылымның əртүрлі саласында ғана қызмет істеп қойған жоқ, Кеңес өкіметінің іргетасын қаласқандардың басы-қасында болғандығын айтып, осы шындыққа тағы бір назар аудару. Сөйтіп, сыртқы күштерден ешқандай қолдау таппаған алашордашылар кеңес өкіметі жағына біртіндеп шыға бастады. Өйткені, бітіспес, ымыраға келмейтін қиян-кескі ұрыс-керіс жағдайында жеңіс пен күштің большевиктер жағына ойысып бара жатқаны айдан анық еді. Алашорда көсемдері большевиктермен текетірестің ешқандай нəтиже бермейтіндігіне көзі жетті. Оларды қолдай отырып, қазақ қауымының арманмақсаттарын орындауға қол жеткізуге болады деп есептеді. Коммунистік партияның сол кезде барлық жұртшылық үшін түйіні тарқалмаған көкейкесті саяси, экономикалық проблемаларын шешеміз, ұлттық қатынас саласындағы бағдарламада көрсетілген, əсіресе, ұлттардың өзін-өзі билеу жөніндегі ұсыныс-пікірлерін, жалпы пролетариат қана емес, сонымен бірге, қазақ сияқты орталыққа кіріптар халықтардың серкелері де мұндай ойөрімді түсіністікпен қабылдағанын атап өткеніміз жөн. Сондықтан да қазақтардың жаппай қырғынға ұшырап, азып-тозып кетуін сезген Алаш қозғалысының серкелері Кеңес өкіметіне жақындай түсті. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің басшыларына кешірім жасау туралы Қазақстан ОАК-нің белгілі қаулысы да бұған елеулі əсер еткені сөзсіз. Мəселен, Ахмет Байтұрсыновты алайық. Ахаңды сен компартияға кір деп ешкім қорқытып-үркіткен жоқ. Осы ұйымға ол жүрек қалауымен кірді. Қазақ халқына азаттық əперудің бірден бір жолы осы деп ойлады, коммунистік партия қатарына саналы түрде енді. Бұл жөнінде облыстық партия комитетінің рұқсатынсыз Ахаңның 50 жылдық мерейтойын өткізіп, сонда жасаған баяндамасында Совнарком председателі Сəкен Сейфуллин «өзі үшін ұлтшыл болған қулардан бөлініп, Ахмет сол ұлт қамы үшін коммунист партиясына да кірді. Əрине, Ахмет коммунист партиясында да көп бола алмады. Көп бола алмайтындығы белгілі еді... Ахаң байлардың құлдығында шіріген жарлылардың айғайшысы емес, олардың шоқпаршысы емес, бірақ байын, кедейін айырмай, қазақты ғана сүйетін адал жүрек, таза ұлтшыл», – еді деп оның қазақ тарихында алатын орнын тұңғыш рет анықтап берді. Шынында, Ахаң компартия қатарында бір жарым жылдай ғана болды. Ол мені партиядан шығарыңдар деп өтініш жазған жоқ. 1920 жылдың сəуір айынан бері коммунист болған Ахаң келесі жылдың қараша айында Қазақ халық ағарту комиссариатының коммунистік

ұясының партияны тазалау жөніндегі аудандық комиссиясының қаулысымен партия қатарынан шығарылды. Қандай себеппен? Бұл туралы Ахмет Байтұрсыновтың өзі былай деп мəлімдейді. «Маған жеткізілген хабарға қарағанда, менің шығарылуыма, біріншіден, партия жиналыстарына қатыспағаным, екіншіден, мүшелік жарнаны уақтысымен төлемегендігім жəне үшіншіден, менің Алашорда ұйымына қатыстығым сылтау болса керек. Маған қойылып отырған бұл айыптардың қайсысынан болсын мен бас тартпаймын», – деп жазады». Алматы, «Алаш», 2006, 5-т. 221-б.). Ахаң қазақ халқын азат етудің жолдарын ұзақ уақыт бойы іздестіруден соң барып РКП(б) бағдарламасын қабылдаған едім деп атап көрсетеді. Өтінішінің 3, 4, 5-баптарында оның неліктен партияға кіретіндігін айқын жазған еді. Еңбекші қауымның диктатурасын қолдап (3-б.), қазақ халқы осы бағдарлама төңірегіне топтасады (4-б.), қаналған ұлт ретінде халқымыздың мүдделері қанағат таба алады (5-б.) деген принципті қағидалар жүзеге асырылады деген сеніммен партияға кірген едім дейді. Ахаң өзі жазған түсініктемеде мына жағдайларға назар аударады: «Халық ағарту комиссары бола тұрып, КазЦИК төралқасының мүшесі əрі қазақ оқулықтарын жасау жөніндегі редакциялық алқаның төрағасы ретінде мен екінің бірін таңдауға: не қазақ тілінің оқулықтарын даярлау ісімен айналысуды, немесе, шынын айтатын болсақ, мен сияқты басқа да қазақ жолдастарға ешқандай пайдасы жоқ партиялық жиналыстарға қатысуды қалауға мəжүбір ететін жағдайға тап болдым. Мен мұның алғашқысын қаладым, неге десеңіз, өзімді қазақ тілі турасындағы еңбекке икемдірек жəне пайдалырақпын деп ойлаймын, бұл саладағы менің қызметім партиялық жиналыстардағы отырыстармен салыстырғанда, анағұрлым нəтижелірек болатындығына еш шүбəм жоқ. Партия жиналыстарына жұмсалуға тиісті уақытты мен босқа (ойын-сауыққа) яғни партия қызметіне еш пайдасыз істерге жұмсаған болсам ғана, жиналысқа қатыспауым туралы айыпталуымның мəн-мағынасы болар еді. Дəл осы сияқты жарнаны уақтысында төлемеуім жөнінде кінəлануға да баспа станогі РКП қолында болмаған жағдайда орынды болар ма еді, ал станок партия қолында тұрғанда мүшелік жарнаның төлену мерзімі партиялық істерде айтарлықтай маңызды рөл атқармайды». Ал Алашорда ұйымына қатысуы туралы сөз етсек, бұл мəселе оны партияға мүшелікке алғанда сарапталып, зерттеліп қана қоймай, сонымен бірге, Кеңес өкіметінің – Қырғыз (Қазақ) автономиялық əскери-революциялық комитетінің – органы болып есептелетін «Известия» газеті (№ 16, 1920 ж.) сол кез үшін А. Байтұрсыновтың партияға кіруге берген өтінішінің маңызы зор екендігін хабарлап, атап көрсеткен болатын.

Осы ақпарды Ахаң былай деп толықтыра түседі: «Мен Алашорданы алғашқы құрушылардың бірімін жəне де осы ұйымның ішінен кеңес өкіметін бірінші болып мойындаған да мен едім. Кеңес өкіметі жағына шығуға мəжүбір етілдім дейтіндер жаңылысады (астын сызған – А.К.). ... Егер де мені коммунистік идеяға қайшы келетін əрекеттерім үшін партиядан шығаратын болса, жұмған аузымды ашпас едім. Ондай қадамдар мен қылықтарға мен барғам жоқ, сондықтан мені партиядан шығару туралы комиссияның қаулысын қанағаттанарлық негіз жоқ деп есептеп, оны өзгертуді өтінемін» (бұл да сонда, 224-б). Ахмет Байтұрсыновтың Кеңес өкіметін қолдап, Қазревком төрағасының орынбасарлығына тағайындалуы елдегі жалпы саяси хал-ахуалдың өзгеруіне елеулі ықпал жасады. Бұдан соң алашордашылардың Батыс бөлімшесі, Орскідегі үлкен топ та осындай қадамға барды, ақтарға қарсы соғыс операцияларына қатысты. Кеңес өкіметі жағына шығуды алашордашылар қазақ халқына төнген кезекті апатты жағдайдан құтылу мақсатымен туындаған бірден бір амал-əрекет деп түсінді. Азамат соғысы аяқталған соң ашаршылыққа ұшыраған қазақ өлкесіндегі халыққа көмек көрсетуді ұйымдастыру алаш зиялыларының осы бағыттағы алғашқы қадамы деп есептегеніміз жөн. А. Байтұрсынов, Ə. Ермеков, М. Тынышпаев, Х. Ғаббасов, А. Кенжин, С. Досжанов, А. Қозыбағаров жəне басқалардың кеңес өкіметімен қоянқолтық жұмыс істеуінің нəтижесінде ашаршылық пен оның зардаптарын ұйымшылдықпен жəне мақсатты түрде жоюға бағытталған игі шаралар жүзеге асырылды. Кеңес өкіметі ұйымдастырушылық қабілеті бар, қазақ халқының ел-жұртқа сөзі өтетін қоғам қайраткерлерін уақытша болса да өздерінің қатарына тартқаны шындық. 1920 жылдың қазан айында Қырғыз (қазақ) Кеңестік Социалистік Автономиялық Республикасы құрылуына байланысты А.Байтұрсынов тұңғыш халық ағарту халкомы болып тағайындалды. Ə. Ермеков Қазақ өлкесінің Мəскеудегі өкілдігіне жетекшілік етті, Х. Ғаббасов Сібір ревкомында өкіл болып, Б. Сəрсенов жалпықазақ құрылтай съезін шақырумен айналысатын өлкелік комиссияның мүшесі қызметін атқарды, ал А. Кенжин Казревкомның бір бөлімін басқарды. Ұлттық интеллигенцияны лауазымды қызметтерге тарта отырып, орталық жергілікті билікті нығайтуды көздеді. Дей тұрсақ та, Мəскеу қазақ зиялыларына əр уақытта күдікпен қарады, оларды уақытша тек өз мақсаты үшін пайдаланды. Мəселен, 1919 жылдың шілде айында Қазревком енді құрылды-ау деген кезде И. Сталин РКП(б) ОК-нің хатшысы Е. Стасоваға Байтұрсынов туралы: «Мен оны революционер-коммунист немесе оған іш тартады деп есептеген жоқпын жəне олай есептемеймін де, солай бола тұрса да оның ревкомда болуы қажет», – деп жазған. А.Байтұрсынов, Ə.Ермеков, Х.Ғаббасов жəне оның серіктестері С.Сейфуллин, Т.Рысқұлов, С.Меңдешевтермен бірге ҚКАР жариялаған Құрылтай съезін дайындауға жəне оның жұмысына тікелей қатысты. Олардың күш-жігерімен тарихи-статистикалық, экономикалық, этнографиялық, жағырапиялық деректер ұқыптылықпен жиналып, Қазақстанның аумақтық шекарасы анықталып белгіленді.

Міржақып Дулатов большевиктік баспасөзде істеді.Түркістан Компартиясы Орталық Комитеті мен ТүркАКСР-ы ОАК-нің органы «Ақ жол» газетін басқар ды. Семейдегі сот мекемесінде, партияның «Еңбекшіл қазақ» газетінде істеді. Коммунистік партияның көсемі В.Лениннің шығармаларын қазақшаға аударды. Партия қатарына өткен Жүсіпбек Аймауытов Қазақстан Кеңестерінің Құрылтай съезіне делегат болды. Ұзақ уақыт Семей губревкомында істеді, Халық ағарту наркоматында бөлім басқарды. «Еңбекшіл қазақ» газетіне жетекшілік етті. «Ел қорғаны» деген пьесада: «Коммунистік партия бастаған кеңес өкіметі – дүние жүзінде болмаған өкімет, бұл бар адам баласын сəулетті, бақытты тұрмысқа көш бастаған өкімет», деп жазды. Алашордашылардың кеңес өкіметі жағына шығуына Мұхаметжан Тынышпаев елеулі ықпал жасады. Ол 3-ші Түркістан атқыштар дивизиясының бөлімшесінде Д.Фурманов жəне О. Жандосовпен бірге жұмыс істеді. 1921-1922 жылдары Түркістан республикасының Егін шаруашылығы министрлігінде жауапты қызмет атқарды. Түркістан каналының жобасын жасады. Бірінші бесжылдықтың екпінді құрылысы – Түркісіб темір жолын салуға белсене кірісті. Қазақ тарихына байланысты зерттеу жұмыстарын жүргізіп, оны жариялады. 1918 жылы Колчак əскерінен қашқан Мағжанға құшағын ашып, пана болған қызыл əскер бөлімшесі еді. Ол Сібір ревкомының газеті «Кедей сөзі» мен Ақмола облыстық партия комитетінің газеті «Бостандық туында» істейді. Мағжан «Автономия кімдікі» деген мақаласында барша халықты кеңес өкіметін қолдауға шақырады. Ал оның «Қызыл жалау» (1924) деген өлеңі «қызыл» Сəкеннің «Жас қазақ марсельезасымен» (1918) үндес. Мағжан «Қызыл шоқ жалау... сенікі, қазақ, сенікі» десе, одан бұрынырақ жазылған Сəкен жырында «Қызыл ту – шылауың, қорғаның, Тізе қос, тізе қос, Тізе қос» деп, «Ақниет азамат ерлерді бір тудың астына жинайық», – деп ұлттың бір бөлігін ғана емес, бəрін ынтымақбірлікке шақырады. Солай болса да қазақ зиялыларының жағдайы оңала қоймады. Жаппай қырыпжою, репрессия дегеніңіз кеңестік жүйенің ажырамас бөлігі екендігі айқын көріне бастады. Билік интеллигенция арасындағы идеялық талас-тартысты өрістетіп қана емес, сонымен бірге, ұлтшылдар осылар, демек кеңес өкіметінің жауы деп анықтап, атыжөнін белгілеп, тізімін жасап отырды. Мəселен, бұлар Ахмет Байтұрсынов, Əлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Мұхаметжан Тынышпаев, Елдес Омаров жəне басқалары болып есептелді. Міне, «ұлтшылдар» осылар болса оларға революциялық қанатқа жатады деп есептелген Сəкен Сейфуллин, Тұрар Рысқұлов, Ғаббас Тоғжанов, Əбдірахман Байділдин жəне басқаларын қарсы қойды. Бастарын біріктірмеді, атыстырды, шабыстырды. Коммунистік партия осы екі топтың – «таза» алашордашылар мен нағыз большевиктер деп танылған қазақ зиялыларының арасына сына қағып, үнемі өзара жауластырып, атыстырып-шабыстырып отырды. Ал шын мəнінде бұлардың қайсысы болсын елі, оның азаттығы, тəуелсіздігі үшін белсенді еңбек еткен, сол үшін сталиндік репрессияға іліккен. Сондықтан да олар бір кезде кеңес өкіметіне қызмет еткен еді деп жазғыру əділеттілікке жатпайтындығын ұмытпайық. АСТАНА.

2012 жылдың жаймашуақ күндерінің бірінде Мойынқұм ауданының аумағында жатқан «Қашқантеңіз» стансасының аты «Көшкентеңіз» болып өзгертіліп шыға келді. Көпшілік аса мəн бермесе де базбіреулер бұл ономастика комиссиясының ұсынысымен жүзеге асырылған шара деп қабылдады. Біз де солай деп ойлар едік. Алайда облыстық ономастика комиссиясының мүшесі ретінде мұндай ұсыныс біздің тарапымыздан болмағанын анық білеміз. Сонда қалай болғаны? Мəселенің мəн-жайын зерделегенімізде вокзал ғимаратына жөндеу жұмысы жүргізілгеннен кейін оның маңдайшасы да «жөнделіпті». Яғни, «қашқан» деген сөзді «көшкен» деген сөзбен алмастырған. Жаңарды ма, жаңарды?! Бұл «жаңару» дұрыс емес екені облыстық ономастика комиссиясында Мойынқұм ауданы əкімінің орынбасары Бақытжан Есеевке айтылып, жедел түзетуді ұсынған болатынбыз. Ол Қашқантеңіз стансасының басшысы мен «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ-тың Жамбыл жол бөлімшесі филиалының директоры С. Атымановқа қалыптасқан жағдайды айтып, 2013 жылдың ақпан айында хат жолдайды. Станса бастығы Асановтан бас-аяғы жоқ, түсініксіздеу жəне ресми тілде жазылған жауапсымақ келген. Ал С.Атыманов мырза мүлдем үнсіз қалған. Содан жылжып жыл өтті. Стансаның тарихи аты қалпына келтірілмеді. Үстіміздегі жылдың алғашқы тоқсанында өткен облыстық ономастика комиссиясының отырысында бұл жөнінде Мойынқұм ауданы əкімінің орынбасары: «Теміржолшылар стансаның тарихи аты «Көшкентеңіз» деп уəж айтып, өзгертпей отыр», деді. Мықтысын қара?! Солай болса жөн ғой. Алайда станса орын тепкен өңірдегі Қашқантеңіз көлінің аты да ғасырлардан бері дұрыс болмағаны ма?! Айтылған уəж желеу ғана сияқты. Бұл жерде жіберілген қателікті мойындамауда болып тұрғандай. Бірақ əлгі уəж айтушылар тарих алдында қалай ақталады, шындықты қалай бүркемелейді? Теміржолдың осы саласын басқаратын жəне станса басшысының көзін шындыққа жеткізу үшін біз тарихи жəне ресми құжаттарды ақтаруымызға тура келді. Жамбыл облысының мемлекеттік мұрағатында сақтаулы құжаттардың арасынан 1952 жылы қатталған тарихи құжатты таптық. Жамбыл облысының Көктерек аудандық партия комитетінің құжаттары сақталған 306П-қорының 1-тізімдемесінің 21-бумасының 334-ісінің 10-бетінде Қашқантеңіз стансасы Көктерек ауданының (қазіргі Мойынқұм) аумағындағы елді мекен екендігі нақты жазылған. Осы мəселеге қатысты мұрағатта сақтаулы басқа да тарихи құжаттарда «Қашқантеңіз» деген атау бар да, «Көшкентеңіз» жоқ! Бұл аз десеңіз, 2003 жылы Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы шығарған «Тараз. Жамбыл облысы энциклопедиясында» «Қашқантеңіз» атауына анықтама берілген. Онда былай делінген: «Қашқантеңіз – Мойынқұм ауданындағы теміржол стансасы...». Тағы да сөзімізді дəйекті ету үшін 2013 жылы шығарылған «Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогында»: «Қашқантеңіз – ащы, тұзды көл», – деп жазылған. Тағы Балқаш көлінің оңтүстік-шығысындағы көл екендігі де жазылған. Осыған орай стансаның аты қойылған. «Станса Қазақстан темір жолының Жамбыл бөлімі; Мойынқұм ауданы» деп, орын тепкен жері нақтыланған. Бұрынғы КСРОның географиялық карталарында да «Қашқантеңіз» деп жазылған. «Көшкентеңіз» деген атауды тарихи жəне ресми құжаттардан, карталардан кездестірген жоқпын. Бұған енді не дейді? Бір қызығы, осы стансадан өтетін жолаушылар тасымалдайтын поездардың барлық жүру кестесінде де «Көшкентеңіз» деп жазылған. Егер ғимараттарға жөндеу жұмыстарын жүргізгеннен кейін стансалардың атын өзгертуге құқылы болса «Джамбулды» Таразға, «Бурноены» Бауыржан Момышұлына ауыстырса құба-құп болар еді. Жалпы, мұндай ұсынысты Қазақстан теміржолының бойында тұратын тұрғындар көптеп бере алатынына сенімдімін. Жергілікті жердің тарихына қатысы жоқ берілген атау немесе жазылуы дұрыс емес стансалар мен разъездер елімізде ондап саналады. Облыстық ономастика комиссиясының тұжырымына, яғни ұсынысына жүрдім-бардым немесе теріс қарайтын «Қазақстан темір жолындағы» сала басшылығы бұл сөзімізге не дер екен? Мақұлбек РЫСДƏУЛЕТ, Жамбыл облыстық ономастика комиссиясының мүшесі, Қазақстанның құрметті журналисі.

Жамбыл облысы.


14 мамыр

Р

МА Ұ Т Й

О

2014 жыл

9

www.egemen.kz

 Мирас

Жалпы, сіздің хоббиіңіз не? Осы сұрақты тілшілер қауымы сұхбат берушіге жиі қояды. Əрине, бір хоббимен шұғылдануды армандамайтын адам некенсаяқ. Жұмыр басты пенденің көпшілігі негізгі кəсібінен бөлек, көңіліне ұнаған қосымша бір тірлікпен айналысқанды жақсы көреді. Бірақ, шынын айту керек, біздің қазақта коллекция жинаумен айналысатындар өте сирек.

кəмпеске кезінде көптеген байлар шетелге қашып, біраз құндылығымыз солармен бірге кетті. 19321933 жылдарғы аштықта жарым қап бидайға қос уыс алтын-күміс сатылып, талан-таражға түсті. Ең соңы 1960-1970 жылдары көп құндылықтарымызды Ленинградтағы Эрмитажға жинап əкетті. Ендеше, Жомарт Қошқаровтың бұл еңбегі ұлт өнеріне, тарихына, мəдениетіне деген жанашырлық деп бағалау қажет. – Бұл коллекцияны жинағаныма 15 жылдан асты, – дейді Жомарт Қасымханұлы. – Балалық шағым əжемнің қолында өтті, 1998 жылы əжем қайтыс боларының алдында «көзімдей қылып сақтарсың» деп 17 бұйым тастап кетті. Сол кезден бастап менде осы күміс бұйымдарға деген қызығушылық пайда болды. Əр бұйымның өз тарихы бар. Содан ел аралап осындай жəдігерлерді жинай бастадым. Бүгінгі күні менің коллекциямда 400-ден астам бұйым бар. Баяғының байлары тұрмыстық заттарды негізінен күмістен жасаған. Күмістің өте керемет қасиеті бар. Тіпті, кейбір күміс ыдыста тұрған тағамға у дарымайды екен. Қазір ғой алтынға малынып

Күмістің кереметі көп

Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Тіпті, мұны кей адамдар еріккеннің ермегі көруі мүмкін. Бірақ, коллекция жинау да үлкен ізденісті, берік шыдамдылықты қажет ететін өнердің бір түріне жататынын мойындауымыз керек. Біз бұған белгілі ғалым, Жамбыл гуманитарлық-техникалық университетінің ректоры Жомарт Қошқаровтың

Ө

ткен жылы біздің Жылысай, Ұзынбұлақ ауылдарының жылқыларын атып, сойып əкету фактілері орын алған еді. Ең сорақысы жайылымдағы буаз биелерді атып, құлынын ақтарып тастап кететіні жанға батады. Буаз малға ауыз салғандардың ісін халқымыз қаныпезерлік деген. Мəселен, атақты «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырында Сарыбай мен Қарабай құда болып уəделеседі ғой. Бірақ дүниеқор Қарабай Сарыбайға буаз марал атқызады. Сарыбай қайтыс болады. Осы арқылы оспадарлық оңалтпайтынын, тіпті соңы өлімге соқтыратынын көруге болады. Бұдан сабақ алсақ, қане. Жоғарыда біз айтқан ұрлықтың соңы сондай қасіретпен тынды. Үш адамнан құралған топтың біреуі ұрлық үстінде ұсталып, заң алдында жауап берсе, қашып жүрген екеуі жол апатына ұшырап, біреуі қайтыс болып, екіншісі мүгедек болып қалды. Жақында ауданымыздың Бөлексаз ауылында көптен мал ұрлығымен айналысып жүрген топ құрықталды. Мұндай ұрлықтарды тізбелеп айта берсек аз емес. Əр ауылда бар. Енді ұрлықты болдырмау үшін не істеуіміз керек, соған тоқталып, өз ойымды айтайын. Президентіміз жаңа Жолдауында ел халқының алдына өте жауапты міндеттер қойды. Таяу жылдары əлемнің дамыған 30 елінің қатарына енуіміз қажеттігін алға тартты. Ол үшін экономикамыз, мəдениетіміз, білімділігіміз, сонымен бірге, тəртібіміз де алға дамуы керек. Шыны керек, бізде заңдылықты, тəртіпті қамтамасыз ететін ұйымдар мен мекемелердің бір жүйеге келген байланысы жоқ. Ең соңында тəртіпсіздікке ешкім де жауап бермей, құтылып шыға келеді. Сондықтан еліміз бойынша тəртіпті орнықтырудың бағдарламасы жасалып, кім неге жауап беретіндігі анықталуы керек секілді. Ең бірінші, өз баласының тəрбиесіне ата-ана жауапты болуға тиіс. Осы жерде көп жыл ұстаз болып істеп, өмірден өткен өз əкемді үлгі етемін. Əкем марқұм төртінші сыныпта оқып жүргенімде, кейін жоғары оқу орнын бітіріп, еңбек жолымды бастағанда айтқан өсиеті, берген тəрбиесі əлі есімде.

қолындағы дүниелермен танысқан кезде көз жеткіздік. Жомарт Қасымханұлы күмістен жасалған өте көне əшекей бұйымдарды жинаумен айналысады. Əрине, бұл өте қымбат дүниелер, бірақ мəселе оның бағасында емес. Мəселе мұның тарихи мəнінде, осы бұйымдар арқылы қазақтың тарихына, өткеніне, мəдениетіне көз жүгіртуге болады. Қазақ мəдениеті өз тарихында көп құндылықтарын жоғалтып алды. Өткен ғасырдың 1928-1930 жылдарындағы

жүргеніміз, əйтпесе, бұрынғы қазақтар алтыннан гөрі күміске жақын болған. Баяғыда апаларымыз айран ұйытқан кезде қолындағы күміс білезіктерін шешіп, айранның ішіне салып жіберетінін де көзіміз көрген. Сəби туылған кезде суға күміс теңге тастап шомылдырады. Баланы сүндетке отырғызғанда «мұсылман болды» деп күмістен ер жасатқан. Кəмелеттік жасқа келді деп күміс белдік берген. Жігіт үйленген кезде неке қияр суына тағы күміс тиын тастап ішкізген. Менің коллекциямда екіүш, төртеу болып қосылып тұрған білезіктер бар. Əрине, бұл білезіктер ажыратылып, кəдімгі білезік болады. Бұрынғы қазақтар алысқа барып, білезікті үш-төрт қызына бірден жасатқан. Содан əр қызы күйеуге шыққан сайын əр білезікті бөліп беріп отырған. «Өнержиек» деп аталатын бұйымға үш зат кіреді: біріншісі тырнақтың астындағы кірді тазалайды, екіншісі құлақ, үшіншісі тіс тазалайды. Пирамидаға ұқсайтын жүзікті отау жүзігі дейді. Отау жүзікті не үшін тағады? Барған жерде отауың берік болсын, төрт бұрышы төрт құбылаң тең болсын дегенді білдіреді. Бұрынғы қазақ əйелдерінің шашы ұзын, қос бұрымды болған. Ондай шаштың өзін қарау, күту оңай емес. Сол кездегі шашқа тағатын кейбір шолпылардың салмағы 2 килоға дейін болған екен. Бұл біріншіден, шолпы таққан кезде басты артқа қарай тартып тұрады. Яғни, əйелдің кеудесі көтеріңкі, бойы тік болады. Сосын шолпының салмағы шашқа массаж жасайды. Одан басқа күміс теңгелерді шашбауға таққан. Николай патшаның кезінде үш теңгеге бір сиыр алуға болады екен. Яғни, бір шолпының өзі екі сиырдың құны болған. Екі саусаққа бірдей кіретін күміс жүзікті «құдағи жүзік» дейді. Бұрын қазақ біреудің егер қызына құда түсіп келетін болса «онда мен сендерге құдағи болып келе жатырмын» деп бəйбіше осы жүзікті қолына тағып барады екен. «Құдағи жүзікті» көрген кезде ауылдың бəрі оның не мақсатпен келе жатқанын бірден білген. Сондай-ақ, күміс белдіктің қалың болғаны адамның дəрежесін білдіреді. Белдігіндегі ою-өрнегіне қарап, қай жүзден, қай рудан екенін білген. Күміс белдікті қазақ қатты бағалаған. Тіпті, құда түсіп келе жатқан жігіт қызға сырға емес, бірінші белдік тағады екен. Күміс белдік тағылып барып, содан кейін қызды алып кететін болған. ...Əрине, өз тарихын білмеген мемлекеттің болашағы жоқ. Тарихи құндылықтарымызды сақтауға арнайы бағдарлама бар. Қазір зергерлік бұйым көп, бірақ бəрі шетелден əкелінеді. Жомарт Қасымханұлы əңгіме арасында қазақтың зергері деген мамандықтың жойылып бара жатқанын өкінішпен айтып қалды. Иə, шынында қазақтың əрбір көне бұйымынан, əшекей затынан, ондағы ою-өрнегінен өткен тарихымызды, мəдениетімізді болжауға болады емес пе? Осы жағынан келгенде зергерлік мамандықты əлі де жандандыра түсу қажет-ау.

