Page 1

24 саєат №156 (28380) 13 ТАМЫЗ СƏРСЕНБІ 2014 ЖЫЛ

Əріптестікке мїдделілік танытты

Кеше Ақордада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Малайзияның Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Хидайат Абдул Хамидтен, Эстонияның Төтенше жəне өкілетті елшісі Яан Рейнхольдтен, Ливияның Төтенше жəне өкілетті елшісі Салим Абдурахман əл-Суейтиден, Иран Ислам Республикасының Төтенше жəне өкілетті елшісі Можтаба Дамирчилуден, сондайақ, Тəжікстанның жəне Канаданың Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшілері Назирмад Ализода мен Шон Стайлден сенім грамоталарын қабылдады.

Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Кездесуде сөз алған Мемле кет басшысы елшілерді Қазақстандағы дипломатиялық миссияларының басталуымен

құттықтай келе, бұл – елдер арасындағы екіжақты жəне көпжақты өзара саяси-экономикалық байланыстардың жанда нуына ықпал ететініне сенім білдірді. «Қазақстан Тəжікстанға Орталық Азиядағы маңызды серіктес

ел ретінде қарайды. Біз бұл елдің негізгі инвесторына айналып отырмыз. Тəжік экономикасына салынған Қазақстанның инвестициясы 125 миллион АҚШ долларынан асты. Қазақ капиталының қатысуымен 40-қа жуық кəсіпорын жұмыс істейді. Соған қарамастан, өзара сауда көлемін ұлғайтып, ынтымақтастық аясын кеңейтуіміз қажет. Біз ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеу, құрылыс, жеңіл, тамақ өнеркəсібіне қатысты екіжақты жобаларды іске асыруға мүдделіміз», деді ҚазақстанТəжікстан ықпалдастығына қатысты сөзінде Президент. Н.Назарбаев Иран Ислам Республикасымен арадағы дəстүрлі достық қарым-қатынас пен тиімді ынтымақтастықты да жоғары бағалайтынын жеткізді. «Біздің елдеріміздің саяси эко номи калық байланыстары жылдан-жылға артып келеді. Биыл іске қосу жоспарланған «Қазақстан – Түрікменстан – Иран» жаңа теміржолы – соның айғағы. Бұл бағыт өңірдегі саудаэкономикалық ынтымақтастыққа серпін береді деп сенеміз», деді Елбасы. Сондай-ақ, Мемлекет басшысы Иранның ядролық бағдарламасы төңірегіндегі ахуалды тезірек реттеу – өңірдегі тыныштық, сауда-саттық үшін өте өзекті екенін атап өтті. «Алматыда араағайындық еткен «алтылық» пен Иран арасындағы келіссөздің екі раунды өткені белгілі. Біз осы арқылы жағдайдың реттелуіне өз үлесімізді қостық. Таяу уақытта баршаны қанағаттандыратын ұзақмерзімді келіссөздерге қол жеткізіледі деп ойлаймыз. (Соңы 2-бетте).

Ынтымаќтастыќ жайы сґз болды Мемлекет басшысы Түрікменстан Министрлер Кабинеті Төрағасының орынбасары – сыртқы істер министрі Рашид Мередовті қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Кездесу барысында екіжақты ынтымақтастықтың негізгі бағыттары, бұрын қол жеткізілген уағдаластықтарды жүзеге асыру барысы, сондай-ақ халықаралық күн тəртібінің өзекті мəселелері талқыланды. Қазақстан Президенті Түрікменстанның біздің елге жақын əрі бауырлас мемлекет екенін атап өтті. – Біз əрда йым сая си- эко но ми калық жақсы қарым-қатынаста болдық жəне оны əрі қарай жалғастыруға дайын быз. Қазір маңызды жоба – Қазақстаннан Түрікменстан мен Иран ар қылы Парсы шығана ғына шығатын теміржол құрылысын аяқтау күтіліп отыр. Ол аяқталысымен бүкіл өңірдегі сауда қатынастары мүлде жаңа

Мемлекет басшысының Өкімімен Берік Байболұлы Бисенқұлов Қазақстан Республикасы

Ішкі істер министрінің орынбасары қызметіне тағайындалды.

Белсенділік іске серпін Кеше «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек жұмыс сапарымен Қарағандыда бо лып, «Қазақмыс» корпороциясы» ЖШС құю-машина жасау зауыты еңбеккер лері жəне облыс жастар ұйым дары жетекшілерімен кездесті. Бұдан соң партияның облыстық филиалының кезектен тыс ХІХ конференциясына қатысты. Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Жоғарыда аталған өндіріс орнына бару кезінде іс-тынысы на баса назар аударылды. Ұжым мүшелері еңбектің ұйымдастырылуы, əлеуметтік мəсе лелердің шешілуі жайлы ұсыныс-тілектерін ортаға салды. Аймақтағы бұл іргелі кəсіпорында ҮИИДМБ шеңберіндегі ауқымды

жоба саналатын «ҚазБелАЗ» ауыр салмақты жүк көліктерін құрастыру жүргізіледі. Мұнымен қоса 800-ге жуық адам еңбек ететін үлкен зауыт 3 мыңнан астам түрлі бұйымдар шығаруымен сырт жерлерге де өнімі өтімділігімен танымал. Еуразиялық экономи калық одақ шарты аясында Ресей Федерациясы, Беларусь (Соңы 2-бетте).

-----------------------------------------

Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Бїгінгі нґмірде:

Оймақтай ой

Таєайындау

деңгейге көтеріледі, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Өз кезегінде Р.Мередов Президент Гүрбангулы Бердымухамедовтің жылы лебізін жеткізді. Сондайақ «Қазақстан – Түрікменстан – Иран» теміржолы құрылысының барысы туралы əңгімелеп, оны іске қосудың əуелгі мерзімі жөнінде хабардар етті. Сонымен қатар, Р.Мередов сауда-экономикалық, көлік-коммуникациялық, отын-энергетикалық жəне мəдени-гума нитарлық салалардағы екіжақты ісқимылдардың дамуын атап өтті.

7-бет

Адам – таңғажайып құбылыс. Шоқан УƏЛИХАНОВ.

Америкалық ұшақтар Ирактың солтүстігіндегі содырларға соққы жасап, барлау жүргізу жəне гуманитарлық көмек көрсету үшін күніне жүз рет ұшуларды жүзеге асырмақ. 9 тамызда америкалық ұшақтар күніне 90-ға жуық ұшулар жасаған. Олардың міндетіне барлау мəліметтерін жинау жəне сол аумақта патрульдік қызмет атқару кіретін көрінеді. 8 тамыздан бері əскери əуе күштері мен теңіз авиация сы содырларға 15 əуе соққысын жасаған.  Үстіміздегі жылдың мамырынан тамыз айының басына дейін Жапонияда ауа райының шектен тыс ыстық болуынан 48 адам қаза тапқан. Небəрі осы аталған кезең ішінде елде 31135 рет ыстықтан соққы алу жағдайы тіркелген. Жапония төтенше қызметі таяудағы күндері температураның тағы көтерілетінін ескертіп, халыққа көбірек су ішіп, желдеткіштер мен ауа баптағыштар қолдануға кеңес беруде. Мадрид ауруханасында Либерияда Эбол безгегі вирусын жұқтырған алғашқы еуропалық – дін қыз меткері Мигель Пахарес қайтыс болды. Африкалық елде үкіметтік емес ұйымда жұмыс істеген 75 жастағы Пахарес Мадридке 7 тамыз күні жеткізілген көрінеді. Онымен бірге елге монах əйел Хулиана Бои да алдырылған, бірақ онда вирустың жоқ екені анықталып отыр.  Қытай жағалау күзетінің 3 кораблі сейсенбі күні таңертең Шығыс-Қытай теңізіндегі даулы Сенкаку аралдары айдынына кірген. Бұл биылғы жылғы қытайлық кемелердің даулы аралдарға он екінші рет баруы болып табылады. Соңғы рет мұндай жағдай 6 тамыз күні тіркелген екен. Сенкаку аралдары Жапония мен Қытай арасындағы өткір аумақтық талас тудырып отырған аралдар қатарына жатады. Мексиканың солтүстік батысында шахтадан аққан улы химикаттар жергілікті өзендерді айтарлықтай ластаған. Жергілікті прокуратура өкілінің түсіндіруінше шахтадан аққан 40 мың текше метрдей күкірт қышқылы Сонора өзенінің сағасына жеткен көрінеді. Соның салдарынан өзен суы сарғылт түске боялып, соңы балықтар мен су ішуге келген жануарлардың өліміне апарып соқтырған. Мексика билігі су құбырындағы суларды пайдалануға уақытша тыйым салып отыр.  АҚШ билігі дүйсенбі күні Ирактың солтүстігінде содырларға қарсы соғыс жүргізіп жатқан күрд топтарына қару-жарақ жеткізіп беруді бастады. Сонымен бірге, АҚШ президенті əкімшілігінің өкілдері таяу уақыттары күрдтерді қаруландыруға елдің қорғаныс министрлігін қосу туралы шешім қабылдануы мүмкін екендігін хабарлаған.  Түріктің Гуманитарлық көмек қоры Израильдің Газа секторына блокада жасауына қарсы наразылық ретінде тағы бір акция жарияламақ ниетте. Қор дүйсенбі күні 12 елдің өкілдерінен тұратын Палестинаны қолдау коалициясы мүшелерінің Ыстамбұлда кездесіп, Газа жағалауына кемелер фло тилиясын аттан ды ру жөнінде шешім қабыл дағанын мəлімдеген. Аталмыш қор 2010 жылы да дəл осындай акцияға бастамашы болған еді. Ақпарат агенттіктері материалдары негізінде əзірленді.

ШҰБАТ ПЕН ШУАҚ

5-бет

немесе Сарытауқұм серенадасы

Єарыш 4-бет

Ол – ел экономикасыныѕ еѕ ќымбат салаларыныѕ бірі

ѕ– ы т а з н а є «Жаса жаућар бґлігі» ѕ 14-бет жаныѕны


2

13 тамыз

www.egemen.kz

2014 жыл

Əріптестікке мїдделілік танытты (Соңы. Басы 1-бетте). Біз келесі айда президент Хасан Руханидың Қазақстанға тұңғыш ресми сапарын күтіп отырмыз. Бұл сапар екіжақты байланыстарды жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді деген сеніміміз бар», деді өз сөзінде Н. Назарбаев. Мемлекет басшысы Қазақстан мен Малайзияның өзара қарымқатынасының қарқынды түрде дамып келе жатқанын тілге тиек етті. «Бұл ел Оңтүстік-Шы ғыс Азия ғана емес, бүкіл мұсылман əлеміндегі сенімді саяси жəне сауда серіктесіміз. Премьерминистр Наджиб Разактың таяудағы ресми сапары экономикалық ынтымақтастықты кеңейтуге септігін тигізді. Осы сапардың нəтижесінде жалпы құны 1 миллиардтан астам келісімшартқа қол қойылды. Біз ислам қаржы құралдарын жүйелі енгізу мен дамыту ісіндегі Малай зияның тəжірибесі мен көмегіне жүгінеміз», деді бұл орайда Елбасы. Қазақстан үшін Канадамен арадағы жан-жақты əріптестікті дамытудың маңызы зор екендігі де Мемлекет басшысының назарынан тыс қалмады. Бұл туралы Н.Назарбаев: «Бізді жаһандық жəне өңірлік қауіпсіздік, экономика, энергетика, сауда жəне инвестиция саласындағы өзара мүдделестік жақындастырады. Канада Қазақстанның Америка құрлығындағы, ал Қазақстан Канаданың ТМД елдері арасындағы маңызды сауда серіктесі», деді. «Мəселен, бүгінде Қазақстанда канадалық капиталдың қатысуымен 170 компания мен 40-қа тарта өкілдіктің өкіл дері тау-кен өнеркəсібінде, ауыл шаруашылығы, құрылыс жəне білім салаларында қызмет етеді. Сондайақ, Қазақстан бұл елмен əсіресе, атом өнеркəсібі саласында өзара бірлескен жобаларды іске асыруға ынталылық танытып отыр». Эстониямен əріптестікті жандандыру бағытына тоқталған Елбасы: «Эстония Қазақстанның Балтық өңіріндегі маңызды саяси жəне экономикалық серіктесі. Біздің елдеріміз осы ынтымақтастықты одан əрі нығайта беруі тиіс. Оған қажетті əлеуетті экономика, энергетика, жоғары технология мен көлік транзиті салаларынан табуға болады», дей келе, Қазақстанның Ливиямен де жоғары деңгейдегі дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға мүдделі екенін айтты. «Бұл елді Араб

əлеміндегі перспективалы серіктес ретінде қарастырамыз. Ливия біздің тəуелсіздігімізді Араб елдері ішінде алғашқылардың бірі болып танып, өкілдік ашқаны есімізде. Қазақстан мен Ливияның мұнай-газ өнеркəсібін, энергетика жəне ауыл шаруашылығын дамыту жөніндегі ынтымақтастығы ның келе шегі зор», деді бұл турасында Мемлекет басшысы. Сондай-ақ, Н.Назарбаев Қазақстанның бұл елдегі ішкі ахуалдың тезірек қалыпқа келіп, жағдайдың бейбіт түрде реттелгенін қалайтынын жеткізді. Осылай дей келе, Мемлекет басшысы дипломаттардың жаңа қызметтеріндегі белсенді жұмыстары өзара тиімді жанжақты ынтымақтастықты одан əрі дамытуға септігін тигізетініне сенім білдірді. Бұл күні Н.Назарбаев Қазақстанның өз алдына əлемдегі 30 дамыған елдің қатарына қосылу туралы мақсат қойғанын, бұл бағытта қажетті іс-шаралар қабылданып жатқанын жеткізді. «Қазақстан өз тарихының жаңа парағын ашты. Біз ХХІ ғасырдың бірінші жартысында əлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына кіруді көздеп отырмыз. Бұған қажетті барлық шараны қабылдаймыз. Бұл мақсатты жүзеге асыруға негіз болатын басты бағдар – «Қазақстан-2050» Стратегиясы. Ол біздің еліміздің барлық сыртқы саяси серіктестерімен өзара тиімді байланыстарды нығайтуға бағытталған», – деді Қазақстан Президенті. Мемлекет басшысы ел экономикасының қарқынды өсуі, индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының екін ші бес жылдығын əзірлеу елдердің бұдан да тиімді серіктестігіне негіз бола тынын айтты. «Қазақстан экономикадағы жағдайды ұдайы жақсарту арқылы шетелдік серіктестерге кең ауқымды мүмкіндіктер ашуда. Жақсы макроэкономикалық көрсеткіштер, 100 миллиард АҚШ долларынан асатын халықаралық резервтер, заңдарымыздың тұрақтылығы, ел ішіндегі саяси орнықтылық сенімді жұмыс істеуге негіз болады. Сол үшін біз ықшам Үкімет жасақтап, басқару тиімділігі мен бизнесортаны жақсартудамыз», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Президент Қазақстанның шетелдік инвесторларға бірегей мүмкіндіктер ұсынатынын да айтты. «Бұл – салық мөлшерінің төмендігі, жеңілдіктер, инвесторлар мен мемлекет

қарым-қатынасының тұрақтылығы. Қазақстанда мейлінше жоғары инвестициялық белсенділік танытқан 10 елдің азаматтарына визасыз режім орнатылды. Келешекте бұл тізім кеңейе беретін болады», – деді бұл жөнінде Елбасы. Нұрсұлтан Назарбаев еліміздің энергияның баламалы көздерін табуға жəне «жасыл технологияларды» дамытуға баса назар аударып отырғанын да айтты. Сондай-ақ, Елбасы 2017 жылы Астанада «Болашақтың энергиясы» тақырыбына арналған халықаралық мамандандырылған ЭКСПО көрмесі өтетінін айта келе, оның дайындығы мен жұмысына белсене қатысуға шақырды. Қазақстан Президенті өзінің сөзінде əлемде үлкен алаңдау шылық туғызып отырған қақтығыс ошақтары көбейгеніне назар аударды. «Мəселен, Украинадағы қақтығыс, Таяу Шығыстағы жəне өзге өңірлердегі ахуалдың тұрақсыздануы – бұл экономикалық жəне қаржылық салалар дың шегінен асқан жаһандық дағдарыстың салдары. Осындай қиын уақытта қақтығыстардың бұдан əрі ушығуына жəне санкция алмасудың қатаңдануына жол бермеу маңызды. Бұл – тығырыққа тірейтін жол. Бірден бір балама – келіссөздер жүргізу, барлық күрделі мəселелердің түйткілін табу. Қазақстан осы жолды ұстанады жəне өз мүмкіндігіне қарай жағдайға ықпал етуге тырысуда. Ең бастысы, ке ліспеушілікті болдырмаудың бейбіт жолын іздеуді тоқтатпау», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Мемлекет басшысы Қазақстанның өңірлік жəне жаһандық деңгейдегі өзекті мəселелерді шешуге белсенді қатысуды көздейтініне де тоқталды. «Осыған байланысты еліміз БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің 20172018 жылдардағы тұрақты емес мүшесі мəртебесін алуға өтінім берді. Біздің бастамамызды сіздердің елдеріңіз қолдайды деп үміттенеміз», – деді өз сөзінде Қазақстан Президент. Сөзінің соңында Нұрсұлтан Назарбаев елшілерге Астанадағы дипломатиялық қызметтерінің жемісті əрі мазмұнды болуына тілектестігін білдірді. БАҚ өкілдерімен өткен брифинг барысында Малайзияның Төтенше жəне өкілетті елшісі Хидайат Абдул Хамид екі ел арасындағы əріптестік деңгейінің

 Өмірдің өзегі – өндіріс

Жандану Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Орал-Атырау жолының бойындағы Бударин ауылының аты бұрын күйдірілген кірпіш зауытымен алысқа естіліп жататын. Өніміне деген сұраныс бір тиылып көрмеген-ді. Алайда өткен 90-шы жылдардағы белгілі қиындықтар бұл өндіріс орнын да құрсаулап, ақыры жабылып қалған-ды. Бүгінде осы зауыттың əуелгі даңқы қайтадан естіле бастады. Еңбегі атырапқа мəлім кəсіпкер, аудан орталығындағы автосервис, мейманхана, кафелер кешені бар Юрий Васильев оған жан бітіруді осыдан төрт-бес жыл бұрын жоспарлаған екен. Əрине, жабдықтарды жаңартуға, өндіріс алаңын кеңейтуге біраз уақыт кетті. Сөйтіп, «сең» қозғалды. Ресейден жартылай шикізатты нығыздайтын, сағатына өнімділігі 10000 дана кірпіш болатын «СМ-21» мəшинесі, кірпішті қиятын автомат орнатылды, екі пеш салынды. Көгілдір отын да жеткізіліп, ұңғылы құдық қазылды. «Жаңалық дегеніміз – ескінің оралуы» деген осы емес пе. 16,6 гектар ашық кеніш топырағынан шығарылған өнімнің стандартқа сай сапасын зертханалық байқастау əлденеше рет көрсетіп беріп, биылғы көктемде алғашқы кірпіш ағыны мəселен, «Васильев» жеке кəсіпорны ұжымын, осында ауылдың өзінен жұмысқа тартылған 30 адамды қуанышқа

кенелтті. Міне, жуырда 160 мың дана кірпіш қарттар үйі салынып жатқан Қазталов ауданына, Оралдағы құрылыс ұйымдарына жөнелтілді. Жекелеген тұрғындар да алып жатыр. Өнімнің бағасына да жұрт риза, яғни, 45 теңгеден. Ара-тұра базар жақтан көріп қаламыз, осындай көне кірпіштер 100 теңгеден сатылып жатады. Қайтсін, қажет болған соң ағайын соны да алды. Енді шалғайдан Бударинді бетке алатындар аз болмасы кəміл. Ауыл-елде құрылыс дегенің қанаттанғаны да аян. – Осы бүгін 30 мың дана кірпішке тапсырысты орындаудамыз, – дейді өндіріс меңгерушісі Геннадий Брындин. Жұмысшы-қызметкерлер іске төселіп, барған сайын өз кəсіптерін ықтиятты, қарымды жүргізуде. Осы орайда айта кетейін, Гүлсім Ағатаева, Гүлмира Дүйсенова, Лəззат Есқалиева, əкелі-балалы Виктор мен Сергей Ивановтар, Қанат Есқалиев нағыз берекелі істің ұйытқылары болып табылады. Хал-қадерімізше будариндіктерге қайырымдылық көрсетіп те тұрамыз. «Адам күні – адаммен» емес пе. Меңгерушінің сөзінен өз ұжымына деген мақтаныш та, ертеңге зор сенім де айқын аңғарылады. Батыс Қазақстан облысы. Ақжайық ауданы. –––––––––––

Суретті түсірген Нұрбек ИХСАН.

жоғары екеніне тоқталды. «Біздің азаматтарымыз үшін Қазақстан тарапынан визасыз режім енгізілгеніне де қуаныштымын», – деді Малайзия елшісі. Эстония Республикасының Төтенше жəне өкілетті елшісі Яан Рейнхольд екі елдің ынтымақтастығы Қазақстан Президентінің Таллинге 2011 жылғы сапарынан кейін айтарлықтай ілгерілегенін жеткізді. «Содан кейін екіжақты тауар айналымы мен өзара инвестициялар көлемі ұлғайды. Эстония Қазақстанға көп нəрсе, соның ішінде Балтық теңізіндегі дамыған инфрақұрылымы бар, тарифтері төмен порттарын ұсына алады. Эстония үшін Қазақстанның жаңа технологиялар, инновациялар, «жасыл технологиялар» саласындағы бастамалары маңызды. Осы орайда алдағы ЭКСПО-2017 көрмесі ынтымақтастықты дамытуға серпін береді деп ойлаймыз», деді Я.Рейнхольд. Өз кезегінде Ливияның Төтенше жəне өкілетті елшісі Салим Абдурахман əл-Суейти бірқатар бағыттар бойынша, əсіресе ауыл шаруашылығы саласындағы екіжақты қарым-қатынасты жолға қоюға күш салатынын айтты. Ал Иран Ислам Республикасының Төтенше жəне өкілетті елшісі Можтаба Дамирчилу еларалық байланыстарды дамыту мақсатында бизнес өкілдерінің бірқатар ірі жобаларды жүзеге асыруға атсалысып жатқанын жеткізді. «Қазақстан – Иранның сыртқы саясатында айрықша орынға ие. Екі ел де ынтымақтастықты дамытуға мүдделі. Президент Хасан Руханидың өңірге жəне Қазақстанға тұңғыш сапары əріптестігіміздің маңыздылығын айғақтай түседі», – деді М.Дамирчилу. Тəжікстан Республикасының Төтенше жəне өкілетті елшісі Назирмад Ализода қос мемлекет арасындағы ынтымақтастықты дамыту жəне тереңдету – тəжік елі сыртқы саясатының Орталық Азия бағдарындағы басымдыққа ие бағыты болып саналатынын атап өтті. «Біздің еліміз Қазақстанмен қарымқатынасын дипломатиялық байланыс орнатқан сəттен бастап ілгерілеуге ынталылық танытты», – деді Н.Ализода. Канаданың Төтенше жəне өкілетті елшісі Шон Стайл өзге əріптестері секілді Қазақстанмен арадағы өзара тиімді байланыстарды дамытуға ықпал ететінін жеткізді.

Белсенділік іске серпін (Соңы. Басы 1-бетте).

Республикасы кəсіпорындарымен экономикалық байланыстардың нығая бастауы өндірісті одан əрі дамытуға мүмкіндік беріп отыр. Б.Байбек осындағы бастауыш партия ұйымының қызметімен танысып, нұротандықтарға жаңа үлгідегі партия билеттерін табыс етті. Жақында өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ə.Назарбаев «Елдің бəрін, ең алдымен жастарды «Қазақ стан-2050» Стратегиясында белгі ленген мақсаттарға жетуге арнал ған жұмыстарға тарту керек» деп атап көрсеткендей, осы бағыттағы іске өңір жігіттері мен қыздары жұмыла түсіп келеді. «Нұр Отанның»

аймақтық филиалы ұйытқы болуымен жастардың 60-қа тарта ұйымдары мен қозғалыстары замандастарын жұмыспен қамту, бос уақытты мағыналы өткізу, сапалы білім, тəлімді тəрбие алу, қазақстандық патриотизм сезімін қалыптастыру, қоғамдық өмірге белсене атсалысу іс-шараларын жаңғыртушылар ретінде танылып жүр. Сондай-ақ, ұмтылыстың ширатылуына қажеттілі жайлар да аз емес. Бұл жөнінде жастар ұйымдары өкілдерімен кездесуде жан-жақты əңгіме қозғалды. Мемлекетіміз олардың өздерін танытуы үшін барлық жағдайды жасап отыруын, осыған орай өз тараптарынан шынайы белсенділік пен саналы азаматтық ұстанымды Қазақстанды əлемнің дамыған 30 елінің қатарына қосу мақсатына жетуге арнауы

керектігіне тоқталған Бауыржан Қыдырғалиұлы қатысушылар ойтолғамдарына ықыласпен құлақ түрді. Сөйлеушілер пікірінше алда атқарылар істер жетерлік. Жастар бойында сондай талпыныс бар. Сондықтан белсенділіктерін күшейтуге мүмкіндікті кеңейтудің бірі ретінде аудандық, қалалық, облыстық мəслихат тарға, Парламент Сенаты мен Мəжілісіне жастар арасынан депутаттардың көбірек сай лануына тілек білдірілді. Б.Байбек партияның облыстық филиалының кезектен тыс ХІХ конференциясына қатысып, сөз сөйледі. Онда филиал дың төрағасы болып, аймақ басшысы Нұрмұхамбет Əбдібеков сайланды. ҚАРАҒАНДЫ.

Сотќа ќолжетімділік артты

Жоғарғы Сот Төрағасы Қайрат Мəмидің төрағалығымен өткізілген Ақмола облыстық сотының 2014 жылдың бірінші жартыжылдығының жұмыс қорытындысына арналған кеңейтілген алқа мəжілісінде сот жүйесін жетілдіру мəселелері жан-жақты қаралып, талқыға салынды. Алқа мəжілісіне облыс əкімі Сергей Кулагин қатысты. Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Жоғарғы Сот Төрағасы Қайрат Мəми Елбасының астаналық облысқа ерекше назар аударып отырғандығын айта келіп, заңдылықтың сақталуына байланысты сот жүйесінің жұмыстарын тілге тиек етті. Əсіресе, судьялар

қауымдастығының өткен алтыншы съезінде айтылған тапсырмаларды орындау сот жүйесін дамытуға мол ықпал ететіндігін атап көрсетті. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың биылғы ел халқына арнаған Жолдауында айтылғандай, сот жүйесі ашық та қолжетімді, қарапайым жəне барлық дауды тез шеше

алатындай болуы тиіс, деді ол. Қайрат Мəмидің айтуынша, бүгінде сот жүйелері осы заманғы талаптарға сай жаңа реформаларды жүзеге асыруда. Мəселен, елімізде «Электронды үкімет» жүйесі бойынша азаматтардың арыз беруі екі есеге артқан. Бұл сот өндірісін оңтайландырып, азаматтардың сотқа деген қолжетімділігінің жақсара түскенін көрсетеді. Алқа мəжілісінде Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен əр деңгейдегі соттардың судьялары болып тағайындалған бір топ судья ант қабылдады. Ақмола облысы.

Елші еѕбегі баєаланды Швеция Корольдігінің Қазақстан Республикасындағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Маннэ Вэнгборгтің өзінің Қазақстандағы дипломатиялық миссиясының аяқталуына байланысты еліміздің Сыртқы істер вице-министрі А.Волковпен кездесуі өтті. А.Волков Швеция елшісіне қазақстандық-швециялық ынтымақтастықты дамытудағы белсенді жəне жемісті қызметі үшін Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың Құрмет грамотасын тапсырды. Қазақстан мен Швеция арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылы басталды. 2010 жылы Маннэ Вэнгборгтің Швецияның алғашқы елшісі ретінде Қазақстанға келуі екі ел арасындағы қарым-қатынастардың жаңа парағын ашты. Ол елші болған жылдары саяси үнқатысуға жəне елдер арасындағы сауда-экономикалық байланыстарды ұлғайтуға жаңа ырғақ берген көптеген елеулі оқиғалар орын алды. Бүгінгі таңда телеком муни кациялар, денсаулық сақтау, «жасыл» технологиялар, қоршаған ортаны қорғау салаларындағы қарымқатынастардың жедел дами түскенін, сондай-ақ, Қазақстан мен Швеция жеке секторлары арасындағы тікелей байланыстардың жолға қойылғанын ерекше атап өтуге болады. Швецияның Солтүстік Еуропа елдері арасында соңғы үш жыл бойына Қазақстанның екінші сауда əріптесі болып табылуы да жоғарыда айтылғандарға дəлел. «Егемен-ақпарат».


13 тамыз

3

www.egemen.kz

2014 жыл

УАЌЫТПЕН ЇНДЕС ШЕШІМ Міндеттер межесі айќын Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында елді тығырықтан шығаруға қатысты бірқатар міндеттер жүктегені белгілі. Осыған орай кеше Орталық коммуникациялар қызметінде Президент жанындағы Қазақстандық стратегиялық зерттеулер институтының өкілдері арнайы брифинг өткізді. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Стратегиялық зерттеулер институты директорының бірінші орынбасары Лейла Мұзапарова өзінің сөзінде Елбасының Үкіметке əлем экономикасында қалыптасып отырған тəуекелдерге ерекше назар аударуы қажеттігін нұсқағандығын, өйткені əлемдік экономика өсімінің баяулауы мен алдыңғы қатарлы орталық банктер жүргізіп отырған ақшакредиттік саясат жаңа қаржылық дағдарысқа алып келетіндігін меңзегенін жеткізді. Сарапшының пайымынша, дағдарыстық жағдай үш негізгі салада қалыптасуы ықтимал. Макроэкономикалық саладағы дағдарысты экономика өсімінің жедел кеміп келе жатқандығымен түсіндіруге болса, монетарлық салада ол құралдардың экономика өсіміне ықпалы əлеуетінің төмендеуімен байланысты. Ал үшінші жағ дайда қаржы қорларының өзінде көпіршіктер пайда болып, дағдарыстық жағдайды қалыптастыруы əбден мүмкін. Мұндай көпіршікті қауіпті жағдайлар АҚШ, Ұлыбритания жəне Германияның қор нарығын да көрініс тапқан. Бұлар

Шынында да, Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында атап өткендей, 2050 жылға дейін белгіленген басым қағидаттарды абыроймен орындаудың мүмкіндіктері елімізде жеткілікті. Бүгінде жергілікті өңірлердің нақты айқындалған бағдарламалармен, индустриялық жоспарлармен жұмыс істеп жатқаны соның нақты дəлелі болса керек. Елбасы табысты одан əрі еселеу жолында бəрімізді жұмыла еңбек етуге шақырып, əр мекемеде, ұйымда экономикаға пайдасын тигізетіндей жағдай жасалуы қажеттігін ерекше атап өтті. Осы ретте Президенттің əрбір өнеркəсіп кəсіпорнымен өндірісті жаңғыртуға жəне электр жүйесін үнемдеуге бағытталған іс-шараларды жүйелі жүргізу жөніндегі талабы көкейге қонады. Бізде электр энергиясы тым арзан. Сондықтан өнеркəсіп орындары үнемдеу туралы ойланулары

Мїмкіндіктер жеткілікті

керек деген міндеттер қоя келіп, кей кəсіпорындардың озық технологияларды қолданбайтынын сынға алды. Мемлекет басшысы

сондай-ақ, Қазақстанның əлемнің ең өркендеген 30 елдің қатарына қосылуы үшін мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін ұсынып, министрліктер мен жергілікті атқарушы органдарға өздеріне тиесілі тапсырмаларды үлкен жауапкершілікпен атқаруды көлденең тартты. Жасыратыны жоқ, жап-жақсы бағдарламалар қабылданғанымен, кейде ақырына дейін ұқсата алмай жатамыз. Индустрияландырудың бірінші бесжылдығы шеңберінде пайдалануға берілген кəсіпорындар арасында əлі күнге дейін толық қуатында жұмыс істемейтіндері жоқ деп кесіп айту қиын. Облыс орталығын жылумен қамтамасыз етіп отырған «Петропавл жылу жүйелері» ЖШС өндіріске энергия үнемдегіш

технология енгізу жəне энергиялық жағынан тиімді жабдықтарды пайдалану бағытындағы істəжірибесі аз емес. Энергия үнемдеу бағдарламасын жүзеге асыру арқылы жылу энергиясындағы ысырап пен жабдықтардың тозуын азайту мəселелері кешенді түрде шешіліп келеді. Нəтижесінде электр энергиясының тиімділігі жылына 10444 Гкалға артты. Былтырдан бері жылу құбырларын көбікполиуретан оқшаулағышымен орауды іске асырып келеміз. Бұл материалды пайдалану мерзімі – 30 жыл. Сонда жылына 4000 Гкал. жылу үнемдеуге болады. «Grundfos» жəне «Danfoss» фирмаларының қондырғыларын орнату арқылы электр энергиясының шығынын төмендету мүмкіндігіне ие болдық. Былтыр кəсіпорын нысандарына

Елбасы кґрегендігі Ќалыптасќан ырєаќты тґмендетпейміз

Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың Үкіметтің кеңейтілген отырысында сөйлеген сөзін теледидардан тыңдап, көріп отырып, қатты тебірендім. Елбасы көрегендігін, кемел ойлау мен келешекті болжауда теңдессіз екендігін тағы да танытты. «Қазақстан-2030» Стратегиясында Президентіміз: «Біз қайда бара жатырмыз? Қазақстан 2050 жылға қарай əлемнің ең дамыған отыз елінің қатарында болуға тиіс. Дамушы елдер арасында осы клубтағы орынға бəсекелестік қатал болмақ. Күн астындағы орын тек ең мықтыларға арналғанын нақты сезіне отырып, ұлтымыз жаһандық экономикалық тайталасқа дайын болуға тиіс», деген еді. Күні кешегі кеңейтілген отырыста алға қойған міндеттері, мемлекеттік басқару жүйелеріне жасаған батыл өзгерістері, тиісті буындарға, оның ішінде

Үкіметке, жаңғыртылған министрліктер мен жергілікті əкімдіктерге берген нақты да жанжақты тапсырмалары осынау Стратегиядан жəне дəл бүгінгі уақыт пен Заман талаптарынан туындағаны айқын. Елбасының бұл жолғы əрекеті де Тəуелсіздігімізді баянды етудің қамы деп білеміз. Əлемдегі жəне ТМД кеңіс тігіндегі алуан түрлі құбылыстарды, дүниежүзілік дағдарыс қауіптерін ескере отырып, Мəңгілік Ел болуға ұмтылған Қазақстанымыздың экономикалық-əлеуметтік жағынан дамуындағы жүйелілікті жемісті жалғастырудың жəне береке басы бірлік пен ырыс алды ынтымақты, тұрақтылық тұғыры татулықты мəңгілік сақтаудың жолы бұл! Сондықтан да Елбасымыздың жан-жақты ойлап, жедел қадамдар жасап, басқарудың кейбір буындарында орын алып отырған олқылықтарды да орынды санап, оларды түзетудің жолдарын айқындауы баршамыздың болашаққа деген сенімімізді бұрынғыдан бетер бекітіп, нығайта түсті. «Қанаттанып, серпіліп, сергектеніп қалдық» деседі ұлыстың ұйытқысы атанған Оңтүстіктің ардагерлері, зиялылары, іскерлері, ғалымдары. Жеңісбек МƏУЛЕНҚҰЛОВ, Оңтүстік Қазақстан облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы, экономика ғылымдарының кандидаты.

ШЫМКЕНТ.

Елбасы Н.Ə.Назарбаев 6 тамыз күнгі Үкіметтің кеңейтілген мəжілісінде экономика мен əлеуметтік салалардағы өзекті мəселелерді талқылай келіп, «Əр мекеменің дұрыс жұмыс істеуі, өз міндетін орындауы – осының барлығы мемлекеттің, Үкімет мүшелерінің алдында тұрған міндет болуы керек», деген тұжырым жасады. Бұл бү гініміз бен болашағымыздың қарапайым да маңызды қағидасы. Мұны біздің құрылғанына 72 жылға аяқ басқан, 1613 адамдық ұжымымыздың қастерлі парызы деп білемін. Президенттің Үкімет алдына бағдаршамдық 7 тапсырма беруі қазіргі қалыптасқан күрделі жағдайды аңғартып қана қоймай, ісіміздің нақтылығын көздейді. Бұл орайда мен Елбасының экспортты əртараптандыру үшін қажетті маңызды бағыт ретінде көлік маршруттарын дамытуды атағанын құптаймын. Көлік инфрақұрылымы

мен логистикасы экономиканың күретамыры болғандықтан біздің ұжым елімізде қалыптасқан ырғақты төмендетпеуге тырысады. Зауыт теміржол локомотивтерін жөндеу, техникалық қызмет көрсету арқылы олардың пайдалану мерзімін 20

экономиканың көптеген секторларына өзінің теріс салдарларын алып келуі ғажап еместігімен бөліскен Л.Мұ запа рова сарапшылардың бол жамына сүйене отырып, АҚШ пен Еуропа одағында қалыптасатын жағдай əлемдік қаржы нарығында қиындықтар туғызарын, дағдарыс ең алдымен қордағы активтерге əсер етуден басталып, дамыған елдер мем ле кеттік қаржысына нұқсан келтіруі мүмкіндігін ерекше атады. Еңбек нарығында білікті жұмысшы мамандары жетіспеуде екендігін алға тартқан Стратегиялық зерттеулер институты Экономикалық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі Бэла Сырлыбаева Еуропада дуальды білім беру жүйесі дамығандығын алға тартты. Германияда білім алудың тек 20-30 пайызы оқу ғимаратында өткізілсе, қалған кездері білім алушылар өндіріс орындарында біліктілігін арттырады. Оқу орнын бітіріп шыққандарды жұмысқа орналастыру да қиынға соқпайды екен, оның көлемі 90 пайызға жететіні аталмай қалмады. – Олай болса, – деді сөзін сабақтай түскен Б.Сырлыбаева, бұл тəжірибені Қазақстан жағдайында кеңінен енгізіп, жұмысшы мамандығы

тұтыну мөлшерін есептегіш 67 құрылғы жəне жылудың таралуын көрсететін 260 аспап орнатылды. 736 ұялы байланыс адаптері жұмыс істеп тұр. 15 жылу тарату нысанына диспетчерлік басқарудың автоматтандырылған жүйесі қойылды. Жоспарлы инвестициялық бағдарлама мен несие қаржысын тиімді жұмсаудың арқасында жылдық жылу өндіру қуаттылығы 238000 Гкал.-ға жеткізілді. Үкіметтің кеңейтілген мəжілісінде Елбасы атап өткендей, кез келген қызметтің тиімділігі мен табыстылығы əркімнің өз қолында. «Қазақстан-2050» Стратегиясында белгіленген мақсаттарды жүзеге асыруға үлес қосу бұлжымас борыш болып қала берері анық. Қуандық КЕҢЕСБАЕВ, «Петропавл жылу жүйелері» ЖШС бас директоры.

Солтүстік Қазақстан облысы.

жылға ұзартуды игеріп отыр. Қазақстандық үлесті ұлғайту мақсатында 2000-нан астам қосалқы бөлшектер мен жабдықтарды өзіміз өндіруді игердік. Биылғы бес айда 30 локомотивті бастан-аяқ қайта жөндеп шықтық. Ал, локомотив жабдықтары мен тетіктерін, доңғалақ жұптарын жөндеуде жоспарлы межеден озық болдық. Осы мерзімде 2554 миллиард теңгенің өнімдерін тұтынушыларға ұсына білдік. Кəсіпорын «СТ РК ИСО 9001-2001» жəне «СТ-КZ» сапа менеджменті сертификатымен жұмыс істейді. Президент қолға алынған шаралардың барлығы тəуелсіз еліміздің гүлденіп, қуаттануына бағытталғандығын шегелеп айтты. Сондықтан, республикамыздың əрбір аз амат ы си яқты біз дің көпұлтты ұжымымыз екпінді еңбегі арқылы ертеңімізді еңселендіруге белсенділікпен үлес қосатынына сендіргім келеді. Қуаныш МҰХАНЖАРОВ, Атбасар электровоз жөндеу зауытының бас инженері.

Ақмола облысы, Атбасар ауданы.

беделін арттыру бағытында тер төгу қажет. Өйткені, олардың жалақысы жоғары болып, инженер дəрежесіне дейін өсуге де мүмкіндік молаймақ. Еуразиялық интеграцияны қаперге ала отырып, ауыл шаруашылығын дамыту да үлкен маңызға ие. Жақын сауда əріптестеріміз саналатын Ресей мен Беларусь елдеріне қарағанда, Кеден одағының азықтүлік нарығында еліміздің үлесі 4 пайыздан төмен. Ал одақта ауыл шаруашылығы өнімдерін шығаруда алдыңғы қатарда келе жатқан ел Беларусь саналады. Жер аумағы үлкен болмаса да бұл ел ауыл шаруашылығы өнімдерін шығаруда кеңестік дəуірден бері айтарлықтай табыстарға қол жеткізіп, өз ауыл шаруашылығы өнімдерін Ресей мен Қазақстан нарығына шығарып келеді. Бұл тұрғыдан келгенде Қазақстанның əлеуеті əлдеқайда жоғары, алайда бөлініп жатқан қаржы тиімді пайдаланбауда. Еліміздегі аумақтарға бидай жəне өзге де дақылдар көптеп егіліп, мал шаруашылығы дамымай отыр. Тамақ өндірісі жолға қойылмай отырғандығы да сондықтан. Брендті өнімдер шығаруға əлеуетіміз жетеді, деп қорытты сөзін шешен.

Халыќ їшін жасалєан реформа Тамыз айының басын да Елбасы Н.На зарбаев мемлекеттік басқару жүйесінің ха лыққа тиімділігін арттыру жəне «Қазақстан-2050» Стратегиясын іс жүзіне асы ру мақсатында «ҚР мем лекеттік басқару жү йесінің реформасы туралы» Жарлыққа қол қойды. Бұл туралы Үкіметтің кеңейтілген оты рысында мəлім етілді. Осы отырыста Нұр сұлтан Əбішұлы ең негізгі мəселе – экономиканы өркендетуді жолға қою керектігіне тоқталды. Сондай-ақ, кеңес барысында мемлекеттік бағдарламаларды дамытуды жүзеге асыру; жеке бастамашылықты дамыту; қаржы секторы; өңірлік саясат; кəсіптік білім беру жүйесі мамандарын дайындау; мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін құру мəселелеріне ерекше назар аударылды. Сонымен бірге, «көлеңкелі экономикамен» күресті күшейту, өндірісті жаңғырту, электр энергиясын үнемдеу, оралмандардың жағдайын жақсарту, шағын жəне орта бизнеске қолдау көрсету мəселелерін баса айтты. Президент Н.Назарбаев өзінің қорытынды сөзінде əлемнің 30 дамыған елінің қатарына қосылу, халықтың əлеуметтік жағдайын төмендетпеу, əр мекеменің дұрыс жұмыс істеуі туралы айта келе, Үкіметтің алдына 7 бағыттан тұратын жаңа міндеттер қойды. Олар Еуразиялық экономикалық одаққа жəне Бүкілəлемдік сауда ұйымына кіруге дайындалу; экономиканы əртараптандыру; қызмет көрсетудің бəсекеге қабілеттілігін арттыру; мемлекеттің экономикаға қатысуын қысқарту; «Халықтық ІРО» мен жекешелендірудің екінші толқынын жүргізу; жоғары оқу орындарындағы білім сапасы мен түлектердің жұмысқа орналасуы; кəсіби білім беру жүйесінде мамандарды дайындаудың құрылымы мен сапасы туралы болды. Отырыстағы ең көкейкесті мəселе – мемлекеттік басқарудың тиімді жүйесін құруға арналды. Мемлекет басшысы соңғы 10 жылда мемлекеттік қызметкерлердің 8,5 мың адамға артып, 90 мыңдық көрсеткіштен асып кеткенін айтты. Сонымен бірге, Үкіметті ықшам түрде құру, мемлекеттік аппараттың жұмыс тиімділігін жəне оперативтілігін арттыру қажеттілігіне тоқтала келе нəтижесіз жиналыстардың өте көп өтетіндігіне сын айтты. Оларды күрт азайтуға тапсырма берді. Отырыс, жиын өткізудің нақты күнтізбесін жасауды барлық жергілікті билік органдарына жүктеді. Бұдан кейін Президент «шенеуніктік аппаратты» сынға алды. Бос сөз бен қағазбастылыққа жол бермеуді тапсырды. «Əрбір жетекші өзінің аппаратын жетілдіруді ойлауы керек», деді Елбасы. Бұған дейін Қазақстан Үкіметінің құрамында 17 министрлік, 9 агенттік, 54 комитет, 272 департамент болса, Президент Жарлығынан кейін 12 министрлік, 30 комитет қалды. «Қазіргі уақытта мемлекетті басқарудың тиімді жүйесін құру талап етіледі, жинақы Үкімет қажет. Бізге қажеттіден артық шенеунікті отырғызудың еш қажеті жоқ», деп түсіндірді Елбасы өз шешімін. Қорыта айтқанда, бұл реформа халық үшін жасалған реформа болды. Ержан ҚҰТТЫБАЕВ, Шығыс Қазақстан облыстық мəслихатының депутаты.


