Page 1

24 саєат №110 (28588) 13 МАУСЫМ СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Елбасы ќабылдады

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, суретші Кəміл Муллашевті қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Экология проблемаларына – ерекше назар

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың төрағалығымен Қауіпсіздік Кеңесінің отырысы өтті, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Отырыс барысында экологиялық қауіпсіздік мəселелері, қоршаған ортаны қорғау саласындағы қабылданып жатқан шаралар талқыланды. Нұрсұлтан Назарбаев Ақ мо ла облысындағы Калачи жəне Батыс Қазақстан облы сын дағы Березовка ауылдары тұрғындарының денсаулығын қорғауға қатысты мəселелерді тездетіп реттеу қажеттігін айтты. Осыған байланысты халықтың өздері тұратын өңірдегі экологиялық ахуал туралы ақпаратқа еркін қолы жетуін қамтамасыз етудің маңыздылығы атап өтілді. – Калачи ауылындағы құбылыстың себебі неден екенін əлі ешкім дұрыстап түсіндірген жоқ. Құзырлы органдар жағдайды анықтай алмаса, қажетті сарапшылары жоқ болса, онда шетелдіктерді шақырып, бұл істі соларға тапсыруы керек еді, – деді Мемлекет басшысы. Қазақстан Президенті эко ло гиялық қатерлерді болжап, алдын алудың тиімді тетіктерін жасау техногенді жəне табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардан болатын шы ғынды мейлінше азайтуға мүм кіндік беретініне назар аударды.

Мемлекет басшысы Үкімет пен жергілікті атқарушы органдар Қазақстанды орнықты дамыту жөніндегі міндеттерді орындаумен қатар, жануарлар мен өсімдік əлемінің биоалуандығын сақтауды қамтамасыз етуге, соның ішінде бірқатар облыстардағы киіктің жаппай қырылуының басты себептерін анықтауға міндетті екенін айтты. – Əрқилы болжамдар мен қарама-қайшы пікірлер айтылуда. Ол дегеніңіз, бұл бағытта мүлде жөнсіздік орын алып отырғанын, тиісті мамандардың жоқтығын, осындай жағдайға əкеліп соқтырған жайттарды анықтай алмағандықты білдіреді, – деді Елбасы. Нұрсұлтан Назарбаев атап өт кендей, табиғат қорғау саласындағы саясат ресурс үнемдеу, шаруашылық қызметінің барлық саласында қалдықсыз технологияларды енгізу мəселелерін шешу ісіне бизнесті ынталандырып, кеңінен тартуға бағытталуы тиіс. Ел халқының денсаулығы мен жоғары сапалы, жайлы тұрмысын қамтамасыз ету Қазақстан ғылымынан қоршаған орта ахуалына стратегиялық талдау жасауға жəне кез келген теріс құбылыстың алдын алуға мүмкіндік беретін серпінді зерттеулер мен əзірлемелерді талап етеді. Мемлекет басшысы қоршаған ортаның ахуал ын мон и то ри н г ілеу , э коло г и я саласындағы қатерлерді алдын ала анықтау

үшін Жерді қашықтан зондтайтын, 2014 жы лы іске қосылған қазақстандық екі ғарыш аппаратын тиімді пай да ла нудың маңыздылығына тоқталды. Сонымен қатар, Елбасы ин дус трияландыру, аграрлық сектор мен шағын жəне орта бизнесті дамыту міндеттерімен бірге, Қазақстанның экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мəселелеріне көңіл бөлуі қажеттігіне назар аударды. Жердің шөлейттенуі мен тозуы, кейбір елді мекендердегі ауа сапасының нашарлығы, суды тиімсіз пайдалану, өнеркəсіптерден зиянды заттардың ауаға тарауы мен қоқыс тастайтын орындардың ретсіз орналасуы, тұрмыстық қалдықтардың қордалануы сияқты қатерлер мемлекет пен бизнес тарапынан нақты шаралар қабылдауды қажет етеді. Энергетика министрі В.Школьник өз баяндамасында эколо гия лық ахуалға, мемлекеттік органдардың осы саладағы, соның ішінде Қазақстанның «жасыл экономикаға» өту жөніндегі тұжырымдамасы аясындағы қызметіне шолу жасады. Талқылау қорытындысы бойынша Қазақстан Президенті Үкіметке бірқатар нақты тапсырма беріп, олардың орындалуын бақылауды Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшылығына жүктеді.

-----------------------------------------

Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

ЎЛТ ЖОСПАРЫ – 100 НАЌТЫ ЌАДАМ БАРШАЄА ОРТАЌ ЌАЗІРГІ ЗАМАНЄЫ МЕМЛЕКЕТ

Кездесу барысында Қазақстан мəдениетінің, атап айтқанда, бейнелеу өнерінің қазіргі ахуалы мен келешегі талқыланды. Мемлекет басшысы К.Муллашевтің отандық сурет өнерін дамытуға қосқан елеулі үлесіне тоқталды. Нұрсұлтан Назарбаев атап көрсеткендей, суретшінің туын дылары Қазақстанда ғана емес, таяу жəне алыс шетелдердің көрмелеріне де қойылған.

Қазақстан Президенті елдің дəстүрлі мəдени жəне рухани құндылықтарын сақтау мен бұдан əрі танымал ету қажеттігіне назар аударды. К.Муллашев өз кезегінде Мемлекет басшысына мəдениет пен өнерді дамыту мəселелеріне ұдайы қамқорлық пен жан-жақты қолдау көрсетіп келе жатқаны үшін алғыс айтып, шығармашылық жоспарлары жөнінде əңгімеледі.

Анасын ардаќтап, ќызын ќўрметтеген

Кеше ЕҰУ-дің бас ғимаратында Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетімен жəне Қазақстандағы БҰҰ Даму бағдарламасымен бірлесіп ұйымдастырған «Қазақ хандығы тұсындағы ханымдар мен арулар» атты республикалық ғылыми-тəжірибелік конференция өтті. Бұл шара Қазақ хандығының 550 жылдығына арналып отыр. Тағылымы мол жиында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы, Қазақстан Рес публикасы Президенті жанын дағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрайымы Гүлшара Əбдіқалықова, Ұлт тық комиссия мүшелері,

IV. БІРТЕКТІЛІК ЖƏНЕ БІРЛІК

(Соңы 2-бетте).

● Оймақтай ой

1. «МƏҢГІЛІК ЕЛ» патриоттық акт жобасын əзірлеу

ЌОЄАМДЫЌ ПІКІРГЕ САУАЛДАМА

Парламент депутаттары, ғалымдар мен сарапшылар, оқытушылар мен мə дениет қайраткерлері, жастар мен үкіметтік емес ұйымдардың өкіл дері қатысты. Конференцияны университет ректоры Ерлан Сыдықов ашты.

балл

Шынайы сыпайыгершілік адамдарға тілектестікпен қараудан тұрады. Жан-Жак РУССО.

 АҚШ «Ислам мемлекеті» делінгеннің талқандалу уақытын атады. АҚШ құрғақтағы əскері штабының бастығы, генерал Рэй Одиерноның сөзіне қарағанда, халықаралық коалицияға «Ислам мемлекетін» талқандауға шамамен 10 жыл уақыт кетеді.  Украинадағы Одесса облысының губернаторы Михаил Саакашвилиге тағы бір мемлекеттік лауазым жүк телді. Ол Украинада құры латын Мемлекеттік кəсіпорындар реформаларын бақылау кеңесін басқаратын болды. Бұл туралы елдің Экономикалық даму жəне сауда министрі Айварас Абрамавичус мəлімдеді.  Испания королі Филипп VІ өзінің қарындасы Кристинаны Пальма-деМайорка герцогинасы атағынан айырды. Өйткені, оның күйеуі спорт шараларына деп бөлінген қаржыдан 6 млн. еуроны алаяқтық жолмен қалта сына басқан. Ал бұған Кристина да айыпты саналып отыр.  Молдово премьерминистрі Кирилл Габурич отставкаға кететін болды. Бұл туралы ол ел астанасы Кишиневте өткен баспасөз мəслихатында жария еткен. Оған елдің бас прокуратурасы орта білім туралы аттестаты жалған деген айып тағыпты.  Наурыз айының соңында Францияның оңтүстігінде апатқа ұшыраған немістің Airbus А-320 жолаушылар ұшағы бортында болып қаза тапқандардың анықтауға келмейтін дене қалдықтары «бауырластар зиратына» жерленетін болды.  Бағдадтың халықаралық əуежайында қарулы адамдар ұрлап кеткен Ирактың бұрынғы вице-премьері, Саддам Хусейннің серіктесі Тарик Азиздің мүрдесін Ирак үкіметі қайтаруға қол жеткізді.  Киевтің түбіндегі Васильков ауданындағы мұ най базасында 8 маусымда тұтанған өрт ошағы сөндірілді. Украина үкіметі өрттен зардап шек кендердің отбасына өтемақы көлемін белгіледі. Қаза тапқандарға (5 адам) 200 мың гривеннен, зардап шеккендерге 70 мың гривеннен берілетін болды.  Қылмыстық полицияның халықаралық ұйымы (Интерпол) Халықаралық футбол федерациясымен (ФИФА) соңғысына қатысты тергеу-тексеру үдерістеріне байланысты ынтымақтастық туралы келісімді тоқтатты. Бұған ФИФА-ның бірнеше шенеунігінің жемқорлыққа барды деп айыпталуы себеп болып отыр. Ақпарат агенттіктерінің материалдары негізінде əзірленді.

Қазақстандықтар 5 институттық реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадамның маңыздылығын бағалады

ІІ. ЗАҢ ҮСТЕМДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ 1. Сот қызметіне үміткерлерді таңдау тетіктерін жəне біліктілік талабын қатайту

балл

балл

балл

балл

1. «АШЫҚ ҮКІМЕТТІ» енгізу

2. Полиция қызметкерлерін таңдау жүйесін біліктілік əдісі негізінде жақсарту

3. Соттардың есептілігін күшейту

балл

балл

балл 3. Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму балл министрлігі жанынан медициналық қызмет сапасы жөніндегі бірлескен комиссия құру

3. Мемлекеттік аппарат жұмысын аудиттеу мен бағалаудың жаңа жүйесін енгізу

балл

Қоғамдық пікірлерге сауалдаманы Қоғамдық саяси үдерістердің сараптамалық-жобалық бюросы 2015 жылдың 9-11 маусым аралығында телефонмен сұхбат əдісімен жүргізді. Сауалдамаға қалалар мен ауылдық жерлерде тұратын жасы 18-ден асқан 1200 қазақстандық қатысты. Зерттеуге 14 облыс пен Астана жəне Алматы қалалары қамтылды. Іріктеу қателігі 2,8% құрады.

ТАДЫРЫ НЕШІК? 5-бет

15-бет

балл

КӨРДЕМШЕ

ТОЛҚЫҒАН БАЛҚАШ, НЕГЕ ЫРЫЛДЫ?

2. Қазақстанды халықаралық көліктіккоммуникациялық ағымға интеграциялау

2. Стратегиялық жоспарлар мен аумақтық даму бағдарламасының негізгі көрсеткіштеріне қол жеткізу туралы мемлекеттік органдар басшыларының халық алдындағы жыл сайынғы сөздерін тəжірибеге енгізу

Бүгінгі нөмірде:

КИIКТЕР

Реформаның əрбір бағыты бойынша неғұрлым маңызды қадамның бірінші «үштігі» (10-баллдық жүйе бойынша бағалау) 2. Жалпыға ортақ І. ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ІІІ. ИНДУСТРИЯЛАНДЫРУ ЖƏНЕ еңбек қоғамы АППАРАТТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСІМ идеяларын алға балл жылжыту жөніндегі 1. Мемлекеттік қызметкерлерді ұлттық жоба 2. Жемқорлықпен жұмыс нəтижесі бойынша 1. Жол-көлік күресті күшейту еңбекақы төлеуге көшіру 3. «МЕНІҢ ЕЛІМ» инфрақұрылымдары, ұлттық жобасын қуат үнемдеу, туристік əзірлеу жəне жүзеге кластерлер құру, балл асыру сүт жəне ет өнімдері балл өндірісі салаларына стратегиялық балл балл V. ЕСЕП БЕРЕТІН МЕМЛЕКЕТ инвесторларды тарту ҚАЛЫПТАСТЫРУ

9-10-беттер

Кітапты єаламтор алмастыра ма?

14-бет

«Əл-Иттихад» газетінің бас редакторы Мұхаммед əл-Хаммади:

Мен бұған дейін мұндай терең сөзді естіп көрген емеспін 8-бет


2

13 маусым

www.egemen.kz

2015 жыл

Анасын ардаќтап, ќызын ќўрметтеген (Соңы. Басы 1-бетте).

Естеріңізде болса, Мемлекет басшысы Н.Назарбаев: «Біздің елдігіміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін Көк түріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын Орда орнығады. Қазақ хандығы аяқ астынан пайда болған жоқ, оның əкесі, атасы, бабалары бар. Қазақ хандығының əкесі – Əйгілі Алтын Орда. Ал бабалары Шыңғыс ханға, ары кетсек, көк түріктер қағанатына барып тіреледі», деген болатын Ұлытауда берген сұхбатында. Конференцияның мақсаты, Қазақстан Республикасы Президентінің «Мəңгілік Ел» идеясын жүзеге асыру аясында Қазақ хандығы мен мемлекеттіліктің қалыптасуы мен дамуына əйелдердің қосқан үлесі мен мұрасын талқылау. Дəстүрді сақтау мен елді жаңғырту жолында ел басшыларына, батырлар мен билерге, сұлтандар мен сардарларға асыл жар, сенімді кеңесші, зерделі сүйеніш болған ханымдар мен арулардың өрісті парасаты мен

үлгілі бастамаларын таразылау. «Қазақ хандығы тұсындағы ханымдар мен арулар», атты кітап көрмесі анадайдан жұрт назарын өзіне аударып, қазақ мəдениетіндегі əйел бейнесі туралы жазылған тың дүниелерімен көпшілікті қызықтыра түседі. Дана халқымыз «Ескіні алмай, жаңаға жол жоқ» демеуші ме еді?! Бұл туралы өз ойымен бөліскен Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы əйелдер істері жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі Лəззат Сүлейменова: «Жалпы, Қазақ хандығы тұсындағы əйелдердің ішінде ерлермен бірге атқа қонып, жауға шапқан, əділ би болған, ақылман кеңесші болып немесе басқарушылардың аналары, жарлары болған əйелдер өте көп. Солар туралы бүгін көп мағлұмат аламыз деп ойлаймын», деді. Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықова конференцияға қатысушыларға арналған өзінің құттықтау сөзінде Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың Қазақ хандығы Орталық Азиядағы тұңғыш ұлттық мемлекет деген сөзін атап көрсетті.

Мемлекеттік хатшы Қазақ хандығының тарихын зерделеу «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясын, Ұлт жоспары саналатын 100 нақты қадамды іске асыру аясында айрықша маңызға ие екенін, өйткені отандық тарихты білу болашағы біртұтас ұлт қалыптастыру негіздерінің бірі болып табылатынын айтты. Сондай-ақ, Мемлекеттік хатшы қазақ арулары ғасырлар бойы өзінің ина баттылығымен, өткір зерделілігімен, нəзік дипломаттық қасиет терімен ерекшеленгенін атап өтті. Осыған орай, Қазақ хандығының қалыптасуы мен дамуындағы олардың қосқан үлесін терең зерттеу төл тарихымызды толықтыра түсетінін атады. Конференцияға қатысушылар алдында сондай-ақ, академик С.Қасқабасов «Қазақ хандығы жəне Қарашаш тұлғасы», қаламгер С.Ақтаев «Айғаным ханша: тарихы мен тағдыры», белгілі тарихшы ғалым Х.Əбжанов «Қазақ мемлекеттілігінің тарихы мен тағдырындағы əйелдер», тарих ғылымдарының докторы Б.Кəрібаев

«Қазақ хандығы құбылысы жəне ханымдар рөлі», жазушы Ш.Бейсенова «Сүйімбике жəне Сүзге тағдырлары» деген тақырыптарда баяндамалар жасады. Олар Отанға қалтқысыз қызмет етудің үлгісі жəне халқымыздың мақтанышына айналған, ұмыт қалған есімдерді қайта оралтуға бағытталған ғылыми зерттеулердің маңыздылығына тоқталды. Бұл ретте Қарашаш пен Айғаным, Бопай, Тойқара, тағы басқа қазақ халқының өзге де белгілі өкілдерінің есімдерін атап өтті. Конференция түйінінде Мемлекеттік хатшы жоғары оқу орындарында «Ұлт дəстүрі» атты жаңа курстар енгізілуі қажеттілігін алға тартып, тарихта қалған арулар туралы энциклопедия шығаруды тапсырды. Ол үшін ғалымдарға əлем мұрағаттарын да назарда ұстап, жан-жақты ізденуді ұсынды. Раушан ТƏУІРХАНҚЫЗЫ, журналист.

АСТАНА.

Адам саудасымен кїрес жалєасуда

Ќазаќстан бастамаларыныѕ маѕызы аталєан кездесу Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов Астанаға Əлемдік жəне дəстүрлі діндер лидерлерінің V съезіне қатысу үшін келген БҰҰ Өркениеттер альянсының Жоғары өкілі Насир Абд əл-Əзиз анНасермен кездесті, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

Тараптар Қазақстан мен БҰҰ-ның дінаралық жəне этносаралық үнқатысуды ілгерілету бойынша бірлескен күш-жігері мəселесін талқылады. Е.Ыдырысов атап өткендей, Қазақстан əрі қарай да өркениеттер арасындағы өзара түсіністікті нығайтуға үлес қосып, мəдениетаралық, этносаралық жəне дінаралық қарама-қайшылықтарды еңсеру бойынша əлемдік қоғамдастық тарапынан жинақталған озық тəжірибелерді пайдалану ниетінде. «Біз өзіміздің ішкі байлығымыз – ұлтаралық жəне конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделін пайдалана отырып, Батыс пен Шығыс арасында модератор рөлін атқара алар едік. Сіздің съезд жұмысына қатысуыңыз айтарлықтай маңызды. Өйткені, БҰҰ қазіргі заманғы жаһандық қауіпқатерлерге қарсы халықаралық күш-жігерді үйлестіруге дайын екенін атап көрсетіп отыр», – деп мəлімдеді министр. Қазақстанның əлемдік деңгейде үнқатысу орнатуға нақты үлес қосып отырғанының бір мысалы ретінде Е.Ыдырысов біздің еліміздің бастамасымен 2013-2022 жылдар аралығы ЮНЕСКО-ның туы астында Мəдениеттерді

жақындастырудың халықаралық онжылдығы деп жарияланғанын атап өтті. Өз кезегінде, Насир Абд əл-Əзиз ан-Насер Қазақстанның Əлемдік жəне дəстүрлі діндер съезін шақыру туралы бастамасын жоғары бағалады. Оның пікірінше, бұл бастама Қазақстанның келісім мен толеранттылықты, халықтар арасындағы құрмет пен достықты, мəдениеттер мен өркениеттерді ілгерілету мəселелеріне үлкен үлес қосып отырғанының айғағы болып табылады. Сыртқы саясат ведомствосының басшысы орнықты даму жəне басқа да өзекті мəселелер бойынша өзара іс-қимылды əрі қарай жалғастыруға дайын екенін білдірді. Қазақстанның Алматыда БҰҰ-ның Өңірлік хабын құру бастамасын қолдайтыны мəлімделді. «Геосаяси жəне географиялық көзқарас тұрғысынан Қазақстан БҰҰ-ның Орталық Азия мен Ауғанстандағы қызметін үйлестіруде аса лайықты орын болып табылады», – деп атап өтті министр. БҰҰ-ның Алматыдағы хабы қазіргі жағдайларда, яғни гуманитарлық көмек пен дамудың ортақ бағыттылығы кезеңінде ерекше саяси маңызға ие болады, деп атап көрсетті Е.Ыдырысов. Кездесу кезінде, сондай-ақ, Қазақстанның 2017-2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігі мəртебесін алуға тапсырысы талқыланды. «Сайланған жағдайда біз жаһандық жəне өңірлік деңгейдегі көкейкесті мəселелерді шешуге айтарлықтай үлес қосамыз деп білеміз», – деп сендірді сұхбаттасын Е.Ыдырысов.