Ержан БАЙТІЛЕС,

«БҐТЕЛКЕБАНЯ»

«Егемен Қазақстан».

Əдетте «əлемде талай қызық бар» деп өзгенің ісіне тамсанып, таңдай қағып жазып жатамыз. Адамның шексіз қиялының, арман-аңсарының негізінде орын алған жағдаяттарды жарыса жеткіземіз. Кейкейде ондай дүниелер біздің қолдан келмейтіндей көрінеді. Бірақ бұл қате пікір. Өйткені, өнертапқыш азаматтар бізде де жеткілікті. Мəселен, сіз бос шөлмекті қалай жаратасыз? Əрі кетсе, қоқыс жəшігіне тастарсыз. Болмаса, есік алдында жүрген ойын баласы шөлмек алатын орынға апарып, аз кем тиынға сатып, сағыз алып пайдаланар. Басқа ше? Босаған құтының пайдалы болатынын білесіз бе? Білмесеңіз, айтайық. Қызылордалық ағайындар бос шөлмекті құрылысқа пайдаланып жатыр. Қармақшы ауданының Тұрмағамбет ауылында Зəріп Мысабеков деген азамат тұрады. Қайбір жылдары ауылында бөтелке қаптап жатыпты. Əрі-бері жүрген бала теуіп ойнайды. Одан таспен атады. Ақыры сындырады. Шөлмектің сынығы көліктің дөңгелегін жарады, жалаңаяқ баланың аяғын жаралайды. Қысқасы, түкке пайдасыз. Содан Зəріпке бір ойдың сап етіп келе қалмасы бар ма?! Осыдан тура 35 жыл бұрын бұл Белоруссияда əскери борышын өтеген. Міне, сол кезде жергілікті тұрғын үйінің сыртын бос бөтелкемен қоршап, қора жасағанын көрген. «Енді мына бөтелкелерді де бір қажетке жаратуға болмай ма?!» деп ойлайды шебер. Сөйтеді де, бөтелкеден монша соғуға кіріседі. – Мына моншаға «құрылыс материалын» алты ай жинадым. Барлығы 7 мың бөтелке кетті. Көшеде құр шашылып жатқан бөтелкелерді жинап, қажетке айналдырдық. Мұның артықшылығы неде? Ең бастысы, сырты да, іші де ылғалданбайды. Егер күн жылы болса, ішіндегі температура үш-төрт күнге дейін сақталады. Ал қатты суық болса, бір күн бойына ішіндегі жылуын сақтап тұрады,– дейді Зəріп Мысабеков. Бөтелке дегеніңіздің іші қуыс болады ғой. Сондықтан температураны бір

қалыпты сақтауға өте қолайлы екен. Кейінгі жылдары үй құрылысына пайдаланып жатқан кірпіштерге зер салып қараңызшы. Көлемді болғанымен іші қуыс. Құрылысшылар қызыл кірпіштен гөрі іші қуыс кейінгі кірпіштерді үй құрылысына пайдалану керек деген пікірде. Себебі, ол іштегі жылуды сыртқа жібермейді. Сырттағы суық ауаны ішке өткізбейді. Бүгінде Тұрмағамбет ауылының тұрғындары үйлеріндегі бос шөлмекті Зəріп шебердің ауласына əкеп тастауды əдет қылған. Өйткені, Мысабеков бос бөтелкеден жылыжай салуды жоспарлап отыр. Сондай-ақ, есігінің алдынан дүкен соқпақшы. Оған да бос шөлмекті пайдаланбақ ниетте. Қызылорда облысында мұндай шебер жалғыз емес. Білетіндер Шиелі ауданында да бөтелкеден монша салған адамның барын айтады. Іздестіріп көргенбіз. Рас екен. Дегенмен олар «бөтелке-баняны» бұзып тастапты. Ал қазалылық Бақберген Қайыпназаров осыдан төрт жыл бұрын 14000 бос бөтелкеден екі бөлмелі сарай салып алған. Он саусағынан өнер тамған шебер біршама уақыт бос шөлмекті сатып, кəсіп қылған көрінеді. Кейіннен бөтелкелері өтпей қалады. Есесіне үй жағында таудай болып үйіліп жатады. Ақыры не керек, үйінің жанынан сарай салады. Бөтелкеден. Бүгінде сол сарай кəдімгідей кəдеге жарап тұр. Қазіргі кезде «жасыл экономика» дейміз, қоршаған ортаны қорғау деп жатамыз ғой. Біз «жасыл экономиканың» нақты қолдаушылары деп осы кісілерді айтар едік. Өйткені, олар жарамсыз дүниенің өзін қажетіне жаратып жатыр. Сонымен қатар, табиғаттың ластануына, экологияның қолдан былғанбауына өз істерімен нақты үлес қосуда. Енді: «Біздің қызылордалықтар далада ұшып, жердің ұсқынын кетірген полиэтилен пакеттерін пайдаға асырар жол тапса ғой», деп армандап қоямыз... Қызылорда облысы.

Жамбыл облысы.

 Жазылған жайдың жаңғырығы

ОЙДЫ ОЙ ЌОЗЄАЙДЫ

Шынында мал ўрлыєы ќашан тыйылады?

«Егемен Қазақстан» газетінде меншікті тілші Оралхан Дəуіт «Мал ұрлығы, ол қашан тыйылады?» (26.02.2014 жыл) деген орынды мəселе көтерді. Иə, ауылда бұл жағдайға тоқтау болмай тұр. Оның адам төзгісіз жағдайға жеткен тұстары баршылық. Мəселен, біздің ауданымыздың Сарыжаз, Тасашы ауылдарынан 6 адамнан құралған топтың бірнеше жылдан бері жүзге жуық ірі қара жəне жылқы ұрлап жүрген іс-əрекеттері анықталып, кінəлілер жауапқа тартылды. Бұл жөнінде баспасөз беттерінде жарияланды да.

Ол: «Адал жұмыс істе, біреудің ала жібін аттама, ұрлық істеме» дейтін. Біз бір əке-шешеден туған он екіміз де осы өсиетті ешқашан естен шығарғанымыз жоқ. Əр ата-ана баласының тəрбиесіне осылай айрықша мəн беруі керек. Екінші, жас ұрпаққа ата-анадан кейін тəрбие беріп қалыптастыратын ұстаздар қауымы. Əсіресе, сынып жетекшісінің жауапкершілігі ерекше. Балалардың мектептегі тəрбиесіне, мінез-құлқына ұстаздар айрықша мəн беріп отырса екен деймін. Жыл соңында сыныптан сыныпқа көшерінде əр баланың мінездемелеріне жете көңіл аударып, ата-ана, мұғалім болып тəрбие үйретсе жас шыбықтай оқушы қисайып өспес еді. Иə, бізде өте білімді, тəрбиелі ұстаздар жеткілікті. Алайда, балаға білім, тəрбие беруде өз ісіне салғырт қарайтын, жүйелі түрде ізденіп отырмайтын мұғалімдер де, мектеп басшылары да кездеседі. Бұл өкінішті. Мұның жастар тəрбиесіне кері əсерін тигізері сөзсіз. Ұрлықты тоқтатумен ел болып күреспесе, өзінен-өзі тыйылмасы белгілі. Əсіресе, ел басқарып отырған азаматтар ойланып, бұл салада жүйелі жұмыс жүргізу қажеттігі туындайды. Мен – өзімнің еңбек жолымның соңғы 14 жылында ауылдық округ əкімі болып, халықпен тəуелсіздігіміздің алғашқы қиын кезеңдерінде жұмыс істеген адаммын. Ол кезде жаппай жұмыс орындары қысқарып жатқан кезең еді. Округте екі-ақ адам жұмыс істеген кездеріміз болды. Оған қарағанда қазір жаңаша жұмыс істеуге толық жағдай жасалып отыр. Ауылдық округке оннан аса штат кестелері беріліп, автокөлік, қаржы бөлініп, жергілікті өзінөзі басқаруға айрықша мəн берілуде. Ол уақытта да ұрлық болды. Бізге бұл кемшілікті түзету, ұрлықты тию үшін нақтылы жұмыс істеуге тура келді. Ауыл тұрғындарымен келісе отырып, жүйелі міндеттер белгіледік. Малдары бар, жолға жақын отырған малшылардан кезекшіліктер ұйымдастырдық. Сатуға немесе басқа жақтарға тасымалданатын малдар есепке алынып, арнайы анықтамалар берілді. Учаскелік инспекторлар оны

есепке алып отырды. Соның нəтижесінде жиырмадан аса ұрлықпен айналысқандар ұсталды. Соның біразы сол ауылдарда тұрып, кейін басқа жаққа көшіп кеткендер екен. «Ұрлық түбі – қорлық» – деген сөзді біздің халқымыз айтқан. Ұрлық жасап мандыған адамды көргеніміз жоқ. Біраз жылдан бері зейнеткерлікке шығып, ауылда ақсақалдар алқасының төрағасы болып қоғамдық жұмыс атқарып келемін. Халық сенім артқан екен оны жүзеге асыруға, сенімді ақтауға тиіссің. Ақсақалдар алқасы көптеген қылмыстың алдын алуда десем, артық айтқандық емес. Ауыл əкімімен, əйелдер, жастар ұйымдармен, учаскелік инспектормен бірлесе отырып жұмыс істейміз. Кейбір ұсақ тəртіпсіздікті өз отырыстарымызда қарап, кемшілікті ұзатпай түзетуді тапсырамыз. Елбасы, Үкімет тарапынан барлық жағдай жасалуда. Тек соны тиімді пайдалан, адал қызмет ет. Өз халқыңды, өз ауылыңдағы адамдардың мал-мүлкін ұрлап өмір сүремін деу ағаттық. Бұл рухани мешеулік. Көріп, куə болып жүрміз. Үштөрт гектар жерге көкөніс, басқа да дақылдар сеуіп соны көктем, жаз айларында күтіп мол өнім алып, дəулеті шалқып отырған отбасылар əр ауылдан табылады. Соны əрқайсымыз жақсы əдетке айналдырсақ ұрлық тынып, адамдық салтанат құрып, тұрмыс түзелер еді. Ендеше, жергілікті əкімдердің тəртіп, идеологиялық жұмыс жөніндегі орынбасарлары ата-бабалары мұраға қалдырған қызметтей алаңсыз отыра бермей, бел шешіп еңбек ететін кез келді. Онсыз елдің жайы оңалмайды. Мал ұрлығы да жақында тыйылмайды. Иə, ұрлықтың үлкен кішісі жоқ деп əрқайсымыз оны болдырмауға атсалысуымыз керек. Марат ТАҚАБАЕВ, ауыл ақсақалдар алқасының төрағасы.

Алматы облысы, Райымбек ауданы, Ұзынбұлақ ауылы.


10 Мен бұл лебізімде баспа бетін көрген Сүгір өмірінің шежіресін қайталамай-ақ қойғанды жөн көрдім (Күйші өмірі мен өнеріне қатысты ең көп мағлұмат ғалым А.Сейдімбектің «Қазақтың күй өнері» монографиясында жинақтаулы екенін оқырманның есіне саламыз). Зерттеулерге кірмей қалған бірді-екілі сирек дерек пен күй өнері турасындағы өз пайымыма сүйендім. Сүгір, күй шежіресін білетін адамдардың айтысына қарағанда, жастық дəуренінің біраз бөлігін əйгілі қобызшы Ықыластың жанында өткізген сияқты. Балталы-Бағаналы мен Таманың арасында жылқы алысқан даушардың бірінде Ықылас жоғалған үйірдің ізін қуып Ерден бидің алдына барыпты. Осы сапарында оның жанында бозбала Сүгір болған екен. Жоқшылар найман ауылында үлкен қайғының үстінен шығады. Ерден бидің кəмелетке келіп қалған ұлы қайтыс болған екен. Жас басына қармай күй қадірін жете таныған Сүгір осы жерде қазақ тұрмысында, қазақ тарихында ілуде бір рет қана кездесетін жосыққа куə болады. Баласы өлген əміршіні күйшінің қалай жұбатқанын көреді. Бұл салт Сыр бойының жыршылық өнерінде көрініс тапқан. Сыр сүлейлерінде қаралы адамды жырмен жұбату дəстүрі бар. Бұл арнайы жанр «Көңіл хош» деп аталады. Ал Арқа, Сарысу, Шу бойында күймен естірту, күймен жұбату сол қалпында қалған екен. Əрине, Ерден – Шыңғыс хан емес, Ықылас – Кет Бұға емес. Алайда, қайғы мен қасіреттің үлкенкішісі болмайды. Ерден ауылының қазасы Жошының өлімінен кем емес еді. Қобызбен тартылатын ұлы күй «Ерден» дүниеге осылай келген екен. Көзкөргендердің айтысы бойынша ел ішіндегі барымта осыдан кейін сап тыйылыпты. Құрығын сүйреткен ұрының өзі сөзге тоқтаған, күйге тоқтаған не деген заман еді, депті кейін Сүгір бір дастарқан басында. Ықылас пен бозбала Сүгірдің осы сапарынан енді бірнеше тармақ жаңа хикаят өрістейді. Бір əңгіме, Сүгір осы барғанында əйгілі домбырашы қыз Мəпрузамен (бір нұсқада Мақпуза) танысып еді деп баян етеді. Енді бір əңгіме Сүгір жанына сал-серілерді ертіп Мəпрузамен арнайы танысуға барған еді деп куəландырады. Соңғысы бозбалалар абысындардың (аналық ауыл, əулет) еліне барып, түрлі сайыс пен сыннан өтіп өзіне əйел алып қайтатынын баян ететін Ұмай Ана заманынан келе жатқан салт-саналық əңгіме. Алғашқысы өлім мен өмір, қазаның үстіндегі махаббат жайындағы, «Өлген – өлді, тірі кісі тіршілігін істейді» деген ұлы қағиданы əйгілейтін көне əңгіме. Ақселеу Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» монографиясының Сүгірге қатысты тарауында оның Баубекпен кездескенін айтады. Бұл өте үлкен дерек. Тəттімбеттің екі-ақ шəкірті болған. Бірі – өзінің туған інісі Жақсымбет, екіншісі – Баубек. Тəттімбеттің төл шəкіртімен кездесуі Сүгірдің өнернамасындағы бірқатар жұмбақ жəйттерді түсіндіреді. Соның бірі – Сүгірдің Тəттімбет күйлерін өте жақсы білгендігі. Мұхтар Əуезов заманында Сүгір дің үйінде қонақ болып, қолынан дəм татқан екен. Алматыға қайтып келгеннен кейін айтқан екен, «мен тірі Тəттімбетті көрдім» деп. Себебі, Сүгір екі-үш күн бойы Мұқаңа тек қана Тəттімбеттің күйін тартып беріп отырыпты. Мырзатай аға (Жолдасбеков) бала кезінде Сүгірді өз көзімен көріп, өнерін қалай тамашалағанын төмендегідей баян етеді. «Сүгір ауылымызға үш рет келді. Жазда, жайлауға келетін. Шағын денелі, қағылез адам. Үстіне шибарқыттан китель, басына қырғыз қалпақ киіп жүретін. Бір жылы ауылымызға кілең дəулескер күйшілер жиналып қалды. Мəді Шəутиев, Əйтпембет, Шəмшілда деген болды, Боранқұлдың ұстазы, Қалыбектің Зиябегі деген болды, Сүгір болды. Осы кештегі тамашалаған өнерім бүкіл өміріме ұмытылмас естелік болды. Біріне-бірі жол беріп, кезектесіп шапқан жүйріктер. Ойпырмай, Сүгір сонда тапжылмай, шаршамай тартады. Он екі мүшеңді талдырады. Солардың бəрі де кетті ғой. Қазір ойласам, көрген түстей. Кейде, сол, болды ма, болмады ма деп те ойлаймын. Əрине, болды ғой. Кейінгі заманда қалғанның соңғы əсері ғой. Осыны көрген адамның жүрегінде, «бүгінгі ұрпақ, келер ұрпақ сондай бола ала ма, əлде біздің көргеніміз сағым құсап бақиға кете ме» деген қайғы ұялап, жегідей жейді екен». Мен Төлеген Тоқбергеновтің баласы Рамазанмен КазПИ-де бірге оқыдым. Бірінші жылы-ақ Төлеген ағаның шаңырағымен туыс адамдай араласып кеттік. Шешесі – Зейнеп əжемізді қолына алған. Терезесі Пастер көшесіне шығатын шағын бөлмеде, намазын оқып, шайын

www.egemen.kz

ішіп отыратын. Көп үндемейді. Күндердің күнінде ол кісі Сүгірдің өте жақын ағайыны екені аян болды. Асқар аға (Сүлейменов) ол адамды «Ханым ием» деп аса құрметтейтін. Бірде қоярда-қоймай Сүгір туралы əңгіме айтқызды. – Ағамыз керемет кірпияз, кіді адам еді, – деген сонда Зейнеп əжеміз, – Жасаған затыңның оған ұнауы өте қиын болатын. Əйелдер жарысып домбыраның

ӨНЕР кейін бұл күйді жалғыз Төлеген ақсақал тартатын. Қазір оқу бағдарламаларына енген бұл күйді екінің бірі орындайды. «Телқоңыр» бағзы заманнан келе жатқан қазақтың қастерлі күйі. Нұсқалары көп. Əр өлкенің өз «Телқоңыры» болған десек, артық айтқандық болмас. Күйдің аңызы, азын-аулақ ерекшеліктеріне қарамастан, ортақ нұсқадан өрбиді. Құлыны өлген биеге, енесі өліп жетім қалған құлын телі-

14 мамыр

І

КТЕР Е Н Р Ө

2014 жыл

– Мен де көрдім, – деді Асекең. Шылымын сораптап аз отырды. – Мен саған айттым ғой, – деген содан соң жантайып жатып (бұл Асекеңнің дертке шалдыққан кезі болатын). – Бұдан кейін енді күмəн келтірмеймін, – дедім мен. Асекең төбеге қарап аз ойланып жатып əңгімені əрі қарай жалғады. – Тəкен хикаяны көркемдеп жіберген. Əдебиеттің заңдылықтары деген бар ғой. Ал шындығында сəл басқашалау болған. Сүгірдің əкесі Əли бірде далада қасқыр тартып жайратып кеткен биенің өлексесіне тап болады. Сол маңайда, қасқыр қайтып келе ме деп жасырынып отырған аңшылар, жетім құлынды Əлиге жетектетіп жібереді. Арқадан ауып келген Жөргекбай деген сыншы болған екен. Сол адам, Əли, сиыр сүтін беріп асырап отырған құлынды көреді. Нəсілді жылқы екен, көрші ауылда бір кісінің құлыны өлген биесі бар. Иесі, бием жентек қымыз, тасемшек болып қала ма деп уайымдап отыр. Сойып тастауға обал деп айтты дейді. Мына құлынды сол биеге апарып телісек қайтеді дейді. Қалай телисің, теуіп өлтіріп тастаса қайтеміз дейді Əли. Сенің балаң күйші емес пе, сол күй тартсын. Күй тартып отырып телуге болады дейді Жөргекбай. Содан Əли, Арқаға қыдырып барып, қайтып келіп демалып жатқан Сүгірді оятып алып, жетім құлынды жетектеп көрші ауылға барады. Жөргекбай өлген құлынның терісіне шөп тығып тұлып жасайды. Содан соң биенің көзін таңып, құлағын ғана домбыраны еститіндей қылып шошайтып шығарып қояды. Сүгірге белгі береді. Сүкең күйді қозғайды ғой. Біраздан соң құлынының тұлыбын иіскеп, сай-сүйекті сырқыратқан күйді тыңдаған

кейінгі амнистия кезінде болса керек, жаңағы қазақ абақтыдан босап шығады. Қайтарында арбада жүрген атты сұрайды. Лагерьдің бастығы бұл кəрі тұғырды қайтейін деп едің деп күледі де бере салады. Міне, кейіпкер осы атты кей жерде жетелеп, кейде пойызға отырып, итшілеп əйтеуір елге жетеді. Пырақтың əлі бір рет болса да байталға шаба алатын қауқарын тексеріп білген. Елге келіп, бір текті байталға қосады. Осылайша, бие алғаш құлындағанда, əлгі адам Бетпаққа, елсізге шығып, айқайлап жылайды. Қуанғанынан. Өкінішке орай бұл трилогияның орны бос қалды. Бір роман, бір əңгіме. Бары осы. Тəкеннің бұл аяқталмай қалған шығармасы текті жылқы жайында болғанымен, негізгі объектісі – адам. Тəкен мал деп, адам деп бөлмей, жалпы тек туралы, тектілік туралы жазған. Текті елдің малы да текті болады. 32-ші жылы кəмпескені бірнеше ай бұрын сезіп, өсіп-өнген өлкесінен мəңгіге кететінін адамдардан бұрын болжаған қазақтың төрт түлік малы, жайылмай далада тербеліп жылап тұрғанын ауылдың қариялары айтатын... Сүгірдің ең айтулы күйлерінің бірі «Қаратау шертпесі» жайындағы қызғылықты, тың əңгімені де Асекеңнен естіп едім. 1975 жылдың күзінде Төлеген Момбеков осы Асекеңнің үйінде қонақ болады. Петербург ақсүйектерінің салондарын елестететін бұл айтулы жиынға Зейнолла Серікқалиев, Төкен Ибрагимов, Сейфолла Оспанов сынды ағаларымыз қатысады. Осы жиында Төлеген ақсақалдың айтқан əңгімесі. Сүгір, ауылға концерт келгенде, өзінің бір шағын текеметі болыпты, соны қолтығына қысып келіп, ең алдыңғы қатарға төсеп отырады

Келелі мəжілістің ара-арасында қазақтың айтулы өнерпаздарының өнер көрсеткені анық. Мұхиттың «Үлкен Айдайын» Сүгір осы жерде, əншінің өз аузынан естуі əбден мүмкін ғой... ...Қобызшы Сəрсенғали Жүзбаев маған бірде айтып еді, Сүгір «Қаратау шертпесін» Ғарифолла Құрманғалиев Созаққа келіпкетерден бұрын тартып жүріпті, ақсақалдар солай куəландыратын деп. Кім біледі. Бірақ қалай болғанда да Мұхиттың əні мен Сүгірдің күйі бір ғана музыкалық архетиптен өрістеп тұр. Архетип ешкімнің меншігі емес. Ол ұлттың рухани əлемінде тұрған ортақ қазына. Сол себепті бұл жерде біз, бір əуеннен біреуі ұлы əн, біреуі ұлы күй шығарған əнші мен домбырашының биік талантына тек бас июіміз керек. Сүгірдің қызы Ұлбала өзінің естелігінде былай дейді: ...Əкей оңашада радиоға құлақ түріп, музыка тыңдауды ұнататын. Мұндайда тек қазақтың əнкүйі ғана емес, басқа елдердің де музыкасын кəдуілгідей ұйып тыңдайтын. Əлі есімде, бір күні Еуропа халықтарының аспаптық музыкасынан концерт берілді. Əкей əдеттегідей, тапжылмай отырып тыңдады. Содан концерт біткен кезде біртүрлі қунақы көңілмен «Жақсы екен» деді. Сонсоң бізге қарап, «Қызық-қызық қайырымдары бар екен. Қайсыбірі біздің «Қосбасарға» келіңкірей ме, қалай өзі? Əй, тəйірі-ай, бірақ күйдей қайдан болсын. Күйдің түбі терең ғой. Бұлар бір түрлі, бетінен қалқып, беріден қайтатын сияқты. Ішке түспейді екен. Шамасы, далалы жердің адамдары емесау!» деп, сол жерде алған əсерін біраз сөз етті.

биенің көз жасы шылқылдап, көзін таңған шүберектің сыртына шығып кетіпті. Осы кезді аңдып тұрған Жөргекбай жетім құлынды тели қояды. Артынша құлынының тұлыбын алып тастап, көзіндегі шүберекті шешкеннен кейін де бие жылап тұра беріпті. Тас болып қалған емшегі жібіп, сүт бұлақ болып ағыпты. Кейіннен сол құлын аузымен құс тістейтін жүйрік болыпты, бəйгенің алдын бермепті. – Біз тыңдап жүрген «Телқоңыр» сол телу кезінде тартылған күй ғой? – дедім мен. – Жоқ, – деді Асекең. – Ол сұңқылдаған сұмдық күй екен. Шамамен жарты сағаттай уақыт тартылатын ұзақ, күрделі күй дейді білетіндер. Ешкім үйрене алмапты. Ол күй Сүкеңнің өзімен бірге о дүниеге кетті. Мына біз тыңдап жүрген «Телқоңыр» соның болмашы бір үзіндісі ғана екен. Жанында жүргендер əйтеуір шалып қалған ғой. Кешкі шайға отырдық. – Мен саған енді бір əңгіме ай тайын, – деді Асекең күрең қою шайды əдетінше баптап ішіп отырып, – Ертеде жазушылар бір-біріне осындай қызғылықты сюжеттерді сыйға тартады екен. Мен де оған сыйға тартайын. Жазарсың – жазбассың. Арың мен ұятыңа сал. Мен енді мұны жазып үлгермеймін. Асекең қорқорын тұтатып аз отырып сөзін сабақтаған. – Тəкен классик еді ғой. Қаншама нəрсені жаза алмай кетті. «Телқоңырды» жариялағанда құттықтағаным есімде. Сонда, бұл романның жобасы еді деген. Былай, міне. Жылқының тағдыры жайында дилогия, я трилогия жазбақ болған. «Ақбоз ат» сол трилогияның екінші кітабы болса, «Телқоңыр» – бірінші кітабы болу керек екен. Шыдай алмай кетіп сауал тастадым. – Ал үшінші кітабы не жайында? – Қазір айтамын, – деді Асекең сөніп қалған қорқорын тұтатып жатып, – Міне, қара. Əңгіменің басаяғын жинақтайық. Қоңыр құлын жетім қалды, бөтен биеге телінді. Телқоңыр атанды. Мұны бір роман деп ал. Содан соң Телқоңыр боз шықты. Ақбозатқа айналды. Бұл – жазылған роман. Оқыдың, оқиғасын білесің. Ақбозаттың өлімімен аяқталады ғой. Айта кетейін, Телқоңыр қазақта сирек, «пырақ» деп аталатын тұқым. Басқа жылқыға қарағанда төредей. Енді тұқымы үзілгендей еді. Тəкен жазып үлгермеген үшінші романының оқиғасын маған ауызша айтып берген. Бір текті қазақ Сібірде айдауда жүріп пырақтың біреуін сол жерден көреді. Өз көзіне сенбей ары-бері тектеп шығады. Анық өзі. Тек қара жұмысқа жегілген, күтім көрмей лақса болып кеткен. Ақырында Сталин өлгеннен

екен. Бірде ауылға Ғарифолла Құрманғалиев гастрольмен келеді. Ғарекеңнің өзі жеке бір бөлімді орындап қаншама əн айтады екен. Сүгір тапжылмай отырып тыңдайды. Бір кезде əнші əйгілі «Үлкен Айдайды» орындайды. Сонда концерттің басынан үнсіз отырған Сүгір «Ой, бəрекелді!» деп орнынан тұрады. Бірақ əншінің қолын алуға емес. Текеметін бүктеп алып топты тастап жүре береді. Елдің еркесі, халықтың ықылас-пейіліне шомылып жүрген Ғарекең ауыл ағасының тосын мінезінен тіксініп қалады, бірақ ештеңе демейді. Бірнеше күннен кейін Сүгірдің екі шəкірті Нұртай мен Əбдіхалық ұстаздарының үйіне кезекті дəріске барады. Кеш батып, Сүгір домбырасын қолына алатын кез. Ашық тұрған есіктен бір тамылжыған күй естіліп жатыр. Екі шəкірт жаңа өрнекті тамашалап, демдерін іштеріне тартып тұрып қалады. Аздан соң Сүгір, екеуін ішке шақырады. Бұл не күй дегенде, өткенде анау Ғарифолла айтқан əннен оянды бұл күй депті Сүкең. Мінеки, Мұхиттың əнінен алынған бір ғана музыкалық фраза, Сүгірдің қиялынан жетіліп, қазақтың саз өнерінің даңқын асырған күйге айналыпты. Қазақ күйінің əңгімешілдік қасиетін жоғарыда айттық. Сүгірдің аталмыш күйіндегі қат-қабат тартыс Алаштың қилы тарихи тағдырын бейнелейді. Домбыра, «қазақтың басына не келіп, не кетпеді» деп алқына сөйлеп тұрғандай. Бұл күйдің шығу тарихына қатысы болуы мүмкін енді бір деректі Көлбай Адырбекұлының «Түркістан» газетінде жарияланған «Бұдан жүз жыл бұрында» деп аталатын мақаласынан ұшырастырдық. 1902 жылы қазақтың белгілі діни қайраткері Бөлтай сопы Қажымұратұлы өзінің баласы Қойтас молланың Ташкент медресесін (шамасы «Көкілташ») аяқтап елге оралған құрметіне Алаштың бір топ игі жақсыларын Əзіреті Түркістанға жинайды. Бұл жиынға 13 қадірменді ақсақал, 39 қажы-молда, 11 би, 9 болыс, 4 бақсы, 40 сал-сері қатысқан екен. Бұлардың ішінде Арқадан келген Баубек бақсы, Ақмешіттен келген Ақбала күйші мен Тұрмағамбет шайыр, Бөкей ордасынан əнші Мұхит Мералыұлы мен Дəулеткерейдің шəкірті күйші Əлікей, Жетісудан Жамбыл ақын жəне Қаратаудан күйші Сүгір бар. Бұл Қазақстан жерінде христиан миссионерлерінің жүгенсіздікке барып, халықты Айсаның дініне күштеп кіргізе бастаған кез. Түркістандағы аталмыш жиынның басты мақсаты, молданың оқу бітіріп келгенін тойлау емес, христиан миссионерлігіне қарсы қозғалыс ұйымдастыру екен.