4  Кəсібің – нəсібің

Қазақтың қазыналы асы. Дастарқанның сəні. Ағза мен асқазанның мың да бір нəрі. Шұбат. Шұбат ішкен жанның көңілі дəйім шуақ. Құдайға шүкір, ана бір жылдардағыдай емес, əсіресе, Алматыда, қаланың айнала төңірегінде шұбат ішем деген адамға осынау сусын, алдынан жарқылдаған жеңгесіндей шыға келеді. Астанада, Талдықорғанда, Қарағанды мен Ақтауда, басқа да біраз жерлерде солай көрінеді. Иə, аса бір ғанибет жағдай десек те, əрине, бұл аспаннан түсіп жатқан жоқ. Осы бір қыдыр дарып, бақ қонған аруақты ата кəсіпті ардақтай зерделеп, алға дамытқан атпал азаматтардың ұзақ жылдар бойы тынымсыз еткен еңбек, төккен терінің жемісі.

ШҰБАТ ПЕН ШУАҚ

немесе Сарытауқұм серенадасы

шұбат-сүтімен бағып-қағып жеткізген екен. Артылғанын сатады. Күнкөріс те, жанбағыс та, азық та, ақша да – түйе. Сөйтіп, Сыдықтың да көзін ашып көргені түйе болды. Ана бір аумалы-төкпелі қиын кезеңде, 1990 жылы 84-тегі Əбу ақсақал əулетін бастап атбасын атамекенге бұрады. «Ау, алжыған шал, қаңғырып қайда барасың, не берекет табасың, ол жақта күтіп отырған қай ағайын-туғаның бар?» дегендерге қарамайды. Пір Бекеттің белінен тараған алтыншы ұрпағы еді. Бір білгені болған шығар. Алатау бөктеріндегі Шамалғанға тұрақтап тоқтайды. Бірақ, алда қиын күндер басталады. Салмақ 25-тегі тепсе темір үзер Сыдықтың иығына түседі. Əйткенмен, оның да автожол техникумын бітірген слесарь, техникмеханик мамандықтары қиын шақта кəдеге жарамай қалады. Жұмыс орны қысқарады. Шиеттей бала-шаға, кəрі əке-шешені асыраудың қамымен не істерге білмей абыржулы күй кешеді. Қол қусырып қарап отыруға болмайтын еді. Ақыры, бір шешімге келіп, базар жағалап, келіншегі Шəрипа екеулеп мəнті сатудан бастады. Таңғы 4-тен тұрып дамыл таппайды. Ол кезде үлкен кəсіпкер боламыз деп ойламайды. Тек күнкөрістің қамы. Балалар тарықпасын, қарт əкенің көңіліне қаяу түспесін дейді. Қайткенде де нəпақасыз қалмады. Сөйтіп жүргенде ақша ауысты. Тəуелсіз еліміздің төл теңгесі шықты. Бір мəнтіңіздің бағасы 1000 сомға шарықтады. Сом өмір сүрген соңғы күнде Шəрипа мен Сыдық 1 миллион сомға мəнті сатып, айды аспаннан бірақ шығарды. Сол ақшаны əйтіп-бүйтіп айырбастап алғанда сол кездің бағамымен 1500 долларға жетті. Осылайша Сыдықтың үйіне табыс төл теңгемізбен бірге кірді. Төл теңге құт əкелді. Ендігі қауқары қарымдана түсіп, «Алатау» базарынан темір жайма үстелдің бір метр аумағын жалға алды. Жаяу-жалпылап жүріп сататын мəнтіні қойып, халық тұтынатын, күнделікті сұраныс тауарларының саудасын қыздырды. Қарын тойып, иін бүтінделді. Алдында бұзаулы сиыр алған. Балалар аққа жарыды. Тек əкесі ондай ағарғанға үйрене алмай, шұбатты аңсады. Жатса-тұрса осы бір түйткіл Сыдыққа да тыншу бермеген. Қарақалпақстандағы ағайынмен бірге қоныс аударған Əбіш деген əулие кісі бар еді. 30-дай түйесімен, 50 шақты қойымен қопарыла көшіп келген, ауқаты нық адам. Сол кісіден əкесі үшін боталы түйе сатып алды. Екі жыл сауып ішті. Əкенің де көңілі жай. Белгілі жазушы ағамыз Смағұл Елубай Сыдықтың осы тұстағы толғақ-кешулерін былайша толғайды: «Аядай 6 сотықпен қанатыңды жая алмайсың. Шұбат шаруашылығын осы аймақта жолға қойсам деген арманын Іле ауданының əкімі Н.Логутовқа айтады. Ол Сыдықты қызу қолдап Күрті ауылдық аумағының Сарытауқұм жағынан жер бөліп берді. Сөйтіп, Сыдықтың кəсіпкерлік жолы басталды. Бұның бəрі айтуға

2014 жыл

Т

жеңіл. Іс жүзінде қыруар жұмыс. Нарық заңы қатал. Болмай жатып бордай тозып кетуің мүмкін. Сыдық қиналды. Сол күндері түсіне Елбасы кіріп: «Бастаған ісің алға бассын», деп батасын береді. Сыдық бұл түсіне үлкен мəн берді. Бейне бір Елбасымен өңінде кездескендей мəз. Жақсылыққа жорыды. Құдайдан қолдау күтті. Сол қолдау көп ұзамай келді. Сыдықтың айдалада ашқан түйе фермасына шаруашылықтарды аралап шыққан облыс əкімі атбасын бұрды. Елбасының түсінде берген батасын фермада қол жайып тұрып Серік Əбікенұлы Үмбетов өңінде берді. Содан Сыдықтың ісі оңға баса берді». 50 мың долларлық алғашқы несиені 7 жылға 19 пайызбен «ЦентрКредит» банкінен алды. Сарытауқұм құмынан 10 жылға деп жалға алынған 12 мың гектар жеріндегі түйесі, Алла қолдап, 3-4 жылда 700 басқа жетті. Соның ішінде 80 боталы аруананы Жетісай мен Шардарадан іріктеп əкеліп еді. Əуелі 2000 жылдардың басында тек өз отбасы, бала-шағасы, балдызымен бес-ақ адам жұмыс істеген болатын. Малдың басында, құмның бетінде, желдің өтінде жертөледе тұрды. Көп бейнет, машақатты да бастан кешірді. Малды қамыспен қалқалаған сым қоршауларда ұстады. Соның бəрі қайырымен болды. Қазір бүкіл малы жайлы, сайлы 20 қорада бағылады. Түйе басын көбейту бағытынан əсте жаңылмады. Өзін қолдаған «ЦентрКредит» банкінен 17,5 пайызбен тағы несиеленіп, «Агромеркур» шаруашылығының 1800 түйесін тік көтеріп сатып алуы жігіттің жігіті-ақ баратын батыл қадам екенін жұрт та мойындады. Тəулігіне бес тонна шұбат ашытатын израильдық зау ытты саңғыратып құм ортасындағы Ақшиде орнатуы да осы тұс. Бұған ырза болған Серік Үмбетов бұрынғы жер көлемін 25 мың гектарға жеткізіп беріп, үлкен көмек жасады. Талдықорғанда, Өтеген батыр кенті мен Қаскелеңде шұбатханалар ашқызып, кəсіпкердің тынысын кеңейтті. Бір түйеге бір жылда 10 га. жайылым қажеттігін пайымдаған облыс əкімі бұл істің Жетісу жеріндегі əлеует-келешегін парасаттылықпен болжалдай білуі де бір ғанибет-тін. 2009 жылы осындай саясатты насихаттау үшін де «Дəулет-Бекеттің» негізінде облыстық семинар өткізілді. Ал келесі жылдан бастап сатылған шұбаттың əрбір литріне 55 теңгеден субсидия берілетін болды. Шошқа мен құс етіне бұрыннан бар осындай құрмет түйе мен бие сүтіне сөйтіп тұңғыш рет көрсетілген еді. Сыдықтың осындай Сарытауқұм серенадасының ең ғажап қайырымы 2011 жылы Асы жайлауында Елбасымен дидарласуы болды. Сонда көрмеге түйелерін апарған. Нұрсұлтан Əбішұлы түйе шаруашылығы туралы едəуір əңгімелесіп, көптеген сұрақтар қойды. Осыларға мүдірмей жүйрік жауап берген биязы жігіттің

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан».

Жиделі Байсынды жайлаған, түлікті мыңдап айдаған Тоқтарбайдай түйелі байларды түсімізде ғана көріп, ертегі-жырлардан ғана оқушы едік. Солар енді қасымызда жүріпті. Тəуелсіздігіміздің арқасында дейікші, еңбек еткеннің бағын жандырар базарлы қоғамда қазақтың дəстүрлі шүлен ырыс-берекесімен көзайым болып қайта жолыққандаймыз. Көнеден тартқан текті тамыр суалмаған екен, ата кəсіптің асыл сүйегі үзілмеген екен. Осы ғанибеттің ғажабын біз Алматы іргесіндегі «Дəулет-Бекет» түйе шаруашылығының миятты мысалынан көріп сүйсіндік. Бүгін гінің түйелі мырзасы, асық ішіндегі ақсүйек құлжасы – сыпайы бітімді, сырбаз мінезді, сұлу жанды азамат Сыдық Əбуұлы Дəулетов болып шықты. Нарықтың сонау бір жан бағу мұң боп қалған қиын жылдарында кəсіпті бір түйеден бастаған шаруагер жігіт біртіндеп шұбаттың арналы бұлағын шалқыта ағызып, ел игілігіне айналдыра біліпті. Əуелдегі шағын шаруа қожалығын іргелі заманауи шаруашылық дəрежесіне көтеріп, түйе басын төрт жарым мыңға жеткізді. Бүгінгі таңда тəулік сайын 5 тоннаға дейін шұбат өндіріп, оның Алматы өңірінен бөлек Астана, Қарағанды, Ақтау қалаларына шығарылып сатылуын қамтамасыз етуде. Сыдықтың шұбаты бір Алматының өзінде ғана 168 сауда нүктесіне түсірілетінін ескерсек, оның қанша дастарқанның сəнін келтіретінін, қанша жанға шипалы нəр болатынын, күнделікті қанша халықтың алғыс-рахметіне бөленетінін көз алдыңызға елестете бергейсіз. «Дəулет-Бекеттің» шұбаты бұл күндері айтулы брендке айналған. Ел аузындағы мақтаулы таңсық асыңыз осы. Шаруашылық басшысының күшімен Ақши ауылында зауыт ашылып, онда израильдық технология іске қосылып, нəрлі сусын əртүрлі көлемдегі бөтелкелерге құйылып, шұбаттың сақталу мерзімі 60 тəулікке дейін жеткізілді. Шаруашылықта тəптəуір еңбекақымен нақты 70 адам жұмыс істейді десек те, осы істің айналасында жанама түрде 200ден астам адам отбасыларын бағып, нəпақаларын айырып отырғанын ескермеске тағы болмас. Қазір түйе өсіріп, күллі Қазақстанға танымал болып отырған шұбат өндіруші «Дəулет-Бекет» шаруашылығының қысқа қайырым сипаттамасы осындай. Ал осы кəсіп пен нəсіптің иесі Сыдық Əбуұлы бұл жетістікке қалай жетті, осынау асқаралы биік шыңды қалай бағындырды десек, онда əңгімені əріден əдіптеуге тура келеді. Аталары ашаршылық жылдарында Ақтөбе жағынан ауып, Түрікменстанның Бесқаласын паналап орнығыпты. Əкесі Əбудің 60-қа келгенде көрген кенжесі осы Сыдықты, бір ғажабы, анасы ауладағы түйеқорада босаныпты. Үйде тууға ұялған ба, əлде, дұрысы, ырым еткен болар. Кіндігін əкесі кесіпті. Орап алып түйенің жабуына жатқызыпты. Есік алдындағы алты сотық жерінде қысы-жазы 4-5 түйе ұстайды. Екі ұл, төрт қыз – балаларын сол түйелердің

13 тамыз

ЛІК І Ш Р І

www.egemen.kz

жасап жатқан тірлігі мен ой-мақсатының ізгілікті ірілігіне алғыс-разылығын білдіріп, тиісті нұсқау да бермей қалған жоқ. Көп ұзамай облысқа шақырылып, «Даму» қоры арқылы 2 миллион 50 мың доллар несиенің өсім мөлшерлемесі 17,5 пайыздан 4,7 пайызға түсіріліп берілді. Бұл енді тікелей Нұрағаңның шарапаты екенін жүрегі сезді. Қуанды. Көкірегіне саулап нұр құйылғандай болды. Ырыс-құты молая берді, əр бастаған ісі оңынан бола берді. Анасы кішкентай кезінде «Шынтайлағым, Шынтөрем» деп еркелетуші еді. Мектептегі оқушы кезінде əр жазғы каникулын түйе бағып өткізуші еді. Көзі жəудіреген бота, тайлақтарын жақсы көретін. Əкесі жарықтық: «Мал иесінің көзінен нəр алады» деуші еді. Мұның көзіндегі қуаныш нұрын аруана түйелері де көрді ме, соңғы жылдары төл өрбітуі ұлғайды. Өткен жылы 500, биыл 700 бота алды. Жыл сайын 300 басын етке өткізгеннен бөлек, табындағы түйе саны төрт жарым мыңнан асып жығылды. Қазір тəулігіне 4500 литр түйе сүтін сауады. Сыдықтың шұбатының даңқы күллі Қазақстанға жайылып, дабысы шетелге де жетіпті. Соның бір-екі айғағы мынадай. Сыдықтың шұбатына Ресейден қызығушылық танытылған. Құлпынай мен өрік қосылған шұбат йогуртының үлгілерін ұнатқан Мəскеудің «Эксклюзив» сауда үйі «Рустренд» фирмасы арқылы өнімнің 2 тонна алғашқы партиясын осы жақында ғана арнайы тапсырыспен алдыртты. Бұған жалғасқан тағы бір жағымды жаңалықты айтсақ, Қазақстанға сапарлап келген Дубай елінің ханзадасы төрт тəулік бойы «Дəулет-Бекеттің» аналық түйесін сауыншысымен қоса жалға алып, сүтін ішіп тұрған көрінеді. Əмірдің ұлының да алғыссияпаты ерекше болғанға ұқсайды, қаншама ғибратты ақыл-кеңес те айтыпты. Осыған қарап түйе түлігінің қасиетін қастерлей білген Сыдық Əбуұлы сияқты азаматтар тұрғанда қазақ шұбатының атағы əлемге жайылатын күн де алыс емес-ау деп үміт еткіміз келеді. Кəсіпті бастар шақта түсіне Пір Бекет бабасы кіріп, көк асасымен алқап, иман жолын нұсқап еді. Сыдық сонда баба басына зиярат етті, қажылық парызын атқарды. Ізгілікті істерге мойын бұрып, түйе шаруашылығы жөнінде еңбек жазып, ғылым кандидаты атанды. Өз ауқымындағы абыройлы азамат. Іле аудандық мəслихатының депутаты. Келелі кеңеске де кіреді, көкейкесті ой да толғайды. Балаларының да əке жолын жалғап жатқаны қуанарлық. Əріптестеріне айтары, арманы – қазақтың ұлан-байтақ өрісін түйеге толтырып, халқымызды астың асылы шұбатқа қандыру. «Қандай да бір кəсіптің шыңына шығыңдар» деген Елбасы тəмсілін талмай орындаған абзал азаматтың осындай ізгілікті ой-мақсатының жүзеге асуына біз де тілектеспіз. АЛМАТЫ.

 Көкейкесті Осыдан 4-5 жыл бұрын болу керек. Шымкенттегі Көркемсурет галереясында жергілікті кəсіпкерлер шығарған өнімдердің көрмесі ұйымдастырылды. Сонда біршама отандық өнеркəсіп өнімдерін көріп, марқайып қалғанбыз. Əсіресе, Түркістан қаласындағы «Фараб» комбинатының таза мақтадан жасаған түрлі гигиеналық жəне косметикалық бұйымдарын айтсаңызшы... Бір де бір шетелдік фирмалардың өнімдерінен кем емес. Сыртқы орамдары мен қораптары қандай! Қазіргі заман талаптарына сай əдемі əрі қолайлы, эстетикалық талғамның да жоғары екені бірден байқалады. Бұл бір. Екінші қуанғанымыз, Оңтүстік дегеніңіз мақтаның отаны ғой. Қаншама адамдардың, несібесіне айналған мақта дақылы жергілікті өнеркəсіптің кəдесіне жарап, өңделіп, нарыққа дайын өнім күйінде жөнелтіліп жатса, бұдан артық не керек! Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың талап етіп отырғаны да осы. Қайта өңдеу саласының кең қанат жаюына осылайша мүмкіндік беріледі. Қазақстанда, шүкір, жер де, байлық та жетеді. Соны тек шикізат күйінде емес, дайын өнім күйінде саудаласа халықтың əлеуметтік тұрмысы да жақсарады, өзгелерге тəуелділіктен арылып, экономиканың нығаюына жол ашылмақ...

«ҐЗ ЌАЗАНЫНДА ҐЗІ ЌАЙНАУ» НЕГЕ БАЙЛАНЫСТЫ?

Ал оңтүстіктің мақта зауыттары шаруаларды əуре-сарсаңға салып, өнімдерін қабылдамай, қабылдаса да бағасы көңілден шықпай, əркімді де уайым басып жүргені кеше ғана емес пе еді? Бұл уайым əлі де тарқаған жоқ. Өйткені, нарық заңының алдында трейдерлік компания да, мақта зауыттары да, шаруалар да дəрменсіз. Мақта стратегиялық өнім болса да, əлемдік сұраныс оңтүстіктің бейнеті басым, шығыны көп, аз-мұз шикізатына тіпті де зəру емес. Сондықтан да облыс басшылары алдағы үш жылда мақта егістігін екі еседей азайтып, орнына бау-бақша, жеміс-жидек өсіруді ұсынып отыр. Мақталыққа тек соры шығып кеткен, қайта қалпына келтіруге жарамайтын егістік жерлер ғана қалдырылмақ. Оның өзі де аз емес. 66 мың гектар. Дегенмен, көзін тапса, жолын білсе, мақта дегеніңіз байлықтың кені ғой. Бұған Шымкенттегі бір кезде атағы жер жарған «Восход» тігін фабрикасы мысал. Бүгінде қазіргі заманға сай, сұранысқа ие мақта өнімдерін кəдеге жаратып отырған кəсіпорынның бірі «Фараб» комбинаты. Оның жұмысының ерекшелігі сол – алдын ала келісім бойынша шаруалардан мақта шитін тікелей егістік басынан сатып алады да, оны қайнатып, пісіреді. Кептіріп, тазартады, сұрыптайды, өңдейді. Содан соң ең таза мақтадан косметикалық жəне гигиеналық бұйымдар жасауға кіріседі. Яғни, егістік даласында өсіп тұрған шит бірнеше өндірістік процестерден өтіп, көп ұзамай еліміздің дəріханаларында дайын өнім түрінде сатуға түсіп жатады... Ғажап емес пе! Міне, біз сол «ғажаппен» танысып жүрміз. О шеті мен бұ шетіне көз жете берместей кең аула. Мұнда асфальттанған аяқжолды да, əртүрлі өскіндермен əдемі көмкерілген гүлзарларды да көрмейсіз. Əзірге барлық қаржы өндірісті дамытуға, кəсіпшілікті өрістетуге ғана бағытталған. Комбинаттың бас инженері, осы кəсіпорын ашылғаннан бері істеп келе жатқан Ахмет Кəрімов бізге əр цехтың қызметі мен міндеттерін, əр құрылғының қалай алынып, қашан орнатылғаны, жұмыс ырғағы мен ерекшелігін мұқият түсіндіруде. Агрегаттардың тоқтаусыз гүрілінен даусы бірде естіліп, бірде естілмей кетеді. Сонда да маманның өз жұмысын жетік білетінін, өз кəсібіне толық берілгенін, өзін бұл кəсіпорынсыз елестете алмайтынын сезгендейсіз. Бұрын бұл жерде мақта қалдықтарынан медициналық мақта жасайтын зауыт болған екен. 2004 жылы кəсіпорын жекешелендіріліп, жаңа қожайындардың иелігіне көшкен. Содан бері көптеген өзгерістер қолға алынып, кəсіпорын шын мəнінде қайта түлеп шыға келді. Оңтүстік Кореядан, Жапониядан, Италиядан жəне басқа да шетелдерден өнім өңдейтін жаңа қондырғылар əкелінді. Қазіргі уақытта қалдықтар емес, тек қана 1-сортты мақта ғана пайдаланылады. Бір кезде мұнда 12-15 адам ғана жұмыс істесе, қазір жұмысшылар саны 110-ға жетіп отыр. Биылғы тағы бір жаңалық – құлақ ішін тазалайтын таяқшалар жасайтын станоктардың орнатылуы. Бұрын бұл таяқшалар Қытайдан əкелініп тұрған. Кейін бұл саланың арнайы станогы сатып алынып, пластикалық талшықтарды мақтадан өздері дайындап, бірыңғай мөлшерде кесіп беруді қолға алған. Біз кəсіпорынды аралау барысында көптеген жұмысшы қыз-жігіттермен əңгімелестік. Олардың басым көпшілігі кəсіпорын құрылғалы істеп келе жатқандар. Жұмыс тауып, отбасын асырап отырғандарына риза. Ақшалары əр айда уақтылы беріліп тұрады. Бұрын қосымша сыйақы алады екен. Қазір жоқ. «Жағдай көтермейді» дейді. Əйтеуір Жаңа жылда, Наурыз мерекесінде балаларға, 8-наурызда қыз-келіншектерге сыйлық жасалған. Басшысы да, қосшысы да, жұмысшысы да барға да, жоққа да шыдас беріп, қанағат тұтып, байыппен шешуді жөн көретін жандар сияқты көрінді бізге. Расы керек, «Фараб» комбинатының директоры Əбдірасыл Құрбаналиев бізді алғашында қабылдағысы келмеген. «Қазіргі уақытта жұмыс жөнді жүрмей жатыр, жазатын да, айтатын да ештеңе жоқ», – деп қашқақтатты. Үнінен əлдебір көңілсіздік сарыны байқалған. Неге біз тек кəсіпорынның жақсы

кезін ғана жазуға тиіспіз? Біздің мақсатымыз жақсысы болса, өзгелерге өнеге ету, қиындығы болса, бөлісіп көтеру емес пе? Өзіңізге маза бермеген ойларыңыз болса, ашып айтыңыз, жасырмаңыз. Газет мəселені шешіп бермесе де, жағдайды ашып көрсетіп, ой қозғай алады, пікір туғызады, жұртқа жария етеді. Сол арқылы, мүмкін, өзіңізге де, өзгеге де көмегіңіз тиюі ықтимал. Біздің уəжіміз қисындырақ шықты ма, əйтеуір, директор сұхбаттасуға келіскен. – Біз кəсіпорынды 2004 жылы алғанбыз. Содан бері тоқтаусыз жұмыс істеп келеміз, – дейді Ə.Құрбаналиев. – Бізде медициналық мақта, бинттердің бірнеше түрі, мақталық сүрткіш «дискілер», ылғалды салфеткалар, кенеп маталар, құлақ тазалағыш... барлығы 112 түрлі зат шығарамыз. Бұрын 96 еді, жыл сайын сұранысқа ие жаңа бұйымдарды қосып отырмыз. Дегенмен, қанша жерден сұранысқа сай жұмыс істеуге талпынғанымен, өз өнімдерін өткізу комбинат үшін жеңіл тимеуде. Директордың қабағындағы кірбіңнің бір сыры осында екен. Қазір отандық өнеркəсіп үшін алыпсатарлармен ашық бəсекеге түсу оңай болмай тұр. Өйткені, бүгінде рынокты көршілес Өзбекстаннан əкелінетін арзан мақта жаулап алған. Əсіресе, кешегі девальвациядан кейін жергілікті мақтаның бағасы тіпті көтеріліп кеткен. Ал, комбинат негізінен жергілікті мақташылармен келісімшартқа тұрып, бірлесіп жұмыс істейді. «Біз мақтаны егістік алқабынан əкеліп, шитінен ажыратамыз, тазалаймыз, жуамыз, жеті сағат бойы оны қайнатамыз. Барлық қоспаларын қосып, өз дəрежесіне сай, мемлекеттік стандарт деңгейіне жеткіземіз, – дейді Əбдірасыл. – Ал Өзбекстаннан дайын өнім əкеліп сата салатындарға əлдеқайда тиімді. Өйткені, олар біздің атқарған жұмыстарымыздың біреуін де істемейді. Отандық тауар өндірушілер осылайша шаң қауып қалудамыз. Өз еліміздің өндірісі болмаса, тек алыпсатарлықпен күнелтіп қай жерге дейін барамыз? Сондықтан осы бастан өндіріс орындарын көбейтіп, аяққа тұрып алмасақ, ертең бұдан да қиын болады». Иə, қиын-ақ. Нарық заңы қатал. Дегенмен, бұдан шығудың жолы бар ма? Кəсіпорын басшысының ұсынысы қандай? Бұл сұрақтардың жауабы Əбдірасылдың ішінде көптен пісіп, жетілген екен. Оның айтуынша, отандық өнеркəсіпті дамыту үшін көп қамқорлықтың да қажеті жоқ. Тек мемлекеттік тапсырысты отандық өнеркəсіпке қарай бұру керек. Бірінші кезекте олардың əлеуеттік жағдайы, мүмкіндігі ескерілуі тиіс. Міне, «Фараб» комбинаты медициналық бұйымдар шығарумен талай жылдан бері айналысып келеді. Оның өнімдері шетелдік заттардан бір кемдігі жоқ. Соған қарамастан осы уақытқа дейін бірде-бір рет еліміздің Денсаулық сақтау министрлігі тарпынан жарияланған мемлекеттік сатып алулар конкурсында жеңіске жетіп көрмепті. Неге? Мүмкін конкурста сіздерден де күшті компания жеңіске жеткен шығар? Қайдан! Бұл комбинат алғашқы кезде еліміз бойынша медициналық заттар шығарумен айналысатын бірегей кəсіпорын болған. Кейін ғана бəсекелес фирмалар пайда бола бастаған. Əбдірасылдың айтуынша, комбинат тендерге бұрын ұдайы қатысып келген. – Енді шынымды айтсам, соңғы кезде сол тендеріңізге бармайтын да болдым. Оған итəуре болып қатысасыз, жүгіресіз. Бəрібір ештеңе өнбейтін болған соң шаршап қойғанмын. – Сонда мұны кім шешеді? – Қалалық денсаулық сақтау басқармасы шешеді. Алайда, ондағылар мұны Астанаға сілтеп отыр. Таусылмайтын футбол ойыны ғой... Ал өнімдерін қалай, қайда өткізеді екен? Бұл сұраққа қатысты директор менеджерлік жұмыстың жолға қойылғанын айтты. Комбинаттың шығаратын өнімдері бүгінде бүкіл Қазақстанға тарайды. Астана, Алматы, Орал, Атырау, Ақтау, Қызылжар... Қай жақтан тапсырыс түседі, сол жаққа өздері көлікпен жеткізіп береді. Біз барған кезде тапсырыс Солтүстік Қазақстан облысынан келіп, директор сол арада өз адамдарына тиісті тапсырмалар жүктеп те үлгерді. Біздің бір байқағанымыз, əзірге комбинат өз қазанында өзі қайнап, жанына батар «жарасы» болса, өзі ғана көтеріп, күнелтіп келеді. Директор «Фараб» комбинаты тəрізді орта өнеркəсіп орындарын дамытудың үш жолы бар деп біледі. Біріншісі – олардың мемлекеттік сатып алу конкурстарына қатысқанда басымдығын қамтамасыз ету. Екіншісі – девальвацияның ауыр зардаптарын азайту үшін алынған несие төлемін бұрынғы бағамман қайтаруға мүмкіндік берілсе. Үшіншісі – өндіріс саласын дамытуға бөлінетін мемлекеттік субсидия жалпылама бөлінбей, бұл салада белгілі бір нəтижеге қол жеткізген компанияларға аты аталып, түсі түстеліп берілсе, дейді. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен кəсіпкерлік қызметті тексеруге бір жылға дейін мораторий жариялануы еліміздегі шағын жəне орта бизнесті дамытуға деген үлкен жанашырлықтан, əкелік қамқорлықтан туып отырған шара, – дейді ол. – Тексеруге құмарлар аяқтарын тартатын болды. Дегенмен, біздің комбинат сияқты, «өз қазанында өзі қайнаған» кəсіпорындар, қиналысы басым кəсіпкерлер аз емес. Шешімін күткен мəселелер көп. Суханберді ОРАЗАЛЫҰЛЫ.

ШЫМКЕНТ.


13 тамыз

АР ДЫР Н А П Ғ ТОЛ ҚЫРЫ ТА

2014 жыл Қазіргі уақытта ғарыш қызметі инновациялық технологиялардың тұрақты дамуының қайнар көзі жəне ол мемлекеттің даму деңгейін айқын көрсетеді. Сондықтан да «Қазақстан-2050» Стратегиясында Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаев: «2030 жылға қарай Қазақстан ғарыш қызметтерінің əлемдік нарығындағы өз тауашасын кеңейтіп, басталған бірқатар жобаларды қисынды аяқтауға дейін жеткізуге тиіс», деп атап көрсетті. Сейітсұлтан ƏЙІМБЕТОВ,

Парламент Мəжілісінің Экономикалық реформа жəне өңірлік даму комитетінің төрағасы.

Осындай межелі мақсатты іске асыру үшін бізде жеткілікті техникалық, адами, қаржылай ресурстар мен ғарыш инфрақұрылымы бар. Бізде əлемдегі ең тиімді əрі функционалды ғарыш айлағы бар. Сондай-ақ, жетілген заңнамалық база, қазіргі заманғы жəне озық жер үсті инфрақұрылымы, байланыс жəне хабар тарату ұлттық спутниктердің орбиталық тобы мен Жерді қашықтықтан зондтаудың ғарыштық жүйесі қалыптасқан. Біліктілігі жоғары кадр əлеуетіне ие дербес уəкілетті орган бар. Əлемнің тек 30 елінде ғана осындай мемлекеттік ұйым қызмет істейді. Ғарыш агенттігін Халық Қаһарманы, əйгілі ғарышкер, техника ғылымдарының докторы, авиация генерал-лейтенанты Талғат Мұсабаев басқарады. Ең бастысы, тəуелсіздіктің алғашқы күнінен бастап ғарыштық бастамаларға Мемлекет басшысы қолдау көрсетіп келеді. Ал Қазақстан Ұлттық ғарыш агенттігінің мəліметіне сүйенсек, биыл еліміздің тарихында алғашқы рет екі ғарыш аппараты ұшырылды. Оның бірі – байланыс аппараты, екіншісі – жоғары шешімдегі Жерді қашықтықтан зондтау аппараты. Біз үшін бұл – ауқымды жеңіс жəне отандық ғарыш саласын қалыптастыруға үлкен қадам. Əлем экономикасындағы көптеген өндіріс салалары мен қызметтері ғарыш қызметінің дамуымен тікелей байланысты. Мысалы, жаһандық телефония, Интернет желісіне қол жеткізетін спутник жүйелері, тікелей сандық теле жəне радиохабар тарату қызметі ғарыш техникасын пайдаланады. Қазақстан үшін ғарыш қызметінің геосаяси, экономикалық жəне ғылымитехникалық маңызы зор. Агенттік төрағасы Талғат Мұсабаевтың айтуынша, Қазғарыш 15 елмен, атап айтқанда, Ресей Федерациясы, Украина, Израиль, Француз Республикасы, Қытай Халық Республикасы, Үндістан, Жапония, Германия, Корея Республикасы, Біріккен Араб Əмірліктері, Сауд Арабиясы Корольдігі, Таиланд Корольдігі, Ұлыбритания, Швеция, Нидерланд Корольдігімен ынтымақтастық орнатқан. Алдағы уақытта халықаралық байланысты одан əрі дамыту бағытында жұмыстар жүргізіліп жатқан көрінеді. Осындай нəтижелі көрсеткіштерге қарамастан, отандық ғарыш саласының өзекті мəселелері де бар. Айталық, біріншіден, Қазақстан ғарыш саласын инвестициялап, оның дамуына ресурс салып жатқан мемлекеттердің қатарына кіреді. «Бəйтерек» зымыран кешенін құру стратегиялық бағыттардың бірі болып табылады, бұл кешеннің негізін салу экологиялық қауіпсіз жəне прогрессивті қазақстандық ғарыш кешені ретінде 2004 жылы басталды. Депутаттық корпус 2012 жылғы желтоқсанда өткен Үкімет сағатында «Бəйтерек» жобасын мұқият пысықтап, «Ангара» зымыран ұшырғышына балама іздеу қажеттілігін атап өткен бола тын. Өйткені, эскиздік жобалау кезеңінде ескерілмеген жағдайлар бар, мұндай ғарыштық зымыран кешендерін

Єарыш

Ол – ел экономикасыныѕ еѕ ќымбат салаларыныѕ бірі жасауда тəжірибенің болмауы, сондайақ, бірқатар кемшіліктер оны іске асыру барысына теріс əсер етті. Атап айтқанда, жобаны іске асыру мерзімі 4 жылға созылып, оның құны 7 есеге артып кетті. Əрине, бұл жоба Қазақстанның коммерциялық ұшырудың əлемдік нарығына кіру мүмкіндігі жəне «Байқоңыр» ғарыш айлағының одан əрі жұмыс істеу келешегін қамтамасыз ету болып табылады. Сонымен қатар, «Бəйтерек» кешенін құру туралы үкіметаралық келісімде пайдалануға беру мерзімі жөніндегі кепілдіктер жоқ. Сондықтан Үкімет пен Қазғарыш ұлттық мүддені талап етуге тиіс. Бүгінгі күні əлемнің 80-нен астам елінің түрлі ғарыштық аппараттары бар екені белгілі. Бірақ 11 елдің ғана оны орбитаға шығаруға технологиялық мүмкіндігі бар. Ғарыш саласында қуатты ресурсы, яғни ғарыш айлағы бар біздің еліміз ғарыш державасы ретінде өзін таныта алмай отыр жəне өзінің ғарыш айлағынан түсетін коммерциялық табысы жоқ. Екіншіден, индустрияландыру мен инновация негізінде экономикалық өсу қазақстандық басымдықтардың бірі екені баршаға мəлім. Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаев болашағы зор бұл саланы дамытуға ерекше көңіл бөліп, елде дамыған ғылым базасында қазіргі заманғы ғарыш саласын құруды мақсат етіп қойды. Осыған орай, 2010 жылдан бастап Қазақстан отандық ғарыш саласын қалыптастыру ісіне белсенді кірісті. 2011 жылғы шілдеден бастап орбитада «KazSat-2» байланыс жəне хабар тарату спутнигі жұмыс істейді. Таяуда «KazSat-3» ұшырылды. Мемлекет осы спутниктер бойынша жобаларды іске асыруға 43 млрд. теңгеден аса қаражат бөлді. Бұл спутниктер қызметтер көрсету импортының айналымын жылына 4 млрд. теңгеге азайтуға, салықтық төлемдердің түсімін ұлғайтуға, ақпараттық қауіпсіздік мəселелерін шешуге, сондай-ақ, қазақстандық байланыс операторларының спутниктік ресурстарға қажеттілігін толық қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Алайда, спутниктік ресурстардың қызметін қазақстандық телекоммуникациялық компаниялардың барлығы пайдаланбайды. Бүгінгі күні ғарыш спутнигінің жүктемесі 69 пайызды құрайды. Соған байланысты уəкілетті

органдар қазақстандық операторлардың өзіміздің спутникке көшу кестесінің орындалуын қадағалауы, сондай-ақ ғарыш жүйесінің тоқтап қалуының жəне қаражаттың шетелге кетуінің алдын алуы қажет. Ал Үкімет ұлттық мүдденің іске асырылуын қамтамасыз етіп, отандық телекоммуникациялық компаниялардың «KazSat» спутниктеріне көшуін заңнамалық деңгейде міндеттеуі тиіс. Өкінішке қарай, жіберілген кемшіліктер мен ескерілмеген жағдайлар Жерді қашықтықтан зондтаудың ғарыштық жүйесі спутниктерін жасау кезінде де орын алды. Спутниктердің бұл жүйесі Қазақстан экономикасын дамыту міндеттерін шешуге бағытталған болатын. Атап айтқанда, соның ішінде ауыл шаруашылығы дақылдарын себудің жай-күйіне мониторинг жүргізу жəне оның шығымдылығын болжау, жер жəне қала құрылысы кадастрын жаңарту, су жəне орман ресурстарына, жолдардың құрылысы мен жай-күйіне мониторинг жүргізу, төтенше жағдайларды анықтау жəне бақылау, қорғаныс пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету секілді маңызды міндеттер болды. Бұл ретте, осы спутниктерге бюджеттен қомақты қаражат бөлінгенін атап өткен жөн. Сонымен қатар, Жерді қашықтықтан зондтау жүйесі шетелдік əріптестерге қызметтер көрсетуге де жəне елдің экспорттық əлеуетін ұлғайтуға да бағытталуы тиіс. Үшіншіден, түрлі мақсаттағы ғарыштық аппараттардың құрамдас бөліктерін шығаруды, құрастыруды жəне сынақтан өткізуді айтпағанда, соңғы 5 жылда əлемде ғарыштық аппараттар өндіру көлемі 65,5 млрд. долларға бағаланып отыр жəне ол артып келеді. Сондықтан ғарыштық аппараттарды құрастыру-сынау кешенін құру жөніндегі таңдап алынған стратегиялық бағыт Қазақстан экономикасының серпінді инновациялық жобаларына жататын жоғары технологиялық секторын құруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Байқоңыр» ғарыш айлағының жүктемесіне кепілдік береді жəне Қазақстанда ғана емес, Орталық Азия өңірінде ғарыштық қызметтер нарығын қамтамасыз етеді. Бұл ретте, жоба шеңберінде жəне тағы басқа бөлінетін бюджет қаражатының жұмсалуын бақылауды күшейту қажет. Өйткені, «Қазақстан Ғарыш Сапары»

5

www.egemen.kz

ұлттық компаниясының бұрынғы басшыларына қатысты қылмыстық іс көрсеткендей, бюджет қаражатының мақсатсыз жəне тиімсіз жұмсалып жатқанына куə болып отырмыз. Ғарыш – ел экономикасының ең қымбат саласының бірі. Оған бюджеттің қомақты қаражаты жұмсалып отырғандықтан, Агенттік пен жауапты мемлекеттік органдар тарапынан жүйелі əрі мұқият бақылау қажет. Төртіншіден, адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаны қорғау – біздің мемлекеттік саясатымыздың басты қағидаты. Бұл біздің еліміз үшін аса маңызды, өйткені, бізде «Байқоңыр» ғарыш айлағы ұзақ уақыттан бері пайдаланылып келеді. Жыл сайын ауыр класты жəне улы сұйық отынмен жұмыс істейтін «Протон» зымыран ұшырғышын пайдалану жиілігі артып келеді. Ал шетелдік полигондардан ұшырылатын зымырандардың көпшілігінде құрамында улы заттары жоқ отын пайдаланылады. Біз ғарыш қызметінің қоршаған ортаға теріс əсер етіп, халқымыздың денсаулығын бұзатын проблемаға айналғанын қаламаймыз. Сондықтан тұрғындардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін, сондай-ақ қоршаған ортаға зардабын тигізетін ғарыш техникасы мен технологияларын пайдалануды шектеу қажет. Мысалы, өткен жылы «Протон» зымыран ұшырғышы апатқа ұшырағанда, Қазақстан Экологиялық кодексінің нормасы Ресей тарапы жалға алған аумаққа қолданылмайтынын көрсетті. Осыған орай, бұл мəселені заңнамалық тұрғыда реттеу қажет. Бесіншіден, ғарыш индустриясы əлемдік экономиканың ірі, коммерциялық жағынан тартымды құрамдас бөлігіне айналды. Халықаралық сарапшылардың деректері бойынша 2012 жылы ғарыш саласының жалпы əлемдік бюджеті кемінде 73 млрд. доллар болған. Түрлі ғарыштық өнімдер мен қызметтерден түсетін табыс шамамен 300 млрд. долларға жеткен. Əрине, соңғы үлгідегі техникамен жабдықталған қазіргі заманғы өндірістік база болмаса жəне олар ғылыми əзірлемелермен, сондайақ, біліктілігі жоғары ғылыми жəне кəсіби дайындығы бар мамандармен бекітілмесе, мұндай көрсеткішке қол жеткізудің мүмкін емес екені анық. Қазақстандық əзірлемелер əлемде ғылыми ғарыштық əзірлемелердің ішінде

соңғы орында емес. Оған мемлекеттің қолдау көрсетуі септігін тигізіп отыр. Бірақ, өкінішке қарай, бізді алаңдатып отырған басқа жағдай. Соңғы жылдары Қазақстанның көптеген жастары ғарыш державаларының жетекші жоғары оқу орындарында білім алып, тиісті даярлықтан өтті. Алайда, олардың барлығы өзінің білімі мен тəжірибесін ғарыш қызметінде іске асырылып жатқан жобаларға қолдана алмай отыр. Немесе осы салада жұмыс істегенімен, басқа мамандықтың функциясын атқарып жүр. Бұл таяу уақытта кадрлардың шетелге кетуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан Үкімет мұндай мамандарды мақсаты бойынша пайдалануды қамтамасыз етіп, оларға тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті жағдай жасауға тиіс. Ал Агенттік бұл жұмыстың алдында жүріп, саланы кəсіби кадрлармен, оның ішінде ғылыми кадрлармен қамтамасыз ету мəселелерін шешуге жəне оларға əлеуметтік қолдау көрсетуге тиіс. Алтыншыдан, ғарышты игеру моделі өзінің бейнесін өзгертіп отырады. Алғашқы онжылдықта ғарыш қызметін тек ірі мемлекеттер ғана жүзеге асырды жəне ол ұлттық қауіпсіздік пен қорғаныс мүдделерімен тікелей байланысты болды. Ал өткен ғасырдың соңында ғарыш қызметін коммерцияландыру үдерісі басталды. Ғарыш техникасы мен технологиясынан мол табыс түсетінін көріп, жеке бизнесте ғарышты игеруге кірісті. Əрине, мемлекеттік сектор да ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта пайдаланудың коммерциялық аспектілеріне ерекше көңіл бөле бастады. Мысалы, америкалық жекеменшік SpaceX (СпэйсИкс) компаниясының зымырандары жер орбитасының кез келген биіктігіне жүк жеткізуге арналған. Сонымен қатар, жекеменшік компаниялардың зымыран ұшыру құны бірнеше есе арзан əрі экологиялық қауіпсіз. Халықаралық сарапшылар ғарыш саласына салынған əрбір доллар 5-6 доллар пайда болып қайтады деп атап өтті. Осыған байланысты, өз аумағында ғарыш

саласының бірегей инфрақұрылым объектілері, экономикалық жəне техникалық мүмкіндіктері бар Қазақстан ғарыш саласын дамытуға, оның ішінде мемлекеттік-жекеменшік əріптестігін дамытуға жəрдемдесе отырып, жекеменшік инвесторларды тартуға басымдық беруі тиіс. Үкімет ғарыш кеңістігін барынша қарқынды игеру үшін стратегиялық міндеттерді орындауға күш-жігерін салуы қажет. Ал Агенттік ғарыштық державалардың қатарына жедел кіру үшін ғарыш техникасын жетекші əлемдік өндірушілермен кооперацияны кеңейтіп əрі тереңдетіп, жеке инвестициялар мен жоғары технологиялар трансфертін тарту жұмысын жандандыруы қажет. Сонымен қатар, ғылыми-техникалық серпіліс жасауды қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік реттеу құралдары мен нарықтық тетіктерді үй лестіру арқылы ғарыштық зерт теулердің зертханалық жəне тəжірибелік-эксперименттік базасын жаңғырту мен дамыту жөніндегі шаралар кешенін қабылдау қажет. Ғарыш саласын дамыту мақсатында Мəжілісте өткізілген Үкімет сағатының қорытындысы бойынша əріптестерім – палата депутаттары Үкіметке 17 тармақтан тұратын нақты ұсынымдар жолдады. Онда атқарылуға тиісті міндеттер атап көрсетілген. Үкімет бірінші кезекте тасымалдағыш зымырандарды дайындау жəне «Байқоңыр» ғарыш айлағынан ұшыру жөніндегі технологиялық операцияларға тікелей қатысу, Қазақстанның «Байқоңыр» ғарыш айлағының қызметіне қатысуын ұлғайту, сондайақ, коммерциялық ұшырудың əлемдік нарығына ену мəселелері бойынша пəрменді шаралар қабылдауы тиіс. «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-тың «Космотранс» БК («Днепр» зымыран ұшырғыштарын коммерциялық пайдалану операторы) акцияларының 23,3 %-ын сатып алуы жəне «Днепр» зымыран ұшырғышын коммерциялық пайдалану бағдарламасындағы қазақстандық тараптың қатысу үлесін Ресеймен жəне Украинамен тепе-теңге (33,3%-ға дейін) жеткізу мəселесін қарауы керек. Қазақстанның халықаралық ғылыми жобаларға қатысу мүмкіндігін кеңейту үшін 2016 жылға дейін астрофизикалық зерттеулер обсерваториясының, «Орбита» радиополигонының жəне «Космостанция» ғарыштық экспедициялық базасының əлеуетін пайдалану арқылы жақын жəне алыс ғарышты зерттеу жөніндегі ғылыми-эксперименттік базаны дамыту жоспары қабылдануы қажет. Экологиялық қауіпсіздіктің, санитарлық-эпидемиологиялық салауатт ыл ықт ың , со н дай - ақ, х ал ықт ың ден саулығына келтірілген зиянды, тасымалдағыш зымырандарды ұшыру жəне ғарыш қызметін жүзеге асыру салдарынан қоршаған ортаға жəне мүлікке келтірілген залалды өтеу жөніндегі талаптардың сақталуын бақылау күшейтілуі тиіс. Үкімет дарынды балалар мен жастарды табу жəне ынталандыру мəселесін пысықтауы жəне қазақстандық жоғары оқу орындарында ғарыш қызметі саласындағы мамандарды оқытуға гранттарды ұлғайтуды көздеуі қажет. Сондай-ақ, ғарыш саласының кадрлық əлеуетін нығайту мақсатында «Болашақ» бағдарламасы бойынша халықаралық жетекші жоғары оқу орындарында жəне ғылыми орталықтарда ғылымиакадемиялық кадрларды оқыту жəне тағылымдамадан өткізу квоталарын ұлғайтқаны жөн деген ұсыныстар жасалып отыр. Ойымды қорыта келгенде айтарым, ғарыш саласы – еліміз үшін көл-көсір табыстың, мол қаражаттың көзі. Ал оны табыс көзіне айналдыра білу – мемлекет алдында тұрған маңызды міндет. Алға қойылған ауқымды міндеттер жүйелі орындалса, Қазақ елінің ғарыш қызметі де қарыштап дамитын кезі алыс емес.