Бұрнағы күні Қуаныш Сұлтановтың төрағалығымен Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның кеңейтілген отырысы өтті. Онда Ішкі істер министрлігінің Қазақстандағы адам саудасына қарсы іс-қимыл саласындағы атқарып жатқан қызметі талқыланды. Бұл мəселе бойынша Ішкі істер министрі Қалмұханбет Қасымов баяндама жасады. Комиссия мүшелері ғаламдық ауқымдағы проблема – адам құқығын бұзудың елеулі түрі болып табылатын жəне ұлттық шекараны танымайтын адам саудасына ерекше көңіл бөлді. Қазақстанда адам саудасымен күрес үшін халықаралық стандарттарға сəйкес келетін заңнамалық база құрылғаны атап өтілді. Қазақстан Республикасы адам құқықтары саласындағы 60-тан астам көпжақты əмбебап шарттардың қатысушысы болып табылады, осының ішіндегі 15 халықаралық конвенциялар, шарттар жəне келісімдер құлдықтың қазіргі заманғы нысандарына қарсы ісқимылмен тікелей байланысты. Бұған қоса, Адам құқықтары жөніндегі комиссияның «Қазақстан Республикасындағы адам саудасына қарсы іс-қимыл саласындағы адам құқықтарын қорғаудың өзекті проблемалары» атты арнайы баяндамасының ұсынымдарын орындау мақсатында уəкілетті мемлекеттік органдар адам саудасының құрбандарына арнайы əлеуметтік көмек көрсетудің үлгісін əзірледі. Бұл үлгі 2016 жылдан бастап қанатқақты режімде Қостанай, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, Астана жəне Алматы қалаларында енгізілетін болады. Сөз сөйлегендер мемлекеттік жəне құқық қорғау органдарының үкіметтік емес ұйымдармен адам саудасына байланысты құқық бұзушылықтардың профилактикасы мен трафик құрбандарына арнайы əлеуметтік қызмет көрсету салаларындағы өзара ісқимылдарын күшейтуге ерекше назар аударды. Комиссияның отырысында əзірленген ұсынымдар Мемлекет басшысының, Қазақстан Республикасы Парламенті мен Үкіметінің назарына ұсынылады.

ЎБТ-ныѕ оѕ ґзгерістері Кеше Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде ағымдағы жылдың ҰБТ қорытындысына арналған баспасөз мəслихаты өтті. Онда Білім жəне ғылым министрлігі, білім жəне ғылым саласындағы бақылау комитетінің төрағасы Саят Нүсіпов ұлттық тестілеудің соңғы ақпараттарымен бөлісті. Эльмира МƏТІБАЕВА, «Егемен Қазақстан».

Үстіміздегі жылы мектепті 124 346 оқушы бітірді, оның 84 248-і қазақ тілінде оқитын оқушылар болса, 40 098-і орыс тілінде оқитындар. Осы жылғы ҰБТ-ның орташа балы 2,6% өсті жəне 79,5 балды құрады, дей келе С.Нүсіпов ҰБТ енгізілгелі бері алғаш рет қазақ тілінде оқитындар мен орыс тіліндегі бітірушілердің нəтижелері теңескендігін атап өтті. Сонымен қатар, 4397 үміткердің 2205-і «Алтын белгі» алып, жеңіс мəресінен көрінген. Биылғы жылы тестілеудің ең жоғары ұпайы 125-ті иеленген бітірушілер саны 5 болса, 100-ден жоғары жинағандар саны 14 420 болыпты. Мыңнан озған түлектерді атап өтер болсақ, олар Гүлназ Ердосова, Риана Мустафина, Сымбат Самат, Лаура Абдазимова, Анастасия Яковлева, деді комитет төрағасы. Ал жоғары оқу орнына түсу үшін 50 балдық шекті дең гейден өткен түлектер саны алдыңғы

жылмен салыстырғанда 5 пайызға артқандығын айтқан С.Нүсіпов республикалық апелляция лық комиссияға түлек терден 347 арыздың 131-і қанағаттандырылғандығын көлденең тартты. Бұл орайда, ол осы жылдағы ҰБТ қорытындысының өткен жылмен салыстырғанда алға жылжығандығы, ол жүйені жетілдіру жұмыстарының арқасында болғанын атап көрсетті. Бірқатар себептерге байланысты өзгертілген ҰБТ жүйесі, айтар болсақ – аттестат бағасын бағамдау, шалғай аймақтарда қосымша бекеттердің ашылуы, аймақтардың тестке дайындығын бағалаудың жаңа əдістерін қолдану секілді өзгерістер биылғы тестілеудің оң нəтижесіне қол жеткізуге сеп болды, деді ол. Сонымен қатар, ҰБТ тапсыратын түлектерге арнап 535 мың дайындық тест сұрақтары жəне 172 560 əдістемелік құралдар шығарылып, тестілеу өткізіліпті. Бесінші пəн ретінде аз таңдалатын дүниежүзі тарихы 27% , химия

пəні 21%, ағылшын тілі 20%, қазақ жəне орыс əдебиеттері 7-8% жаңартылды, деді өз сөзінде С.Нүсіпов. Оның айтуы бойынша үстіміздегі жылдың тестілеу барысын жіті бақылап, түлектер үшін психологиялық жағдай жасауға аталған

«Егемен-ақпарат». министрлік тарапынан 2 мың азамат бас-аяғы 165 бекетте қызмет атқарған. Ал мүмкіндігі шектеулі балалар үшін арнайы кабинеттер жасақталып, оларды медицина қызметкерлері қадағалаған. Айта кетерлігі, тест нəтижесін жариялау үшін арнайы ақпараттық технологиялар қолданылған екен. Бұл əдіс бітірушілердің психологиялық ахуалын жеңілдетуге септігін тигізген.

● Оқиғаға орайлас ой

Жастар арасында діни тəрбиеніѕ алар орны ерекше Кəрімбек ҚҰРМАНƏЛИЕВ, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор.

Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының V съезінен кейін жастар арасындағы діни тəрбиенің маңыздылығы жөнінде ой-пікірімді еліне етене жақын «Егемен Қазақстан» арқылы жеткізуді жөн көрдім. Бұған съезде бір секция отырысының тұтастай жастар мəселесіне арналғаны да себеп болды. Əлемдік жəне дəстүрлі діндер өздерінің құндылықтары арқылы ұлттар мəдениетінің дамуына, өркениеттердің өркендеуіне жол ашатын үлкен күш екенін өмірдің өзі дəлелдеп отыр. Қазіргі кезде қазақстандық татулық, ынтымақ, сыйластық жəне бірлік əлемдік өркениеттерге өзіндік үлесін қосып отырғанын айтуымыз керек. Қоғамдық үйлесімділік пен ру хани байлық – барлық діндердің негізгі діңгегі екенін жастарымыздың бойына сіңіру біздің басты міндетіміз екенін ешқашан ұмытпауымыз керек. Қазақстан ұлттық құндылықтарға тамыр жібере отырып, бейбітсүйгіш ел ретінде əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларын Астанада бас қостырып, осынау алқалы жиында бейбітшілікке, əлемдік татулыққа үн қосуы ғаламдық деңгейдегі текетірестер мен сынқатерлерге жауап іздеуден туындап отырғанын жастарымызға жеткізе білсек, нұр үстіне нұр болар еді. Жастар арасындағы діни тəрбиенің негізгі көкейтесті сұрақтарына жауап қарастырғанда төмендегі мəселелерге аса назар аудару керек деп санаймыз. Діни бірлестіктер жөніндегі жаңа заңның қабылдануының қажеттілігі туралы бірнеше басқосуларда, конференцияларда, түрлі деңгейдегі форумдарда талқылан ғандығынан студенттердің бəрі хабардар десек, тағы да шындыққа жанаспайтындығы анық. Сондықтан, бұл заңның дер кезінде қабылданғанын, күн тəртібінен түспейтін мəселе екендігін, ондағы негізгі тұжырым – Қазақстан исламы ханафиттік сипаттағы ислам екендігін жұртшылыққа ғылыми стильмен емес, жалпы халықтың жүрегіне жылы тиетін қарапайым ғана сөздермен жеткізсек, бұдан ұтарымыз анық. Сондықтан, студент жастарға заңды іске асыру тетіктерін нақтылы түсіндіргеніміз абзал. Бұл жерде бұқаралық ақпарат құралдарының атқаратын рөліне ерекше тоқталғым келеді. Біздің ойымызша, бəлкім, республикалық мемлекеттік басылым беттерінен жастар арасындағы діни тəрбиенің маңыздылығы туралы арнайы бет арнап, ол жерде жастардың өз іштерін ен пікірталас ұйымдастырып, олардың ұсынымдарын жариялап, университеттердегі кураторлық сағатта талқыласа, көп нəрсенің байыбына бара алмай жүрген жастарымызға нақты көмек болар еді деп ойлаймыз. Бұл жерде теледидарларда ұйымдастырылатын ток-шоулардың тақырыптық жоспарына жастар арасындағы діни тəрбиені жүйелі түрде енгізіп отырсақ, күрделі мəселенің күрмеуінің шешілуіне өзіндік септігін тигізері айқын. Студенттер газет-журналдардан көрі, ғаламтор, əлеуметтік байланыстар, блогтарда белсенді қолданатынын ешқашан естен шығаруға болмайды. Сондықтан да, діни каналдарда, мұсылмандық туралы сайттарда талқыланып

жатқан тақырыптар төңірегінде дəстүрлі емес жəне радикалды діндер белсенділерінің кейбір қисынға келмейтін сұрақтар бойынша мемлекет тарапынан орынды жауаптардың нұсқалары ұсынылса, онда біздің студент жастардың теріс пиғылдағы ағымдарға аңсары аумасы анық. Жастардың діни тəрбиедегі сауаттылығын арттырамыз десек, оларды ҚМДБ өкілдерінен құрылған үгіт-насихат топтарымен қоян-қолтық қызмет етуді қолға алу керек деп санаймыз. Діни мамандардың арасында Құранның сүрелерін жай ғана жаттап алып, оның мəн-мағынасын, философиясын терең талдап, түсіндіруге келгенде өз деңгейінде бола бермейтіндігі де шындық. Сондықтан, жастар ұйымымен бірлесіп жұмыс істеу кезінде тек Құранды жақсы білетіндерді ғана емес, өзінің терең білімділігімен, пайым-парасатымен өзгелерді өзіне қарата алатын, шешендік өнердің қыр-сырын меңгерген мамандарды тартсақ, сонда кімнің айтқаны дұрыс, кімдікі бұрыс екенін ойлы студент өзі-ақ ажыратып алар еді. Осы бағытта ойымызды қорытындылай келіп, еліміздің дінтанушылары, дəстүрлі көшбасшылары, сондай-ақ, діни мамандар тарапынан түсіндіру жұмысы əлі де жетілдіре түсуді талап етеді. Сонда ғана дін тұтудың жанама қырларынан, атап айтқанда, балаларымыздың сақал қою, қыздарымыздың тұмшаланып киім киюі сияқты тірліктеріне толыққанды мағлұматтар алуына мүмкіндік туар еді. Біздің ойымызша, олай еткенің дұрыс емес, бұлай еткенің дұрыс емес деп сынның астына алғаннан гөрі, олардың санасына əсер ететін əрекеттерді пайдалансақ, ұтарымыз мол болмақ. Тағы бір мəселе – отбасы тəрбиесіне келіп тіреледі. Тəрбие – тал бесіктен басталатынын ескерсек, отбасы тəрбиесінде келешек ұрпақтың болашағы жатыр. Соңғы кезде жастар арасында жарасым таппай ажырасу, жанұя құндылығын сақтамау, түні бойы түнгі клубтарда қыдырыстау кəдуілгі əдетке айналып барады. Қазіргі кезде дəстүрлі емес жəне де радикалды діндер өкілдері ұйып отырған отбасының ыдырауына да көп əсер етуде. Қаншама отбасы шайқалып, оның мүшелері жанжаққа, неше түрлі ағымдардың ізіне түсіп, бала – əкені, қыз – шешені тыңдаудан қалды. Осындай қиын тағдырдың тəлкегіне түскен жастарымызға ауадай қажет нəрсе – біреу-ақ. Ол – жастардың таңдау алдындағы шынайы ақпараттың қажеттігі. Мəселенің мəні осы деп түсінгеніміз абзал. Сапалы діни сарапшылардың қорытындылары – қаншама адасып жүрген жастарымызға көмегін тигізер еді. Міне, осындай адам тағдырын шешетін

Ян Ки ФУН, «Чогечон» буддашылар қауымдастығының өкілі (Корея Республикасы): – Мен осындай əлемдік маңызы бар алқалы жиынға шақырту алға ным үшін ризашылы ғымды білдіремін. Қан шама дінбасылары əлемдік мəселелер бойынша пікірлерін ор таға салды. Олардың сөздері бір-біріне деген өшпенділіктен, діндер арасындағы кейбір кереғарлықтан биік, таза көңілден шықты. Саяси қайраткерлер мұндай таза пікірлерді ешқашан айтпаған болар еді. Олар өздерінің саясатының ықпалында кетіп, жеке ел мүддесі тұрғысынан ғана сөйлер еді. Ал мұнда сөйлеген жандар Құдай алдында айтатын таза ақиқатты айтты. Осындай жиындар көбірек болғанын қалаймын. Қазақстан Президентінің бастамасын басқа елдердің де басшылары қолдап, бүкілəлемдік бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жолындағы осындай шараларды өткізіп тұрса жақсы болар еді.

ойлы пікірді бере алатын мамандар бізде жеткілікті ме? Əртүрлі ағымдағы ұйымдардың нені мақсат тұтатыны, немен айналысатыны, оларды насихаттайтындардың түпкі мақсаты не деген сан-алуан сұрақтарға қазіргі қызметте жүрген дін ағартушыларымыз дайын ба? Əрине, бұл мəселеде де ойланатын шаруалар шаш-етектен. Рас, дінтану пəні бойынша оқулықтар шығарылуда. Бірақ, сол оқулықтар діни тəрбиеде ағартушылық қызметін өз деңгейінде атқара алып отыр ма? Бұл да ойланатын мəселе. Яғни, дəстүрлі дін дердің артықшылықтары айшықталған, тайға таңба басқандай əрбір жасқа əсер ете алатын деңгейдегі оқу құралдарын көптеп шығаруды қолға алу керек. Оған қаражатты үнемдеу өте қисынсыз. Үнемдемейтін нəрседен үнемдейміз деп жүргенде, үндемей ғана өзінің қитұрқы пиғылын жүзеге асыруға ұмтылған ағым өкілдері өз мақсатына жету жолында қыруар қаржы жұмсап, неше түрлі насихат-уағыз кітапшаларын қаптатып жіберіп жүрмесіне кім кепіл? Сондықтан, біз қыздарымызға ислам дінінің əкелген жаңалықтарын үнемі айтып отыруымыз керек. Отбасындағы əрбір ата-ана қыздарының ертеңгі күні елдің анасына айналатынын, ұлттың болашағын айқындайтындығын есіне салып отырса, əрі ана тəрбиесі өнімді бол са олардың қоғам алдындағы жауапкершілікті сезінуі арта түсетіні анық. Адамдардың адамгершілік туын биік ұстап, рухани кемелденуімен жететін нəтижесі – адамдардың бір-біріне деген жақындығын, бауырмалдығын тереңдете түседі. Сондықтан да Қасиетті Құранда кемелдену мен үйлесімділікке жетуге көмектесетін рухани құндылықтарды дəріптеу өн бойында айтылады. Мысалы: «Өз ата-аналарыңды құрметтеңдер, жетімдерді жебеп жүріңіздер» (198аят) деп, отбасылық құндылықтарды қадірлеуге, адамзаттың бар баласын жақын тұтып, өзгелердің мұң-мұқтаждарына құлақ асып жəрдемдесуге шақыратындығын байқаймыз. Бір қарағанда əркімге де түсініктілеу көрінетін бұл ұғымның түбінде терең пəлсапа жатқанын байқай бермейміз. Ең бірінші отбасыңа, содан соң туыстарыңа, қала берді барша халыққа жақсылығыңды аямау керектігін де күнделікті өмірде байқай бермейміз. Əрқашанда жақсы ойлар, ізгі ниеттер, кірпияз қамқоршылықтар өн бойымыздан табылып жату керектігін біз төмендегі Құран сүресінен де байқаймыз: «Алла жақындарға əділетті болуы, жақсы істер жасау мен жомарт болуды бұйырады. Ол зұлымдыққа, заңсыздыққа жəне көтеріліске тыйым салады (16-сүре, 90-аят). Жалпы, жастар арасындағы діни тəрбие, əсіресе қылықты қыздарымыздың, көркем қыздарымыздың бойындағы қалыптасқан қасиетті мінез-құлық мəселесі жəй ғана айта салатын сөз емес. Оның астарында ұлт болып ұйысудың, елін сүйген, жерін сүйген патриотизмнің жатқанын ешқашан ұмытпауымыз керек. Сондықтан да, ұлы Мұхтар Əуезов айтқандай, “ел боламын десең – бесігіңді түзе” деген қағида əр қазақ отбасының өмірлік ұстанымына айналуы тиіс. Еліміздің тұрақты дамуында жастардың үлесі зор екенін ескерсек, сол жастарымыздың бойында патриотизмге, рухани келісімге, татулық пен бірлікке деген қасиеттері еліміздің кемел келешегіне қызмет етуден туындағанын қалар едік.

Ғаппар МАЙМАҚОВ, М.Əуезов атындағы ОҚМУ «Қазақстан халқы Ассамблеясы» арнайы кафед ра сының меңгерушісі: – V съезге Оңтүстік Қа зақстан облысы атынан арнайы шақырту бойынша келіп қатыс тым. Съезд өте жоғары деңгейде ұйым дасты рылды. Əлемнің түкпіртүкпірінен келген мəшһүр қайраткерлер, дін басылары өздерін толғандырып жүрген ойларын еркін айта білді. Олардың жаһан қауіпсіздігіне қатысты, сондай-ақ, діндердің адамзат өркениетіндегі орнына қатысты тұщымды пікірлері көңілге қонымды болды. Осындайда мерейің өсіп, мақтаныш сезімі бойыңды кернеп кетеді емес пе. Өзіңіз ойлап қараңызшы, бүкіл əлемнің діни лидерлері, саяси ірі қайраткерлер Астанаға жүгініп, бізден шындық пен татулықтың жолын сұрап жатса, қалай қуанбайсың. Мұндай жасампаз істер келешегі кемел елдің ғана қолынан келеді. Адалдық үшін айта кетейін, Президентіміздің əлем алдындағы беделінің биік екеніне тағы бір көз жеткіздім.


13 маусым

3

www.egemen.kz

2015 жыл  Жасампаздық жемістері

Дерек пен дəйек Назарбаев Университеттің негізі 2009 жылы қаланды. 2009 жылдың 17 қазанында оның басшылық құрамының бірінші мəжілісі болып өтті. Осы мəжілісте университеттің 2010-2012 жылдарғы даму стратегиясы бекітілді. 2010 жылдың күзінде университет «Foundation» дайындау бағдарламасына бірінші студенттерді қабылдады. Осы жылдың 22 желтоқсанында Қазақстан Республикасы Парламентінің Мəжілісі «Назарбаев Университеттің» мəртебесі туралы заң қабылдады. 2012 жылы Астанада жаңа халықаралық университеті халықаралық деңгейде таныстыруға арналған екі күндік семинар болып өтті. *** Қазіргі күні Назарбаев Университетте бір орталық пен жеті мектеп жұмыс істейді. Олар – Университеталды даярлық орталығы, Инженерлік мектебі, Ғылым мен технологиялар мектебі, Гуманитарлық жəне əлеуметтік ғылымдар мектебі, Бизнестің жоғары мектебі, Мемлекеттік саясаттың жоғары мектебі, Білім берудің жоғары мектебі жəне Медицина мектебі. Əрбір мектептің тəжірибе бөлісу мақсатында тығыз қарым-қатынас жасайтын халықаралық əріптесі бар. Ол əріптестер əлемге танымал жоғары оқу орындары арасынан таңдап алынған.