Біздің ойымызша Сүгір бұл жерде орыс композиторы Александр Бородиннің «Князь Игорь» операсын айтып отыр. Себебі, тура осындай пікірді орыстың бір опера сыншысы айтқан. Бірақ, ол Тəттімбеттің «Қосбасар» күйінде орыс операсындағы бір элементтер кездеседі деген. «Князь Игорьдің» тұсаукесері 1890 жылдың 23 қазаны күні өткен. Бұл кезде Тəттімбеттің жаны жəннатта саялап жатқан. Əрине, Тəттімбет, Александр патшаның таққа отыру рəсіміне барған, ол жерде империяның əр түкпірінен келген бұратана халықтардың өкілдеріне неше түрлі өнер көрсетілген. Соның ішінде опералар да бар. Тəттімбет сол жерде орыс, я Еуропа композиторларының шығармаларынан алған əсерін кейін күйге енгізді деп мойындаған күннің өзінде, ұлы күйші өз өлімінен кейін жазылатын операның əуенін еш пайдалана алмасы хақ. Сондай-ақ, ол кездегі байланыс-коммуникацияның нашарлығынан А.Бородин де қазақтың қиян даласындағы əлдебір домбырашының күйін естіп, өз шығармасына пайдалана алмасы да хақ. Бұл «музыкадағы кездейсоқ сəйкестік» («случайные совпадения») деп аталатын құбылыс. Яғни, ешкім ешкімнен ештеңе алған жоқ. Кемеңгер Сүгір орыс операсының табиғатынан қазақ əуенін өзінің заңғар талғамымен қорытып шығарған. Бұның бəрін неге айтып отырмын? Бірде Асқар аға былай деген еді: «Менің ойымша, Сүгір радиодан Чайковскийдің «Аққу көлін», сондай-ақ, Штраустың патша сарайларындағы салтанаттар ға арнап жазған вальстерін, тағы басқа осы тақылеттес шығармала рды көп тыңдаған. Генерал Асқаров тартатын «Аққу» күйінен еуропалық сауаттың иісі тура аңқып тұр». Құрметті оқырман, Асқар Сүлейменовтің бұл пікірі музыкадан ешқандай хабары жоқ адам үшін ғана тосын болып көрінуі мүмкін. Ал, жасында қазақтың күйін көп тыңдаған, сонымен қатар Еуропаның аспаптық музыкасына сусындап өскен адам кемеңгер жайлы кемеңгердің айтқан бұл пікірін бірден түсінеді. Шынында да солай. Тыңдаңыз. Тымық ауа, тұнық су. Сол көлдің бетін бір шымыр еткізбей қалқып жүзген аққу. Жылжып келе жатқанымен, жылжымай орнында тұрғандай əсер қалдырады. Дыбыспен мұндай сурет салу қас шебердің ғана қолынан келеді. Бұл жерде біз Сүгір батыстың музыкасына жалаң еліктеді, операның, вальстердің бір элементтерін тікелей алды деп отырған жоқпыз. Бұл жерде күйші жаңа эмоцияны, сұлулықты жаңаша пайымдау дағдысын үйренген. Ол аз десеңіз айтайық, Сүгірдің аталған күйі, сезім реңкі

Сїгір сарыны Таласбек ƏСЕМҚҰЛОВ.

ішегін иіреді. Иіргендерін ағамызға апарып береді. Бір құралы болды. Соған өлшеп көреді. Жақсысын, дұрысын алып қалатын. Дұрыс болмаса, қайтадан иіріп алып кел деп қайырып беретін. Басқа домбырашылар бір тағатын ішек іздеп жүргенде, ағамыздың үйінде ішек деген бумасымен жататын. Əйкен деген домбырашы болды. Бірнеше рет келді. Екеуі апталап күй шертісетін. Ағамыз керемет еді ғой. Одан кейін, домбыраны ондай шалған адам баласын көргеміз жоқ. Сүгір Мəпрузаға үйленеді. Алайда көп ұзамай аяулы жар, əлдебіреудің көзінің сұғы тиіп қайтыс болады. Біз Сүгір мен Мəпруза екеуінің қалай бақұл дас қанын білмейміз. Енді ешқашан білмейміз. Алайда Сүгірдің осы дүниеде отырып-ақ махшар күй кешкенін оның бітімі бөлек екі күйінен танимыз. Ол – «Қаратау шертпесінің екінші тармағы» (Жанғали Жүзбаев күйдің осы шұбатылған ұзын есімін пайдаланады. Мүмкін Сүгірдің табиғатына келетіндей етіп бұл күйге ықшамдап басқа ат ойлап шығару керек шығар) жəне «Назқоңыр». Аталған екі күйді хронологиялық тұрғыдан пайымдау, яғни қайсысының бірінші, қайсысының екінші шығарылғанын ажырату мүмкін емес. Себебі, екеуі де бір қасіреттің төңірегінде шығарылған, екеуі де бір стихияда тұр. Тек, аталған шығармалардың, қайғы тарқағаннан кейін, арада біраз уақыт өткенде барып дүниеге келгенін шырамытуға болады. Бұл екі күй қазақтың махаббат лирикасындағы ең айтулы шығармалар. «Қаратау шертпесінің екінші тармағы» Мəпрузаның қазасына шығарылғанын айттық. Ұлудың бойындағы дерттің сыртқа гауһар болып шығатындығы сияқты, Сүгір дің қасіреті сөздің жауын алатын асқақ күйге айналған. Күйді тыңдап отырғанда «А, дариға! Мəпрузаға деген менің ғашықтығым осындай еді ғой. Не керек...» деген отты күрсініс аралас қамырықты сөзді анық естисіз. «Назқоңырда» «минор» менен «мажордың» біте қайнасып астасатынын айттық. Алғашында төменгі буында, басын тау мен тасқа соққан қайғы мен қасірет. Содан соң жоғарғы сағада таңғажайып құбылу. Арылмастай көрінген қайғы кенет... тыншып, ақырында салиқа мен сабырға айналады. «Бағым сен едің... Маңдайыма сыймадың... Заман өтті... Арсыз көңілім бұл қайғыны да жеңді... Кеш мені...» дейді Сүгір. Осылайша Мəпрузаның əруағынан күймен кешірім сұрайды. Осылайша «Назқоңыр» дұға дəрежесіне көтерілген. Енді «Сүгірдің «Телқоңыр» кү йін əңгіме етейік. Сүгірден

неді. Домбырашы күй тартады. Бие күйге иіп, бөтен құлынды бауырына алады, ақыры өз төліндей көріп кетеді. Міне, қысқашалап айтқанда күйдің шертетін хикаяты осындай. Шынымды айтайын, есейіп ержеткеннен кейін мен бұл əңгімеге сенбейтін болдым. Бізге айып жоқ. Үйде домбырашы шалымыз отырды. Бірақ совет мектебі шалдың айтқанына кереғар тəрбие берді. «Телқоңырдың» аңызы маған өмірде болмаған ертегідей елестейтін. Кейіннен Асқар ағамен араластық. Айтқанымыз бір жерден шыға бермейтін. Кейде дауласып қалатынбыз. Осы даулардың бірінің тақырыбы – аталмыш «Телқоңыр» болатын. Асқар аға Сүгірдің басында болған нақты оқиға дейді. Тəкен Əлімқұловтың «Телқоңыр» əңгімесі осы сюжетке құрылған дейді. Ал мен Тəкен Əлімқұловтың «Телқоңыры» əншейін тамаша аңыз, өзінің ұлы жерлесіне қойылған ескерткіш деймін. Түсінісе алмадық. Бұл оқиғаны өзіңіз көрдіңіз бе деймін. Жоқ, көргем жоқ дейді Асекең, бұл мен туғанға дейін болған жайт екен, көргендерден естідім дейді. Күндердің күнінде менің бүкіл дүниемді төңкерген оқиға болды. 90-шы жылдардың басында теледидардан бір ғылыми-көпшілік фильмді тамашаладым. Орыстың этнограф-фольклоршылары Моңғолияда түсірген екен. Фильмнің басында бір орыс əйел, қазір сіздер моңғолдардың енесі өлген ботаны басқа түйеге қалай телитінін көресіздер деді. Жүгіріп барып теледидардың алдына отыра қалдым. Моңғолдар ботаны əуелі түйеге құр теліп көрді. Алайда түйе адыраңдап бөтен төлді маңайына да жолатпады. Содан соң, моңғолдың қобызға ұқсас хур деген аспабы алдырылды. Хуршы қобызын түйенің өркешіне іліп, шалғымен ішекті ақырын сүйкеп, желдің ызыңдағанына ұқсас дыбыстар шығара бастады. Түйе аз тұрып, содан соң дыбысқа елеңдей бастады. Күйші өте шебер екен. Ызың ақырындап əдемі күйге айналды. Содан сой күйші хурды өркештен алып, енді малдас құра отырып, күйді бұрынғыдан əрі егілтті. Міне, қызық! Бір кезде түйенің аузы дөңгеленіп, көзінен моншақмоншақ жас төгілген. Осы кезде оператор камераны түйенің желініне тақау апарған. О, керемет! Желіннің үрпінен баданадай бір тамшы сүттің шыққаны анық көрінді. Содан соң тағы шықты. Жерге тамды. Тағы шықты. Осы кезде моңғолдардың біреуі ботаны əкеліп тели қойған. Ағыл-тегіл жылап тұрған түйе бөтен ботаны өркешінен аймалап, құйрығынан иіскеді. Мен сол күні əруақтардан кешірім сұрап, білгенімше дұға оқыдым. Ертеңіне Асекеңе болған жайды айттым.

тұрғысынан Врубельдің «Аққу ханша» («Царевна лебедь») атты суретін елестетеді. Байқасаңыз, сол кездегі ресми қазақ-совет композиторлығымен қатар, қияндағы Созақта, батыстың музыкалық мəдениетін пайымдап игерудің басқа мектебі жəне əлдеқайда дарынды, мəдениетті мектебі қалыптаса бастаған. Ендігі ретте, Сүгірдің екі күйін ерекше атап өтпекпіз. Олар – «Ыңғай төкпе» мен «Жолаушының жолды қоңыры». Бұл екі жауһарды Сүгір марқа жасында емес – қартайған шағында, тіпті өлімнің шегіне барғанда сомдап шығарғаны байқалады. Себебі, бұл күйлерде баяғы жастық шақтың алауы мен кемел шақтың тегеуріні жоқ. Тек ақиреттік философия ғана бар. Сондай-ақ аталған шығармадан Ықыластың ұлы күйі «Ерденнің» зор əсері сезіледі. Көне, тылсым ілімдерде əрбір нəсілдің, əрбір қабиланың төбесінде оның өзіне ғана тəн рухани бұлттың болатындығы айтылады. Өнерде белгілі бір эмоцияны міндетті түрде біреудің ашуы, «жаңалық» алып келуі шарт емес. Рухани бұлт ортақ, сол себепті ол жердегі жаңа көңіл күйді əркім əр жерде отырып өзінше ала береді. Сол себепті, өмір сүрген уақыты шамамен бір болғанымен, ауылдарының арасы айшылық жер Ықылас, Сүгір, Мағжан үшеуінің шығармаларындағы көңіл-күй бір жерден табылып отыр. «Жолаушының жолды қоңыры» күйіне қатысты Төлеген ағаның шешесі Зейнеп əжеміздің айтқан бір əңгімесі есімізге оралады. – Сүгір ағам төсек тартып, қайтыс болайын деп жатқанда дос-жаран көңілін сұрай келді. Сонда ағамыз жатып-жатып «Аман болыңдар, бақұл болыңдар, қарақтарым. Мен өз еліме кетейін деп жатырмын» деп еді жарықтық. ...Сүгір осылай депті. Ол қазақтың кеудесі биік кезінде туса керек еді, Кет Бұға сияқты, ханның оң тізесін басқан ақылшы уəзірі болып отырса керек еді. Алайда, жазмыш осылай болды. Туысында қапы жоқ, тек бөтен уақытта дүниеге келді. Жəне өз ғасырын таба алмай, басқа заманда адасумен өткен өмірін оның өзінен артық ешкім де жырлай алмады. Сүгірдің шығармашылығында, оның күйлерінің авторлығында бірқатар даулы мəселелер бар. Оның себебі мынада. Күйші көппен бірге жаңа заманның орнағанына сенген. Алайда көп ұзамай жаңа өкіметтің, жаңа тəртіптің не екенін түсініп жеріп шыққан. Большевиктердің сиқынан жиіркенген, олардың ештеңеден тайынбайтынынан шошыған. Осылайша ұлы күйші өз өзінен тұйықталып кеткен. Жиынтойға көп бармайтын болған, кесірім тиіп кетеді деп азаматтармен де көп араласпаған. Даңқты ұлы ғасырлар, озған заманның заңғар тұлғалары жайлы əңгіме былай тұрсын, тіпті өзінің бойындағы өнердің кілтипандарын, күйлерінің шығу тарихын ешкімге айтпайтын болған. 1936 жылы Сүгірге райкомның адамдары келіп, Сүке, Алматыда əншікүйші, жыршыларды жинап жатыр. Мəскеуде қазақ өнерінің декада-онкүндігі болады. Біз сені ұйғарып отырмыз, Мəскеуге барасың, Сталиннің алдында өнер көрсетесің, дейді. Сонда Сүгір: «Сталин мені қайтеді, оның мені тыңдағаннан басқа жұмысы жоқ дейсің бе» деп қонақтарын шығарып салады. Райкомның адамдары Сүгірді қырсық деп кетеді. Ал біле білген адамға бұл үлкен мінез. Тіпті тəуекел. Сүгірдің төңірегіндегі елдің ағайыншылдығына рахмет. Сол жерде бір адам жоғары жаққа бір арызды домалатып жіберсе, не болатыны белгілі ғой. 1947 жылы Сүгір Алматыға екінші рет шақырылады. Ол бұл жолы да бармай қалады. Іздеп кел ген бірді-екілі фольклоршы ғалымдарға мандытып ештеңе айтпайды. Осылайша Сүгір өнерінің төңірегінде неше түрлі алыпқашпа əңгімелер пайда болады. Кейбір күйлерінің авторлығына қатысты неше түрлі дау-дамай туады. Көріп отырғанымыздай, өнернамасының маңайында осындай ахуалдың орнауына белгілі дəрежеде күйшінің өзі кінəлі. Сталин өліп, сұмдық репрессиялар тоқтап, «жылымық» заман келгенде, кілкілдеп тұрған қара сабаны ақтаруға, əңгіменің тиегін ағытуға болатын еді ғой. Өкінішке орай, олай болмаған. Алайда Сүгірдің артында қалған осы қазынаның өзі бір ұлт үшін жетіліп артылғандай. Ең бастысы, қолымызда оның баға жетпес асыл мұрасы – күйлері бар емес пе. Ойымызша, егемен елдің жаңа ғылымы күйші өнерін зерттеудегі кеткен олқылықтарды көп ұзамай түзетіп, бір ізге салады. Ал біз өз тарапымыздан, кей жерде азғантай дерекке сүйеніп, кей жерде саз өнері жайындағы өз пайымымызды тиянақ етіп, ұлы күйші жайындағы білгенімізді ортаға салдық. Артық-кемі болса, білетін адамдар түзете жатар.


14 мамыр 2014 жыл

Таубай ата таңертеңнен тағат таппай терезеге телмірді де отырды. Жүрегінде жалын, кеудесінде күрсініс, жанарында жас бар. Торыққан жүзінде əлдекімді іздеп зарыққан сағыныш табы байқалады. Ол айналып келіп терезе жақтауынан ұстап, əйнектің арғы бетіне қарағыштай берді. Есік сарт етіп ашылып, əлдекім көктемнің жұпарындай əдемі бір леппен кіріп келетіндей. – Уф! Осы бір күрсініс үн үйді де шайқап жібергендей еді. Айнала мүлгіген тыныштық. Япыр-ай, шыныменен бəрі де бұдан күдер үзгені ме? Күні кеше ғана емес пе еді, жағымпаздар мен жалтаңбайлардың қоғадай иіліп, аяғына жығылатыны. «Тау тұлғалы тар-

келген. Бірақ, тауы шағылған жоқ. Əскери борышын өтеп келгеннен соң тағы да бағын сынады. Сəтін салып, институттың кешкі бөліміне оқуға түсіп кетті. Бір жылдан соң алғыр студентті күндізгі бөлімге ауыстырды. Соңында сенері жоқ Таубай енді күндіз оқи жүріп, кешке жұмысқа шықты. Жұмыс таңдамады. Аула сыпырушы да, күзетші де болды. Сөйтіп, жүріп киімін өзі бүтіндеді. Тоқ жүрді. «Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған». Гүлсіммен үшінші курста оқып жүргенде танысты. Алғашқы та ныстық бірте-бірте жарасымды достыққа, достық мөлдір махаббатқа ұласқан. Гүлсім жігіттің жарлыжақыбайлы жағдайын танысқан күніақ білді. Бірақ, пысық жігіттің өмірде

ҒАУЫ ІЛІК Л О Т Ш Н ТІР А С ТОҚ

жүріп, істемегені қалмаған. Біреудің қызын бүлдіріп қойып, əупіріммен құтылған. Сірə, əйелі Гүлсім астыртын əлдекімдер арқылы жəрдем берген болар. Ол ұлы Арманның жолында жанын қиятын еді ғой. Обалы не керек, екі қыздың ауыртпалығы да, салмағы да білінген жоқ. Оқуларын бітіріп, бір-бір ауылға келін болып түсті де өз-өздерімен болып кетті. Жылына бір рет балапандарын ертіп келіп төбе көрсетіп кетеді. Құдалар да жақсы адамдар болып шықты. Жалғыз ұлдың жыры жуық арада біте қоймады. «Аяғына тұсау салсақ, өзі-ақ жынынан айырылған бақсыдай тынышталар», деп үйлендіріп те көрді. Сыралғы достың сұп-сұлу қызы бар

Шал.

Шырылдауыќ шегіртке. Жəне... шіріген жўмыртќа лансыз», «болмысы бөлек бүркітсіз» деп айналасында бал көрген арадай құжынап жүретін қызметтестері, үзеңгілестері қайда қазір? Иə, жалған дүниеде жылтырақтың бəрі де алдамшы екен-ау. Дүрия дəурен, барқадарлы баршылық, жалықтырмас жиынтой, дүбірлі думан, шуақты шаттық, қылықты қызықшылық таусылмастай, түгесілместей көрінген. Енді қарап отырса, бəрі де бір күнгі сəуле екен ғой. Шолақ дүние құйрығын ұстатпай қыр түлкісіндей белден асып жоқ болады деп кім ойлаған? Жалғызілікті қарт тағы күрсінді. Қалт-құлт етіп орнынан тұрып, ас бөлмесіне өтті. Газ плитаға оттық тигізіп, шай қойды. Қасында шүйіркелесіп отырар шүйкедей кемпірдің бар кезі де жақсы екен ғой. Жападан жалғыз соқа басы сорайып отырып ішкен ас тамағынан өтер ме? Сонда да шықпаған жанға үміт үйірсек, шайпай ішіп əл жинаса, бəлкім, аула ішіне барып серуендеп те қайтар. Сөйтіп, жүргенде өзі шіріген жұмыртқаға балаған жалғызы жалт етіп көріне қалса, жүректегі жара жазылып сала бермей ме? Алайда, сол бір күн келер ме? Бет-аузын шаюға барған қарт шаң басқан ескі айнадан сақал-шашы өсіп кеткен жабайы адамды көргендей өне бойы дір етті. – Е, мені кешегі күркіреген Кеңес үкіметінің күрескері деп кім айтар? – деп іштей мырс етті шал. Кеңес үкіметі... Иə, оның бүкіл ғұмыры дерлік сол Кеңес үкіметін көркейтемін деп-ақ келмеске кетті. Оның санасынан өткен жылдар елесі сырғып өтіп жатты. Бала кезінен пысық болып өскендіктен бе, ол атқа ерте отырды. Бəлкім, жетімдігі де ширықтырған шығар, ол жастайынан тек өзіне ғана сенетін. Сондықтан да, үнемі қатарластарынан қалмауға тырысып бақты. Өзге құрдастары сабақтан соң сөмкені атып ұрып салпақтап доп қуғанда, бұл түкпірдегі бөлмеге тығылып алып кітап оқып отырды. Есейгенде осы кітапқұмарлығы септігін тигізді. Сол кезде де жоғары оқу орындарына дөкейлердің балалары көбірек түсуші еді. Əуелі оқуға іліге алмай Таубайдың да аяғы көктен

өгейлік көрмейтінін қыз жүрегі сезген. Сонымен, институт бітірерде олар ерлі-зайыпты болып, Кеңес үкіметін гүлдендіруге қол ұстасып аттанды. Екеуі де қызметке орналасты. Таубай көп кешікпей аудандық партия комитетіне нұсқаушы болып ауысты. Сол күннен бастап оның өрлеу баспалдағы басталды. Гүлсім балалар дəрігері еді. Таубай аудандық атқару комитетінің төрағасы, одан аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметіне тағайындалғанда-ақ жұмысынан қол үзді. Өйткені, үйге келім-кетім кісі көп-ті. Екі қыз бен бір ұлдың күтімі тағы бар. Əуелі балалар бақшасында тəрбиеленген ұл-қыз мектеп табалдырығын аттаған соң оларға бір күтуші керек-ақ еді. Қазіргідей əр үйде бала бағушы, үй қызметшісі ұстайтын кезең емес, осы жүктің барлығы Гүлсімнің иығына артылды. Жақсы келіншек жарының жағдайын ойлайды. Гүлсім де «қызметім қалып барады» деп көп қыңқылдай қоймады. Кейіннен Таубаймен ілесіп Одақтың əр түкпіріндегі курорттар мен санаторийлерге бару оған да ұнайтын еді. Ауруханада жүргенде бірінші хатшының əйелін бастығы ақысыз демалысқа кез келген уақытта жіберері сөзсіз. Дегенмен, күн сайынғы қонағы бар, жыл сайынғы демалысы бар, Гүлсім əріптестері арасында ала қарға атанғысы келмеген. Жалындаған жастық жігерін үйден гөрі түздегі жауапты қызметіне арнаған Таубай желмая жылдардың қарттық деген қырт ауылға қалай жақындатып тастағанын сезбей де қалды. Қарбалас тірлік, қауырт науқан, қызметтестер қошеметі екі көзді тұмшалап тастайды-ау, шамасы. Қалай ғана байқамаған, сезбеген. Арпа ішінде бір бидай, көзінің қарашығы санайтын жалғыз ұл кержалқаудың өзі болды да шықты. Оның үстіне тым шолжаң. Жасы отызға тақаса да ойын баласы сияқты алаңсыз. «Университетте оқып жүр» деп үлде мен бүлдеге орап қойған жалғыз ұл байлық пен баршылықтың арқасында басқа «оқу» бітіріп шығыпты. Астында қымбат көлік, барған жері – мейрамхана, ортасы – өзі сияқты еркесылқымдар болған соң оңа ма, тəрбиесі түңілтерліктей төмендеген. Бұл білмейді екен, Алматыда оқып

еді. Таубайдың сөзін екі етпейтін. Құда түсіп барғанда бір ауыз қарсы сөз айтқан жоқ. «Балалардың өздері біледі ғой», дегеннен əрі аспаған. Гүлсім құдасы Нұрболат пен құдағиы Сырғашқа қалыңмалды келістіріп берген. Негізі Гүлсім мен Сырғаштың сыйластығы əу баста жақсы еді. Бірбірімен құдағи болғанда екеуі де кəдімгідей қуанған. Таубай құдасы Нұрболатты туысынан кем көрген жоқ. Екеуінің əңгімесі таусылмайтын. «Балалар бақытты болса, бізге одан артық не керек», деп отырады. Бетіне қараған жалғыз ұл ел бетіне қарағысыз етіп кетті. Əсіресе, Нұрболат пен Сырғашқа қарауға бет жоқ. Ескі таныстарын араға салып жүріп зорға орналастырған қызметінен қырсыздығынан, жалқаулығынан, қырттығынан шеттеп қалды. Япыр-ай, «мыржық əйелге тыржық күйеу», «ұрының əйелі өзіне лайық болады» демекші, кержалқау ұлдың əйелі де көксоққандар қатарына тезақ қосылды. Əлде Арманға ерегісті ме екен? Көп ұзамай күйеуімен бірге кафелететінді шығарды. Сірə, сырадан да сіміретін болар, кейде үйге жүзі жайнап келетін болды. «Үйде атам мен енем бар-ау» деген қаперінен шыға бастады. Шыбыш сияқты секектеп жүріп бір ұл туып еді, келін болып бесік тербетуді білмеді. Немере қырқынан шықпай жатып ене қолына ауысты. «Көп жортқан түлкі терісін алдырмай қоймайды» деген рас-ақ екен, күлімсіреуі көп келіннен күдік алған ұл сөзге келмей онымен ажырасып тынды. Соқа басы сорайып қалған тексіз ұлда тұрақ болмады. Əкесі мен шешесінің зейнетақысын ішіп-жеп, сыбай-салтаң өмірдің қызығына белшеден басып, гу-гумен жүріп жатты. Бірде Таубай ұлы Арманға: – Шырағым, қашанғы осылай жұмыссыз жүресің. Біз өлген соң қаңғырып далада қаласың ғой. Бір лайықты қызмет тауып орналассаңшы. Сосын келінді үйге ертіп əкел, – деп көріп еді, басы құтылмас дауға қалды. Арман тағы да тойып келген. – Апа, арақ əкел, – деді ол тілін тістеп тұрса да. – Онсыз да атауыңды ішіп келіпсің ғой. Бар, жат, – деп Таубай ашу шақырған. Бірақ, оны тыңдайтын Арман

ба, құтыдан шыққан жындай долданып шыға келді. «Жалғызыңнан арақты да қызғанасың ба?» деп əуелі шешесіне тілі тиді. Соңында əкесіне тиісті. «Бұдан былай əрнені шатып жыныма тие берсеңдер, екеуіңді де өз қолыммен тұншықтырып өлтіремін», деді-ау дүмбілез. Ертесіне отағасы төсегінен тың шешімге тоқталып тұрды. – Əй, кемпір! Жинал, елге барамыз, – деді ол таңғы шай үстінде. – Көтек! Қайдағы елді айтып отырсың? – Əй, кəрі қақпас, немене, елді ұмытып алжиын дегенсің бе? – Таубай-ау, өзің ғой, ел жайында айта бермеуші едің, ендігің не? Елге барғанда сені қай туысың құшақ жая қарсы алайын деп отыр еді? – Сен бұлай менің намысыма тие берме. Елден кетсек те, естен кеткен жоқпыз. Шүкір, елде ағайын-туыс жетеді. Соларға барып сіңісеміз. Мына ұл жалғыздықтан жабырқап жұбайы мен ұлын өзі-ақ іздейді. Артынша отбасына тамақ керек болады. Сосын қара жұмыс болса да жегілмей көрсін. Ал, біз тұрғанда мұның масыл болғаны, болған. – Шал, сен сол ауылыңа өзің кете бер. Мен мына жалғызды соқа басын сорайтып жұртқа тастап кетпеймін. – Соңғы сөзің бе бұл? – Мен осыған бекініп отырмын. – Онда мен кеттім. Алда-жалда олай-бұлай бола кетсем, топырақ салуға келерсіңдер. – Қайдағыны көкіме. Ағайындарыңа жексұрын болған күні-ақ қайтып келерсің. – Келмеспін. ...Елге келіп, ағайын-туыстың сыйын көріп болған соң, иесі қалаға көшіп кеткен үйлердің біріне кіріп алған. Ағайынның бірі төсек, бірі төсеніш əкеліп, кəдімгідей үй болыпақ қалған. Бүйтіп қартайғанда қадірі қашады деп кім ойлапты? Елге ертерек келмеген екен, қартты бір жағынан қуаңшылық, екінші жағынан қымбатшылық, үшінші жағынан сиырдың кепкен терісіндей сығып таршылық есеңгіретіп тастады. Қалада қалған қатын мен ұлдың жағдайы қай күйде? Түтін түтеткен үйіне тартыпақ кеткісі келеді, бірақ намыс деген кісен аяғын алға бастырмайды-ақ. Кемпірінің күңкілі де бауыр жаздырмай кібіртіктете береді. Қала жақтан хабар жоқ. Оның есіне Мұқағали Мақатаевтың «Ұлыма» деген өлеңі түсті. Өмірімде бір иілген емеспін, Менмендігі менен өткен жоқ ешкім. Боламын деп «жалын жүрек, от кеуде», Бола алмай, қуыс кеуде боп өстім. Енді, міне, ұлым маған қарайды, Өткір көзін өңменіме қадайды. Көп қателік жіберіппін амал не? Кешір, ұлым, мойындадым, жарайды! Иə, өмірде өз қателігін мойындай білу де үлкен ерлік! Таубай бүгін ерте тұрып, мал өргізіп шыққан туыстарымен бірге ауыл шетіндегі жотаға қарай келеді. Айнала түрленіп кеткен. Сан түрлі гүлдердің иісінен басы айналғандай көбелектер қалбаң қағады. Тұнып тұрған шөптің қайсысына бас қоярын білмегендей жылқылар осқырынады. Ырғын тоқшылық жануарларды да шалқақтатып жібергендей. Жан қиналмай тапқан есепсіз байлық адам түгілі малды да масайратып жібергендей. Шалдың шəркес сезімі іштей арбасып, көңілі алғаржақ тартып келеді. Ол айналасындағы сұлулықты сезінуден ада. Екі көзі бұлдырап сағымдана түссе де қия жолдан құлдилай түскен шаңды жолға талмай қарайды. Кімді, нені күтетіні өзіне ғана аян. Кенет ол шөп арасында ыршып жүрген шырылдауық шегірткені көзі шалып қалды. Гөлайттап жүріп жазды алған шырылдауық шегірткенің қысты күні көрері күңгірт. Осыны ойлап келе жатқанда алдынан əлдеқандай құс ұясы кездесе кетті. Ұяда бес-алты жұмыртқа бар екен. Бір жұмыртқа ұядан тыс жарылып жатыр. «Тауық бір жұмыртқасын əдейі шірітеді» деуші еді, мына сырттағысын беймəлім құс бекерге тастамаған болар?» деген бір ой санасында жүгіріп өтті. – Шіріген жұмыртқа! Осы сөз аузынан қалай шығып кеткенін Таубайдың өзі де сезбей, сасқалақтап қалды. Соңынан ауылдың қарасирақ екіүш баласы жүгіріп келеді екен. – Ата, ата! Əжем үйге келіп, шай ішсін деп шақырып жатыр. Келінде кеткен құлдыраңдаған немере есіне түсіп, Таубай тізерлеп отыра кетті... Сабырбек ОЛЖАБАЙ, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

Оңтүстік Қазақстан облысы.