Ќарсы шабуылдыѕ ќаћарманы Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Газетіміздің Ақмола облысындағы қосынына Көкшетау қаласының Құрметті азаматы, жетпістің орта тұсындағы Кеңесбек Бектас ағамыз келгенде қуана да таңырқап қалғанбыз. Көп жылдар шаруашылықтар мен кəсіпорындарды басқарған кісі қаладағы бизнес қозғалысының бастамашыларының бірі болған. Қазіргі күні де шаруасын дөңгелентіп отыр. Былайша айтқанда, уақыты тапшылардың санатында. Ағамыз əңгімесін баппен айтатын əдетімен сөз бастады. Жүзі жайнап, кеудесін қомдап,

ішіңдегі қуанышын жасыра алмай тұр. – Интернетің ғаламат екен,дейді күлімсіреп. Балалардың компьютерге тесіліп отыратынын қолдамайтынмын. Бекер болыпты. Шектен шықпай, талғап қараса, арғыбергі дүниені жаңғыртып, көз алдыңа алып келетін құдіреті бар екен. – Оған неге сонша таңғалып отырсыз, тіпті, тамсануыңыз басымдау болып барады, – дейміз қалжың араластыра. – Қуанышты бөлісетіндей сыры болып тұр, шырақ, – дейді ағамыз. Қарасам, көңілі көкте сияқты. Кəдімгідей толқып тұр. Қалжың далада қалды. Үнсіздікті өзі бұзып, жаңалығын жайлап тарқата бастады. – Кешкі астан кейін теледидар көріп отырғанмын, – дейді Кеңесбек аға. Кенет төргі

бөлмеден «ата,ата» деген дауыс шықты. Немерелерім емес. Отыздан асып бара жатқан ұлым Еркіннің даусы. Шешесімен бірге шошып қалдым. Екі кеште мұнысы несі деп, жүгіре жөнелдік. «Қараңыздар, қараңыздар» деп Еркін монитордан көз алмайды. Тесіле қараймын. Көрініп тұрған «ата» жоқ. Жазулар бар екен... Енді əңгімені өзіміз жалғастырайық. Еркін əлгі жазуларды үлкейтіп береді. Ресейдің «Podvignaroda.mail.ru» сайтында Кеңесбек ағамыздың жары, Күлбибі жеңгеміздің əкесі Қамбарбек Молдабековтің Ұлы Отан соғысы жылдарындағы шайқастар кезіндегі ерлігінен екі үзік қысқаша мағлұмат беріліпті. Үй-іші ойламаған жерден біресе күліп, біресе жылап, у-ду болады да қалады. Оразаның ішіндегі хабарды жақсы ырымға балап, оның көшірмесін бізге ала келген екен

ағамыз. Бəріміз оқып көрейік, ағайын. «В боях за Советскую Родину с немецко-фашистскими оккупантами 24.12. 43 года под г. Брусиловым и 29.12.43 года под местечком Червоная тов. Молдабеков проявил себя инициативным бойцом. Тов. Молдабеков участвовал лично в отражении 18-ти контратак противника и сам лично уничтожил 9 немцев и гранатой уничтожил огневую точку противника». Қанды шайқастың осынау екі көрінісі қазақ батырларының қаҺармандығы мен батылдығын толық баяндап тұрғандай. Кеудеміздегі мақтаныш сезімі кемерінен асып барады. Бірақ, ерліктің ала-құла бағаланғандығы өкінішті.Түптеп қарасаңыз, бұл Батыр атағына пара-пар жаужүректілік. Талай кинодан көріп, кітаптардан оқып жүрміз, жұлдызы жанғандардың ішінде

біздің халық некен-саяқ. Ағамыз батыр боламын деп ойламаған да шығар. Кеңесбек Бектасовтың айтуынша, Қамбарбек Молдабеков жəкеміз соғысқа Оңтүстік Қазақстан облысы Шаян аудандық əскери комиссариатының шақыруымен 1942 жылы аттанып, елге 1946 жылы капитан шенінде оралған. Омырауында жауынгерлік ІІІ жəне ІІ дəрежелі Даңқ, «Қызыл Жұлдыз» ордендері болыпты. Қолымыздағы соғыс жылдарындағы фотосуретте сол орденнің ІІ дəрежелісі жарқырайды, оң кеудеде жарақаттанғандығы жөніндегі арнайы белгі бар. Тəртіп бойынша, Даңқ орденімен қатардағы жауынгерлер мен кіші командирлер наградталады жəне сатылай ұсынылады. Демек, Қ.Молдабеков алғашқы орденге офицер атағын алмай тұрып

ұсынылғаны анық. Одан кейінгі жылдардың оқиғасы белгісіз болып тұр. Бұл да анықтала жатар. Мəселе, алмас кездік қап түбінде жатпайтындығында, ерліктің ешқашан өшпейтіндігінде. Бектасовтар отбасы үшін ғаламтор хабарының ерекше маңызы бар. Біріншіден, өздері жас кезінде əкелерінен сұрай қоймаған, Қамбарбек жəкеміздің өзі де суырылып айта қоймаған алғашқы орденнің не үшін берілгенінің дерегі табылды. Екіншіден, екінші орденнің тағдырына қызығушылық пайда болды. Қазір Кеңесбек ағамыздың үй-іші аталарына қатысты қосымша деректер табылып қалар ма екен деген үмітпен Ресей қорғаныс министрлігіне, ардагерлер кеңесіне, қоғамдық ұйымдарға өтініш хаттар жолдап отыр... Соғыс ардагерінің үйлібаранды Күлбибі, Гүлзипа,

Назира дейтін қыздары Көкшетауда тұрады. Ұлы Тұрсынбек Шымкент қаласында екен. Кеңесбек ағамыз əскер қатарында Белоруссияда қызмет еткенде, Брусилов қаласынан ары-бері өтіп жүріпті. Қайын атасының осы жерде қан майданға араласқанын қайдан білсін. Қазақтың кез келген шаңырағын əлі күнге теңселтіп тұрған соғыс жарасы жазыла қойған жоқ, жазылмайтын да шығар. Ол қаншама қасірет алып келді, ардақтыларымыздан айырды, сөнбейтін сағынышымен жүректерді сыздатумен келеді. Қолымдағы Кеңесбек ағамыз көрсеткен тілдей қағаз елге аман оралғанымен, сұрапыл шайқас зардаптарынан небары 49 жасында қайтыс болған өз əкемді елестетті. 1921 жылы туған Қамбарбек жəкемізден бір жас кіші екен. Қолымдағы интернет дерегі қайран əкем тіріліп келгендей құса сезімге бөледі. Ақмола облысы.


6

13 тамыз

ЕР Ж Р Ы

www.egemen.kz

ЖҰМ

2014 жыл

ИНДОНЕЗИЯ:

Осы жылдың мамыр айында Қазақстанның Индонезиядағы мəдениет күндеріне қатысып қайттым. Мені ертеден Азияның ОңтүстікШығыс аймағы қызықтырып жүруші еді. Тайвань, Малайзия, Қытайдың Шығыс өлкесінде болдым, бірақ Индонезияға сапардың сəті түспеп еді. Бұл ел туралы білімім отбасынан басталған. Атам Есім: «Сукарно деген басшы бар мемлекетте сонау заманда Адамата мен Хауаана жұмақтан сол жерге түскен, іздері бар», дейтін. Джакарта қаласындағы мұражайда осы аңызды бізге мұражай қызметкері баяндап беріп, Адаматаның тасқа түскен «ізін» көрсетті. Индонезия сол, атам ертегі етіп айтатын – ел. Ертегі десе ертегі-ақ ел екен. *** Индонезия əлемдегі мұсылмандары ең көп мемлекет, 250 миллиондай халықтың 88 пайызынан астам мұсылман-сүниттер. Атам сірə, индонезиялықтардың мұсылмандығына іш тартса керек. Есейе келе білгенім, Сукарно Индонезияның бірінші, Сухарто екінші президенті. Студент кезімде «Индонезияда «30 қыркүйек» деген ұйым төңкеріс жасамақ болып, соның нəтижесінде өкімет миллионға жуық коммунистерді қырып салыпты», деген суыт хабар естігем. Төңкерісті жасамақ болған коммунистер болса керек. Индонезияның коммунистік партиясы Қытайдың, Солтүстік Вьетнамның, КСРО-ның ықпалы арқылы құрылып, күш алған. Коммунистердің мақсаты – Индо незияда социализм орнату. Индонезия халық саны жағынан дүниежүзінде төртінші орынды алады жəне оның дені мұсылман, демек, осындай елге социализмді орнатып, «социалистік лагерьді» нығайту коммунистер үшін идео ло гиялық қажеттілік болған. Коммунистік идея, əсіресе, социализм қоғам өміріндегі кептеліс. Коммунизм деген дерт

индонезиялық жігіт: «ой, трафик» – деумен болды. Traffic (ағылш.) – кептеліс. Сондағы олардың жол кептелісі 10-15 минуттық. Ал, Алматы, Санкт-Петербург, Мəскеу көшелеріндегі кептеліс нағыз трафиктің өзі. Қалада метро

Индонезияны да шарпыды. Елдің тұңғыш президенті Сукарно Батыс елдерінен қол үзіп, көрші Малайзиямен де араз болды, Қытай, КСРО-мен жақындасып, коммунистерге арқа сүйей бастады. Бұл саясатты қолдамайтын ислам қауымы, елдің ірі байлары жəне əскерилер Сукарноның жүргізген саясатына наразылық білдірді. 1965 жылдың «30 қыркүйегіндегі» оқиға отқа май құйды. Мемлекеттік төңкеріс жасау мақсатында коммунистер қарулы көтеріліс жасады. Оны генералмайор Сухарто тиімді пайдаланып, коммунистік партияның тас-талқанын шығарды. Компартияға заң жүзінде тыйым салынды. Батыс елдерімен, көршілес Малайзиямен қарым-қатынас орныға бастады. Индонезия Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды. Социализм кептелісінен Индонезия осылайша аман қалған. Егерде Индонезияда социализм орнаған болса олардың қазіргі жағдайы бізден де төмен болар ма еді деген ойға келемін. Карл Маркс, Владимир Ленин ілімін білмеген, социализмге ұрынбаған елдердің бəрі алда, олардың «бұғауында» болғандардың жағдайлары төмен, соның бірі біз. Индонезияны «3 мың аралдың елі» деп те атайды. Негізгі өнімі (ІЖӨ) бойынша əлем елдерінің ішінен 16-орында. Сарапшылардың айтуынша 2030 жылғы ішкі өнімі 1,8 млн. болып 7 орынға көтеріліп, Германия, Британия елдерінің алдына шықпақ. Бұл ел голландықтар мен ағылшындардың қоластында болған. Индонезия тəуелсіздікті осылардан арылып барып алды, мүмкін елдің экономикасы қарқынды болуы да сол жағдайға қатысты ма екен? Индонезияның астанасы Джакартада 18 миллионға жуық халық тұрады, Қазақстан халқынан бір миллионға артық. Қала аралап келе жатқанда, біздің жолбасшымыз Абдулла деген

жоқ, оның үстіне сырттан күніне 5 миллион адам келіп-кетіп жатады делік, мен тап болған кептеліс 10-15 минут шамасында. «Сонда Джакарта көшелерінің сыры неде?» – деген сұрақ мені мазалаумен болды. Анығында Индонезия суда тұр, халықтың түсінігінде де, əдебиетінде де, өнерінде де су ерекше орын алады. Айта кететін жағдай, бізше су, Индонезия тілінде су деген «жақсы», «керемет» деген мағынаны білдіреді. Мысалы, Сукарно деген атта бір ерекшелік бар, Карно деген мифтік батыр екен. Сукарно балалық шағында əлсіз, аурушаң болған соң, оған Карно деп батырдың есімін қойған, белгілі қоғам қайраткері болған кезде Су дегенді жалғаған. Қазақта да жақсы, жаңа нəрсені «су жаңа», «судай» демейміз бе? *** Су философиясымен өмір сүретіндер – индонезиялықтар, оны ескермейтін – біздерміз, жоқ жерден кептелісті қолдан жасап аламыз. Су деген саға іздейді ғой, біздің көшелерде саға деген жоқ, тек қиылыстар ғана бар, осы орайда есіме, Париж көшелері түсіп отыр, қаланың орталық көшелері саға-саға, еш кептеліс жоқ. Архитекторлар ең алдымен су философиясын меңгерулері қажет пе деп ойлаймын. Барып келу – кептеліс. Су философиясы – «келу кету», яғни, келесің, еш қиналыссыз саға-сағамен кете бересің. Су деген айналыс. Ол планетаны айнала бергенде - мұхит, теңіз, көл, өзен, бұлақ, жаңбыр болып, үш күйде: мұз, су жəне бу түрлерінде «өмір сүреді». Айналым, бұл – əлем заңы. Галактика осындай айналыста, абсолютті түзу жоқ. Ғалымдар судың жады бар деп дəлелдеуге, адамның миының 80 пайызы судан тұрады екен. Қазақ кейбір сөз ұқпайтындарға қарата «мынаның миы кеуіп қалған» – деуі тегін емес. Су – ақпарат

аңыз бен ақиқат елі

Ғарифолла ЕСІМ,

академик, жазушы.

каналы, ойлаймын, келешектің биофизик мамандары технологтармен бірлесіп қазіргі қолданып жүрген ақпараттық құралдарды (қалта телефон, компьютерлерді тағы басқаларды) судан жасап, олардың ақпараттық мүмкіндіктерін кеңейтіп, əрі экология жағынан таза болатын жаңа құралдар туғызатындарына кəміл сенемін. Қазақ «судың да сұрауы бар» дейді. Бұл коррупциялық əрекеттерге қарсы айтылған даналық, яғни əркім судай таза болса – адамшылық, ізгілік үстем болатын дəуір болмақ. *** Су мінезі – жел. Су жел арқылы неше түрлі құбылысқа түседі: тайфун, шторм, циклон, цунами, т.б. болып. Индонезиялықтар аралдарда тұратындықтан су мен жел стихиясына əбден қалыптасқан. Елде 300-дей вулкан бар, оның 200-дейі оянған, «жұмыс» істеп тұр, қалған жүзі «ұйқыда». Вулкан дегеніміз – от. Индонезия су, жел, от - үш стихия құшағында. Жер сілкінісі əдеттегі жағдай,

*** Индонезияда мемлекетшілдіктің негізгі арнасы – ұлтшылдық. Біз Мəңгілік Ел идеясын мемлекетшілдік негізінде іске асырудамыз, онымыз инновациялық идея. Үндістан, Индонезия, Қытай елдерінде ұлтшылдық жаңғырып, ол мемлекетшілдікке айналған, соның нəтижесінде аталған елдер қарқынды дамып барады. Əрине, көп халық болған соң, елде кедейлер де, байлар да, орта тап та бар. Бірақ та, мұсылман елі болғандықтан бұл мəселелер өзінше шешім тапқанға ұқсайды. Джакартада жүргенде аңғарғаным, қайыр тілеп жүрген адамды көрмедім, мүмкін біз жүрген жерде болмады ма екен? Индонезияға барғанда есіңізде болсын, мұнда тағамды оң қолмен алады. Дəстүр бойынша қасық, шанышқы қолданылмайды. Қазіргі кезде Батыс өркениетінің əсерінен қала мейрамханаларында шанышқы қояды, бірақ пышақ деген мүлдем жоқ. Дəмнен кейін оң қолын лимон салған

əсіресе, Суматра, Ява аралдарында жер сілкінісі жиі болып тұрады. Табиғаты ерекше елдің азаматтарына сауал қойдым: – Мыңдаған аралдардың тұрғындарын қалай топтастырып бір мемлекет болып отырсыздар? – дедім. Олардың айтуынша соншама жұртты бір ел етіп біріктіріп тұрған сауда мен дін. Сауда, дінмен қатар ортақ тіл жүрген. Мемлекет тілі – индонезиялық тіл, оны заманында президент Сукарно бірыңғай білім беру жүйесіне айналдырған, негізгі диалекті – малай тілі. Бұл тілді малайзиялықтар, филиппиндіктер, сингапурлықтар да түсіне алады, индонезиялық тілдің өрісі 300 миллионға дейін жетеді-ау деймін. Елде 140-тай этнос өкілдері тұрады, барлығын топтастырып тұрған осы индонезиялық тіл жəне дін. Индонезия тілі бұл елде – дін тілі. Ғұрыптардың барлығы осы тілде өтетін көрінеді. Халықтың дені –ислам болғандықтан, қалғаны еріксіз осы тілді қабылдауға мəжбүр. Ойға қалдым: бізде тіл мен дін байланыспай тұр, дін бір жақта, тіл бір жақта, ал бұлар тіл мен дінді қалай үйлестірген тегі, бұл мəселені арнайы зерттеу қажет шығар.

сумен жуады. Тағамды банан жапырағымен береді. Бұл елде ішімдік ішу жоқтың қасы, тек Бали сияқты мұсылмандық дəстүр орнатылмаған жерде болмаса. Мұнда дəстүрлі пальмадан жасалған ішімдікті «арақ» дейді екен, шайтанның есімі ортақ деген осы. *** Біздің лексикаға салсақ Индонезияның «мемлекеттік философиясы» бар, ол «Панга сила» деп аталады, оны 1945-жылдары бір жүйеге келтіріп, елге ұсынған президент Сукарно. Ол бес қағидадан тұрады: діншілдік, демократия, ұлтшылдық, гуманизм жəне əлеуметтік əділеттілік. Діншілдік – бір құдайға сену (елдің 88 пайызы мұсылман, яғни Аллаға сену). Демократия Батыс елдеріндегі қалыптасқан демократиялық құндылықтарды негізге ала отырып ел ерекшелігін ескеру. Ұлтшылдық – үш мың аралдан құрылған елдің бірлігін, əрі тұрақтылығының сақтауының кепілі. Гуманизм негізінен гуманитарлық, құқықтық мəселелерге қатысты жəне ол өнер мен əдебиетте көрініс табатын басты қағида. Əлеуметтік əділеттілік мəселелері аса күрделі, ол мемлекет пен қоғам, партия мен қоғам, дін мен

қоғам жəне байлық пен кедейлік мəселелеріне тікелей қатысты. Мүмкін осындай идеология нəтижесі ме екен, Индонезияда ұрлық деген атымен жоқ. Ұмыт болған нəрсеңді, сол қалпында, айналып, келіп алып кетесің, сірə бұл да дəстүрге айналған мұсылмандықтың ықпалы ма деймін, шариғат талабы бойынша ұрының қолы шабылады екен, сондықтан ұрлық деген əдет жоқ, коррупция мəселесі өзгешелеу. *** Бұл елден тағы бір аңғарғаным идеология да, саясат та, дүние таным да киім киюден байқалады. Киімге ерекше көңіл бөледі екен. Индонезияны «батиктер елі» деп атауға болады. Адамдар қызмет, шендеріне қарай тиесілі батиктерді киеді. Оларды шатастыру əдепсіздік болып саналады. Аңғарғаным, индонезиялықтар киімінде ұлттық идеология, саясат, дүниетаным жатыр. Бізге бекітілген Мəдениет министрлігінің қызметкері күнде киімін (батикті) ауыстырып келеді. Батик түстері қоңырқай, жасыл т.б. Мен де батик киімін сатып алғым келіп Мəдениет министрлігінің қызметкері Абдулладан дүкенге апаруын өтіндім. Өзіме ұнаған күрең қызыл түсті батикті 170 долларға сатып алдым. Одан кейін Абдулладан: – Мен мына батикті сатып алдым, енді айтыңызшы, сіздердің түсініктеріңіз бойынша қандай адаммын, – дедім. Сонда Абдулла: «Сіз ауқатты адамсыз, сіздің үлкен қызметіңіз бар, үлкен жиналысқа барасыз, сол кезде киіп барасыз» – деді де: – Мен дəл айттым ба? – деп сұрады. Мен: «Иə, дəл» – дедім, амалсыз. Аңғарғаным бұл елде

киім ұлттық идея дəрежесіне көтерілгенге ұқсайды. Бізде қазақ халқын біріктіретін ұлттық киім жоқ, шапандарымыз – декорация, ойланғанымыз жөн. Индонезиялықтардың менталитетін түсіну үшін арнайы білім керек. Сірə, бұл елдің өнерінде, философиясында, əдебиетінде ұлттық менталитеті тұнып тұр-ау деп ойлаймын. Менің екі-ақ күн болғандағы байқағаным осы. Ал ұзағырақ болғанда мүмкін тағы өзге сырларымен танысуға болар еді. *** Бұл елдің тағамдары ерекше. Кең тараған тағамы – күріш. Нанси – деп аталатын тағамды таптым. Ол қуырылған күріш, көкөніс, ет. Кəдімгі кеспе де кең пайдаланады, ол көрші Қытай əсері болса керек. Ерекше тағам жəне өздері құмартып жейтін бақаның қуырылған табандары, балалар судан бақа ұстап өткізіп, табыс табады екен, тағы бір таң қаларлық нəрсе – қарлығаштардың ұясы айтулы тағам екен. Қарлы ғаш ұясын берік ету үшін «түкір і гімен» сылайтын көрінді, сол ұяны тауық сорпасына салып ішсеңіз, ол дəрі – қаныңызды тазартады, астманы емдейді, бұлшық еттеріміздің қалпына келтірілуіне көмектеседі. Есіме түсіп отыр, бала кезімде қарлығаш ұясын талай көрдім, балапандары ұшып кеткен соң, ұяны орнынан алып көргенде, оның тұп-тұтас бұзылмайтынына таңғалғаным бар. Үлкендер қарлығаш ұясын бұзбаңдар деп отыратын, сөйтсем, қарлығаш ұясының беріктігі, оның шыбықтарының ерекше бекітілуінде екен. Қарлығаш ұя сын қауіпсіздік үшін биік

жар тастарға салады, сондай биіктіктен қарлығаш ұясын алмақ болып, талай балалар мерт те болған көрінеді, бірақ одан тосылып жат қан жан жоқ, ұяға сұраныс жоғары. Тағы бір ерекше тағам сатэ – деп аталады. Ол құс, сиыр, қой етінен жасалған Индонезия кəуабы. *** Индонезиялықтардың жүздері жарқын, бауырмал, қабағы қатуланған адамды көрмедім. Табиғатқа үйлесімділік, жақындық, су, жел, от стихиясы адамға ерекше сипат беретінге ұқсайды. Бұлар төзімді, бірақ төзімдерінің шегі бар екен. Қазақтар сияқты төзіп-төзіп жүріп, бір күні оқыс мінездерін көрсетіп те жіберетін көрінеді. Өздерінің айтуынша, əсіресе, шетелде жүрген индонезиялық қыздар төзімді əрі көнбіс болғанымен, олар дың намысына тисе, сол адамның басын шауып алуға бар, өздері бұл тек индонезиялық қыздардың қолдарынан келеді дейді. Ойға қалдым – су, от, желдің түрлері көп болғанымен олардың шегі бар ғой. Мысалы, бұл стихиялар өртке, тайфунға, дауылға айналып кетуі мүмкін. Индонезиялықтардың мінездері де солай болған ғой. Ел саясаты дегенге келген, біз естіген Сукарно 1945-1968 жылдары, ал Сухарто 1968-1998 жыл ға дейін президент болған, екеуі де биліктен еріктерімен кетпеген, ол арнайы əңгіме тақырыбы. Индонезия мемлекетінің ұлттық тəуелсіздігі 1945 жылдың 17 тамызында жарияланған. Ең жоғарғы мемлекеттік билік Халықтық ақылдастар конгресі, ол өзінің сессиясына 5 жылда бір жиналады, оның міндеттері конституцияға өзгерістер енгізу, президентті (5 жылға) жəне вице-президентті сайлау, «мемле кеттің негізгі бағыттарын» бекіту. Құрамында – 1000 депутат, олардың жартысы үкімет мүшелері, қалған жартысын президент тағайындайды. Бұл ертеде тең номиналды билік болған еді, бірақ 1998 жылдың 20 қазанында бұл орган президент Хабибидің есебін қабылдамай тастады. 355 депутат қарсы, 322-сі жақтаған содан бері бұл органдарға ерекше көзқарас қалыптасқан. Парламент атауы Халықтың өкілдері кеңесі, оның 500 депутаты бар, 400 сайланып келеді, партиялардан, 100 (əскерилерден) оны президент бекітеді, себебі, əскерилер сайлауға қатыспайды. Президенттің Халықтың өкілдер кеңесін тарқатуға құқы жоқ. Мемлекет басшысы, вице-президент жəне министрлер парламент алдында жауапты емес, мəселелер шешімін таппаса Халықтық ақылдастар кеңесі істі қарастыруға құқылы. Индонезия – зайырлы мемлекет, бірақ діннің, əсіресе, исламның əсері өте күшті. Ол саясатқа да өз ықпалын тигізуде. Президенттен үміткер, Үкендер кеңесінің «батасын» алмаса, оның президент болуына үміт жоқ, себебі, электораттың дені – мұсылмандар. 1974 жылы «Ислам отбасы туралы заң» қабылданған, онда отбасының басты мəселелерінің бəрі қарастырылған, олар орындалуда, ажырасу жоқтың қасы. Мемлекеттік оқу орындарында ислам этикасы – адаб оқытылады, ислам пəн ретінде көптеген университеттерде, мысалы медицина институттарында біршама ислам ғылымдары пəн ретінде жүреді. Индонезияның бізге қажеттілігі – ислам дінінде. Ислам мəселесінде үш елді үлгі тұтуымыз табиғи жағдай. Біріншісі Түркия, екіншісі Индонезия, үшіншісі Малайзия. Осы үш ел 20 дамыған мемлекеттердің ішінде. Олар ислам дінінде бола отырып, өркениетті елдер қатарында, ислам дінінде бола отырып, экономикалары қарқынды, ислам дінінде бола отырып, технология жетілген. Сондықтан осы елдердің тəжірибесі бізге қажет. Индонезияның этностық құрамы жағына келсек, мұнда 150ден астам этнос бар, оның ішінде явандықтар (45%), сундилер (14%), мадурлықтар (7,5%), малайлықтар (7,5%), қытайлар шамамен 5 млн. адам. Өмір ұзақтығы ер адамдар – 71,8 жас, əйелдер – 76,3 жас. Мұсылмандық деген ол – қарапайымдылық. Индонезияда қарапайымдылық бар. Индонезиялықтар судың, желдің жəне оттың қасиеттерін жете меңгерген, тілін, дінін ұрпақтанұрпаққа шашып-төкпей жалғастырып берік сақтап келе жатқан, Адаматаның жер бетіне түскендегі алғашқы ізі қалған тарихи аңыз, дəстүрге бай халық, бұл менің Индонезия елі туралы алғашқы пікірім.


13 тамыз 2014 жыл  Талап жəне тəртіп «Облыстық Тəртіптік кеңес өңкей ығай мен сығайлардан құралған. Олар қала, аудан басшылары секілді жауапты тұлғалардың мəселесін талқылаудың орнына көбіне алыстағы арып-ашып жүрген ауыл əкімдерін шақырып, төпелеп жатады. Мықты болса, ірі компания, холдинг жетекшілерінің есебін неге тыңдамайды?» деген реніштер аз айтылмайды. Осы сөздердің аныққанығын айыру мақсатымен Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі Солтүстік Қазақстан облыстық департаменттің басшысы, Тəртіптік кеңес төрағасы Мұрат ҚАДЫРБЕКПЕН əңгімелескен едік.

АС Р А Қ КӨЗ – Мүйізі қарағайдай ведомоство басшыларына тістеріңіз бата бермейтін шығар? – Неге?! Біздің ұстанымымыз: заңды бұрмалағандарға еш аяушылық жасамау. Мəселенің үлкен-кішісі болмайды. Халыққа қызмет көрсету саласында азаматтардың берген өтініштерін қарау тəртібін бұзу фактілері жиілеп кеткендіктен, əділет басқармасының басшысы Е. Сейдімбековтың есебін тыңдауға тура келді. Тəртіптік кеңес мүшелері салаға жауапты орынбасарын жауапқа тартуды жөн деп тапты. – Айтпақшы, Е.Сейдімбеков Тəртіптік

7

www.egemen.kz

 Сот іс қарады

Тґрде – дґкей басшылар. Ал тґменде – ауыл əкімдері – Мұрат Болатұлы, сізге жолығар алдында Тəртіптік кеңес мүшелерінің тізімімен танысып шықтым. Билік басындағы шенеуніктердің үлесі басым екен. Кеңестегі 9 мүшенің 3-уі ғана БАҚ, саяси жəне қоғамдық ұйым өкілдері көрінеді. – Біз Тəртіптік кеңес құрамын белгілегенде бірізділенген ереже-қағидаттарды басшылыққа аламыз. Президенттің 2005 жылғы 30 маусымдағы Жарлығымен бекітілген Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің облыстардағы, Астана жəне Алматы қалаларындағы Тəртіптік кеңес туралы ережеге сəйкес құқық қорғау органдарының басшылары, аумақтық, жергілікті мемлекеттік орындардың жетекшілері, жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері мүше бола алады. Тəртіптік кеңес төрағасының ұсынысымен оның дербес құрамын агенттік басшысы бекітеді. – Сөзіңізді бөлейін. Жуырда Тəртіптік кеңес құрамын екі мүшемен толықтырып, 11-ге жеткізіпсіздер. Бірі – облыстық сыбайлас жəне экономикалық қылмысқа қарсы күрес депар таментінің басшысы, оған келісейік. Екіншісі – облыс əкімінің орынбасары. Осы жері түсініксіздеу. Соңғысының орнына білікті де тəжірибелі заңгерді алуға болмас па еді? – Бұл жерде қабылданатын кез келген шешімнің мұқият саралаудан өтіп, қарапайым көпшілік дауыспен ашық қабылданатынын ескерген жөн. Дауыс беру кезінде ешкімнің де қалыс қалу құқығы жоқ. Мемлекеттік қызметшінің əрекетінде құқық бұзушылықтың бар-жоқтығына нақты баға беріледі. Қылмыстық сипат анықталса, заң органдарына жіберіледі. Осы үш шешімнің біреуі ғана қабылданады. Биыл ақпанда агенттік төрағасы бұйрығымен тəртіптік кеңестердің жұмыс регламенті бекітіліп, отырыстардың дайындалу, өткізу тəртібі, мəселелерді енгізу, қарау, сондай-ақ, дауыс беру, басқа да рəсімдеу жəне ұйымдастыру шаралары жетілдіріліп, барынша ашықтықпен, жариялылықпен өткізуге мəн берілді. Оның үстіне отырыстарға жергілікті БАҚ, үкіметтік емес қоғамдық ұйым өкілдері жүйелі қатысатындықтан, ешқандай да бұра тартушылыққа жол берілмейтініне кəміл сенімдімін. Ал облыс əкімі орынбасарының енгізілуіне құрылыс саласындағы тəжірибесі мен біліктілігі баса ескерілгенін айтқым келеді. – Бұлай дейтінім, биліктегі адамның, қанша айтқанмен, былықшылықтарды жасырып-жабуға бүйрегі бұрып кетпей ме деген қауіп жоқ емес. Осыған дейін Тəртіптік кеңес құрамында болып келген облыс əкімінің бұрынғы орынбасары жекелеген тұлғалардың сыбайлас жемқорлық құқығын бұзушылық əрекеттері бұлтартпастай дəлелдене тұрса да, жауапкершіліктен арашалап қалуға бейілдігі байқалып жүрді. Мəселен, ол өзіне тікелей бағынышты аудандық, қалалық құрылыс бөлімінің жетекшілерін қызметінен босату түрінде тəртіптік жаза белгілеуге үнемі жалғыз өзі қарсы шығып отырды. Ақыры ұйымдасқан жемқорлыққа қатыстығы анықталып, қызметінен босатылып, қылмыстық іс қозғалғаны мəлім. – Тағы да қайталап айтамын, Тəртіптік кеңесте талқыланған

мəселелердің теріс шешілуіне жалғыз-жарым адам еш ықпал жасай алмайды. Біздің басты міндетіміз – сыбайлас жемқорлықпен көзге түскен немесе Ар-намыс кодексінің талаптарын бұзған мемлекеттік қызметшілердің тəртіптік істерін қарап, жазаға тарту, кемшіліктердің қайталануына жол бермеу. – Атқарылған жұмыстарға тоқтала кетсеңіз? – Жыл басынан бері 6 отырыс өткізіліп, 17 тəртіптік іс қаралды. Оның ішінде 13 іс бойынша тəртіптік жаза қолданылды, 3 іс тоқтатылды, 1 іс қаржы полициясына жолданды. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Заңға сəйкес 11 тұлға жазаға тартылды, 5 адам қызметінен босатылды, 6 адамға қызметіне толық сəйкес еместігі ескертілді. – Байқап отырмын, жазаға іліккендердің көпшілігі ауыл əкімдері мен бөлім жетекшілері, мектеп директорлары мен балабақша меңгерушілері... Мұны қалай түсіндірер едіңіз? – Иə, бұл санаттағылардың басым екені рас. Десек те, мұндай біржақты қорытындыға айтар қарсы уəжім бар. Былтыр сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылыққа жол берген 23 адамға шара көрілсе, араларында салық, ішкі істер органдарының қызметкерлері, əкімшілік мемлекеттік қызметшілер де бар. Биыл Уəлиханов ауданы əкімінің орынбасары Е.Махатовқа қатысты тəртіптік іс қаралып, оны қызметінен босатуға тура келді. Ол өткізілген мемлекеттік сатып алулар бойынша жеке тұлғаларға заңсыз артықшылықтар жасаған. Автокөліктер үшін ақшалай қаражатты заңсыз аударған. Петропавл қалалық салық басқармасының бас маманы Ж.Нұрғалиев те қызметімен қош айтысты. Ол жеке тұлғаға жер салығына қосылған 170 мың теңге айыппұл төлеуінен құтылуына көмегін ұсынып, жеке көлігінің жөндеу жұмыстары үшін 30 мың теңге бопсалаған. Сол сияқты Айыртау ауданы əкімінің орынбасары А. Махметов те тиісті жазасын алды. Айта берсе, мұндай мысалдар көп. – Жақсы, бұған келісейік. Ал суға салса батпайтын, отқа салса күймейтін аудан əкімдері жауапкершілікке тартылды ма? – Бұған дейін аудан əкімдеріне қатысты заң бұзушылық əрекеттер Ұлттық комиссияда қаралып келсе, енді Тəртіптік кеңес қарауына берілуін өрелі өзгерістердің бірі ретінде қабылдауға болады. Жұртшылық арасында бір мекемеде заңсыздық орын алса, басшы сөзсіз жазаға тартылуы тиіс деген ұшқары пікір қалыптасқан. Əрине, бірінші басшының жауапкершілігі қашанда жоғары. Əйтсе де, салаға тікелей жауапты орынбасар, бөлім меңгерушісі, маман қайда қараған деген заңды сауал туады. Біз мəселе қаралған кезде жауапты тұлғалардың қатысуын əркез қадағалап отырамыз. Сөз арасында түскен арыз-шағымдар мен басылымдарда жарық көрген сын материалдар негізінде мемлекеттік қызметшілердің ісəрекетіне зерттеу жүргізу, баға беру дəстүрін орнықтырғанымызды айта кеткен жөн. Бұл мəселемен арнайы маман айналысып, басылымдарды жүйелі қадағалап отырады. Мəселен, Аққайың ауданының бұрынғы əкімі Р.Елубаевтың /қазір облыстық мəдениет басқармасының бастығы – Ө.Е./ кəсіпкердің 8 мың гектар егістік жерін тартып алды, өзгенің атына рəсімдеді, шын мəнінде өзі иелік етеді деген журналистік айыптаулар бізді бейжай қалдырмады. Осыған орай кезінде қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланды ма деген күмəнді сейілту үшін қаржы полициясына хат жолдап, қызметтік тексеріс жүргізуін өтіндік. Меніңше, кез келген шенеунік мемлекеттік қызметші деген мəртебелі атқа кір келтірмеуі, соңынан сөз ертпеуі тиіс.

кеңестің белсенді мүшелерінің бірі еді. Құрамнан кетуіне қалалық тұрғын үй комиссиясы əрекетінде сыбайлас жемқорлық бар деген пікірі себеп болды ма? – Олай деп кесіп айтуға болмас. Тəртіптік кеңес құрамындағы өзгерістерді кадрлық алмасулармен байланыстырған жөн. Иə, бұл жай кезінде үлкен дүмпу туғызып, «Егемен Қазақстан» газетінде «Жемқорлық жоқ дегенге кім сенеді?» деген мақала жарияланған болатын /31 қазан 2013 жыл/. Прокурордың ұсынысында көрсетілген деректерді талқылау барысында пікірлер екіге жарылып, басым көпшілік дауыспен мемлекеттік қызметшілерді айыптаулар негізсіз деп шешкен. Қалай десек те, азшылықтың көпшілікке бағынуы демократиялық үрдістерге жатады. – Тəртіптік кеңестің соңғы отырысында аумақтық ведомоство басшылығына шара қолданған көрінесіздер? – Облыстық кедендік бақылау департаментіне қатысты айтып отырған боларсыз? – Иə. – Кедендік бақылау комитетінің жəне қаржы полициясының жинақталған материалдары негізінде департамент басшысы Ə.Қартовтың тəртіптік ісі қаралғаны рас. Талқылау барысында мəлім болғандай, департамент жетекшісінің орынбасары Т.Балғымбаев жұмыс орнында болмаса да 8 сағаттық еңбек табелі толтырылған, іссапарға екі рет еш себепсіз жіберілген. «Баско» ЖШС-нің 120 миллион теңге қарыз ақшасы «есептен» шығарылған. Қарау қорытындысы бойынша Ə. Қартов пен кадрлар бөлімінің жетекшісі Т. Шлапактың сыбайлас жемқорлыққа жағдай туғызатын құқық бұзушылық жасағаны дəделденіп, қызметтеріне толық сай еместігі туралы ескерту берілді. – Сіздерменен соттасып жатқан қай балабақшаның меңгерушісі? Жүрегі түкті екен өзінің. – Дəлірегі, бізді емес, қалалық оқу бөлімін сотқа берген болар. Əңгіменің анығы былай. Қалалық прокуратура «Айгөлек» бөбекжа йын тексеру кезінде оның меңгерушісі А.Сақыпкерееваның тарапынан өзі мен қызметкерлерге заңсыз жалақы төлеу, еңбек табельдеріне қосып жазу секілді көптеген олқылықтарды тапқан. Оның қорытындысы мəжілісте жан-жақты талқыланып, меңгерушіні қызметінен босату жөніндегі ұсыныс қалалық оқу бөліміне жолданған. Енді мына «қызықты» қараңыз. Оқу бөлімінің меңгерушісі Г.Райымбекова «А.Сақыпкереева сыбайлас жемқорлыққа жол бергені үшін жауапкершілікке тартылды. Қызметіне толық сəйкес еместігі ескертілді», – деген мазмұнда жауап жіберіпті. Мұның алдында бір балабақшаның меңгерушісін қызметінен алу жөніндегі шешімді орындаудың орнына созбалаңға салған болатын. Бүгінде А.Сақыпкереева қызметімен қош айтысты. Енді Г. Райымбековаға қатысты мəселе мəжілісте арнайы талқыланып, қағидатты баға берілетін болады. Өйткені, оның Тəртіптік кеңестің шешімін көпекөрнеу бұрмалаған қылығына еш төзуге болмайды. Бір қынжылтатыны, астықты өлкеде жұмыс істейтін алпауыт компания, холдингтер өздері би, өздері қожа. Заңды бұра тартуларын біле тұра дəрменсізбіз. Өйткені, мемлекеттің көптеген жеңілдіктерін пайдаланатын олардың сыбайлас жемқорлық іс-əрекеттерін талқылау құзырымызға жатпайды. Келешекте ережелерге өзгерістер енгізілетін болса, бұл мəселе ескерілуі керек. Əңгімелескен Өмір ЕСҚАЛИ, «Егемен Қазақстан».

Солтүстік Қазақстан облысы.

Шарафаддин ƏМІРОВ, «Егемен Қазақстан».

Жақында «Егемен Қазақстанда» (2014 жыл 30 шілде) көрнекті жазушы Смағұл Елубайдың «Иманды қоғам идеясы» атты мақаласы жарияланды. Осы мақалада жазушы «...Қылмыстың қандай түрі болмасын – ол, ең алдымен, қоғам шалдыққан кесел. Жарқын болашаққа бара жатқан жас Елге жараспайтын кеселдер. Ол кеселдерден айығу шарт. Арылу шарт. Ол қандай кеселдер? Олар мыналар: коррупция, мафия, рэкет, ақша үшін адам өлтіру, суицид, бала сату, гомосексуализм, педофильдік, жезөкшелік, нашарқорлық, маскүнемдік, өз қызын өзі зорлау..., т.т.» дейді. Əлбетте, жазушы ағамыз айтпақшы болған «т.т.», яғни «тағысын тағылар» ішінде естіген адамның жаны түршігетін қылмыстар да кездеседі. Алматы облысының қылмыстық істер жөніндегі мамандандарылған ауданаралық сотының судьясы Асқарбек Бейімбетов өзі қарап, үкім шығарған бірнеше іс туралы айтып беріп еді...

Баласын ґлтірген əке

Қоғамның бір дерті – маскүнемдік. Арақ ішіп, есін жоғалтып, нəтижесінде қылмыс жасап, кейін пұшайман болып жататындай оқиғалар өмірде көп кездеседі. Араққа салынудың ақыры өкінішті оқиғаларға ұласып жататыны да рас. Əсіресе, маскүнемдіктің жастар арасында көбейіп кеткені бүгінгі күні бүкіл қоғамды алаң датып отырған шындық. «Жалғыздың жары – Құдай» дегендей, Əмірбек жалғыз ұлы Еркінді бетінен қақпай мəпелеп-ақ өсірді. Не киемін, не ішемін дегізбеді. Барын сол жалғыздың аузына тосты. Əкесі мен шешесіне еркелеп өскен Еркін ержете келе жаман мінез көрсетіп, жат қылықтар жасайтын болды. Арақ ішіп, аузына келгенін айтатын, тіпті, əкесіне қол жұмсайтын мінез шығарды. Жəне мұндай оқиға бұл отбасыда жиі қайталанатын еді. Еркін оқу оқып та жарытпады, жұмыс істегісі де келмеді. Ақша таппаса үйдегі заттарды ұрлап, сатып арақ ішетін жағдайға жетеді. Əке байғұс бəріне көніп келді. Жалғыз ұлынан естіген жаман сөздерін де көтерді. Жиі-жиі таяғын да жеді. Оқиға болатын күні Əмірбектің үйіне қонақтар келген еді. Олар көңілді отырды. Жақсы тілектер айтылды. Кешкі сағат сегіздердің шамасында осы үйдің баласы Еркін есін білмейтіндей мас күйінде келіп, отырыстың шатшəлекейін шығарды. Бұл үйде мұндай жағдайдың жиі болып тұратынын білетін қонақтар тарқасып кетеді. Сол сəтте аяғында əзер тұрған Еркін əкесін сыртқа шақырады. Оның қолында пышақ бар еді. Əке мен бала айқаса кетеді. Ылғи қорлық сөз естіп, зорлық көріп жүрген əкенің шыдамы таусылып, баласын жерге жығып салады да, оның қолындағы пышақпен Еркінді жаралап, жалғыз ұл сол жараның салдарынан о дүниеге аттанады. Əке түрмеге қамалады. Тергеу аяқталып, іс сотқа өтеді. Бас ты сот талқылауында куə

болғандардың бəрі біркелкі жауап береді: «Бəріне кінəлі Еркіннің өзі». Сотта куə болған Еркіннің анасы да (Əмірбектің əйелі), қарындастары да (Əмір бек тің қыздары), көршілер де, бəрі-бəрі Еркінді кінəлап, оны өлтірген Əмірбекті ақтауын өтінеді. Сот қылмыстық іске қатысты барлық жағдайды саралай келе Əмірбекті Қылмыстық кодекстің 98-бабының 1-бөлігімен кінəлі деп танып, 2 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тағайындап, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тəуелсіздігінің 20 жылдығына байланысты рақымшылық жасау туралы заңға сəйкес оны қылмыстық жауапкершіліктен босатады.