НАЗАРБАЕВ УНИВЕРСИТЕТ

Əлемдік стандарт талаптарына жауап беретін бўл жоєары оќу орны биыл ґзініѕ алєашќы тїлектеріне жолдама бермек Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясымен жəне тікелей қамқорлығының нəтижесінде өмірге келген Назарбаев Университет өзінің ашылу сəтінен бастап, еліміздің білім беру саласында бұрын-соңды болмаған жаңа жоғары мектеп жүйесінің алғашқы негізін қалады. Мұндағы білім халықаралық биік талаптарға сəйкес келетіндігімен ерекшеленеді. Университет қазірдің өзінде жоғары білім саласының ұлттық брендіне айналып үлгерді. Өйткені, еліміздегі кез келген оқушы осы университетте білім алғанды қалайды. Балаларының болашағын күні бұрын ойлайтын атааналар балаларын нақ осы оқу орнына түсіру мақсатында ең алдымен оларды еліміздің əрбір аймақтарында ашылып жатқан Назарбаев интеллектуалдық мектептеріне оқуға береді. Сөйтіп, бұл университетте оқудың қамы баланың өзі мектеп бітірместен көп бұрын жəне алдын-ала жасалынған жан-жақты əзірліктермен басталып кетеді. Атқару кеңесі, Қамқоршылық кеңесі жəне Жоғары қамқоршылық кеңесі Университеттің басқару органы болып табылады. Жоғары Қамқоршылық кеңесінің Төрағасы – Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Универ ситеттің негізі 2009 жылы қаланды. 2009 жылдың 17 қазанында оның бас шылық құрамының бірінші мəжілісі болып өтіп, оған ПремьерМинистр Кəрім Мəсімов төрағалық етті. Осы мəжілісте университеттің 2010-2012 жылдарғы даму стратегиясы бекітілді. 2010 жылдың күзінде университет «Foundation» дайындау бағдарламасына бірінші студенттерді қабылдады. Осы жылдың 22 желтоқсанында Қазақстан Республикасы Парламентінің Мəжілісі «Назарбаев Университеттің» мəртебесі туралы» заң қабылдады. 2012 жылы Астанада жаңа халықаралық университетті халықаралық деңгейде таныстыруға арналған екі күндік семинар болып өтті. Оның жұмысына еліміздің білім саласының басшылығымен қатар Кембридж университетінің вице-канцлері Энн Лонсдейл, Стэнфорд университетінің Қам қоршылық кеңесінің хатшысы Джеф фри Уахтел, Лондон университеттік коллед жінің вице-провосты Майкл Уортон, сондай-ақ, Сингапур университеті мен басқа да əлемге танымал жоғары оқу орындарының профессорлары қатысты. Университеттегі жүзеге асырылып жатқан жаңалықтар мен жүргізіліп жатқан жұмыстар Елбасының тұрақты назарында. Мемлекет басшысы мұнда келіп, атқарылып жатқан жұмыстармен танысып тұрады. Үстіміздегі жылдың наурыз айында болған кезінде университетте құрылған екі ғылыми орталықтың жұмысымен жан-жақты танысты. Мұнда Елбасы назарына көптеген жобалар ұсынылды. Солардың бірі қатерлі ісікті ерте айқындайтын аппарат. Университет ғалымдары мен мамандарының жəне студенттердің қатысуымен əзірленген бұл аппаратты

өндірістік негізде шығарған жағдайда қатерлі ісіктен аман қалудың табысты бір мүмкіндігі еліміздің медицина саласына да енгізілген болар еді. «Біз микробөлшектерді зерттеп, олардың сандық көрсеткішін сипатымен салыстырамыз. Мұны біз қатерлі ісіктің бетін қайтаратындай амалдар іздестіру үшін жасаймыз. Аппарат міне, соның нəтижесінде дүниеге келді. Мұндағы жұмыстардың бірқатары қазіргі күні өндірістік негізге қоюға да əзір тұр. Мəселен, былтырғы жылы əзірленген диагностикалық сақина мен мобильдік қосымшалар биылғы жылы шығарылатын болады», дейді Назарбаев Университеттің зерттеушітағылымдаушысы Вероника Дашкова. Университетте кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейтін Дəмелі Мектепбаева диагностикалық сақина қызметіне біршама сипаттама бере кетті. Картриджде қағаз чип орналастырылады. Чиптің қағаздан болатын себебі, мұндай жағдайда оның құны еуропалық баламаға қарағанда əлдеқайда арзандайды, бірақ сапа жағынан кем болмайды. Ол жеке үйлерді жылыту үшін қызмет етеді. Мамандардың айтуына қарағанда, екіқабатты жеке үйге орнатылған мұндай қондырғы құны 300 мың теңгеден аспайды. Университетте қазіргі күндері 170 ғылыми жоба жүзеге асырылу үстінде. Елбасы олардың бірқатарымен танысты. Назарбаев Университет, міне, осындай биік талабы жəне ерекшелігімен қазіргі мектеп қабырғасындағы жасөспірімдерді өз болашақтарын күні бұрын ойлауға, алдына ертерек мақсат қойып, оған жетуге талпыныс жасауға тəрбиелеу үстінде. Өз болашағына ерте бастан көз тігетін жастар үшін ол адамды адастырмайтын Темірқазық жұлдызы секілді. Алыс тан сəуле төгіп, өзіне шақырып тұрады. Қазіргі күні Назарбаев Университетте бір орталық пен жеті мектеп жұмыс істейді. Олар – Университеталды даярлық орталығы, Инженерлік мектебі, Ғылым мен технологиялар мектебі, Гуманитарлық жəне əлеуметтік ғылымдар мектебі, Бизнестің жоғары мектебі, Мемлекеттік саясаттың жоғары мектебі, Білім берудің жоғары мектебі жəне Медицина мектебі. Бұл əрбір мектептің тəжірибе бөлісу мақсатында тығыз қарым-қатынас жасайтын халықаралық əріптесі бар. Ол əріптестер əлемге танымал жоғары оқу орындары арасынан таңдап алынған. Университет, сондай-ақ, өзінің сəнсалтанатымен де ерекшеленеді. Бұл білім ордасына алғаш кіріп келген сəтте оның университет екендігін бірден аңғара алмайсың. Өйткені, бірінші кезекте сіздің алдыңыздан іші жасыл əлемге толы ботаникалық бақ ашылғандай болады. Бірақ ендігі сəтте қолдарына оқулықтар мен ноутбуктар ұстаған қыз-жігіттер пайда болған кезде барып қана сіз бұл ғимараттың жаңа тұрпатты «білім мен ғылымның храмы» екендігін аңғара бастайсыз. Университет құрылысын жобалаған мамандар Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев идеясын өмір шындығына айналдыру мақсатында аянбастан

*** Назарбаев Университетте жастарға тек білім берумен қатар ғылыми-зерттеу бағытына көп мəн беріледі. Қазіргі күні онда үш ғылы ми орталық жұмыс істейді. Олар – Назарбаев Универ ситеттің зерттеу жəне инновациялық жүйесі, Өмір туралы ғылыми орта лық жəне Білім берудің жоғары мектебі жанындағы Білім беру саясаты орталығы. *** Назарбаев Университет кітапханасын ерекше атап өтуге тура келеді. Оның оқу залдары 250 адамға арналған. Оларда 100-ден астам компьютер орналастырылған. Бұл еліміздегі ақпараттық ресурстардың ағылшын тілдік коллекциясына ең бай кітапхана. Оның қоры кітаптардан, мерзімдік басылымдардан жəне электрондық ресурстардан тұрады. Бір есептен алғанда оны супертехнологиялық кітапхана деп те айтуға болады. Мұнда 60-қа жуық толық тексті ғылыми базаға, ғылыми-танымдық журналдардың миллионнан астам мақалаларына еркін кіруге болады. Мұның сыртында 100 мыңға тарта электрондық кітаптар бар. Осынау білім сақтау мекемесінен бүкіл Қазақстан мен ТМД елдерінде жоқ кітаптарды да табуға болады. *** Жуықта ғана Астанада өткен Қазақстан Президенті жанындағы Шетел инвесторлары кеңесінің кезекті пленарлық отырысында Инвестициялар жəне даму министрі Əсет Исекешев General Electric, Microsoft, Intel жəне басқа да əлемдік деңгейдегі ірі компаниялар «Назарбаев Университет» интеллектуалдық-инновациялық кластері аумағында өздерінің корпоративтік орталықтарын ашатындығын мəлімдеді. Министрдің атап өткеніндей, осындай мақсатта 90-нан астам ірі компаниялармен келіссөздер жүргізілген. Солардың 6-уымен меморандум жасалынған. тер төккендігі бірден көрініс береді. Аркалар, күмбездер, колоннадалар… Осының барлығы университетке ерекше бір асқақтықпен қатар сəн-салтанат беріп тұр. Əрлеу жұмыстарына жоғары сапалы материалдардың пайдаланылғандығы байқалады. Сонымен қатар, мұнда халқымыздың ұлттық ерекшеліктері де еске рілген екен. Кейбір жерлері оюөрнектермен безендірілген. Ал, дизайн батыстық стильдің қазіргі замандық барлық талаптарына жауап бере алады. Осының барлығы қосыла келіп, университетте білім алу үстіндегі қазақтың əрбір қыз бен жігітіне жанға жайлы жағымдылық сыйлайтындығын аңғаруға болады. Назарбаев Университетте жастарға тек білім берумен қатар, жоғарыда айтып кеткеніміздей, мұнда ғылыми-зерттеу бағытына көп мəн беріледі. Қазіргі күні онда үш ғылыми орталық жұмыс істейді. Олар – Назарбаев Университеттің зерттеу жəне инновациялық жүйесі, Өмір туралы ғылыми орталық жəне Білім берудің жоғары мектебі жанындағы Білім беру саясаты орталығы. Мұндағы Назарбаев Университет зерттеу жəне инновациялық жүйесі қайта жаңғыртылатын энергетикадағы технологиялар саласында жобалар əзірлеумен, энергия үнемдеу мəселелерімен, қоршаған ортаны қорғаудың маңызды мəселелерінде жаңа əдістəсілдерді іздестірумен шұғылданады. Өмір туралы ғылыми орталық дербестендірілген медицина жəне геномика, регенеративтік медицина жəне ұзақ өмір сүру, жаһандық денсаулық қорғау мəселелерімен айналысады. Бүгінгі күндері университетті өндіріспен байланыстырудың ауқымды жобалары қолға алынуда. Мұнда аты əлемге танымал трансұлттық ірі компаниялар өздерінің өкілдіктерін ашатын болады. Осы бағыттағы алғашқы қадамдар қазірдің өзінде жасалынды. Мəселен, жуықта ғана Астанада өткен Президент жанындағы Шетел инвесторлары кеңесінің кезекті пленарлық отырысында Инвестициялар жəне даму министрі Əсет Исекешев General Electric, Microsoft, Intel жəне басқа да əлемдік деңгейдегі ірі компаниялар «Назарбаев Университет» интеллектуалдықинновациялық кластері аумағында өздерінің корпоративтік орталықтарын ашатындығын мəлімдеді. Министрдің атап өткеніндей, осындай мақсатта 90-нан астам ірі компаниялармен келіссөздер жүргізілген. Солардың 6-уымен меморандум жасалынған. Интеллектуалдық-инновациялық кластерді қалыптастыру мақсатында университет кампусы маңайынан 50 гектар жер бөлініп отыр. Болашақта бұл жерде ұлттық жəне халықаралық жоғары технологиялық компаниялардың əртүрлі орталықтары салынып, жұмыс істейтін болады. Ғылыми паркті дамыту жұмысына кəсіпкерлер де тартылмақ.

Иə, сөйтіп бұл университетті бітіріп шыққан əрбір жас халықаралық талаптарға сай келетін жоғары білім алуымен бірге өз ұлтының тəуелсіздік жылдарында жеткен жетістіктерін мақтаныш ететін патриот болып шығатындығы да анық. Мұндағы əрбір тамаша көрініс жас ұландарымыздың көкірегінде ұялап қалатындығы сөзсіз. Жоғары оқу орнының аумағы гүлзарлармен, жасыл ағаштармен көмкерілген. Оларды отырғызған кезде декоративтік көріністермен қатар, Астана ауа райының ерекшеліктері де ескеріліпті. Жалпы аумағы 100 мың шаршы метр алаңға университеттің 9 корпусы орналасқан. Олардың барлығын үлкен атриум жалғастырады. Бұл атриум жоғары оқу орнының ең бір көрікті де көгалдандырылған тұсы. Жоғарыда айтқанымыздай, алғашқы кірген адамның есінде мұндағы тропикалық бақшаның сақ талып қалатындығы анық. Онда 300 жылдық зəйтүн ағаштары да өсіп тұр. Мұндағы атмосфера табиғатқа өте жақын. Назарбаев Университет кітапханасын ерекше атап өтуге тура келеді. Оның оқу залдары 250 адамға арналған. Оларда 100ден астам компьютер орналастырылған. Бұл еліміздегі ақпараттық ресурстардың ағылшын тілдік коллекциясына ең бай кітапхана. Оның қоры кітаптардан, мерзімді басылымдардан жəне электронды ресурстардан тұрады. Бір есептен алғанда, оны супертехнологиялық кітапхана деп те айтуға болады. Мұнда 60-қа жуық толық тексті ғылыми базаға, ғылыми-танымдық журналдардың миллионнан астам мақалаларына еркін кіруге болады. Мұның сыртында 100 мыңға тарта электронды кітаптар бар. Осынау білім сақтау мекемесінен бүкіл Қазақстан мен ТМД елдерінде жоқ кітаптарды да табуға болады. Кітапхананың тағы бір ерекшелігі мұнда келушілер кітапхана қызметкерінің көмегінсіз-ақ кітаптарды алып, қайта өткізе алады. Бұл қызмет кітаптар берудің электронды стансасы арқылы жүзеге асырылады. Келушілерге көп рельсті кітап жеткізу жүйесі қызмет көрсетеді. Қазіргі күні университетте 2 мыңнан астам студент білім алуда. Оларға барлық жағдай жасалынған. Болашақта олардың қатары арта беретіндігі анық. Жатақхана, кітапхана, ресурстар орталығы, лекция залдары, зертханалар, студенттік кафетерийлер, медициналық орталық, сауда дүкендері, студенттерді қолдау қызметі, спорт алаңдары, міне, осылардың қызметінің барлығы студенттерге арналған. Биылғы жыл – Назарбаев Университет үшін тарихи жыл. Өйткені, нақ биылғы жылы алғашқы түлектер бітіріп шықпақ. Бұл шара 15 маусым күні атап өтілмек. –––––––––––––––––

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.


4

13 маусым

www.egemen.kz

2015 жыл

ЎЛТ ЖОСПАРЫ. 5 РЕФОРМА ЖƏНЕ 100 ЌАДАМ

Бюджет ќаржысы маќсатты жўмсалуы тиіс Дулат ЕДІРЕСОВ,

Солтүстік Қазақстан облыстық тексеру комиссиясының төрағасы.

Сґз емес, наќты іс ќажет Ертарғын АСТАЕВ,

Парламент Сенатының депутаты.

Тəуелсіздігімізді алғаннан бері елдің ертеңі, ұлттың болашағы, ұрпақтың келешегі деген басты бағдар бір сəт те күн тəртібінен түсіп көрген жоқ. Мұның бəрінің басында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев тұрды. Жасалған реформалар, жүргізілген қыруар жұмыстар жағаласқан жаһандану тұсында тұсалған аттай кібіртіктемей, қадамды ашып, қарыштап, ілгері басты. Ол тиянақты ізденістерге ұштасты. Соның əдемі бір нəтижесі елдігімізді танытып, береке-бірлігімізді көрсетіп, жұдырықтай жұмылып, осыдан бірер айдың алдында президенттік сайлау өткіздік. Бұл төрткүл дүниеге Қазақ елінің абырой-беделін көрсетумен қатар, келешегінің кемел екенін дəйектеді. Енді, міне, алда атқарар бағдарлар белгілеп, соған жұмыс істеп жатырмыз. Мұның бастысы, тіпті ғасыр жобасы деуге тұрарлық Елбасының «100 нақты қадам баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекет» деген Ұлт жоспары еді. Мемлекет басшысы Президент лауазымына кірісу рəсімінде сөйлеген сөзінде асуы мол, бірақ атқарылуы керек мақсатміндеттерді алға тартқан еді. Бұл міндеттер «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы мен «Қазақстан-2030» Стратегиясынан, «Нұрлы Жол» бағдарламасынан бастау алды. Елбасы 5 реформа бойынша 100 нақты қадаммен жаһандық, ішкісыртқы қатерлерге төтеп беріп, 30 дамыған елдің қатарына қосылуды алға тартты. Оның біріншісі, 1015 жылда атқарылатын ұлт тық міндет еді. Бұл туралы Нұрсұлтан Əбішұлы: «Мен реформа жоспарын Ұлт жоспары деп атадым, өйткені, реформалар Қазақстанның əрбір азаматының тікелей

қатысуын талап етеді. Реформалар – тек мемлекеттік машинаның ғана емес, халықтың ісі. Реформалардың мəні – ұлтты жаңғыртуда. Ұлттың сапасы, халық рухының күші, уақыт сын-қатерлерін қабылдай білу жəне тек қана алға басу бұрын да мемлекет табысының айқындаушы факторы болған жəне бола береді. Мен реформаларды жүзеге асырудың қатаң бірізді болуын қалаймын», деген болатын. Көп кешікпей сол жұмысқа ұйытқы болатын Ұлттық комиссия құрылды. «100 нақты қадам баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекет» атты жоспар жарияланды. Енді сол нақты қадамдарға көз жүгіртер болсақ, оның біріншісі: «Мемлекеттік қызметке қабылдау ресімдерін жаңғырту. Мемлекеттік қызметке қабылдау төменгі лауазымдардан басталуы тиіс», деп келеді. Шынында, мемлекеттік қызметке төменнен қабылдау өте тиімді деп білемін. Себебі, көктен түскендей болмай, өмірдің өткелінен өтіп, іс тетігін төменнен меңгеріп, алған білімді тəжірибе үстінде шыңдап шынығып барып, биіктеу өз нəтижесін береді. Яғни, табаныңмен тас басып көрсең, жер қадірін сезесің. Тау басына етегінен өрлеп, биігіне шыққанша қаншама жол жүресің. Ой-шұқырды, қыр белесті, көз алдыңнан өткізесің. Осының

КЕЅ ҐРІС

Астанада «Нұр Отан» партиясының Қоғамдық саясат институты «SarapTime» cарапшылар клубымен бірлесіп, «Ұлт жоспары – «Мемлекет құрылысының одан арғы дамуының 100 нақты қадамын іске асырудың қоғамдық тетіктері» деген тақырыптағы екінші отырысын өткізді. Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Басқосуға «Нұр Отан» партиясы Қоғамдық саясат институтының директоры Саясат Нұрбек, «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры, саясаттанушы Андрей Чеботарев, «Абайақпарат» қоғамдық қорының вице-президенті Айдос Сарым, Макроэкономикалық зерттеулер орталығының директоры Олжас Құдайбергенов, «Стратегия» қоғамдық қорының президенті Гүлмира Елеуова, саясаттанушы Ерлан Сайыров жəне тағы басқалар қатысты. Қазақстан Азаматтық альянсының төрағасы Нұрлан Ерімбетов отырыстың модераторы болды. Мемлекет басшысы Нұрсұл тан Назарбаев ұсынған бес институттық реформаны жүзеге

асыру мақсатында белгілен ген «100 нақты қадам» – Ұлт жоспарында қарастырылған орташа таптың үлесін арттыру, бірыңғай ішкі нарықты дамыту, сыбайлас жемқорлықпен күрес, жаңа жұмыс орындарын құру жəне бірлікті нығайту мəселелері сөз етілген бұл жиында сарапшылар ел алдына қойылып отырған осы ауқымды міндеттерді атқару ісіне қатысты ойларын жеткізді. Бірінші кезекте сөз алған «Нұр Отан» партиясы Қоғамдық саясат институтының директоры Саясат Нұрбек қазіргі таңда ел алдында маңызды міндеттер тұрғанын, оларды еңсеруде «100 нақты қадам» – Ұлт жоспарының маңыздылығына тоқталды. Оның айтуынша, бес институттық реформаның өз деңгейінде жүзеге асырылуы еліміздің жаңа белеске көтерілуіне толық мүмкіндік