11

www.egemen.kz

КЇПІРЛ

ІК

баќытты

ѕ жолы н кесед і

Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Өмірде сабақ боларлық оқиғалар жетіп артылады ғой. Алайда, жаратқан иеміз бізге ұдайы белгі беріп, жақсылыққа жетелеп отырса да, Алла тағаланың сол айтқанына көп жағдайда түйсігіміз жете бермейді. Мысалы, артта қалған аз-кем жылдарға қайырылып қарап, ойға батқанда бір ауыз сөз адамның жолын ашып, бір ғана ауыз сөз пенделердің бағын байлайтынына көзің жетеді. Бір ауыз сөз. Ол қандай сөз? Тоба ма əлде күпірлік пе? Осы сауалдың жауабын өзім куə болған екі оқиғадан іздеймін. Марқұм болған құрбым, қазақтың алғашқы иллюзионист қызы Алтынай екеуміздің Жезқазған жақта ортақ досымыз бар еді. Өмірде ешкімге ұқсамайтын ерекше адамдар болады ғой. Шəйзат сондай қыз. Жас кезінде талай қиындықтарды көріп, кісінің ақылына сыймайтын тентектіктерді бастан өткерсе де, естілігі бар, ақылды адамның бірі. Ол неше түрлі хикая айтқанда ішек-сілеміз қата күліп, əбден жадырап қалатын едік. Бірде осылай емен-жарқын дидарласып отырып, Шəйзаттың мұңая қалғаны. Ой тұнған ақылды көздерімен бір нүктеге қадала қарап: – Қыздар, еш уақытта күпір сөз айтпау керек екен. Мен тəубеме келдім, – деді томсырайып. Үндемей ішімізден тына қалдық. Қазір бір əңгіме айтқалы отыр. – Естеріңде ме, мен үш қызымнан кейін аяғым ауырлап еді ғой. Төртінші баламызды күтіп жүрген кезім. Əрине, адам болған соң шаңыраққа ие болып қалатын ұл туылғанын қалаймыз. Жанашыр жұрттың бəрі ер бала табуымды тілеп жүрді. Бірақ, қалжыңдаса беретін құрдастар: «Тағы да қыз тусаң қайтесің?» деп қағытатын еді. Ішім шермиіп отырғанда: «Қыз тумаймын. Қыз тумаймын мен! Үйімді қызға толтырып қайтемін» деп күпірлік айтып, кесірлік танытып отыратын едім... Көп ұзамай босандым. Дүниеге қыз бала келді. Алдыңғы үш қызыма ұқсамайтын, қасы-көзі қиылған, аршыған жұмыртқадай ерекше сəби өмірге келді. Алғашында тағы да қыз тапқаныма көңілім түсіп қалса да, періште сияқты аппақ болып туылған перзентімді бірден жақсы көріп кеттім. Алайда, осы қызым көз алдымда бір күн де сырқаттанбай, емізіп отырғанымда жүріп кетті. Жымиып: «Анашым, сау бол», – деп қоштасқандай, үзіліп бара жатты. Алла айрықша қыз берді де, қырқына толтырмай қайтарып алды. Мен бұл қасіретті көтере алмай, қайғыдан қан жұтып кете жаздадым. Тəтті түстен шошып оянғандай болдым. «Қыз тумаймын. Керек емес маған қыз бала!» деп кесірленген тілімді өз қолыммен кесуге шақ қалған күндері күйеуімнің жұбатуы жаныма медет болды. Бұл перзентіміз жолдасым екеуміздің суып бара жатқан арамызды қайта жалғап, аспанға ұшып кетті. Кесір сөз айтпау керек екен, – деді Шəйзат. Əрине, осы оқиғадан сабақ алған құрбымыз мұнан кейін Жаратқанға жалбарынып жүріп, ұлды да болды. Бірақ, оның сол əңгімесі күпірлік танытып отырған адамдарды көрген сайын есіме түседі. Осыдан кейін көп ұзамай өзіме тағылым болған тағы бір кісіге жолықтым. Бала күнімнен жазда төпелеп жауған жаңбырды жақсы көретін едім. Қазығұрттың етегінде нөсерлеген жаңбыр жауса жалаңаяқ далаға жүгіріп шығып, астына тұра қалатынмын. Аспаннан төгілген мөлдір тамшылар жанымның бəрін жуып барып, таза топыраққа тамғанда ерекше бір иіс аңқып кететін еді. Жаңбыр шашымнан сорғалап, иегімнен тамшылап жатқанда туған жердің қара топырағынан қуат алам ба екен, əлде аспаннан төгілген нұр ма, ерекше күй кешемін. Əлі күнге дейін осы күйді сағынатыным бар.

Бірде Алматыда осылай нөсер жауды. Балалық шағымды аңсап, машинаны тоқтата салып, жаңбырдың астында тұрғым келгені. Əй, қазір мегаполис болған қаланың күйе аралас жаңбырының астында қалсаң таз болатын шығарсың деп ойлап келе жатқанымда көше бойында бір егделеу апай такси тоқтатып тұр екен. Екі иығындағы ауыр сөмкелерінен қолын көтеруге де мұршасы келмей жатқанын байқап, қасына тоқтап едім, əдеміше келген, жүзі салиқалы апай көлікке əрең мінді. Үсті-басы малмандай су болып қалыпты. Орындыққа жайғасып алғаннан кейін, ол кісі айналасына бажайлап қарап: – Балам-ау, сен таксист емессің ғой, – деді. – Жəй, сіз жаңбыр астында тұрған соң жолымыз бір болса, жеткізіп тастайын дегенім ғой, – дедім. Ризашылығын үйіп-төккен апаймен сыралғы адамдардай бірден əңгімелесе кеттік. Ол кісі сол маңайдағы базарда жылқының етін сатады екен. Қазықартаның жайын айтып, жақсы етті қайдан алуға болатынын сұрай келе, сөз ауаны сауда-саттыққа ойысты. – Құдайға шүкір, біреуден ілгері, біреуден кейін күн көріп отырмыз. Сегіз қызды да оқытып, құтты орнына қондырдық. Тəубе, тəубе! – деді апай жаңбыр жуып жатқан терезеге қарап. – Сегіз қыз! Сонша қызыңыз бар ма? Неше балаңыз бар, тəте? – Шүкір, кенже егіз ұл бала бар, – деді апай. – Ой, бақытты екенсіз ғой! Ағамыз сегіз қызды қатарынан тапқанда сізге ашуланып, былай, тастап кетемін, тоқал аламын деп қорқытқан жоқ па? – дедім əзіл-шынын араластырып. – Уайымдама, шалым, ұл туғанша тоқтамаймын, тек Алла денсаулық берсін деп басында айтқанмын оған, – деді апай да күліп. – Не деген сабырлы адам! Мықты екен, – дедім əңгімені ұластырып. – Үйдегі ағаң ғажап адам. Қызды топырлатып туып жатырсың деп ешқашан бетіме басқан емес. – Осы ниетіне берген шығар?! Бір күнде бір емес екі бірдей ұл тауып бергеніңізде талып қалған жоқ па? – Күйеуім достарына түн ортасында хабарласып: «Əй, менің келіншегім егіз тауып жатқанда неге ұйықтап жатырсыңдар?» деп, барлығын оятып, сүйінші сұрапты. «Енді əйелің сегіз қыз тапқанды қойып, егіз қыз тапқан ба?» деп құрдастары қалжыңдаса: «Жоқ, егіз ұл!» дегенде жолдастары жүректері жарыла қуанып, жетіп келген ғой. – Түріңізге қарасам, он бала тапқан жанға ұқсамайсыз? – Айтқандай, ұлдарды босанған жылы Роза Рымбаева да тұңғышын тауып жатқан, – деді апай. – Ой, онда бұл 1991 жыл ғой. Ол кісі қыркүйекте босанғаны есімде, – дедім. – Солай-солай. – Онда сіздің ұлдарыңыз 22 жаста ғой. Балаларыңыз ерке шығар? – Қыздарға ұқсап кетпесін деп, аса еркелетпей өсірдік. Қала сыртында жер үйде тұрамыз. Үйдегі ағаң балалардың барлығын барынша еңбекке баулып келеді, – деді апай. Əңгімеміз əлі де таусылмас па еді. Апайдың айтқан жеріне де жетіп қалыппыз. Жаңбыр да тоқтапты. Он бала тапса да бетінде əжімі жоқтың қасындай, қой көзді, реңді апай алғысын жаудырып, қала сыртына апаратын аялдамадан түсіп қалды. Журналист болған соң, күн сайын қаншама бейтаныс адамдармен танысып, сұхбаттасып жатамыз. Алайда, жарты сағат жолаушы болған сол апаймен болған аз-кем əңгіме ешқашан есімнен шыққан емес. Əжелеріміз айтқандай: «Құдай ақырын берсін!» деп, кез келген істің баянды аяқталуын тілеп, сабырмен күн кешкенге не жетсін! АЛМАТЫ.


12

14 мамыр

ЫҚ Р Ы Ғ Ң

www.egemen.kz

ЖА

2014 жыл

Аштеманыѕ ќазаќы əлемі Николай Павлович Аштеманың шеберханасында өткен жазда болған едім. Сақал-шашы күмістей, сидам суретшімен танысуым өзіме олжа болды. Облыстық мұрағат басшысы Алдияр Əубəкіров ертіп барған. Колымадан іссапардан келген беті. Сібірде сталиндік сүргінде болған бір қаймана қазақтың кенепке салынған суретін тауып қайтыпты. Алба-жұлбасы шыққан белгісіз қандасымыздың бейнесін əкесінің əлпетіндей əлпештеп, өңдеуге берген екен. Сол суретті көрмекке барып, көз қиығымызбен шеберхана ішін тінткілегенбіз. Табанымыз тиіп тұрған тар қуысқа тамырлы тарихымыз түп қопарыла көшіп келгендей əсер алған едік. Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Бас редактор суретші Николай Павлович туралы суреттеме жазуға тапсырма жүктегенде, сол көрініс жадымызға орала кетті. Бір көрсем де бұрыннан бергі адамым сияқты. Өйткені ол қазақты біледі. Шеберханасында болған жанның оған күмəні болмайды. Қазақтың жан дүниесінің қылын шерте білген шығармашылық өкілін оқырман да білуге тиіс. Осы ойымызды бекіте түсіп, Николай Аштеманың шеберханасына тағы да ширыға қадам бастық. Алдымыздан Абайдың, ой алыбының алып картинасы қарсы алды. Аяқталмаған полотно екен. Бір тақырыпқа бірнеше жұмыс арналған. Абай тұлғасын ашу оңай емес. Ұлы хакімнің бейнесін салып суретші кенебі мен бояуларын ысырып қойып, кофе қайнатты. Бояу мен кофе иісі аңқыған ала көлеңке шеберханада шертілген əңгіме ұлысты біріктіретін бір дүние нің риясыз өнер екенін байқатты. Бейнелеу өнеріне кеш келген Николай Аштема 1942 жылы Украинаның Кировоград

облысында туған. Ол айтады, оңтүстігіндегі Одессаға жақын бау-бақшалы Садовая хуторында көктемде желек гүлдеп, үйлерді жауып қалады екен. Алайда, аппақ гүлдерге малынған елді мекен бүгінде жоқ. – 2011 жылы туған жеріме бардым. Үйімнің үйіндісі ғана қалыпты. Кеңес Одағы тараған соң көптеген елді мекендер жойылып кетті ғой. Əлеуметтік жағынан өмір сүруге тиімсіз болып, қаңыраған күйді менің хуторым да кешіпті. 30 жылдан кейін барған едім, танымай қалдым, Қазақстандағыдай емес, онда жаңа құрылыс мүлде жоқ, – деді Николай Павлович. Суретшінің өмірін бірнеше кезеңде қарауға болады. Соғыс жылдары мен одан кейінгі ауыр тұрмыс бала көңілінде жатталып қалған. – Танктердің қаңқасы, жарылмаған снарядтар əр жерде жататын. Көптеген жігіттердің кембағал жүргенін көріп өстік. Соғыстан кейінгі жылдарда граната жарып ойнайтынбыз, – деп сабақтады сөзін суретші. Үш жыл Куба елінде əуе күштеріне қарсы қорғаныс шебінде əскери қызметін өтеген соң Николай

мамандығы бойынша жұмысқа кірісіп, біраз уақыт құрылыс жоспарлау бөлімінің бастығы болады. Гидромелиоративтік техникумда алқапты суару-құрғату мамандығы бойынша білім алған бозбала əскерден келген соң Өзбекстандағы шөл далаға сұранады. Сол жылдары табиғаты қатаң өлкеде жұмыс істеушілердің еңбекақысына 60 пайыз үстеме қосылатын. Сырдария облысының Янгиер қаласында канал құрылысында жұмыс істеп жүріп, Ташкенттегі қаржы институтында сырттай оқиды.

Алайда төртінші курста оқуды тастап кетеді. Тəуір қызмет, жоғары еңбекақы, аяқталуға жақын институттың барлығына қолды бір сілтеткен себеп – сурет салуға деген ынтықтық екен. – Юрий Лебедев есімді кəсіби суретшімен танысқан соң бар ынтам бейнелеу өнеріне ауды. Юра орталықта өтіп жатқан пленумдар мен съездердің тапсырмасына байланысты Өзбекстанға еңбек етуге келген суретшілердің бірітін. Бірде: «Егер шынымен көңілің

қаласа, жұмысыңды таста да, сурет салуды дұрыстап үйрен», деп суретшіге қажетті асай-мүсейлерін берді. Жас маман болғандықтан басшыларым жұмыстан жібермеуге тырысып бақты. Бірақ көнбедім. Осылайша, жоғары білімсіз, дипломсыз суретші-безендіруші болып жұмыс істей бастадым, – дейді кейіпкеріміз. Николай 1975 жылы Алматыға келіп, көркемсурет студиясында бейнелеу өнерінің қыр-сырын үйрене бастайды. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесіне

оқуға түседі. Оқуды үздік бітірген соң, оның алдында таңдау тұрған еді. Қолға тиген тілдей жолдамамен жіберген жағына жөнеп бе р е т і н ж о с ы ғ ы б а р з а м а н да мұның өзі кездесе бермейтін мүмкіндік. «Сұрай-сұрай Меккеге де барасың» дегендей, жердің жайлысы, əсіресе суретшілер үшін сүбедей. Курстастардың бірі Шығыс Қазақстанның таби ғатын айтып тамсантқан соң, тамашаны көрмекке тартып ке теді.

Шамаданын арқалаған жас шығармашылық адамын Шығыстың шырайлы келбеті бірден баураса керек. Осылайша оның Өскемендегі өмірі басталды. Осында келіп, шығармашылығын дамыта бастаған жас суретші ғимараттарды безендіру жұмыстарынан бөлек, түрлі жанрда картиналар салып, көрмелерге қатыса бастайды. Алматыда, Мəскеуде, шетелдерде жеке көрмелерін өткізеді. Жеті жыл өткен соң, яғни 1987 жылы КСРО Суретшілер одағының мүшесі атанады. Ал тəуелсіздік жылдары Қазақстан Суретшілер одағының мүшелігіне қабылданады. Бұл – оның ризашылықпен еске алатын сəулелі шақтарының бірі. Жаңа тұрпатты мемлекетпен бірге қоғам да аунап түсіп, нарық қиындықтары туады. Əсіресе, шығармашылық өкіл деріне тиген ауыр соққы суретшілерді де айналып өтпеді. Десе де, Николай Павлович бұл жолы кəсібінен бас тартпай, бояу қапшығын арқалап, суретшілікке басыбайлы кіріседі. Қазақ тарихын зерттеуге ден қойып, оқып-түйгендерін бейнелеу өнеріне арқау ете бас тайды. Аштеманы өзгелерден өзгешелендіріп тұрғаны да осы – қазаққа жақын, жақын емесау, қазақтың өз қазанында қайнаған туындылары. Тəуелсіздік жылдарында қайта жаңғырған тарихи тұлғалар суретшінің қылқаламынан кесек-кесек туынды бөлып төгіледі. Барлығын тізбелемесек те, оның қылқаламынан шыққан «Аттила», «Аттиланың өлімі», «Тұмар патшайым», «Шыңғыс

хан», «Қабанбай батыр» сынды əйгілі тұлғалардың майлы бояумен салынған бейнелері бейжай қалдырмасы анық. – Қазақ инновация-гуманитарлық заң университетінің Өскемендегі филиалында сабақ беремін. Бірде студентімнің қолынан Тұмар патшайым туралы рефератты көзім шалып қалды. Оқып шығып, сақ тарихындағы батыр қыздың батыл образына бірден қызықтым. Алғашқы эскиздерін қағазға түсіріп қойдым. Сонан соң сақ тайпасы туралы еңбектерді іздестірдім. Бір тəулік ішінде кітапты оқып шығып, Тұмар патшайымды бейнеледім. Бұл картинаны Алматыдағы Тұңғыш Президенті қорына сыйға тарттым, – деді Николай Аштема. Оның қылқаламынан отандық суретшілер қалам тарта қоймаған «Хан сайлау», «Жорық» сынды кең тынысты картиналар туды. Соңғы туынды Алматы мен Мəскеудегі мəртебелі көрмелерде өнерсүйер жұрт назарына ұсынылып, жоғары бағасын алды. Аллегориялық тəсілмен салынған жазба қаһармандығымен де, қатыгездігімен де түрлі ойға жетелейді, жеңіс салтанаты жігеріңді жанып, рухыңды қайрайды. Аштема – Алтай жыршысы. Жауынгерлік өр рухты əс петтеген суретші жаны енді тəкаппар табиғатпен үйлесім тапқанда таңғалмасқа тағы əддің жоқ. «Мар қакөл», «Тұманды Үлбі», «Мұзтау», «Ертіс», «Алтай шыңдары», «Айыртау», «Мар қакөл жағасындағы

Ұранқай ауы лы», «Бұқтырма» сынды пейзаждар туған өлкенің тауы мен тасын сөйлетеді, қойнауына бүккен сырын суыртпақтап, жер жəннатының сұлу кейпін паш етеді. – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өткенін білмеген ұрпақтың болашағына бағдар жасай алмайтынын үнемі айтып келеді. Мені тарихқа қалам тербеу қызықтырады. Ауасын жұтып, суын ішкен соң осы ел мен жерге қызмет ету керек. Қазақстаннан басқа жаққа қоныс аударуды ойлаған емеспін. Оған құлқым да жоқ. Менің тамырым – осында. Қазақстанда тұрып, Еуропаны сала алмаймын. Маған қазақ ұлтының салт-дəстүрі, терең тарихы ұнайды, – деді ағынан жарылған Аштема. Соңғы төрт жыл бойы өңірдегі мұражайдың ұйымдастыруымен «Менің Қазақстаным» суретшілер байқауы өтіп келеді. Əр жылы бір тақырыпты қаузайтын байқау өткен жылы жа зушы Оралхан Бөкейдің 70 жылдық мерейтойына арналды. Қаламгердің туған ауылы Шыңғыстайға барып, бірнеше жұмыстарын Оралханға арнаған суретші байқаудың Гранпри жүлдесін жеңіп алған болатын. Былтыр Астанада өткен Қазақстан Суретшілер одағының 80 жылдық мерекесінде «Үздік шығармашылығы үшін» мерейтойлық медалімен марапатталды. Отыз жылдық шығармашылық жолында мыңнан астам картина салған, үнемі шеберханасынан табылатын, сурет салудан лəззат алатын Николай Павловичтің шəкірттері сан қиырда өз қолтаңбаларын қалдырып, абыройлы еңбек етіп жүр. Бүгінгі бəсекелестік райында суретшілердің мəртебесі сұраныспен де өлшенетіні жасырын емес. Жақында Қытайдың Шəуешек қаласында өткен Шығыс Қазақстан облысының мəдени күндерінде Николай Аштема алып барған 18 картина демде өтіп кетіпті. Қытайдағы өнерсүйер қауым суретші шығармаларын тағы да алуға қызығушылық білдіріп, ғаламтор арқылы сұрастырып жатқанын естідік. Сурет – талғамға таразы, елдің өресін білдіретін өнер. Ұлтты ұлықтаған ұлық өнердің бағасы əр кез биік! Көрмелерден Николай Павлович Аштеманың картинасын көрсеңіз, бір үңілмей өтпеңіз! ӨСКЕМЕН.

Кадр сыртындағы әнші «Ќыз Жібектегі» «Гəккуді» орындаєан Мїнира ИЖАНОВА жайлы бір їзік сыр Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Қазақ киноиндустриясындағы ұлттық жауһардың бірі де, бірегейі – «Қыз Жібек» көркем фильмі. Осы туындыны түсіру барысында Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешовадай жастардың таланты жарқырай көрінді. Ұлттық киномыздың алтын қорына алынған «Қыз Жібекте» «Гəкку» əні орындалады. Кинотуындыда бұл əнді Жібектің рөлін сомдаған Меруерт Өтекешова орындағандай болып көрінеді. Ал шын мəнінде бəрі басқаша болған, бұл əнді бұлбұлдың үніндей сыңғырлаған даусымен орындаған Мүнира Ижанова екенін көп ешкім біле бермейді. Өйткені, кинокадр сыртында əн орындаған əнші туралы көп айтыла да, жазыла да бермейді. Қазір сол əнші Атырау қаласында тұрады. Мүнира Ижанованың өнер жолы қалай басталып еді? Осы сауалға жауап іздегенде, алдымен мына деректерді алға тарта аламыз. Біздің кейіпкеріміз Семей өңіріндегі Суықбұлақ ауылында жарық дүние есігін ашыпты. Ағасы Ғаріпжан Матайбаевты өнер жолындағы алғашқы ұстазы санайды. Өйткені, дəл осы кісі ел ішінде кең тараған, бұл күндері өте сирек айтылатын дəстүрлі əнді

нəшіне келтіре орындаушылардың, кеңінен насихаттаушылардың бірінен саналады. Əміре Қашаубаевтың дауысына ұқсас ерек дауысты ағасының өнеріне еліктеген Мүнира да бес жасынан əн айта бастапты. Көпшілік өнеріне ықыласпен қол соққан сайын əншілікке түпкілікті мойын бұрады. Ел ішіне «əнші қыз» болып таныла бастаған Мүнира он сегіз жасында Семейдегі М.Төлебаев атындағы музыка училищесіне оқуға қабылданады. Осы оқу ордасындағы төрт жылда жеке əн орындаудың қыр-сырын терең меңгереді. Сол себептен болар, музыка училищесінде оқыған жылдарын өнер жолының баспалдағы ретінде əрдайым еске алады. Ұлттық өнерге, соның ішінде қазақ əндеріне ғашық жанды өнердің терең тылсымдары өз иіріміне тарта береді. Демек, білімін жетілдіру қажет. Осы мақсатпен 1964 жылы консерваторияда оқуға бағын сынау үшін Алматыға жол тартады. Бірақ адам алдында нендей жəйт күтіп тұратынын біле бермейді ғой. Алматы көшелерін аралауға шыққан құрбысы екеуі балмұздақтың тəттілігіне қызығып, көбірек жеп жіберіпті. Салқын балмұздақтың «жемісі» ғой, тама ғы ілезде ісініп шыға келіпті. Дəрігерлер «ангина» диагнозымен əн айтуға тыйым салған анықтама да беріпті. Осының бəрі консерваторияда оқимын деген мақсатын іске асыруға кедергі

болады. Бірақ өнерді серік етуді мақсат тұтқан жан бəрібір алған бағытынан танбайды. Сөйтіп, бір жылдан соң Қыздар педагогикалық институтына оқуға түседі. Осында жеке əн орындауға машықтанумен бірге дирижерліктің тылсымына терең бойлайды. Жаратылысынан тек алға ұмтылуды қалайтын жан институттағы оқумен шектелмей, Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясында академиялық капелла хорының солисі ретінде жұмыс жасапты. Сол кезде хорға профессор Анатолий Молодов жетекшілік еткен екен. Ал енді оны «Гəкку» əнін орын дауға кім таңдады? Бұл сауал дың жауабын: «Нұрғиса Тілендиев таңдап еді» деп қысқа ғана қайыра салуға болар еді. Бірақ Нұрағаң əнші Мүнира Ижанованы бір естігеннен таңдаған жоқ. Жалпы, атақты композитор ерекше талантты, талапты жастарды қаладан да, ауылдардан да іздеп жүреді екен. Ал Мүнира 1965 жылы жоғары оқу орындары арасындағы өнер байқауында «Ақ шағала» əнін шырқапты. Қазақтың бұлбұл үнді бірегей əншісі Бибігүл Төлегенованың даусынан айнымайтын үнді есіне сақтап қалған композитор Нұрғиса Тілендиев кейін Мүнираны іздеп барған. – Институтты бітіріп, оқытушылыққа қалған едім. Бірде біздің жоғары оқу орнына композитор Нұрғиса Тілендиев пен «Қыз Жібектің» кинорежиссері Сұлтан Қожықов

келді, – деп еске алады Мүнира апай қазақтың біртуар азаматтарымен кездескен сəтті. – Олардың мақсаты – менің даусымды тың дау. Нұрғиса ағамыз: «Ақ шағала» əнін орындаған сен емес пе едің? Басқа қандай əндерді орындап жүрсің?» деді. Сонан соң рояльмен «Жан жарым», «Жан сəулем», «Ақ шағала», «Жүрегім менің» əндерін, 15-ке жуық шығарманың сазын ойнады. Мен рояльда ойналған əндерді айта бердім. Арада біраз уақыт өткен соң «Қазақфильм» киностудиясына шақырды. Қасымда өзім жетекшілік ететін топтың студент-қыздары бар, бəріміз сту дияға кірген кезде Бибігүл Тө легенова «Гəккуді» шырқап тұр екен. Оны Нұрғиса Тілендиев домбырамен сүйемелдеп отыр. «Осы əнді орындай аласың ба?»... Бұл əрине, атақты композитор Нұрғиса Тілендиевтің сауалы еді. Бибігүл Төлегеновамен Семейде танысқан Мүнира Ижанова «Гəккуді» орындап берген. Бəлкім, Нұрағаң қазақтың тағы бір қызының сопрано дауысын алтын қорға жазып алуды көздеген шығар деп топшылаймыз осы орайда. Қалай дегенде де Мүнира Ижанованың «Гəккуді» орындауға таңдалғаны ақиқат. Жəне оны əншіге Ижановаға Нұрғиса Тілендиевтің өзі хабарлапты. Бұл 1969 жыл болатын. «Қыз Жібек» сəтті түсіріліп, лента көрерменге ұсынылды. Алайда, Мүнира Ижанова Алматыда көп тұрақтай алған жоқ.