Əкесін ґлтірген бала Əке мен бала неге өшігеді? Бірін-бірі өкпеге қиса да, өлімге қимайтын туыстық қайда? Баланың қатыгез қылмысқа баруы неліктен? Оқиға былай болған еді. Сотталушы Нұрлан 2013 жылдың 19 қаңтары күні түнгі сағат бірдің шамасында Қарасай ауданы, Əйтей ауылындағы үйіне келеді. Оның ішке кіргені сол еді, əкесі Құдайберген далаға шығып, аулада тұрған машинасының есігін ашып, іштен шолақ мылтықты алып, үйге қайта беттейді. Оны Нұрлан терезеден байқап тұрған болатын. Осы кезде баланың көңілі түрлі жамандыққа ауады. Себебі, əке мен бала арасы көптен шиеленісті болатын. Оның үстіне, осыдан сəл бұрын екеуі қатты сөздерге барысып қалған еді. Екеуінің бір-біріне деген атарға оғы жоқ. Əкенің əрекетінен сезіктенген Нұрлан жатын бөлмеге кіріп, есіктің тұтқасынан мықтап ұстап тұрады. Əкесінің жақындап қалғанын сезген ол, есікті серпе ашып, əкесін құлатып, оның қолындағы шолақ мылтықты тартып алып, шүріппені басып жібереді. Əкесі оқиға орнында тіл тартпай мерт болады. Араға біраз уақыт салып, əкесінің мəйітін көрпеге орап, ауладағы көлікке салып алады да, ауылдың шетіне апарып өртейді. Бірақ мəйіт жанып болмай отты өшіріп, қарға көміп кетеді. Басты сот талқылауында жəбірленуші өкілі ретінде сұралған Нұрланның анасы, қайтыс болған Құдайбергеннің əйелі Р.Əбікенқызы былай дейді: «Біз, күйеуім Құдайберген, балам Нұрлан жəне екі қызым бір отбасында тұрып келдік. Əу бастан күйеуім екеуміздің арамыз жақсы болған жоқ. Себебі, Құдайберген мені үнемі ұрыпсоғатын. Үйден қуып жіберетін. Бұл қорлықтарға шыдамай 1996 жылы ажырасып кеттім. Бірақ кейін қайта қосылып, азаматтық некеде тұрып жүрдік. Жолдасым өзінің ұл-қыздарына да қатал қарап, ұдайы негізсіз жазалап отыратын. Соның салдарынан үлкен қызым интернатқа кетіп қалды. Ал күйеуім ұлым Нұрланды түрлі сылтаумен мазалайтын. Оны тапаншамен атып, денесіне жарақат салған кездері де болды. Бəріне кешіріммен қарадық. Соңғы кездері ұлым жұмысқа тұрып, іссапарға кетіп жүргенде, мені үйден қуып жіберіп, кіші қызды өзімен алып қалды. Оның өз қызымен нəпсіқұмарлықпен айналысатынын да байқайтын едім».

Бұл өлген Құдайбергеннің əйелі, өлтірген Нұрланның шешесі Р.Əбікенқызының сотта сөйлеген сөзі. Баласын кешіріп, оған жеңіл жаза беруді сұрайды. Дегенмен, сот қылмыстық іске қатысты барлық жағдайларды сараптай келе, жасалған қылмыс тың қоғамға қауіптілік дəрежесін ескере отырып, Нұрланға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындауды мақсатқа сай келеді деп санайды. Оны қылмыстық кодекстің 96-бабының 1-бөлігімен кінəлі деп танып, 6 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тағайындайды.

Баласын ґлтірген шеше

«Баланы – жастан» дегенде қазақ тəрбие мəселесін айтса керек. Сол тəрбие əу баста дұрыс болмаса, кейін өзекті өртер өкінішке əкеп соғары сөзсіз. Мəуленбек кəмелеттік жасқа толмай жатып арақпен ауызданды, ержете келе үзіліссіз ішетін болды. Оқу оқымады. Жұмыс істемеді. Қолы қалт етсе, арақ ішетінді шығарды. Ащы суға сылқия тойып алған ол отбасының шырқын бұзды. Көбіне-көп өзінің туған шешесі Сəлияға тиісетін еді. Оқиға болған күні де осындай əрекет қайталанды. 2012 жылдың тамыз айының 22 жұлдызында таңертеңгі сағат сегіз шамасында Мəуленбек пен інісі Сəулебек жұмысқа барамыз деген сылтаумен шешесі Сəлиядан 200 теңге ақша алып, үйден шығып кетеді. Арада екі сағат өтпей жатып ағалыінілі екеуі мас күйінше үйге қайта келеді. Шешесінен тағы да 50 теңге алып, қайта шығып кетеді. Сырқаттаныңқырап отырған Сəлия «ем болсын» деген ниетпен бір рөмке араққа бұрыш салып ішіп жатып қалған еді. Қатты ұйықтап кеткен екен. Ол бүйірінен тиген тепкіден оянып кетеді. Көзін ашса, өлесі мас ұлы Мəуленбек өзіне төніп тұр екен. Тағы да ақша сұрап тұр. Тепкіден ауырсынған бүйірін ұстап, орнынан тұрғысы келген Сəлияны ұлы тағы да ұрып-соғып, мойнынан қылқындырады. Осы кезде демі қысылып, жаны қиналған Сəлия қолына ілінген пышақты алады да, жан-дəрмен баласына сілтейді. Нəтижесінде Мəуленбек жантəсілім болады.

Тобыќтай тїйін Үш оқиға. Үш қылмыстық іс. Жасалған уақыты, мекенжайы басқа болғанымен, төркіні бір – трагедиялық ахуал. Себебі не? Салдары қандай болды? «...Жоғарыда келтірілген қыл мыстар деңгейі имани болмысымыздың əлі де мүшкіл халін көрсетеді. Сондықтан, əңгіме – қоғамды сауықтыру жолында қылмыстың мұндай түрлерін кезінде оп-оңай құрықтаған ата-бабалар тəсіліне жүгіну туралы болып отыр. Ол тəсілдің аты – иман», дейді С.Елубай «Иманды қоғам идеясы» атты мақаласында. Бұл тұжырым бүгінгі күннің ақиқаты екені рас. Бірақ сол иманды бүгінгі қоғамға қайта əкелудің жолы қандай екен?.. (Белгілі себептермен ке йіп керлердің атыжөн де рі өзгертіліп алынды – автор). АЛМАТЫ.


Қара шаңырақ оқу орны – Қазақтың əл-Фараби атындағы ұлттық университетінің құрылғанына 80 жыл толыпты. Шақырту алдым. Бір ғұмыр. 80 жасқа толып отырған қария қара шаңырақта қаншама жасөспірім оқып білім алды десеңізші. Сол 80 жасқа бүгінде арамызда жоқ қаншама ұлы адамдардың, бойында кісілік пен білім мелдектеген қаншама жайсаң жандардың, майсаң мамандардың «кіндігі» көзге көрінбес жіппен байланып жатыр десеңізші!? Бейне ақын Ғафу Қайырбековтің «шуда жібі» секілді. Біздің де тағдырымыз сол 80-нің ішіне сыйып кетіп жатыр. Біздің тағдыр да сол қара шаңырақ оқу орнынан сабақталған. Қаншама ғазиз жанды ұстаздың алдын көрдік?! Ғазиз жүрек ұстаздар біздің жүрекке қаншама шуақ құйды, санамызға қаншама білім нұрын құйды, жанымызға қаншама кісілік дəрісін сіңірді. Бəлкім солардың бəрін болмаса да, бірін бүгінгі 80 жылдыққа орай еске алып көрерміз. ... Бəрі де кездейсоқ басталды. Неге екені, орта мектепті бітір ген соң ҚазМУ-дің философия факультетіне түсіп, оқуға аңсарым ауды. Бірсыпыра уақыт философиялық оқулықтармен əуестеніп жүрдім. Бірақ, естіп білуімше, философия факультетіне астананың, əйтпесе облыс-облыстың үлкен астаудан жем жеген дөкейлерінің ғана баласы түсетін көрінеді. Əрі сабақ бірыңғай орыс тілінде жүрмек. Шарасыздан аталмыш оқу орнының филология – тіл жəне əдебиет факультетіне түстім. Мақсаттың басқа мамандыққа бұрылып кетпей, ұлт тілі мен əдебиетіне ойысқанына бүгін бір түйір де өкінбен. Университет қабырғасында біздің курс (1970 жылғы студенттер) бірінші дəрісті профессор Бейсембай Кенжебайұлынан тыңдады. Ол сəтте менің бүкіл тағдырым диірмен тасын бастырсаң жығылмастай қайратты шашын жұқа қырықтырған қажырлы ақсары адаммен сабақтасарын сірə да біле қойған жоқпын. Алайда, алты алаштың арысына айналып ұлғайып келе жатқан ақсақалдың алғашқы дəрісі əлі көкейімде. Бір сəт те де есімнен шығып көрген емес. ...Масанчи көшесіндегі ғимарат. 305-аудитория. Сүзіле қарайтын көзілдірікті декан 1970 жылы филология факультетіне оқуға түскен студенттердің тізімін оқып шықты да: – Алғашқы лекцияны қазақтың үлкен ғалымы, профессор Бейсембай Кенжебаевтан тыңдайсыздар, – деді. ...Ақсары адам ақырын əңгіме сабақтады. Алдымен оқуға түскенімізбен құттықтады. Амандық-саулығымызды соншалық жылы сұрап шықты. – Əрине, оқуға түсу оңай емес. Бақтарың жанып оқуға түстіңдер. Біріңді ағаларың, біріңді көкелерің демеген шығар. Ең болмаса сол кісілерді ұятқа қалдырмай жақсы оқыңдар, оқудың қадірін біліңдер, сендер онның бірі болып түстіңдер ғой, – деді. Декан əрі сасқалақтады, əрі шамданды. – Бейсеке, айттық қой, биыл былықшылық араласқан жоқ деп. Сізге не болған? Сізге не болған? – дей берді. – Е, онда тіпті жақсы. Мен сүйеумен түскендер болса дандайсымасын деп айтып жатқаным ғой, – деп ақсары ақсақал дəрісін əрі қарай жалғай берді. Профессор не айтар екен деп аузына аңтарыла қарағанымыз анық. Профессор əдебиет туралы айтпады. Профессор деген басқа болады екен-ау. Оқуға қалай түскенімізді айтты ма-ау, халық туралы айтты ма-ау? Ə, ə халық туралы айтты. – Қазақ ұлы халық. Сендер ұлы халықтың перзентісіңдер. Кейде бізді «бұратана» «кіші халық» деп жататыны бар. Ол дұрыс емес. Тарихта «кіші халық» деген болмайды. Халық кіші болса тарихқа қалай кіреді? Тарихқа кірді екен... Ол кіші халық емес. Халық саны аз болып, атақты адамдар аз шығып ұлтты кішірейтіп кететіні болады. Даңқты адамдар аз шықса халық даңқы да бəсеңситіні болады. Ең жаманы – жойылып кеткен... Тағдыр сақтасын бізді одан. Біз де саны аздау ұлтпыз. Əуел баста аз болмаған қазақ. Мектептен оқып, біліп келдіңдер ғой, жиырманшы (ол кісі солай сөйледі) ғасыр басында Сұлтанмахмұт есімді ұлы ақын өткен. Небəрі 27-28 жыл өмір сүрді. Сол айтады: «Бұлардың да түрік еді арғы заты, Тітіреткен жер-дүниені салтанаты!» деп. Біздің арғы тегіміз түрік жұрты. Түрік қағанаты біздің азаматтық тарихымыздың арғы тегі. Біздің іргелі мемлекет болғанымыздың көрінісі сол Түрік қағанаты. Мемлекеттігіміздің көрінісі. Түрік қағанаты кезінде біздің өз жазуымыз болған, өз мəдениетіміз болған. Оны «Орхон-Енисей жазба əдебиет нұсқалары» атаймыз. Көп уақыт түрік халықтарына ортақ осы мəдениетімізді кейбір жолдастар көргісі, мойындағысы келмеді. Əдебиетіміздің тарихы ХVІІІ ғасырдан басталады деп қасарысты. Мектепте де солай оқып келдіңдер ғой. Ол дұрыс емес. Хата. Университеттің қазақ əдебиеті кафедрасы, мына біздер соңғы жылдары ғана қазақ əдебиетінің тарихын көне түрік дəуірлерінен бастауға қол жеткіздік. «Ежелгі əдебиет» атап, əдебиетіміздің тарихына енгізіп, арнайы курс ретінде оқыта бастадық. Ол

АЛҒАШҚЫ ДƏРІС арнайы пəн болып өтеді сендерге. Ол пəннен сендерге сабақты Мырзатай өтеді. Жолдасбеков деген ағайларың. Жақсылап тыңдаңдар, ұғынып алыңдар. Ол біздің жазба əдебиетіміздің бастауы... Ол біздің жылдар бойы азаптана мəселе етіп көтеріп, зорға қол жеткізген жеңісіміз. Жазба əдебиетіміздің бастауын дұрыс ұғып алсаңдар əрі қарай қазақ əдебиетінің бар курсын сəтті, табысты игеріп кетулеріңе жол ашылады. Декан мына ақсақал қайда барады дегендей қарап-қарап қояды. Ақсақал əкімшіні елер емес. Келген жерден дəрісін əрі қарай əңгімелеп баяу сөйлеп барады. – Одан кейінгі бір назар салатын, жақсылап ұғынып алуға тиісті мəселелерің – Алтын орда дəуірінің əдебиеті. Түрік халқы Алтын орда дəуірін бастан кешкен. Алтын орда – түрік хандары мен бектерінің өзара ынтымақ таба алмауынан ыдырады. Алтын орда дəуірінде де біздің халқымыз тамаша мəдениет жасады. Əдебиеті де гүлдеп, өркендеп, өсті. Ол дəуірден Алма Қыраубаева апайларың тамаша диссертация жазып шықты. Ол да өздерің секілді осы аудиторияда, осы сендер отырған партада отырған кешегі студентіміз. Қазақ хандығы – Алтын ордадан бөлініп шығады. Ол кезең – біздің қазақ ұлты ретінде дербес мемлекет құрауымыздың басы. Мемлекет басында Керей мен Жəнібек тұрады. Қазақ хандығын кемеліне келтіріп нығайтқан, сыртқы жауларын ақылмен де, айламен де алдап халқымызды, елді кемел жолға бастаған Абылай хан. Қазақ хандығы тұсында хандық дəуірдің өз ақын, жыраулары өмірге келді. Олар отаншылдық рухта небір ғажап патриоттық жырлар туғызды. Мектепте фольклорлық туынды ретінде оқып келген бірсыпыра жырлар осы хандық дəуірдің ақын, жырауларының туындысы. «Қазақ хандығы дəуірінің əдебиетінен» дарынды жас ғалым Мұхтар Мағауин диссертация қорғады. Ол да осы университеттің түлегі. Жақсы оқыды. Декан қарап-қарап қояды профессорға. Деканды тыңдарлық хал профессорда жоқ. Шабыттанып алған қолтоқпақтай қария əңгіменің ағынын бұзбай əрі қарай беттеп кетіп барады. – Мен сендерге «Жиырманшы ғасыр басындағы қазақ əдебиеті» курсын жүргіземін. Ол біздің халқымызға небір дарындарды берген асыл дəуір. Қазақ халқының ояну дəуірі деуге болады. Ояну дəуірінің əдебиеті ғылыми жүйемен нақты, деректі зерттелуі үшін əлі бірсыпыра уақыт керек болып тұр. Түрік қағанатының жұрнағы Түркістан республикасы ХХ ғасыр басында Ташкентте құрылды. Менің өзім Ташкентте жетім балалар үйінде тəрбиеленген, Совет өкіметінің арқасында білім алған адаммын, балалар! Совет біздің көп нəрсеге көзімізді ашты ғой. Түркістан республикасының Сұлтанбек Қожанов, Нəзір Төреқұлов, Тұрар Рысқұлов, Садықбек Сапарбеков секілді қайраткерлерінің көзін көрдім. Олармен бізді жалғастыратын Ғани Мұратбаев еді. Ғани бізден небəрі екі жас қана үлкен. Сөйте тұра біздің комсомолдағы жалынды жетекшіміз. Жасына қарағанда қай-й-да, ересек, кексе адам секілді. Отанымыздың жүрегі – Мəскеуде Ленин ұйымдастырған Күншығыс

13 тамыз

ДЕ Р Е З

халықтарының коммунистік университеті болатын. Мəскеуде қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, татар, башқұрт балалары – бəріміз бірге оқыдық. Тату жүрдік. Түркістан республикасын құраушылардың бірі Мағжан Жұмабаев Ташкеннен ығысып келіп бізге Мəскеуде сабақ берді. Ғазиз жүректі шынайы ұстаз, ұлы ақын еді. Мағжанды ақтайық деймін. Осындағы кейбір жолдастар ырық бермейді, қарсы болады. Совет өкіметіне қарсы дегенді айтады... Профессор осы сəт деканға еріксіз қарай қалды. Өзін ішіп-жеп жіберердей болып қарап отырған кісіге көзі түсті. Əнтек ішін жиғандай іркілді. Түтігіп кеткен ол орнынан атып тұрды да ашулы күйінде есікке беттеді.(Алпысыншы жылдары «жылы мықты» пайдаланып Бейсекең досы Хайролла Махмудов екеуі университет қабырғасында Мағжан Жұмабаевты ақтамақ əрекетпен бірсыпыра əрекетке барыпты). Ақсары профессор сəл абдырап тұрды да «болар іс болдыға» балап əңгімесін қайта сабақтады. – Қазақ совет əдебиеті сол жиырмасыншы ғасыр əдебиетін жалғай туған əдебиет. Жаңа ғасыр көгінде туған əдебиеттің жетілуі оңай болған жоқ. Сəкен, Ілияс, Бейімбеттің көзін көрдім. Мұқанов Сəбитпен кексе жазушы, кексе ғалым болып сыйласамыз. Советтік дəуірде жасаған жазушылардың ішіндегі ұлысы Мұхтар Əуезов. Осында Мұхтарды қазақ совет əдебиетінің өкілі дегенге қарсы жолдастар да бар. Айта береді. Ұлы сыншы В.Г.Белинский орыстың ХІХ ғасырдағы əдебиетін «орыс əдебиетінің гогольдік кезеңі» атайды. Сол секілді күллі қазақ совет əдебиеті – Əуезов Мұхтардың əдеби кезеңі болып тарихта қалуы мүмкін. Мұхтар Əуезов осы қазақ университетінде Қазақ əдебиеті кафедрасында профессор болып жұмыс істеді. Ынтымақты жүрдік, қарақтарым! Сендерге дейінгі алпысыншы жылдарға дейінгі түлектер Мұқаңнан лекция тыңдады. Ол бір жан-жақты, толысқан һəм жазушы, һəм білімпаз дана адам еді. Өкініші сендер Мұқаңнан лекция тыңдай алмайсыңдар. Есесіне жазған кітаптарын, ғылыми еңбектерін зер салыңқырап оқыңдар! Əдебиеттің иесі халық. Қазақ əдебиетінің иесі қазақ халқы. Қазақ халқы ежелден өзге ру-тайпалармен бірге мемлекет құраған көне халық. Түрік аталған бұл халық бірде Түрік қағанаты, бірде Үйсін мемлекеті, енді бірде Дешті қыпшақ аталып іргелі ел ретінде өмір сүрген. Талай елді жаулап алған алып империяға айналған. Империя ыдырамай тұра ма, түрік халықтары да ыдырап майда мемлекеттерге айналған, тіпті өзара жауласқан, өзара жауласып сыртқы елдерге жем болған. Тарихшы ағайларың Мұсатай Ақынжановты білесіңдер ме? (Профессор бір сəт бізге көз жүгіртті.) – Білеміз! – Білеміз! – Биыл бізден қабылдау емтиханын қабылдады. – Білсеңдер, сол Мұсатай ағайларың қазақ тарихын көне дəуірлерге жалғап ғылыми зерттеу жасады. Докторлық диссертация қорғамақ еді. Қорғатпады. Этногенездік тарих еді. Туысқан өзбек халқында Ахмедов, Эрматов секілді

2014 жыл

ғалымдар бар. Олар қорғады. Біздің Мұсатайды қорғатпады. Шамасы Москва қазақты кіші халыққа балайды. Кіші халық деп санап оның тарихының терең де берен болуын қаламайды. Орталық «Правда» газеті 1960 жылы 4 декабрь күні (Ол қолындағы бір жапырақ қағазға қарап қойды.) №35 санында Совет Одағы халықтарының 1959 жылы, 15 январь күні алынған есебін жариялады. Сол мəліметке қарағанда Совет Одағында барлығы 208.826.650 адам /94.050.303 еркек, 114.776.347 əйел/ бар. Совет Одағы адамдары ішінде 3 миллион 581 мың қазақ бар екен. Ұмытпасам, 1920 жылғы санақ бойынша Совет өкіметіндегі қазақ 6 миллион адам деп айтылушы еді. Сонда соңғы қырық жыл ішінде қазақ өспеген, қайта кеміген; екі жарым миллион шамасы кеміген. Бұл неден? Бұл, əрине, 1932 жылғы қиыншылықтан, 1936-1937 жылдар оқиғасынан, 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысынан деп білу қажет. Өзге халықтардан қазақ көп опат болған… 1941-1945 жылдардағы соғыс көппен көрген ұлы той: бүкіл елге бірдей. Ал, 1932 жылғы ашаршылық қазаққа елден ерекше келген пəле: бірді-екілі оңбағандардың асыра сілтеуінің салдары болды. Тегі қазақ өспейтін тұқымнан емес, өсетін тұқымнан. Ол келешекте, сөз жоқ, өседі. Оның өсуіне қазір барлық жағдай бар. Бірақ… Əлгі 3 миллион 581 мың қазақтың бір жарым проценті өз ана тілінде сөйлемейді делінген. Яғни, олар қазақ тілін білмейді. Келешекте, қазақтың жалпы саны өсуімен бірге, оның осы өз ана тілін білмейтіндерінің де саны өседі. Сонда екі есеп – бір есеп болады…» Ақсары профессор өңі күреңітіп қиналып қалды. Тұтығып барып тоқтады. Сендерден ертең ана тілін оқытатын ұстаз шығады. Сонда жас ұрпақты қасиетті ана тілімізді қастерлеуге баулыңдар! Халықты өсіретін – өсіретін тіл! Өшіретін де тіл! Тілі өлген халықтың өзі де өлімсек келеді. Тілі өскелең халықтың өзі де өскелең! Ұлттың тілін өсіретін, сол арқылы халықты өсіретін – Сендер жас өркен! Өздерің өсіңдер. Ұлтты өсіретін ұлан болып өсіңдер, қарақтарым! Қазақ университетіне тартқан аяқтарың алымды адымға айналсын, студенттік қадамдарың құтты болсын, қарақтарым! Профессор көңілінде өмірі өтірік айтып көр меген періште, айтса сөзінен қайтып көрмеген қайсар адамның кескіні жатты. Біз – сарыуыз балапандар – сол жолы декан сөзін іштей қолдап, міз бақпай отырған едік. Бір курстағы 50 баланың бəрінің бірдей өз күшімен түскеніне имандай сенген бейілде отырдық. Сол аудиторияда отырған 50 баланың бірінің қалмай, бəрінің жетекпен түскенін бес жылдан кейін бір-ақ білдік қой... Қарт профессор бір сағат шамасы қазақ халқының тарихы, тілі, əдебиеті жайында бірсыпыра əңгіме айтты. Əңгімені баяу айтатын тым сабырлы кісі көрінді. Ара-арасында ішіміз пысып кетті. Енжар тыңдадық. Өйткені, тақырып тым ауқымды еді. Тек тосындығымен ғана баурады бізді. Түсінейік, түсінбейік, бізді биік армандарға бастайтын əңгіме айтылыпты сол жолы! Қабылдайық, қабылдамайық, профессор Бейсембай Кенжебайұлы қазақ ұлтын сүйіп тұрып, сүйіспеншілікті ұлтшыл əңгіме айтыпты сол жолы! Кешейік, кешпейік, кеңестік тоталитарлық жүйе айтқызбайтын, коммунистік партияның көзі тұрғанда айтуға болмайтын əңгіме айтыпты, ұлттың жыртысын жыртуға болмайтын түн-түнек заманда қазақ ұлтының мұң-зарын айтып, жыртысын жыртыпты сол жолы! Ресейдің боданы болып күн кешіп жатқан марғау Қазақстанның əр шалғайынан жаттанды бағдарламамен онжылдықты оқып самарқау санамен Қаз МУ-ға келіп түсіп, самарқау отырған елу балаға ғұмырына жететін рухани азық беріпті, ертеңгі ұрпаққа, ұрпақтарға кететін Бағдарлы ұлы сөз айтыпты сол жолы! Дəл сол жолы Бейсекеңнің таусылып айтқан, алғы күнге қиялын қыдырта сөйлеген сөздерін (дəрісін) түсініп қабылдай алдық па, жоқ па, ол өз алдына. Жылдар өте келе ұлы ғалым, шынайы ұстаз, туған тілін, тіл арқылы тіршілік етіп жатқан халқын шексіз сүйетін, сол жолда қаншама қорлық, зорлық көрсе де ұстанымынан бір мəрте де айнып көрмеген қайырымсыз уақыттың қайсар тұлғасының ойлары біздің жадымызда біртін-біртін жаңғырып жатты. Əлі де ұстаз, ұстаздар берген уыз нəр, өмірден, кітаптан жиған біліммен бірге санамызда жаңғырып-жаңғырып жатады, көктеп-көгеріп ертеңгі күнге ұлтты сүйген рухқа айналып сүйреп келеді бізді. Əлқиса, ХІХ ғасырда орыс қоғамына университет ашқан (Санкт-Петербург университеті) түріктекті Бекетов жылда студенттерге бірінші дəрісті ректор ретінде өзі оқиды екен. Кітаптан оқып білдік. Қарағанды университетін құрған ректор, кезінде жылда бірінші дəрісті Бөкетов (Евней) өзі оқиды екен. Ауыздан естідік. Ал, біз əл-Фараби атындағы университеттің қазақ тілі мен əдебиеті мамандығына түскен 1970 жылы 1 қыркүйек күні алғашқы дəрісті сөйтіп ұлтын сүйген ұлы ұстаз профессор Бейсембай Кенжебайұлынан тыңдаған едік! Ұстаздар рухына тағзым! Қара шаңырақ оқу орнының 80 жылдық мерейтойы құтты болсын! Құлбек ЕРГӨБЕК, Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-түрік университетінің профессоры.

ТЕЛЌОЅЫР

8

www.egemen.kz

Бiздiң қуанышы мол, мұңымыз аз шат-шадыман бала шағымыз. Жаңылыспасам, 8 əлде 9 жастамын. Естен кетпес шаттыққа толы балдəурен күндер. Əлденеге бұртиып өкпелегiш өткiншi сəттер де кешегiдей көз алдымда тұр. Айнала мен далада көктемнiң иiсi бұрқырап, аяқты мал өрiске шығып, аузы көкке тиген саумал мезгiл. Төрт түлiктiң жаңа туған төлiмен ауыл маңындағы жазық бiткендi у-шумен жамыратып жатқан берекелi кез. Сағат бірге дейiн бастауыш мектепте төрт сынып бiр бөлмеде бiрге отырып қосылып оқимыз. Түстен кейiн ауыл төңiрегiнде жайылып жүрген өз малдарымызды қарайлауға шығамыз. Көбiне көзден таса етпейтiнiмiз – қой-ешкiлерiмiз. Өрiсiнiң бетiн қақпайлап тұрмасақ, шөп таңдап маңып кетедi. Аша тұяқтылардың iрiлерiне əке-шешелерiмiз онша алаңдай бермейдi. Түйесi де, жылқысы да, сиыры да, ұсағы да аралас оттайды. Олардың жанында бiз де құмарымыз қанбай ойнап жатамыз. Доп қуамыз. Алысамыз, жұлысамыз. Қойшы, əйтеуiр, күн батып малды өрiстен қайтарғанша далада емiн-еркiн сайран саламыз. Осындай қызығы таусылмас шаттықты күндердiң бiрiнде – ойын балалары бiздi де, ауылдың ересектерiн де елең еткiзiп, Əйтпен атаның боз биесi тура далада егiз құлын туды. Екеуiнiң де түсi жирен, маңдайларындағы алақандай аппақ белгiлерi де, төрт аяқтарының тiрсектерiндегi ақ жолақ та бiрдей. Жүз шақты түтiндi елдi мекеннiң үлкенi мен кiшiсi бiр-бiрiнен айнымаған бұл ұқсастыққа түгел таңданысты. Ауылдың ересектерi бiрауыздан келiсiп алғандай, ерекше егiз төлдi Əйтпен ақсақалдың қылқұйрығының iшiндегi тұрқы да, түрi де бөлек сұлу мүсiндi, оқта-текте көкпар додасына қосып қоятын жалғыз бестi айғырының ұрпағы санады. Құлпырған қос құлын да еркек болып туылғанын – ендi ауылда асыл тұқымды сымбатты аттардың көбейетiнiне балады. Əрi əр сақта биенiң егiз төлдегенiн өте сирек болса да емiс-емiс естiгенiн, бұл өңiрде мұндай оқиғаның бұрын-соңды болмағанын, бiр аналық жылқыдан қос құлынның бiрден туылғаны тұңғыш рет кездесiп отырғанын тiлге тиек еткен дабырасы көпке дейiн басылмады. Арада ай шамалас уақыт өткен-дi. Бiр күнi iнiмiз екеумiз мектептен орала салысымен, түскi асты апыл-ғұпыл iшiп, қалтамызға құртымызды тықпалаған бойда қырға қарай шыққанбыз. Əуелi өзiмiздiң ерекше қос құлынға да əуестiгiмiзден жазбай сəл қарап тұрдық та, балалармен дулы ойынға қызу кiрiсiп кеткенбiз. Бiр мезетте жылқы шоғыры жақтан жанұшыра шырылдаған дауыс естiлдi. Бəрiмiз де жалт қарастық. Сөйтсек… Беткейдегi аттардың қасында Əйтпен ата ұлымен екеуi екi доңғалақты арбаның қорабына қасқа құлындардың бiрiн артып жатыр екен. Төлдерiн бөлгенiне желiдегi боз бие үздiксiз шұрылдайды. Жер тебiнген ала айғыр да дамылсыз шұрқырайды. Арбаға осқырына ағызып келiп, шалт бұрылып кетедi. Жануарлардың бебеу қаққанына қарайлайтын əкелi-балалы жоқ. Бiрi қорапқа жайғастырылып жатқызылған құлынның басын тұқыртып ұстап, екiншiсi арбаға жегiлген атты айдап кетiп барады. Əп-сəттiң арасында не болғанын түсiне алмай, қыр басында аңтарылып бiз қалдық. Бұл көрiнiстi кешке дастарқан басында əкеме айтқанымда: «Е-е, ақсақал iрi мал егiз туса жақсылық əкелмейтiн қайдағы бiр ырымға жорып, оларды сыңарлайтынын бiраздан берi айтып жүр едi. Құлындар ана сүтiмен аяқтанғаннан кейiн қайын жұртына бiреуiн апарып тастаймын дегенiн де құлағым шалған-ды. Қос құлынды ажыратса бұл оның сол ниетi болды онда» дедi. Бiр-бiрiнен айнығысыз күндер өтiп жатты. Көктем шуағы да күш ала бастады. Түскi ас-ауқатымызды үйдiң iшiнен есiк алдындағы киiз, көрпеше төселген тапшанда iшетiн болғанбыз. Бiр күнi мектептен келiп, отбасымызбен сəкi үстiнде, дастарқан басында отырғанбыз. Бiздiң үйдiң сəл қарсы бетiндегi қырқадан асатын қасқа жол бiзге анық көрiнiп тұрады. – Ананы қараңыздар, – деп қалды бiр заматта iнiм. Оның қол нұсқаған тұсына бəрiмiз жапа-тармағай жалт қарастық. Қырқадан асар қасқа жолдың бергi бетiнде құлдыраңдаған аяқтары ала, қасқа құлын көрiндi. Жалғыз өзi сайдағы үйiр жылқыға қарай құйынперен ағызып келедi. – Ой, жарықтық-ай, тебiсiп өскен сыңарын, уыз сүтiмен аяқтандырған енесiн iздеп, өгейсiген арғы ауылдан дəл тауып жеткенiн қарашы. Адамнан кейiнгi ақылды жануар – жылқы деген мiне, осы болар. Қазақ пен жылқы бiр мiнездес деп бекер айтылмаған да шығар, сiрə! Өзге биенiң бауырына басылса да, өз шешесi мен сыңарын ұмытпағаны – естiлiгi мен тектiлiгi емес пе. «Киелi мал иесiн табады» деген де осы-ау, – дедi əкем жайбарақат. Бiз iнiмiз екеумiз туған жерiн алыстан тауып келген құлынның бұдан кейiн тобына қалай қосыларын көрмекке орындарымыздан ұшып-ұшып тұрдық. Баудың аяғындағы ашық алаңға жеткенiмiзде көршi Əйтпен атамен қатарластық. Бiз ылғи да көретiн тақиясы, бешпентi жоқ, ақ көйлекшең, кебiссiз мəсiсiмен қасқа құлын шұрқырап құлдырап келе жатқан қасқа жолды маңдайға алып дедек қағып барады. – Құр, жануар, құр! Шұрылдаған үнiңнен айналдым. Жерiңдi, тобыңды тапқан қасиетiңнен айналайын сенiң! Тəубе! Тəубе! Қайтқан малда береке бар. Құр, жануар, құр! – деп ебiл-дебiл емiренiп делеңдей жүгiредi. Жеңiс БАҺАДҮР.

Оңтүстік Қазақстан облысы.


13 тамыз

9

www.egemen.kz

2014 жыл

Ќалихан ЫСЌАЌ Қазақ əдебиеті мен мəдениеті орны толмас ауыр қазаға душар болды. 80 жасқа қараған шағында аса көрнекті жазушы-драматург, Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қалихан Ысқақ дүние салды. Қалихан Ысқақ 1935 жылы 14 наурызда Шығыс Қазақстан облысындағы Катонқарағай ауданының Топқайың ауылын да туған. ҚазМУ-дің журналистика факультетін, Мəскеудегі режиссерлер мен сценарийстердің жоғары курсын бітірген. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»), «Қазақ əдебиеті», «Халық конгресі» газеттерінде, «Парасат» журналында бөлім меңгерушісі, Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясындағы үшінші шығармашылық бірлестікте бас редактор, Қазақстан Жазу шылар одағында əдеби кеңесші, М.Əуезов атындағы академиялық драма театрында əдебиет бөлімінің меңгерушісі болған. Прозаик, драматург, киносценарийст, аудармашы өнімді, табанды, тиянақты еңбегінің арқасында Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, халықаралық Жамбыл атындағы, Ғ.Мүсірепов атындағы əдеби сыйлықтардың лауреаты, «Парасат» орденінің иегері атанды. Қаламгердің «Дос хикаясы», «Менің ағаларым», «Бұқтырма сарыны», «Күреңсе», «Қоңыр күз еді» повестер жинақтары, «Тұйық», «Қара орман», «Ақсу – жер жəннаты» романдары, «Жарық дүние», «Қазақтар» пьесалар жинағы оқырмандардан өз бағасын алған толымды туындылар. Хас талант иесінің жиырмаға жуық пьесасы республикалық,

Сґзбен салєан суретті Жаратқан Иеміз көрнекті жазушыға қиын тағдыр берді. Қалихан жетім өсті. Тұрақтап тұратын үйі болған жоқ. Балалық шағы ағайындарының шаңырағында, сол үйлердегі жеңгелерінің қабағына қарап, жалтақтаумен, жаутаңдаумен өтті. Əкесін 1937 жылы атып жіберген, шешесі қиындықты көтере алмай өмірден өткен. Бұл сол жылдардағы қазақ баласының көпшілігіне тəн тағдыр еді. Солардың ішінен бесалтауы, мүмкін оншақтысы шығып

облыстық драма театрларының репертуарларына енді. Солардың басты-бастылары деп «Қараша қаздар қайтқанда», «Таңғы жаңғырық», «Есеней – Ұлпан», «Жан қимақ», «Сабатаж!», «Қылкөпір», «Мазар», «Ерліктің екі сағаты», «Приказ остается в силе», «Двое в степи», «Апатай», «Жəке-жəкетай», «Сайқының тұқымдары» шығармаларын айтуға болады. Қаламгер кезінде бүкілодақтық экранға шыққан «Ұшы-қиырсыз жол», «Саршатамыз», «Охран бастығы» секілді бірнеше толықметражды фильмдердің сценарийін жазған. Шығармалары өзбек, қырғыз, тəжік, татар, башқұрт, чешен, орыс, украин, словак, болгар тілдерінде жарық көрген. Аударма саласында Л.Н.Толстойдың, А.П.Чеховтың, И.С.Тургеневтің, А.И.Куприннің, И.А.Буниннің шығармаларын төгілте тəржімалады. Нобель

сыйлығының лауреаттары болған жеті драматургтің пьесаларын қазақ тілінде сөйлетті. Өмірінің соңғы жылдарында «Келмес күндер елесі» атты көлемді ғұмырнамалық эссесін жазып, жарыққа шығарды. Қалихан Ысқақ – қазақтың сөз өнерін құнарлы тілімен биік белеске шығарып, прозаға кең тыныс əкелген қаламгер. Көрнекті жазушының шығармалары əдебиетіміздің баға жетпес байлығы, асыл қазынасы. Қасиетті Алтайдың қайсар мінезді, өр рухты ұлының, ұлтымыздың абыз қариясының, хас таланттың жарқын бейнесі халқымыздың жүрегінде əрдайым сақталады. Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне спорт министрлігі, Қазақстан Жазушылар одағының басқармасы.

сол заманның қатал, сұрғылт бейнесін жасауы міндетті болған шығар? Міне, Қалихан солардың біреуі əрі бірегейі. Ол барлық шығармаларында өз балалық шағының, сондай-ақ, өзі өмір сүрген заманның нақты бейнесін жасады. Кейін ержетіп, Алматыға келіп, достар тауып, жазушы атанған, ел құрметіне бөленген кезі туралы ол бірде-бір шығарма жазған емес. Бұған заманы емес, тағдыры себепші болды. Қазақ əдебиетіне

Қалиханды адамдардың мұңқайғысын, қасіретті заманды жазу үшін Жаратқан Ие жіберген өкіл деп ойлаймын. Қиын кезді жаза отырып, қазақтың ең көрікті жері – Алтайдың панорамасын, Алтай қазақтарының образын жасады. Тау арасындағы тіршілікті көрсетті. Шыны керек, оның «Ақсу – жер жəннаты» деген романын алғашқылардың бірі болып қолжазбадан оқығанда түсінбедім. Өйткені, мен далада, кейінірек қалада өмір сүрген бөлек

Сəбит ДОСАНОВ, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

Əкім ТАРАЗИ.

Дарќан дарын, сиќыр сґз Қалиханның төсек тартып жатып қалғанын жуырда ғана естідім. «Өтіп бара жатқан өмір-ай!» деп өксіп-өксіп өкіндім. Бізбен бір жолата қоштасып, бұл дүниеден өтіп кеткенін жұмыстан оралған немерем айтты. Отырған орнымда қалшидым да қалдым. Өз құлағыма өзім сенбедім. Көз алдым бұлдырап жүре берді. Ол жүрген жерде көк тұман ере жүретін едіау. Жас кезінде темекіні көп тартатын, будақбудақ көгілдір түтінді шүйкедей созып, ауаны желпи, əңгіме созып отыратын. Қайдағыны қайдан тауып айта береді?! Қайдағыны қайдан біле берген десеңізші. Оқтыноқтын тісінің арасынан тілін жылтыңдатып, сылқ-сылқ күліп қояды. Күлкіден езуіңді жиғызбайды. Шалдармен шалдарша, балалармен балаларша, келіншектермен келіншектерше сөйлесетін. Əсіресе, ақ жаулықты кейуаналарды көргенде, қандай арқаланып кетеді дейсің. Ол кезде Асқардың, Жұмекеннің, Қайраттың, Бектің, менің аналарымыз тірі еді. Қалиханды көргенде бір жылы бəрі келін боп бірге түскен абысындарын көргендей, мəз-мейрам болып бір жадырап қалатын. Əңгімелері қандай жараса кететін десеңізші! Ондайда иегің

қышып, сөздеріне киліге көрме! Киліксең көресіні көресің! Жан-жақтан шап бергенде, жаныңды қояр жер таппайсың. Əсіресе, Қалиханның тілін безеп, саусағын кезеп, жараған буыршындай соңыңа түсіп бергенін көрсең, азар да безер боп, əрең құтыласың. Жалпы, Қалихан отырған жерде басқа ауыздың қажеті не? Тек естігендеріңді құйып алар құлақ болса, болғаны да! Қарабайыр қазақ тұрмысының жілігін шағып, майын алғандай қылып, Қалихандай жетік білетін ешкім жоқ. Қазақ жаны мен қазақ мінезіне ондай қанық адамды қолыңа шырақ алып іздесең де табылмайды. Ал қазақ тарихына кезек келіп, көсіліп сөйлей жөнелгенде, бəрімен бірге өсіп, бірге жүрген бе деп таңдайыңды қағып, тамсанасың. Ал ол сөйлейтін қазақ тілінің ғажайып сұлулығына, сөзінің мəнділігіне, сөйлемінің дəмділігіне, иірімінің əуезділігіне, суреттемелердің дəлдігіне таңғалмайтын жанар, тамсанбайтын құлақ бар ма екен?! Қысқасы, Қалихан отырған жерде бəріміз де тіл мен жақтан айырылатынбыз. Ал алдындағы ақ қағазына аш күзендей емініп, қаламсабын кеміріп, езуіндегі шылымын əлсін-əлсін бір сорып қойып, төгілтіп жазып

кеткенде ше?! Əлгі естігендеріңіз қаз-қалпында қайта тіріліп, қарға аунаған түлкідей болып, қырмызыдай қырық құлпырып, жайнап шыға келетін. Сен жазған романдарыңды, əңгімелеріңді, повестеріңді, пьесаларыңды, киносценарийлеріңді, тіпті өзге тілдерден жасаған аудармаларыңды оқығанда, тыңдағанда, көргенде осындай дархан талантқа таңғалып, тамсанып, тоғайып, молайып, байып шыға келетінбіз. Өмірден өткеніңше, арамыздан кеткеніңше қаламыңды қолыңнан түсірмедің. Қайран, Қалихан-ай! Санасының саңлауы бар қазақ баласына бозторғай болып жырлап, сандуғаш болып сайрап, таңдайыңнан бал емізіп, балбырата тамсантып, сен де өттің ғой! Өзің туып өскен Өр Алтай мен пейіштей сұлу Қатонқарағайыңды өлердей жақсы көретін едің-ау. Топырағың содан бұйырды ғой. Дəмешің мен Самалыңның көрер жарығы көп болсын! Аза тұтқан ағайынға: «Сап, сап! Сабыр, сабыр!» – дейік. Қош, қош, қимас дос!

Ґзгелерге ўќсамайтын ґзгеше талант еді

Беу, опасыз, өткінші өмір-ай... Жарық дүние деп аталатын жалғаннан Қалихан секілді тума таланттың өткенін естігенде дене мұздап, жүрек сыздап жүре берді. Небəрі жиырма бір жастағы аяулы ұлымнан айырылып, күні кеше ғана жылап жүріп жылын өткізген жаралы жүрегім тұз сепкендей ашыды. Əдебиеттің киелі есігін «Қоңыр күз еді» деген повесімен қағып, оқырманға «Бұқтырма сарынын» тыңдатып, «Қара орманда» қалың ойларға жетелеген, «Ақсу – жер жəннатын» аралатқан өзгелерге ұқсамайтын өзгеше таланттың өмірден озуы қазақ əдебиеті үшін ауыр қаза. Сұңғыла суреткер Лев Толстой: «Ұмытпа! Сен өмірдің тұрғыны емес, жолаушысы ғанасың», деп еді-ау. Осы сөзді жиі еске салатын арсыз ажалға не дерсің?! Алла ісіне амал жоқ. Тəңір берген талантымен соңына мол мұра қалдырған Қалихан Ысқақ қазақ əдебиетіндегі көш бастаған көшелі аға, аузы дуалы қария еді, əдемі қартая біл ген қазыналы қарт еді. Оның күрмеуі көп, күрделі шығармалары: прозасының, драматургиясының, көркем аудармаларының құпиясын əдеби сын əлі ашып айта алған жоқ. Бұл алда атқарар көп борыштың бірі. Өзі өлсе де сөзі өлмейтін хас шебер, қазақ əдебиетінің қара нары Қалихан Ысқақ халықпен бірге жасай беретін қаламгер. Жаның жəннатта болсын, аяулы аға.

тұрмыстың адамымын. Соңынан екінші, үшінші рет оқыған соң барып шығармаға басқаша қарадық. Жалпы, біз бір-бірімізді мұқият оқитын едік. Оқып қана қоймай, бір-бірімізге қатал сыншы да бола білдік. Сондықтан да біздің буын қазақ əдебиетіндегі ең мықты буын болып қалыптасты. Мұны қазір сыншылар айта бастады. Бір-бірін сынамай, тек мақтай беретін қаламгерлер тез ұмытылып қалуы мүмкін. Ал, Қалиханның шығармалары қазақ əдебиетінің еншісіне өтті деп ойлаймын.