өзі үлкен сабақ. Мұндай қадам алдыңғы толқынның оңайлықпен діттеген жеріне жетпегенін де дəйектеп береді. Жəне бұл кейінгі толқынның сабақ алуына да қажет. Осы арқылы ұрпақтар арасындағы дəстүр жалғасып, үлкендер кейінгіге мейіріммен қарап, кейінгілер алдыңғы толқынға ізет көрсету үрдісі қалыптасады. Иə, бұл бірінші қадам туралы байламымыз десек, бесінші қадам: «Мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қызметінің нəтижесіне байланысты өсіру» деп келеді. Бұл да ақылға қонады. Бірден мол қазынаға кезіксең, ол қазынаның қасиетін ұғына алмайсың. Тегін келгендей болып, оңды-солды шашуға бейім тұрасың. Керсінше, табанақы, маңдайтеріңнің өтеуімен қолыңа тиген қаржының қайырымы мол. Оның құны алтыннан да артық болары хақ. Ондай еңбектің өтеуін үнемдеуге қашан да бейім тұрасың. Орынсыз даңғойлыққа, бейберекет шашуға жол бере бермейсің. Бір сөзбен айтқанда, еңбектің мəнін түсініп, оның құны қалай ақталатынын білесің. Осы сөздерімді кейінгі жасқа қаратып айтып отырмын. Мен өмір бойы қарапайым адамдармен жұмыс істеп келемін. Ауыл жайын да, қала тірлігін де бір кісідей білемін десем, артық айтқаным болмас. 100 нақты қадамға көз жүгіртіп отырғанда ойға оралғаны, мемлекеттік қызметкер, ол – халық қызметшісі екенін ұғыну болды. Бұл бізден гөрі жастарға қажет екені сөзсіз. Білімі мықты адам, жұртпен жақсы жұмыс істей алады. Ұлық болудың арғы жағында, кішік болу жатқаны мəлім. Мұны жүзеге асыратын ақыл мен парасат, пайым деп ойлаймын. Егер халықпен тіл табыссаң сөзің жерде қалмайды, ісің ілгері басады. Орынсыз қылық жасасаң – онда қателесесің. Осыны мемлекеттік қызметте жүрген

əрбір жас азамат ой-санасына түйіп, Ұлт жоспарының астарында жұртқа қалтқысыз еңбек ету жатқанын түсінсе деймін. Мемлекеттік қызметкер ең алдымен елдікті алға оздырса, жемқорлық жойылады. Бұл қатер көбіне көп өзімшілдікке ерік бергеннен болады. Ұлт жобасында жемқорлыққа қарсы күресті күшейту жайы да жанжақты айтылған. Бұл арада əр мемлекеттік қызметшінің біріншіден, ұлттық рухы мықты, отаншылдық сезімі жоғары тұруы керек. Екіншіден, білім деңгейі жоғары болуы тиіс. Бұл екі нəрсе алған дипломмен, оқыған оқу орнымен өлшенбейді. Əр азаматтың білім деңгейімен ғана танылады. Бұған қалай жетуге болады деген мəселе тоғызыншы қадамда: «Мемлекеттік қызметкерлерді тұрақты түрде оқыту жүйесін заңды түрде бекіту – үш жылда бір рет олардың кəсіби шеберлігін арттыру» жайын нақтылады. Заман өзгеріп, техника мен технология жаңарып жатады. Соған сай болу үшін əрбір мемлекеттік қызметкер өзінің білімін жетілдіріп отыру қажеттігі туындайды. Білімді жетілдіргеннен кейін оны іс үстінде тиімді қолданса жақсы нəтиже беретінін алдыңғы толқын жақсы біледі. Жалпы, «100 нақты қадам баршаға арналған қазіргі заманғы мемлекет» атты Ұлт жоспарының қай тарауын, қай тармағын алсаң да өркен жаяр елдің өрісті ісі, оған əр азаматтың қосар үлесі тайға таңба басқандай көрсетілген. Бұл жерде, қай-қайсымыз да сөзбен емес, еңбегімізбен үлес қоссақ, өркениетті 30 елдің қатарына қосылу жолындағы Елбасы міндеттеген өрелі жұмыс өрісін кеңейтіп қана қоймай, Отанымыздың абыройы асып, экономикасы өркендеп, халқының əлауқатының артатыны сөзсіз.

береді. Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің бес институттық реформасында атап көрсеткендей, мемлекеттік органдардың мөлдір лігі мен есептілігін, заңдар үстемдігінің күшейтілуін, экономикалық өсімді қамтамасыз ету, ел бірлігін нығайта түсу Қазақстанның бүгінгі жетістігін одан əрі ұлғайтуға кепіл бола алады, деді ол. Бұдан бөлек, Саясат Нұрбек бүгінде халықаралық сарапшылардың Қазақстанда əлемдегі өте жоғары мақсатты көздеген бағдарламалардың бірі бастау алды деп есептейтінін жеткізді. «Нұр Отан» партиясы Қоғамдық саясат институты директорының сөзіне қарағанда, еліміздің мейлінше жоғары нəтижеге қол жеткізуі үшін азаматтық қоғам мен мемлекеттің ынта-жігерін жұмылдырудың маңызы зор. Сонымен қатар, ол «100 нақты қадам» бес инс титуттық реформаны жүзеге асырудың нақты алгоритмі екенін, осы басымдықтарға байланысты «Нұр Отан» партиясының 50 ұсыныс əзірлегенін атап өтті. Ал Макроэкономикалық зерттеулер орталығының директоры Олжас Құдайбергенов халықаралық қаржы институттары экономикалық проблемалары шешімін тапқан, саяси тұрақтылық орныққан елдермен бірге жұмыс

істеуге мүдделі екенін айта отырып, Қазақстанда шетелдіктерге күмəн тудыратын жағдаяттар, келеңсіздіктер жоқ екеніне тоқталды. Жиын барысында сарапшылар Ұлт жоспары талаптарын орындауда тиімді қоғамдық тетіктер бірінші кезекте азаматтардың əлауқатын, мемлекет дамуын одан əрі өрістетуге бағытталған күрделі институттық өзгерістердің бастаушысы ретінде халықтың билікке сенімін күшейте түсетініне де назар аударды. Сонымен қатар, сарапшылар отырыста мемлекеттік қыз меткерлердің кəсібилігін түбегейлі арттыруға, сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының жұмысын модернизациялауға, ел тұтастығын нығайтуға, «Ашық Үкімет» жұмысының механизмдерін жетілдіруге, мемле кеттік аппараттың мөлдірлігіне, есептілігіне, қоғамдық бақылауды күшейтуге жəне басқа да жағдайларға қатысты ойларын ортаға салды. Жалпы, жиынға қатысушылар Президент Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған бес институттық реформаның артықшылықтарын талдай келіп, онда көрсетілген бастамалардың барлығы заман талабынан туындап отыр деген пікірге келді.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев институттық реформалардың жаңа бес бағытын анықтап, кезеңкезеңмен жүзеге асырудың нақты жолдарын «100 қадам» Ұлт жоспарында түзіп берді. Осылайша Үкімет пен Қазақстан тұрғындары алдына тың міндеттер қойды. Даму серпінімізге зор қуат, жаңа мүмкіндік беретін қадамдар жанжақты сараланып, шетелдік сарапшылар тарапынан да бірқатар өте маңызды жəне түйінді мəселелерді шешудің нақты тұжырымдамасы ретінде қабылданып отыр. Ұзақ жылдарға арналған «2050» Стратегиясын тиімді орындаудың мəні жаһандық жəне ішкі сын-қатерлерге жауап жəне сонымен бір мезгілде, жаңа тарихи жағдайларда ұлттың дамыған мемлекеттердің отыздығына ену жөніндегі бастамашылдыққа келіп тіреледі. Президент Үкіметтің кеңейтілген отырысында нақты 100 қадамның практикалық мəселелерін жете ойластыруды тапсырды. Мұның өзі кемел келешекке деген берік сенімімізді танытумен қоса Мəңгілік Елдің мызғымас ұстындарының ұлы мақсатын айғақтаса керек. «Мемлекеттік құрылыстың одан арғы 100 нақты қадамы» Ұлт жоспарында мемлекеттік қызмет жүйесін реформалау, заңның үстемдігін қамтамасыз ету, есеп беретін мемлекетті қалыптастыру сияқты ауқымды міндеттерді үйлестіре жүргізу арқылы Қазақстанның үздіксіз дамуы одан əрі жаңғыртылады. «Есеп беретін мемлекетті қалыптастыру» бөліміндегі 93-қадамдағы өзара іс-қимылға негізделген стратегиялық жоспарларды айтсақ та жеткілікті. Ондағы аудит пен мемлекеттік аппарат жұмыстарын бағалаудың жаңа жүйесін енгізу ұсынысын көптен күткен едік. Шыны керек, бюджеттік қаржының орнымен жұмсалуы əлі де күткендегідей емес. Облыстық тексеру комиссиясы 15 нысанда 5 бақылау iс-шарасын өткізіп, жалпы сомасы 1 615,3 миллион теңгенің заң бұзушылықтарын анық тады. Жергілікті жерлерде де мұндай олқылықтар жыл сайын қайталанады. Мəселен, Аққайың жəне Шал ақын аудандары бірінші тоқсанда ғана 109,7 миллион теңгенің түрлі бұрмалаушылықтарына жол берген. Мұның басты себебі, мемлекеттік кірістер басқармаларында салық төлеушілердің салықтық міндеттемелерін атқаруына салықтық бақылауды жүзеге асырмауында, мерзімінде орындалмаған салықтық міндеттемелер мен жергілікті бюджетке салықтық берешекті мəжбүрлеп өндіру шарасын қамтамасыз ету тəсілдерін толық жəне

уақтылы қолданбауында, əкімшілік жауапкершілікке тарту жөнінде шараларды пəрменді қабылдамауында жатыр. Тексеру кездерінде аудандардың жер қатынастары бөлімдері жер учаскелерін сатып алу-сату жөнінде жасалған шарттардың орындалуын бақыламайтыны, жалдық төлемдер есептеулері дұрыс жасалмайтыны, жерді уақытша өтеммен пайдалану туралы талаптардың мерзімі жиі бұзылатыны мəлім болды. Енді «Мемлекеттік аудит жəне қаржылық бақылау туралы» заң қабылданатын болса, жаңаша жұмыс істеудің əдіс-тəсілдері енгізіліп, есеп пен бақылау жайы жақсара түсер еді. Барлық қаржылық жəне топ тастырылған қаржылық есеп, сыртқы қаржы аудитінің нəтижелері, мемлекеттік саясат тиімділігін бағалау қоры тынды лары, мемлекеттік қызметтің сапасын қоғамдық бақылау нəтижелері, сондай-ақ, республикалық жəне жергілікті бюджеттің орындалуы туралы есепке барынша жариялылық, ашықтық беру мəселелерінің күн тəртібіне енгізілуі де қуантады. Өйткені, жүргізілген бақылау іс-шаралары қаржылық тəртіпті сақтау деңгейінің төмендігін байқатты. Солтүстік Қазақстан медициналық колледжі 2013 жылы кəсіпорын ұйымдастыруқұқықтық нысанын жəне атауын өзгерту кезінде медициналық қызмет үшін лицензиясыз шығыстар жасаған. Орынды ескертуге қарамастан, 2014 жылы уəкілетті органмен келіспестен тағы да шығыстар бабына түзету енгізген. Осындай заңсыздықтар Мағ жан Жұмабаев атындағы гуманитарлық колледжінде кездескен. Мемлекеттік-коммунал дық меншікті басқару тиімділігі бойынша бақылау-талдау іс-шараларының нəтижелері де ойландырмай қоймайды. Рəсімдерді орындау тəртібін бұзудың 27 фактісінің əшкереленуі есепқисаптың бетімен жіберілгенін аңғартса керек. Облыс дотациялы бола тұра, жергілікті қазынаның есебінен сатып алынған мүліктер республикалық меншікке өтіп кеткен. 2010-2014 жылдары ғана 2 550,8 миллион теңгенің мүлкі берілген. Бұлар негізінен салық, құқық қорғау жəне сот ор гандарына қатысты. Əр

тексе ріс сайын мемлекеттіккоммуналдық меншікті басқару тиімділігінің, мемлекет активтерін пайдаланудың, бюджеттік қара жатты тиімді басқарудың əлсіздіктері байқалып қалып жүр. Мекемелер бюджеттік жүйенің негізгі қағидаттарын сақтамағандықтан өз кезегінде қаражаттың бейберекет, мақсатсыз жұмсалуына əкеліп соқтырады. Оның үстіне, мемлекеттіккоммуналдық мүлікті басқару саласына тиісті бақылау орнатылмағандықтан, бюджетке мүлікті жалға беруден қаражаттың толық жəне уақтылы түспейтіні əдетке айналған. Жергілікті бюджеттің атқарылуын, соның ішінде бюджет жүйесінің принциптеріне, мемлекет активтерін пайдаланудың Қазақстан Республикасының заңнамаларына сəйкестігін бағалау облыстың алты ауданы мен Петропавл қаласының экономика жəне қаржы бөлімдерінде жүргізілгенде де 1 241,4 милллион теңгенің бюджет заңнамаларын бұзушылық фактілері тіркелген. Мақсатты трансферттерді игеру, мерзімінде қайтару талаптары сақталмаған. Жергілікті жеті бюджеттің кіріс бөлігін нақтылау кезінде салықтар жəне өзге міндетті төлемдердің түсу кестесі, нақтылық жəне негізділік қағидалары сақталмаған. Тексеру қорытындылары айғақтағандай жүйелі заң бұзушылықтарға жол беретін негізгі факторлар мыналар: - бюджеттік жəне басқа да заңнамалардың талаптарын сақтамау, бақылау объектілері мамандарының жағдайды терең білмейтіні; - бухгалтерлік қызметшілердің кəсіптік деңгейінің төмендігі; - бюджеттік қаржыны пайдалануда бюджеттік бағдарлама əкімшілері, уəкілетті органдар тарапынан тиісті бақылаудың болмауы. Тексеріспен қамтылған нысандарда жəне мүдделі мемлекеттік органдардың жұмыстарындағы анықталған бұзушылықтар мен орын алған кемшіліктерді жою мақсатымен 45 тапсырма берілді. Жауапкершілікке 113 тұлға тартылды. 2,8 миллион теңге айыппұл салынды. Бюджет кодексiнiң 142-бабына сəйкес барлық деңгейдегі мəслихаттарға жергілікті бюджетті атқару туралы есеп жолданды. Мұның бəрі дұрыс-ау. Алайда, тəртіптік бақылау жүйесін бюджеттік қаржы саласына жүйелі орнатпайынша, белгілі нəтижеге жету қиын. Осыған орай «100 нақты қадам» Ұлт жоспарында мекеме басшылары мен жауапты адамдардың тиісті бюджеттік жобаларды мүлтіксіз орындаудың нақты заңдық құқықтарын белгіленуі көңілге сенім ұялатады. ПЕТРОПАВЛ.


13 маусым 2015 жыл Қасиетті Балқаш көлінің тағдыры жайында әртүрлі басқосуларда, мемлекеттік деңгейдегі кеңестерде айтылып келеді. Сонау 2000 жылдардың тұсында Парламентке Балқаш көлі туралы жеке заң қабылдау керектігі жөнінде де ұсыныс түсті. Дей тұрғанмен, депутаттар корпусы неге жеке Балқаш көлі туралы заң қабылдау керек, одан да ел аумағындағы өзен-көл, су қоймалары жөнінде заң қарастырсақ қалай болар екен деген ой тастады. Ақыры Балқаш көлін сақтап қалу үшін арнайы бағдарлама жасалынсын деген уәжге тоқталды. Қалай болған күнде де табиғаттың берген сыйы – Балқаш көлін сақтап қалу, кейінгі ұрпаққа сол мөп-мөлдір күйінде жеткізу бүгінгі аға буынның парызы, һәм міндеті болса керек.

Балығы тайдай туламайды Балқаш көлін əзірше табыс көзі ретінде пайдаланып отырмыз. Ал қазіргі таңда жекеменшікке өтіп кеткен көлдің келешек тағдыры ешкімді толғандырып отырған жоқ. Не нəрсенің шегі бар, егер көлдегі балық таусылса, оның тағдыры не болады? Балықтың тұқымын көбейтіп, өсіріп, аялы алақанмен қамқорлық жасау керектігіне мəн берілмей келеді. Табиғаттың сыйы шексіз дейміз, алайда, адамзаттан қамқорлық күтетіндігі тағы да шындық. Кейбір мамандар балықтың азаюына табиғаттың құбылысы əсер етеді деген сыңай танытады. Қазақстанның экспортқа балық өнімдерін шығаруы ертеде де болған, қазір де жалғасын табуда. Мəселен, 2008-2009 жылдары экспортқа 37 мың тонна балық өнімі шығарылған. Тұтынушылар Ресей, Германия, Литва сияқты мемлекеттер. Ал өзімізге шетелден көбінесе мұхит балықтары жеткізіледі. Оның көлемі 58 мың тоннаға дейін жетеді. Балық шаруашылығын өркендету үшін Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың қолдауымен жаңа заң қабылданды. Мұның ішінде балық шаруашылығын барынша көтеру, мəдениетін дамыту, балық өсіруге қолайлы жағдай жасау қарастырылып отыр. Тіпті, субсидия бөлу де ойластырылған. Əрине, бағдарлама, заң қабылдағанмен, түпкі шешім қаржыға байланысты. Балықты өсіру, азықтық корегін сатып алу, сонымен қатар, генетикалық аналық таза тұқымдарды асырау – бəрі-бəрі қаржыға келіп тіреледі. Тағы да қайталап айтайық, таби ғи мекенінен балық аулаудың күндердің күні азаюы, тіпті таусылуы да мүмкін ғой. Міне, осыдан келіп балық өсіру тəжірибесін барынша кеңейту қажеттігі туындайды. Көрші Қытай мемлекеті балық өнімдерін өндіруде алдына жан салмай келеді. Жылына 42 млн. тонна көлемінде балық өнімдерін өндіреді. Осы өнімнің 62 пайызы қолдан өсірілген жасанды балықтардың өнімі болып табылады. Оны адам басына шаққанда 32-33 келіден келеді. Ал Қазақстанда жалпы өндірген балық өнімі адам басына шаққанда 4 келіден ғана келіп отыр. Ғалымдардың есебінше қазақстандықтарды қанағаттандыру үшін жан басына 14 келі балық өнімі керек. Осы жоспарды орындау үшін жылына 272 мың тоннадай балық аулау қажет. Иə, тек Қазақстан тұрғындарын қанағаттандыру үшін. Əзірше Балқаштың балығы тайдай туламай тұр. Табыс ортақ қазанға түспейді. Бір қызығы, елімізде осы балық өнімін өңдейтін кəсіпорынға балық Ресейден əкелінеді. Əзірге өнім Алматы, Астана, Қостанай, Қарағанды, Ақтау қалаларына жөнелтілуде екен. Ал Балқаш көлінің маңында, солтүстік жағалауда балық өңдеуші кəсіпорын қашан салынады? Ортақ мүддеге қашан қол жеткіземіз? Əрине, өзімізде шетелдерге экспорттайтын балық бар. Шет мемлекеттен Қазақстанға да жеткізіледі. Дей тұрғанмен, Балқаш көлінің тағдырын ойласақ, балық өндірісін мықтап қолға алған жөн. Сондай-ақ, балық өсіруді ғылыми тұрғыда Үкімет қолға алса, тұқымы азайған «теңіз маржандары» көбейе түсер еді. Балқаш көліне балық тұқымын өсіріп жіберу күні бүгінге дейін нақты белгіленген жоқ. Ал көл жағалай балық аулаушылардың, шақырымнан астам тор құрушылардың саны жылдан жылға артып келеді. Табиғи мекеннен балық аулаудың күндердіңкүнінде кері əсерін тигізетіні сөзсіз. Сондықтан, Балқаш балығын молайтып, оның уылдырық шашуына мүмкіндік жасау, нақты бір қамқорлық көрсету – кезек күттірмейтін жайт.