Тіпті, «Қыз Жібекті» түсіру барысында басты рөлдерді ойнаған Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешова Мүнираны «Жібек қыз» деп атаған екен. Əлі күнге дейін дəл осылай атаудан жалыққан емес. «Гəккуді» орындаудағы даусының ерекшелігі өз алдына, жібектей мінезі де көпшілікті тəнті еткендігі даусыз еді. Сонда біздің кейіпкерімізді Атырауға нендей күш жетелеп еді? – «Қыз Жібекке» музыка жазу жүріп жатқан кештің бірінде ерекше сыйлайтын ағайдың бірі: «Жібекжан айналайын, оркестрдің алдыңғы қатарында отырған жігіт сені ұнатып жүр» деді. Ол – осы фильмнің музыкалық аспаптар оркестрінде прима қобызды тартатын Досқали деген азамат екен, – дейді Мүнира өмірлік жарымен танысқан сəтін ойына түсіріп. – Бір қызығы, мен барған жердің бəрінде Досқали

жүреді. Ол Атыраудағы Құлсары дейтін жерден ғой. Бұрын осы өңірге гастрольдік сапармен жиі келуші едік. Артынан отбасымызбен тұрақты тұруға көшіп келдік. Оған енеміз себепші болды... Əр ананың жүрегі баласының көз алдында, не жақын маңда жүргенін, жиі кездескенін қалайды емес пе? Досқали ағайдың анасы ұлының Атырауға көшіп келуін қалағанда, оған қазақтың үлкенді сыйлау тұрғысындағы тəлімтəрбиесіне жетік Мүнира да қарсы болмапты. Алматыдай өнердің үлкен ортасын қимай, Атырауға келуден бас тартуына болар еді ғой. Бірақ олай жасауға дəті бармады. Ананың баласына деген сағынышқа толы нəзік сезімінің қылын үзгісі келмеді. Немересін құшырлана бір иіскеуді аңсаған ананың тəтті үмітіне қылау түсірмеді. Сөйтіп, 1975 жылы

өмірлік серігі Досқалимен бірге Атырауға қоныс аударды. Міне, сол кезде жігіттің анасының ерекше қуанғанын көрсеңіз ғой, шіркін! Қазір Мүнира апайдың өзі де ене атанып отыр. Ұлы Досымжан Айнадай арумен шаңырақ көтеріп, Жəниядай немере сүйгізді. Немересінің тəтті қылығы күнде лікті күйбең тірліктің бəрін бір сəтте ұмыттырып жібереді. Ал өзі əлі күнге Д.Нұрпейісова атындағы колледжде шəкірт тəрбиелеуден қол үзген жоқ. Атырау облысы. –––––––––– Суретте: «Қыз Жібек» фильмінде «Гəккуді» кадр сыртында орындаған əнші Мүнира Ижанова бас рөлдерді сомдаған Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешовамен бірге.


14 мамыр

13

www.egemen.kz

2014 жыл

Бос мемлекеттік әкімшілік лауазымдарға орналасуға конкурс туралы хабарландыру Барлық конкурсқа қатысушыларға қойылатын жалпы біліктілік талаптары: C-2 санаты үшін: жоғары білім; мемлекеттік қызмет өтілі төрт жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес немесе жоғары білім бағдарламалары бойынша шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда үш жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда жұмыс өтілі бес жылдан кем емес, оның ішінде ұйымдардың басшылары жəне олардың орынбасарлары лауазымдарында бір жылдан кем емес немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білім бағдарламалары бойынша мемлекеттік тапсырыс негізінде Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтаған жағдайда мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес, оның ішінде мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда бір жылдан кем емес немесе ғылыми дəрежесі болған жағдайда осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда жұмыс өтілі екі жылдан кем емес. C-3 санаты үшін: жоғары білім; мемлекеттік қызмет өтілі үш жылдан кем емес немесе мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда жұмыс өтілі екі жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес облыстарда жұмыс өтілі төрт жылдан кем емес, оның ішінде басшылық лауазымдарда екі жылдан кем емес немесе жоғары оқу орындарынан кейінгі оқу бағдарламалары бойынша Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында мемлекеттік тапсырыс негізінде немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтауы немесе ғылыми дəрежесінің болуы. C-4 санаты үшін: жоғары білім; мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес; немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағытына сəйкес облыстарда жұмыс өтілі үш жылдан кем емес; немесе жоғары оқу орындарынан кейінгі оқу бағдарламалары бойынша Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында мемлекеттік тапсырыс негізінде немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтауы; немесе ғылыми дəрежесінің болуы. С-5 санаты үшін: жоғары білім. C-O-3 санаты үшін: жоғары білім; мемлекеттік қызмет өтілі екі жылдан кем емес немесе мемлекеттік органдарда басшылық немесе өзге лауазымдарда жұмыс өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағытына сəйкес облыстарда жұмыс өтілі үш жылдан кем емес немесе жоғары оқу орындарынан кейінгі оқу бағдарламалары бойынша Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында мемлекеттік тапсырыс негізінде немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтауы немесе ғылыми дəрежесінің болуы. C-O-4 санаты үшін: жоғары білім; мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағытына сəйкес облыстарда жұмыс өтілі екі жылдан кем емес немесе жоғары оқу орындарынан кейінгі оқу бағдарламалары бойынша Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы білім беру ұйымдарында мемлекеттік тапсырыс негізінде немесе шетелдің жоғары оқу орындарында Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар бойынша оқуды аяқтауы немесе ғылыми дəрежесінің болуы. C-O-5 санаты үшін: білімі – жоғары немесе ортадан кейінгі; C-O-6 санаты үшін: білімі – жоғары немесе ортадан кейінгі; C-R-4 санаты үшін: білімі – жоғары. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағытына сəйкес облыстарда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білімі барларға рұқсат етіледі. – «Мемлекеттік əкімшілік лауазымдарының санаттарына үлгілік біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасы бірінші орынбасарының 2008 жылғы 9 қаңтардағы № 02-0102/5 бұйрығымен бекітілген (Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде 2008 жылы 10 қаңтардағы № 5084 тіркелген). Мемлекеттік əкімшілік қызметшілердің лауазымдық жалақысы Еңбек сіңірген Еңбек сіңірген жылдарына байжылдарына байСанат Санат ланысты ланысты min max min C-2 156954 212048 C-O-4 84563 114032 C-3 118516 160157 C-O-5 64063 86485 C-4 106344 143501 C-O-6 57656 78157 С-5 80078 108266 C-R-4 56375 76235 С-О-3 94813 128126 I. Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық, 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8 үй, Министрліктер үйі, 15 кіреберіс, анықтама үшін телефон: 740548, e-mail: ombudsmankz@mail.ru, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: Сараптамалық жұмыс басқармасы басшысы (С-3) Функционалдық міндеттері: Қазақстан Республикасының Президентіне Адам құқықтары жөніндегі уəкілдің жылдық есебінің жобасын жəне адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі арнайы есептерді, баяндамаларды дайындау; Қазақстан Республикасының адам құқықтары мен бостан дықтары саласындағы заңнамаларды жетілдіру бойынша ұсыныстарды жасау; адам құқықтары саласындағы Қазақстан ратификациялаған халықаралық шарттар бойынша халықаралық ұйымдарға дайындаған есептерге материалдарды жүйелеу; Адам құқықтары жөніндегі уəкілге келісу үшін түскен нормативтік құқықтық актілер жобасын қарау; адам құқықтары мен бостандықтарын бұзу фактілері бойынша азаматтардың өтініштері, арыздары мен пікірлерін қарау, олар бойынша мониторинг жəне ақпараттық материалдарды жедел талдау; азаматтарды қабылдау жұмысын жүргізу. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: Білімі жоғары: заңгерлік. Адам құқықтары саласындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін білуі; адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттарды, адам құқықтары жөніндегі уəкіл жəне адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық туралы ережелерді білуі; азаматтық, қылмыстық құқықтар саласындағы заңдарды білуі; компьютерде жұмыс істеу кəсіби дағдысының болуы. IІ. Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы, 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі, 14 үй, 521 бөлме, анықтама телефоны: 71-28-70, электронды мекенжай: 7172586@prokuror.kz, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымына конкурс жариялайды: 1. Қаржы, ақпараттандыру жəне ақпараттық ресурстарды қорғау департаментінің Ақпараттық технологиялар басқармасының басшысы (санаты С-3) – 1 бос орын. Функционалдық міндеттері: басқарма жұмысын ұйымдастыру, жоспарлау жəне үйлестіру. Инфрақұрылымның қажеттілігіне орай технологиялық шешімдердің мониторингін жүргізу мен талдау. Ақпараттық-бағдарламалық құралдарды, телекоммуникациялық желілер мен деректерді табыстау, аудио жəне бейне байланыс жүйелерін енгізу процесіне қатысу. Іске асырылып жатқан ІТ-бағдарламалардың техникалық құжаттамасын дайындау, инфрақұрылым желілерін құру мен дамыту жұмыстарын үйлестіру мен бағдарламалық-ақпараттық құралдарды техникалық жəне жүйелік қызмет көрсету жұмыстарын ұйымдастыру мен талдау. Сатып алынатын тауарлардың, жұмыстар мен қызметтердің техникалық ерекшеліктерін əзірлеу, басқарма құзырының аясында техникалық сараптамалардың өткізілуіне қатысу, келісім шарттарды алып жүру. Конкурсқа қатысушыға қойылатын талаптар: Білімі жоғары: техникалық, заңгерлік немесе экономикалық. Ақпараттық технологиялар саласындағы курстардан өткендігі жөнінде сертификаттардың болуы лазым. Тестілеу бағдарламасына сəйкес Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін білуі.Ақпараттандыру саласындағы бюджеттендіру, ақпараттық жүйелер мен желілердің, ақпараттық-бағдарламалық құралдардың құрылу қағидаларын білуі лазым.Осы лауазым бойынша функционалдық міндеттерді орындау үшін қажетті басқа да міндетті білім. Əкімшілік мемлекеттік лауазым санаттарына қойылатын үлгілік біліктілік талаптарына сəйкес келуі. 2. Қаржы, ақпараттандыру жəне ақпараттық ресурстарды қорғау департаментінің Ақпараттық қауіпсіздік басқармасының бас сарапшысы (санаты С-4) – 1 бос орын. Функционалдық міндеттері: Құрылып жатқан ақпараттық жүйелердің ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сəйкестігін жəне ақпараттық қауіпсіздіктің заманауи технологияларының нарығын талдау, ақпараттық ресурстардың қауіпсіздігіне мониторинг жүргізу. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге байланысты ағымдағы мəселелердің шешілуін ұйымдастыру, өз құзырының аясында ақпараттық ресурстардың қорғалуы бойынша үйлестіру

мен ұйымдастыру шараларына түсіндіру жұмыстарын жүргізу жəне басқарма құзырына кіретін сұрақтар бойынша практикалық көмек көрсету. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білімі жоғары: техникалық, заңгерлік немесе экономикалық. Ақпараттық технологиялар саласындағы курстардан өткендігі жөнінде сертификаттардың болуы лəзім. Тестілеу бағдарламасына сəйкес Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін білуі. Осы лауазым бойынша функционалдық міндеттерді орындау үшін қажетті басқа да міндетті білім. Əкімшілік мемлекеттік лауазым санаттарына қойылатын үлгілік біліктілік талаптарына сəйкес келуі. III. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі ММ, 010000, Астана қаласы, «Есіл» ауданы, Орынбор көшесі, 8-үй, «Министрліктер үйі», 10 кіреберіс, анықтама үшін телефон: (8717-2) 74-25-66, электрондық мекенжай: ev-1002@mail.ru, бос мемлекеттік əкімшілік лауазымына орналасуға конкурс жариялайды: 1. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі қаржылық жұмыс жəне бюджеттік жоспарлау департаменті директорының орынбасары (С-2 санаты, 1 бірлік ) Функционалдық міндеттері: жоғары білім: экономика немесе есеп жəне аудит немесе қаржы немесе халықаралық экономикалық қатынастар. Қазақстан Республикасының заңнамасын білуге тестілеу бағдарламасына сəйкес нормативтік құқықтық актілерді, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сəулет, қала құрылысы жəне құрылыс қызметі туралы», «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымдағы мамандыққа сəйкес келетін салалардағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындау үшін қажетті басқа міндетті білім. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: департамент директоры болмаған жағдайда оның міндеттерін атқару. Заңнамалық жəне нормативтік базаны жетілдіруге қатысу. Министрліктің бюджеттік жоспарлау жəне қаржы қызметі мəселелері бойынша мемлекеттік сатып алу номенклатурасы мен жоспарын іске асыру мəселелері бойынша басқармалардың жұмысын ұйымдастыру; министрліктің бухгалтерлік есебін дұрыс жүргізуді бақылау; министрліктің қаржыландыру жоспарларына өзгерістер енгізуге өтінімдер мен анықтамаларды ұйымдастыруды жəне қалыптастыруды бақылау; ведомстволық бағынысты кəсіпорындарының қаржылық қызметіне мониторинг жүргізу (қаржы-шаруашылық қызметінің жоспары бөлігінде). Бюджеттік жоспарлауды қалыптастыру бойынша жұмысты ұйымдастыру жəне бюджеттік өтінімдерді жасау. Бюджеттік өтінімдерді жоспарлау жəне жасау бойынша жұмысты ұйымдастыру. Департаменттегі орындаушылық жəне еңбек тəртібін ұйымдастыру жəне оның жағдайын бақылау. Қазақстан Республикасының заңнамасына жəне басшылардың тапсырмаларына сəйкес өзге де функцияларды жүзеге асыру. 2. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі сəулет, қала құрылысы жəне құрылыс департаменті сəулет, қала құрылысы жəне мемлекеттік кадастр басқармасының бас сарапшысы, (С-4 санаты, 1 бірлік ) Функционалдық міндеттері: Қазақстан Республикасының аумағын ұйымдастырудың бас схемасының жобаларын жəне басқа қала құрылысы жобаларын; аумақтарды жəне елді мекендерді игеру мен дамытудың басым бағыттары жөніндегі бағдарламаларды əзірлеу жəне іске асыру; республикалық маңызы бар қаланың, астананың, облыстық маңызы бар қалалардың бас жоспарларының жобаларына кешенді қала құрылысы сараптамасын жүргізу. Бас жоспарлардың жобаларын, егжей-тегжейлі жоспарлау жобаларын, құрылыс салу жобаларын жəне басқа қала құрылысы жобаларын əзірлеуді жəне іске асыруды ұйымдастыру, бас жоспарлардың жобаларына кешенді қала құрылысы сараптамасын жүргізуге қатысу. Аумақтық құрылыс салу қағидаларын, шағын елді мекендердің даму жəне құрылыс салу схемаларын келісу (бас жоспардың қарапайым нұсқасы). Жоба алдындағы жəне жобалаусметалық құжаттаманы, елді мекендердің бас жоспарының жобаларын, егжей-тегжейлі жоспарлау жобаларын, өнеркəсіптік аймақты жоспарлау жобаларын, құрылыс салу жобаларын, объектілер мен кешендердің бас жобаларын, өзге жоспарлау жобаларын əзірлеу жəне келісу тəртібін, міндетті құрамы мен мазмұнын анықтау бойынша жұмысты жүзеге асыру. Қала құрылысы жобаларын əзірлеуге арналған бюджеттік қаржыны бөлу үшін алдын ала есептерді əзірлеу жəне ҚР Қаржы министрлігінде қорғау. Қала маңы аумақтарын қала құрылысы жоспарлаудың кешенді схемасын əзірлеуді ұйымдастыру. Қала құрылысы, сəулетқұрылыс жəне мемлекеттік, өңіраралық немесе мемлекетаралық (халықаралық) маңызы бар объектілерді (аумақтарға құрылыс салу) салуға өзге жобалау (жобалау-сметалық) құжаттаманы қарауға жəне бекітуге қатысу. Республиканың барлық елді мекендерінің бас жоспарларының жай-күйіне мониторингті жүзеге асыру. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары білім: құрылыс немесе сəулет. Қазақстан Республикасы заңнамаларын білуге тестілеу бағдарламасына сəйкес нормативтік құқықтық актілерді, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сəулет, қала құрылысы жəне құрылыс қызметі туралы» заңын, салық кодексін, бюджет кодексін жəне басқа заңдарын, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. 3. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі кəсіпкерлікті дамыту саясаты департаменті мемлекеттік рұқсат беру жүйесін реформалау басқармасының бас сарапшысы, (С-4 санаты, 1 бірлік) Функционалдық міндеттері: экономикалық қызмет түрлерін, оның ішінде лицензиялауды жүзеге асыруды реттейтін мемлекеттік рұқсат беру жүйесін жетілдіру бойынша талдамалық материалдар мен ұсыныстар əзірлеу; рұқсат беру құжаттары мəселелері бойынша нормативтік құқықтық актілердің жобаларын əзірлеу; мемлекеттік рұқсат беру жүйесі мəселелері бойынша мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіруді жүзеге асыру; рұқсат беру жүйесі мəселелері жөніндегі нормативтік құқықтық актілердің жобалары бойынша қорытындылар дайындау; Қазақстан Республикасы Үкіметінің бағдарламасын, рұқсат беру жүйесін жетілдіру негізіндегі кəсіпкерлікті дамыту үшін жағдай жасаумен байланысты мəселелер бойынша жалпы мемлекеттің басқа да маңызды құжаттарын қалыптастыруға жəне іске асыруға қатысу; департамент құзыретіне кіретін мəселелер бойынша басшылардың қауіпсіздік кеңесінде, Президент Əкімшілігінде, Үкіметте, Парламентте, басқа да мемлекеттік органдарда жəне мемлекеттік емес ұйымдар мен бірлестіктерде өткізілетін іс-шараларда сөз сөйлеуі үшін баяндамалар жобаларын, материалдар дайындау; қажет болған жағдайда басқарманың құзыретіне кіретін мəселелер бойынша ақпараттық жүйелерді жетілдіруге қатысу; басқарманың іс номенклатурасын жүргізу, құжаттардың есебін жəне сақталуын жүзеге асыру, оларды министрліктің мұрағатына сақтауға беру; кіріс жəне шығыс ақпараттары бойынша материалдар мен қорытындыларды уақтылы əзірлеуді қамтамасыз ету; басқарма, департамент басшылығы айқындайтын басқа да өкілеттіктерді жүзеге асыру. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары білім: əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес (экономика, қаржы, менеджмент, статистика, мемлекеттік жəне жергілікті басқару) жəне/немесе құқық (заңтану, халықаралық құқық). Қазақстан Республикасының заңдарын білуге тестілеу бағдарламасына сəйкес нормативтік құқықтық актілерді; осы санаттың нақты лауазымының мамандығына сəйкес келетін салалардағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерді, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. 4. Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі өңірлік саясат департаменті өңірлік саясат басқармасының сарапшысы, (С-5 санаты, 1 бірлік) Функционалдық міндеттері: Аумақтарды дамыту бағдарламасын əзірлеуді жəне түзетуді консультациялықəдіснамалық сүйемелдеуді қамтамасыз етуге қатысу. Жергілікті атқарушы органдар қызметінің тиімділігін бағалауға қатысу. Өңірлік даму мəселелері бойынша нормативтік құқықтық актілерді əзірлеуге қатысу. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары білім: əлеуметтік ғылымдар, экономика жəне бизнес (экономика, менеджмент, есеп жəне аудит, қаржы, мемлекеттік жəне жергілікті басқару, статистика, əлемдік экономика). Қазақстан Республикасының заңнамасын білуге тестілеу бағдарламасына сəйкес нормативтік құқықтық актілерді; осы санаттағы нақты лауазымның мамандануына сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерді; «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. IV. Қазақстан Республикасы Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі (Қаржы полициясы), 010000, Астана қаласы, Сейфуллин көшесі, 37 үй, анықтама үшін телефондар: 8 (7172) 909181, 558047, факс: 909168, e-mail: mail@abekp.kz, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Құқықтық қамтамасыз ету жəне халықаралық ынтымақтастық департаменті халықаралық ынтымақтастық басқармасының бас сарапшысы С-4 (№2-16). Функционалдық міндеттері: Қазақстан Республикасымен жасалатын халықаралық келісімдердің жобаларын əзірлейді, Қазақстан Республикасымен жасалатын қол жеткізілген келісімдерді іске асыру барысы туралы ақпарат дайындайды, басқарма мен департамент басшылығына шет елдердің ұқсас қызметтерімен ынтымақтастықтың нысаны мен тəсілдерін жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізеді, шетелдерге қызметтік

іссапарларға жіберілетін қаржы полициясы органдарының қызметкерлеріне іссапар құжаттарын даярлауға көмек көрсетеді. Іссапардың рəсімделуін бақылайды, халықаралық келісімдерді жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізеді, халықаралық келісімдер мен Қазақстан Республикасы заңдарының, қаулылары мен өкімдерінің жобаларына қорытынды дайындайды, басқармада атқарылған жұмыс туралы жұмыс жоспарлары мен есептерді жасайды, халықаралық келісімдердің ережелерін қолдануға қатысты əдістемелік ұсыныстар əзірлейді, халықаралық келісімдердің ережелерін қолдану дұрыстығы мəселелері бойынша аумақтық жəне мамандандырылған қаржы полициясы органдары жұмыстарының ұйымдастырылуына кешенді тексерістер жүргізуге, халықаралық ынтымақтастықты зерделеу жəне жетілдіру мəселелері бойынша семинарлар ұйымдастыру мен жүргізуге, халықаралық ынтымақтастық мəселелері бойынша республиканың халықаралық келісімдерінің жобаларына ұсыныстар дайындауға қатысады, үкіметаралық жəне халықаралық ұйымдар өкілдерінің қатысуымен өткізілетін қаржы полициясы органдарының іс-шараларын үйлестіруді жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының заңнамасын насихаттау шараларын ұйымдастыруға, сондай-ақ Агенттіктің құқық түсіндіру жұмысы шеңберінде жалпы құқықтық оқытуды жүргізуге қатысады. Департамент жəне басқарма басшыларымен жүктелген басқа да міндеттерді орындайды. Қонкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білімі жоғары: құқық (құқықтану, халықаралық құқық, құқық қорғау қызметі) немесе гуманитарлық ғылымдар (халықаралық қатынастар). Тестілеу бағдарламасы бойынша ҚР нормативтік құқықтық актілерін білуі, «ҚР қаржы полициясы органдары туралы», «Құқық қорғау қызметі туралы» ҚР заңдарын, сондайақ функционалдық міндеттерін орындау үшін қажетті нормативтік құқықтық актілерді білу. Мемлекеттік тілді білу. Осы санаттардағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерді орындау үшін қажетті басқа да міндетті білімдер, əкімшілік мемлекеттік лауазымдардың санаттарына қойылатын үлгілік біліктілік талаптарына сəйкес жұмыс өтілі бар болуы тиіс. Алматы қаласы бойынша Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы), 050002, Алматы қаласы, Жібек жолы көшесі 15 үй, анықтама үшін телефон: 8 (7272) 787560, факс 787347, е-mail: ok.almaty@abekp.kz, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Баспасөз хатшысы - бас маман, С-О-5. Функционалдық міндеттері: республикалық жəне аймақтық бұқаралық ақпарат құралдарымен өзара іс-қимылды қамтамасыз етеді, анықталған экономикалық жəне сыбайлас жемқорлық қылмыстардың өзекті фактілері бойынша департамент басшылығының жəне құрылымдық бөлімшелер қызметкерлерінің сұхбаттарын, пресс-конференцияларын дайындайды жəне өткізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: əлеуметтік ғылым саласындағы (журналистика, қоғамдық байланыс) немесе құқық саласындағы білімі жоғары. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі əлеуметтік ғылым саласындағы (журналистика, жұртшылықпен байланыс) немесе құқық саласындағы білімі барларға рұқсат етіледі. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. 2. Бақылау жəне құжат айналымы бөлімінің жетекші маманы, С-O-6. Функционалдық міндеттері: іс-қағаздарын жүргізеді жəне қызметтік құжаттарды есепке алуды, сақтауды жəне уақтылы жүргізуді қамтамасыз етеді, департамент қызметкерлерінің дайындаған шығыс құжаттарын тіркейді, оларды ҚАЖ жүйесі арқылы электрондық түрде жөнелтеді, бірыңғай электрондық құжат айналымы жүйесіне (БЭҚАЖ) қатысушы мемлекеттік органдардың атына жолданатын электрондық құжаттарды ұсынады, франкировальды машинада шығыс құжаттарды өңдеуді қамтамасыз етеді, оны жинақтайды жəне Қазпошта АҚ бөлімшесі арқылы жолдайды, қызметтік хат-хабарламалар, оның ішінде «қбпү» белгісі бар құжаттар жиынтығын жинақтап, оларды МФББ, РАБҚ жəне қазпошта арқылы жөнелтеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: Білімі жоғары немесе ортадан кейінгі білім. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. 3. Бақылау жəне құжат айналымы бөлімінің мемлекеттік тілді дамытуға жауапты бас маманы, С-O-5. Функционалдық міндеттері: іс қағаздарын жүргізеді жəне қызметтік құжаттарды есепке алуды, сақтауды жəне уақтылы жүргізуді қамтамасыз етеді, департамент басшылығына мемлекеттік тілде қол қоюға енгізілетін барлық құжаттардың дұрыс құрастырылуын тексереді, оларға өз қолын қояды, негізгі қызмет бойынша бұйрықтар мəтіндерінің сəйкестігін жəне дұрыс ресімделуін тексереді жəне оларды ҚАЖ бойынша тіркеуді жүзеге асырады, тоқсан сайын департаментте мемлекеттік тілді дамыту жағдайы туралы есеп дайындайды, мемлекеттік тілді жеделдетіп оқыту курстарын ұйымдастырады. Сабақтың жүргізілуі жəне жеке құрамның сабаққа қатысуын қадағалайды. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білім беру саласындағы білімі жоғары. Білім беру саласындағы жоғары білімі болмаған жағдайда, мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білім беру саласындағы білімі барларға рұқсат етіледі. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. 4. Қаржы-шаруашылық бөлімінің бас маманы, С-О-5. Функционалдық міндеттері: департаменттің тауарлықматериалдық құндылықтарын кіріске алу бойынша құжаттарды ресімдейді, əртүрлі ұйымдармен жəне мекемелермен есеп айырысу бойынша жинақтау ведомосін жүргізеді (178 есеп № 6,3 мемориалдық ордер), негізгі қаражаттар, құндылығы аз жəне тез тозатын заттар бойынша инвентарлық карточкалар жүргізеді, негізгі қаражаттардың қозғалысы мен есебін, 010-019 есеп-шоттары бойынша талдау есептерін жүргізеді, материалдық құндылықтарды қабылдау-тапсыру актілерін жəне кассалық операциялар жүргізу қағидаларына сəйкес кассалық операциялар жүргізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика жəне бизнес саласындағы немесе құқық саласындағы білімі жоғары, мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі экономика жəне бизнес саласындағы немесе құқық саласындағы білімі барларға рұқсат етіледі. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. 5. Қаржы-шаруашылық бөлімінің жетекші маманы, С-O-6. Функционалдық міндеттері: нысанды киім-кешек бойынша картотеканы жүргізеді, құрылыс жəне шаруашылық қызмет көрсету бойынша өнім берушілермен жəне мердігерлермен шарт жасасады, департаменттің қажеттілігі үшін заттай жəне өзге де мүліктерді сатып алу жұмысын жүргізеді, жылу энергиясы, су жəне басқа да қызмет көрсету бойынша монополистермен