Əбіш КЕКІЛБАЙҰЛЫ.

Ќалиханныѕ ќаламы Жетпісінші жылдардың басында жас жазушылардың республикалық кеңесі өткен. Семинарлар бойынша бірнеше классикке бес-алты талапкер бөлінген. Классик атанып үлгергендер Асқар Сүлейменов, Қалихан Ысқақ, Төлеген Тоқбергеновтер еді. Сонда ғой, Қалихан ағамыз Дидахметтің, Əлібектің жəне менің бір-бір шығармамызды биіктете көтеріп, бір-бір əңгімемізді сойып салғаны. Содан бері Қалиханды қасиетті ұстаз тұтатынбыз. «Қоңыр күз еді» повесі үшін бұрыннан-ақ қолын құшырлана қысқымыз келетін. Ал, дүние-ай!.. Қалекеңнен де айырылып қалыппыз-ау... Қазақ проза сының қаранары еді ғой ол. 2010 жылы «Егеменнен» тасқын туралы жазуға тапсырма алып, Қалбатау, Тарбағатай, Алтайды аралап едім. Катонқарағайда жүргенде Қалағамның қара шаңырағына да барып, келінінің қолынан шай ішіп, жүрген соқпақ жолымен тау беткейін аралап, рахаттанып едім. Ағаш үйдің ескі тақтайы арасынан көне көк сиялы қалам тауып алып, тəу етіп, қойныма тыққам. Алматыда ағама айтқанымда, жанары жасаурай күліп еді. Арқамнан қағып. Енді біздің жанарымыздан жас тамады. Бақұл бол, Қалихан көке! Мархабат БАЙҒҰТ. ШЫМКЕНТ.

Əдебиетіміздіѕ алтын жаєасы Қазақ əдебиеті тағы да бір қаранарынан айырылды. Қалихан Ысқақ қазақ прозасының көшін бастаған тегеурінді топтың қасқа маңдайындағы хас талант-тын. Əдебиет есігін «Қоңыр күз еді» повесімен айқара ашып кірген қайран Қалағамның қаламының ұшы құтты еді. Алтайдан шыққан қаламгер інілерінің көшбасшысы, қазақ əдебиетінің алтын жағасы болатын. Сөзге салса шешен еді, топқа салса көсем еді. Арқа сүйер асқар тауымыз еді, ақыл сұрар абызымыз еді. Ел ісіне келгенде баладай елгезек, жаны даладай дарқан-тын. Орны бөлек еді, ұлтына əрқашан керек еді. Абай айтқандай: «Көзге қамшы тигендей шыр айналды артқы жас». Қош, қайран Қалағам! Сен де өттің-ау мынау жалғаннан! Жаның жəннатта болсын! Несіпбек АЙТҰЛЫ.

Алыстаєы асќар тау

«Ќазаќфильмде» ќалєан із Сонау 1963 жылы жарық көрген «Қоңыр күз еді» атты хикаяты əдеби ортада жаңашыл тың туынды – өзгеше құбылыс ретінде бағаланып, қалың оқырман ықыласына бөленгеннен беріде ұдайы шығармашылық өсу үстінде болған жазушы өзінің көркем əлемін түзе білген еді. Өз мектебін қалыптастырды. Прозамен бірге драматургия саласында да табанды еңбек еткен Қалихан Ысқақ сайып келгенде, қазақ əдебиетіне, өнеріне сүбелі үлес қосып, өлмес мұралар қалдырды. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанды. Ол оқырманын, көрерменін жаңа шығармаларымен тəнті етіп, шабыттандырып отырды. «Дос хикаясы», «Менің ағаларым» повестер мен əңгімелер жинақтары, «Тұйық», «Қара орман», «Ақсу – жер жəннаты» романдары

жарияланды жəне көптеген пьесалары сахналанды. «Сарша тамыз», «Ұшықиырсыз жол» киносценарийлерімен алтын қорымызды байытқан Қ.Ысқақ өз тұсында «Қазақфильм» киностудиясында бас редактор қызметін атқарып, фильмдердің көркемдік-мазмұндық сапасын арттыруға атсалысты. Үлкен жүректі жазушы бұқарашыл қарапайымдылығымен, ақылгөй абыздарға, қазына көкірек қарттарға тəн асыл қасиетімен ерекшеленетін. Үнемі айналасына үйіріліп жүретін кейінгі толқын – жастарға жол көрсетуден, өнеге тоқытудан жалықпас еді. Бақұл болыңыз, нар аға! Жаныңыз пейіш төрінде шалқысын! Ермек АМАНШАЕВ, Шəкен Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ президенті.

Əдебиетіміздегі кешегі алыптар шоғырының ізін басқан, басып қана қоймай кейінгілерге – біздерге шығармашылық қуат-қарымымен үлгі-өнеге бола білген Қалихан ағамыздың арамыздан алыстауы – төбемізден жай түсіргендей өкінішті оқиға болды. Өлшеулі ғұмырдың ақырғы нүктесі осыған тірелсе амал не, көнеміз бəріне. Ал жүректі тырнайтыны, «əдебиет керек пе, керек емес пе, əдебиетсіз де өмір сүруге болады ғой» дейтін біздің табиғи болмысымызға мүлдем кірікпейтін керауыз əңгімелердің бел алып тұрған тұсында өзіндік айшықты қолтаңбасын ел əлдеқашан мойындаған ешкімге ұқсамайтын дара талант Қалихан Ысқақ баршамызға керек-ақ еді ғой! Керектігі – Қалихан аға əдебиет төңірегіндегі келеңсіздіктермен ымыраға келмей, кесіп түсетін отты тілді еді. «Ардың ісіне»

адалдығы соншалық, айтқан пікірі мен толғақты ойларына тірі жан таласа алмайтын шоқтығы биік айбынымыз болатын. Бір кездері қайран Зекең, Зейнолла Қабдолов сөз өнеріне жаңа келген дарынды, өзін жазбай таныса, Қалихан ағамыз да қолынан жазу келеді-ау деген жастарға жылы қабақ танытып, үнемі қамқор болып жүретін. Қалихан Ысқақ əдебиетімізге өлшеусіз олжа салған қаламгер роман, повестері əлі сиясы кеуіп үлгермеген кешегі «келмес күндер елесі» ғұмырнамалық шығармасына дейін талай ұрпақтың рухани қазынасына айналарына біз кəміл. Иван Бунинді енді Қалихан Ысқақша кім аудара алар екен?!. Қош, нұрыңыз пейіште шалқысын Қалихан аға!.. Қуаныш ЖИЕНБАЙ.


10

ӨМ

Есімі енді белгілі болєан елші

Кеңес заманында қазақтан шыққан санаулы дипломаттардың бірі – Семей өңірінің тумасы Самат Сүндетбаевтың туғанына биыл 85 жыл толып отыр. Мен С.Сүндетбаевтың өмірі мен қызметін бала кезден естіп жүруші едім. Осыдан да болар өткен жылдың желтоқсан айында Семей қаласында тұратын белгілі құрылысшы, ұлтжанды азамат С.Сүндетбаевтың інісі Серік Мақсұтұлы Слəмбековке телефон шалғанмын. Серікке аудандық тарихиөлкетану мұражайына қызметке кіргенімді бірақ, мұражайда есімі кезінде бүкіл одаққа белгілі болған Самат Сүндетбаев жөнінде ешқандай дерек жоқтығын айтқанмын. Осы сөзім түрткі болды ма, Серік екі айдан кейін ағасы С.Сүндетбаевтың өмірі мен қызметіне байланысты құнды деректерді мұражайға өткізді. Самат Сүндетбаев 1929 жылы бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы Қарауыл ауылында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысы басталғанда Самат небəрі 12 жаста еді. Əкесі соғысқа аттанып, үй шаруасының барлық ауыртпашылығы оның иығына түсіп, қаршадайынан таңның атысы мен күннің батысына дейін ұжымдық шаруашылықта еңбек етті. 1947 жылы орта мектепті алтын медальға бітіріп, Семей қаласындағы сауда техникумында оқуға түседі. Техникумды өте жақсы бағамен аяқтаған соң, 1950 жылы Ф.Энгельс атындағы Ленинград сауда институтында оқыды. Институтты қызыл дипломға бітіргеннен кейін 1954-1958 жылдары Гурьев, Ақтөбе облыстарында облыстың сауда басқармасы бастығының орынбасары болып қызмет атқарды. 1961-1963 жылдары Қазақ КСР Сауда министрлігінің бөлім меңгерушісі, коллегия мүшесі болды. 1963 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Жеңіл тамақ өнеркəсібі жəне сауда бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне жоғарылатылды. 1964 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің жолдамасымен Мəскеудегі Жоғары дипломатиялық мектепке жіберілді. С.Сүндетбаев 1967 жылы маусымда жоғары дипло матиялық мектепті «өте жақсы» деген бағамен бітіріп,

Йемен Халық Республикасына дипломатиялық қызметке жіберілді. Самат елшілікте қызмет істегеніне 4 ай болмай жатып, Йеменде республикашылар мен монархистер арасында азаматтық соғыс басталып кетеді. Аса қиын жағдайда С.Сүндетбаев бастаған елшілік қызметкерлері жанқиярлық көрсетіп, елшілікті эвакуациялауға күш жұмыл дырады. Соғыс өртін өршітпеуге күш салады. Алайда, 1967 жылы 11 желтоқсанда америкалықтарды қолдайтын топтың қолынан қаза табады. КСРО Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстан Үкіметі С.Сүндетбаевтың сүйе гін сол кездегі астанамыз – Алматы қаласына əкеліп жер леп, басына арнайы ескерткіш орнатты. 1968 жылы 28 қазанда КСРО Жоғарғы Кенесі Президиумы дипломат С.Сүндетбаевтың ерлігі жəне Отанына адал берілгендігінің үлгісін көрсеткені үшін қаза тапқаннан кейін «Құрмет белгісі» орденімен марапаттады. С.Сүндетбаевтың қаза болғанына 20 жыл толуы қарсаңында Алматы қаласында тұратын академик Сер ғазы Қалиев туысының есімін есте сақтау үшін қажырлы еңбек

етті. Сол кезде С.Қалиевтың тікелей араласуымен Ұлы Отан соғысының ардагерлері Ұ.Байырбеков, Х.Төлеухасимов, еңбек арда гері, дербес зейнеткер Ə.Майқанова «Семей таңы» газетіне С.Сүндетбаевтың есімін Қарауыл ауылындағы бір көшеге беру жөнінде мақала жариялайды. Бұл ұсыныс орындалып, Қарауыл ауылындағы Киров аталған көшеге С.Сүндетбаевтың есімі берілді. Сондай-ақ, Ал ма ты қаласының тұрғыны, Саматтың қарындасы Райлаш Слəмбекқызының атынан КОКП Орталық Комитетінің Бюро мүшесі, КСРО Сыртқы істер министрі Э.Шевернадзеге С.Сүндетбаев оқыған Семейдің сауда техникумына оның есімін беру туралы хат жолданды. Осылайша, техникумның қабырғасына ескерткіш тақта орнатылды. Ескерткіш тақтаның жоғары жағына С.Сүндетбаевтың суретінен барельефті інісі Се рік Мақсұтұлы тұрғызды. Таяуда Астанадан қуанышты хабар келді. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің құрылғанына 20 жыл толуына орай «Дипломатиялық қызмет мұражайында» жерлесіміз, жау қолынан құрбан болған Самат Сүндетбаевқа арналған арнайы стенд ашылды. Еліміз тəуелсіздік алғаннан кейін еліне, жеріне адал қызмет етіп, халқының болашағы үшін құрбан болғандар ешқашанда ұмытылмақ емес. Иə, Семей өңірінен шыққан тұңғыш дипломат С.Сүндетбаевтың ерлігі біздің жадымызда мəңгі сақталады. Малғаждар ЖҮНІСЖАНОВ, Семей тарихи-өлкетану музейінің Абай ауданы филиалының меңгерушісі.

Шығыс Қазақстан облысы.

Жадымда жїрер сол жылдар

1999 жылдың мамыры Ақмола облысы əкімінің шешімімен армия генералы, Кеңес Ода ғының Батыры, Қазақстанның №1 Халық Қаһарманы, еліміздің бірінші Қорғаныс министрі Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетовтың 75 жылдығы туған елінде тойланды. Тойға дайындалу кезінде елі, Еңбек ауылындағы мектепті, Ұлы Отан соғысының ардагеріне арналған ескерткішті, жалпы ауылды тəртіпке келтіруде біраз жұмыстар атқар дық. Ағамыз өзі бастап, жанында Ақмола облысының əкімі С.В.Кулагин, бірнеше генералдар, зайыбы жəне басқа қонақтармен мектеп ауласына келіп тоқтады. Жерлестерімен амандасқаннан кейін ардагерге арналған монументке қарай бет алып, сапта тұрған оқушыларға ризашылығын білдіре отырып, монументке гүл шоқтарын қойып, майданнан оралмаған жерлестеріне тағзым етті. Одан шыққаннан кейін өзі танитын ауылдастары Қайыржамал, Жантемір, Қайыргелді, Дəметер тағы басқалармен əңгімелесіп, мектепте жиналып отырғандарға келді. Кездесу кезінде Сағадат Қожахметұлы өзінің балалық шағына көз жүгіртіп байларды тəркілеу, 37-нің зобалаңында кейбір жерлестерін «халық жауы» деп жер аудартып жібергендерін өз көзімен көр гендігін айтып, балалық, жастық шағының ауыр жағдайда өткендігін тілге тиек етті. Залда

жастар көп болатын, соларға қарап, сол кездегі балалардың елге деген сүйіс пеншілігінің жоғары болып, Отанын қорғауға қай уақытта болса да дайын екендіктерінің сезіліп тұратындығына тоқталды. Жастарды егемендік алған елімізді ішкі жəне сыртқы жаулардан қорғауға дайын болуға шақырды. Ақкөл ауданы мəслихатының шешімімен орталық үлкен көшеге С.Қ.Нұрмағамбетовтың есімі берілген. Келесі күні сол көшенің ашылу салтанатына қатысып, аудандық мəдениет үйінде өткізілген халықпен кездесудің құрметті қонағы болды. Бұл кездесуде ол кісі өзінің жауынгерлік жолы туралы баяндап берді. Ағамызға 1945 жылы 27 ақпанда Польша жерінде жау қорғанысын бұзып өту кезіндегі жауынгерлік тапсырманы ерлікпен орындап, көрсеткен батырлығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы беріледі. Осыдан соң майор Сағадат Нұрмағамбетовтың батальоны Рейхканцелярия ғимаратына жасалған шабуылға қатысып, қаһарман қазақ ұланы соғысты Берлинде аяқтайды. Кездесуден кейін Батыр ағамызға арналып, салтанатты концерт қойылды. Содан кейін өзі оқыған №1 орта мектептің оқушыларымен кездесу өткізді. Ақкөл қаласының жанында, табиғаттың əсем жерінде бірнеше киіз үй тігіліп, ағамыздың мерейтойына арналып дастарқан жайылды. Ол кісі əрбір үйге кіріп, бəрімізбен əңгімелесіп, өзінің

13 тамыз

ЕН З Ө Р І

www.egemen.kz

ризашылығын білдірді. Сағадат Қожахметұлы қарсы алудағы білім саласы қызметкерлерінің атқарған істеріне рахмет айта отырып, маған сыйға қол сағат табыс етті. Облыс əкімі С.В.Кулагин облыс атынан даңқты жерлесімізге бүгінгінің ақбоз аты – «Волга» автокөлігін сыйға тартты. С.Нұрмағамбетов Қорғаныс министрі болып тұрған кезінде жерлесі Серік Мырзабекұлы Алматыдағы саяжайында болады. Саяжайдың өте жұпыны, жүдеу екендігін бізге айтып келді. Ағамызда қызмет дəрежесін өз пайдасына пайдаланайын деген ой болмаған. Сағадат Қожахметұлының адалдығы мен қарапайымдылығы бүгінгі кейбір билік басындағы генералдарға да үлгі болуға лайық. Бірақ, олай болмай тұр ғой. Тек соңғы уақытта Қорғаныс министрлігінде бірнеше жоғары шендегілер жемқорлығы үшін жазаға тартылды. Өкінішті-ақ! С.Қ.Нұрмағамбетовтың есімін мəңгі сақтау мақсатында республикалық əскери мектепке, Ақкөл қаласының орталық көшесіне есімі берілді. Ал өзінің кіндік қаны тамған Еңбек ауылында бұл кісінің есімімен аталған ештеңе жоқ. Ұсынысым: осы ауылда Сағадат ағаның мұражайын ашу, мектепке есімін беру, тіпті мүмкіндік болса елді мекенге атын берсе де артық болмас еді. Еркін ДƏУЕШҰЛЫ.

АСТАНА.

2014 жыл

«Ана бақыты», «əйел бақыты» деген тақырыптарды біз көп жазамыз да, ешбір ер адам көтере алмайтын əйел тағдыры туралы сирек қалам сілтейміз. Төменде біз сондай тағдырдың біріне тоқталып отырмыз. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Бұрын Қызылжардың қақ ортасында қазақ мектеп-интернаты болатын. Солтүстіктегі қазақ жастарының талай буыны осында ержетіп, үлкен өмірге осы жерден жолдама алды. Соның арасында өзіміз де болдық. Интернаттың атшаптырым, сұрқай бөлмелерін қатар тізілген кереуеттер ғана толтырып тұратын. Олардың бəрі де бірдей, үстіне жабатын жамылғысы айқастырылған үлгімен жиналады. Неге айқастыратынын күні бүгінге дейін білмеймін. Екі кереуеттің ортасында аяғы əлдеқашан ақсаған бір-бір ескі

болып ауысты. Осы жылы ғана оның мінезі біршама жұмсарып, бізге тіпті əзілмен сөйлейтін əдемі қылықтарын да көріп жүрдік. Тіпті, жандүниесі бай, сыры мол, сипаты терең жан екенін де аңғарып қалдық. Бұл бізді есейген, бəрін түсінетін адам қатарына санап, санасып жүргені екен. Осы жылы оның əзілге жүйрік, сөзге ұста екен дігін де байқап қалғанбыз. Мектептің басшылары біздің сыныптастардың кейбір қылығын сөз ете бастаса, Дəметкен тəтеміз əзілге шапты-

болып, ол да жан тапсырады. Жалпы саны 11 құрсақ көтерген екен, соның ішінде 5 ұлы мен бір қызын қуғынның құрбаны қылған қайран ана қалған қыздарын адам санатына енгізгенше дамыл таппайды. Соғыс жылдарында елде де жаппай қиыншылық, аштық, нанның нормамен берілетін кезі. Əйтеуір, Қызылжарда тұратын

Әйел тағдыры орындық тұрады. Самсаған терезелерге қалың матадан тігілген ұзын-ұзын перделер ілінген. Міне, интернат бөлмелерінің бар байлығы осы. Күндіз сабақтан шаршап келіп, аш буыныңа түскен түскі астан талықсып, бір мезгіл тынығып алу деген төменгі сынып оқушыларында болмайды, өйткені екі иығын жұлып жеп жүретін бұзықтар ұйықтаған баланы ата жауындай көріп, жастық жіберіп ұруға құмар-ақ. Сөйтіп, өзі де дем алмайтын, өзгеге де дем алғызбайтындармен бірге алысыпжұлысып, бөлмені басымызға көтеріп жатамыз. Бір кезде: «Дəметкен!» деген айғай оқыс шығып қалады. Бұл қауіп келе жатыр, сақтан дейтін дабыл сияқты. Өйткені, Дəмет кен Еслəмқызы біздің аға тəрбиешіміз. Өте қатал адам. Жаңа ғана шашылып-төгіліп жатқан төсектеріміз тастай болып жиналып, орындықтар орнына барып, жастықтар жарасып тұра қалады. Бірақ көтерілген шаңды, жаңа ғана алысып-жұлысқаннан демігіп тұрған өкпемізді баса алмаймыз. Дəметкен тəтеміз бəрін де бірден сезіп қалады. Сондықтан онсыз да қату қабағы тіпті түйіліп, тіл қатпаса да өткір көздерімен суық қарайды. Бəріміз де бүгежіктеп, дауысымызды қаттырақ шығаруға да қорқып, жым болып, жаңа ғана бөлмемізден шыққымыз, мектептегі дайындыққа барғымыз келмей жатқан басымыз кітапдəптерлерімізді қолтықтап, зу етіп, жоқ боламыз. Барлық баланы қабағымен ғана ығыстырып тұратын Дəметкен тəтеміздің сол бейнесі жадымызға жатталып қалған еді. Үнемі осыншалық қатаң, тəкаппар қалпынан айнымай, қаққан қазықтай болып тұратын ол кісінің тал бойының бір міні жоқтай көрінетін. Ұзын бойлы, қыпша бел, ашаң жүзді, қыр мұрынды, атжақты, үлкен қара көзді апайымыз – қазақтың хас сұлуы дерлік болатын. Ол əрқашан да бір қалпынан жаңылмай жүретін. Тіпті, төбесіне түйіп қоятын ұзын шаштарының да бірде-бір рет тарқатылғанын көрмеппіз. Қолдарын кеудесіне айқастырып, арқасына ұзын түбіт шəлісін жамылып тұратын əдеті де ешқашан өзгерген емес. Баламыз, бала болсақ та бəлеміз. Талай мұғалімнің ішкі сырын, үй-ішін, тыныс-тіршілігін де біліп алғанбыз. Алайда, Дəметкен тəтеміз бізге өзінің ішін ашпады. Тек оның күйеуі жоқ, қолында кəрі шешесі мен жас баласы бар екенін ғана білдік. Оның домбыраның шегіндей тартылып тұратын тəкаппар қалпы өзін ешқашан да мүсіркетпейтін, ол тіпті бізге пендешілік қиыншылықтың бəрін де еңсеріп тастайтын тастан жаралған жандай көрінуші еді. Біз мектеп бітіретін жылы Дəметкен тəтеміз аға тəрбиеші болып жүрген қызметінен шығып, біздің сыныптың тəрбиешісі

рып, бойға дарытпай, бізді қорғап қалатын. Бір күні қатты жүгіріп келе жатып мектеп директорының орынбасары Жақсылық ағайды соғып кеттім. Ол кісі біздің сыныпқа келіп: «Бүгін мына балаңыз мені соғып, құлатып кете жаздады», деп шағым жасай бас тағанда Дəметкен тəтеміз: «Жақсыбай соққанға құласаңыз, Жомарт (ішіміздегі дəуіміз) соқса ұшып кеткендей екенсіз-ау», деп өзінің замандасын ұтымды əзілмен түйреп, сонша əлсіз бе едің дегенге келтіретін күлкімен ұялтып тастаған еді. Аға мыз қызарып кетіп, басқа ештеңе айта алмай, жымиып күл генді ғана білді. Мұндайда əрине, менің əбес қылығым артта қала берді. Сөйткен Дəметкен тəтеміздің өмір жолымен енді ғана терең танысып, оның маңдайына жазылған тағдырдың талайын енді ғана тереңдей біліп отырмыз. Дəметкен Еслəмқызы текті жердің ұшқыны, аталы ауылдың тумасы екен. Тал бойына бір мін жұқпай жүретіні де содан шығарау. Арғы атасы Айтбай қажылық парызын да өтеген жан болып шықты. Атақоныстары қазіргі Есіл ауданындағы «Байеңбек» деген ауылының тұсы екен. 1928 жылы ұрда-жық өкімет елдің құтпан байларын, елге тұтқа боларлық тұлғаларының бəрін мұрындарынан тізіп, тегіс Көкаралға айдады емес пе? Олар орта дəулетті тұрмысы бар Еслəмді да ірі байлардың қатарына енгізіп, мал-мүлкін тəркілейді. Өзі басқа ағайындарымен бірге ішке қашып, бас сауғалауға мəжбүр болады. «Шолақ белсенділер» енді мұнда қалған əйелі мен бала-шағасына да күн көрсетпей, киім-кешектері, көрпе-жастықтарына дейін тартып алады. Мұндай қысастықтарды естіген соң тəуекелге бел буып, Еслəм отбасын бір түнде көшіріп əкетеді. Содан, ит тұмсығы батпайтын қалың Тайганың аң болмаса адам аяғы баспаған сазды, батпақты, сорлы жерлерін кеше отырып, алыс қияндарға сүңги береді. Суық пен аштықтан жолда бірнеше жас баласы өледі. Сондай азаппен Еслəмнің отбасы 1930 жылдан 1942 жылға дейін Сібірдің Кемер, Краснояр, Том, Ачин қалаларының дəмін татуға мəжбүр болады. Бір жерге сіңіп, енді отыра бергендерінде «шолақ белсенділердің» қиқуы жете береді, сондықтан жаңа жерге қоныс аударуға тура келеді. 1942 жылы отағасы толассыз қуғынның, азап пен сордың салдарынан айықпас дертке ұшырап, көз жұмады. Отбасының барлық ауыртпалығы аналары Гүлжауһардың мойнында қалады. Сонда ең кішісі Дəметкен 3 жаста ғана екен. Сібірде асыраушысыз өмір сүруге болмайтынына көзі жеткен ана шиттей бес баласын ертіп, қаншама азапты кеше отырып, елге оралады. Бір ұлы пойыздың ашық-тесік, суық вагонында дертті

ағасы Зұлқарнай қалаға көшіріп алып, қолынан келген көмегін жасайды. Қанша таршылық, қысастық, ашқұрсақтық болса да жас ана Алладан үмітін үзбей, бес уақыт намазын қаза қылмайды. Соның арқасында шығар, қыздарының бəрі де иманды, тəрбиелі, ел сүйінгендей, дұшпан күйінгендей жақсы азаматтар болды. Жалғыз ананың тапқан мардымсыз жалақысын талғажау қылып, аса қиын тұрмыста өссе де мектепті жақсы бітірген Дəметкен 1957 жылы Петропавл педагогикалық институтының биология факультетіне оқуға түсе ді. Үлкен қыздар өмірден орнын тауып, үйлі-баранды болып жатқанда басқа түскен ауыр қиын шылықтардан сырқат болып қалған анасын аяп, жалғыз тастамаспын, оның бізге сіңірген еңбегін ақтармын дегенді жүрегіне серт етіп ұстайды. Сондықтан да өзіне қырындаған талай боздақтың махаббат жырын бойына дарытпай, тəкаппар сұлу атанып жүреді. 1962 жылы институтты бітірген соң Дəметкенді оқу орны Есіл ауданындағы Бұлақ ауылының мектебіне жіберген екен. Жас қыздың анам ауру еді, бағатын ешкім жоқ, мені қалада қалдыра көріңіздер дегеніне ешкім де құлақ аспайды. Ол кезде жіберген жерге бармасаң, дипломыңды жарамсыз деп тануға болатын да заң болған. Алайда, тағдырдың басқа салғанына оп-оңай көне қоятын Дəметкен бе, ол денсаулық сақтау органдарының есігін тоздырып жүріп, сырқат анасын бағатын кісі ретінде ақыры басына еркіндік алады. Сөйтіп, өзі оқыған қаладағы жалғыз қазақ мектебіне тəрбиеші болып орналасады. Осы жылдардан бастап бойына сіңірген адамгершілік қырларына жол ашқан педагогтік қызметі басталады. Оның ішіндегі ең басты қыры – əлеуметтік əділет пен моральдық-психологиялық жағынан алғанда адамның бойын дағы ауыртпалықты жан дүниесімен қабылдайтын сезімталдық еді. Тəрбиешісін жақыннан таныған жастың бəрі оның осы екі қасиетін айрықша бағалайды. Соның арқасында бесінші сыныптан қабылдап алып, мектеп бітірткен ең алғашқы шəкірттері 60-тан асқандарына қарамай, оны əлі күнге ұстазы тұтып, туған аналарындай құрметтейді. Бірақ бұл қасиеттерін ол сыртқа шығарып, əйгілеген емес, тек ісі мен тəлімі арқылы ғана білдіретін. Бəрін де ішінде сақтап, тек педагогикалық талаптарды ғана қатаң талап ететін. Сондықтан «қатал Дəметкеннің» бойындағы көп қырын көптеген оқушылары білмей де қалды. Əрине, қазақ ұжымында істеп, оның үстіне таныс-білістері де көп болған сұлу қыздың соңынан қалмай, ғашық болған жандар аз емес-ті. Тіпті, анаңды қимасаң қолыңа кіруге дайынмын деген

боздақтар да болған. Бірақ есті қыз өз жүрегі қалаған жанды ғана тосады. Ақыры, ондай жан да кездесіп, тағдыры өзімен ұқсас қостанайлық Мирас деген жігітке тұрмысқа шығады. Мұның атасы да репрессияға ұшырап, əкесі балалар үйінде тəрбиеленген екен. Ол атақты Ілияс Омаровты да жақсы білетін білікті адам болады. Сөйтіп, балалық шақтың қызығын көрмесе де өзі қалаған жанға тұрмысқа шығып, шешесін де қолына алып, Дəметкен апайымыздың бағы ашылғандайақ екен. Алайда, тағдырдың оған салған сынағы əлі таусылмапты. Бір жылдан сəл артық ғана бақытты ғұмыр кешіп, сүйген жары айықпас дерттен көз жұмады. Қолында қалған 11 айлық ұлымен Дəметкен тəтеміз қайтадан Қызылжарға көшіп келеді. Бұл 1969 жылдың күзі болатын. Мұнда келген соң ол тағдырдың басқа салғанына налып, үйінде отырып қалған жоқ, бірден өзінің ұшқан ұясы – интернатқа қайтадан жұмысқа кіреді. Алайда, бұл жолы оның мойнында бір емес, екі адамды бағу міндеті тұрды. Өйткені, анасы Гүлжауһар Сібірде кешкен қара суық пен ызғардың кесірінен буындары қабынып, аяғын баса алмайтын. Батпандап кірген кесел оны 1963 жылдан бастап 24 жыл бойы дертті қылады. Ал соңғы 11 жылында тіпті төсекке таңылып, өздігінен тұра алмайтын халге жетеді. Балалықты көре алмадым, енді көзім ашылған шығар деп ойлаған апайымыз сөйтіп жастықты да көрген жоқ. Ол барлық өмірін, бал татыр қызықты шақтарын осы екі жанды бағуға жұмсады. Бірі жас, бірі кəрі – екі адамды міндетіне алған апайымыз ешқайда мойын бұруға шамасы болмай, өз қызметі мен толып жатқан қоғамдық жұмыстардан босаған бойында, алды-артына қарамай үйіне тартатын. Өйткені, олардың тамағы, кірқоңы, дəрі-дəрмегі, баланың сабағы, киім-кешегі – бəр-бəрін сақадай сай қылу керек-ті. Ал ертесіне оны тағдырлары əртүрлі болғандықтан, əрқайсысына ерекше назар аударуды қажет ететін интернат балалары күтіп тұратын. Олардың бəріне бірдей мейірім шуағын төгіп, ерке қылықтарын көтеруге мүмкіншілік те жоқ. Сондықтан да көптеген балалар Дəметкен тəте қатал деп жоритын. Оның кей-кейде дауысы ащырақ шығып, саңқ-саңқ етіп ұрысқанын естісе «қалай қатты еді» деп қорқатын. Дəметкен тəтеміздің өзі қатты емес еді, оның тағдыры қатты болды. Осындай тағдырға қатаң болмасаң, бəлки төтеп те бере алмас едің. Біраз жыл апайымыз жергілікті билік органдарында да қызмет етті. Бұл жерлерде де ол шашасына шаң жұқтырмай, асыл қалпынан айнымай өтті. «Жалғызілікті ана» деген жеңілдіктің даңқы зор еді ғой бір кезде. Сол жылдары бірге қызмет істеген бір орыстың əйелі мен «жалғызілікті анамын» деп көптеген жеңілдіктер алып, ұжымға сататын қат дүниелерді де бірінші алып, омыраулап жүреді. Бір күні оған Дəметкен тəтеміз: «Е, мен де жалғызілікті анамын» дегенде анау көзі шарасынан шығып: «Как? По вас не видно!» деп қатты таңғалыпты. Қазақ əйелдеріне тəн қайраттылықпен Дəметкен тəтеміз өзінің зар күйін ешқашан да, ешкімге де шаққан емес екен. Ылғи жайнап, жарқырап жүретін оны сондай екен деп ешкім де ойламапты. Əрине, жеке басын бақытты етемін десе, жоғарыда айтқанымыздай, апайымыздың ақылына көркі сай болатын. Күйеуі жоқ сұлу келіншекке сөз салғандар да жоқ емес еді. Алайда, Дəметкен Еслəмқызы баласы Бақыттың «сен біреуді есіктен кіргізсең, мен терезеден секіріп кетемін» деген сөзін жүрегіне бек тұтып, бар лық көрер қызығын баласы мен анасының жолына сарп етті. Ал мұндай өмірге еразаматтардың бірі де шыдай алмас еді. Сондықтан да мұндай əйелдердің қажыры мен қайратына бас ию керек. Бүгінде Дəметкен апайымыз ақ желекті əже, ақылды ана. Құдайға шүкір, Бақыты үмітін ақтап, жақсы азамат болды. Қазір анасын əлпештеп отыр. Əлихан, Санжар деген екі немересі бар Дəметкен апайымыз енді тым болмаса қарттықтың қызығын көріп, бақыты баянды болып, аман отырса екен дейміз. Солтүстік Қазақстан облысы.


13 тамыз 2014 жыл

Өткен ғасыр... Тоқсаныншы жылдардың басы... Желтоқсан жарасы жазыла қоймаған... Үркектеп, басылып қалған газет ұжымы басылым тізгінін Шерхан Мұртаза ұстаған күннен бастап еңсесін тіктей бастады. Жоғарыға жалтақтап, əркімнің көңілін аулаған «СҚ» беделінің төмендегені рас. Мінеки, осы олқылықтың орнын тездетіп толтыру үшін, Бас редакторымыз журналистерге айрықша талап қойды. – Шөпті де, шөңгені де жаза бермей, тек оқырман сусап отырған тақырыптарды көтерген дұрыс. Өткір сын мақалалар мен толғақты мəселелерді əр қырынан көрсететін сараптамалық материалдар қажет. Қоғамның, өмірдің, керек десеңіз жеке адамның бойындағы келеңсіз кінəраттарды қанын сорғалатып жазуымыз керек. Əрине, ұрда-жық ұрыншақ мақалаға орын жоқ. Əділеттің,

ЕСІ

ҢГІМ Ə Ң І Т Т Е ƏДЕБИ

очерк көркем шығармадай оқылуы тиіс. Байжігіт Əбдіразақов очеркті өте жақсы жазады. Оның қаламынан шыққан кез келген очеркі көркем əңгімедей оқылатын. «Жұлдызда» отырғанымда арнайы заказбен бірер дүниесін шығардым. Жаңылмасам оның «Сандалкөк» дейтін повесі де біздің журналда жарияландыау деймін. Жап-жақсы жазушы болатын жігіт еді. Өзін байқаймын, газет əбден жеп тастаған тəрізді. Мен келгелі тұщымды нəрсесін көрмедім. Жаңағы Нысаналин айтқан очеркін тура ертеңгі нөмірге жос парлаңдар. Секретариат, кəнеки, қада ғалаңдар. Жылтыраған қылаңы бар дүние лерді баспаханада сүрлемей, газет бетінен көрейік... Қашанғы əдетінше лездемені ұзаққа созбай, қысқа қайырып, нақты тапсырмаларын шегелеген Шерағаң оқылатын материалдардың нобайын көргендей,

*** Екі-үш мəрте оқығам. Бəз-баяғы əсер демін. Бұлай деуімнің жөні бар. Кейбір əңгімелерді араға біраз уақыт салып, қайталап көз жібергенде əуелгі ой-пікіріңнің құбыла түсуі ғажап емес. Оның себеп-салдары көп. Мəселенки, жас жазушылар жинағындағы «Ашу үстінде» атты əңгіменің авторы Байжігіт Əбдіразақов екенін көргенде бір түрлі аңырып қалғаным шын. «Өзіміздің Байекең жазыпты. Бұған дейін неғып байқамағанмын...» Əдепкіде мəн бермеген əңгімені сыни көзбен оқып шықтым. Жоқ, қателеспеген сияқтымын. Қорғасындай шымыр туынды. Қызуқанды басталған əңгіме кейіпкерінің эмоциясы оқиғаның шиеленісе түсетінінен хабар жеткізгендей: «– Айтамысың, жоқ па! Орыс қызын алады деген не сөз?!

түсіп тұрғаны мынау. Жасаған иең де бұлай жарылқамас. Ай, наданшылықтай, анада Сəтжанға бекер тіл тигізген екенмін. Кім біледі, келін бала да осындай бибатпа шығар». Осы ойдың үстінде жатып Қарекең ұйықтап кетті. Түсінде шприц ұстаған қыз «тəуірмісің, ата», дейді, «тəуірмін» дейді Қарекең. Өз сөзінен өзі шошып оянғанда аяғы қозғалып кетті. «Құдайға шүкір, аяғым бар екен ғой» – деді ол күбірлеп». Б.Əбдіразақов – жинақтағы ең сақа автор. Орда бұзар отыздан асқан. Кітапқа қамтылған жиырма шақты қыз-жігіттердің дені жиырма беске толмаған жастар. Өмірден жиған-терген тəжірибелері мен түйгендері аз. Албырт та, балғын қаламның кей тұстарда алақұлалыққа ұрынып жататыны жасырын емес. Композиция құрылысындағы селкеулік, оқиға өрбітудегі сылбырлық,

қатарына жатады. Байжігіт Əбдіразақов кейінірек «Сандалкөк» кітабын шығарды. Өңкей көркем əдеби туындыларының басын біріктірген жинаққа «Көзімнің қарасы» повесі мен бірнеше əңгімелері кірген. «Пікір қақтығысы» күнделікжазбасында осы кітабы хақында Байжігіт аға бүйдепті: «Сандалкөк» – менің өмірбаяным. Қаны сорғалаған

риза-хош кейпін жасыра алмады. – Босқа су сапырып, мыжи бермейік. Газетіміздің беделін ойлайықшы. Оқырман алдында ұялмас үшін, бəріміз құлшына жұмыс жасайық... Тəуелсіздіктің алдындағы аласапыран жылдары Бас газеттің орынтағына отырған Шерағаң аз уақыттың ішінде басылымның беделі мен мəртебесін əжептəуір биікке көтерді. Аса өткір де, өте шетін тақырыптарды батыл қозғай алатын журналистік ұжымды жасақтады. Қазақи қалпымызды қалыптастырып, ұлттық қасиеттеріміз бен салт-дəстүрлерімізді қастерлеуге үндейтін тың мəселелер қаузап жазыла бастады. Ең бастысы, қатыпсемген, сықиған «СҚ» атын «Егемен Қазақстан» деп өзгертті. Айтпағымыз бұл да емес. Қай газет-журналды басқармасын Мұртаза өзіне ғана тəн қолтаңбасы мен стилін даралауға ұмтылды. Соның бірі – қарулас қаламгерлеріне деген құрмет пен ықылас. Осынау ойды мен негізгі əңгіме ауанына орай жаңғыртып отырмын. Өйткені, талапшыл да талғампаз, кез келген жазарманның жазғанына көңілі тола бермейтін үлкен ұстаз қаламгерлерді сирек мақтайды. Ал өзіміздің əріптесіміз Байжігіт Əбдіразақов туралы білдірген жылы лебізі менің миымда шегенделіп қалыпты. «Таңғы шықты» сапырған сайын бір шаңырақта ондаған жыл бірге қызмет істеген Байжігіт ағаның алып тұлғасы көз алдыма көлбеңдей береді. Өте бойшаң, ірі денелі, екі иығына екі адам отыратындай еңгезердей зор. Мінезі де, əрекетқылығы да кесек. Өзін жыға танымасам да, газет бетіндегі материалдары арқылы біршама білемін. «Лениншіл жастан» ауысып, «СҚ»-ға бөлім меңгерушісі боп келіп жатқанымда құттықтап, телефон соққандардың бірі осы Байжігіт аға еді. «Жанатжан, халің қалай? Үлкен газетке келіп жатыр екенсің, сəттілік тілеймін. Мен Қызылордадағы меншікті тілшілерің боламын. Жақында Алматыға барғанда жақсылап танысамыз...» Иə, көп ұзамай редакцияда өткен меншікті тілшілердің дəстүрлі басқосуында Байекеңмен ежелгі танысымдай қауыштық. Жыл сайынғы жиында он тоғыз облыстан құрақ ұшып келген меншікті тілшілер басшылық пен шығармашылық ұжым алдында есеп беріп, атқарған жұмыстарының бағасын естиді. Бірбеткей томаға, жүріс-тұрысы нық, əр сөзін салмақтай түйіп айтатын Байекең еңсесін əрдайым тіп-тік ұстайтын. Бұл маңғаз мығымдықтан өзіне, өз ісіне деген сенімділік айқын байқалатындай. Ретті тұста қыстыра кетейін, облыстардағы тілшілердің арасынан маған қызылордалық Байжігіт Əбдіразақов, қарағандылық Еркеш Ебікенов (Ибраһим), шымкенттік Алтынбек Жолдасбеков, талдықорғандық Сейдахмет Мұхаметшин, көкшетаулық Баян Нұрпейісов, торғайлық Сабыржан Шүкіров, өскемендік Мұқан Əбуғалиевтер алғашқы жүздесуден-ақ ерекше əсер қалдырды. Өр тұлғаларымен, өзіндік журналистік қолтаңбаларымен...