Балық шаруашылығындағы бір кем дүние Бірде еңбек ардагері Нұрғазы Нұрмұханбетұлына жолыққанбыз. Көл жағасындағы ауданның партия комитетін басқарды, «Балқашбалық» өндірістік бірлестігінде кəсіподақ комитетінің төрағасы болды. – Балық шаруашылығына солақай көзқарастан əлі де арыла алмай келеміз. 2001 жылы қазақ теледидарына арнайы барып, «Бетпе-бетке» қатыстық. Ондағы ойымыз Балқаш көлін сақтап қалуға байланысты өз ұсыныс, пікірімізді өткізу еді. Əр облыс өзіне тартып, көлдің жағалауы, үсті ханталапайға түсіп жатқан-тын. Біз айтамыз, Балқаштың бір ғана иесі болуы керек, ол – мемлекет. Ал Балқаш көлі – Қазақстанның өз меншігі. Оның байлығы бүкіл елге жетеді. Тек қамқорлық керек. Жылына бұрын 10 мың тонна балық ауланатын, өңделетін. Мұнда жылына 16 млн. консерві шығаратын зауыт болды. Қазіргі отандық тауар деп айтып жүргеніміз осы. «Балқашбалық» ӨБ-нің өнімдері бүкіл Мəскеуді

РАР Ы Д П ҒАН ТОЛ ҚЫРЫ А Т

ТОЛҚЫҒАН БАЛҚАШ, ТАДЫРЫ НЕШІК?

асырады, одан қалса шетелге жіберілді. Түбі осы жолға қайтып оралуымыз керек, – деп еңбек ардагері балық шаруашылығы туралы өз ойының шетін шығарған-тын. Ойды ой қозғайды, жекеменшік балық аулайтындар тиісті орындардан арнайы лимит алады. Мəселен, шартты түрде айтсақ, 50 тонна балық аулау керек болса, мүмкін олар 500 тоннаға дейін балық аулайтын шығар. Оны есептеп жатқан ешкім жоқ. Есепсіз кеткен балықтың пайдасы халыққа тимейді. Сондықтан, мемлекет өз қолына алу керек деген пікір осындайдан туындайды. Мəселен, Атырауда қара уылдырық жөнінде мемлекеттік тұрғыда мəселе көтерілді. Балқашта да балық шаруашылығы жөнінде осындай мемлекеттік деңгейде мəселе көтерілсе, құба-құп. Балық шаруашылығынан мемлекетке ешқандай табыс түсіп жатқан жоқ, салық төлемейді. «Балқашбалық» инспекциясының мамандары көлденең кездесіп отырған қиыншылықтардың бар екенін жасырмайды. Балық қорын көбейтуді мемлекет тендерден балық аулауды ұтып алған қожайындарға жүктеп отыр. Əрине, олардың жұмысы, жүктелген міндетті дұрыс атқаруы біркелкі емес. Əсіресе, браконьерлермен күресті барынша күшейткен дұрыс болар еді. Броконьерлердің техникалары мықты, жан-жақты жарақтандырылған. Біздің алдымызды орап кетеді, дейді олар. Балық инспекциясының міндеттері де ауқымды. Олар табиғатқа жаны ашымастармен бетпе-бет кездеседі. Кейінгі кезде Қытайда синтетикалық заттан жасалған ауды құру көбейіп кетті. Кейбір браконьерлер құрған ауды алмайды, сол бетінде тастап кетеді. Құрған торға қаншама балық түсіп, қырылады. Шіриді, көлдің де, балықтың да табиғатын бұзады. Көлдің маңын ластау, күл-қоқысқа айналдыру шектен шықты десе де болады. Сондай-ақ, кеуіп қалған көлшіктерді бірбірімен жалғастырып, ұсақ балықтарды көлге қосу қолға алынбай отыр. Мелиорациялық жұмыстың тоқтағанына да біраз бол ды. Кеңес кезінде мелиорациялауға арнайы қаржы бөлінетін. Мұның өзі көлде балықтың азайып кетпеуіне бірден-бір дəнекер. Тағы бір айта кететініміз, балық инспекторларын техника, қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету өз мəнінде емес. Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми хатшысы Боранбай Кенжебеков көлге байланысты кейбір мəселелерді алдымызға тартты. – Көлдің деңгейі 2008-2009 жылдары төмен түскен еді. Биыл климатқа байланысты қайта көтерілді. Əжептеуір көтерілді. Бірақ, бұл уақытша ма деп ойлаймыз. Себебі, Қытайда екі плотина тұрғызылды, олар Іле өзенінің бастауында тұр ғой. Құлжаның маңында суармалы егіншілік бар. Қашқарияға қарай су жібереді. Біздің елге іргелес Дружбаға да су жібереді. Демек, Іле суының 40

пайызы қытайлықтардың пайдасында қалады. Осының өзінен келешекте көлдің қандай жағдайда болуы көз алдыңа елестейді. Егер қытайлықтар Ілені бұғаулап, судан таршылық жасаса, көл екіге бөлініп қалуы мүмкін. Жоғарыда айттым, қытайлықтар судың 40 пайызын алып қояды. Қазір Іленің бойымен көлге 11 млрд. текше метр су келіп тұр. Қытайлықтар неғұрлым суды көбірек пайдаланса, Іленің бізге жететін арнасы төмендей береді. Азайған судың орнын толтыратын өзендер бізде жоққа тəн. Алатау бөктерінен бастау алатын Шелек, Шарын өзендерінің суы мардымсыз. Қайталап айтайын, қытайлықтар Іледен жылына 4 млрд. текше метр су алуды көздеп отыр. Онда Ілемен 6 млрд. текше метр ғана су келіп, Балқаш көліне құйылады. Ондай жағдайда Қапшағайдың да халі мүшкіл тартады. Іленің де арыны бəсеңдейді, көлдің тұздылығы көбейеді, балықтың корегі азаяды. Бұрын Талдықорған өңіріндегі Текеліде қорғасын өндірілген. Қазір де сол өзен арқылы қалдық шлактар көлге түседі екен. Əсіресе, жауынды-шашынды күндері көрініс беріп қалады. Оның өзі де көлдің табиғи қалпын сақтауға кері əсер ететіні сөзсіз. «Балқаштүстімет» ӨБ 1995 жылдан бері өндірісте пайдаланған суды көлге жібермейді. Бертіс бұғазының түбі тазарып келеді. Институт ғалымдары көл түбіне шөккен руданың қалдықтарын зерттеді. Олардың топшылауынша, бұл қалдықтардың суға аса зияны жоқ. Газбен қосылып ұшқан кейбір зиянды қалдықтарды көл суы бойына сіңіре бермейді, ұшып кетеді. Əрине, ауаға тараған соң зияны болады. Балқаш көлінің тумасы Қордахан Түсіпбеков көл тағдырына алаңдайтындығын білдірді. – Мен көлдің өз тумасымын. Ақөлеңнің құм жағалауында балықпен ойнап өстік. Қасиетті көкше теңіз ашаршылық жылдары халықтың күнкөрісі болған, талай тағдырға араша түсті. Кезінде ата-бабаларымыз үкіметтің берген жоспарын орындаймыз деп бүкіл ғұмырын көл үстінде өткізді. Бүгінгі күнге ең өзекті мəселе, балық шаруашылығының Ауыл шаруашылығы министрлігінің қол астына кетуі. Еш уақытта балық пен қозыны салыстыруға болмайды ғой. Не болмаса балық пен бидайды салыстыруға келмейді. Балық табиғи өсім, ұрық шашуы, қыста, жазда ыңғайына қарай судың əр жерін мекендеуі, тереңге кетуі, саязға шығуы – бəрі-бəрі табиғи құбылыс. Қазақстанда шамалы өзен-көлдер бар. Табиғатты қорғау, өзен-көлді қорғау, сол қалпында ұстап қалу, табиғи қалпын бұзбау оңай шаруа емес. Сондықтан, балық шаруашылығы өз алдына жеке бір министрлік құруды қажет етіп тұрған сияқты. Балық шаруашылығының ірі өндіріс орындарын меншіктеудің реті жоқ. Мына Шашубай қонысында ірі балық өнімдерін өндіретін кəсіпорын болды. Ал осындай кəсіпорындарды меншіктеу дұрыс болмағанын қазір уақыт көрсетіп отыр.

5

www.egemen.kz

Балықшылар қонысы ертеде балықшылар үшін салынған. Бұл күнде балықшылар қонысын балықшылардан бөліп əкеттік. Қоныс ауыл шаруашылығынан ешқандай пайда көріп отырған жоқ. Егер де балық өнеркəсібі мемлекеттің қарамағында болып, ортақ табыс халық игілігіне жарап жатса, ұтарымыз көп. Кезінде осы балық өндірісінде тоңазытылған балық сонау Мəскеуге дейін жіберілді. Соның өзінде халықтың жағдайы жаман болған жоқ. Қаншама техника сатып алынды, балықшылар үшін арнайы үй, қысқы мекен-жай салынды. Бүгінгі күні жекеменшік қожайындар балық өнімдерін сыртқа жіберуде. Оның рахатын балықшылар көрмейді, халық күн көру үшін көлден балық аулайды, оның заңсыз жағы да бар.

Туризм саласындағы бір кем дүние Балқаш көлінің маңын туристік өлкеге айналдыру жөнінде біраздан бері əңгіме қозғалып келеді. Қазір де шетелден дем алушылар келіп, жаз айында көлдің рахатын көреді. Балқашқа арнайы іссапармен келген Елбасы Н.Ə.Назарбаев шетелге барудың қажеті қанша, мынандай табиғаттың өз сыйы – Балқаштың айна көлі тұрғанда деп тиісті орындарға тапсырма бергентін. Осындайда еске түседі, табиғат жанашыры Мэлс Елеусізов Балқашқа жиі келеді. Мəкең əлі де көлдің жағдайы мүшкіл екенін айтады. Балқаш Аралдың кебін кимеуі керек дейді. Ауыр металдар көлге түседі, тұрғындар шомылады, əртүрлі аурулар тарайды. – Алматының маңында қалдық су жиналатын (тұрмыста пайдаланған) Сорбұлақ көлі бар. Сонау жылы Жаманқұм көлі ернеуін бұзып, далаға жайылды. Екі көпір істен шықты, отар-отар қой кетті. Егер де қолдан жасалған Қапшағай көлі болмағанда Балқашқа да құяр еді. Əр жағын ойлаудың өзі қиын. Сорбұлаққа жан бітсе, Күрті, Балқаш аудандары халқы түгелдей сел астында қалады. Есеп бойынша 50 мың адам сел құрбаны болады. Қазір Сорбұлақ көлі ернеуіне келіп, шөпілдеп тұр. Оның суын ептеп-ептеп далаға жайып, қызыл мия өсіруге болады, ағаш егуге болады. Сорбұлақтың маңында өскен шөпті малға емес, қоянға беру керек. Жыртқыш аңдарды асырап, солардың терісін пайдаланып, шетелге валютаға өткізсек, маңдайымызға тар келе ме? Айтпақшы, Қызыл мия тамыры шетелде алтынмен пара-пар. Балқаш көлін сақтап қалудың бір саласы осында жатыр, – деп еді Мэлс ағамыз. Көл мəселесі төңірегінде сұрағымызды Нұрғазы Нұрмұханбетұлына қойғанбыз. – Менің ойымша, жеке меншікке берілген көлдің жағалауы, көлдің үсті түгелдей мемлекетке қайтарылуы керек. Кезінде талапайға түскен ірі ғимараттарды, балабақшаларды қайтарып жатқан жоқ па. Сол секілді халықтың қазынасын өзіне

қайтарып беру керек. Көлдің үстін бөліп-бөліп алды, ойларына не келеді, соны жасап жатыр. Туризм өлкесіне қалай айналдырамыз? Жағалау əркімнің меншігінде. Жүргізіліп жатқан құрылысқа бақылау жоқ. Ал мемлекеттік тұрғыдан ойластырсақ, туризм жүйесін Үкімет өз қолына алуы керек, сонда халықтың қазынасына қаржы түседі, бюджет молығады. Балықшы кəсіпкерлер салық төлейді дейді ғой, ол түк емес, көптеген мемлекеттер туризмнің арқасында бюджетті қампайтып отыр емес пе. Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының хатшысы Боранбай Кенжебеков те туризм жөнінде өз ойымен бөліскен-тін. – Балқаш көлі жағалауында туризмді дамытуда мардымды ештеңе қолға алынған жоқ. Мына Ақжайдақ жағалауын тілге тиек етіп жүргендер бар. Құптаймыз, туризмге сұранып-ақ тұр. Бірақ, ауыз су мəселесі қалай шешіледі. Жолы да қиын. Электр желісін тарту керек. Туристерді жағалауға жеткізу үшін қазіргі заманның жайлы ұшқыр техникалары керек. Соның негізін дəл бүгіннен бастап қолға алмасақ, ертең кешігеміз. – Туризм мəселесі бойынша біздің тарапымыздан мəселе қарастырылып жатыр, – деді Шашубай қонысының тұрғыны, мемлекеттік қызметтің ардагері Əміртай Жұманбаев. – Бұрынғы алтын өндірушілердің емдеу-сауықтыру орны болған. Сол емдеу сауықтыру, демалу орнын қарағандылық іскер жігіттер сатып алды. Түпкі мақсаты көл жағасында демалу, сауықтыру туризмін жасау. Қазірдің өзінде жөндеу жұмыстарын қолға алды. Келесі жылы қонақтарды қабылдай бастайды. Алтын өндірушілердің маңында ертеде саяжайлар болған. Қарағандының бір фирмасы осы жерді сатып алып, спорттық дем алу кешенін салуға уəде беріп отыр. Тек дем алу емес, туристік саяхат жасауға да бетбұрыс жасаған жөн. Сəн-салтанаты жарасқан кемелер кезекпен саяхатшыларды көл үстінде қыдыртса, осы маңның шежіресімен таныстырса, кеменің ішінде мəдени шаралар жүргізілсе, жарасымды емес пе. Дүние жүзінде сирек кездесетін ғажайып Тораңғы тоғайын аралатып, көрсетудің өзі неге тұрады. Ертеде «Балқаштүстімет» ӨБ-нің көл үстіне саяхат жасайтын арнайы кемесі болды. Бір-екі сағаттың ішінде көлдің үстін айналып, тұрғындарды шаттыққа бөлейтін. Көлдің тарихымен таныстыру, ерекшелігін елге жеткізу, келгендерге тамсана майын тамызып айтып беру, бəрі-бəрі туризмнің еншісіне жатады. Қазір бұрынғыдай Пионер лагері жоқ, сондықтан балалардың дем алу, сауықтыру орындарын ашу ешқандай кезек күттірмейді деп ойлаймын. Ертедегі Тораңғылықтағы «Тұлпар» демалыс орны оқушыларды қабылдап, тынықтырғантын. Менің ойымша, туристік өлке қысқа да бейімделуі керек. Қыс айында аңға шығу, шаңғы тебу, мұз ойықтан балық аулау, мұның өзі бір ғанибет. Жылдың төрт мезгілінде де туризм аймағы келушілерді қабылдап, қайнап жатуы керек. Еңбек ардагері өз пікірін осылайша жеткізді.

Экология саласындағы бір кем дүние Балқаш аймағының экологиясы күкірт қышқылы цехы іске қосылғаннан бері біраз жақсарды. Күкірт қышқылы цехының газды толық пайдалануы металлургия өндірісінің қалыпты жұмыс жасауының бірден-бір көрінісі. Балқаш көлі стансасының «Қазгидромет» кешенді лабораториясы қаланың төрт бақылау орнында атмосфералық ауа тазалығының мониторингісін жүргізуде. Демек, қоршаған ортаны қорғау гидромет лабораториясының мəліметі бойынша атмосфералық ауа сапасы жақсарып келе жатқанға ұқсайды. Диоксид күкіртінің шамадан тыс жіберілуі азайды. Алайда, жүйелі жүргізіліп отырған сараптама экология саласында да бір кем дүниенің бар екенін айғақтайды. Тексеру барысында орынсыз шығарындылар кездескені анықталды. Мемлекеттік экологиялық талаптарын орындамау, қоршаған ортаны ластау көздерін тізімдеу жобасы жүзеге асырылмаған, қолға алынбаған. Көпшілік жағдайда өндіріс процесіне мониторинг өткізілмейді. Шаң тазарту тұтқыштары пайдаланылмайды. Өндіріс қалдықтарын рұқсатсыз өртеу жиі кездеседі. Атмосфералық ауаны қорғауда экологиялық талаптар жиі бұзылып отыр. Əрине, мұның көлге де тікелей əсері бар. Енді бір сəт «Қазгидромет» қоршаған ортаны қорғау лабораториясының мониторингіне жүгінейік. Бір кезде Балқаш көлінің Бертіс шығанағындағы құбыр жүйесінің істен шығуына байланысты шаруашылық-тұрмыстық сулар төгінділері жіберілген. Қала кəсіпорындары арасында Балқаш жылу электр орталығы ғана көлге төгінді құяды. Бетондалған лотоктың тозуына байланысты жағалауды су басып кетуде. Жер асты суларын бақылау ұңғымалары орнатылған, бірақ жөндеу жұмыстары жүргізілген жоқ. Көлдің Тораңғылық жағасында ірі қалдық сақтауыш орналасқан. Ол 1953 жылдан бері жұмыс жасайды. Бұл қалдық сақтауышқа өндіріс ағындылары жіберіледі. Тоғандардағы, құрғатқыш каналдардағы, бақылау ұңғымаларындағы судың сапалық құрамына сынама жасағанда қоршаған ортаға зиянды ауыр металдардың иондары анықталған. Су ресурстарын қорғау жүйесінде экологиялық заңдылықтарды, оның ішінде, ауа қышқылдануын тексеретін автоматикалық құралдың жұмыс жасамауынан заңсыздыққа жол берілген. Осының бəрі айналып келгенде Балқаш көлі экологиясына, қоршаған ортаны қорғауға барынша назар аударуды қажет етеді. Оралбек ЖҮНІСҰЛЫ, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

Қарағанды облысы.