салыстырып тексерулер жүргізеді, қызметкерлердің жалақыларын есептейді жəне бақылайды, республикалық бюджетке жəне басқа да ведомстволарға қызметкерлердің жалақысынан салықтар ұстау мен аудару есебін жүргізеді жəне бақылайды, № 5 мемориалды ордерді жүргізеді, əрбір қызметкердің жинақтаушы зейнетақы қорына сомаларды аударады, алименттер, несиелер бойынша айналмалы ведомостарды жүргізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары немесе ортадан кейінгі білім. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. 6. Заң қызметі бөлімінің жетекші маманы, С-O-6 (негізгі қызметкердің бала күтімі бойынша демалысы кезеңінде). Функционалдық міндеттері: заңнаманы қолдану тəжірибесін жинақтап қорытады жəне оны жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізеді. Департамент қызметкерлеріне құқықтың əртүрлі салалары бойынша кеңестер береді, сотта жəне басқа да мемлекеттік органдарда департаменттің атынан өкілдік етеді, азаматтардың департамент қызметкерлерінің заңсыз əрекеттеріне шағымдарын қарайды, олар бойынша қорытындылар шығарады, наразылық білдіру-талап ету жұмыстарын жинап қорытады жəне талдайды, техникалық құралдарды қолдана отырып, Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша анықтамалық-ақпараттық жұмысты жүргізеді, сондай-ақ жалпы департамент пен бөлімнің қызметіне қажетті нормативтік базаны жинайды жəне есепке алады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары немесе ортадан кейінгі білім. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. Алматы облысы бойынша Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы), индекс 040000, Алматы облысы, Талдықорған қаласы, Қабанбай батыр көшесі, 48 үй, анықтама үшін телефон: 8 (7282) 609764, факс: 8 (7282) 609763, e-mail: ok.almobl@ abekp.kz бос мемлекеттік əкімшілік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Бақылау жəне құжат айналымы бөлімінің жетекші маманы, С-О-6. Функционалдық міндеттері: белгіленген қағидаларға сəйкес мұрағаттық құпия жəне құпия емес құжаттар мен істерді тіркеуді, қабылдауды, сақтауды, сондай-ақ уақытша пайдалануға беруді жүзеге асырады. Жеке құрам бойынша, уақытша жəне тұрақты сақтаудағы құпия, құпия емес істердің, сонымен қатар сақтауға жатпайтын құжаттарды жою туралы актілердің жиынтық тізімінің жылдық бөлігін жасайды жəне департаменттің тұрақты жұмыс істейтін сараптамалық-тексеру комиссиясының қарауына ұсынады. Арнайы мұрағат жұмыстарын ұйымдастыру бойынша нормативтік құжаттарды (ережелер, тізбелер, қағидалар, нұсқаулықтар жəне т.б.) əзірлейді. Департаменттің құпиялықты қамтамасыз ету тобымен келісе отырып, белгіленген тəртіпте арнайы мұрағаттағы құжаттар мен істердің құпиялық деңгейін қайта қарау немесе құпиясыздандыру жұмыстарын жүргізеді. Департаменттің құпиялықты қамтамасыз ету тобымен бірлесе отырып, арнайы мұрағаттағы құпия құжаттардың, істердің, оның ішінде «Қызмет бабында пайдалану үшін» белгісі бар істердің баржоғына салыстырып тексеруді жүзеге асырады. Саяси, ғылыми, тəжірибелік жəне басқа маңыздылығын анықтау, одан əрі сақтауға жатпайтын құжаттарды жоюға іріктеу, іс-қағаздарын жүргізумен жабылған мұрағаттық істерді жөндеу мақсатында жыл сайын арнайы мұрағатта жүйелі түрде сақтаудағы мұрағаттық құжаттардың құндылығының сараптамасын жүргізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары немесе ортадан кейінгі білімі: гуманитарлық, заңгерлік, экономикалық: мұғалім (қазақ тілі мен əдебиеті, орыс тілі мен əдебиеті), заңгер, құқықтану, халықаралық құқық, құқық қорғау қызметі, экономика. Мүмкіндігінше, мемлекеттік қызмет өтілі немесе функционалдық бағыттарға сəйкес салалардағы жұмыс өтілінің болуы. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. Атырау облысы бойынша Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (Қаржы полициясы), индекс 060002, заңдылық мекен жайы: Атырау қаласы, Темірханова көшесі; 2 «А» үй, анықтама үшін телефон: 8 (7122) 717520, факс: 717520, е-mail: atyrau@abekp.kz, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Баспасөз-хатшысы-бас маман, С-О-5. Функционалдық міндеттері: департамент басшылығының қатысумен баспасөз-конференцияларын, сұхбаттарды, брифингтерді, «дөңгелек үстелдерді» ұйымдастыру мен өткізуді жəне оларға қажетті материалдарды дайындауды қамтамасыз етеді; бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау үшін қажетті ақпаратты жинауды, өңдеуді жəне жүйелеуді ұймдастырады; департамент қызметі туралы аудио, бейне жəне полиграфиялық өнімдерді, фильмдерді, хабарларды, материалдарды дайындауда бұқаралық ақпарат құралдарымен өзара іс-қимылды жүзеге асырады; Қазақстан Республикасының Қаржы полициясы органдарының жағымды имиджін қалыптастыру жəне дамыту мақсатында жұршылықпен қарым-қатынасты жүзеге асырады; Қаржы полициясы қызметінің мəселелері бойынша мерзімдік басылымдарындағы, радио–телеарналарда жəне электронды бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған ақпарат мониторингін жүзеге асырады; агенттік ресми сайтындағы «Тергеу нəтижелері», «Баспасөз парағы» айдарына ақпараттық материалдар жинақтауды жəне əзірлеуді қамтамасыз етеді; департаменттің кіріс құжаттамасының, жоспарлық тапсырмаларының орындалуын қамтамасыз етеді; есептік жəне шолу материалдарын белгіленген тəртіпте дайындайды жəне ұсынады, қызмет мəселелері бойынша ішкі жəне сыртқы құжат айналымын орындайды, департаменттің баспасөз қызметінің номенклатуралық істерінің жүргізілуін бақылайды. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білімі жоғары: заңгерлік, журналистика, халықаралық қатынас тар. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, яғни «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасының заңын, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білімі барларға рұқсат етіледі. 2. Қаржы-шаруашылық бөлімінің жетекші маманы, С-О-6. Функционалдық міндеттері: əр қызметкердің жинақтаушы зейнетақы қорына зейнетақыны аудару бойынша тіркеу карточкаларын толтырады; департамент қызметкерлерінің дербес шоттарын жүргізеді; жеке құрамға еңбекақысын жəне сыйақыны аударуды жүргізеді; алимент бойынша есеп айырысуды жүргізеді (орындау парағы бойынша алимент ұстау жəне аудару); ақша аттестаттарын тіркейді; еңбекақы туралы анықтамалар береді; жалақыны аударуға қатысты мəселелер бойынша түсіндірме береді; 1–Т статистикалық есеп береді (ай сайын, тоқсан сайын, жыл сайын); əлеуметтік салық, кіріс салығы бойынша салық есебін тоқсан сайын тапсырады; зейнетақы қоры бойынша тіркеу карточкаларын толтырады, əрбір қызметкердің жинақтаушы зейнетақы қорына ақша қаражатын аударуды бақылайды; қару жəне оқдəрілерді есепке алады; материалдық құндылықты кіріске енгізу

құжаттарын ресімдейді; материалды жауапты тұлғаларға тауарлықматериалдық құндылықтар бойынша айырым ведомосін құрайды; мемлекеттік сатып алуды ұйымдастырады жəне есебін жүргізеді; ашық жəне жабық конкурстар, бағалы ұсыныстар бойынша есепті ай сайын ұсынады; өнім берушімен хат алмасады жəне шарттар жасасады; қызмет көрсету (тауар) туралы жүк құжаттарын жəне шотфактураларды өнім берушілерге ай сайын ұсынады; сенімхаттар береді жəне олардың уақтылы жабылуын бақылайды; негізгі құралдар бойынша есепті жыл сайын ұсынады; материалдарды есептен шығару үшін есептерді, материалдық құндылықтарды қабылдау-тексеру актілерін құрастырады; жыл сайын тауарлықматериалдық құныдылықтарды түгендейді. Конкурсқа қатысушыларға қойылтын талаптар: білімі жоғары немесе ортадан кейінгі: экономикалық. Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламентi жəне оның депутаттарының мəртебесi туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарын, «Мемлекеттік қызмет туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Əкімшілік рəсімдер туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тəртiбi туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, осы санаттағы нақты лауазымның мамандығына сəйкес салаларындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін, яғни «Мемлекеттік сатып алу туралы», «Бухгалтерлік есеп туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауын білу. Осы санаттағы лауазымдар бойынша функционалдық міндеттерін орындауға қажетті басқа да міндетті білімдер. Қаржы полициясы академиясы, индекс 021804, Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Қосшы ауылы, анықтама үшін телефон: 8 (71651) 99284, факс: 8 (71651) 99402, е-mail: afp@ abekp.kz, бос əкімшілік мемлекеттік лауазымға орналасуға конкурс жариялайды: 1. Қаржы-шаруашылық бөлімінің басшысы, С-О-4. Функционалдық міндеттері: бөлімге басшылық жасайды, тоқсандық жəне жылдық есеп жасауды ұйымдастырады, еңбекақының аударылуын, бөлінген ақша қаражатының мақсатты жұмсалуын, қаржы полициясы академиясының қаржы-шаруашылық қызметін, бухгалтерлік есептің жүргізілуін бақылауды қамтамасыз етеді. Сеніп тапсырылған бөлімшесі қызметкерлерінің жұмысын жоспарлайды, ұйымдастырады жəне оны қадағалайды. Мемлекеттік сатып алу жоспарына сəйкес тауарларды, жұмыстарды жəне қызмет көрсетулерді мемлекеттік сатып алу рəсімдерін жүзеге асырады. Бөлімнің қызметімен байланысты нормативтік құқықтық актілерді əзірлейді. Сот отырыстарына қатыса отырып, оқудан шығарылған тыңдаушылардың бюджет қаражатын қайтаруы бойынша жұмысты жүргізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика жəне бизнес (экономика немесе есеп жəне аудит немесе қаржы немесе еңбекті ұйымдастыру жəне мөлшерлеу) немесе құқық (құқықтану) саласындағы білімі жоғары, жұмыс тəжірибесі Мемлекеттiк əкiмшiлiк лауазымдардың санаттарына үлгiлiк білiктiлiк талаптарына сəйкес болуы; осы лауазымдардың функционалдық міндеттеріне сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілер мен заңнаманы білуі. 2. Қаржы-шаруашылық бөлімінің бас маманы, С-О-5. Функционалдық міндеттері: автокөлікті қолдану, пайдалануға енгізу жəне жөндеу жұмыстарына жауап береді. Автокөлікке техникалық қызмет көрсетуге арналған құрал-жабдықтарды, жанар-жағармай материалдары мен қосалқы бөлшектерді алу есебін жəне тапсырыстарды құрастырады; автокөліктің бекітілуін, гаражда өндірістік жəне еңбек тəртібінің сақталуын бақылайды; тиісті қаржы жылына арналған Академия бюджетін əзірлеуге жəне қалыптастыруға қатысады. Мүлікті аумақтық мемлекеттік мүлік комитеті арқылы сатуға жəне автокөлікті есептен шығаруға құжаттар əзірлейді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: техникалық ғылымдар саласындағы (көлік немесе көлік техникасы) білімі жоғары. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білімі барларға рұқсат етіледі, осы лауазымдардың функционалдық міндеттеріне сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілер мен заңнаманы білуі. 3. Қаржы-шаруашылық бөлімінің бас маманы-еңбек жөніндегі экономист, С-О-5. Функционалдық міндеттері: барлық бухгалтерлік есеп шоттар бойынша есепке алуды, қаражат айналымының ведомосін жəне ордер журналын, кірістер бойынша есеп беруді, негізгі қаражат бойынша бақылау жəне есеп беруді жүргізеді. Несиелікдебиторлық қарыздарға, негізгі қаражаттар мен тауарлықматериалдық құндылықтарға салыстырып тексеру жүргізеді, еңбекақы тағайындау бойынша жұмыстар атқарады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика жəне бизнес саласындағы (экономика немесе есеп жəне аудит немесе қаржы) білімі жоғары. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттарына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білімі барларға рұқсат етіледі, аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін заңнманы жəне нормативтік-құқықтық актілерді білу. 4. Қаржы-шаруашылық бөлімінің өртті алдын алу жəне азаматтық қорғаныс бойынша жетекші маманы, С-О-6. Функционалдық міндеттері: Қаржы полициясы академиясының ғимараттары мен құрылыстарының өртке қарсы жағдайы мен азаматтық қорғаныс мəселелерін жүргізеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: əскери іс жəне қауіпсіздік саласындағы (өрт қауіпсіздігі) немесе техникалық ғылымдар саласындағы (тіршілік əрекетінің қауіпсіздігі жəне қоршаған ортаны қорғау) білімі жоғары немесе орта білімнен кейін; аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес салалардағы қатынастарды реттейтін заңнманы жəне нормативтік-құқықтық актілерді білу. 5. Қаржы-шаруашылық бөлімінің жетекші маманы, С-О-6. Функционалдық міндеттері: академияның материалдықтехникалық жабдықталуына жауап береді. Академияны материалдық-техникалық қамтамасыз ету бойынша қажеттіліктерге тапсырыстар жасайды, есептер құрады. Қоймадағы тауарлық-материалдық құндылықтар мен киім-кешектердің есепке алынуына, сақталуына жəне жұмсалуына бақылау жасайды. Қызметкерлер мен тыңдаушыларға берілген арнайы нысанды киім-кешектерді есепке алу карточкасын жүргізеді. Тиісті қаржылық жылға Академия бюджетін əзірлеу мен қалыптастыру үшін мемлекеттік сатып алулар рəсімін дайындауға жəне өткізуге қатысады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: экономика жəне бизнес саласындағы (экономика немесе есеп жəне аудит немесе қаржы) білімі жоғары немесе орта білімнен кейін; аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес саладағы қатынастарды реттейтін заңнаманы жəне нормативтікқұқықтық актілерді білу. 6. Қаржы-шаруашылық бөлімінің жетекші маманы, С-О-6. Функционалдық міндеттері: ғимараттар мен құрылыстарды жəне олардың инженерлік жүйелерін күтіп ұстау мен пайдаланылуына, сондай-ақ техникалық қауіпсіздікке жауап береді. Күзгі жəне қысқы уақыттарда оқу орнының қалыпты əрекет етуі үшін дайындық жұмыстарын жүргізеді. Академияның материалдық-техникалық базасының сақталуына, күрделі құрылыс жұмыстарына, ағымдағы жөндеу мен обьектілерді қайта құру жұмыстарының орындалуына бақылауды жүзеге асырады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: техникалық ғылымдар саласындағы (құрылыс немесе жылу энергетикасы немесе электроэнергетика) білімі жоғары немесе орта білімнен кейін; аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес саладағы қатынастарды реттейтін заңнаманы жəне нормативтікқұқықтық актілерді білу. 7. Бақылау жəне құжат айналымы бөлімінің мемлекеттік тілді дамыту бойынша жетекші маманы, С-О-5 ( негізгі қызметкердің бала күтімі бойынша демалысы кезеңіне). Функционалдық міндеттері: Қаржы полициясы академиясында номенклатуралық істерді жүргізу жəне ресімдейді, тіркелетін құжаттарды есепке алады, номенклатуралық істерді əзірлеуге қатысады, қатаң есептіліктегі бланкілерді сақтау жəне оларды беруді қамтамасыз етеді, кіріс жəне электрондық поштадағы шығыс құжаттарын тіркеуді жүзеге асырады. Қаржы полициясы академиясы мен оның құрылымдық бөлімшелерінің басқа мемлекеттік, мемлекеттік емес ұйымдармен құжат айналымын қамтамасыз етеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: білім беру саласында (қазақ тілі жəне əдебиет) немесе гуманитарлық ғылымдар саласындағы (аударма ісі) білімі жоғары немесе орта білімнен кейін; аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес саладағы қатынастарды реттейтін заңнаманы жəне нормативтік-құқықтық актілерді білу. 8. Медициналық бөлімнің бас маманы, С-О-5. Функционалдық міндеттері: Қаржы полициясы академиясының қызметкерлері мен тыңдаушыларының денсаулық жағдайын қадағалайды жəне оларға уақтылы білікті медициналық көмек көрсетеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: денсаулық сақтау жəне əлеуметтік қамтамасыз ету саласындағы (медицина) (жалпы медицина) білімі жоғары. Мемлекеттік қызмет өтілі бір жылдан кем емес немесе осы санаттағы нақты лауазымның функционалдық бағыттына сəйкес салаларда екі жылдан кем емес жұмыс өтілі бар болған жағдайда ортадан кейінгі білімі барларға рұқсат етіледі, аталған лауазымның функционалдық міндеттеріне сəйкес саладағы қатынастарды реттейтін заңнаманы жəне нормативтік-құқықтық актілерді білу.

(Жалғасы бар).


14

14 мамыр

www.egemen.kz

2014 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 30 мамырда (Астана уақытымен) сағат 11.00-де www. gosreestr.kz. Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншік нысандарын сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктің мына нысандары қойылады: 1. Газ-3110 автокөлігі, тіркеу нөмірі D012КС, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Əйтеке би ауданы, Комсомол ауылы, Жібек жолы көшесі, 16. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 68 000 теңге. Кепілді жарна – 10 200 теңге. 2. Газ-3110-103 автокөлігі, тіркеу нөмірі D015КС, 2001 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Қобда ауылы, С. Сейфуллин көшесі, 9. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 70 000 теңге. Кепілді жарна – 10 500 теңге. 3. Газ-31105-120 автокөлігі, тіркеу нөмірі D016КС, 2004 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылы, Барақ батыр көшесі, 31. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 130 000 теңге. Кепілді жарна – 19 500 теңге. 4. Ваз-21070 автокөлігі, тіркеу нөмірі D013КС, 2005 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мəртөк ауданы, Мəртөк ауылы, Е. Көкеұлы көшесі, 92. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 71 000 теңге. Кепілді жарна –10 650 теңге. 5. Ваз-21214 автокөлігі, тіркеу нөмірі 767АА04, 2007 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облысы бойынша көліктік бақылау инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Маресьев көшесі, 95/1. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 157 000 теңге. Кепілді жарна – 23 550 теңге. 6. Ваз-21060 автокөлігі, тіркеу нөмірі D394BV, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Сəтбаев көшесі, 16. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 16 000 теңге. Кепілді жарна – 2 400 теңге. 7. Газ-3110-101 автокөлігі, тіркеу нөмірі D604BХ, 2001 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Сəтбаев көшесі, 16. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 17 000 теңге. Кепілді жарна – 2 550 теңге. 8. Ваз-21214 автокөлігі, тіркеу нөмірі 033CS04, 2007 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Сəтбаев көшесі, 2Б. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 157 000 теңге. Кепілді жарна – 23 550 теңге. 9. Уаз-330302-019 автокөлігі, тіркеу нөмірі 032CS04, 2007 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Интернациональная көшесі, 18. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 264 000 теңге. Кепілді жарна – 39 600 теңге. 10. Ваз-21214 автокөлігі, тіркеу нөмірі 028CS04, 2007 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Интернациональная көшесі, 18. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 105 000 теңге. Кепілді жарна – 15 750 теңге. 11. Ваз-21099 автокөлігі, тіркеу нөмірі D035NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі, 25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 71 000 теңге. Кепілді жарна – 10 650 теңге. 12. Ваз-21099 автокөлігі, тіркеу нөмірі D036NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі, 25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 71 000 теңге. Кепілді жарна – 10 650 теңге. 13. Ваз-21093 автокөлігі, тіркеу нөмірі D037NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі, 25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 72 000 теңге. Кепілді жарна – 10 800 теңге. 14. Ваз-21122 автокөлігі, тіркеу нөмірі D038NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі,

25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 73 000 теңге. Кепілді жарна – 10 950 теңге. 15. Ваз-21150 автокөлігі, тіркеу нөмірі D039NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі, 25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 84 000 теңге. Кепілді жарна – 12 600 теңге. 16. Газ-322132-224 автокөлігі, тіркеу нөмірі D041NS, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Əйтеке би көшесі, 25. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 93 000 теңге. Кепілді жарна – 13 950 теңге. 17. Газ-322132-24 автокөлігі, тіркеу нөмірі D010НК, 2001 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облысы бойынша салық департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Некрасов көшесі, 73. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 65 000 теңге. Кепілді жарна – 9 750 теңге. Электрондық аукционға қатысу үшін мына құжаттарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің вебпорталында енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондайақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне /немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне электрондық аукцион басталғанға дейін жиырма төрт сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарна «Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына төленеді: KZ160705012170166006, БСК KKMFKZ2A, БСН 120340000827, «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті» ММ банкіне, КБе-11, КНП-171 (банк қызметтері үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшеріне кірмейді). Төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна. Қатысушыларға кепілді жарнаның кез келген санын енгізуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру нысанын сатып алу құқығын береді. Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақтылы түсуі үшін өтініштерді қабылдау аяқталғанға дейін үш күннен кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық

өтінімі мен құжаттарын қарау мерзімі аяқталғанға дейін сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның аукцион басталғанға дейін жетпіс екі сағат бұрын түспеуі Тізілім вебпорталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Тізілім дерекқорында сатушының шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болған жағдайда, Тізілім веб-порталында өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жіберу жүзеге асырылады. Тізілім дерекқорында сатушының шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, Тізілім веб-порталында қатысушының өтінімі кері қайтарылады. Автоматты түрдегі тексеру нəтижелері бойынша Тізілім веб-порталында қатысушының өтінімінде көрсетілген электрондық мекенжайда өтінімді қабылдау туралы электрондық хабарлама не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жіберіледі. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦК мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, онда жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру нысаны бойынша аукцион өткізілген болып танылады. Жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны арттырудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің вебпорталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып танылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде Ақтөбе қаласы, Ш.Қалдаяқов көшесі, 33,403-бөлме мекенжайында қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www. gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7132) 54-44-54 телефоны арқылы алуға болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 30 мамырда сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасымен республикалық меншіктегі нысандарды сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктің мына нысандары қойылады: 1. Ваз-21060 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М880DВ, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Кривогуз көшесі, 7. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) «Қарағанды облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 67000 теңге, кепілді жарна – 10050 теңге. 2. Ваз-21060 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М564DВ, Қарқаралы ауданы, Қарқаралы қаласы, Н.Əбдіров көшесі, 17. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) «Қарағанды облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 58000 теңге, кепілді жарна – 8700 теңге. 3. Газ-311000 автокөлігі, 1998 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М572DВ, Қарағанды қаласы, Октябрь ауданы, 22 шағын ауданы, 17/1. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) «Қарағанды облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 61000 теңге, кепілді жарна – 9150 теңге. 4. Nissan Bluebird автокөлігі, 1996 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М522СТ, Қарағанды қаласы, Октябрь ауданы, Серов көшесі, 69. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігі Көліктегі тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментінің «Қарағанды бөлімшелік көліктегі тұтынушылардың құқықтарын қорғау басқармасы» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 128000 теңге, кепілді жарна – 19200 теңге. 5. Уаз-31514-017 автокөлігі, 2001 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М532BS, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Поспелов көшесі, 17. Баланс ұстаушы – «Қарағанды облысы бойынша қылмыстық-атқару жүйесі департаменті» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 71000 теңге, кепілді жарна – 10650 теңге. 6. Газ-31029 автокөлігі, 1995 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М767CU, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Поспелов көшесі, 17. Баланс ұстаушы – «Қарағанды облысы бойынша қылмыстық-атқару жүйесі департаменті» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 84000 теңге, кепілді жарна – 12600 теңге. 7. Ваз-21213 автокөлігі, 2000 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М509ВХ, Теміртау қаласы, Фурманов көшесі, 2а. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігінің «Қарағанды облыстық санитариялықэпидемиологиялық сараптама орталығы» РМҚК. Бастапқы (алғашқы) баға – 94000 теңге, кепілді жарна – 14100 теңге. 8. Зил-4503 автокөлігі, 1993 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М541СВ, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Университет көшесі, 28. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің «Академик Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті» ШЖҚ РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 100000 теңге, кепілді жарна – 15000 теңге. 9. Уаз-3303 автокөлігі, 1992 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М918АО, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Университет көшесі, 28. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің «Академик Е. А. Бөкетов

атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті» ШЖҚ РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 109000 теңге, кепілді жарна – 16350 теңге. 10. Газ-2217-5104 автокөлігі, 2001 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М411СС, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы ауданы, Университет көшесі, 28. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы білім жəне ғылым министрлігінің «Академик Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті» ШЖҚ РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 208000 теңге, кепілді жарна – 31200 теңге. 11. Ваз-21213 автокөлігі, 2004 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі 241АН09, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы ауданы, Гапеев көшесі, 5. Баланс ұстаушы – «Қарағанды облысы бойынша көліктік бақылау инспекциясы» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 178000 теңге, кепілді жарна – 26700 теңге. 12. Ваз-21213 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М352DH, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Прогресс көшесі, 23. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитетінің «Қарағанды облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 187000 теңге, кепілді жарна – 28050 теңге. 13. Ваз-21213 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М465DH, Жезқазған қаласы, Балочная көшесі, 16. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитетінің «Қарағанды облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 107000 теңге, кепілді жарна – 16050 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталғанға дейін жиырма төрт сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті мемлекеттік мекемесінің шотына төленеді: депозиттік шот KZ060705012170172006, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті, БИК KKMFKZ2A, БИН 120240019369, КБе 11, КНП 171. Сатушының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ сатушының шотына саудасаттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның аукцион басталғанға дейін жетпіс екі сағат бұрын түспеуі негіз болып табылады. Кепілді жарнаны қайтару үшін аукционға қатысушы сауданы ұйымдастырушыға банкте ағымдағы есепшоты бар екенін растайтын анықтама тапсыруы керек. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталына алдын ала тіркелуі қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е - mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің вебпорталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушы ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес Тізілімнің веб-порталына тіркеуі қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін Тізілім вебпорталда үш минут ішінде сатылатын нысан бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің Тізілім дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізіледі. Тізілім дерекқорында сатушының

шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болған жағдайда, Тізілім веб-порталында өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жіберу жүзеге асырылады. Аукционның жеңімпазы сатып алу-сату келісім шартына қол қойған кезде құжаттардың түпнұсқаларын көшірмелерімен бірге міндетті түрде көрсетеді немесе нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. 1) Жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; 2) Заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Электрондық аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі Қағидаға сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама жеңімпазбен сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Қарағанды қаласы, Қазыбек би ауданы, Костенко көшесі, 6-үй, 11-бөлме мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Жылжымайтын мүлікті жекешелендіру кезінде Қазақстан Республикасының Жер кодексіне сəйкес жер учаскесіне құқық сатып алушыға өтеді, жер учаскесінің кадастрлық (бағалау) құнын сатып алушы Қазақстан Республикасының Жер кодексіне сəйкес жеке төлейді. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www. gosreestr.kz сайтынан жəне 8(7212) 42-57-53 телефоны арқылы алуға болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 30 мамырда сағат 10.00-ден бастап сағат 17.00-ге дейін www. gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің вебпорталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасымен республикалық меншіктегі нысандарды сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға қойылатын нысандар: 1. Жертөлелік үй-жай, жалпы алаңы – 169,9 ш.м.,1953 жылы салынған. «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша қаржылық қадағалау инспециясы мемлекеттік мекемесінің балансындағы, орналасқан жері: ОҚО, Шымкент қаласы, Водопьянов көшесі, н/з. Алғашқы бағасы – 11 339 000 теңге. Бастапқы бағасы – 56 695 000 теңге. Кепілді жарна – 1 700 850 теңге.Ең төменгі бағасы – 1419164 теңге. 2. «ГАЗ-31029» автокөлігі, м/н Х 178 АК, 1992 ж/ш. ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің «М.Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті» РМК балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 5. Алғашқы бағасы – 60 000 теңге. Бастапқы бағасы – 300 000 теңге. Кепілді жарна – 9000 теңге. Ең төменгі бағасы – 7509 теңге. 3. «Skoda Octavia», автокөлігі, м/н Х 019 КК, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Театр көшесі, 33. Алғашқы бағасы – 250 000 теңге. Бастапқы бағасы – 1250000 теңге. Кепілді жарна – 37500 теңге. Ең төменгі бағасы – 123096 теңге. 4. «Skoda Octavia А4», автокөлігі, м/н Х 007 КК, 2007 ж/ш. «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Театр көшесі, 33. Алғашқы бағасы – 240 000 теңге. Бастапқы бағасы – 1200000 теңге. Кепілді жарна – 36 000 теңге. Ең төменгі бағасы – 118173 теңге. 5. Үй-жай, жалпы алаңы – 92,2 ш.м., 1935 жылы салынған. «Шымкент бөлімшелік темір жол көлігіндегі мемлекеттік санитарлықэпидемиологиялық қадағалау басқармасы» мемлекеттік мекемесінің балансындағы, орналасқан жері: ОҚО, Түркістан қаласы, Төлеби көшесі, н/з. Алғашқы бағасы – 1849000 теңге. Бастапқы бағасы – 9245000 теңге. Кепілді жарна – 277350 теңге. Ең төменгі бағасы – 910421 теңге. 6. Үй-жай, жалпы алаңы – 201,7 ш.м., 1975 жылы салынған ( оның ішінде екінші қабаттың үй-жай алаңы – 93,1 ш.м., жертөлелік үй-жай алаңы – 92,9 ш.м., баспалдақ алаңы – 15,7 ш.м.). «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша көліктік бақылау инспекциясы» мемлекеттік мекемесінің балансындағы, орналасқан жері: ОҚО, Түлкібас ауданы, Шақпақ баба ауылы. Алғашқы бағасы – 5980000 теңге. Бастапқы бағасы – 29 900 000 теңге. Кепілді жарна – 897000 теңге. Ең төменгі бағасы – 2 944 465 теңге. Аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталуға дейін 2014 жылғы 29 мамырда сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна ОҚО бойынша қазынашылық департаментінің «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ930705012170178006. BIG KKMFKZ2A, ММ коды 2170178, БИН 120240016394, КБЕ-11, КНП-171. Қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ сатушының шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның аукцион басталғанға дейін 72 (жетпіс екі) сағат бұрын түспеуі Тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсете отырып алдын ала Тізілім веб-порталына тіркелуі қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН),толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді осы Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша Тізілімнің веб-порталында тіркелу қажет. Аукционның жеңімпазы сатып алу шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мына құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі аукционда жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы Қағидаға сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру нысаны бойынша аукцион өткізілген болып танылады; 3) егер жекешелендіру нысанының бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеген болып танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. ОҚО, Шымкент қаласы, Ғ.Иляев көшесі, 24 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Сатып алушы жылжымайтын мүлікті жекешелендіру кезінде жер учаскесіне құқық пайда болады, Қазақстан Республикасы Жер кодексіне сəйкес сатып алушы жер учаскесінің кадастрлық бағалау құнын жеке төлейді. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7252) 2101-59, 21-29-22 телефондары арқылы алуға болады.