– Рас еді, əке. – Жоғал əрман, тумай туа шөккір! Он бес жыл оқығанда осы ма еді көрсетер əуселең! Естимісің əй, кемпір, не деп отыр мына шірік! – Қоя қойшы, Сəтжанның көкесі, триек ішкен адамдай мұншама тулап не көрінді саған. – М... м... алжыған... сен де орысқа шоқын ған балаңа болысайын деген екенсің! – Ашулы қарт кереге басындағы сегіз өрім қамшыны алып тұра ұмтылды. Батсайы апай есіктен зыта жөнелгенде сарт еткен қамшы шыт көйлектің етегін бөліп түсірді...» Тас-талқан боп ашуланған Қарабек ақсақал не істерін білмей, арлы-берлі теңселіп жүріп алады. Қабағы қатуланған ол шоқша сақалының ұштарын жымқырып тістеген күйі үн-түнсіз ойланады. Ер жетті, оқыды-тоқыды, азамат болды деген ұлының байламды қылығына бас шайқай береді. Баласының бетінен қақпаған шешесінің емеурініне де қаны қайнайдыай. Бурадай шабынған қарт құдайға да тіл тигізеді. Күңіренген қалпында тоқтаған шешімін інісі Мұқашқа сездіреді. «Айт ана кемпірге, мен енді қыс бойы келмеймін. Айт ана балаға, бұл жаққа аяғын аттап баспасын. Теріс оқығыр, теріс қарай кетсін!». «Астапыралла» деп жағасын ұстаған інісіне «өшір үніңді» деп жекіген беті алды-артына қарамай, жуан торысына мініп жөнеледі. «Ашу – дұшпан, ақыл – дос». Қарабек қарт аяқ астынан қатты ауырып ауруханаға түседі. Сырқатының түрі жаман. Түнеу күні бір үйір жылқымен боранда қалып, үш күн ығады. Ауылдың бас көтерер үлкен-кішісі шапқылап жүріп, өлім аузында жатқан жерінен əрең тауып алады. Ауыл дəрігерлері облысқа жібереді. «Екі аяғы бірдей үсіген, операция жасамаса болмайды, тездетіп облысқа жеткізу керек». Əйтеуір, сəтін салып, дер кезінде ота жасалады. Операцияны білікті дəрігер Зоя Николаевнаның өзі атқарып, сырқаты меңдеген қарияға айрықша мейірімін төгеді. «Аяғым қозғалмай мүлдем семіп қала ма?» деп үрейленген Қарекең жас дəрігер қыздың ықыласпейілімен-ақ жазылып кетердей сезінеді. Күн санап оңала бастайды. Жазушы одан кейінгі оқиғаны төмендегіше сипаттайды: «... Əңгіме тағы да Зоя туралы болды: Зоя Николаевна кішіпейіл адам. «Жас та болса білімдар». «Қолының жеңілін айтсайшы». «Жаңадан келсе де көппен ұғынысып кетті». Сол жұрт мақтаған Зоя тағы да келді. – Тəуірмісіз, ата? – Шүкір, тəуірмін, қызым. Ұйқым да түзелді. – Аяғыңыз да түзеледі. Бір жұмадан кейін балдаққа сүйеніп жүретін боласыз. Қоң етіңізден біраз шығын болды, оқа емес, бітісіп кетеді əлі. Дəрігерден укол қабылдап, жақсы лебіз естіп, көңілі тыншыған Қарекең ұзақ ойға кетті: «Орыс дейміз-ау, мына қыз қазақтан зият. Мінез десең мінез бар, көрік десең көрік бар. Үстіңе шұрқырап

жалаң дидактикаға бой алдыру, ең ақыры тіл қолданудағы орашолақ жағдайлардың кездесіп қалатыны бар. Бірақ, шеберлік шыңдай келе түзеуге болатын мұндай кемшіліктерге тесіліп үңілмедік. Тырнақалды туындылардың болар-болмас кінəраттарын теруді мақсат етпедік. Ақиқи ойымызды өресі биік, қағілез оқырманымыз аңғарған болар. Бұл жағынан зерделегенде Байжігіт қаламының қуаты бөлекше. Ең бастысы, ол қазақтың қара сөзін еркін меңгерген. Құнарлы тілмен сөйлеуге машық. Біз көбіне аңғармай жатамыз. Орындыорын сыз шығармаларымызға кітаби тілді тықпалап əуреміз. Əрине, стильді қалыптастырып, образды айбарландыра түсуде тілдің атқарар рөлі жоғары. Осы орайда əйгілі сөз зергері, қазақ əдебиетінің классигі Ғабит Мүсіреповтің тіл толғағы төңірегінде атақты «Авгейдің ат қорасынан бастайық» деген жанайқайында тебірене айтқандары ойға оралады: «Тіл сөйлеу-сөйлеу, оқу-үйрену, жазу-сызу арқылы өседі. Бұл үшеуінің бірде-біріне көңіл аудармау ең үлкен қылмыс». Ғабеңнің жүрек түкпірінен шыққан қарапайым кағида қай кезде де, қай уақытта да, қай дəуірде де өз мəнін əлсіретпейді. Байжігіт аға қаламы сөздерден өрнек салуға, тың теңеулер түзуге бейім. Характерлер мінезін барлауда диалогтарды шебер пайдаланады. Адамгершілік тақырыбын өзек еткен əңгіменің түйіні де сəтті шешілген. Кəне, авторлық шешімге үңілейікші: «...Саттар ғой мынау, жаным-ау!». Сол-ақ екен Қарекең сүріне-қабына ұмтылды. – Сəтжан! – Əке! Қарекең еңкілдеп қоя берді. – Жалғызым, жарығым келдің бе! – Ау, сізді елде «батыр аға» деуші еді. Мұныңыз жарамады, əке, – деп күлді Саттар. – Сəтжай-ай, менен не сұрайсың, қартайған соң адам баладай босаң болады екен да. Қайтейін... Айналайын, мына қызым əйтеуір, тажалдан арашалап қалған қызым осы ғой. – Қызыңыз болмай, келініңіз болса қайтер едіңіз? – А... Не дейсің? – Қарекең Зояға таңдана қарап тұрып қалды...» Жазушы бөстеки ділмарлыққа бармай, көпсөзділікке ұрынбайды. Оқиғаны шиеленістірмей қақтығысқа бармайды. Əке мен бала арасындағы өкпе-ренішті ушықтырмай, нақты іс-əрекет арқылы өзгеше кілтін табуға көңіл аударады. Жоғарыдағы үзік-үзік эпизодтардан қаламгер ізденісін байқау қиын емес. Əңгіменің басты қаһарманы Қарабек əкенің, Қарекең қарттың образы, ішкі күйзелісі мен қуанышы алақандай туындыда психологиялық кейіпте келісті көрсетілген. Жазу мəнер-машығы қалыптасқан, ойы маздақ, қаламы жүрдек очеркистің көркем əдебиеттегі олжасы саналатын «Ашу үстінде» əңгімесі сəтті дүниелер

шындықтың айқын айғағы». «Жазушы» баспасынан 1974 жылы жарық көрген кең тынысты хикаяты мен əңгімелерін оқушы қауымның жылы қабылдағаны мəлім. Автордың ауыл өмірін, атбегілік өнердің қыры мен сырын жақсы білетін, қарапайым қыр қазақтарының мінезқұлқын тамыршыдай сезетін қасиеттері қайран қалдырмай қоймайды. Бір қызығы тұңғыш əңгімесі мен «Сандалкөктің» арасында бақандай он жыл жатыр. Демек, газеттің күнделікті қым-қуыт қара шаруасынан Байекеңнің таза əдеби шығарма жазуға табандап отыра алмағанын көреміз. Əдеби ортадан шалғайлау жүрген қаламгер көкеміз жыл аралатып Алматы баспаларынан очерктер жинақтарын шығарғанын қанағат тұтқан секілді. Бұл турасында белгілі журналист, сатирик жазушы Өтеген Жаппархан былай дейді: – Жазушы, журналист Байжігіт Əбдіразақовты ертеден білемін. Адамгершілігі биік, мінезі өте салмақты, тұйықтау. Қабілетті, тума талант. Бізді «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан» газеті) шығармашылық жағынан бұрынғыдан да жақындата түсті. Мен бұрынғы Жезқазған облысында, ол Сыр өңірінде меншікті тілші болдық. Ондаған жылдар бойы қалам майданында қатар тер төктік. Кейінірек зейнеткерлікке шыққан Байекеңнің орнына Қызылорда облысына ауыстым. Сонда бастығым, халқымыздың үлкен жазушысы Шерхан Мұртаза айтып еді. «Өтеген мырза, сенің қолыңнан жазу келеді. Сын-сықаққа, фельетонға жақынсың. Тіліңнің егеуі бар. Сөйтсе де сен Байжігіт Əбдіразақов биігін аласартпа. Ол жақсы жазушы. Саған да сондай табыс тілеймін. Сөздің қадірін білетін сүлейлер елінде меншікті тілші болу – жауапты мəртебе». Шерағаңның осы талабынан табылу үшін, шынын айту керек, Байекеңе ұқсауға тырыстым... Ал қызылордалық жазушы Айжарық Сəдібекұлы қаламдас əріптесі туралы ағынан жарыла əңгіме өрбіткен: – Белгілі журналист Ұзақ Бағаевтың 1962 жылы Қызылорла облыстық «Ленин жолы» газетінің редакторы болып келуі осы басылымның бағын ашты. Ұзекең газеттің тізгінін бес жылдай ұстады. Оның Сыр бойындағы журналистік қызметі өлкеміздің мəдени өмірінде ерекше құбылысқа айналды. Аймақ айнасы аз уақытта түлеп сала берді. Бірер жылдың бедерінде кеуделі басылымға айналды. Сол жылдары мен Жалағаш аудандық «Жаңадария» газетінде істейтінмін. Бірде облысқа С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин бастаған ақынжазу шылар тобы келе қалған ғой. Олар редакцияда болған. Əңгіме барысында: «Газеттеріңіздің тілін көркем шығарманың тіліне айналдырыпсыңдар», деген көрінеді. Жерлес қаламгерлеріміз Ə.Тəжібаев, Ə.Нұрпейісов, Қ.Мұхамед жанов, Ə.Жəмі шев, Ə.Жұмабаев, Н.Серəлиевтер, сондай-ақ газет редак циясында болған Ə.Шəріпов,

КЕШЕДЕН ЖЕТКЕН ҐЛМЕЙТІН СҐЗ Жанат ЕЛШІБЕК,

халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты.

ақиқаттың ақ жолынан аттауға болмайды. Бұра тартып, солқылдақтық танытсақ, құр даңғазаға бой алдырсақ газетті ешкім қадірлемейді. Ең алдымен, осыны білгеніміз жөн. Əйтпесе, өзіміз ауыздан тастамайтын «қара шаңырақтың» абыройын көтере алмаймыз. Сонымен қатар біздің басылымның төл оқырмандарының талап-тілегін ескеріп, ұсыныстарына құлақ асқанымыз абзал. Жақсы əңгімелер, ойлы өлеңдер керек... Əңгімеге бергісіз көркем очерктер мүлдем жоғалып кетті ғой өзі... Сонда, немене, біздің собкорлар очерк жазуды тоқтатқан ба? Бұ қалай, Кеңесхан мырза? Облыстағы жігіттерің очерк жаза алмаса неғып отыр?.. Онда орындарын босатсын... – Шераға, қолда жақсы очерктер бар, – деді редактордың сөзін бөлген меншікті тілшілер бөлімінің меңгерушісі Кеңесхан Зəкенов шырылдап. – Бар болса, қайда? Соңғы аптадағы үш-төрт нөмірде жұрт сүйсініп, жата қалып оқитын ештеңе жоқ. – Лездемені жүргізіп отырған Шерағаңның қабағы бұрын ғыдан бетер қатулана түскен. Алдын дағы газет тігіндісін олай бір, бұлай бір сапырған. – Түк те көрінбейді. Оқыр мандардан ұят. Тəуір дүниелер тапшы. Жоқ, бұлай қол қусырып отыра алмаймыз. Жатпай-тұрмай, өліп-өшіп жұмыс жасаңдар. Тілшілерге арқа сүйеп, айға қарап отырмай өздерің де жазыңдар. Жақсы материал беріңдер... Басқа ештеңе сұрамаймын. Кəне, қоржындарыңды қарап көріңдер. Оқылатын мақалаларды тартпаларыңа тықпай, шығарсаңдаршы... Тықырдың таянғанын сезгендер орындарынан бірінен соң бірі түрегеліп, қолдарында барларын айтып, мазмұнын таныстыра бастады. Көңілі көншімеген бастық қабағы ашылмаған қалпы, əдебиет бөлімінің меңгерушісі Аян Нысаналинге жанар тоқтатқан. – Аян мырза, сен неге үндемейсің, – деді қыжыра салқын дауыспен. – Оқылатын, жұрттың ойынан шығатын бірдеңе бар ма? – «Жансарай» бетін дайындап жатырмыз. Қадыр Мырзалиев пен ИранҒайыптың өлеңдерін ұсынамыз таяудағы нөмірлерге, – деді Аян қолындағы бір жапырақ қағазына үңіліп... – Əңгіме жоқ па? – Бар, Шераға. Екі-үшеуі түскен сияқты. Əлі қарап үлгермедім. Айтпақшы, Шераға, запаста, теруде екі жақсы очерк жатыр. Соларды тездетіп берейікші. Оқылады, тамаша... – Авторлары кімдер?.. – Біреуі Байекеңдікі... Қызылордадағы тілшіміз Əбдіразақов жазған. Адамгершілік, имандылық тақырыбы. Тəуір дүние. Екінші автордың аты-жөні есіме түспей тұр... Жаман емес секілді. Кезінде Ғабең – Ғабит Мүсірепов көркем очерктерін əдеби басылымдардан гөрі «Социалистік Қазақстанда» жарияланғанын ұнатқан ғой. Очерктерді көбірек берген жөн... Соңғы уақытта онша мəн бермей жүрміз... – Жарайды. «Алтын пышақ қап түбінде жатпайды». Жақсыларын жариялаймыз. Əлгінде айттым,

11

www.egemen.kz

Ə.Нұршайықов, З.Қабдолов, Р.Бердібаев, Р.Тоқтаров, Т.Бердияров сынды ағалар да: «Газеттеріңізді «Қазақ əдебиетін» оқығандай оқимыз» дейтін. Міне, мұның бəрі, айналып келгенде, Ұзекеңнен дарыған үлгі-өнегенің сабақтастығынан еді. Үлкен шыңдалу мектебінен өткен Ұзекең Сыр бойына келісімен газетті қара мақалалар қаптаған қарабайырлықтан арылтуды ойластырып, жер-жердегі очерк, əңгіме, өлең жазатындарды назарына ала жүреді. Аралдан мəдениет қызметкері Арзымбек Мəдединовты фототілшілікке шақырады. Қазалыдан облыстық «Ленинский путь» газетінің екі аудан бойынша тілшісі болып жүрген Зұлқарнай Сақиев пен аудандық «Ленин туы» газетінен Байжігіт Əбдіразақовты, облыстық радиодан Сақтаған Есмахановты, Дархан Сапаровты жəне Қомшабай Сүйенішевті қызметке тартады. Сөйтіп қаламының желі бар қабілетті де, қағілез де ұшқыр журналистер ұжымы жасақталды. Байекеңнің журналистік екінші тынысы «СҚ»-да ашылды. Бұрқыратып жазды, тұщымды очерктерді бірінен соң бірін қоздатты. Айтпақшы, бас газетке меншікті тілшілікке ұсынған ардақты ұстазы Ұзақ Бағаев екен. Бірде «Социалистік Қазақстанның» редакторы Кеңесбай Үсебаев Сыр өңіріне іссапармен келгенде: «Қызылорда облысы бойынша тілшілікке қаламы жүйрік жігіт керек», дегенде, Ұзекең ойланбастан, су төгілмес жорға-журналисі санайтын Б.Əбдіразақов есімін мерейлене айтыпты. Деректі əңгіменің дүлдүліне қатысты қызықты бір дерекке назар аударғым келеді. Жетпісінші жылдары меншікті тілшілер арасында өте қысқа хабарға конкурс жариялағанда, жүлделі бірінші орынға Байжігіт ағаның «Теңіз үстіндегі кран» атты елең етерлік хабары иеленіпті. Тағы бір жұрт біле бермейтін құпия ол жас кезінен өлең жазатын көрінеді. Бірақ, жүрегін жарып шыққан жырларын жариялауды қаламағанға ұқсайды. Неге? О жағы беймəлім. Біраз сұрастырдым... Ешкім ештеңе айта алмаған... Қаламгердің республикалық «Қазақстан», «Қайнар», «Жалын», «Өнер» баспаларынан шыққан кітаптарын атай кетелік. Тұңғыш жинағы «Ерлік еңбек адамдары» қылшылдаған қырық жасында 1968 жылы жарық көрген. Онан кейінгі шығармалары «Жаңару», «Сандалкөк», «Терең тамырлар», «Сырдария тарландары», «Дала толғауы» деп аталады. 2007 жылы қазақ əдебиеті мен мəдениетінің жанашыр-қамқоршысы, белгілі қайраткер Мұхтар Құл-Мұхаммедтің бас-көз болуымен «Фо лиант» баспасынан журналист-жазу шының екі томдығы оқырмандар қолына тиді. Алғашқы кітапқа «Бірінші секретарь» романы мен əңгімелері енсе, екінші томға оғлан очеркистің елу үш деректі əңгімесі кіріпті. Саңлақ суреткердің маңдай терін айғақтар қыруар еңбек, мол мұра. Жалт-жұлт еткен өмірден, ұстараның жүзіндей қылпылдаған ғұмырдан өткенге дейін қаламын баласындай серік етіп, қасиеттеп қастерлеген жомарт жанның жүрек дүрсілін естисің-ау. Əр туындысы тебірентеді, əр дүниесі ойға шомдырады. Оның бəрін тізіп шығу мүмкін де емес. Қаламгер көзқарасы мен жан əлемінен сыр ұқтырар жасын ойлар ұшқындарына зер салыңызшы. Біраз жайға қанығасың... «Пікір қақтығыстары» аталатын қойын дəптеріндегі ой үзіктері бейжай қалдырмасы даусыз. Сонымен... «Сөз өнерінде де «халтурщиктер» қаптап жүр. Даңғаза жазармандарды айыра білейік. Олар өздерінше мəз, ал шопандар мен механизаторлардың шырт түкіріп, кітаптарын табанға салып, таптап жүргенін қайдан білсін», «Мен əрбір очерктен кейін шаршап-шалдығып, ауырып қаламын», «Жазар алдында қатты жүрексінемін. Əсіресе алғашқы абзацтар қатты қинайды», «Сын мен өзара сынның бағы тайды. Көшбасшымыз «Правда» «Битая картадан» кейін /12 жыл өтті/ сипай қамшылаумен келеді. Соның ықпалымен басқа газеттер де жасқаншақ болып алды», «Менің білуімше, Мағираш Сарикова – бағы жанбай жүрген талант», «Журналист жазу-сызудан бұрын жөнжосықты: жүрер жолын, отырар орнын білгені мақұл», «Қазақтың хор капелласына өңшең сұрықсыздар жиналғаны сияқты Алматыдағы кей баспаларға да ылғи дарынсыздар топталыпты», «Мен əкемді керемет жақсы көретінмін. Оның түсіме енбейтін күні жоқ. Ұмытуға болмайтыны, ол мені 75 жасында оқытты ғой. 80 жасында қайтыс болды. Не қызық көрді, не қызық көрсеттім...», «О, опасыз жалған! Екі қолымның біріндей, қос жанарымның сыңарындай, жүрегімнің жартысындай жан досым Ұзақ опат болды деп отыр. Сенейін бе, сенбейін бе?! 28.07.73. Таңғы сағат бес жарым», «Ит өмір! Менің жан досым Ұзақ қыршыннан қиылып жатқанда, біреулер оның орнына таласып итше ырылдасып жатыр...» т.б. Əр жылдары таңбаланған сезім жарқылдары... Күлесің. Күңіренесің. Егілесің... Қилы-қилы күй кештіреді... Кешеден жеткен өшпейтін, өлмейтін сөз. Төл газетінен тоғыз жас кіші Байекең осыдан ширек ғасыр бұрын бауыр басқан «Егеменінен» зейнеткерлікке абыроймен шыққан-ды. Содан бері толқынға толқын ұласып, талай буын алмасқан. Кейінгі лек ардақты ағаны жыға білмеуі мүмкін. Бұл – заңдылық. Ешкімді де жазғыра алмаймыз. Əйтсе де... Иə, сөз балқытқан қаламгер есімі де ұмытылмай жаңғыра бермек. –––––––––––––––––

Сурет Ж.КƏКЕННІҢ фотоальбомынан алынды.


12

13 тамыз

www.egemen.kz

Наименование организации: АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат» Сведения о реорганизации: нет Вид деятельности организации: Организационно-правовая форма: АО Среднегодовая численность работников: 1376 человек Субъект предпринимательства: среднего Юридический адрес (организации): РК, город Астана, проспект Республики, 24 Консолидированный отчет о финансовом положении по состоянию на 31 декабря 2013 года АКТИВЫ 1 I. КРАТКОСРОЧНЫЕ АКТИВЫ Денежные средства и их эквиваленты Финансовые активы, имеющиеся в наличии для продажи Производные финансовые инструменты Финансовые активы, учитываемые по справедливой стоимости через прибыли и убытки Финансовые активы, удерживаемые до погашения Прочие краткосрочные финансовые активы Краткосрочная торговая и прочая дебиторская задолженность Текущий подоходный налог Запасы Прочие краткосрочные активы Итого краткосрочные активы ( сумма строк с 010 по 019) Активы (или выбывающие группы), предназначенные для продажи II. ДОЛГОСРОЧНЫЕ АКТИВЫ Финансовые активы, имеющиеся в наличии для продажи Производные финансовые инструменты Финансовые активы, учитываемые по справедливой стоимости через прибыли и убытки Финансовые активы, удерживаемые до погашения Прочие долгосрочные финансовые активы Долгосрочная торговая и прочая дебиторская задолженность Инвестиции, учитываемые методом долевого участия Инвестиционное имущество Основные средства Биологические активы Разведочные и оценочные активы Нематериальные активы Отложенные налоговые активы Прочие долгосрочные активы Итого долгосрочные активы( сумма строк с 110 по 123) БАЛАНС ( строка 100+строка101+строка 200) ОБЯЗАТЕЛЬСТВА И КАПИТАЛ III. КРАТКОСРОЧНЫЕ ОБЯЗАТЕЛЬСТВА Займы Производные финансовые инструменты Прочие краткосрочные финансовые обязательства Краткосрочная торговая и прочая кредиторская задолженность Краткосрочные резервы Текущие налоговые обязательства по подоходному налогу Вознаграждения работникам Прочие краткосрочные обязательства Итого краткосрочные обязательства ( сумму строк с 210 по 217) Обязательства выбывающих групп, предназначенных для продажи IV. ДОЛГОСРОЧНЫЕ ОБЯЗАТЕЛЬСТВА Займы Производные финансовые инструменты Прочие долгосрочные финансовые обязательства Долгосрочная торговая и прочая кредиторская задолженность Долгосрочные резервы Отложенные налоговые обязательства Прочие долгосрочные обязательства Итого долгосрочных обязательства ( сумму строк с 230 по 316 ) V. КАПИТАЛ Уставный (акционерный) капитал Эмиссионный доход Выкупленные собственные долевые инструменты Резервы Нераспределенная прибыль( непокрытый убыток) Итого капитал, относимый на собственников материнской организации (сумма строк с 410 по 414) Доля неконтролирующих собственников Всего капитал (строка 420+/-строка 421) БАЛАНС ( строка 300+строка 301+строка 400+ строка 500)

Код строки 2

тыс.тенге

На конец отчетного периода 3

10 11 12 13

На начало отчетного периода 4

1 890 330

14 15 16 17 18 19 100 101

748 318

4 000 55 014 4 116 770 351 1 058 702 3 782 513

10 000 82 423 2 403 262 941 1 151 953 2 258 038 154 730

2014 жыл собственников материнской организации доля неконтролирующих собственников Прочая совокупная прибыль,всего(сумма строк с 410по 420), в том числе: Переоценка основных средств Переоценка финансовых активов, имеющихся в наличии для продажи Доля в прочей совокупной прибыли(убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыли(убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних организаций Хеджирование денежных потоков Курсовая разница по инвестициям в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Прочие компоненты прочей совокупной прибыли Корректировка при реклассификации в составе прибыли (убытка) Налоговый эффект компонентов прочей совокупной прибыли Общая совокупная прибыль( строка 300+ строка 400) Общая совокупная прибыль, относимая на: собственников материнской организации доля неконтролирующих собственников Прибыль на акцию, в том числе: Базовая прибыль на акцию: от продолжающейся деятельности от прекращенной деятельности Разводненная прибыль на акцию: от продолжающейся деятельности от прекращенной деятельности

400

1 774 287 347 251

1 568 974 6777

410 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 500

600

251

1 774 885

1 575 752

1 774 538 347

1 568 974 6777

Наименование организации: АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат»

110 111 112

Консолидированный отчет о движении денежных средств (прямой метод) за год, заканчивающийся 31 декабря 2013 года

113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 200

210 211 212 213 214 215 216 217 300

2 460 1 298 616 355

2 460

5 690 450 140 634

4 231 394 59 687

288 784 247 85 473 6 825 701 10 608 214

315 293 6 148 58 248 4 673 230 7 085 998

5 421 407 264

209 104 587 82 030 23 126 75 354 275 279 560 585

93 184 172 067 677 936

301 310 311 312 313 314 315 316 400

128 960 128 960

410 411 412 413 414 420

9 327 488

7 871 594

(3 215 957) 123 746 3 504 992 9 740 269

(3 215 957) 137 768 1 635 448 6 428 852

61 049 9 801 318 10 608 214

96 561 6 525 413 7 085 998

421 500

0

Наименование организации: АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат» Консолидированный отчет о совокупном доходе за год, заканчивающийся 31 декабря 2013 года

тыс.тенге

Наименование показателей

Код За отчетный За предыдустропериод щий период ки 1 2 3 4 Выручка 10 8 607 037 10 868 727 Себестоимость реализованных товаров и услуг 11 6 074 193 7 912 713 Валовая прибыль ( строка 010 - строка 011) 12 2 532 844 2 956 014 Расходы по реализации 13 252 181 Административные расходы 14 863 726 1 200 937 Прочие расходы 15 26 424 80 744 Прочие доходы 16 124 511 174 820 Итого операционная прибыль(убыток)( +\- строки с 012 по 016) 20 1 766 953 1 848 972 Доход по финансированию 21 13 072 2 920 Расходы по финансированию 22 Доля организации в прибыли(убытке) ассоциированных органи23 1 355 заций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Прочие неоперационные доходы 24 5 Прочие неоперационные расходы 25 297 279 827 Прибыль(убыток) до налогообложения(+\- строки с 020по 025) 1 781 083 1 572 071 100 Расходы по подоходному налогу 101 405 (3 681) Прибыль(убыток) после налогообложения от продолжающейся 200 1 780 678 1 575 752 деятельности (строка100- строка 101) Прибыль(убыток) после налогообложения от прекращенной де- 201 -6 044 ятельности Прибыль за год (строка 200- строка 201) относимая на: 1 774 634 1 575 752 300

Наименование показателей 1 I. Движение денежных средств от операционной деятельности 1. Поступление денежных средств, всего(сумма строк 011 по 016), в том числе: реализация товаров и услуг прочая выручка авансы полученные от покупателей, заказчиков поступления по договорам страхования полученные вознаграждения прочие поступления 2. Выбытие денежных средств, всего (сумма строк с 021 по 027), в том числе: платежи поставщикам за товары и услуги авансы выданные поставщикам товаров и услуг выплаты по оплате труда выплата вознаграждения выплаты по договорам страхования подоходный налог и другие платежи в бюджет прочие выплаты 3. Чистая сумма денежных средств от операционной деятельности ( строка 010-строка 020 II. Движение денежных средств от инвестиционной деятельности 1. Поступление денежных средств, всего (сумма строк с 041 по 051) в том числе: реализация основных средств реализация нематериальных активов реализация других долгосрочных активов реализация долевых инструментов других организаций(кроме дочерних) и долей участия в совместном предпринимательстве реализация долевых инструментов других организаций возмещение при потере контроля над дочерними организациями реализация прочих финансовых активов фьючерсные и форвардные контракты, опционы и свопы полученные дивиденды полученные вознаграждения прочие поступления 2. Выбытие денежных средств, всего (сумма строк с 061 по 071), в том числе: приобретение основных средств приобретение нематериальных активов приобретение других долгосрочных активов приобретение долевых инструментов других организаций(кроме дочерних) и долей участия в совместном предпринимательстве приобретение долевых инструментов других организаций приобретение контроля над дочерними организациями приобретение прочих финансовых активов предоставление займов фьючерсные и форвардные контракты, опционы и свопы инвестиции в ассоциированные и дочерние организации прочие выплаты 3. Чистая сумма денежных средств от инвестиционной деятельности(строка 040-строка 060) III. Движение денежных средств от финансовой деятельности 1. Поступление денежных средств, всего (сумма строк 091 по 094), в том числе: эмиссия акций и других финансовых инструментов получение займов получение вознаграждения прочие поступления 2. Выбытие денежных средств, всего( сумма строк с 101 по 105), в том числе: погашение займов выплата вознаграждения выплата дивидендов выплаты собственникам по акциям организации прочие выбытия 3. Чистая сумма денежных средств от финансовой деятельности(строка 090 - строка 100) 4.Влияние обменных курсов валют к тенге Итого: Увеличение +/- уменьшение денежных средств (строка 030+/-строка 080+/-строка 110) Денежные средства и их эквиваленты на начало отчетного периода Денежные средства и их эквиваленты на конец отчетного периода

тыс.тенге

Код За отчетный За предыдустропериод щий период ки 2 3 4 10

9 430 013

11 189 643

11 12 13 14 15 16 20

8 829 271

10 920 760

128 746

249 642

4 253 467 743 7 659 713

19 240 9 586 508

21 22 23 24 25 26 27 30

3 160 596 982 919 2 123 473 384 567 525 824 816 1 770 300

3 586 761 1 563 631 3 355 194 8 000 308 655 975 416 639 1 603 135

40

1 931

2 251

41 42 43 44

1 876

245

55 2 201 134

2 006 0 2 137 077

2 174 877 26 104

1 420 639 154 975

45 46 47 48 49 50 51 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 80

10 000 153 -2 199 203

551 462 -2 134 825

1 582 894

88 557

91 92 93 94 100

1 455 894 0

87 714 843

127 000 11 979

21 960

101 102 103 104 105 110

209

6 473

11 770

15 487

1 570 915

66 597

120 130

1 142 012

121 -464 972

140

748 318

1213290

150

1 890 330

748 318

Капитал материнской организации Резервы Нераспре- Доля неконтроделенная лирующих собприбыль ственников

Итого капитал

Наименование организации: АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат» Консолидированный отчет об изменениях в капитале за год, заканчивающийся 31 декабря 2013 года

Сальдо на 1 января предыдущего года Изменения в учетной политике Пересчитанное сальдо (строка 010 -строка 011) Общая совокупная прибыль, всего ( строка 210+строка 220) Прибыль/убыток за год Прочая совокупная прибыль, всего( строка 221+строка 229), в том числе: Прирост от переоценки основных средств(за минусом налогового эффекта) Перевод амортизации от переоценки основных средств(за минусом налогового эффекта) Переоценка финансовых активов, имеющихся в наличии для продажи(за минусом налогового эффекта) Доля в прочей совокупной прибыли(убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыл(убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних организаций Хеджирование денежных потоков(за минусом налогового эффекта) Курсовые разницы по инвестициями в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Операции с собственниками, всего( сумма строк с 310 по 318), в том числе: Вознаграждения работников по акциям, в том числе: стоимость услуг работников выпуск акций по схеме вознаграждения работников акциями налоговая выгода в отношении схемы вознаграждения работников акциями Взносы собственников Выпуск собственных долевых инструментов(акций) Выпуск долевых инструментов, связанные с объединением бизнеса Деловой компонент конвертируемых инструментов(за минусом налогового эффекта) Выплаты дивидендов Прочие распределения в пользу собственников Прочие операции с собственниками Изменения в доле участия в дочерних организациях, не приводящей к потере контроля Сальдо на 1 января отчетного года(строка 100+строка 200+строка 300) Изменения в учетной политике Пересчитанное сальдо (строка 400-строка 401) Общая совокупная прибыль, всего( строка 610+строка 620) Прибыль/убыток за год Прочая совокупная прибыль (убыток), всего( строка 621+строка 629), в том числе: Прирост от переоценки основных средств(за минусом налогового эффекта) Перевод амортизации от переоценки основных средств(за минусом налогового эффекта) Переоценка финансовых активов, имеющихся в наличии для продажи(за минусом налогового эффекта) Доля в прочей совокупной прибыли (убытке) ассоциированных организаций и совместной деятельности, учитываемых по методу долевого участия Актуарные прибыл(убытки) по пенсионным обязательствам Эффект изменения в ставке подоходного налога на отсроченный налог дочерних организаций Хеджирование денежных потоков(за минусом налогового эффекта) Курсовые разницы по инвестициям в зарубежные организации Хеджирование чистых инвестиций в зарубежные операции Операции с собственниками, всего( сумма строк с 710 по 718), в том числе: Вознаграждения работников по акциям, в том числе: стоимость услуг работников выпуск акций по схеме вознаграждения работников акциями налоговая выгода в отношении схемы вознаграждения работников акциями Взносы собственников Выпуск собственных долевых инструментов(акций) Выпуск долевых инструментов, связанные с объединением бизнеса Долевой компонент конвертируемых инструментов(за минусом налогового эффекта) Выплаты дивидендов Прочие распределения в пользу собственников Прочие операции с собственниками Изменения в доле участия в дочерних организациях, не приводящей к потере контроля Сальдо на 31 декабря отчетного года(строка 500+строка 600+строка 700) Председатель Правления __________________ Зейнуллин А.А.

Код стр.

Уставный (акционерный) капитал

010 011 100 200 210 220 221 222 223

7 871 595

Эмиссионный доход

тыс.тенге

Выкупленные собственные долевые инструменты

7 871 595

909 638 909 638 (2 234) (2 234) 268 (2 502)

(503 175) (1 582) (504 757) 1 578 360 1 575 752 2 608 2 502

8 278 058 (1 582) 8 276 476 1 576 126 1 575 752 374 268 0

106

106

224 225 226 227 228 229 300 310

311 312 313 314 315 316 317 318 400 401 500 600 610 620 621 622 623

(3 215 959)

0

0

(769 636)

561 845

96 561

96 561

(15 487) (3 215 959)

(769 636)

577 332 1 635 448 59 921 1 695 369 1 816 057 1 774 287 41 770 27 136 14 383

4 655 636

0

0

137 768

4 655 637 0

0 0

0 0

137 768 -14 022

0

0

0

-14 022 361 -14 383

96 561 6 777 103 338 347 347 0

(3 327 189) 0 0 0 0 96 561 0 0 0 (15 487) 0 (3 408 263) 0 6 525 413 66 698 6 592 112 1 802 382 1 774 634 27 748 27 497 0 0

624

0

625 626

0 0

627 628 629 700 710

711 712 713 714 715 716 717 718 800

251 1 455 894

0

0

0

-6 434

-42 636

-11 769

-5 421

5 335

-37 215

3 504 992

61 049

1 455 894

6 111 531

0

0

123 746

0 251 0 1 406 824 0 0 0 0 1 455 894 0 0 0 -17 190 0 -31 880 0 9 801 318

Главный бухгалтер _________________ Сулейменова Г.К.

ОТЧЕТ НЕЗАВИСИМЫХ АУДИТОРОВ Мы провели аудит прилагаемого консолидированного бухгалтерского баланса АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат» за год, закончивший 31 декабря 2013 года и соответствующих отчетов: отчет о прибылях и убытках, отчет о движении денежных средств, отчет об изменениях в капитале за год, закончившийся на указанную дату, а также примечания к данной консолидированной финансовой отчетности. Ответственность руководства за консолидированную финансовую отчетность Ответственность за подготовку и достоверное представление данной консолидированной финансовой отчетности, подготовленной в соответствии с Международными Стандартами Финансовой Отчетности (МСФО), несет руководство Общества. Эта ответственность включает в себя: разработку, внедрение и поддержание внутреннего контроля, связанного с подготовкой и достоверным представлением финансовой отчетности, не содержащей существенных искажений, вызванных мошенничеством или ошибками; выбор и применение соответствующей учетной политики; и бухгалтерские оценки, соответствующие обстоятельствам. Ответственность аудитора Наша ответственность заключается в выражении мнения по данной консолидированной финансовой отчетности на основании проведенного нами аудита. Мы провели аудит в соответствии с Международными Стандартами Аудита. Данные стандарты обязывают нас выполнять этические требования, а также планировать и проводить аудит таким образом, чтобы обеспечить разумную уверенность в том, что консолидированная финансовая отчетность не содержит существенных искажений. Аудит включает в себя выполнение процедур для получения аудиторских доказательств по суммам и раскрытиям в данной консолидированной финансовой отчетности. Выбранные процедуры зависят от суждения аудитора, включая оценку рисков существенных искажений в данной консолидированной финансовой отчетности, вызванных мошенничеством или ошибкой. В процессе оценки рисков, аудитор изучает внутренний контроль Общества, связанный с подготовкой и достоверным представлением данной консолидированной финансовой отчетности, в целях разработки аудиторских процедур, приемлемых при данных обстоятельствах, но не в целях выражения мнения об эффективности внутреннего контроля Общества. Аудит так же включает в себя оценку приемлемости применяемой учетной политики и обоснованности расчетных оценок, сделанных руководством Общества, а так же оценку представления консолидированной финансовой отчетности. Мы считаем, что полученные нами аудиторские доказательства являются достаточными и соответствующими для предоставления основы для выражения мнения аудитора. Мнение По нашему мнению консолидированная финансовая отчетность представляет достоверно во всех существенных аспектах, финансовое положение АО «Национальный научно-технологический холдинг «Парасат» на 31 декабря 2013 года и финансовые результаты ее деятельности, и движение денежных средств за год, закончившийся на указанную дату в соответствии с Международными стандартами финансовой отчетности. Аудитор

Салыкова Г.Т.

Квалификационное свидетельство №0000370 от 21 февраля 1998 года ТОО «Аудиторская фирма Алмас», г. Астана, м-н «Акбулак – 2» д.7 офис ВП 6 Лицензия на оказание аудиторских услуг № 0000158 от 27 ноября 2000 года

30 июня 2014 г.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 29 тамызда сағат 11.00-ден 17.00-ге дейін (Астана қ. уақыты бойынша) www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік Тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі нысандарды сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына (бұдан əрі – Қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен аукционға республикалық меншіктің мына нысандары шығарылады: 1. Ваз-21103 автомобилі, мем.нөмірі С 027 NS, 2003 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 155. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Ақмола облысы бойынша департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 228 185 теңге, кепілді жарна – 34 227,75 теңге. 2. Ваз-21122 автомобилі, мем.нөмірі С 025 NS, 2002 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 155. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Ақмола облысы бойынша департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 346 797 теңге, кепілді жарна – 52 019,55 теңге. 3. Ваз-21074 автомобилі, мем.нөмірі С 984 AF, 2002 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 155. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Ақмола облысы бойынша департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 154 913 теңге, кепілді жарна – 23 236,95 теңге. 4. Ваз-21103 автомобилі, мем.нөмірі С 028 NS, 2003 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 155. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Ақмола облысы бойынша департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 228 185 теңге, кепілді жарна – 34 227,75 теңге. 5. Ваз-21124 автомобилі, мем.нөмірі С 796 CU, 2006 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Əуезов көшесі, 155. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Ақмола облысы бойынша департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 321 024 теңге, кепілді жарна – 48 153,6 теңге. 6. Газ-3110 автомобилі, мем.нөмірі С 455 AN, 1998 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Қуанышев көшесі, 170А. Баланс ұстаушы – «Ш.Уəлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 79 009 теңге, кепілді жарна – 11 851,35 теңге. 7. Audi A-6 автомобилі, мем.нөмірі С 706 CC, 1998 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Қуанышев көшесі, 170А. Баланс ұстаушы – «Ш.Уəлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 1 044 556 теңге, кепілді жарна – 156 683,4 теңге. 8. Mazda-626 автомобилі, мем.нөмірі 405AA03, 1989 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Горький көшесі, 73. Баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі Ақпарат-есептеу орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 168 360 теңге, кепілді жарна – 25 254 теңге. 9. Газ-3110-101 автомобилі, мем.нөмірі С 790 ZC, 2003 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 78 875 теңге, кепілді жарна – 11 831,25 теңге. 10. Ваз-21213 автомобилі, мем.нөмірі С 789 ZC, 2000 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 142 581 теңге, кепілді жарна – 21 387,15 теңге. 11. Газ-3507 автомобилі, мем.нөмірі С 915 BW, 1990 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 239 991 теңге, кепілді жарна – 35 998,65 теңге. 12. Уаз-31512 автомобилі, мем.нөмірі С 791 ZC, 1996 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 90 107 теңге, кепілді жарна – 13 516,05 теңге. 13.Уаз-315126 автомобилі, мем.нөмірі С 786 ZC, 1996 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 28 186 теңге, кепілді жарна – 4 227,9 теңге. 14. Уаз-315126 автомобилі, мем.нөмірі С 795 ZC, 1997 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Куйбышев көшесі, 112. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 94 494 теңге, кепілді жарна – 14 174,1 теңге. 15. Ваз-21150 автомобилі, мем.нөмірі С 434 CU, 2005 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Горький көшесі, 71. Баланс ұстаушы – Ақмола облысы бойынша экономикалық

қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы). Бастапқы (алғашқы) баға – 415 288 теңге, кепілді жарна – 62 293,2 теңге. 16. Ваз-21213-202 автомобилі, мем.нөмірі С 404 ВU, 2004 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Горький көшесі, 71. Баланс ұстаушы – Ақмола облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы). Бастапқы (алғашқы) баға – 403 866 теңге, кепілді жарна – 60 579,9 теңге. 17. Ваз-21150 автомобилі, мем.нөмірі С 580 KS, 2005 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Щучинск қаласы, Абылай хан көшесі, 28. Баланс ұстаушы – Ақмола облысы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы). Бастапқы (алғашқы) баға – 303 329 теңге, кепілді жарна – 45 499,35 теңге. 18. Toyota Land Cruizer автомобилі, нөмірсіз, қозғалтқыш нөмірі 2UZ9024723, 2001 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары көшесі, 45. Баланс ұстаушы – «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бастапқы (алғашқы) баға – 2 427 778 теңге, кепілді жарна – 364 166,7 теңге. 19. Toyota Land Cruizer 100 Gx автомобилі, мем. нөмірі С 835 КС, 2003 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары көшесі, 45. Баланс ұстаушы – «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бастапқы (алғашқы) баға – 2 499 363 теңге, кепілді жарна – 374 904,45 теңге. 20. Ваз-21213 автомобилі, мем.нөмірі С 371 KS, 2002 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары көшесі, 45. Баланс ұстаушы – «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бастапқы (алғашқы) баға – 50 252 теңге, кепілді жарна – 7 537,8 теңге. 21. Ваз-21213 автомобилі, мем.нөмірі С 386 KS, 2002 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары көшесі, 45. Баланс ұстаушы – «Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бастапқы (алғашқы) баға – 147 710 теңге, кепілді жарна – 22 156,5 теңге. 22. Шевроле Нива автомобилі, мем.нөмірі С 706 KS, 2005 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Абай көшесі, 89. Баланс ұстаушы – Су ресурстарын пайдалануды реттеу жəне қорғау жөніндегі Есіл бассейндік инспекциясы. Бастапқы (алғашқы) баға – 242 799 теңге, кепілді жарна – 36 419,85 теңге. 23. Mercedes Benz-200D автомобилі, мем.нөмірі C 550 ZB, 1990 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Ақан сері көшесі, 136. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Көкшетау техникалық институты. Бастапқы (алғашқы) баға – 291 397 теңге, кепілді жарна – 43 709,55 теңге. 24. Газ-31029 автомобилі, мем.нөмірі C 767 ВТ, 1993 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Ақан сері көшесі, 136. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Көкшетау техникалық институты. Бастапқы (алғашқы) баға – 133 889 теңге, кепілді жарна – 20 083,35 теңге. 25. Уаз-31512 автомобилі, мем.нөмірі C 543 ZB, 1995 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Ақан сері көшесі, 136. Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Көкшетау техникалық институты. Бастапқы (алғашқы) баға – 176 560 теңге, кепілді жарна – 26 484 теңге. 26. Daewoo Damas Dix автомобилі, мем.нөмірі 503АЕ03, 2007 жылы шығарылған. Орналасқан жері – Көкшетау қаласы, Ақан сері көшесі, 1А. Баланс ұстаушы – «Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 251 504 теңге, кепілді жарна – 37 725,6 теңге. Аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталуға дейін жиырма төрт сағат бұрын – 2014 жылғы 28 тамызда сағат 11.00-де аяқталады. Кепілді жарналар Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің шотына төленеді: банк – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті; ИИК KZ590705012170179006, БИК KKMFKZ2A, БИН 120340014555; ММ коды 2170179, КБе 11, КНП 171; төлемнің белгіленуі – аукционға қатысу үшін кепілді жарна (банк қызметтері үшін төлемдер кепілді жарнаның мөлшеріне кірмейді). Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша аукционға қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру нысанын сатып алу құқығын береді. Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақтылы түсуі үшін өтініштерді қабылдау аяқталғанға дейін үш күннен кешіктірмей төлеуге кеңес береміз.

Аукционға қатысу үшін мына құжаттарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші дең гейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, e-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің вебпорталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді Қағидаға қосымшаға сəйкес нысан бойынша Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін Тізілім веб-порталында үш минут ішінде өтінім берілген сату нысаны бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің Тізілім дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізіледі. Назар аударыңыз! Қатысушының өтінімді қатысу жəне тіркеу бойынша талаптарды сақтамауы, сондай-ақ сатушының шотына аукцион өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның аукцион басталуға дейін жетпіс екі сағат бұрын түспеуі Тізілім веб-порталында өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға жіберілген қатысушыға Тізілім вебпорталында берілетін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат етіледі. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы ақпараттық хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi Қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, осы жекешелендiру нысаны бойынша аукцион өткiзiлмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiреуi Қағидаға сəйкес белгiленген қадамға жекешелендiру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растайтын болса, бастапқы баға белгiленген қадамға артады; 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейiн жиырма минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн соңғы растаған қатысушы жеңiмпаз болып танылады, ал осы жекешелендiру нысаны бойынша аукцион өткiзiлген болып танылады. Жекешелендiру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдiсiмен аукцион қатысушылардың бiреуi ұсынған ең жоғары бағаға дейiн жүргiзiледi. Жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемiнде екi қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендiру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдiсiмен аукцион өткiзiлген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екi қадамға өсуiн кемiнде екi қатысушы жүзеге асырады. Əрбiр сатылған жекешелендiру нысаны бойынша аукцион нəтижелерi аукцион нəтижелерi туралы электрондық хаттамамен ресiмделедi, оған сатушы жəне жеңiмпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, саудасаттық өткiзiлген күнi Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелерi туралы хаттама аукцион нəтижелерiн жəне жеңiмпаз сатушының жекешелендiру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою мiндеттерiн белгiлейтiн құжат болып табылады. Жеңiмпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткiзiлген күннен бастап күнтiзбелiк он күннен аспайтын мерзiмде Көкшетау қаласы, М. Əуезов көшесі, 230, 13-бөлме мекенжайында қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғанын жеке басын куəландыратын құжаттың; 2) заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондайақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариат куəландырған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8(7162) 256556, 254715 телефондары арқылы алуға болады.

Назар аударыңыз

Хабарландыру «Indeco» ЖШС, БСК 070640006825, өз қызметін тоқтататыны туралы хабарлайды. Талап-шағымдар 2 ай мерзім ішінде мына мекенжайда қабылданады: Алматы қаласы, Орбита-4 шағын ауданы, 1-үй, 28-пəтер немесе 8 (727) 3112036 телефон нөмірі арқылы хабарласуыңызға болады.

Ертіс бассейніндегі халықаралық жəне республикалық маңызды балық шаруашылығы су айдындарын жəне (немесе) учаскелерін бекіту бойынша 25 тамызға жоспарланған конкурс болмайтындығы туралы хабарланады.

«Олжа» АҚ өзінің акционерлеріне 2013 ж. жарна кірісін төлеп беру туралы хабарлайды. Тел. 374 35 75.

Се Янтаоның атына Абай атындағы ҚазҰПУ берген ЖК № 0173082 дипломы жəне диплом қосымшасы жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

АО «Олжа» извещает своих акционеров о выплате дивидендов за 2013 г. Тел. 374 35 75.

Утерянные документы: дополнительное соглашение к Договору № 021 долевого участия в строительстве ЖК «Кыпшак» от 06 июня 2005 года, передаточный акт, приходный кассовый ордер, фискальный чек – на имя Смагуловой Кульжан Нуртазиновны считать недействительными.