6

www.egemen.kz

А

ТҰЛҒ

13 маусым 2015 жыл

Отанға адал қызмет етудің тамаша үлгісі болып келе жатқан Сенат депутаты, Халық Қаһарманы, армия генералы, көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері Мұхтар АЛТЫНБАЕВ ғұмыры жайлы сыр. Аспан заңғарының биіктігі мен жер асты тереңдігінде де адам тағдыры бар! Жалпы, əр адам – бір-бір əлем! Сол адам əлемнің бірі өз арамызда жүрген Мұхтар аға Алтынбаевтың тұла бойынан да, ішкі жан-дүниесінен де əлдебір биіктік пен əлдебір тереңдікті аңдап едім. Аңдап едім де, осы бір адамның сыртынан ұзақ қарап тұратын болдым. Не көп қазір, осы күні атағы мен лауазымына малданып, қазақша айтқанда, «күпі киіп күпсініп» жүргендер көп. Қазақстанның Халық Қаһарманы, генерал-майор, Парламент Сенатының депутаты сияқты атағы мен абыройы қыр асып кеткен Мұхтар аға да сол атағы мен абыройының асқақтығымен биік пе екен, ақыл-парасатының тереңдігінде əлдебір жасандылық жоқ па екен деген алаң оймен аңдағаным да ақиқат. Аңдадым да таң қалдым! Қуандым! Шені бола тұра шіренбейтін, абыройы бола тұра аспайтын, атағы бола тұра асқақтамайтын, лауазымы бола тұра лепірмейтін адами асыл бір қасиеттерден құралған Мұхтар ағаның бар жан дүниесі шынайы биіктік пен шынайы тереңдіктен тұрары анық. Сол шынайы биіктік пен сол шынайы тереңдіктің тұтас бір қалыбында Адам бар. Ол – Мұхтар Алтынбаев! Жəне де сол адамның кісілік келбетінде үлкен бір кемелділік жатар болса, оның жаратылысында əлдебір тектілік бар дей беріңіз. Əуелден сол тектіліктің қасиетті тамыры тереңінен тартқан қасиетті Ұлытау деп ежелден ұлықталып келе жатқан ұлы даланың төскейіне малын жайып, тіршілігін жарастырған Алтынбаевтар əулетінің тарихы да, сыры да əріден тартады. Бір əулеттің шежіре сырының бəрін бірдей тізбелемейақ қояйық та, ең əуелі Мұхтар ағаның əкесі Қапаш Алтынбаевтың өзі де өз кезеңінің айтулы адамы болғандығын айтқан лəзім. Кешегі кеңестік дəуірдің 30-шы жылдары ашаршылықтан жан сақтап қалу үшін қаймана қазақ қайда бармады, қайда жосымады?! Бұл əулет те Ұлытаудың баурайынан көтеріле көшіп, жан сақтау үшін көмірлі Қарағандыға келіп қоныстанған-ды. Бұл тұста ен далаға малын жайып еркін өскен қыр қазағының қала десе аза бойы қаза тұрып, қаладан қашатын жəне де жер асты жұмысына түсуге де үрке қарайтын кезі еді. Алайда, Қапаш Алтынбаев көмір қазушы шахтер болудан тартынған жоқ. Қарағанды көмір бассейнінің қалыптасу кезеңінде өзі құралыптас жігіттермен бірге Қапаш та Украинадағы сол кездегі Сталинск, қазіргі Донецк қаласына оқуға жіберілді. Əуелде Қарағандыдан шыққан бір қауым жігіттің біразы жол бойы «оқуы құрысын» деп түсіп қалып отырса да, бұлардың жетеуі сол Донецкіге жеткен-ді. Ақыры Қапаш Қарағандыға кəсіби шахтер болып оралды да, бар саналы ғұмырын жер астында өткізді. Əуелде жер астына жарық түсіруші болса, онан кейін қазылған көмірді сыртқа сүйреп шығарушы, одан кейін учаске бастығы сияқты жолдармен басталған Қапаш Алтынбаев «Кировуголь» №12 шахтаның бастығы аралығындағы бейнеті мол абыройлы жолдан өтті. Бұл бір адамның өмір жолы еді. Мұхтар ағаның қолында жарықтық сол əкесінің өз қолымен жазып кеткен өмірбаяндық деректері мен өзге де құжаттармен бірге «Кировуголь» тресінің бастығы Воронковтың шахта бастығы Қапаш Алтынбаевқа берген мінездемесі де бар. Сол мінездемеде айтылғанындай, 1931 жылдан басталған шахтер жолының бар сүрлеуімен жүріп өткен əкенің адалдығы да айтылады. Кешегі Ұлы Отан соғысының қайнап тұрған тұсында, яғни 1942 жылы Ленин орденімен марапатталған Қапаш Алтынбаев еңбегінің қаншалықты бағалы болғандығын аңдатар еді. Міне, бар саналы ғұмырын саналы еңбекпен өткізген Қапаш Алтынбаевтың ұлы Мұхтар да өзінің өмір жолын шахтадан бастаған болатын. Шахта директорының алпамсадай ұлының жер астына түскендігіне таңданғандар да болып еді. Қапаштың сол кездегі абыройымен өз баласын кез келген жоғары оқу орнына түсіріп жіберіп, орналастыруға құдіреті жеткен де шығар. Мектепті де тəуір бітірген Мұхтардың өзі де жоғары оқу орнына оқуға баруға құлшына қоймады. Балалық дəурені Қарағандының көшесінде еркін өткен Мұхтардың ойы мен бойы да, мінезі де еркін қалыптасты. Сол бір еркін ойлы жігерімен «проходчик» болып шахтаға түсті, тұла бойында күші тасыған жас жігіт жер асты тереңдігіне бойлап жүре берді. Əуелдегі шахтер Мұхтардың енді келіп «ұшқыш боламын» деген қанаттанып біте бастаған арманды ойы оны Қарағандының ұшқыштар дайындайтын авиациялық оқу орталығына жетелеп алып келгені де тағдыршешті сəт еді. Жасы келмеді. Он алты жастағылар қабылданбайды екен. «Ұшқыш боламын» деген іштегі бір жалынды арманымен келесі жылы барлық емтихандарды кілең беске тапсырған талапты жас 1963 жылы сол өз арманының бір биігіне сəтті бір қадам жасап, ұшқыштықтың ерлікке толы тағдырлы табалдырығын аттаған да болатын. Ерлікке толы ғұмырдың алғашқы бір сəті аспан заңғарына əуелі «МиГ-17» ұшағын көтерумен қанаттанғаны бар. 1966 жылы Кеңес əскерінің запастағы сержанттар тобының қызметіне алынған Мұхтар Алтынбаев Кинель-Черкасск авиациялық оқу орталығында он бір ай болды да, кіші лейтенант атағымен Қарағандыға қайтып оралып, қайрадан өз шахтасына түсті. Биіктікті бағындырып келген қайратты да жігерлі Мұхтар Қапашұлының жер астында жүрсе де аспан төсінде заулаған сəттері ойынан кетер болмады. Адам таситын дейтін азаматтық авиация ұшқышы болғысы келгені де бар. Алайда, əскери ұшқышты ол кезде бұл салаға көп жібере

де бермейтін. Əскери ұшқыш қат. Дүниенің алтыдан бір бөлігін алып жатқан сол кездегі Кеңестер Одағы сияқты алып мемлекеттің əуе шекарасын қорғау бəрінен де жоғары тұратын, қасиетті іс саналатын. 1969 жылы өз еркімен əскер қатарына барған Мұхтар Қапашұлы жойғыш ұшақтармен дербес өзі ұшу мақсатына қол жеткізсе, одан кейін Армавир жоғары əскери авиация əуе шабуылына қарсы қорғаныс училищесін жеделдете оқып шықты да, айналасы бір сегіз жылдың аралығында жауынгерлік үлкен жолдан өтті. Əуелгі əскери ұшқыш Мұхтар Алтынбаев кейін Пермь қаласындағы истребительді авиация полкының командирі болу аралығында биікке самғар қанат байланған жолды өткерді.

Ерліктің биік аспаны Жабал ЕРҒАЛИЕВ,

жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Парламент Сенатының депутаты.

Бұл жай жол емес еді. Бұл Мұхтар ағаның ендігі бар тағдыры сол аспан биіктігінде екендігін айқындаған өмір биіктігіне самғаудың сан тарапты жолы болатын. Мұны өзі де ұғынды. Өзге бір мамандық ендігі арада бұған серік бола алмасын да түйсігімен анық түйсінді. 1985 жылы Кеңес Одағының маршалы Г.К.Жуков атындағы Əскери академияның да оқуын үздік бітіріп, Мұхтар аға өз өмірінің тағдырлы жолын одан əрі биіктете түсуге бар ниетімен, бар талабымен кіріскен-ді. Мұхтар Алтынбаевтың қаншалықты биікке көтерілгендігін оның өз өмірі айтады. Жалғаны жоқ жайымен, қоспасы жоқ қайырмасымен айтар болсақ, бір кездері Түркістан əскери округінің əуе шабуылына қарсы қорғаныс корпусы командирінің орынбасары, сонан соң дивизия командирі, Кеңестер Одағының əскери авиация корпусының командирі сияқты жауынгерлік тағдырлы жол Мұхтар Алтынбаевтан өзге қазақ баласына бұйыра қоймағандығы да ақиқат жай. Бұл, бəлкім, тағдыр да болар. Алайда, сол кездегі Кеңес Одағында өзге дүние жетіспей жатса да, қару-жарақ пен əскери кадр жетіп-артылатын-ды. Соған қарамастан, қазақтың бір баласына алып державаның əскери авиациясының бір корпусын басқарту дегеніңіз, ол енді Мұхтар Алтынбаевтың ең əуелі жеке басының адами да кісілік асыл қасиетінде жатқан болатын. Алып ел оның асыл қасиеттерін тани да білді, бағалай да білді. Мұхтар ағаның сол асыл қасиеттерінің бірі – отаншылдығы еді! Бұған жан мен ой, ниет адалдығын қосыңыз. Жəне де мұнан кейін өз ісіне жан-тəнімен берілген асқан жанқиярлығы мен өзіне сеніп тапсырылған іске деген жауапкершілігін қоса айтыңыз. Əйтсе де авиацияға неге құмар болды? Шахта директорының баласы кез келген қызмет алып, Қарағандысында шалқып жүрмес пе еді?! Кеңес Одағының біресе ана жеріндегі, біресе мына жеріндегі əскери бөлімдерге көшіп-қонып, талай бір əскери қоныстарды шарласа да шалдықпағандығын да, құс тұмсықты небір жойғыш ұшақтарды аспанға көтеріп алып шығуға деген құмарлығының күні бүгінге дейін бір басылмағандығын да қайтерсіз?! Бұл не қылған құмарлық?! Жауабы сол, бұл ерлікке деген құмарлық пен құштарлық! Бір ақиқат бар! Мұхтар аға əлі де сол ерлік жасауға деген құштар көңілмен өмір сүріп келеді! Алайда, Алтынбаевтың ерлік жасауға деген ендігі құштарлығы елге, өзінің тəуелсіз Қазақстанына адал қызмет ету құштарлығымен бірге өріліп жатыр. – Кеңес Одағын да, оның Қарулы Күштерін де түсініп болмайтын бейберекетшілік жайлай бастаған тұста Түркіменстанда қызметте едім, – деп басталған Мұхтар аға Алтынбаевтың бұл əңгімесінің өзегінде көп сыр жатқандығын аңғардым. Тарихтың шыр айналып тұрған тасына ел тағдыры түсті. Кеңес Одағының құрамында болған он бес республиканың абдырап та аңтарылып қалған өліара тұсы еді бұл. Прибалтика мемлекеттері бəрінен де іргелерін бірден аулақ салып шыға келсе, Грузия мен Əзербайжанда бейбіт шеруге шыққандардың қаны төгілді. Таулы Қарабақ жанжалы басталды. Міне, 1991 жылдың осы бір аласапыранды кезеңінде Кеңес Одағының жəне оның Қарулы Күштерінің тағдырына алаңдаушылық білдірген Кеңес Армиясының 500-дей генералы Мəскеу қаласындағы Кремльдің съездер сарайына жиналып, бар жайды ашық талқыламақшы болды. Қабақтары қатулы да сұсты сол генералдардың алдына Ресей Компартиясының бірінші хатшысы Борис Ельцин мен Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы

Нұрсұлтан Назарбаев жəне Кеңес Одағы Қарулы Күштерінің Қорғаныс министрі, маршал Евгений Шапошников келісімен əуелден мəймөңкелеуді білмейтін жəне тура сөйлеп, тура жауап алуға дағдыланған əскерилер бірден Кеңес Одағы мен оның Қарулы Күштерінің алдағы тағдыры не болады, бірден соны сұрасын. Жанға батар ауыр сөздер де айтылады. Ашынғандары да, қандары қызып отырғандары да болатын. Өз генералдарының бұл өктемдігін көргісі де, естігісі де келмеген маршал Шапошников ешкімге жауап қатқысы келмей, қолын бір сілтеп, орнынан ұшып тұрды да, жиынды тастап кетіп қалмақшы болып, кірген есігіне қарай беттеді. Сол сəтте Назарбаев орнынан шапшаң көтеріліп, шығар есікке таяп қалған ашулы да дəрменсіз маршалды білегінен ұстап алады да, əкеліп орнына отырғызады. Сөйтіп, өзі мінбеге шығады. – Жолдас, генералдар! Сіздер мен біздер тарихтың аса қатаң да жауапты сынына тап болып тұрмыз! Біздің қазақта «ашу дұшпан, ақыл дос» деген бір тамаша сөз бар. Бəрін де ақылмен шешейік. Біздің даңқты Қарулы Күштеріміз бен олардың құрамына, қандай жағдай болса да, біз бейжай қарай алмаймыз. Əскер кез келген елге ежелден керек болған, əлі де керек! Демек, сіздер де бізге керексіздер, – деп Нұрсұлтан Назарбаев қиюы қашып бара жатқан елдің жайының жай-жапсарының тігісін жатқызып сөйлеген сəтінде барлық генералдар орындарымыздан тұрып, Назарбаев үшін қол соққан едік! Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ғұмырнамасының бізге беймəлімдеу болып келген осы бір жарқын беттерінің бір сырын Мұхтар аға Алтынбаев қанаттанып айтты, жаны жадырап айтты. Қанаттанғаны да, жадырағаны да көңіл түпкіріндегі қуанышы еді. Назарбаевтай қазақтың бір баласы арыстандай айбатты өңшең генералдардың алдына қаймықпай шықса жəне жай шығып қана қоймай, ақылды басу сөзін айтса, оған сол ығай мен сығай генералдарың орындарынан тұрып қол соғып жатса, көңілің неге өспесін, неге марқаймасын, неге қанаттанбасын?! – Бұл Нұрсұлтан Назарбаевты тұңғыш көруім еді. Қатты сүйсіндім! Назарбаевтай ерге деген сол жолғы алғашқы сүйсінісім өз еліме деген сүйіспеншілігім мен сағынышымды оятты да, туған елге оралғым келді. Сарыарқаның сайын даласын сағындым. Самалын да, боранын да сағындым. Қазақтың кең даласының мөлдіреп тұрар көгілдір аспанын сағындым! Мұхтар аға осы бір көңіл əуенімен тербелді. Сол көңіліндегі туған еліне деген ыстық шоғын үрлеп жіберген сол сəттен бастап Алтынбаев əскери борышын өтеп жүрген Түркіменстанға оралғанымен де Алатау жаққа алаңдаумен күн кешті. Мұнда да абыройсыз емес. Түркістан əскери округінің корпус командирі, Түркіменстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшесі, Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Жастайынан қосылған жан жары Гүлбану Рақымбайқызы екеуінің əр жерге көшіп-қонғандары да аз болған жоқ еді, енді, міне, жылы да жайлы орны бар, қозғалмай отырсайшы деген пендешілік бір ойларға беріліп кететін сəттері де кездесетін. Ендігі бір ойы ұлдары Мүсілім қазақ топырағында өсіп-өнсе екен дейді. Осы бір əрі-сəрі ойларымен алаң көңіл болып жүрген күндердің бірінде Түркіменстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Cапармұрат Ниязов алқалы бір жиын үстінде: «Маған Қазақстанның біріншісі Назарбаев телефон соғып, Алтынбаевты қайтаруымды сұрады. Мен болмайды дедім! Алтынбаев, бізге де керексің», – деп салғаны бар. Көңіл құсының құйқылжыған сол сəтінде-ақ ала бұлтты аспанмен самғап отырып туған еліне тартып кеткісі келгенін қайтерсіз?! Өз еліңе керек екеніңді сезінуден жəне де өзіңді сол өз

еліңнің басшысы көзінен ғайып қылмай, іздеп жатқандығын естудің бақытын дəл Алтынбаевтай сезіне білу үшін де еліңнен алыста, тіпті, жырақта жүруің керек пе екен, жоқ əлде өз туған топырағыңның да, жусан иісі аңқыған сар даланың саумал самалының қадірі мен қасиетін де көкірегіңе Алтынбаевтай мəңгілік түйіп алуың да керек пе екен?! Алыста жатқан өзекті өз елі – Қазақстанның да өз тəуелсіздігін жариялаған жəне де ел тізгінін Президент ретінде Нұрсұлтан Назарбаевтың өз қолына алған осы бір тарихи сəттердің сындарлы кезеңінде өз елінің мүддесі үшін қызмет етуге деген көңіл құштарлығы əбден мазасын алғаны бар-ды. Сол бір ел деп соққан адал көңілі өз еліне асықтырып жүрді. Сондай бір сəтте Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің Қарулы Күштерінің министрі болып тұр ған Евгений Шапошниковпен хабарласып, Алтынбаевты Қазақстанға қайтаруын сұрайды. Бұл да Елбасының елді ел қылсам, ел азаматтарының басын қоссам деген терең ойлы жанының бір жарқын көрінісі еді. Өзі де əскери ұшқыш Шапошников абыройлы Назарбаевтың өтінішін аяқасты қылмады, тілегін құп алды. Елбасы өзі болып Алтынбаевты елге қайтару жөніндегі əңгімені министрмен келісіп алғаннан кейін, Мұхтар Алтынбаев Түркіменстан басшысы Ниязовтың алдына келді. «Неге кетесің?» – деді Ниязов. «Есің барда, елің тап», деген біздің қазақта бір сөз бар», – деді Алтынбаев. Обалы нешік, Ниязов өз алғысын білдіріп, жылы тілегі мен сөзін айтып, қарауындағыларға «жақсылап шығарып салыңдар» деген нұсқауын да беріп, Алтынбаевты барынша құрметтеп, жол-жоралғысымен туған жеріне аттандырып салады. 1992 жылдың 1 сəуірінен бастап генерал-майор Мұхтар Алтынбаев тəуелсіз Қазақстанның Алматы маңындағы əуе шабуылына қарсы қорғаныс корпусының командирі, соған қоса, Қазақстан Қорғаныс министрінің орынбасары міндетін атқаруға кірісті де, қырандай қанаттанып, сұңқардай түлеп сала берді. Алайда, əлі де болса Қазақстанның Қарулы Күштері бұрынғы дағдымен Мəскеуге жалтақтайтын-ды. – Əуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесінің штабы Ташкент қаласында орналасқандықтан да апта сайын Ташкенттегі штабқа есеп беріп тұратын едік. Бұл бұрыннан келе жатқан бұлжымас тəртіп болатын. Əуелде есеп беріп тұрдым. Бірде еліміз өз тəуелсіздігін алса да Қазақстанның өз Қарулы Күштері неге тəуелсіз емес деген ой келді де, кезекті бір сəтінде Ташкенттегі штабқа байланысқа шықпадым да, есеп те бермей қойдым, – деп Мұхтар аға тағы бір беймəлім жайды айтып берген еді. Қазақстандағы Мұхтар Алтынбаев басқаратын аса маңызды əуе шабуылына қарсы қорғаныс корпусы Ташкенттегі штабқа бағынудан бас тартып жатыр деген дабыл лезде Мəскеуге де жеткен еді. – Сіз штабқа не cебепті есеп бермейтін болдыңыз? – дейтіндей Алтынбаевқа жоғарыдан тергеуге тең келер алғашқы қойылған сауал да осы болды. «Кешіріңіз, біз қазір тəуелсіз елміз! Басқа мемлекеттің штабына мен неге есеп беруім керек?» – деген корпус командирі Алтынбаевтың мына жауабы талайлардың зығырданын қайнатып, өздеріне бағынудан кетіп бара жатқан генералдың ісін тексеру үшін арнайы топтың да жетіп келгені бар еді. – Кешіріңіздер, менің өз елім, өз мемлекетім, өз Президентім бар! Сіздердің құзырларыңыз енді бізге жүре қоймас. Елге келген екенсіздер, менің халқымның салты бойынша қонақасы жеп кетіңіздер, – деп тексерушілерді дастарқан басынан көңілдерін жайландырып та, орнықтырып та, ойландырып та келген жақтарына шығарып салған сəттің өзі Мұхтар аға Алтынбаевтың Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың ел