Алдағы уақытта болатын тендер туралы хабарлама

ҚР ДСМ шаруашылық жүргізу құқығындағы «Кардиология жəне ішкі аурулар ҒЗИ» РМК тегін медициналық қызмет көрсетудің кепілді көлемін көрсету үшін қымбат тұратын операцияларды жүргізуге арналған медициналық мақсатқа жұмсалатын материалдарды, дəрілік заттарды жəне зертханалық зерттеулерге арналған реактивтерді сатып алу бойынша тендер өткізу туралы хабарлайды. Сатып алынатын тауарлардың толық тізбесі, олардың саны, əр лот үшін бөлінген сомасы, жеткізу шарты мен егжейтегжейлі ерекшелігі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тауар: Алматы қ., Əйтеке би к-сі, 120 мекенжайына жеткізілуі тиіс. Талап етіліп отырған жеткізу мерзімі: маусым-желтоқсан. Тендерге Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 30 қазанында бекітілген №1729 қаулысының 8-9-бабында көрсетілген ұйымдастыру Ережелеріне сəйкес жəне дəрідəрмек сатып алудың тегін медициналық көмегінің кепілді көлемін өткізуге профилактикалық (иммунды биологиялық, диагностикалық, залалсыздандырушы) заттарды, медицинаға арналған затттар мен медициналық техника, фармацевтік қызмет жасауға біліктілік талаптарға сай келетін барлық əлеуетті жабдықтаушылар жіберіледі. Тендерлік құжаттардың пакетін 2014 ж. 2 маусымына дейінгі мерзімде мына мекенжайдан алуға болады: Алматы қ., Əйтеке би к-сі, 120, №109-бөлме, сағат 9.30 – 17.00 немесе электронды поштамен: gz@ncvb.kz. Тендерлік өтінімді қабылдаудың соңғы мерзімі 2014 ж. 3 маусымында сағат 11.00-ге дейін аяқталады. Тендерлік өтінімдер салынған конверт 2014 ж. 3 маусымында сағат 12.00-де мына мекенжайда ашылады: Алматы қ., Əйтеке би к-сі, 120, 4-қабат, конференц зал. Əлеуетті жабдықтаушылар тендерлік өтінімдерімен конверт ашылған кезде қатысуларына болады. Қосымша ақпараттар мен анықтамаларды мына телефон арқылы алуға болвады: 8/727/267-68-52.

КСРО жəне Қазақстанның халық əртісі, Халық Қаһарманы Роза Бағланованың бюсті мен батыр, қолбасшы Жалаңтөс Баһадүрге арналып орнатылатын ескерткіштің ең үздік жобаларына арналған облыстық конкурстың шарттары Облыстық конкурсты «Қазалы ауданының мəдениет жəне тілдерді дамыту бөлімі» мемлекеттік мекемесі ұйымдастырады. Конкурстың мақсаты – тарихи тұлғалардың бет-бейнесін ашатын, аса мəнерлі мүсіндік-көркемдік шешімді анықтау. 1. Конкурстың бағдарламасы Конкурстық құжаттардың құрамы жəне оларды рəсімдеуге қойылатын талаптар 1.Ескерткіштің жобасын іріктеу талаптары: - көркемдік деңгейі жоғары, эстетикалық мəнерліліктің болуы; - идеялық мазмұны, көркемдік тұтастығы мен бітімі ерекше болуы; - мүсіннің алыстан көз тартуы; - орналасатын жердегі көріністің (панорама) басым композициясына айналуы керек. 2. Конкурстық материалдар құрамында ұсынылатын құжаттар: 1. Орналасу сызбасы М1:500 2. Бас жоспар М1:500 3. Нұсқа (макет) М1:10 4. Ескерткіштің қасбеттері М1:10 5. Мүсіннің эскизі – Н-0,50-0,60 см . 6. Ескерткіштің көркемдік шешімі мен кеңістікті ұйымдастыру қағидалары жəне негізгі идеясы мазмұндалған №14 өлшемді «TimesNewRoman» шрифтімен бірінші жоларалығымен басылған 2 беттен аспайтын мəтіннен тұратын, 2 дана қысқаша түсініктеме жазба. 3. Барлық графикалық жұмыстар 60х90 см планшетте беріледі. Графикалық орындау əдістер – макеттің түсі, техникасы, материалы жəне мүсін – автордың өз қалауы бойынша орындалады. Көрнекті түрде назарға ұсыну үшін барлық материалдар электрондық нұсқада қосымша ұсынылады. 2. Конкурстың шарттары 1. Конкурсқа қатысуға мүсіншілер жəне авторлық ұжымдар шақырылады. 2. Ескерткіштің материалы – қола. Н-2,4-2,8 м, тұғырының биіктігі – жергілікті көріністің үйлесімділігіне қарай шешімін табуға тиіс. Ескерткіштердің орнатылатын жері: Р.Бағланованың бюсті үшін Қазалы ауданы, Əйтеке би кенті «Жеңіс» саябағындағы «Аудандық мəдениет орталығы» МКҚК-ның алдына (Ж.Аймауытов көшесі, №68 ) жəне Жалаңтөс Баһадүр ескерткіші үшін Əйтеке би кентіндегі вокзал маңындағы «Жалаңтөс Баһадүр» саябағы. 3. Конкурсқа ұсынылатын материалдар облыста жаңа ескерткіштерді орнатуды реттеу жəне тарихи-мəдени мұра объектілерін тарих жəне мəдениет ескерткіштері деп тану, сондай-ақ оларды мəртебесінен айыру туралы қорытынды əзірлейтін облыстық комиссияда қаралып, аталған комиссияның оң қорытындысымен Қазақстан Республикасында орнатылатын ескерткіштер мен монументтер жөніндегі Мемлекеттік комиссияның (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 1 наурызындағы №311 қаулысымен бекітілген) қарауына ұсынылатын болады. 4. Авторлар конкурс материалдарын «Қызылорда облысының мəдениет басқармасының Қызылорда облыстық тарихи жəне мəдени ескерткіштерді қорғау жөніндегі» коммуналдық мемлекеттік мекемесіне 2014 жылдың 12 маусымына дейін ұсынулары қажет. 5. Конкурс жобалары алты таңбалы сандармен белгіленген шифрмен ұсынылады. Шифр – конкурсқа ұсынылған жоба материалдарының, сондай-ақ конверттің оң жақ жоғарғы бұрышына жазылады (биіктігі 1 см). Жобаға қосымша желімделген конвертте авторлардың аты-жөні, тегі көрсетілген ақпараттық парақ тіркеледі. Конкурс шарттары сақталмаған жобалар байқауға жіберілмейді жəне комиссияда қаралмайды. 6. Бағдарлама жəне конкурс шарттары бойынша ақпарат алу үшін төмендегі мекенжайға хабарласуға болады. 120001, Қызылорда қаласы, ІІІ ірілендірілген квартал н/з (бұрынғы əскери комиссариаттың шақыру пункті ғимараты) «Қызылорда облысының мəдениет басқармасының Қызылорда облыстық тарихи жəне мəдени ескерткіштерді қорғау жөніндегі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі, 25, 26-бөлме. Тел: 8 (7242) 27-86-84; 26-41-93; e-mail:ohranakzl@mail.ru

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ШЖҚ «Қазақ онкология жəне радиология ҒЗИ» РМК Алматы қаласының Абай даңғылындағы 91-үйде орналасқан, «Қазақ онкология жəне радиология ҒЗИ» РМК үшін 2014 жылға республикалық бюджет қаражаты есебінен дəрілік заттарды мемлекеттік сатып алу бойынша тендер өткізетіндігін хабарлайды. Сатып алынатын дəрілік заттарды толық тізімі, олардың мөлшері мен егжейтегжейлі ерекшелігі жəне сатып алуға бөлінген сомасы тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тауар Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің «Қазақ онкология жəне радиология ҒЗИ» РМК-ға мына мекенжай бойынша жеткізіліп берілуі тиіс: тендерлік құжаттамалардың талаптарына сəйкес Алматы қаласы, Абай даңғылы, 91. Тауарларды жеткізіп берудің талап етілетін мерзімі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тендерге Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылдың 30 қазанындағы №1729 қаулысымен бекітілген Тегін медициналық көмектің кепілді көлемін көрсету бойынша дəрілік заттарды, профилактикалық (иммунобиологиялық, диагностикалық, зарарсыздандыратын) препараттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдар мен медициналық техниканы, фармацевтикалық қызметтерді сатып алуды ұйымдастыру мен өткізу тəртібінің 8-9 тармақтарында көрсетілген біліктілік талаптарына сай келетін барлық ықтимал өнім берушілер жіберіледі. Тендерлік құжаттамалар топтамасын 2014 жылғы 2 маусымда сағат 11.30-ға дейінгі мерзімде Алматы қаласы, Абай даңғылы, 91-үй, əкімшілік ғимараттың 2-қабатында орналасқан мемлекеттік сатып алу бөлімінен сағат 8.30-дан бастап 17.00-ге дейін немесе t.kuzembaev@mail.ru. мекенжайы бойынша электрондық пошта арқылы алуға болады. Тендерлік өтінімдерді тапсырудың ақырғы мерзімі 2014 жылғы 3 маусымда сағат 10.00-ге дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттер 2014 жылғы 3 маусымда сағат 11.30-да Алматы қ., Абай даңғылы, 91-үйде орналасқан «Қазақ онкология жəне радиология ҒЗИ» РМК-ның конференц-залында ашылады. Ықтимал өнім берушілер тендерлік өтінімдер салынған конверттерді ашу кезінде қатыса алады. Қосымша ақпарат пен анықтаманы +7(7272)921075 телефоны бойынша алуға болады.

РГП на ПХВ «КазНИИ онкологии и радиологии» Министерства здравоохранения Республики Казахстан, г. Алматы, пр. Абая, 91 объявляет о проведении тендера по государственным закупкам лекарственных средств за счет средств РГП «КазНИИ онкологии и радиологии» на 2014 год. Полный перечень закупаемых лекарственных средств, его количество и подробная спецификация с указанием суммы, выделенной для закупки указаны в тендерной документации. Товар должен быть доставлен в РГП «КазНИИ онкологии и радиологии» Министерства здравоохранения Республики Казахстан по адресу: г. Алматы, пр. Абая, 91 в соответствии с требованиями тендерной документации. Требуемый срок поставки указан в тендерной документации. К тендеру допускаются все потенциальные поставщики, отвечающие квалификационным требованиям, указанным в пп. 8-9 Правил организации и проведения закупа лекарственных средств, профилактических (иммунобиологических, диагностических, дезинфицирующих) препаратов, изделий медицинского назначения и медицинской техники, фармацевтических услуг по оказанию гарантированного объема бесплатной медицинской помощи, утвержденных постановлением Правительства Республики Казахстан от 30 октября 2009 года №1729. Пакет тендерной документации можно получить в срок до 11 часов 30 минут 2 июня 2014 года включительно по адресу: г. Алматы, пр. Абая, 91, 2-этаж, административного корпуса, отдел государственных закупок, время с 8 часов 30 минут до 17 часов 00 минут или по электронной почте по адресу: t.kuzembaev@mail.ru. Окончательный срок представления тендерных заявок до 10 часов 00 минут 3 июня 2014 года. Конверты с тендерными заявками будут вскрываться в 11 часов 30 минут 3 июня 2014 года по следующему адресу: РГП «КазНИИ онкологии и радиологии» г. Алматы, пр. Абая, 91, административный корпус, конференц-зал. Потенциальные поставщики могут присутствовать при вскрытии конвертов с тендерными заявками. Дополнительную информацию и справку можно получить по телефону: +7(7272)921075.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

«KAZGOR» жобалау академиясы Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің аппараты басшысының орынбасары Сабыр Қасымовқа жəне Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Қылмыстық істер жөніндегі қадағалаушы сот алқасының төрағасы Ақылтай Қасымовқа ағалары Ағжан АХМЕТЖАНҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ұжымы мемлекеттік басқару жəне мемлекеттік қызмет кафедрасының доценті Толқын Серікқалиқызы Нұрышеваға əкесі Серікқали НҰРЫШЕВТІҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан-Британ техникалық университеті Халықаралық экономика мектебі деканының міндетін атқарушы Қуандық Тілеужанұлына жəне оның жақындарына əкелері Тілеужан Сайлаубайұлы АЛЖАМБЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


14 мамыр 2014 жыл

*** Аңшылықпен айналысуды кəсіп қылған екі маскүнем бөлтіріктерді жаңадан ашылған зоопаркке сатып жіберіп, түсірген ақшаға күнімен ішті. Айналасы бозала шаң болып тұратын жаздық кафенің талай ішкіштің түрегеп тұрып сіміруіне сүйеніш болған жуантық үстелінің дөрекілеу жонылған қалың тақтайлы дөңгелек беті мен жуан аяқтары ғана бұларды құлаудан аман сақтап тұр. Əйтпесе, екі аяқтан əлдеқашан əл кетіп, қайта-қайта сүрінгендер беттері мен иектерін биік үстелге дүрс-дүрс ұрумен зорға түзеледі. Əңгімелері тек аңның қызығы болған екеу ақыры езулерінен шұбырған сілекейге шашалып, үнемі боқтық араластырып, даурығып, қатты сөйлегеннен дауыстары да қарлығып, дыбыстары шықпауға айналған шақта бөксесі бес биенің сабасындай болатын буфетші Соня оларды кафенің ішінен желкелерінен бір-бір түйіп, қуып шыққан. Тəлтіректеген күйінде бір-біріне сүйенген екі алқаш үйді айнала беріп, түзге тұрды. Бірақ бұл жер кафенің ауласы емес, көшеге шығатын қабырғасы еді, ешкімнен именбей, қабырғаға сүйенген күйі дəрет сындырып тұрған екеуге жиіркене қараған жұрт айнала қашып, тез-тез өтіп жатыр. Тек үстібасы бітеу милицияның мəшинесі ғана сыр етіп тоқтап, екеуін желкелеген күйі торлы қорапқа тығып алып, жүріп кетті. ...Зоопарктегі қос бөлтірік іші біршама кең, ұзынша торға екі бөлек салынған. Аңдармен айналысатын Кəмила есімді келіншек Шыңғыс Айтматовты көп оқыған жанның бірі болу керек, еркегін Тасшайнар, ұрғашысын Акбара деп жаздырды. Үсті тұтас, асты жартылай тақтайлы, жарымдай торлы,

ал бергі беті тұтас тормен қоршалған бұл кілетті зоопарк басшылығы жақында ғана жасатқан. Төңірегінен жас қарағайдың иісі шығып тұратыны содан. Өзі жерден біршама биік етіліп, төрт тағанға орнатылған. Мұнда салған күні Тасшайнар тұра қашпақ болып, тар қораптың ішін айналып, ұзақ жүгірген. Бірақ қалай жүгірсе де қу тақтай мен торлы темірге соғыла берген соң əлі бітіп, көзін жалт-жұлт еткізіп ұзақ жатты. Біраздан соң атып тұрып, барын салып тағы да зырлап көрді. Неге ешнəрсе өзгермей, бəрі де сол, баяғы күйінде қала беретініне ақылы жетпей-ақ қойды. Бір кезек əбден əлі біткенше шауып, басы айналып құлаған да еді. Екі өкпесі өшіп, тілі салақтап, көзін ашса – бəрібір сол, торлы темір мен қу тақтай... Мұндай қорлыққа шыдай алмай, ырылдап, тістерін шықырлатып, ашу да шақырып көрген, одан да қайран болмады. Темір торды қауып, үзіп тастамақ болып, ұзақ тістеледі. Бірақ оған қалың сым былқ еткен жоқ. Іргені қопармақ болып, қалың тақ тайды тырналап еді, балаң тырнақтары қопара алмай, сынып қалды. Ауырған жерін жалап, амалы таусылып ұзақ жатқан.

қарағанда анағұрлым күрделі, жоғары дамыған, сондықтан ол барынша сақ. Үйреткен нəрсені бірден ұққанымен қайталай бергенге қатты күдіктеніп, жоқ жерден ешнəрсеге зауқы соқпай қалады. Қасқырға өзіңе қажеттіні мəжбүрлеп жасату мүмкін емес. Мəжбүрлегенге ол бірден ерегісіп қалады. Оның үстіне ол адамнан күшті априори, оңайлықпен бағынбайды. – Априори деген не сөз? – Ол жан иесіне іштен туғанға дейін берілетін білім десе болады. Жаңа туған жас бала мен қасқырдың жаңа туған бөлтірігін салыстырсаң, екіншісі өмірге əлдеқайда епті болады. Өлетін жерін де бірден болжап, сақтана бастайды. Адам баласы ондайды санасы дами бастағанда өмірлік тəжірибе арқылы ғана біледі емес пе? Адамның өмірге санасының қалыптасуын апостериори деп атайды. Бұл априориге қарсылықтың егізі десе боларлық сөз. – Ой, Алла-ай, ондайды кім білген? Бəсе, цирктерде басқа аңдар көп болғанымен қасқырдың сирек болуының сондай мəнісі бар екен ғой. Сонымен мына ұсынып отырған екі бөлтірікті не

www.egemen.kz

дəмі ғана сілекейін ағызып, тезірек соған жеткенді қалайды. Екеуі үйретушілер көрсеткен жерге жатып, алдымен «əн салуы» керек. Онысы, бастарын есік жаққа қаратып, басқа бастастарын шақырып, ұлу. Сол кезде аренаға ақ тоқты атып шығып, аренаны айнала жүгіреді. Көлденең жатқан екеуінің үстінен қарғып өтіп, жүгірісін жалғастыра береді. Бұлардың қасқыр деп шақырғаны қой болып жəне ол бұлардан қорықпай үстерінен секіріп кеткені көрермендерге қатты ұнайтын болса керек, бұлар бауыр мен жүректі қылғытып жатқанда олар ұзақ қол соғады. Осындай болмашы тапсырмаларды орындау екі қасқырға да түк емес. Тасшайнарға тамақ беретін Антонның қылығы ғана ұнамайды, ол кілеттің тесігін ашқан бойы етті лақтыра салып, оны тез жабуға тырысады. Өзінен қорқатынын сезетін жыртқыш та оны бір бөксергісі келіп, қызығып жүр. Тесікке жетіп барғанымен анау алыстап кетіп, тістерін ақситып, ырылдап қала береді. Бірақ түбінде бір тиісетінін адам да, аң да біліп алған. Антонның бұл қылығын бір күні көріп қалған Игорь жыртқышты ызаландырғаны үшін оған қатты ұрысты. Содан

Ќасќыр тірлік Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Жат иісті бір əйел жылы сөйлеп, төбесіндегі тақтайды сəл көтеріп, сүт қойып кетеді. Ол келгенде ырылдап, бұрышқа тығыла қалатын Тасшайнар əйелдің қарасы əбден үзілгенде ғана итаяқтағы сүтті тез шалпылдатып, көзінің астымен жанжағына алақ-жұлақ қарап қойып, жалап-жұқтап қояды. Алғашқы кезде итаяқтағы сүтке де жоламай көрген, бірақ аштық шіркін шыдатпады, тəбет жеңді. Итаяққа бір басып, екі басып ақырын ғана жақындап көрсе, еш қауіп жоқ. Ішіндегі иісі мұрынды жарған ақ сұйықтықты көргенде шыдай алмай, шалпылдатып, асығып-үсігіп тілімен қарпи бастаған. Содан бері оны бір-ақ қотаратын болды. Үш күннен кейін көрге де үйренедінің кері Тасшайнардың да басына келген. Алғашында барлық дыбыстан шошынып, селк ете қалып, құныса түссе, қазір кейбір дыбысқа ырылдап, айбат шегіп, атылғысы келгендей қоразданып қояды. Əсіресе, астындағы тордан жерге түскен нəжіс пен зəрді тазалауға келетін боқтампаз шалдың қолқаны жарған күлімсі иісі мұрнына келгенде, баратын жер таппай ырылдап, апанның ішіне тығылады. Бұл – Тасшайнарға таныс иіс. Апанда ұйлығып жатқанда анасынан айырып, желкесінен бүріп алып тоғытқан кір қапшықтан да осындай иіс шыққан. Тасшайнар сондықтан өзінің ата жауы осы екен деп біледі. Одан хабары жоқ шал да бір кəззап, мұны айналдырып, жұмысын бітірсе де тез кетпей, ұзақ уақыт тұрып алады. Қалтасынан бірдеңелер алып шығып, жұмсақ дауыспен мұны өзіне шақырған болады. Бірақ оған Тасшайнар барушы ма еді, анасынан айырған жағымсыз иіске барлық ызғарын шашып, ырылын күшейте түседі. «Ах, ты моя злюка, ах, ты волчонок мой», деп күбірлеген шал əйтеуір кетіп тынады. Кешке қарай шет жақтан күңгірт жарық түсіп тұрады. Адам дыбысы білінбеген соң бір күні Тасшайнар сол жаққа қарап ақырын ұлыды. Аяғында тіпті дыбысын шығарып, үріп те көрген. О, ғажап, оған басқа жақтан жауап келді. Өзінің ұяласы Акбараның дауысын жаңылмай таныған Тасшайнар қуанып кетіп, қайта-қайта ұлыған. Неге екенін білмейді, басында екеуін екі бөлек қамаған зоопарктегі қожайындар біршама уақыттан соң екеуін бір кілетке тоғытты. Тасшайнар сол күні осында келгелі алғаш рет қуаныштың не екенін сезініп, күні бойы Акбараға сүйкеніп, жалап-жұқтап, оған қатты үйкелумен болды. Өзінің бойы да, күші де Акбарадан артық екендігі сезіліп тұр, бұл қатты үйкелей берсе алғашқы уақытта қуанатын Акбара кейде ауырсынып, құнысып та қалып жүреді. *** Бұл қалада зоопарк жаңадан ашылғанымен цирк көптен бері бар еді. Цирк директоры Ақылбек Алдоңғаров жуырда ғана Белоруссиядан тəжірибелі аң үйретуші шақырған. Зоопаркке қасқырдың қос бөлтірігі алынғанын естіген ол жаңадан келген аң үйретушіге соларды сатып алып, үйретуді ұсынды. Өзі соншалықты қиын жұмыс деп білмейтін бұл ұсыныстан Игорь Бовк бірден бас тартты. – Қасқырды үйрету өте қиын. Оған тым ұзақ уақыт керек. Өйткені, оның ақыл-ес жүйесі басқа аңдарға

істейміз? Бұрын қасқыр үйретіп көрмеген бе едіңіз? – Көргенмін, бірақ, айтып тұрмын ғой, оны сахнаға шығарғанша өте көп уақыт керек. Сонша көп уақыт беретін болсаңыз, тырысып көрейін. – Сонда қанша уақыт керек? – Бөлтіріктер неше ай лық екен? – деді үйретуші қарсы сұрақ беріп. – Анығын қайдан білейін, бізге айтқаны 3-4 айлық болса керек... – Олай болса кем дегенде 5-6 айдан кейін ғана оларды аренаға шығаруға болады. – Болсын. Қазір шаруашылық басшысымен бірге зоопаркке барып, бөлтіріктерді алып қайтыңыздар... Сөйтіп, Тасшайнар мен Акбараның цирктегі жаңа өмірі басталды. Ерлі-зайыпты Игорь мен Наталья Бовктер олардың сеніміне кіру жолында ұзақ тер төкті. Алғашқы кезде екеуінен де қауіп алып, құныса қалатын бөлтіріктер қазір оларға əбден үйренген: келгендеріне қуанып, қатты сүйкеніп, беттерін де жалап, өліп-өшіп қалады. Күннен-күнге денесі күдістеніп, күші көбейіп келе жатқан Тасшайнардың «құшағы» да қатты, ол Игорьдың арқасына жабысып, қысып тұрып алатыны да бар. Əсіресе, бірнеше күн көрмесе «сағынып» қалғандары сезіліп тұрады. Үйретушілердің еркелеткен үн дері қатты ұнайтын болса керек, Акбара мұндайда тіпті олардың үстерін былғап, қуаныштан дəретін де жіберіп қояды. Игорь олардың алдында беделді болуға тырысып, еркелетумен қатар айтқанын да екі қылмай істетеді. Қасқырлар оны үйірдің арланы деп ойлайтын болуы керек, айтқанынан шықпай, көрсеткенін құр жібермей, əйтеуір талап еткенінің бəрін орындап жүр. Қазір қасқырлардың тұрағы əрі биік, əрі кең, үлкен вольер. Тар кілеттен құтылып, кең дүниеге шыққанына екеуі де мəз болып, ұзақ жүгірген. Бұл жерде еркін тыныстап, көп қимыл жасайтыны екеуіне де ұнайтын сияқты. Қапелімде ұшып кірген торғай болса, екеуі де қуалап, əбден қалжыратып, əйтеуір құлатпайынша бір тынбайды. Ал аренадағы жаттығуға шығу тіпті қызық. Бұл жерде Игорь мен Наталья да бірге болып, өздерімен бірге ойнайды. Дауысы қатты шығатын музыка мен көрермендердің жазылып алынған дабырынан Тасшайнар алғашқы кезде қатты сескеніп еді, бірақ қасындағы Игорьдің бұлтартпас талабы қорқынышын сейілтіп тастаған. Одан əрі өзіне берілген тапсырманың «қызығына» беріледі. Бірақ оңай тапсырманы неге қайта-қайта жасататынын түсінбей, кейде қажып қалады. Əйтеуір, айтқанын бұлжытпай істесе үйретушілердің көмейлеріне тығып жіберетін бір түйір бауыр мен жүректің

Суретті салған Айдарбек ҒАЗИЗҰЛЫ.