Осы арқылы «ForteBank» АҚ, 13.04.2012 жылғы заңды тұлғаны қайта тіркеу туралы куəлік №5019-АҚ, орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Медеу ауданы, Достық даңғылы, 192-үй, БСН 070940006465 (бұдан əрі мəтін бойынша – Банк) 15.05.2014 ж. бастап 15.08.2014 ж. дейінгі кезең үшін Банктің артықшылықты акциялары бойынша дивидендтердің кезекті төлемі туралы хабарлайды. Төлемдердің басталу күні: 15 тамыз. Дивидендтер «ForteBank» АҚ-тағы ұстаушының банктік деректемелеріне артықшылықты акциялар бойынша дивидендтердің кепілді мөлшердегі төлемдері басталған күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде аударылады. Банктің бір артықшылықты акциясына дивидендтердің кепілді мөлшері 80 (сексен) теңгені құрайды. Настоящим АО «ForteBank», свидетельство о перерегистрации юридического лица №5019-1900АО от 13.04.2012 г. расположенное по адресу: г. Алматы, Медеуский район, проспект Достык, дом 192, БИН 070940006465 (далее по тексту – «Банк»), сообщает об очередной выплате дивидендов по привилегированным акциям Банка за период с 15.05.2014 г. по 15.08.2014 г. Дата начала выплаты: 15 августа. Дивиденды перечисляются на банковские реквизиты держателя в АО «ForteBank» в течение 30 календарных дней со дня начала выплаты гарантированного размера дивидендов по привилегированным акциям. Гарантированный размер дивидендов на одну привилегированную акцию Банка соответствует 80 (восемьдесят) тенге.

Шығыс Қазақстан облысының əкімдігі көрнекті жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қалихан ЫСҚАҚТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның туған-туысқандары мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ұжымы тарих ғылымдарының докторы, профессор Кеңесбай Қожахметұлы ҚОЖАХМЕТОВТІҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына орны толмас ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Шығыс Қазақстан облысындағы Катонқарағай ауданының əкімдігі мен мəслихаты Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Катонқарағай ауданының құрметті азаматы, халқымыздың мақтанышына айналған біртуар талант Қалихан ЫСҚАҚТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен ағайын-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «KAZGOR» жобалау академиясы белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері, бұрынғы Алматы Жоғары партия мектебінің ректоры Оразай БАТЫРБЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Мектеп» баспасының ұжымы белгілі тарихшы, баспаның белсенді авторы, тарих ғылымдарының докторы, профессор Кеңесбай ҚОЖАХМЕТҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Экологиялық реттеу жəне бақылау комитеті Батыс Қазақстан облысы бойынша экология департаментінің басшысы Қабижан Қапанұлы Қапановқа жəне туыстарына əкелері Қапан Балжігітұлы БАЛЖІГІТОВТІҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


13 тамыз 2014 жыл

Ж

Еліміз егемендік алғаннан бері кешегі кеңес дəуірінде құрып кеткен көптеген тарихи құндылықтардың ортамызға орала бастағаны, əрине, қуантады. Əсіресе, атамыз қазақ жеті қазынаның бірі деп айрықша бағалаған қазақы төбет пен жүйрік тазыны ортамызға оралту жолында жан аямай талпынып келе жатқан ұлтжанды азаматтардың бар екені көңілге қуаныш ұялатады. Осы орайда Алатау бөктеріндегі «Көкпар» федерациясы республикалық бірлестігі Алматы қалалық бөлімшесінің директоры ретінде «Төбет – қазақы ит» республикалық қорын құрып, ауқымды іс тындырып жүрген Данияр Даукейді алдымен ауызға алуға болады. Ал елордамыз Астанадан арнайы ат сабылтып іздеп барған Оралбек Тоқтарұлы Қайсанов та осы кісінің ізін басып келе жатқан, ұлттық болмысы атойлап тұрған абзал азаматтардың бірі болып шықты. Бірі ғана емес бірегейі десе де болады. Түпкілікті тұратын пəтері Көкшетау қаласының өзінде болса, иттерді ұстайтын жері (шағын питомнигі десе де болады) бүгінде осы қаланың ықшам ауданы саналатын Красный Яр елді мекенінде екен.

ҚАЗАҚЫ ТӨБЕТ

«Жақсыда жаттық жоқ» деген ғой. Оралбек өте əңгімешіл болып шықты. Шығыс Қазақстан облысының төл тумасы, елімізге кеңінен танымал айтыскер ақын Көкен Шəкеевтердің əулетіне жиен болып келеді екен. Ақынның үлкен ұлдарының бірі Еркіннің шақыруымен 2000 жылы Көкшетауға көшіп келіпті. Арқалық педагогика институтының көркемграфика бөлімінде оқыған, бүгінде «Тазы. Төбет. Бөрібасар» федерациясын құрып, бірталай жылдар бойы қазақы төбеттің тұқымын асылдандыру жолында аянбай жұмыс істеп келе жатқан көрінеді. Ал əңгіме қазақы төбеттерге қарай ойысқан кезде тіпті кеңінен көсіліп сала береді екен. – Мына аулада қазір елу үш төбет пен жеті тазы бар, – деп бастады əңгімесін. – Тұқымы жойылып бара жатқан төбеттерді асыраумен айналыса бастағаныма он жылдан асып барады. Асыл тұқымды төбеттерді бір шеті Ауғанстан мен Түрікменстаннан жинап келемін. Алғашында көп ит ұстап əуестенгеніме көрші-қолаңдардың үркектей қарап, ептеп қарсылық білдіргендері жасырын сыр емес. Бірақ ешкімге зияны жоқ екенін білгеннен кейін өздері де көндігіп кетті. Төбеттердің тектілігін көріп, жиіжиі қызықтай қарап, таңырқап жүретін болды. Бүгінгі таңда осындай асыл тұқымды, əсіресе əртүрлі жарыстарда жүлде алып жүрген төбеттердің құны қымбат екені ешкімге жасырын сыр емес. Бірақ мен бұл төбеттерді сатып пайда табу үшін емес, негізінен тұқымын асылдандырып, көбейту үшін асыраймын. Атамыз қазақ жылқы мен қой өсіргенде айғырлар мен қошқарлардың ең мықтысын таңдаған ғой. Бұл не үшін қажет? Малдың тұқымын əлжуаз етіп жібермеу үшін. Сондықтан төбет тұқымын жетілдіру жолында нақ осыны басты қағида етіп ұстанамын. Жеті атасына дейін қыз алысып, қыз беріспейтін қазақтар сияқты иттердің ұрғашыларының өз ұяластарымен қаны араласып кетпеуін қатаң қадағалаймын. Бұл үшін ит тұқымын асылдандырудың қатаң картотекасын жүргізіп, селекциялық материалды мұқият қадағалап іріктеп отырамын. Сонымен бірге, иттердің мінез-құлқының дұрыс қалыптасуына баса назар аударамын. Осы орайда Данияр Даукей, Оралбек Тоқтарұлы жəне басқа көзі қарақты, білікті азаматтардың пайымдауынша, төбет – көшпелілер мыңдаған жылдар бойы асырап-сақтап келген нағыз қазақы ит. Сөздік қорымызда ит деген сөздің синонимі ретінде айтылып келген төбет, бəйтөбет сияқты сөздердің болуының өзі осы пікірімізді дəлелдей түспей ме? Оның үстіне, айталық, Солтүстік Қазақстан облысына қарасты Айыртау ауданының (бұрынғы Көкшетау облысы) Ботай қонысындағы қазбаларда адамдар сүйегімен қатар иттер сүйегінің табылуы да тегіннен-тегін болмаса керек. Атап айтқанда, ботайлықтардың өз туысқандарын ескі үйлердің аумағына жерлеу рəсімі болғаны байқалады. Осындай жатаған там үйлер табалдырығының астында жерленген иттер сүйегі (кейбіреулер мұны қасқырдың сүйегі деп жүр) табылған. Шынтуайтына келгенде, бұлар ірілігіне қарағанда нағыз қазақы төбеттердің сүйегіне ұқсайды. Профессор Виктор Зайберттің жетекшілігімен отыз жылдан астам жүргізіліп келе жатқан қазақстандық археологтардың ашқан жаңалықтарын, жылқының осыдан біздің эрамызға дейінгі V-VI ғасырдың өзінде-ақ нақ осы Ботай

қонысында қолға үйретілгенін, аталмыш қоныста қымыздың дайындалғанын ағылшындық ғалымдардың өзі растап отыр. Ал енді Оралбектің жəне басқа да ұлтжанды азаматтардың болжамы бойынша, төбет пен тазы тұқымының мүлдем дерлік жойылып кетуіне, ең алдымен кешегі кеңес дəуіріндегі қазақ халқына қолдан қысастық, ашаршылық, қуғын-сүргін, зорлық-зомбылық басты себеп болған. Шындығында да, ашаршылық пен қуғын-сүргінге ұласқан өткен ғасырдың жиырмасыншы-отызыншы жылдар сұрапылында бір миллионнан астам қазақтар өздерінің жылы ұяларын тастап, ауыл-ауыл болып үдере көшуге мəжбүр болған ғой. Бір шеті Қытай, Моңғолия, Иран, Ауғанстан асып кетсе, енді бір тобы Қырғызстан, Түрікменстан, Тəжікстан барып сағалаған. Осындай ұлы көшпен бірге отар-отар қойлар, табын-табын жылқылар мен сиырлар, əрине, солармен бірге осы мал соңында бақташылық міндетті малшылармен бірдей барынша адал атқарған, төрт түлікті түз тағысынан қорғаған, тегі таза, тұқымы мықты бөрібасар төбет те бірге кеткен ғой. Осы орайда алабай аталатын иттердің өзі қазақы тазыдан тарағанын осы бағытта жұмыс істеп, бұл мəселені жеріне жеткізе зерделей зерттеп жүрген азаматтар айтып, бұған анық көз жеткізіп келеді. Мəселен, Оралбек Барыс деген төбетті Ауғанстаннан алып келіпті. Орамдағы ең мықты иттердің бірі де осы – Барыс екен.– Қазақы төбеттердің сапалық қасиеттері де нақ осы Барыс арқылы танылып отыр, – дейді Оралбек əңгіме орайында. –- Адами өлшемдер бойынша оның жас шамасы сексенге таяп келді. Алғаш рет Барыс 2000 жылы Астанада тестілік сынақтардан сүрінбей өтті. Кейіннен Қазақстан мен Ресейдің чемпионы атанды. Ал оның күшігі Тарзан болса алғашында Бішкекте өткен байқаудың жеңімпазы атанды, кейін Украинада тестілік сынақтардан сүрінбей өтіп, əлем чемпионы болды, Азия жүлдегері атанды. Кейінгі алынған тұқымы да осал емес. Салмағының өзі жүз жеті килоға жетіп жығылатыны, Өзбекстан мен Тəжікстаннан əкелінгендері, қасқыр алатын кавказ овчаркаларымен, азиялық басқа да қаны таза иттермен шағылыстырылып, тұқымы жетілдірілгендері, əртүрлі ит байқауларында жүлделі орындарға ие болып, олжамен оралғандары осы аулада аз емес. Ал таяуда Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың қатысуымен Бурабайда өткен экономикалық форумға жиналғандарға этноауылды көрсету үшін асыранды иттеріммен мен де қатысып қайтқан едім. – Мынау алабай ғой, – деп облыстың жаңа тағайындалған əкімі Сергей Кулагин этноауылды аралап келе жатып біз жайғасқан жақты қолымен нұсқап көрсеткен еді. – Жоқ, бұл алабай емес. Бұл – нағыз қазақы төбет!? – деп Елбасы əкімнің сөзіне түзету енгізді. Барыстың күшігі болып келетін Нөкер деген төбеттің басынан сипап өтті. Нұрсұлтан Əбішұлының таным көкжиегінің кеңдігіне, не нəрсені болсын тап басып дəлме-дəл айтатынына тəнті болып, төбем көкке жеткендей марқайып шыға келдім. Əрі-беріден соң бұл менің осы бағытта он жылдан аса табан аудармай сіңірген еңбегіме берілген лайықты баға іспетті көрінді. – Ал енді төбеттің тағы бір ерекше қасиеті ретінде оның ақылдылығын атап айтуға болады. Шынында да, төбет – өте

Қ

РЫ Ы Ғ Ң А

ақылды ит. Міне, қараңызшы! – деген еді ол орамда жүрген зайыбы Гүлнарды қасына шақырып. – Екпе жасаған кезде артқы аяғының бұлшық еттерін босаңсытып, кəдімгі адам сияқты екпені қабыл алуға əзір тұрады. Алғашында айтқанға көнгісі келмей ептеп тартыншақтық сыңай танытқанымен үлкен қара ала төбет Гүлнар Темірғалиқызы жанына келіп ине салмақ болғанда, артқы оң аяғын кейін қарай созып, бұлшық еттерін босаңсытып екпені қабылдауға дайын тұрды. Мұны көріп, біз таң-тамаша қалдық. Осы орайда сарапшылардың айтуына қарағанда, төбетті алдымен дене бітіміне қарап айыруға болады. Əдеттегі иттерге қарағанда төбеттер тайыншадай дерлік денелі, кеудесі қоладан құя салғандай апайтөс, мойны мен тұмсығы келтелеу болса да жуан, жүні қалың, ұзын қылшықты, бас жүні бет-аузын жауып тұратын, құлақтарын да жүн басқан, денесін қалың түбіт қаптаған, езуі жырта қарыс, тістері де өткір, қасқырдыкінен еш кем емес, аяқтары салалы да қуатты, сіңірлі, мойын омыртқасы жондана біткен серіппелі белімен жымдаса жалғасып тұтасып кеткендей, көзі қоңыр немесе қара, тұмсығы да қара, ерні қалың, құлағы мен көзі бір деңгейде болып келетін көрінеді. Сонымен бірге, бұл ретте иттерді біліктілікпен бағалайтын сарапшылардың пікірін ескеруге тура келеді. Əлбетте, ит байқаулары мен көрмелеріне шығарылатын иттер, соның ішінде төбеттер де кем дегенде үш сарапшыдан «өте жақсы» деген баға алуға тиіс. Тек осыдан кейін ғана төбеттер асыл тұқымды болып саналып, тұқымын жетілдіруге жіберіледі. Сарапшылар төбеттің жоғарыда аталған қасиеттерінің бəрін: дене бітімі мен сыртқы түр-түсіне, жүнінің қалыңдығына, мінез-құлқына дейін тексеріп, таразы басына тартып отырады. Ал сарапшылардың нақ осындай сынынан сүрінбей өткен, сол үшін көптеген медальдар мен кубоктарды иеленіп қайтқан төбеттер Оралбектің орамында аз емес. Төбеттің тағы бір айрықша қасиеті өз бетімен шешім қабылдай білуінде болса керек. Айталық, қасқыр отарға таяп келсе, төбет ең алдымен отарды бір жерге иіріп барып, содан кейін ғана тайсалмастан қасқырға тап береді. Айқасқа түскен кезде қасқырдың мойнын үзіп жіберу төбеттің басты тəсілі болып саналады. Əлбетте, төбет ұшқыр тазымен қосылып қасқырға қарсы шабатын, тазы қасқырды қуып жетіп, қалың қарға омбылатып тоқтататын болса, қалғанын төбеттің өзі-ақ атқарып, түз тағысын жайратып салатын болған. Аң аулау кезінде бірлесе қимылдап, бірін-бірі толықтырып тұрады. Демек, табын-табын жылқы мен отар-отар қой бағып, оларды түз тағысынан қорғауда, ит жүгіртіп аң аулауда қазақы төбет пен жүйрік тазының атқаратын рөлі аз емес. Оралбек сияқты ұлтжанды азаматтардың асыл тұқымды ит өсіріп, асырап-сақтау, оны молайту жолындағы түпкілікті көздеген мақсатының өзі де осы. Алайда мұндай өрелі мақсатқа қол жеткізу Оралбектер үшін оңайға түсіп отырған жоқ. – Əрине, отбасым түсіністікпен қарамаса, осынша иттерді асырап, сақтауға, саулықтарын қамтамасыз етуге, байқауларға апарып көрсетуге менің шамам келмес еді, – дейді ол. – Зайыбым Гүлнардың мамандығы – дəрігерхирург. Қазір өзін толығымен осы іске

арнап отыр. Бүкіл екпе жұмыстарын өзі атқарады, иттердің құлақтарын жуып тазартып отырады, тамақтарын əзірлейді. Ұлым Дəурен мен қызым Сəулет те əрқашан көмек көрсетуге əзір. Дегенмен мемлекет тарапынан көмек көрсетіліп жатса, жақсы болар еді. Жалаң құштарлықпен алысқа бара алмайтынымыз анық. Əсіресе, мемлекет қолдауынсыз төбеттердің санын көбейту мүмкін емес. Осы орайда төбет тұқымын сақтау, арнайы питомниктер құру жəне бұл питомниктердің иелеріне субсидиялар бөлу жөнінде арнайы мемлекеттік бағдарламалар жасалса құба-құп болар еді деп білеміз. Мəселен, асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы заңға сəйкес субсидиялар асыл тұқымды ит асыраушыларға да берілуге тиіс қой. Итпен іссапарларға шығу, кинология саласында ғылыми зерттеулер жүргізу шығындары да мемлекет тарапынан қаржыландырылуға тиіс. Амал не, əзірше шет елге болсын, өз еліміз бойынша да іссапар шығындарын отбасылық бюджет есебінен өтеп келемін. Отбасым бұған түсіністікпен қарамаса, бастаған ісім əлдеқалай болар еді. Оралбек сонымен бірге, Балуан Шолақ атындағы (балуан атамыздың есімі бұл мектепке таяуда ғана беріліпті) облыстық балалар мен жасөспірімдердің спорт мектебінде нұсқаушы болып жұмыс істейді екен. Аталмыш мектепте де қазақы рухтың дəнін сеуіп, атбегілік, итбегілік, құсбегілік өнерге жасөспірімдерді баулып жүрген көрінеді. Əсіресе, қазақпен бірге жасасып келе жатқан жылқының жабы тұқымын жетілдіруге, ұлттық спорт түрлерін дамыту үшін қажетті бұл жылқыны аударыспақ ойнауға, теңге ілуге, қыз қууға жарамды етіп баптауға, жалпы қазақ жылқысының басқа ел жылқыларынан еш кемдігі жоқ екенін дəлелдеуге бар күш-жігерін жұмсап келеді. – Егер жоғарғы жақ қолдау көрсетіп, күні ертең ит питомнигін ашуға ниет білдіріп жатса, бүгінге дейін тірнектеп жинаған, шамамның келгенінше, ой-өрісімнің жеткенінше тұқымын жетілдіруге тырысып баққан төбеттер мен тазыларымды осы мектепке басы бүтін бүгін-ақ берер едім. Бұл жөніндегі ой-пікір, ұсыныстарымды жоғарғы жаққа, атап айтқанда, Спорт істері жəне денешынықтыру агенттігінің төрағасы болып тұрған кезде Талғат Ермегияевтің атына арнайы хат жазған едім. Бірақ жауап бола қойған жоқ,– деді ол бізбен қоштасар алдында. Иə, бала күнінен жылқы мен итке жақын болып өскен Оралбектің аталған мектептің жанынан қазақы ит питомнигін ашу көптен бергі арманы екен. Кім білсін, ұлттық құндылықтарымызды қалпына келтіру мүдделерін ескере отырып, жоғарғы жақ құп алып жатса, ұлтжанды азаматтың бұл ой-арманының орындалатын күні де алыс емес сияқты. Осы орайда ұшқыр тазыны ортамызға оралтып, стандартын бекіту жолында «Қансонар» аңшылардың қоғамдық бірлестіктері мен аңшылық шаруашылығы субъектілерінің республикалық қауымдастығы тарапынан тың қадамдар жасалып, тиянақты жұмыстар атқарылуда. Бұған Ауыл шаруашылығы министрлігі тарапынан қолдау көрсетіліп келеді. Бұл бағыттағы атқарылған жұмыстарды пысықтай түсу мақсатында аталған қауымдастық осы жылғы 21 қыркүйекте «Қазақ тазылары» күн тəртібімен тазы иттердің асыл тұқымдық байқауын өткізбекші. Тазы өсіріп, аңға баптаушылар, тазымен аң аулаушылар жəне ұлттық тазы тұқымдарының барлық əуесқой патриоттары осы байқауға шақырылып отыр. Осы бір игілікті шара Ақмола облысының Целиноград ауданына қарасты Малотимофеевка елді мекені маңындағы «Балқарағай» демалыс орнында өткізілетін болады. Алайда төбеттің стандартын бекіту туралы аталмыш республикалық қауымдастық, жалпы ит өсірушілер, аңшылар қауымы тарапынан жасалып отырған талпыныстың əзірше жалаң ниеттен əрі аспағаны өте өкінішті. Атап айтқанда, мал, жануарларға қатысты стандарттарды, оның ішінде жалпы иттердің стандартын бекітумен Ауыл шаруашылығы министрлігі айналысуға тиіс. Дегенмен, аталмыш министрлік бұл мəселемен Қоршаған ортаны қорғау жəне су ресурстары министрлігі айналысуға тиіс дегенді желеу етіп, оны түбегейлі шешуді аталмыш министрлікке арта салмақ ниет танытып, төбеттің стандартын бекітуді сөзбұйдаға салып келеді. Яғни, жоғарыда атап өткеніміздей, Оралбек сияқты ұлтжанды азаматтарымыздың елжандылықпен атқарып жатқан игілікті істерін құрдымға жібермекші. Ал, министрліктердің біріне-бірі сілтеуімен бұл істің діттеген жерге жетпейтіні баршаға белгілі емес пе? Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін айтар болсақ, жеті қазынаның бірі ретінде қазақы төбетке қамқорлықты күшейтіп, төбеттің стандартын бекітіп алу жолындағы жұмысты ширата түсетін мезгіл жетті. Айырылып қалмай тұрғанда тағы бір ұлттық құндылығымызды ортамызға оралту мүддесі баршамыздан осыны талап етеді. Қапез ҚОЖАХМЕТОВ, «Қансонар» республикалық ақпараттықтанымдық журналы бас редакторының міндетін атқарушы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

www.egemen.kz

13

Белгісіз ќўлпытас

рлердіѕ туєанге н уы а ж єы а д р ла О а екен? туысќандары бар м , Абдолла ДАСТАНОВ«Мысты өңір» газетінің директоры. қ

Жезқазған аймақты

р қойнына жауынгердің денесі же Ресейде ғы соң ең ен тк ке йіт сөз бар. «Соғыста ше ге болмайды» дейтін деу ды ал қт ая ы он е жылдарғы соғыстың берілмейінш отрядтары 1941-1945 қсатында көптеген іру ест ізд і ікт ер р та у ма бірқа а беймəлім беттерін аш аса көпшілікке əлі де болс р. Солардың арқасында арада 70 жылдан ты тер жа ек п ізі дер рг лы ерлер тура жұмыстар жү қалған марқұм жауынг р уақыт өткенде беймəлім ұрпақтарын, туған-туыстарына жаңа хаба ан лғ қа табылып, соңында не белгілі. мз ин о де ре вн яс ы жеткізіп жатқаны жə бц ов ау да ны , Ка ра Зу ң я» , ны сы лы об ь Тв ер «П ам ят ь М ет ро ст ро у ал ьд ық қо ры мн ан тір ит ес сп ізд го » ы ор ағ оз нд «Д , ңы ма за н» из он т» М ЭИ , «П ар ти лердің сүйегін тауып, ер «С те рх », ТП К «Г ор нг уы жа ан лғ бо ұм н, марқ да кезінде Қазақста отрядтары көптеген ын ас ар н. Олардың ға н та на ық ры ла ан ка ін ли ер уб нд сп жө атын, Тəжікстан ре та нс ме рік Тү ы н, ос ста де ыз Өзбекстан, Қырғ ын ың ор та ше нін ік ба р ек ен . Та мы з ай і өт кіз ілм ек . Ре се йл ша қы ры лғ ан да р да сім йт а же рл еу рə қа ан ді тт ер қы кт уа йе сү ма ша ан та бы лғ амен бір і Хатира Марданшин жуырда осы қорымнан іздестірушілердің бір і кіс ол , ан қт ды н та болған еді. Мақсат – аталға бері тығыз байланыс ген бер жі ін ім тіз ің рд ле тен ер нг дік ен уы ск жа тү е ан анықталғ орыс тілінд -туыстарын табу. Тізім мын. жауынгерлердің туған да ой ен дег н риялаған жө оны сол қалпында жа ідей: Сонымен тізім төмендег -ц, автоматчик, 1905 г.р., Родственники – кр гв. , сен 1. Смагулов Ка та, ул. 2 линия, 71. -А ма Ал , ан льп нт, ком. орудия, 1911 Смагулова Ку сильевич, гв. ст. сержа Ва ей екс Абая Ал ов ик тн ро 2. По левия, г. Алма-Ата, ул. ротников Василий Яков По – ки ни вен дст Ро ., г.р , 19 18 г.р ., ВК О 164, 2 кв. ан ов ич , гв. кр -ц, бо ец еп Ст й фе мо Ти ов ик 3. Зарч льевка. неряченский с/с, д. Васи 1916 г.р., Родственники , Бухтарминский р-н, По ец бо -ц, кр гв. трович, 4. Лажков Григорий Пе я об ла ст ь, Са рк ан ск ий ка нс ти ма Ал а. вн ье ас ан Аф ья аф Аг –Л ож ко ва Покотиловка. – Бокушев (Саркандский?) р-н, с. , 1914 г.р., Родственники журский ец бо -ц, кр гв. , гул ан 5. Бегежбаев Им рджарский?) р-н, Уд ская обл, Уджурский (У Исмагил, Семипалатин ки Кзыл Казах. (Урджарский?) с/с, к-з ец, 1913 г.р., Родственни Андреевич, гв. кр-ц, бо ,с лай р-н й ки арс дж Ур л, 6. Коновалов Нико палатинская об ми Се , на ов он ди Ро на – Родионова Ан . дственники – Турарова Урджар, ул. Ленина, 55 кр-ц, боец, 1901 г.р., Ро гв. , ты ын зыл-Тау». Ут ов рар Ту 7. , Калининский с/с, к-з «К ктаева, р-н й ски суй ры Са л, об дственники – Жа К., Джамбульская кр-ц, боец, 1915 г.р., Ро 8. Жактаев Тустукпай, гв. ский р-н, Акчунинский с/с, к-з «Джастлек». л., Аягуз Семипалатинская обл., , гв. кр-ц, боец, 1901 г.р., Джамбулская об рм 9. Болкожаев Ну ан . уш лды Булак, к-з Жана-К ова Сарысуйский р-н, с\с Та кр-ц, боец, 1914 г.р., Родственники – Амир ль, ми Ка ов бек им 10. Ра а 7. латинск, улица Пушкин к лейтенант, начальник Бибирахима, г. Семипа ни тех гв. , ич Андреев 11. Пузанов Григорий ления, 1911 г.р., Родственники – Пузанова отде ул. Восточная 24. оружейно пулеметного инская обл. Жана-Семей г.р., Родственники лат па ми Се , др Ан я нь , 1912 Ефроси колаевич, гв. кр-ц, боец 12. Лемешко Тихон Ни Горнохосинский с/с. р-н ий вск ро Ки О, ВК а, вн тро Пе ра до венники – Иманбаева – Лемешко Фе -ц, боец, 1900 г.р., Родст кр гв. ек, лхоз сп Ты в бае ан 13. Им р-н, с/с Комсомол, ко ая обл. Сарысуйский ск ль бу ам Дж а, из ах Ш ., Родственники – Ворошилов. гв. кр-ц, боец, 1898 г.р Инталы. , пт ги жи Ад в но ке 14. Жу на колхоз рысуйский р-н, с/с Кому венники – Мухажанова, Жукенова Уразбека, Са дст Ро ., г.р 05 19 сержант, 15. Мухажанов Сафа, гв. жал. инский р-н, Рудник Ок рм Жа л. об я ска ., Ро дс тв ен ни ки – г.р Семипалатин 99 18 , ек , гв . кр -ц мб Се н, ев ди ль ки ан Ам 16 . ст ь, Са ры су йс ки й р, Дж ам бу ль ск ая об ла ра Са а ев ди ль ки ан Ам г.р., Родственники – Комсомольский с/п. гв. кр-ц, рядовой, 1900 ен, ерг спб Не в бае кам 17. Ас ский р-н, кз. Кзыл-Дехкан. бульская область, Сарысуй 97 г.р., Родственники ам Дж ла, ми Жа в еко нб , 18 Алби стай ), гв. кр-ц, рядовой 18. Жаримбаев Исрей (И льская область, Сарысуйский р-н, кз. Кзыламбу – Жаримбаева Накуз, Дж к, 1912 г.р. . ан Дехк кр-ц, рядовой разведчи гв. , ич ов ан Ив й ри иго джарский р-н, 19. Васильев Гр мипалатинская обл., Ур Се , М. А. ва лье си Ва – Родственники я 34. ники – с. Урджар, Октябрьска вой, 1908 г.р., Родствен до ря -ц, кр н, ма рак ду н, кз. Киров. 20. Каспакбаев Аб рысуйский р-н, с/с Лени ки – Быкова Са л, об кая льс бу ам ., Родственни Каспакбаева, Дж андрович, кр-ц, 1911 г.р 21. Быков Федор Алекс ССР, г. Семипалатинск, ул. М. Горького, 106. ., ская Анна Дмитриевна, Казах ис ла в Пе тр ов ич , гв . ле йт ен ан т, 19 07 г.р ан та, Ст -А й ма ки 22 . Ка ра не вс Казахская ССР, Ал кая Мария Федоровна, Родственники – Караневс 1920 г.р., 1-я Клеверная 22а. красноармеец, рядовой, ч, ви лее Га ед гом Ма в .Свердлова, д.28. 23. Абдулкаримо дига, Семипалатинск, ул й, 18 97 г.р ., Ха ва мо ари лк ду Аб – , ря до во Родственники гв ар ди и кр ас но ар ме ец амбульская область, 24 . Ба ис ов Би сс ой т, Дж Р, СС я ска а Берика, Казах Родственники – Баисов оз Ленина. лх ко , он до во й, 18 97 г.р ., Сарысуйский рай ди и кр ас но ар ме ец , ря ть, Сарысуйский ар гв , ан Ас ев ба гай 25 . То кая облас ва Замина, Джамбульс Родственники – Тогайбае мандир отделерайон, колхоз Ленина. сильевич, сержант, ко ич, ВосточноВа ир им ад Вл о нк ле 26. Ермо ль Андреев ники – Ермоленко Васи 3. ния, 1917 г.р., Родствен рчумский район, с.Кумашкино, ул. Степная, д.4 97 Ку 18 ть, рм еец , ря до во й, Казахстанская облас бе к, гва рд ии кр асн оа 27 . Дж ал да но в Ту рс ум нова Турсумбек, Джамбульская область, Джалда г.р., Родственники – й, 19 06 г.р ., Сарысуйский район. кр ас но ар ме ец , ря до во рысуйский . гв , ай мб ды Ев ов 28 . Ба тм ен кая область, Са ова Джаияда, Джамбульс Родственники – Батмен ский) район, Сталинский с/c. ур 1919, г.р., район (сарсурский Санч , старшина, ст.писарь, кая обл, ич ов ан Ив ий ор иг Гр 29. Чесноков а, Северо-Казахс ова Дарья Никифоровн Родственники – Чеснок гельское. хан л, Пресновский р-он, с. Ар хм ан , гв. кр -ц, ря до во й, Дж ам бу ль ск ая об 30 . Тс уб ек ов Аб ду ра Н. Семская. до во й, 19 02 г.р ., Сарысуйский р-он, к-з ит ри ев ич , гв . кр -ц , ря кая обл. Дм а зьм Ку ев се до 31 . Фе ма-Атинс ва Анна Яковлевна, Ал 1896 г.р., Родственники , Родственники – Федосее ой ов ряд к ело кр-ц, стр 32. Бекетов Альмурат, гв. обл, Челкарский р-он. ., нская – Бектова Кал... Актюби нд р Ни ко ла ев ич , гв . ле йт ен ан т, 19 13 г.р са л., об ек я Ал ска н ан хи хст ро аза До . 33 сточно-К на Лидия Степановна, Во 00. д1 Родственники – Дорохи , ая) чн изи (К ая чн . Кузне и– г. Усть-Каменогорск, ул , гв. кр-ц, рядовой, 1901 г.р., Родственник ам ах рм а. Ну нж аев Ло мб с/с 34. Са й р-он, кая область, Сарысуйски Сагилкаева, Джамбульс


14

www.egemen.kz

13 тамыз

РЫҒЫ А Ж Р А Д ЫЗ

ЖҰЛД

2014 жыл

туАзия бойынша бірегей ін қ лы та Ор з сы та ай Кравец үш імдер, мұны театрланған сəнді ки зайнер-сəнгер Михаил Жакеттер, фрактар, рға арнап эксклюзивті шымылдық тігу ди ың күнделікті үйреншікті ісінің ат бұл он ынды саналатын ірі те жататын, əуре-сарсаңы көп жұмыс емес, жұртқа өзінің айналысып жатқан п ерлер соншалық бас қатыры қисын. Ал енді дизайн қ. Алайда Михаилмен əңгіме-дүкен құра ды ын ор к, се де ен тк бір бөлігіне айналып ке көрсетуге аса пейілді бола бермейтін халы , кіммен болса да жүрегі ашық, елгезек п ан жұмысын жарнамала аңғаратыны, ол өмірде өте қарапайым ж н дыме ана Опера» келген əр адамның ал з шалып қалды. «Аст қызмет мы і. ғы ед р ла не құ ле н ше ны ек қа ер ат ып ж енге мінезімен бір жобаны қолға ал ік киімдер мен көрерм Жақында шебер тағы оркестрі мен хор əртістеріне концертт көре-біле тұра, мұндай маңызды лық бегін театрының симфония киім үлгілерін əзірлеумен айналысқан ең не ті ен көрсету департам тұра алмадық. оқиғаны біз де елемей

– ѕ ы т а з н а є а с а «Ж » і г і л ґ б р а ћ у а ж ѕ ы н ѕ жаны іне сахналық р те с и л о с ң ы н ы тр а на Опера» те та с А « і д ил КРАВЕЦ. й а х те и п М е с р е е н п й е д за – и д і л гі л алысатын бе н й а н е м у е л р зі ə р е д киім

– «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театрында қай уақыттан бастап жұмыс істеп жүргеніңіз қызықтырады бізді. – Мен Астанаға келгенде көктемнің тамаша бір күні болатын. Осы жақтан əуелі кеңсемізді ашуды жоспарлаған ісіміз тез орындалып кете қоймады, өйткені, адам өзіне алдымен дұрыс орын тауып алмай жатып, өз мақсатына қол жеткізуі бос əурешілік екенін түсіндім. «Хан Шатыр» сауда үйінің жанынан өтіп бара жатқанда алып құрылысқа кенет көзім түсіп кетпесі бар ма? Таныстарымнан бұл жерде не салып жатқанын сұрастыра бастадым. Маған, мұнда Орталық Азиядағы ең үлкен театр – Астананың ең зор жобасы бой көтеретінін айтты. Астана шаһары онсыз да əсем ғимараттарымен қызықты, одан асқан тағы не болуы мүмкін деген сұрақтың санамнан көпке дейін шықпай қойғаны рас. Ал елордаға тағы бір келгенімде əлгі өткен жерімнен аққудай сыланып сəулеті кісіні бірден баурап алатын тамаша ғимаратты көрдім. Негізгі құрылысы аяқталып, тек қасбетіндегі жұмыстар жүріп жатыр екен. «Бұл неткен тамаша зəулім ғимарат?» деген ой санама сабыр бермей, əйтеуір бір күні сол қызықты өзім барып көретін сəт туды. Тойға жасанған арудай жас театрдың сымбатына алуан түрлі əшекей керек екенін «Астана Опера» театрының шымылдығын тігу үшін байқау жарияланып жатқанда білдім де, дереу осыған əрекет етіп көрмекке өтінім бердім. Көп уақыт өткен жоқ, шақыртуға қолым жетті. Бірақ қанша жерден өзіңді мықты санағаныңмен əлі сырын толық біле бермейтін нəрсе кісіні əжептəуір қобалжытатыны рас. Бір топ дизайнерлермен бірігіп, бірталай жоба ұсынған болдық. Бірақ жұмысымыз сынға ұшырағаны іштегі əлгі қобалжуды жеңіп, енді тікелей нақты идеяларға бет бұруға итермеледі. «Көз қорқақ, қол батыр» демекші, алған бағытымыз өте дұрыс, қимылымыз уақыт тынысымен үндес шыққандықтан бізге тиісті адамдардан ұсыныстар түсе бастады. Шымылдық нобайының соншалық қысқа мерзімде табылуы мүдделердің бір арнадан тоғысуынан деп тұжырдым. Бұл еңбекке əжептəуір қаламақы төленуі тиіс еді, алайда мен бұл дизайнды, істелген жұмысты сыйға тартуды жөн көрдім, өйткені, тек өзіңнің ұшқыр қиялыңнан дүниеге келген керемет төлтумаңды ғажайып сахнадан көрген сайын көңіліңіз қыран құстай көкке самғап кетпей ме? Құдай-ау, бірегей құндылықтарға баға қоюға бола ма? Олардың өлшемі көк қағаздарға бағынышты емес. Біз əрине, шығармашылық ұжымға тек дизайнын ғана сыйладық, шымылдықты пішіп, тігіп, ақ тер, көк терге түскен жоқпыз, концептін жасап бердік. Солай дегенімізбен де, ең маңыздысы үлгінің туу идеясы болып қала беретіні анық. Белгілі бір тұжырымдама жасалып, негізгі басты ойға қозғау салынса, қалғаны түсінікті іс. Опера жəне балет театрымен бірлескен жобаларымыз міне, осылай басталып еді. Содан кейін бір күні костюмдерді тігуге тендер жарияланды, қалай қарап отырамыз, тағы да бірінші болып өтінім бердік, оған Қазақстан тарапынан біраз дизайн қатысқанмен, іріктеудің өте қатаң талабы олардың ішінен тек үздіктерді таңдауға мүмкіндік туғызды. Біз дайын заттар мен жобалық нобайларды алға тарттық. Біздің брендтің таңдалғанын естіген сəттегі қуанғанымызды көрсеңіздер ғой. – Осы сəтте қандай көңіл-күйде болғаныңыздың бəрі əлі есіңізде ме? – Жаз аяқталып, алтын күздің жалқын түсі далада тамаша өрнек құрған ғажап мезгіл болатын. Бізді не үшін таңдады деп таңырқап отырған шығарсыздар? Себебі, Қазақстанда ер азаматтар арасында мен өзім жалғыз дизайнер екенмін, бір жағы содан шығар деген ой келеді. Оның үстіне аз уақытта өте сапалы бұйымдарды, ерлердің, əйелдердің, қай-қайсысының да костюмін мұншама көп мөлшерде əзірлеуге шамасы келетін үлкен өндіріс ошағы тек бізде ғана бар еді. Осы жағынан жолымыз болып

кетті. Əлгіндегідей түрлі өнімдерді əзірлеу үстінде біз театрдың бүкіл тыныс-тіршілігімен, адамдарымен етене танысып үлгердік. Олармен баяғыдан бері келе жатқан ескі достардай тіпті қоян-қолтық араласып кеттік. Бəріміз бір отбасына айналдық десем, артық айтпаспын. Ал енді шығармашылық адамының жан дүниесін толық білетін адамды маған тауып беріңіздерші. Жаратылысы ерекше жандармен қалай жұмыс істеу керек дегенде қателескен жоқ сияқтымын, өйткені, өзім де сондай адамдардың бірі емеспін бе? Бізбен жұмыс істеу ешкімге оңай соқпасын жақсы түсінемін. Əдетте, шығармашылық иелерінің басы əйтеуір бір нəрселермен ылғи да əуреленіп, ғажап туындыларды ойлап табу үшін жан азабын бастан кешетін кездеріміз өте көп. Ақыры ойланып-толғанып таптым-ау іздеген нəрсемді, нысанаға алған межеме қол жеткіздім-ау дей бергенде, енді соны қалай жүзеге асырамын деп мазаң кетеді. Маңдайың мұздай тасқа келіп тірелгендей өн бойың сілейіп қатады да қалады. Мұндайда өзіңді қоршаған ортаға тəуелді екеніңді сезесің. «Жалғыз ағаш орман емес» деген сөз бар, адам да солай, жекедара, оқшау тірліктен баянды тұрмыс кешпейді. Бұл жерде айтайын дегенім осындағы əртістер маған көп көмектесті. Олардың пікіріне құлақ аса келіп, үлгілерді талқылаудан бастап, мата таңдау, киімді дайындауға дейінгі аралықтағы жұмыстарды барынша ширатуға тырысып бақтым. Театрмен жұмыс істеу кезінде Деганың картиналары бойынша, яғни осы жеңіл лептің негізінде «Бишілер» топтамасын дайындап жатқан кезім еді. Бұрыннан əдетім, қай тақырып болсын, қандай тапсырыс болсын олардан ылғи да өзіме таныс мəн-мағына тауып жүремін. Міне, сол ойды жұртқа жеткізерде миыңа қызық бір ой келеді, мысалы айтатын болсақ, бірнеше мүдденің бір арнаға келіп қосылуынан ерекше топтама шығады. Сол себепті, өмірдегі барлық нəрсе бір-бірімен тығыз байланыста. Кездейсоқтық дегенге өз басым сене қоймаймын, бір адамның екінші біреумен жолығуы, жолдарының түйісуі неге мысалы тың бастамаларды дүниеге əкелуге мұрындық болып жатады? Достық та сондай нəрсе. Адамдар өмірде бір-бірімен бекер кездеспейді. Мына өмір де қайта айналып келмейді, сондықтан оны əр адам өкінбестей етіп өткізу керек деген ұстаныммен өмір сүріп келемін. XXI ғасырдың осынау еңселі опера жəне балет театры үшін өнім əзірлеу – екі күннің бірінде туа бермейтін үлкен мүмкіндік деп есептеймін. – «Астана Опера» театрының фрактары мен көйлектеріне жарияланған байқаудың жеңімпазы ретінде сізді не нəрсе мазалайды? – Қандай сын болсын, жеңіс оңайлықпен келмейді. Өйткені, баға таза еңбекке қойылады. Расын айтқанда, бойымды билеген үрейді біразға дейін жеңе алмай жүрдім. Байқау басталды, онда жасы үлкен əрі біраз еңбек жолынан өткен дизайнерлер отыр екен. Мен ең соңынан кірдім, бірнеше адам қатар отыр. Əлгілер саған дейін ешкім айтпаған нəрсені естігісі келеді, ешкім көрсетпеген қызық үлгілерді тамашалағысы келеді. Қазір сондағы көңіл-күйім есіме түссе, мүмкін мен қазылар алқасының көкейіндегі үлгіні дəл тауып берген адам болған шығармын деп ойлаймын. Негізі, менің барлық жұмысым стилистиканың, кесте элементтерінің, үлгілер дизайнының белгілі бір тəртібінен тұрады. Бұйымға түрлі өрнекті қиыстырамын, бір жерін күрделі етсем, енді бір жерін жеңілдетемін. Барлық затты кестемен, қиықпен, бүрмемен немесе басқа бірдеңемен алмастыруға болатындай қиындатпауға тырысамын. Сахнадағы əрбір кейіпкер өте стильді болып көрінсе деген талаппен жұмыс істеймін. Кейде танамоншақ, белдік, мейлі бұдан басқа қайсыбір зат болсын – оның орны табылмай тұрғандай əсер түйдіруі мүмкін. Сол себепті мен негізгі фон болатын аса бағалы бұйым жасауға тырыстым. Фондық бұйым деп айтып жатырмын. Ол дегеніміз не? Бұл – кез келген

қойылымға, кез келген интерьерге үйлесе кететін зат. Мысалы, жұрт пафостық нақышта француз патшалары салған бір иготикалық интерьерге келді делік, сосын ол жерге тура сондай пафостық көйлек киген біреу кіреді. Қаптаған принттер, қаптаған өрнектер мен кестелер, осының бəрі əлгі интерьерде қалай көрініс табады? Сөзсіз, бұл стилистиканы, элементтерді шектен тыс үйіп-төгу болып есептеледі. Оның ішіндегі қыздың көрінбей қалатыны содан. Ал осы тұста белгілі бір декордың шағын кестелі элементтері бар бір түсті көйлек киген бикеш тұрса, онда бұл нағыз дизайнның көзқарасымен айтқанда, өте орынды киім болып табылады. Сол себепті менің топтамаммен таныс адамдар жақсы түсінеді, мен кез келген əйел костюмінің əрбір ұсақ-түйегіне дейін алдын-ала ойластырып, ұсынамын. – Дизайнерлер сапалы маталарды қайдан алып тігеді өзі деген сұрақты қойсақ, мұның құпиясын ашып бере аласыз ба? – Матаның біраз уақыттан кейін өзінің бастапқы бояуы мен қалпын сақтап қала алатын ең төзімдісін, ұзаққа жарайтынын, сапалысын іздеп, əйтеуір сол мақсатқа қол жеткіздік. Қазақстанда мата өндірілмейді, фурнитура да жоқ. Сол себепті, өкінішке қарай, ең жақсы маталарды шетелдерден барып алып келуге тура келді. Ерлер костюміне негізгі матаны Италия мен Араб Əмірліктерінен тапсақ, астары мен фурнитурасын тапсырыс бойынша Түркиядан алдырдық, яғни нақты бір елге байлаулы тірлік емес, мұнда түрлі бояу бір идеяға бағынды. – Кімге де болсын, ең бірінші көңіл аударатын басты нəрсе сапа десек, осы жағына мұндағы үлгілер толық жауап бере ала ма? – Тағы да қайталап айтайын. Біз тек сапалы бұйымдар өндіреміз. Ол үшін қыруар тер төгіліп жататынын біліңіздер. Мысалы, мен соның бəріне зыр жүгіріп өзім араласамын. Киімнің матасын өзім барып таңдаймын. Сонда бір күндік, сырты жылтырақ, сапасы сын көтермейтін арзанқол дүниелерге өліп қалсам да бармаймын. Матаның төзімділігін бірінші кезекке қоямын. Кигенде ыңғайлы болу жағын қарастырамын. Өндіретін əрбір туындыңа жаныңды салмасаң, ол зат қалай көркем болмақ? Тіпті керек десеңіз, сіздің қолыңыздан шыққан киімді кім кисе, сол адамның өмірінің өзіне қатысыңыз бар деген сөз. Əр əйел мен ер адам əлгі сапалы костюмді кигенде өзін бақытты сезінуі сізге ке ліп тіреледі. Ен деше, сіз біреудің бақытына жауаптысыз. Сұмдық сезім емес пе?! Сонда ғажап бұйымды əзірлеу үстінде өзіңнің арманмұратыңның белгілі бір шамада