тəуелсіздігін орнықтырудың аса бір күрделі де қиын кезеңінде, екі қолды бір ете алмай жатқан шағында ел шетіне тиіскелі келген жаудың бетін бір қайтарған ерлікпен пара-пар еді-ау деген ой келді. – Бұл тұста Қазақстанның Қорғаныс министрлігі жоқ па еді? – дейміз ағаның əңгімесін одан əрі сабақтай түсуін қалап. – Əлі жоқ болатын. Қорғаныс комитеті ғана бар еді. Қайда ол кезде?! Əлі тəуелсіздігіміздің тағдыры не боларын, тəуелсіздігімізді ұстап қала аламыз ба, соны да біле алмай тұрған өте бір ауыр кез еді ғой ол. – Бір күні Назарбаев біраз əскери генералды Алматыдағы бұрынғы ЦКның үйіне шақыртты. Көңілінде əлдебір қобалжуы мен жүзіндегі шаршаңқыраған реңімен қуана отырып Нұрсұлтан Əбішұлы «Тəуелсіз Қазақстанның Қарулы Күштерін құру жөніндегі Жарлыққа қол қоямын», – дегенді ерекше бір толғаныспен айтқандай болды. Бəріміз орындарымыздан тұрып, қол соқтық, бəріміз де толқыдық! Бұл 1992 жылдың 7 мамыры болатын! Тəуелсіз Қазақстанның өз Қарулы Күштерінің құрылуының осы бір тарихи сəтінің куəгері болған Мұхтар ағаның көңіліндегі баяғы сол қуанышы тағы да қанаттандырып жібергендей еді. Сол арада еліміздің Тұңғыш Президенті – Жоғарғы Бас қолбасшы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев өз Жарлығымен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерін басқарушы жоғары құрамын бекітіп, Кең ес Одағ ын ың Батыры Сағ адат Нұрмағанбетовті Қорғаныс министрі етіп тағайындады. Əскерилердің алдына тың міндеттер қойылды. Сол 1992 жылдың 7 мамырынан, яғни Қазақстан Қарулы Күштері құрылған тарихи cəттен бастап Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев Қорғаныс министрінің орынбасары – Əуе қорғанысы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды да, Жоғарғы Бас қолбасшы Нұрсұлтан Назарбаевтың тікелей қолдауымен тəуелсіз еліміздің əскери əуе қорғанысы мен əскери авиацияның қалыптасуы мен нығаюына өлшеусіз үлесін қоса білді. Бұл ешбір күмəн да келтірмейтін, талас та тудырмайтын ақиқат! Жəне де Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылдың 6 мамырындағы Жарлығымен Мұхтар Алтынбаевқа Қорғаныс министрі болып тұрған кезінде еліміздің Қарулы Күштерінің қалыптасуы мен дамуына, еліміздің қорғаныс қабілетін нығайту жолындағы жетістіктеріне қоса, жауынгерлік айбыны мен жеке ерлігі үшін Халық Қаһарманы атағының берілуі Елбасының ерлікті де, ерді де қастер тұтар асыл адами қасиеттерінің бірі деп бағаладық. Елбасының Жарлығында атап көрсетілгеніндей Мұхтар Алтынбаев өзінің «жеке ерлігі» Отан мүддесіне қатысты кейбір өзекті де күрделі мəселені шешуде басты əрекет атқарғанын да айтқан лəзім. 1994-1996 жылдары Қазақстанның əскери-əуе күштерінің бас қолбасшысы бола жүріп Мұхтар Алтынбаев өз бойына біткен қайсарлығы мен табандылығының арқасында талай бір өткір мəселені шешуде батыл қимылдауына тура келген сəттер де аз кездескен жоқ еді. Бойына біткен өжеттілігінің де пайдасы тиді. Кешегі Кеңес Одағының əскери дүние-мүлкі мен қаружарағын бөлуге келгенде өздерін бар дүниенің басты мұрагері санаған Ресей əскерилері сараңдық таныта бастаған шақта Қазақстанның əуе-күштерін қалыптастыруға қажетті алғашқы əскери ұшақтардың біразын Мұхтар аға Ресей жеріндегі əскери бөлімдерден да у л а с а жү р і п , а л ғ а шқ ыл а р ын ө з і əуеге көтеріп, алып келуіне де тура келді. Ресейдің сол кездегі Қорғаныс министрі Павел Грачев пен əскери-əуе күштерінің бас қолбасшысы, армия генералы Петр Дейнекинді Липецкіде

тұрған авиация полкынан 26 əскери ұшақ алуға көндіргені бар. «Өздерің ұшырып алып кете алсаңдар, əкетіңдер» деген ресейліктердің талабына да көнуге тура келді. Əскери ұшақтармен өзге бір мемлекеттің əуе кеңістігін бұзып өтудің өз қиындықтарымен бірге, елеулі бір қаупі де бар болатын. Мұхтар аға оны да білді. Сондай күндердің бірінде Волгоградтың маңындағы Ахтюбинск деген жерде арнайы ұшып-қону алаңы бар əскери ұшқыштар дайындайтын оқу орнын басқаратын Юрий Петрович Клишин деген ұшқыш досы есіне түсіп, «Юра, саған қонаққа келейін деп едім, қабылдайсың ба?» деп хабарласып еді, ол қуанып кетті. Мұхтар аға Ресейдің орталық бөлігіндегі Липецкідегі əскери алаңнан «СУ-27» жойғыш ұшағымен ұшып шығып, жауынгер досы Юрий Клишиннің көмегімен жауынгерлік ұшақты əуелі Қазақстанның іргесіне бір жақындатып алды да, келесі күні тағы да аспанға көтеріліп, елге жетті. Ресей жағы бұл жайды үлкен бір дауға айналдырып жібере жаздады. Қазақстанның əскери-əуе күштерін жасақтауды осылайша өз қолына алған Мұхтар Алтынбаев енді өз еліміздің əскери ұшқыштарын дайындауға да үлкен мəн бере бастады. Краснодардағы ұшқыштар дайындайтын оқу орнына бірден он алты қазақ жігітін жіберіп алды. Қазір тəуелсіз Қазақстанның көгілдір аспанында небір əскери ұшақтармен самғап жүргендердің дені осы Мұхтар ағаның қырандары екендігін де айтқан лəзім. Кемеліне келер келешектің керуенін алға сүйреген нар тұлғалы Мұхтар Алтынбаев 1996 жылы Қазақстанның сол кездегі Қорғаныс Министрі Əлібек Қасымов бастаған делегация құрамында АҚШ-қа барған сапары кезінде де алыстағы Американың аспан кеңістігінен де бір самғап өтіп еді-ау! Қазақстандық əскерилер Аризона штатының резервте тұрған эскрадилиясында, одан соң əскери əуе күштерінің Академиясында болған кездерінде де Мұхтар ағаның əскери истребительдерге деген құштар көңілі тағы да бір мазасыз күйге түскенін де қайтерсіз?! Əсіресе, америкалық «F-16» ұшақтарын көргенде осылармен бір самғап көрсем деген құмарлығының оянғанын да қайтерсіз?! Сол құмарлығы шыдатпай, сəтін салған бір сəтте: «Сіздердің мына ұшақтарыңызбен бір ұшып көруге болар ма екен?» демесі бар ма? Америкалық əскерилер бір сəт не айтарларын білмей аңтарылып тұрып қалды. Ақыры олар өз шешімдерін бір тəуліктен кейін айтты да, ресми түрде арнайы рұқсат алып барып қана қазақ ұшқышына өздерінің жауынгерлік ұшақтарымен ұшуға мүмкіндік жасады. – Əскери полигонға алып келді де, əуелі бір сағаттай теориялық дайындықтан өткізді. Əскери ұшқыштар киетін арнайы киімді де лайықтап дайындап берді. Əуеге көтеріліп, арнайы полигонға бомба тастау жаттығуын орындап шықтым, – деп Мұхтар Қапашұлы сол бір сəтті аса бір қанағатты көңілмен еске алған-ды. Бəлкім, Мұхтар Алтынбаевтың дыбыстан да шапшаң жылдамдығы бар америкалық ұшақпен ешбір үрейсіз аспан биігіне көтеріліп, қыранша самғап, қанатын бір қағып дүр сілкініп алған осы бір сəтін қазақ ұшқышының бір сəтке болса да Қазақ елінің абыройын аспандатқан ерлігі деп білген де жөн шығар! Америка сүйсінді! АҚШ-тың Қорғаныс министрі Пьери «Американың тарихында біздің жерімізге бірде-бір шетелдік ұшқыш бомба тастап көрген жоқ еді, сіз соның алғашқысы болдыңыз», – деп қазақ генералының ұшу шеберлігіне риза болғандығын жасыра алмап еді. Сол сəтте сөзге де, ойға да жүйрік Мұхтар Алтынбаевтың: «Ризашылығыңызға рахмет! Біздің тəуелсіз Қазақстанымыз бен сіздердің Америка жерінің тек оқужаттығу полигондарына ғана бомба тасталатын болсын», – деп осы бір тауып айтқан сөзіне америкалық əскерилер соншалықты шын риза болғандықтары сол болар, дуылдата қол соққан-ды. Өз елі мен халқының мерейін тасытып, абыройын асыру Мұхтар Алтынбаев өмірінің айнымайтын ең бас ты асыл ұстанымына айналды. Ерлікке толы өз өмірінде лауазым мен мансап іздемегені жəне де бар. Елбасы қайда жұмсады, сонда барды. 1996-1999 жылдары Қорғаныс министрі болып тағайындалған Мұхтар Алтынбаев Қазақстанның Қарулы Күштерінің əскери жаттығулары мен қаружарақтың жаңа түрлерімен жабдықталуына жəне мамандар дайындайтын əскери оқу орындарының өз елімізде көптеп ашылуына да үлкен мəн берді. Қазақстанның Əскери доктринасының қалыптасуына да белсене атсалысты. Министр демекші, Мұхтар Қапашұлы бұл міндетті екі мəрте атқарды. 1996 жылдың желтоқсан айында Əуе қорғанысы күштерінің бас қолбасшылығына тағайындалып, 2001 жылы қайтадан министр, ал одан кейін, яғни 2007-2010 жылдары Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Штабтар бастығы комитетінің төрағасы cияқты өмірлік абыройлы жолдан өтті. Сол өзінің өмірлік жолында Қазақстан Қарулы Күштерінің де шыңдалу мен жетілдіру кезеңдерінің жауапты да қиын əрі күрделі асулары менмұндалап тұрар еді. Мұхтар аға қазір сенатор. Қазақстан Парламентіндегі абыройлы да беделді жəне өзіндік орны бар саясатшының бірі. Даңқты бола тұра, дүрілдемейді де, гүрілдемейді де, өзіне тəн салиқалы да парасатты жан дүниесінің шуағымен айналасына əлдебір жылылық шуағын төгіп тұрады. Ұстамдылық та бойында! Сабыр да жанында! Қазақстанның Қарулы Күштеріне қатысты мəселелерді күні бүгінге шейін өз назарынан қағыс қалдырып келе жатқан жоқ. Ол əлі де өзінің терең ойымен заңғар биікке көз тігеді. Өйткені, сол биікте өмір бар!..


13 маусым

НЫ

ҺА А Ж Р ЖЫ

2015 жыл

www.egemen.kz

7

 Жазылған жайдың жаңғырығы

Ерте кґктемде ќос єашыќтыѕ моласыныѕ арасына ќызєалдаќтар жол салып, гїл ґседі екен. Бўл да єашыќтарєа деген Алланыѕ мейір-махаббаты болар. Автор

Шығарып ерін күліп тұр, Етегін заман түріп тұр. Төбе сайын бір төбет – Көшкенде елге үріп тұр.

Осылай халық шулап жүр, Шуласып сөзге қунап жүр. Арудың аршыл жүрегі, Өрт ішінде тулап жүр.

Көшеді ғасыр күймелі, Ағытып күй мен түймені. Асылын жалмап жігіттің, Ажал бір көрге сүйреді.

Түздегің менен үйдегің, Түсінсін мұндай күйге кім. Өмірден биік қоя алмас, Екінің бірі сүйгенін.

Қайран да ғапыл ерлердің, Қайғысын зерлеп тергенмін.

Сүйегін сүйреп сұлба ғып, Бір күлді байғұс бір налып.

Өлімге жүзін қаратып, Мініске тұлпар жаратып. Аттанды, міне, қос ғашық, Айдарын желге таратып.. «Сүйгенім жалғыз бек, сен – деп, «Сүйеніш қылып кетсем» – деп. Сауғалап басын жөнелді, Сарыарқаға жетсем деп. Шыңдарға шырқау жетпекші, Қыңыр да басып, шет кетті. Қай маңда жердің шеті бар, Сол жерге сіңіп кетпекші. Тозақтың сəті басталды, Құзғындар жайлап аспанды. Тілекті Құдай бермеді, Тірсекті кесіп таспа алды. Қарғалар күлді қарқылдап, Бұл істің дейді артын бақ. Қашқынның пірі қуғыншы, Қылышы қырдан жарқылдап.

Асалы мен Кґкетай Өлімге қиып өренді, Өз қолымменен бергенмін.

Қайғысыз зарсыз үн бар ма? (Ақпаған жұлдыз түн бар ма?) Қазаққа біткен ұл-қыздың, Қадірін білер күн бар ма?!. Жұлдыздай ағып жөнелген, Көкжұлын қанша көгеннен. Кебіндеп келем мен соны Кестелі-жібек өлеңмен.

Сүйгенің сенің не керек, Сүрінсең тебер бұл халық.

Шыңғырып айттым шырылдап, Дəуірде бөлек, жырым жат. Қарақат көзден қан ұрттап, Қарайды күнім қырындап.

Өзінше тобыр толғайды. Өшігіп айтар ол жайды. Əлсізге, сірə, əу бастан, Кешірім деген болмайды. Желіккен жұртың жараулы, Желкеңнен тістеп талаулы. Қарадан ақты айырған, Қайсың бар, қане, санаулы?!. Біріңді бірің торладың, Түссе де мейлі орға кім. Бұтаңа қонған торғайды, Бұтарлап қанша қорладың.

Жер төсек болған көңіл дүр, Жеткізбей қашқан өмір бұл. Шұбалаң құйрық уақыттың, Шаңы да бізді көміп жүр.

Жағып жүр əркім жаласын, Қандырып қарау табасын. Қай жерде қашан қорғадың, Азамат ердің баласын?!.

Білмессің арттан кім келді, Əйтеуір қара зіл келді. Құтылмасын қос мұңдық, Құба бір таңнан білген-ді. Аңдыған ауыл қырағы, Дүркіреп дүрмек шығады. Үстінде аттың қоштасып, Қос ғашық үнсіз жылады.

Байдың да бағын байғұс кеп, Қорғауға құмар озалдан. Сағақтан сынып көмілді, Өшірді тұяқ өр үнді. Асалы тартқан домбыра, Қырықта жерден бөлінді. Сындырып сүйек санатқан, Шоқпар да тиді талақтан. Қауырсын қанат əн ұшты, Қан жоса болған шанақтан. Байдың да қызы жайнаған, Бұрымын белге байлаған. Асалы кедей ақ сіңір, Аһ ұрып іші қайнаған. Есіл де жігіт ер еді, Санасы сандық, зер еді. Жарлылық жанын кемірген, Өзегі өксік, шер еді. Тауысып тағдыр шарасын, Қан жапты көздің қарасын. Ажал мен жіктеп айырған, Бай менен жарлы арасын. Дидары күннің арайы, Алтын-ды көңіл сарайы. Ғашықтық дерті дауасызКебінсіз өлген талайы. Не таптың сəйкі, сері боп, Талабың қайтты кері боп. Ғашық та болған жандардың, Армансыз өлген жері жоқ. Өлген соң əруақ – құс аппақ, Қайтеміз енді ұсақтап. Асалы менен Көкетай, Қойтасты жатыр құшақтап. Осылай дейді зарлы құм, Көзіне іркіп бар мұңын. Кінəлі болса қос жүрек, Хақ білер оның барлығын.

Сезімде алау, жан майдан, Қан шықты қара таңдайдан. «Көкетай көкем кеш»-деді, Асалы сүйіп маңдайдан. Бозторғай ұшты боз құмнан, Солқылдап жатқан сор құмнан. Жанарын тіліп аққан жас, Жастардың бетін жол қылған. Топ етті міне тор келіп, Сорғалап көктен сор келіп. Көргенін айтып əлі жүр, Бозторғай деген бор кемік.

Жанына ғашық гүл еккен, Жан салып оны күзеткен. Өлімнің өзі қорқады, Сүйе де білген жүректен.

Мұңдықты кімдер қорғайды, Мыш қылды екі торғайды. «Асалы қалсын тимең»-деп, Көкетай көкке қол жайды.

Кемерден асып толасың, Кемсініп сосын соласың. Қызғалдақ өсіп жалғап тұр, Екі де ғашық моласын.

Қыратта сайын қорым-ды, Кес-кестеп бөгер жолыңды. Асалы менен Көкетай, Көресің кімнен сорыңды?!.

Қол жайғанменен бола ма, Қыл арқан түсті орама. Таусылған жері дəмінің, Тəңірім айдап сол ара.

Айтады самал налып жыр, Өмірге көңіл қалып жүр. Жұбын да жазбай бозторғай, Жұбатып əнге салып жүр.

Аяныш күткен Алладан, Бақидың жолын таңдаған. Кемер де белбеу кер соқпақ, Ғашықтан қанша қалмаған.

Жаныңа аспан төр енді, Жан созып көкте көр енді. Тұяғын серпіп ақ киік, Тұп-тура көкке жөнелді.

Көңілің жүрсе шын налып, Қайталық қырға бір барып. Қос ғашық жайлы бозторғай , Жыр айтсын үнсіз тыңдалық.

Сырғалы бұлақ сыңғырап, Күледі байғұс бір жылап. Желбегей шапан жамылған, Жер түбінде мың қырат.

Ойқанып шапқан ойрансың, Мұныңды қашан қойғансың?!. Елім де деген ерлердің, Талайын өзің жойғансың.

Ажалдан арқан тақтырды, Айдынды сарқып қақ қылды. Бəріне куə боз төбе, Бұрымын серпіп лақтырды.

Құл-құтан белін қынаған, Құтырып жасты сынаған. Сезімді қайтсін көп тобыр, Жүректі қайтсін жылаған.

Қуғыншы шулап қызынған, Қу тағдыр солай сызылған. Сыңарын өзі таңдаған, Аққудың төсі қызыл қан.

Ғашық та жаннан ту қалған, Түбінде тудың у қалған. Əділ де болған жерің жоқ, Қасқа да болған қу жалған.

Айтқызсаң күшті адал-ақ, Əлсіздің бəрі қара бақ. Ит жағалас қу жалған, Біреуді біреу таламақ.

Өмір бір болмас тегіс-ті, Батыр да құрбан, ер істі. Асалы менен Көкетай, Кетпекке шалғай келісті.

Қапыда ғашық ұсталды, Қайырсыз мекен, тұс қалды. Асалы жаққа бір қарап, Көкетай көлден ұшқан-ды.

Көз жасын сансыз қылғыттың, Жығылсаң басар жылжып түн. Жүрегін таптап келесің, Əділдік пенен шындықтың.

Жер тістеп өлген жаман-ақ, Желкеңе түлен балалап. Көрге бір түссең көзіңнен Көр тышқан шұқыр табалап.

Жамылып түнді қос ғашық, Жаңылып тұрды от басып. Бірін бірі аймалап, Тамғандай болды шоққа шық.,

Өкіріп бұлттар өксінді, Найзағай тулап тепсінді. Ғаламның төсі жаңғырып, Ғасыр сап маған естілді.

Сағы да сынып сан жылап, Сығады көзін таң бұлап. Маңғыстау деген түбектен, Қос ғашық өткен қан жылап.

Табасы қанар көмгеннің, Маңдайда шырақ сөнген күн. Обалын кімдер көтерер, Ғашықтық дерттен өлгеннің?!.

Қайырылып көзін сыққан-ды, Қайғыдан жүзі шықтанды. Балғын да көңіл бақ тілеп, Уəделі күні шыққан-ды.

Көкетай өлді сүңгіден, Желкеден жетіп үңгіген. Асалы аттан құлады Таптап та өтті бір күрең.

Дерттеніп мезгіл тоқтап тұр. (Серт беріп мылтық оқтап тұр) Аспантай-Матай, Жем-Сағыз, Ботасын боздап жоқтап тұр.

Жел сыбырлар «асық» – деп, «Не күтіп жүрсің жасық» – деп. Ел сыбырлар Көкетай, Жалшыға ойбай ғашық деп.

Жеңгесі қыздың қылықты, Бауырға басып жылытты. «Есен жүр, енді, еркем» – деп, Көзінің жасын сығыпты.

Бақ тайған күні табаннан, Басыңды көргін араннан. Сүйгенде жүрек қан құсты, Араша таппай адамнан.

Қайғыңа, далам, қанықпын, Қаралы қанша табытпын. Өлтіріп алып жоқтайтын, Өпірім неткен халықпын.

Жараның қасып жауырын, Жау болар туған бауырың. Қос ғашық жайлы сөз кезбек, Адайдың екі ауылын.

Боздады бота нар қалып, Қара жел соқты қарғанып. Жас торлап тұрды даланы, Жанын бір үзіп зарланып.

Осы да болды жазар дəм, Сардарды қара сазарған.

АҚТАУ.

Қыз байғұс сөзге шырмалды, Құбылып өсек қырланды. – Көкетай сонда тастай ма, Атасқан анау бір жанды?..

Көк төбет үрмей саяқ тұр, Сезеді... зауал таяп тұр. Ит те бір болса құрығыр, Жастарды үнсіз аяп тұр.

– Атасқан, əлгі, жан қайда, Адамын келіп алмай ма?!. – Батасын аттап əкенің, Қарғысқа бейбақ қалмай ма?..

Тағармын жасқа не мін деп, Ғашықта ой жоқ шегінбек. Кер бесті басын шұлғиды, Амалым бар ма менің деп.

Сабыр АДАЙ.

«Егеменде» 31 қаңтар, 2015 жыл осы тақырыппен жарияланған мақалаға көптеген авторлар үн қосты. Түйе малының пайдасы, сүтінің емдік қасиеті туралы ғалымдарымыз, әріптестеріміз, қарапайым азаматтар өз пікірлерін білдірген екен. Бүгінде ғасырлық дертке айналған обыр ауруына шипа түйе сүтінің ақуызынан табылғанын оқымыстыларымыз айтудай айтып жатыр. Соның бір тобын жұртшылыққа ұсынып отырмыз. Бұл мәселеге мемлекеттен қолдау болар деп білеміз.