Құланды жазығының қуаң сайындағы қотыр түбірдің панасындағы тар апанда сүті тартылған қу шандырды ырылдаса тартқылаудан жақтары талған қос бөлтірік тұмсықтарын анасының бауырына тығып, енді ғана рахаттанып, бырылдаған тəтті ұйқыға кеткен. Тістері жаңа білініп келе жатқан бұларды аналары қазір дəнге ауыздандырып жүр. Жат дыбыстан қуаң сайдың қиыршық тасы мен ақ шоқалағы аралас құнарсыз сорына өскен бұйырған, бұзаубас, көкпек секілді селкем шөптердің арасына бұға қалған жерлерінен атып тұрып, алдынан қуана секіріп шығатын аш бөлтіріктерін ол бауырына бірден жолатпайды. Алдымен ішіне сақтап келгендерін құсады. Құсықтың иісін жатырқап, бастарын алып қашып, емшек сұрап қыңсылап, бауырына ұмтылатын бөлтіріктерге қаншық өткір тістерін ақситып, суық ырылдайды. Амалы жоқ, қарны ашқан бөлтіріктер сонда ғана анасына көзінің астымен жасқана қарап қойып, жемтікті түрткілей бастайды. Кейбір тұтас түскен кесектерді ұяластар балаң тістерімен таласа жұлмалап, тақыр-таза жеп, қанағаттанған соң ғана анасы жұмсақ бауырын апанның сыздауыт топырағына төсеп жата кететін. Сол кезде ғана қуана секірген бөлтіріктер ырылдаса келіп, емшектерге жабысады. Алты емшекті қу шандыры қалғанша тартқылап, енді ғана тағат тапқандары да сол. Күндізгі таласқандары есіне түсе ме немене, кейде ұйқыда жатқан екеуі жоғарырақ үймелеп, бірін-бірі жұмсақ желіннен тықсырып, ырылдасып қояды. Екеуіне дүниеде осы шақтан артық рахат та жоқ сияқты... ...Кенет аспан айырылып, дүние төңкеріліп кеткендей, гүрс еткен дауыспен бірге дəл үстеріне келіп қалған даң-дұң, тасыр-тұсыр дыбыстар естілді. Арс етіп атып тұрған қаншық бауырындағы бөлтіріктерін төңкере тастап, апаннан атқып шыққан. Онымен бірге шыққан екінші гүрсіл тіпті жақыннан естіліп, бөлтіріктердің құлағын тұндырып жіберді. Тəтті ұйқыдан арылмаған қос бөлтірік, қорыққандарынан қыңсылауға да шамасы келмей, ұйлығып, бір-біріне тығылуды білді. Күннің енді ғана құланиектеніп көтеріліп келе жатқан шағына қарамай ерте жеткен жаулары қоян-қолтық келіп қалған екен, қаншық апаннан ұзай алмады. Екінші шыққан гүрсілмен бірге аналарының қаңқ еткен дауыспен соңғы демі де шыққанын бөлтіріктер сезбеді. Өздеріне қарай топырлай жүгірген табан тарпылдарымен бірге «здесь, здесь» деген қуанышты дауыстарды естіп, дыбыстарын шығармауға тырысып, бір-біріне жабыса түскен. Ендігі кезекте, кеше ғана асыр салып, емін-еркін ойнақтап жүретін жəудіреген күнəсіз көзді, тік құлақ, сүйкімді сұр бөлтіріктің басына тұтқынның тұмылдырығы киілген еді. Мұның əлсіз ырылдағанына қарамаған бір əлеуетті қол желкесінен бүре ұстап, қолқаны қабатын жағымсыз иісі бар, бір сасық дорбаның ішіне тоғытып жіберді. Содан кейін жарық дүние бұл үшін қап-қараңғы көрге айналып жүре берген. Ұяласының да қайда қалғанын да білмейді, тек оның өзіне таныс қыңсылы бір естіліп қалған-ды, бірақ мұны салған дорбаға оны əкелген жоқ. Аңшылар да екеу екен. Көптен ізіне түсіп, бүгін ғана қақпандарына түсірген көкшулан қаншықты алғандарына екеуі де мəз. Осыдан бір айдай бұрын, бұрынғы апандарында боз арланды да осылар сұлатқан. Ол жолы да екі бөлтірік олжалап, қарқ болғанды. Құтылып кеткен қаншықтың соңынан ай бойы қалмай, ақыры бүгін, Құланды жазығындағы жаңа апанының үстіне дəл түсіп, екеуі тағы да екі бөлтірікті олжалағанға тіпті масайрап, белбеулеріне қыстырып жүретін фляжкаларын суырып шығарып, бір-біріне торс еткізіп қағыстырып алды да, кенезелері кеуіп қалғандай ұзақ қылқылдатты.

МІ

ЛЕ Ə Е М І ƏҢГ

бері Антон көрінбейді, оның орнына Ермолай деген шал тұрыпты. Бұл Тасшайнардан қорықпайды, əкелген етті вольерге кіргізіп, бір уақ отыратыны да бар. Бірақ оның үстінен шығатын жағымсыз иіс баяғы өзін салған дорбаны еске салып, ол келгенде қасқыр бұрышта көзін жұмып қойып, кектенген түрін жасырмай, отырып алады. Акбара болса өзіне тиесілі етті қақшып алып, сүйегін бытырлатып, шайнай бастайды. *** Күндер осылай өтіп жатты. Тасшайнар бұл уақытта дүрдей болып өсіп, нағыз арлан кейпіне енген. Бірде... Мезгіл қыс ортасынан ауған шақ еді. Біртекті, бірсарынды уақыт пен тірлік бір күндерде Тасшайнарды сарыуайымшылдыққа сала бастады. Үстіндегі жүні де түсіп, түлеген

15

жабағы түрін де аздырып жіберген. Көңілсіз күйден бір кезек ол ұзақ ұлып, түн баласында маза таппайтын жағдайда жетті. Вольердің ішіне сыймай, шарқ ұрып бұрыш-бұрышын кезіп кетеді. Кейде ашу шақырып, ұяласын да талап тастайды. Оның мінезіндегі өзгерісті сезген Игорь цирк бастығына оны ұйықтату арқылы өлтіруді немесе ашық далаға, еркіндікке жіберуді ұсынды. Бірақ «қасқырлар ойын көрсететін цирк» деген көрерменді қызықтырғыш лақаптан бас тарта алмағандар оның ұсынысына мəн бермеді. Тіпті жаңа бағдарлама жасап, қасқырлардың «қызығын» арттыра түсуді тапсырды. Бұл іске қосымша ақша бөлінетіндігі Натальяны да қызықтырып, ол да Игорьдің қаупін сейілтуге тырысқан. ...Сол күні қасқырлар кезекті «өнер көрсетуге» шыққан. Тасшайнар түнімен ұлып, дамыл таппаған еді, сондықтан ба қимылы сылбыр. Игорь оның көңіл-күйін дəл танып, дауысын ызбарландыра шығарып қояды. Міне, қасқырлар қатар жата қалды. Аренаға жүгіріп шыққан ақ тоқты алдымен Акбараны, сосын Тасшайнардың үстінен секіре берген... Сол кезде қасқыр арс етіп оны бүйірден қауып алды. Бір-ақ сəттік көрініс. Бүйірінен қан саулай жөнелген тоқты жаны шыға ышқына бақырып, аренадан тұра қашты. Игорьдің ақырған даусынан өзінің бірдеңені қатты бүлдіргенін сезген Тасшайнар жалы күдірейіп бұға қалды. Көрермендер: «Ах!» деген ащы дауыстарымен бірге іштен тынып қалған. Жұрттың бəрі абдырағанда бірінші болып есін жинаған Игорь болды. Ол қасқырларға аренадан шығуға команда беріп, өзі көрермендерге бас иіп, ілтипат білдірді де олардың соңынан Натальяны ертіп жүгіре жөнелді. Сол сəтте ғана ес жиған халық қатты қол соғып жатты. Осыдан кейін цирк басшылығы мен үйретушілер Тасшайнардың болашақ тағдыры туралы ұзақ таласты. Үйретілген қасқырдың аяқ астынан мұндай оқыс «өнер» шығарғанын немен түсіндіруге болады дегенге бəрі де іс ассистенттің шалалығынан болды дегенге сайды. Қасқыр үйретушілердің жас ассистенті ешкіммен ақылдаспай тоқтының мойнына «сəндік» үшін шар байлап шығарған екен. Ал ондайды жаттығу кезінде көрмеген Тасшайнар жаңа нəрседен бірден қауіп ойлайтын дағдысымен «қатерге» қарсы шыққаны сол десті. «Ондай-ондай ханның қызында да болады», дегенге сайған басшылық Тасшайнарды əлі де пайдалануды қалаған еді. Алайда жыртқыштың психологиясын жақсы білетін үйретуші Тасшайнардың бойына қорқыныш енгенін жəне ол енді санадан гөрі жабайы инстинктке бой ұра беретінін айтып тұрып алды. «Қазір бұл қасқырдың ақылынан гөрі жыртқыштың инстинкті басым тұр. Мен оны бұрыннан да байқап жүргенмін. Оны ұйықтату керек дегенім де сол еді. Бүгінгі оқиға, одан кейін болған жазалардың бəрі қосылып оның жыртқыштық болмысын арттыра түсті. Қазір құтылмасақ бұл аңнан бүгінгіден де ауыр қауіп күтуге болады», деген Игорьдің бұлтартпас сөздері ақыры жеңіп шығып, Тасшайнарды орманға апарып еркіндікке жіберу туралы шешім қабылданды. *** ...Тасшайнарды қамаған тар кілетті артқан жүк таситын ескі «Уазик» сар даланың икі-тикі жолымен ыңылдап жүріп келеді. Қаладан кем дегенде 50 шақырым əрі апарып, орманға қоя беріңдер деген бұйрықты бұлжытпай орындауға тырысқан шопыр мен шаруашылық басшысы Сəркен спидометрге анда-санда көз салып қояды. Міне, межелі жерге де келіп, жүргіншілер машинадан түсті. Бұл жер елді мекеннен біршама қашық, қалың орманның шеті болатын. Машинаның кузовындағы ауыр кілетті көтеріп түсіруге ерінген жүргіншілер бортты түсіріп, оның есігін ашып еді, атып шығып, кең далаға ата жөнелуге тиісті Тасшайнар оның бұры шына барып ты ғылды. «Өй, мына сорлы, қайтеді, кет бар, шық, деп кабинаға кіретін басқышқа шыққан екеу ұзын ағашпен оны түрткілеп жатыр. Бірақ Тасшайнар түсер емес, керісінше оларға ырылдап, айбат шеге бастады. – Мəшинені шұғыл қозғап жүріп кетейік, сонда құлаған кілеттен өзінен-өзі секіріп түспей ме? – деді завхоз. Оның сөзін дұрыс санаған шопыр машинасын күрт қозғап, жүріп кеткен еді, айтқанындай Тасшайнар асты жылтыр кілеттен сыпырылып, жерге түсіп қалды. Бірақ орманға, бостандыққа қарай жүрудің орнына машинаның соңынан жүгіріп, тоңқылдаққа кідірген оның кузовына бір-ақ қарғып, қайтадан мініп алды. – Өй, мына жазған қайтеді? Бар орманыңа, бар, – деген екеуі ақыры Тасшайнарды ұзын таяқпен ұрып, зорға қуып жіберді. Бірақ біршама жерге барып тоқтап, арттарына қараған еді, түскен жерінен тапжылмай, бұлардың соңынан аңырап, тұрып қалған қасқырды көрді. – Ой, жазған-ай, туғалы еркіндік көрмеген басы не істерін білмей тұр-ау, – деді көпті көрген Сəркен. – Нешауа, үйреніп кетеді, өзінің даласы ғой, – деді шопыр... ...Үш күннен кейін жергілікті газетке аш болғаннан ауылға кіріп кеткен қасқыр туралы оқыс оқиға жарияланды. Қасқыр ешкімге шаппаған, тек қоқыс төгетін жерден өзіне нəпақа таппақ болып жүрген екен. Ауылдың ит атаулысы оған үріп, у-шу болып жатқанда мылтығы бар бір аңшы оны атып салып, ел-жұрттың алғысын алыпты...


16

14 мамыр

ЫҚ Д Н А -С

www.egemen.kz

СЫР

2014 жыл

а л а б ен

Адам ќўќыќтарын ќорєау тетіктері талќыланды

м а л а Д

Елімізде 2012 жылдан бастап адам құқықтарын қорғаудың халықаралық жəне ұлттық тетіктерін талқылауға арналған семинар-тренингтер өткізіліп келеді. Қалыптасу үстіндегі дəстүрге сай, кеше Батыс Қазақстан облыстық əкімдігінде осындай іргелі де көкейкесті мəселені өзек еткен басқосу мəреге жетті. Қазақстан Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия хатшысы Тастемір Əбішев жетекшілік еткен семинар-тренингке мемлекеттік қызметшілер мен өңірдегі үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері қатысты. Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Суретті түсірген Сарсенбек ҚЫЗАЙБЕКҰЛЫ.

 Бəрекелді!

Тўлпарлар дїбірі

ойналды. Мұндағы басты мақсат – ұлттық ат спорты ойындарын дамыту, ұлықтау жəне насихаттау болды. Алдымен тай жарысы басталып кетті. Əлгінде ғана ауыздықтарымен алысып, тізгін ұстаған баланы ала қашып, бір орында байыз таба алмай тұрған тайлар 3 шақырымға жіберіліп, мəре сызығын бірінші болып кесіп өткен Көксу ауданының «Бақтұмар» атты торы тайы 150 мың теңгені жеңіп алды. Лезде басталған қыз қуу халықты қызықтыра,

Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Жеңіс күні мерекесіне арналып Талдықорғанда ұлттық ат спорт түрлерінен дүбірлі дода өтті. Алматы облысының əкімі Аңсар Мұсахановтың өкімімен ұйымдастырылған тай, құнан, жорға жарыс, топ, аламан бəйгелердің арасында қыз қуу, аударыспақ, теңге ілу, көкпар тарту сынды ұлттық ойындар да белгіленген уақытта талапқа сай

 Спорт

əп-сəтте қатар отырған адамдар ұл мен қызды жақтап екіге бөліне қалғанының өзі бір ғанибет. Құйғыта шауып қызды қуып жетіп қыпша белден қыса ұстап, беттен сүйіп үлгерген жігіт қайта бұрылып межелі

жерге жеткенше жон арқасынан қыз бірнеше рет қамшы салып, елді күлкіге бөлей білді. 9 шақырымдық құнан бəйгеде Кербұлақ ауданының «Маралқасқасы» бас жүлдені жеңіп алса, 15 шақырымдық топ бəйгеде Балқаш ауданынан келген «Қоңыр өлең» деген ат озып шықты. Жорға жарыста Еңбекшіқазақ ауданының «Весвольт» атты тұлпары бас бəйгені ұтып алды. 21 шақырымдық аламан бəйгеде Ескелді ауданынан əкелген «Мыңқасар» деген тұлпар өзге аттардан оқ бойы оза шауып бас бəйгеге тігілген темір тұлпарды иесіне ұтып берді. ТАЛДЫҚОРҒАН.

Мархабат БАЙҒҰТ,

«Егемен Қазақстан».

Атырауда мүгедек спортшылардан құралған волейболшылар командасы бар. Бірнеше жылдан бері тек мұнайлы өңірдің ғана емес, тəуелсіз Қазақстанның абыройын халықаралық сайыстарда сəтті қорғап жүр. Таяуда ғана Иранның Мешхед қаласында өткен Азия чемпионатында ел намысын қолдан бермей, құрлықтық сайыстың күміс жүлдесін иеленді. Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Мүгедек волейболшылар волейболды отырып ойнайды. Бір ерекшелігі, волейболды отырып ойнаудан ел құрамасы атыраулық мүгедектерден жасақталған. «Мүгедектер» спорт клубының директоры-бас жаттықтырушы Бауыржан Тахауовтың айтуынша, ел құрамасы саналатын атыраулық команда Азия чемпионатында Моңғолия, Жапония, Ирак құрамаларынан айқын басымдығын танытыпты. Тек ақтық бəсекеде ғана Иран елінің командасынан ұтылған. Бірнеше рет əлемдік бəсекелерде топ жарған ирандық волейболшыларға есе жіберген атыраулық мүгедек волейболшылар Польшада өтетін

əлем чемпионатына берілетін үш жолдаманың бірін ұтып алды. Əлем чемпионаты маусым айында өткізілмек. – Ал күзде Кореяда өте тін Рио де-Жанейродағы параолимпиадалық ойындарға лицензия беретін сайыстарға қатысамыз. Шеберлігіміз сынға түсетін сол сайыста параолимпиадалық ойындарға қатысу жолдамасына ие болуды көздеп отырмыз, – дейді мүгедек волейболшылар командасының бас жаттықтырушысы Бауыржан Тахауов. Атырау облысы. ––––––––––

Суретте: Азия чемпионатының күміс жүлдесін иеленген волейболшылар.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Аты жоќ кґрме

немесе мұңлы, ойлы, келісті келбеттер Апта ортасынан ауған кезде, яғни 15 мамырда бір топ алматылық суретші адамдардың сан алуан келбеттерінен құралған «Аты жоқ көрме» ұйымдастырып, живопись, графикамен салынған, ерекше мүсіндерден тұратын ауқымды туындыларын ұсынғалы отыр. «Егемен Қазақстан».

Шырайлы шаћарды жел жўлмалап тўр

Азия чемпионатының күміс жүлдесін иеленді

9 мамырда басталған жел күн өткен сайын күшейе түсті. Алатау мен Қаратау түйіскен төрдегі аудандар мен ауылдарда, əсіресе, Шымкент шаһарында дауыл ұйытқып, желдің жылдамдығы мұнда11-12 мамырда секундына 25 метрге жетті. Облыс орталығында кей кездері секундына 28 метрден асқан қуатпен соққан дүлей дауыл бірталай зиян келтірді. Көпқабатты жəне жеке үйлердің шатырлары ұшып, ағаштар тамырымен опырылып құлаған тұстар да бар. «Нұрсəт» шағын ауданындағы бірталай үйлер зардап шекті. Шымкент хайуанаттар бағында ағаш басып қалған, 1962 жылы дүниеге келген азамат

қаза тапты. Кейбір көшелер мен саябақтарда құлаған ағаштар машиналарды қиратты. Қала əкімдігі төтенше жағдай жариялап, мектептер мен балабақшалар жұмысы бір күнге тоқтатылды. 12 мамырда облыс əкімі Асқар Мырзахметов төтенше жағдайлар жөніндегі арнайы штаб мəжілісін өткізіп, оған барлық тиісті салалар басшылары, əкімдер қатысты. Шұғыл шаралар белгіленіп, арнаулы тапсырмалар берілді. Шымкентте жəне оның маңайындағы аудандарда төтенше жағдайлар мекемелерінің қызметі жан-жақты күшейтілді. Жел жеті күнде, яғни 15 мамырда толастайды деген болжам бар.

«Ақ рояль» галереясында өтетін портреттер шеруінде образдық, психологиялық, эмоциялық, философиялық бейнелер шеп құратын болады. Мұндай тамаша туындылардың авторлары бұл күнде елімізге белгілі болған, қаламы ұшталған, ойы ұшқыр, əрқайсысы қайталанбайтын қолтаңбаға ие суретшілер. Бұлар – қылқалам шеберлерінің қуатын құрастыра келе, достар мен мүдделестерді бір көрме аясына біріктіріп, қалып пен ойға ие, бірегей галерея жасауға қол жеткізген таланттар десе де болады. Көрмеге суреттері қойылған авторлар дəстүрлі де тың соқпақтардан соны келбеттер іздеп, дəстүрлі емес əдістерден тірі де батыл, қызықты бейнелерді тудырған. Көрмені ұйымдастырушылар бұл идеяға «Келбет жасау» жобасы бастамашы болғанын алға тартып отыр. Ал келбет құрау – суретшінің бірінші кезектегі жұмысы болғандықтан, ол баспалдақтарға бастап, «Аты жоқ көрме» дүниеге келді. АЛМАТЫ.

ШЫМКЕНТ.

 Тіршілік түйткілдері

? а м р а б н ə м е д н і з е Мысыќ мін

, мысық əрқалай пікірде. Алайда ді серігіне Мысық туралы əркім нім се і ті досына, тіпт біраз отбасының сүйік ы қапты тесіп, кесірін тигізеді ағ йд ғылар айналып алды. Сара ғылар тұрмақ, қалада ын тада ыл ау н ты на ла за ма на ор деп р бөлмелерінен мысығы р жанды та ан сқ лы ғы сы рі де өз , көңілінің қылтасы ба бады. Солай бола тұра атпайтыны тағы бар. ар «мысық тілеу» деп ж Ы,

ІРҚЫЗ Гүлайым ШЫНТЕМ .

«Егемен Қазақстан»

іркейді Қазір жəндік, шыбын-ш үсей й-м аса к, ме əр і-д өлтіретін дəр қтардың түрлері көп. Бұл мысына емес, қа тіп де міндетін жеңіл ды де уто лы қ та й ар қа ла п ал қа зір р, та ық ге бо ла ды . М ыс талатын ұс ін үш ік тек сүйкімділ ақ, əңгіме жануарға айналды. Бір

аса сезіммұнда емес, олардың мазасыза ал талдығында, алдын тұр. Ол п лы бо е нд дану қасиеті т? ие қас қандай а мыБізге Л.Брежновтің қар діру біл ала ын алд ың сығы мен он н ек і ре т ар қы лы өз қо жа йы ны ып қалқар т құ ан апатты жағдайд е белгілі. ғандығы туралы əңгім өз ар аң ды Мұ нд ай жа ғ да йл ар ендері де мыздан кездесіп жүрг

ер «қара жоқ емес. Əдетте, біреул з болмы мысық кесіп өтті, жолы на кесіпмайды екен» деп шошы ол жолы пісіп жатады. Расында, ріс ін ше , бо лм ау ды ң ем ес , ке қатерді ін мк мү уі мысықтың кездес тт ігі н же қа у ан қт са , іп ес ке рт ? лар бо білдірген емеуріні ау ыл да Біз тұ ра ты н ша ғы н болды. əкемнің жалғыз құрдасырайтынасы қ сы Екі үйіміз де мы құрдасы быз. Алдымен əкемнің ауырған ақ сырқаттана бастады. Ұз нан бір ны ол кісі үзілген күні жа аяқ асты да ғы сы мы ын йт елі ұзама көп уақыт жан тəсілім еткен. Арада тартып ек төс п, ры өтпей əкем ауы мысығы жатып қалды. Біздің үйдіңбұрынғы ған сал балалармен асыр п ты йы п, ер ке то та йл ығ ын са

тін е, ая қ əк ем нің кө рп ес іні ң үс п алып ғы жағына жайғасты. Бұйы а-тұра . Ар басын бір көтерсейші ғады да шы а ртқ сы е йд сүлесоқ кү ап, орнына жан-жағына селқос қар тқан күні қай ем Əк . қайтып келеді бірақ намысық жоғалып кетті, ып бара ғар шы маздан соң əкемді мең-зең жатқанда қора үстінде ргендер кө күйде жылап тұрғанын ған болу бар. Əкемді шығарып сал . Өңкей м.. керек, сосын ізім-қайы отырған ен ым ығ ыл аш ру ша л ма ыр-шиыр шағын ауыл маңы ши малшын мал шығарған, жоқ іздеге жетелезау бұ , дап ан арқ та бо , лар соңында ген қыз-келіншек, ойын рқырата бұ қара жолдың шаңын ап ке тіп жү гір іп , ау ыл да н ұз -біреуі де бір – аға -ш ла жүрген ба

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 341-08-12, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

ОРАЛ.

Айнаш ЕСАЛИ,

 Тосын табиғат

Атыраудыѕ мїгедек волейболшылары

Дөңгелек үстел үлгі сінде өрістеген шара барысында оған қатысушылар Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары саласындағы бақылау функцияларымен танысты. Бүгінде адам құқықтары жөніндегі халықаралық конвенциямен құрылған бақылау органдарының құзырлары көпшіліктің бəріне бірдей мəлім еместігі де жасырын емес. Өзара пікір алмасу сəтінде бұл мəселе жөнінде де нақты мысалдар келтірілді. Азаматтардың жеке арыздары БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитетінде қаралу тетіктері де

оқырмандарды енжар қалдыра қоймайтын шығар. Семинарда бұған қатысты да толыққанды жауаптар қайтарылды. Иə, бүгінде мемлекетімізде адам құқықтарын қорғаудың ұлттық жүйесі орнығып келеді. Оның аясын тек бір ғана мемлекеттік органдармен немесе сот жүйесімен шектей салуға болмайды. Бір сөзбен айтқанда, мұндай үлгідегі ұлттық жүйе дегеніміз – адам құқықтарын қорғайтын барлық институттардың бірбірімен өзара қарым-қатынасы мен үйлесімі деген сөз. Бұл жөнінде Қазақстан Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия мүшесі, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия

ұлттық университетінің профессоры, заң ғылымдарының докторы Еңлік Нұрғалиева орамды ой қозғады. Қазіргі күні республика азаматтарының немесе ел аумағында тұрақты, яки уақытша тұрып жатқан өзге де адамдардың еңбек жəне əлеуметтік-экономикалық құқықтарын қорғау мəселелері де өзекті болып отыр. Сондайақ, қазіргі кезде əртүрлі еңбек жанжалдарын оңтайлы шешудің жəне əлеуметтік серіктестікті орнықтырудың тетіктері көп жағдайларда еліміздің Кəсіподақтары федерациясына да жауапты міндеттер жүктейді. Бұған қатысты комиссия мүшесі Қайрат Амандықов егжейтегжейлі əңгімелеп берді. Семинар-тренингке қатысушылар адам құқықтарын қорғау мен көтермелеу мəселелері бойынша өзара ойпікір алмасып, бұған дейінгі жинақтаған тəжірибелерін ортаға салды. Оны комиссия хатшысы Тастемір Əбішев қорытындылап, тиісті түйін жасады.

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 68-59-85; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 747-63-01; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 341-08-11, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Ермеков к-сі, 33, «Қарағанды полиграфия» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Смағұлов к-сі, 9 К, «Хабар-Сервис» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

імтігін де қайтып сол мысықтың өл ы. тад ай көре алмағандарын ырсаң қт ла й ла қа «Мысықты генді де і» ед түс ен ым да төрт аяғ еу бір ан «зерттеп» көрмек болғ тө ан тт ба қа он ы то ғы зы нш ы Өз к. ре ке а рс ты ме н қа ра й зы сық шірқасиетінен танбаған мы Бірақ, . кен кін, төрт аяғымен тең түс кен. кет п лы жауырын терісі жырты гі елі кш ере бір ы тағ Мысықтардың ай оң н на ғы сы Мы . ігі – жершілд ауылдасым құтылуды ойлаған бір ра жатып, ба алыс сапарға кетіп ан шамалд ауы й оны жол-жөнеке ықтыққа қаш ай мд ры қы мен 100 ша түнделетіп тастап кете барған ғой, а шықпақ ртқ оралып, таңертең сы ғы үйге сы мы са, болып есігін аш . н!. еке р ты кіріп келе жа нде Міне, мысықтың мінезі ? мəн бар, бірақ қандай Маңғыстау облысы.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 201 715 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 8 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №309 ek

Profile for Egemen

14052014  

1405201414052014

14052014  

1405201414052014

Profile for daulet
Advertisement