орындалып жатқанын ұғасың. Бүкіл ішкі жүйе, сезім күші, рух қуаты айналып келгенде ойға бағынып, үлкен міндетке жүктеп отырады. – Жас та болсаңыз қолыңыздан шыққан бұйымдардың дені классикалық үлгінің əлемдік стандартына сай келіп жатуы аса қызығарлық. Басқа əріптестеріңізден айырмашылығыңыз неде? – Айырмашылық, артықшылық тек үлгіден көрінеді, өйткені, біз, мұнда айталық, шалбар мен жакетте өзімізге тəн жинақы қайталанбас стильді пайдаландық. Бұл стиль мен мазмұн менің қандай дизайнер, стилист екенімді анықтайды. Бірақ та мен ұдайы халықаралық əдістерді ұстанамын. Оған біз өз жұмысымызды бейімдеп үлгергенбіз. Осы жобадан ауытқуға жол бермейміз. Өйткені, біз бұдан тым алшақтап кететін болсақ, онда халықаралық деңгейге маңайламай қаламыз жəне бүгінгі биігімізде қала алмас та едік. Ал қазіргі біздің киім үлгілерімізбен кез келген жерге бара аласыз, мысалы, сахнада тұрып əн шырқайтын əртістер үшін де, одан кейін əлемдік театрлардағы қойылымдарда өнер көрсететін жандар үшін де өте ыңғайлы, ұялмай-қысылмай киесіз. Сырттай қараған жұртқа жəне ол өте əдемі əсер түйдіреді. – Мысалы, бір мезгілге ерлер жəне əйелдердің қанша костюмін тігіп бітіргендеріңізді білуге бола ма? – Классикалық өте нəзік үлгідегі дүниелер бір мезгілге ғана арнап тігілмейді, олай ету əсте мүмкін де емес. Олай болатыны, театрдың атмосферасы бөлек, бұл үнемі ішкі климаты, ауа райы, температуралық жүйесі ылғи да бір сатыдан келесі жүйегі ауысыптүйісіп жататын, қозғалыстағы тынымсыз əрекет. Оған қоса, жыл мезгілдерін ескеру керек дегендей. Алайда біз жазда да, қыста да олар өздерін ыңғайлы, сергек сезінетін дұрыс маталарды таңдадық. Бұлар əрине, біршама жылы болғанмен, жаз кезінде əжептəуір салқындық беріп тұруымен қымбат. Жоғары технологиямен əзірленген «салқын тартатын» арнайы маталар тағы бар. Өзім көбіне əйелдердің көйлегіне бар қыт матасын пайдаланамын, өйткені, ол молынан төгіліп, де неге құйып қойғандай көрінеді. – Осыған дейін дəл мұндай тапсырыстар болды ма? – Расын айтқанда, мұндай қысқа мерзімге тапсырыс алып көрмеппіз. Себебі, өндіріс үшін бұл тым аз уақыт, мысалы, аз дегенде бір адамның жеке классикалық костюмін тігуге бір аптадан үш айға дейін уақыт кетеді. Бізге мұншама көп көлемдегі əйелдер мен еркектер киімін көңілдерінен шыға орындау оңай соқты деп айта алмаймын. Олардың саны мыңнан асып жығылады. Бұл өте күрделі

жұмыс қой. Мұндай тəуекел шынын айтқанда, қазақстандық басқа дизайнердің қолынан келе бермес еді. Ал біз уəде еткен күнге үлгердік, ең бастысы сол. Тапсырыс шығармашылықпен, бір деммен атқарылғанын атап өткім келеді. Оған барлық жұмыстың жүйелі орындалуы басты себеп болған шығар. Бірақ та Қазақстан нарығында алғаш рет аттары шығып жатыр екен деп қалмаңыздар, мұндағы тіршілігімізге – бақандай 5 жыл, компаниямыз жас болғанмен 20 жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан кейбір ірі дизайнерлерді басып озып, қазір асығы алшысынан тұрған ұйымға айналғанымыз анық. – Жалпы, бір дизайнды жасауға қанша уақытыңыз кетеді? – Маған басты өлшем қай кезде болсын бірінші – ниет, екінші – бағыт! Айталық, дизайнды дайындауға тапсырыс беруші тарапынан нақты бір талап қойылар болса, шынымды айтайын, мұндай істен сол заматта бас тартамын. Мен жобаны өзім таңдайтын адаммын, сондықтан көңілге қонған нəрсемен ғана шұғылданамын, басқасына бас қатырып, əуреленбеймін. Мына дүниенің дизайнына сонша уақыт кетеді, анаған мынша уақыт жұмсалады деп күні бұрын кесіп-пішілетін кəсіп емес бұл. Ал мұндағы топтамаға келсек, ол өте аз уақытта дүниеге келді. Неше түрлі үлгілер туды, біз олардың бəрін бір-бірімен үйлестіруге қолдан келгенше тырыстық. Ұлттық нақышта əзірленген нұсқа да, фракқа ұқсаған жакеттер де болды. Сахнадағы қойылымға, не болмаса орындалатын шығармаға қарай тігілетін киім үлгілері мейлінше ұстамды, нəзік болуын қадағаладық. – Елордалық театрдың алдындағы міндетіңізді толық орындадым деп айта аласыз ба? – Жоқ, олай деген дұрыс емес. «Астана Опера» – тапсырыс беруші, біздің арамыздағы байланыс осымен мəресіне жетті деп айта алмаймын. Менің алдағы уақытта да спектакльдерге киім үлгілерін ұсынғым келеді. Мысал үшін айтайын, «Мадам Баттерфляй» операсының желісімен топтама əзірледім, көрсеңіздер өте қызық. Мұны біреулер жақсы қабылдаса, ал енді біреулер сын айтқанмен мұндай түрлі ойлар қабыса келгенде ортадан шындық туатыны анық. Топтаманың үлгісі күрделі, сөз жетпес ғажап еді. Айталық, қара түске ашық жасыл бамбук, ақтың үстіне ашық қызғылт сакура түскен, артқы етек жағы созылыңқы ұзын үлгілерді елестетіп көріңіздерші. Бұлар сөз жоқ, гейшалар кейпін көз алдыңызға келтіреді. Барлық топтама бар-жоғы үш күнде дүниеге келуі сенетін жайт па, ойлаңызшы. Менің костюмдерімнің сиқыры алабөтен, мұны киген жанның өнердегі жолы ашық айдынға ұқсап кетеді. – Дəл осы уақытта не істеп жатқаныңызды сұрайтын түйінді сəтке таяп қалған сияқтымыз. – Командамыз жас, олар түрлі адамдармен жасына, кəсібіне қарамастан, жұмыс жасай алады, өзіміз əрқашан ашық-жарқын жандармыз. Театрлармен серіктестікте жұмыс істеуді ерекше бағалаймыз, өйткені, мұның өсуге пайдасы көл-көсір. Тамаша тəжірибе жинауға мүмкіндік мол. Біліп жүрген артық емес, Кравец сəн үйі тек Қазақстанда ғана танымалдыққа ие болып отырған жоқ. Былтыр Ресейдің белгілі сəн тарихшысы Александр Васильевке: «Қазақстандық сəн дизайнерлері арасынан кімдерді танисыз?» деген сұрақты тосқанда, оның аузына алдымен «Кравецті танимын» деген сөздің түсуі бекер емес шығар. Одан кейін маман ойланып ұзақ тұрып қалыпты. Əңгіменің соңында тағы бір айта кететін жайт, менің компаниям сонымен қатар, ең таңдаулылар баратын шараға киетін ерекше киімдерді де тігумен айналысады. Олар əрине, бірегей үлгісімен ғана тəнті етіп қоймайды, нағыз суретші қылқаламынан туған əсем картиналарға ұқсас маталардағы ғажап суреттермен де естен тандыра жаздайтынына титтей де күмəніңіз болмасын.

АСТАНА.

Əңгімелескен Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».


13 тамыз

Т АЛИС НДЕ Н Р У Е Ж ЖҮРГ А Д Л ЖО

2014 жыл

Жақында іссапармен Америка Құрама Штаттарына, дəлірек айтқанда Нью-Йорк пен Вашингтон қалаларына барып қайтуға жол түсті. Бұл ғажайып шаһарлар туралы сан айтылып, сан жазылып жүрсе де əркімнің əсері əртүрлі, əрине. Осы жаққа жүрерде елдің тарихына байланысты бірнеше кітапты парақтаған едік. Сонда соңғы екі жарым ғасырда болмысы мен сипаты күрт өзгерген мемлекеттің ежелгі тұрғындары үндістердің өткенімен танысып-білуге деген аңсарымыз ауған. Мұның да себебі жоқ емес-тін. Басқа-басқа, американистика ғылымының негізін қалаушы, «Америкалық түздіктердің үй-жайы мен үй тұрмысы», «Ирокездер Лигасы», «Туыстық жүйе мен сипаты», «Көне қоғам» атты құнды ғылыми еңбектерімен танымал Льюис Генри Морганның пікірінше, аталған құрлықты алғашқы мекендеушілердің арғы тегі – азиялықтар. Бір жағынан осы болжам қызықтырса, екіншіден, антропологиялық, лингвистикалық, тіпті көне діни ғұрыптық зерттеулерге сүйенетін болжамдар да Алтайдан Аляска асып қоныстанушылардың үндістер болуы ойлантатын.

АЛЫСТАҒЫ АМЕРИКА үндістері туралы не білеміз Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Бертінгі оқиғаларға оралсақ, Солтүстік Америкада шамамен 1490 жылдар аяғында бірінші рет пайда болған венециандық Себастьян Каботаның басқаруындағы экс педиция сапарынан соң Англия, Франция, Португалия, Испания саяхатшылары да, тіпті бұлардан қалыспауға тырысқан Голландия мен Швецияның теңіз саяхатшылары да осы елге сапар шегеді. Бірақ Америка олар ойлағандай бос аймақ болмай шығады. Кəрі құрлықтан бірінен соң бірі жарыса аттанушы португалдық Гаспар Кортереал, испандық Понсе де Леон, Франция королі қызметіндегі тағы бір венециандық Джованни Вераззано, ағылшындықтар Фробишер, Гринвилл бастаған экспедициялар Арктика мұздарынан Атлант мұхиты толқындары шайған оңтүстігіне дейін шарлап шығады. Жаңа əлемдегі тың жер жəне ұшан-теңіз байлық үшін жылдар бойғы үздік-создық айқас-тартыста Англияның жолы оңғарылып, біртіндеп ішке дендей енуге мүмкіндігі туады. Бірақ осыған дейін Голландия Еуропаға шығар тұста теңіз жолына ыңғайлы тұстан қоныс жасап, оны Жаңа Амстердам деп атағанымен, азулы бəсекелестеріне төтеп бере алмай орын босатады. Бүгінгі əйгілі Нью-Йоркіңіз міне, отаршылдардың өзара тайталасында осылайша бағы жанған қала. Бұл төңіректегі үндістердің Манхэттен дейтін аралын голландтардың 200 кронға немесе 24 долларға жəне жылтырақ заттарға сатып алғанын америкалықтар білмейді дей алмаймыз. Анау бір жылдары əбден назаланған үндістердің бір тобы жанындағы шағын Алькатрас аралын басып алып, кезінде ата-бабаларына сатылған сол бағаға қайтарылып берілуін талап етуі бұл оқиғаның ұмытылмағанын көрсеткен болатын. Тек қаладағы атақты Манхэттен көшесінің атауы бүгінде көзге онша ұшыраса, құлаққа онша естіле қоймайтын жұртты еске салады. Латын Америкасындағы тағдырластарына қарағанда жоғалуға, жұтылуға айналған Солтүстік Америкадағы тектестерінің бірқатар географиялық атаулары транскрипцияға ұшырағанымен, түбірі қайдан шыққанын бажайлатады. Алконгин тіл тобына жататын үндіс тайпалары тіліндегі Мичиган, Висконсин, Миннесота, Дакота, Небраска, Ореган, Юта, Айдахо, Алабама, Делавэр, Канзас, Оклахома штаттары, Гурон, Эри, Онтарио, Онайда, Сенека, Виннипег, Мичиган көлдері мен ел астанасы Вашингтондағы Ақ Үйдің дəл терезесі алдынан өтетін Потомак, əйгілі Миссисипи

өзендері кезінде жер иесі кімдер болғанын аңғартқандай. Жалпы алғанда еуропалықтар алғаш рет аяқ басқанша Солтүстік Америкада бөлек-бөлек 400-ге тарта үндіс тайпасы бұғысы, елігі, арқары əсіресе, осылардың ең ірісі бизоны өрген шетсіз-шексіз жазирасы қалың орман-тоғай, ғажайып шатқал, тау-құздармен ұласатын, су көздері асып-төгілген жан-жануарға аса жайлы өлкеде қамсыз-мұңсыз тіршілік кешкені белгілі. Олар майя немесе инктер тəрізді шаруашылығы, мəдениеті өркендеген мемлекеттер құрмаса да, тұрмыстарына жарасты өзіндік көркем ортаны қалыптастырған. Танымдық мақалада шолып өтуден басқа лаж жоқтан өзіміз болған жоғарыда аталған қалалар аралығында өмір сүрген үндістер жөнінде əңгімеге ғана тоқталмақпыз. Оқып-білгенімізге қоса, Нью-Йорк пен Вашингтонның екеуіндегі

күн көруші ғана қауым болмаған, ертеде өз сурет жазуын – пиктографияны құра біліпті. Белгілі бір мəні бар сурет хаттар арқылы əлдебір оқиға мен құбылысты, нанымдар мен түсініктерді, жөн-жораларды баяндауға тырысқан. Көбіне шірімейтін ағаштар жаңқасына таңбаланып, мазмұны жорамалданған пиктографиялар елдің ескі мұраларының қатарында. Дүниенің жаратылуы жəне ақырзаманғы топан су жайлы 184 белгімен суреттелген « Валам Олум» деген шығарма соған жатады. Бұл күндегі Огайо штатының, Нью-Йорк қаласының, Онтарио, Эри көлдерінің, Əулие Лаврентий өзенінің айналасы аумағында дəнді дақылдар өсірумен шұғылданумен бірге балық, аң аулауды кəсіп еткен ирокездер жатжерліктер келгенше ононда, кайюга, могауки, онейда жəне сенеке тайпалары біріккен конфедерациялық құрылымның

Солтүстікамерикалық үндістердің балалары өз «бесігімен» сапарлап жүр.

де үндістер мұражайын аралап көрудегі көңілге түйгендер бар, шамалап айтуға болатындай. Ирокездер жəне делаварлар аталған тайпа ерекше назар аудартады. Өйткені, сол уақытта сан жағынан да, жерге билік жағынан да осы екі тайпаның мерейі үстем болатын. Мəселен, ақ нəсілділердің тұрғылықты жұрт ішінен алғашқы кездесіп жақындасқандары делаварлар екен. Қазіргі Пенсильвания штатына аты телінген Пен атты ағылшындар өкілінің 1682 жылы тайпа көсемдерімен бір-бірі ісіне, тұрмысына араласпау жайлы келісім жасауы кейін саяси айлашарғыларға, сауда-саттықтағы алдап-арбауға айналған шаралардың басы болған. Айла-шарғы демекші, ирокез үндістерімен тығыз қарымқатынас орнатып, бауырласып кеткен атақты ғалым Льюис Генри Морганның адвокат ретінде заң жолымен құқықтарын да қорғап, резервациядағы сенеке тайпасының жерін қайтаруға күш салуы шектен асқан қулықтарға қарсы алғашқы талпыныстардың бірі. Бірақ оларға бұлайша жанашырлық жасап, көмек көрсету оншалықты қолдау таба қоймаған. Делаварлар аң қуып, балық аулап, табиғат ризығын жинап

тірегі болуымен де мəлім. Егер оның нағыз күшею кезіне отаршылдар кедергі жасамағанда, Солтүстік Американың басым бөлігін қамтушы тайпалар одағы болары хақ екен. Алайда, тағдыр жазуы басқаша төтен мəнге бет бұрдырғанын қайтерсіз. Осындайда еске түседі. Осыдан біраз жыл бұрын кешегі ГДР-дің «ДЕФА» киностудиясы солтүстік америкалық үндістердің отаршылдарға қарсы шайқастары туралы шым-шытырман хикаялармен ширықтырылған фильмдерді экранға шығарғаны бар. Киноның аты кино. Тым əсірелеу мен қоспасы көп болса да зобалаң кезеңнің кей шындықтары елестеп еді. Гойко Митич бейнелеген сымбатты денелі, құрыш білекті, от жүректі жігіттің кеуде бастырмау, тізе бүкпеу үшін айқасып баққан кезі көшпенді үндістердің өр рухын көрсеткендей еді. Көшпенді дейтініміз, шығыстағы Миссисипи өзені жəне батыстағы биік тау-құздар аралығындағы кең жазирада миллиондап еркін жайылған бизондардың соңынан қуалап, аңшылықты күнкөріс етуші тайпалар өмірінің алаңсыз бір дəуренді шағы еді бұл. Атқа мінуді тез үйреніп, тіптен түздегі жабайы тарпаңдарды бағындырып, тыныш тық тарын

15

www.egemen.kz

бұзушыларға əлек салған жауынгер жұртты саяхатшылар мен зерттеушілердің баяғы скифтерді Наваха тайпасынан шыққан суретші Техоменнің бизон аулауды бейнелеген картинасы. елестетіп жа зуы сол уақыттағы шығар маларда жиі тағы желдей есіп, жатжерліктердің Чикаго конференциясында кездесуі жайдан-жай еместігі та- құтын қашырғанына қайран үндістердің қайда тұратынына қалмасқа лажың жоқ. Ал, аме- қарамастан, өзінің мəденилассыз. Апырай, деп қалайша өзек рикан көркем əдебиетінде бей- əлеуметтік мүдделерін қамтаөртенбеске, айналасы 50-60 жылда неленген семинолдар жетекшісі масыз ете алатын қатынастар бас көтерер, қол бастар дарабозда- Осеола туралы білмейтіндер си- қалыптастыруға байланысры мен ақылман көсемдерін азай- рек. Осындай айқастарда атамекен, ты бағдарлама қабылдауы тып, соңынан қынадай қырғынға ежелгі еркіндік өмірлері үшін қаза зəрезаптан көз аспаушыларға ұшырату мақсатында алдымен 50 тапқандардың есімі мен еркіндік қоғамдық оң көзқарас қалыпмиллион бизонды қырып салушы- жолындағы ерліктері ұмытылмауы тасуына үлкен қозғау салған айтулы жай. лар аш-жалаңаш қалған сиу мен жағымды жай-ақ деуге болады. Соның ықпалын бүгінде Ұзақ жылдар бойы бір толасдакот, модок пен апач тайпаларын бірте-бірте тоздырып, тентіретіп тамаған азаттық қозғалыстары ежелгі тұрғындардың ұрпақшөлейт жерлерге тықсырылуына бертін келе Текумзе сынды көкірегі тарының тыныс-тіршілігі, күш салулары отаршылдыққа ояу, уақыт ағымына орай əрекет өмірдегі өзіндік орны айғақортақ зымияндық екені күні кешегі етуге талпынған азаматтардың тайды. Құқықтарын қорғайтын, бейбіт күресіне ұласады. Тек талап-тілектерін жеткізетін өз тарихымыздан да аян емес пе. Дəуірлер шындығы ешқашан біріккенде ғана жеңіске жету қоғамдық ұйымдардың белсенді құпия болмақ емес. Жергілікті мүмкіндігіне жерлестерін үндеген ісі назар аударарлық əрі көңіл үндістер тарихына арналған Текумзе Солтүстік америкалық бұрарлық. Ең үлкен топ қатамұражайдың екеуінде де ешнəрсе үндістер бірлестігін құруға күш рындағы 200 мыңға жуық набұқпантайланбай баяндалған. салады. 1807 жылы Шығыстың вахтар қазір жаппай сауатты Біріншісі əйгілі «Азаттық» ескерт- барлық тайпа өкілдерінің конгресі жұрт саналады. Американдық кіші мұхитпен келушілерді қарсы өткізіліп, АҚШ үкіметіне егер жаңа этнографтар Лафарж бен Харалатын бұғаз жағалауындағы жерлерді иемдену қажет болса, рингтонның осы тайпа үшін классикалық сəулеттік өнердің келісімді жекелеген тайпалармен латын əрпімен арнайы жаүздік үлгісіндей зəулім ғимаратта емес, бүткілімен жүргізуге та- сап берген алфавит бойынша орналасса, екіншісі ел саяси лап қоюға шақырған да осы кісі. шығарылатын өз басылымдары өмірінің қара шаңырағы Капи- Үндістер федерациясын құруға баршылық. Жеткіншектерінің толийден таяқ тастам тұста орын арналған мақсатына жете алмай, білім тереңдетуге, мамандық теуіпті. Вашингтондағысын іздеп ағылшындар жағында Канада меңгеруге ұмтылысына кедергі табуға дүйсенбі күні шыққан əскерімен шайқаста қаза табуы жоқ. Бұл ретте навахтардың əсіресе, металл өңдеу кəсіпедік. Жұмыс күні болса да, төрт тілеуқорлардың үмітін үзеді. Осы тақырыпқа байланысты орындарында еңбектенуге қабатты мұражай іші бос болмады. Ақ, қара, сары түсті сан əңгімені түйіндерде мына бір бейімділігі жұмыс берушілерді жұрт сапырылысып, жəдігерлер жайды айтпай кетпеске болмай- тартады. Бейімділік демекші, алдында иін тіреседі. Əттең, ды. Өз жерлерінде өгей жұрттай айта кету керек, Нью-Йорктің əр тілде арнайы таныстырушы тұқыртылып келген үндістерге көкке шаншылған 120-130 болмауы жанындағы түсіндірме екі ғасырға жуық бойғы қуғын- қабатты үйлерін тұрғызған жазбаларды түсінуге қиындық сүргіннен соң 1901 жылы ғана да, одан асырып салуды келтіргенмен, көкірегі қарақтылар американ азаматтығын алуға жалғастырушылар да негізінен іштей біліп, көңілге қағып құқық берілсе, соның өзінде бес могаук аталатын тайпадан тайпамен шектелгені жəне бар. шыққан құрылысшылар екетұрғандай сыңайлы көрінді. Отарлаудың зорлық-зомбы- 1933 жылы Франклин Делано нін біле бермеуіміз мүмкін. лығы мен төзуге болмайтын Рузвельттің президент болып Не кереметінің барын кім қиянат тар үндістердің заңды сайлануы құқықтарын кеңейтіп, білсін, өзгелердің басы айнаразылықтарын тудырғаны ту- қоғамдағы жағдайлары біршама налар, көзі жұмылар заңғар биіктікте ештеңені елең етпей ралы дерек-мəліметтер аз бол- жақсаруына ақыры жол ашады. Елдің жаңа тарихы беттерінде жеңіл қимылдауға дағдылы май шықты. Басы бірікпеген тайпалардың бірін үркітіп, үндістер туралы жарқын жол- могауктықтар əлемнің əр бірін қулықпен тұқыртып, бірін дар да көп. Екінші дүниежүзілік түкпіріндегі осындай ғажайып ашықтан-ашық қуғын-сүргінге соғыста жерлестерімен бірге құрылыстарға қалап əкетіліп салып, орталарына қарай сұғына қоян-қолтықтаса шайқасқан 25 жататын да көрінеді. Осыны түсушілерге ең көп қарсыласқан мың жауынгердің ішінен крик, естігенде Нью-Йоркте салыкөсемдер мен батырлардың чирок, пима тайпаларының нып жатқан тағы бір аса биік суреттері анадайдан көзге түсті. өкілдері Эрнест Чилдерс, Джек ғимаратты көруге бардық. Семинолдардың, апачтардың, Монтгомери, Айра Хейес АҚШ- Топырлаған туристер төменнен сиулердің, арапахтардың, на- тың ұлттық батырлары атануы қарағанда көзге əзер ілігер вахтардың, чироктердің, дакот- сенімге лайықтығын айғақтаса, құрылысшыларға таңданып, тардың серкелері Оцеоланың, Тынық мұхит майданына жібе- сүйсініп жатты... Херониманың, Понтиактың, рілген наваха тайпасының 3600 Кинтпуаштың, Винетудің, Текум- сарбазы байланыс бөлімшелеріне АСТАНА – НЬЮ-ЙОРК зенің бейнелері бір сəт өткен за- əскери құпия бұйрықтарды, жа- – В А Ш И Н Г Т О Н – ман сырына жетелегендей еді. сырын мəліметтерді ана тілдерінде ҚАРАҒАНДЫ. Американ зерттеулерінде испан- жеткізіп, соғыс аяқталғанша жаша Херонима есімімен белгілі пон барлаушылары не тіл екенін апачтар көсемі Гойатлайдың білмей, қарсы шара қолдана албасқыншыларға қарсы айқас- мапты. Президент Джон Ф. Кеннеди тардағы ерліктері ұрпақтан ұрпаққа жеткізілгенін білеміз. билігінің тұсын да үндістер өміріне Туған топырақтарынан еріксіз елеулі өзгерістер əкелген кез деутықсырылған тайпаластарының ге болады. Ол АҚШ үкіметтерінің бастарын бостандыққа тіккен құрлықтың байырғы халқы ташағын тобын бастаған ол Аризона рапына жүргізіп келген солақай мен Техас аралығындағы ауқымды с а я с а т ы н б і р і н ш і р е т а й жерді жаулап алушылардан та- ыптап, тым ұзаққа созылған зартады. Көп шайқастардың қ и я н а т т а р д ы ж о ю ғ а бірінде генерал Крук басқарған қолдау жасайды. Сондай5 мыңдық əскердің 1 мыңын 100 ақ, оның қолдауымен шақты ғана атты қаруласымен ұйымдастырылған қырғынға ұшыратып, қуып са- Америка үндістері луы үндістердің соғыс өнерін Ұлттық əлемге əйгілеген оқиға. Бірақ конгресінің үсті-үстіне қатар толықтырып, Үндістердің мұздай қаруланған тұрақты ортада отырып əскерге қалайша ұзақ төтеп кезекпе-кезек берсін. Қолға түсіп, резервацияға темекі шегетін қамалған Гойатлай-Херонимо əйгілі қайтадан сытылып шығып, бар қорқоры. болғаны 11 серіктесімен Шығыс пен Батыс Америка арасында

 Сақтансаң – сақтайды

25 жылда 25 миллион адам ґмірден озєан

Осыдан біраз уақыт бұрын АИТ (ВИЧ) инфекциясын жұқтырған азаматтарды қолдау мақсатында Алматыда медицина мен қоғамдық қызметкерлер жəне студент жастар форум өткізді. СПИД-тен қайтыс болғандар еске алынып, əрі осындай дерттің бар екендігі қалған жұрттың қаперіне салынып отырады. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассоциациясының деректеріне сүйенсек, бүгінгі таңда жер бетінде 42 миллион адам иммунтапшылығы вирусына шалдыққан. Əр күн сайын бұл 14-15 мыңға артып отырады. Көбіне АИТВ-инфекциясына жасы 30-ға дейінгілер шалдығып жатады. Соңғы 25 жыл бойы ЖИТС-тен қайтыс болғандар саны 25 миллион адамға жеткен. Оның үштен екі бөлігін Африка тұрғындары құрайды. Ғалымдар «қара континент» деп аталатын бұл елде əрбір үшінші азамат, кейбір елдерінде тұрғындардың 90 пайызы АИТВ-инфекциясының вирусын жұқтырған. – Сондықтан біздің акция өткізудегі мақсатымыз – ЖИТСтен қайтыс болғандарды еске алумен қатар, қоғамды АИТВға шалдыққандарға түсіністікпен қарауға шақыру. Өйткені, бұл індет денсаулығына немқұрайлы қарайтын əрбір азаматтың басына келуі мүмкін. Ал, АИТВ-инфекциясын болдырмаудың бірнеше кешенді шаралары бар: алдын алу, барлық қажеттілігі бар азаматтарға ем алу үшін жол ашу жəне бұл мəселеге қоғам назарын аударуды белсенді жүргізу,– дейді Алматы қаласы ЖИТС орталығының бас дəрігері Талғат Бапиев. Осылайша ауқымды шара аясында АИТВ-инфекциясымен өмір сүрушілерге үрке қарау мен қаралауға жол бермеу, АИТВ-инфекциясының таралуы жайында деректі фильм көру мен талқылау, эпидемияға шалдыққандардың шығып сөйлеуі мен «Қауіпсіздік маршруты» атты АИТВ-инфекциясының таралуы туралы викториналық сұрақтар сайысы ұйымдастырылды. Акцияға қатысқан əрбір еріктіге ЖИТС-ке қарсы күрес белгісіне айналған қызыл лента тапсырылып, осы дертке бірігіп тосқауыл болу үнделді. Жиналғандар назарына Алматы қаласы ЖИТС орталығының мультидисциплинарлық командасы мүшелерінің қолымен тігілген квилта – өмірін эпидемия алып кеткендерді еске алу құрақ шүберегі ұсынылды. Қажет деп тапқандар шара барысында Алматы қаласы ЖИТС орталығы ұйымдастырған мобильді зертханада анонимді түрде, ақысыз АИТВ-ға жедел-тест тапсырып, сондай-ақ психоəлеуметтік кеңес пен ақпараттық-ағарту материалдарымен танысты. Эпидемияға қарсы күрес жүргізу үшін ең алдыңғы шепте дəрігерлер жүреді. Олардың кəсіби шеберлігі мен біліктілігі, ар-ұятының бекемдігі – аурулардың ем қабылдауына ғана емес, сонымен қатар əрі қарай өмір сүруіне де əсер етпек. – Дəрігерлер АИТВ-мен өмір сүрушілер үшін туыстарынан да жақын адам. Өйткені, біз ақ халатты абзал жандарға өз күйзелісімізді, қорқынышымызды, құпиямызды ғана сеніп тапсырмаймыз, сонымен бірге – ең бастысы, денсаулығымыз бен өмірімізді де тапсырамыз. Ең бастысы – олар берген үміт оты бізді алға жетелейді, – дейді «Қазақстандағы АИТВ-мен өмір сүруші əйелдер» тобының мүшесі Оксана Ибрагимова. Осы уақытқа дейін Алматыда 3871 АИТВ-мен өмір сүруші тіркелсе, бүгінге дейін 1030 адамның өмірі қиылды. Оңтүстік астанада антивирустық терапияға қол жеткізуді кеңейту арқасында ЖИТС жəне АИТВ-мен өмір сүрушілердің өлімі азайып келеді. Антивирустық терапия қолданғандар толыққанды өмір сүріп, жұмыс істеп, қоғамдық шараларға белсенді араласа алады. Жыл сайын Дүниежүзілік ЖИТС-тен қайтыс болғандарды еске алу күні, мамыр айының үшінші демалыс күндері аталып өтеді. Ең алғаш 1983 жылы Дүниежүзілік ЖИТС-тен қайтыс болғандарды еске алу күні Американың СанФранциско қаласында аталып өтті. Бірнеше жылдардан соң осы дертке ұшырағандардың қозғалысын белгілейтін белгі – киімге қадалған қызыл лента, сонымен қатар түрлітүсті шүберектер – квилта пайда болды. Ол – өмірден өткен көптеген науқастарды бейнелейтін құрақ шүберек. Ол атрибутты 1991 жылы суретші Фрэнк Мур ойлап тапқан. АЛМАТЫ.


16

13 тамыз

АР Ш О Р ХАБА

www.egemen.kz www.egemen.kz

2014 жыл

д ю оэт

 Талбесік

е и л у ә з ы Қ ей ме?

сарқыраманы мекенд

көрікті жерлерінен са ең ң ды ау рл ғы ың Ш ғы Сарқырама бұла а көлемді болмаса да, ас л кө н ды ай н ға ал ин налады. Бұлақтан ж мен ерекшеленеді. Өзеннен қоректенбей, ғы ерекше мөлдір тазалы ан айдынның қаншалықты таза екенін лғ тек бұлақ суынан құра к. ре көру ғана ке і де

т о Ф

. ай на ла ты н сə тт ер нд а Əр тү рл і, ірі лі- ұс ақ ты - аз ем ес қо й. Жа қы ра Ос ы ағ аш та рғ а ад ам қа н ты ра тұ да журналист. ал Ор та дар ақ, көк, қызыл ма бұлақ , ғаштық азаматпен ап йл ба н ры ла ды ай ын Қыз қи к. сті зде ке а нд Ай на ла сы н қо рш ша нд а басы Қа і. ед ет лым қа бо ақ ыр з , сө ек ту ра лы өс ке н кө кт ер тіл еп жү ре - əу ли е ық ыл қс жа ген л жа кө кел а са, нд қо сы да: «О йыңдарға - тін ха лқ ым ыз ды ң бұ л ғанр тамақтарымен қоса қо н пе қ ра құ й ла ға ет ін қа же ті жо қ де ға өс іп, кө рк іне кө рік əр ек де бо лм ас . Əр - жуыну құралдарын да ала е де уг қо сқ ан да й. Са р қы ра келеді, иіс сабын мен кір – кім де жақсылықты қатар қойсаң, ма ны ң ба ст ау кө зі А м а н д ы қ сабынын жо қ бо лы п . ы д й а у. с ң ше а не бір өзі бұлақтың иіс са бы н з ақ тіл еу , ел дік ке се ні м, Бір қазаншұңқырдан ке те ді, он ы əу ли е қы , ғы ды ан ам ың рд ла е п, ла ғы гім ба əң шы п мыс», де бо рд ы ар ал ай імінің пəктігі алады- . Мі не , қа йд а сез отар с Ж жа ы. ад ағ ап зға ды бұ рқ ыр - де п ар на йы ба йл ай ды қо селе. Ақ бордың арағал ып та ке тп ей ді, кө мə . тарды бейіп те кетпейді. Табиғат ақтық ла қт ы əу ли е қы з сынан аппақ болып бұлақ . Бұ ны мұ ға ағады. міз й де асы тамаш алай- суы айдынға асы ын ың таз , тіп кү , ды ет ай нб қар ға р бұ ла қ су Ба яғ ыд а На р ма де аң ыз ба р. Ақ бо қондырғысы ма ген де на ай ды , сап жа гет алау болыс бө Ақсуат ауылында таз ласын мəдениеттендірген Тіпті, ған ба ла ны ау ыл де рс ің. Та за бұ ла қт ың і жо ғал сақтайтын Қыз ек ен . Со ны же рг ілі кт еп, екі күнде пəктігін р ма ? Бо лс а, ізд п йін лы де бо е нг кү ы ос ба ли е халық та пқ ан да ба ла ға əу кім оған таң қалмас. сақтап келеді. Мың шүкір əз ер еш ит іп, кіз іш су тан лақ бұ делік. м қылмаған да Ал бү гін гі то қт а- құсқа же деседі. Батыс Қазақстан е ару-əулие ла ры мы з – Қы з əу ли облысы, Бə рі – аң ыз . Бі ра қ бұлағы. Бұлақтың бастаШыңғырлау ауданы. а қ т а . аңыздың ақиқ тұр п өсі ер ект тер а нд уы Адақ ШОТПАНОВ,

Сурет www.s3.goodfon.ru сайтынан алынды.

 Қаз-қалпында

Газон «кїзету»...

 Бəрекелді!

Ерекше той

Оңтүстік өңіріне белгілі журналистер Ғалымжан Елшібай мен Шадияр Молдабек 80-жылдары мектеп бітіргеннен кейін ҚазМУ-дің сырттай бөліміне оқуға түсіп, Төлеби аудандық «Төлеби туы» газетіне жұмысқа тұрады. Ақ бас Алатаудың етегінде жатқан, бірі – Қасқасу, бірі – Екпінді ауылында өсіп, таудан төменге көп түспеген екі жас жігітке алғашында қаланың тіршілігі тым қызық, көп дүниесі таңсық көрінгені анық.

дарға үйленді з қы з гі е р е т іт іг ж Егіз Л, Жолдасбек ШӨПЕҒҰ .

«Егемен Қазақстан»

өт ті. Ат ыр ау да өз геш е то й – тер гіт жі з егі Өзгешелігі сол, чря Го р нд са ек Ал н Ю ри й ме ірл ік жа ки нд ер өз де рін ің өм ар ды – зд қы із ег ры ре тін де я Ул ья Кс ен ия ме н Ан ас та си . « Б і р ы т п а д новаларды таң н, бұрын қалада тұрғанымызбе Кс ен ия жү зд ес ке н жо қ ед ік. ны сы та ме н Ан ас та си яға бір та қ тіл Ор . ды ыр қт лы мы з жо те ре ңг е та пт ық . До ст ығ ым ыз ту ра лы ну ле үй п, там ыр жа йы қы зд ар ұс ын ыс ым ыз ды ег із ың бірі рд ңа сы қолдады», дейді Александр Горячкин. здар Егіз жігіттер де, егіз қы ды Сол ар ол , олар да егіздер ғой. с, са ұқ да бір -б ірі не п ес ке ал ад ы біз де ен , от ба сы лы қ өм ірд ің де », ты ап . зд жа ын қи у се бе пт бі р- бі рі не н аж ыр ат -б ірі н Ксения Ульянова. іп, қуабір ар қиындығын бірге еңсер болуды пт з жұ егі із ег ген і, тер пт кө Ті рақ ңы ге ша бір ді де Ен . н ы еке ы сəттер ұ д а й ы і з д е п т ұ р а д ту ға н жұптар екі отбасына арналған нышт мен даймыз», дейді Юрий ыз ан яс арм си та л ас Со . Ан еді е кел сы «Б ірд зғы . ғы дер тұр ин үй андр Горячк ім. Сонда ортақ күн кешіне барып ед өз ім ді үшін жер телімін сатып алуды Алекс , ай лм бо м ен йі ізд бір-бірім кө ңі л- кү л сə тт е көздеп жүр. «Біз ау облысы. бір тү рл і се зін дім . Со п ке те ажырағымыз келмейді. Өйткені, Атыр ғы қа лік кө сы ңа ры мд ы

Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

«Жас келсе – іске» деген. Жігіттер жұмысқа бел шешіп кірісіп, тіпті, сенбі-жексенбі күндері де редакциядан шықпайтын көрінеді. Сондай демалыс күндердің бірінде екеуі жұмысқа шығып, қағазға үңіліп отырғанда кабинетке газеттің бас редакторы Əбдімəлік

Рахманқұлов бас сұғып: «Так, жігіттер, демалыс күні де жұмысқа келіп, мақала жазып жатқандарың өте жақсы əдет. Мен бір-екі күн кеңшар аралап қайтамын. Тапсырмаларыңды орындап, жұмыстарыңа мұқият болыңдар... Айтпақшы, мынау есіктің алдындағы газонға абай болыңдар, мал тимесін» деп тапсырманы нығыздап, шығып кетеді. Бас редактор кеткен соң алғаш болып

Ќалайы контрабандасы «Жайсаң» өткізу-бақылау бекетінің (Батыс Қазақстан облысы) қызметкерлері түсті металды шекарадан заңсыз өткізбек болған Ресей Федерациясының азаматын ұстады, құймадан құйылып, цилиндр түрінде жасалған заңсыз жүктің салмағы 20 тоннаға жетіп жығылды. Нақтырақ айтар болсақ, тексере

келгенде олардың жүкті алып жүруге тиісті сертификат пен лицензиясы болмай шықты. Жүктің алдын ала шығарылған құны 40 000 000 теңгені құрайды. Қазіргі уақытта аталған дерек бойынша тексеру жұмыстары жүргізілуде, деп хабарлады ҰҚК ШҚ баспасөз қызметі.

Ґрт єарыштан баќыланады «Егемен Қазақстан».

Тамыз айы басталғалы Қостанай облысында күн күрт ысыды. Соның салдарынан шабындықты өрт шалу оқиғасы жиіледі. Мысалы, облыстың оңтүстігіндегі Қарасу, Науырзым, Амангелді аудандарындағы шабындықтарда екі күннің ішінде 7 өрт ошағы тіркелді. Бірнеше селолық округтерге қарайтын жерлерде ондаған гектар шабындық қызыл оттың құшағында қалды. Алайда, облыстағы өрт сөндірушілер аса шығынға жол беріп отырған жоқ.

Оларға ғарыштан келген хабар көмектесуде. – Шабындықтардағы өрт дер уақытында сөндіріліп отырды. Ол «Қазақстан ғарыш сапары» ұлттық компаниясымен облыс əкімшілігінің жасаған келісімінің арқасында мүмкін болып отыр. Жер серігі арқылы от тұтанып жатқан тұс суретке түсіріліп, департаментке тікелей хабарлана қояды. Ғарыштан алынған ақпараттың негізінде өрт сөндірушілер от тұтанып жатқан жерге жедел жете қояды да, өрт күшеймей тұрып, оны сөндіріп үлгереді. Мысалы, бір округтің өзінде

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

от тиген шабындықтың көлемі 30 гектардан асқан жоқ, негізінен 1015 гектарға жеткізбей сөндіріліп отырды, – дейді Төтенше жағдайлар департаменті баспасөз қызметінің бас маманы Уəлихан Досанов. Бұрнағы жылдары шабындықтағы тұтанған от туралы хабар жеткенше аңызақ желмен өршеленген өрт тұтас аймақты қара құйқалақ ететін. Енді ғарыштық бақылау арқасында өрт сөндірушілер тілсіз жауды тап бастырмай ауыздықтай алады.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 341-08-12, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 747-63-01; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 341-08-11, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Ауру адам автобус жїргізіпті Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Атырау қаласында жолаушы тасымалдайтын №30-шы автобустың рөлінде өкпе ауруының асқынған түріне шалдыққан жүргізуші отырыпты. Қалалық тұтынушылар құқығын қорғау басқармасының бастығы Темірбек Мұсағалиевтің мəлім еткеніндей, қоғамдық көлікті жүргізген жүргізуші өкпе ауруын емдейтін диспансерден қа шып шыққан. Алғашында облыс орталығындағы диспансерде ем алыпты. Сонан соң Махамбет ауданындағы осындай ауруханаға ауыстырылғанмен, мамыр айында толық емделместен шығып кеткен. Бұл жөнінде құқық қорғау органдарына хабарланып, ол бір аптадан соң ауруханаға қайта жатқызылды. «Бұл адам өзінің ауруының қоршаған ортасына қауіпті екенін біле тұра, автобус жүргізушісі болып жұмысқа орналасқан», деп мəлім етті Т.Мұсағалиев Атырау қалалық əкімдігінде өткен мəжілісте. Сонда жолаушы тасымалдайтын кəсіпорын басшылары жүргізушілерді медициналық тексеру қорытындысынсыз қабылдайтын болғаны ма? Бұл қалай? Атырау облысы.

ҚОСТАНАЙ.

АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 341-08-12.

Оңтүстік Қазақстан облысы.

 Мəссаған!

 Қылмыс

 Сіз білесіз бе?

Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА,

Шəкең тіл қатыпты: «Ғалеке, «газон» деген не ол?»... «Соны мен де білмей отырмын ғой... Жүрші, есіктің алдын көрейік...». Екеуі есіктің алдына шығып, былай-былай қарайды. Пəлендей көзге оғаш көрінетін ештеңе жоқ. Аулада ескі бір «Газик» көлігі тұр екен. Соны əрі-бері айналып, бас-аяғын қараған жігіттер ақырында: «Құдай біледі, бастықтың «газон» дегені осы болар», деп топшылайды. Сөйтіп, екі сабаз кабинетте отырып, кешке дейін кезек-кезек далаға жүгіріп шығып, «Газикті» күзеткен ғой. Сəт сайын алып темірді бір айналып шығып, ешкімнің тимегеніне көздері жеткен соң қайтадан жұмыстарына кіріседі. Бұл кезде газонда сиырлар емін-еркін жайылып жүрген. Қарасан келгірдің бір-екеуі «Газикке» келіп сүйкеніп жатса, екі жігіт таспен атып, қайтадан газонға қуып тастайтын көрінеді. Ал газон мал тұяғына тапталып, жоқ болады.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Ермеков к-сі, 33, «Қарағанды полиграфия» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Смағұлов к-сі, 9 К, «Хабар-Сервис» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 201 715 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Берік САДЫР, Айгүл СЕЙІЛОВА.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 8 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №372 ek

Profile for Egemen

13082014  

1308201413082014

13082014  

1308201413082014

Profile for daulet
Advertisement