ОЙСЫЛҚАРА Ол – төрт түліктің төресі

Əбдірахман ОМБАЕВ,

Қазақ мал шаруашылығы жəне мал азығы өндірісі ғылыми-зерттеу институтының бас директоры, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

«Егемен Қазақстан» газетінің беттерінде кейінгі кездері адам ағзасына өте қажетті емдік қасиеттерімен ежелден белгілі қазақ даласында қандастарымыз пайдаланып келе жатқан қымыз бен шұбат туралы жарияланып жүрген мақалалар еріксіз осы тақырыпқа қайта оралуға ой салды. Газет бетінде жарияланған «Сусамырдың емі – шұбат немесе ғалым Мұсатілла Тоқанов диабеттен құтқарудың ғылыми негізін жасады» атты Бақтияр Тайжанның мақаласында көрсетілген мəліметтер əрине əлемдік деңгейде бет алып бара жатқан қант диабеті ауруын емдеудің бір жолы ғана екендігі сөзсіз. Мұсатілла Тоқановпен көп жылдар бойы қоянқолтық ғылым саласында бірге қызмет атқардық. Оның кандидаттық диссертациясына ғылыми жетекшілік жасадым. Мұсатілла Тоханұлы – ғылымға берілген нағыз ғалым азамат. Жалпы, біз қымыз бен шұбат жөнінде əңгіме қозғағанда оның бір-бірінен артықшылығы мен кемшілігін іздеуіміз керек. Өйткені, атам қазақ қасиетті осы екі малдан алынатын сүт өнімдерінің адам үшін, адам ағзасы үшін қажеттілігін ерте заманнан білген, əрі оларды тиімді пайдаланған. «Ерте заманнан бері ойсылқара тұқымын төрт түлік малдың қасиетті төресі», деп кие тұтқан қазақ халқы, түйе малында, одан алынатын өнім түрлерін де тиімді пайдалана білген. Түйе – мінсең, көшсең көлік. Саусаң сүт, оны өңдесең емдік қасиеті бар шұбат, балқаймақ, қырықсаң – теңдесі жоқ түбіт жүн мен шуда аласың, сойсаң – аузың толып ет жейсің. Түйе малы – ғасырлар бойы таза ауада, далада шыңдалған, тіпті қора-жайды да көп қажет етпейтін, жылдың төрт мезгілінде жайылып-ақ жүріп, өзіне қажетті қоректі тауып жейтін жануар. Оның басқа мал түрлерінен айырмашылығы, табиғи жайылымда тез арада қоңдылығын көтеріп, өркештеріне 100 килограммнан аса май жинап – оны қатты қыста да, құрғақшылық жылдарында да, тіпті су тапшылығында да тиімді пайдалануында жатыр.

Түйе екі жылда бір рет боталайды. Сауын мерзімі – 15-18 айға созылады. Түйе малының сүті мен сүт өнімдері жан-жақты зерттелгеніменен, ет өнімділігі, жүн, тері құрамы əлі толық зерделенбеген. Түйе сүті мен шұбатының емдік қасиеттері атам заманнан белгілі. Шұбатты атам қазақ өкпе, асқазан ауруларымен қатар, түрлі созылмалы дерттерге, жалпы ағза əлсірегенде, əрі уланғанда емдік қасиеті жоғары мал өнімі ретінде пайдаланған. Түйе сүті мен шұбатының емдік қасиеттеріне кейінгі кездері Қытай елінде қатты мəн беруде. Тіпті, Қытайдың Алтай өңірінде түйе сүтінен ұнтақ жасайтын, түйе сүтін ұзақ мерзімде сақтайтын арнайы зауыт ашып, онымен елдің түйе өсірмейтін аймақтарын, оның ішінде Шанхай қаласын қамтамасыз етіп отыр. Шындыққа келсек, түйе сүтінің, шұбаттың емдік қасиеттерін біле тұра, əлі оған тиянақты мəн бермей келеміз. Шығыс ғұламасы Əбу Əли ибн Синаның көз жұмар сəтінде шəкірттері айналасын қаумалап: «Ұлы ұстаз! Сіз кетсеңіз қалың халқымыздың сырқатын кім емдейді» – деп қиналса керек. Сонда ғұлама: «Қиналмаңдар, анау жүрген түйе бар емес пе» – деген көрінеді. «Оны қайтеміз десе: Соның сүтін іше беріңдер» – депті данышпан (М.Омар, Түйе һəм шұбат кітабы, 2010 жыл, 43 бет). Ал, осы түйе малының сүт бөлуі ерекше: онда ірі қара малындағыдай сүт жиналатын

желін қалтасы болмайды. Түйе сауылмай тұрғанда, желін қалтасы бос, емшектерінің көлемі кішкене болады. Бұл құбылысты білмегендер «Інгенде сүт жоқ екен-ау» – деп қалуыда мүмкін. Алайда, түйені сауу кезінде оның желін қалтасы сүтке толып, емшектері екі есе өседі. Бұл құбылысты ғалымдар «Түйе желінінде сүт жиналуына желін қалтасы емес, сүт жолдарының қызметі жоғары рөл атқарады» деп дəлелдеген. Жоғарыда көрсетілген түйе өнімдерінің қаншама емдік қасиеттерін, оны шөлді-шөлейтті аймақта тиімді өсіруге болатынын біле тұра халқымыздың дəстүрлі мал шаруашылығының бірі – түйе малына көп жылдар бойы көңіл бөлінбей келеді. Төрт түлік малдың төресі түйеге де бет бұратын кез келді. Ел тəуелсіздігінің алғашқы жылдары түйе саны біршама (126 мың бас) кемігенімен қазір халқымыздың шұбатқа деген сұранысының ұлғаюына байланысты оның саны 160 мың басқа жетті. Республиканың түйе шаруашылығы негізінен Оңтүстік-Батыс аймағында дамыған, əрі түйе санының 94,5 пайызы осы аймақта. Қазақстанда көп тараған түйе тұқымы, ол қос өркешті қазақ түйесі. Оның үлесі жалпы түйе санының 85-87 пайызын құрайды. Кең-байтақ қазақ жерінің ауа райының, жайылымының өзгеше болуына байланысты қазақ түйесінің гені де əртүрлі. Қазақ бактриандары түйелердің аборигенді тұқымына жатады, екі өркешті түйелер тұқымдарының ішінде теңдесі жоқ. Қазақ түйелері – бұл шағын, дене құрылымы тепе-тең, аяқтары қысқа, кең көкіректі келеді. Бұл тұқымның ішінде дене бітімімен жəне өнімділік сапаларымен ерекшеленетін орал-бөкейлік, қызылордалық жəне оңтүстік қазақстандық түрлері бар. Қазақстанда қазақ бактриандарының, түркімен жəне қазақ дромедарларының таза тұқымдары, 17 түраралық гибридтері өсіріледі. Дегенмен, осы күнге дейін əртүрлі генотипті түйелердің генетикалық əлеуетінің ақпараттық банкі құрылмаған. Түйелердің ақпараттық банкі облыстардағы асыл тұқымды зауыттар мен фермалар арасындағы жануарлар қозғалысын қадағалауға мүмкіндік берер еді. Зерттеулердің бұл бағыты Қазақстанда да жəне де шекаралас мемлекеттерде де жаңалық болып табылады. Түйе шаруашылығының бағдарламалық дамуының жеке салалық концепциясын қабылдау қажет. Өйткені, бұл сала Қазақстанның кең көлемді шөл жəне шөлейтті аймақтарын игеруге мүмкіндік береді жəне аймақтың бір қатар аудандарында сүт өндірудің жалғыз көзі болып табылады. Түйе шаруашылығын дамытуды қамтамасыз ету үшін, біріншіден мемлекеттік ынталандыру жүйесі мен Ауыл шаруашылығы ми нистр лі гінің асыл тұқымды шаруа шылық тарын қаржылай қолдауы арқылы асыл тұқымды қазақтың таза қанды қос өркешті түйесі, түрікмен аруаналары, олардың жоғары генерациялы будандарының элита жəне І класты топтарының санын көбейту; отандық жəне шетелдік ғалымдардың патенттелген жаңалықтарын ендіру арқылы түйенің отандық гендік қорының өнімділігін арттыру; Қазақстандағы түйе шаруашылығының отандық гендік қорының өнімдік жəне тұқымдық сапасын жақсарту; түйе шаруашылығы өнімдерін (сүт, ет, жүн жəне оларды өңдеуден алынатын өнімдері) өндіру, өңдеу, сақтау жəне сатудың инновациялық технологияларын тиімді пайдалану жəне Дүниежүзілік сауда ұйымы маркетингтік деректерін қолдану арқылы озық технологияларын жасау, жетілдіру жəне ендіру. Екіншіден, түйе шаруашылығының спорттық түрлерін, сол арқылы туристік кластерлерді дамыту; ИСО 9001-2000 халықаралық сапа жəне менеджмент стандартына сəйкес түйе сүтін өндіру, оларды өңдеудің кластерін жасау; түйе жүнін өндіру, өңдеудің жүннен басталып дайын өнімімен аяқталатын (мата, киім) циклді кластерін түзу; түйе шарушылығынан өндірілетін өнімдердің стандарттары мен сертификаттарын жасау, өнімдерді өндіру технологиясының халықаралық сапа стандарттарына өту. Осы міндеттерді орындай алсақ, түйе шаруашылығын қалпына келтіреміз, оның емдік сүті түрлі дерттерден айығуға жəрдемдеседі. АЛМАТЫ.


8

ГІМЕ Ң Ə Н Е СП

www.egemen.kz

ƏРІПТЕ

«Егемен Қазақстан» газетінің редакциясында, яғни еліміздің қара шаңырағында әртүрлі лауазым иелері ауық-ауық болып тұрады. Бірақ шетелдік қонақтардың болуы онша жиі емес. Газеттің алдыңғы бір санында сондай қымбатты қонағымыздың ортамызға келгені туралы қысқаша айтқанбыз. Енді сол салиқалы кездесу барысына кеңірек тоқталып өтуді жөн көрдік. Қонағымызды ұжымға таныстырған газет басшысы Сауытбек Абдрахманов Біріккен Араб Әмірліктерінің бас басылымы «әл-Иттихад» газетінің бас редакторы Мұхаммед әл-Хаммади мырзамен өткен жылы, «Нұрсұлтан Назарбаев. Өмірбаян» кітабының Абу-Дабидегі тұсаукесері тұсында кездескенін, редакцияда сұхбаттасқанын айтып өтті. С.Абдрахманов «Егемен Қазақстан» газетінің қызметіне қысқаша тоқталып, аға басылымның 95 жылдық тарихы бар екенін, газеттің 90 жылдығында елдің Президенті Нұрсұлтан Назарбаев осы ғимаратқа келіп, ұжымды құттықтап, осы ғимаратты өзі ашып бергендігін жеткізді. «ӘлИттихад» газеті де біздің «Егемен Қазақстан» газеті секілді БАӘ-ның бас басылымы болып табылады. Таныстыру барысында С. Абдрахманов мынандай бір қызықты жайтты да айтып берді. «Біз «Егемен Қазақстан» газетінің 95 жылдық торқалы тойын атап өтуге дайындық барысында жаңа бір әдемі идеяны жүзеге асырған едік. «Әл-Иттихад» газетінің алғашқы нөмірі 1969 жылы 20 қазанда шыққан. Бұл кісі өткен жылы сол газеттің бірінші бетінің сувенир етіп жасалған түрін маған сыйлаған болатын. Не керек, біз сол сувенирдің идеясын алып, газеттің 95 жылдығында пайдаландық. Онда «Әл-Иттихад» газетінің бірінші нөмірінің суреті салынған дедік, ал біз газеттің тарихына орын беріп, яғни оның қай жылдары қалай аталғанын жаздық. Сөйтіп, тартымды кәдесый пайда болды. Бұған дейін бұл идеяны қайдан алғанымды айтқан жоқ едім, енді айтудың реті келіп тұр, деді С.Абдрахманов әзіл-шынын араластыра. Мұхаммед әл-Хаммади 1991 жылы аталған газетте қызметін тілші болудан бастаған екен. 2013 жылдан бері газеттің бас редакторы қызметін атқарып келеді. Ол БАӘ Журналистері ассоциациясы мен Араб-жастары көшбасшылары ассоциациясының негізін қалаушы және Араб журналистері федерациясының мүшесі болып табылады. Сондай-ақ, Мұхаммед әл-Хаммади БАӘ бұқаралық ақпарат саласы бойынша ұлттық консультативтік кеңестің мүшесі және фотосурет саласы бойынша шейх Хамдан бен Рашид Әл Мактума атындағы халықаралық қайырымдылық сыйлығы кеңесіне кіреді. Бұған қоса ол халықаралық экологиялық кинофестивалінің (ADIEFF) негізін қалаушы және төрағасы болып табылады. Жергілікті және халықаралық оқиғаларға байланысты жазылған 3000нан аса мақалалар авторы. Құрметті қонағымызға қойылған сұрақтар мен қайтарылған жауаптарды газет оқырмандарының назарына ұсынуды жөн көріп отырмыз.

«Əл-Иттихад» газетініѕ бас редакторы Мўхаммед əл-Хаммади:

Мен бұған дейін мұндай терең сөзді естіп көрген емеспін – Құрметті Мұхаммед əл-Хаммади мырза, сонымен Қазақ елінің бас басылымы «Егемен Қазақстан» газеті шаңырағына қош келдіңіз! Əңгімемізді «Əл-Иттихад» газетінен бастасақ дейміз. Газет жəне оның елдегі алар орны туралы айтып берсеңіз. – «Иттихад» сөзі араб тілінен аударғанда «одақ» деген мағынаны білдіреді. Бұл газет еліміздегі ең байырғы жəне ең бір беделді басылым болып табылады. Ол сол аймақтағы айтулы «Abu Dhabi Media Cо» медиа корпорациясының құрамына енеді. «Əл-Иттихад» БАƏ, жалпы тұтас аймақтың мемлекеттік билік органдарының қызметі туралы, елдің саяси, қоғамдық, экономикалық, мəдени өмірі жайында ақпарат таратады. 1969 жылы газеттің негізі Абу-Дабиде қаланып, сол жылдың 20 қазанында алғашқы нөмірі жарық көрген. Алғашқыда ол апталық газет болды. Кейін 1972 жылдың сəуір айынан бастап күнделікті шығатын басылымға айналды. Əрине, сіздермен салыстырғанда біздің газеттің тарихы онша үлкен емес. 1971 жылы Біріккен Араб Əмірліктері Ұлыбританиядан тəуелсіздік алды. Содан бері өз бетінше дамып келеді. Ел халқының саны 8 миллионның үстінде. Газет алғашқы кезде отыз мың данамен тараса, бүгінгі күні тиражы 100 мың данаға жетіп отыр. Газет араб елдері арасында, Парсы шығанағындағы бірлі-жарым елдерге ғана тарайды. Ал жалпы менің мұнда қуана келгендігімнің басты себебі де, тəжірибені сіздерден үйренсем деген үміт басым. Біздің басылым Біріккен Араб Əмірліктері арасында күнделікті ақпарат таратуда көшбасшы газет болып есептелінеді. Жалпы «Əл-Иттихад» газетін шығару ісі тəуелсіздікке дейін қолға алынған. Содан бері үзілмей шығып келеді. Газет күніне 95 бет болып шығады. – «Əл-Иттихадтың» қосымшалары бар ма? – Қазіргі таңда «Əл-Иттихадтың» төрт қосымшасы бар. Олардың ішіндегі 16 беттігі – спорт жаңалықтарына, 12 беттігі – «Федерация əлеміне» жəне 16 беттігі экономика тақырыбына арналған. Ал төртінші қосымша мəдениет тақырыбын қамтып, күнбе-күн 24 бет болып шығады. Тілшілер бекеттері Абу-Дабиде, Дубайда, Фуджерейде, Рас əл-Хейме мен басқа да əмірліктерде бар, сондай-ақ Бейрут пен Каирде өкілдіктер ашылған. – Газет қызметкерлерінің саны қанша адам? – Қызметкерлер саны 230-ды құрайды. – Ал осы 230 адамның қаншасы журналист? – 230-дың ішіндегі 95 адам журналист. Газет те 95 бет болып шығады. – Сіздердің газеттеріңіздің таралымы соңғы жылдары үнемі өсіп келеді екен. Өзіңіз де жақсы білесіз, бүгінгі таңда газеттердің көпшілігі интернет нұсқаға қарай ауып жатыр. Осы орайда таралымды өсіруге қандай мүмкіндіктерді пайдаланып отырсыздар? – Мұндай сұрақтар бізді де қызықтырады. Əрине, газетіміз қаржы табудың бір көзі екендігі рас. Сондықтан соңғы уақыттары біз газеттің оқылуын арттыру үшін түрлі амалдарға барудамыз. Ондағы мақалаларды жұртқа таныстыру үшін дүниедегі техниканың ең соңғы жетістіктерін пайдалануға көштік. Бөлек онлайн редакциямыз бар. Сондай-ақ «Əл-Иттихад» БАƏ Интернеттің дүниежүзілік жүйесі əлеміне 1996 жылдың 15 наурызынан бастап енген алғашқы газет болып табылады. Ал 1981 жылдан бастап «Əл-Иттихад» газетінің материалдары араб елдеріндегі спутниктік байланыс арқылы таратыла бастады. Бұл кезде газеттің Абу-Даби мен Дубайдағы баспаханалары бір мезгілде іске қосылған болатын. Тіпті сағат секілді қолыңызға тағатын электронды ақпарат алуға болатын құрылғыларды да пайдаланып жатырмыз. Ықшам жарнамаларымыз осы арқылы беріліп тұрады. Мұндай амалдардың септігі тиіп жатыр. Сондықтан біз газеттің онлайн нұсқасын жұрттың тегін

ақпарат алуына арнаймыз. Ал осы арқылы сұраныс туындағандықтан адамдар газетті сатып ала бастайды. Міне, қысқаша айтқанда, осындай қарапайым амалдар арқылы газеттің тиражын ұлғайтуға ықпал етеміз. – Газеттің төрт қосымшасы бар дедіңіз. Соның қайсысы көбірек оқылымды? – Жалпы, бізде оқырмандар қоғамдағы ішкі мəселелерді көбірек оқиды. Сонымен қатар, жұрт спортқа, əсіресе, футбол туралы жарияланымдарға жақын жүреді. Бұдан кейін мəдениет саласына үлкен көңіл бөледі. – Редакцияның құрылымы туралы айтып берсеңіз? – Редакция құрылымы алдымен, əкімшіліктен, яғни директор, бөлім басшылары (газетте негізінен тоғыз бөлім бар), хатшылық, одан кейін журналистер, тілшілер.

деңгейінен журналистердің жалақысы төмен? – Бұл нарыққа байланысты жағдай, журналистер жалақысына нарық қана əсер ете алады. – Ал журналистер жазған дүниелеріне қаламақы ала ма? Алса, қанша доллар көлемінде алады? – Қаламақы?! Жоқ. Ондай артық ақша бізде атымен төленбейді. Атқарған қызметіне лайықты деп белгіленген айлық қана беріледі, болды. – Сонда журналистерді, басқа да авторларды газетке жақсы мақалалар жазу үшін қалай тартады, ынталандырады? – Бұл арада ел ішінде газеттің алар орнын жəне халықтың оған деген сенімін айту қажет. Халық біздің газетімізге ерекше сенім артады. Осыған байланысты əр журналист

маусымда өткен еді – А.Т.) Əлемдік жəне дəстүрлі діндер лидерлерінің V съезінде айтылған: «Халықаралық терроризм қатері «ислам мемлекеті» деп аталатын ісқимылдар пішінін қабылдады. Өздеріне қаратып алудың жаһандық желісін пайдалану арқылы əлемнің түрлі елдеріндегі жастар оның қатарына тартылуда. Жалған діни үндеулермен бүркемелене отырып, содырлар өзге діндер өкілдерін, журналистер мен еріктілерді жаппай өлім құштырудың жантүршігерлік актілерін жүзеге асыруда. Біз сіздермен бірігіп, мұндай көзқарасқа жəне діннің осындай қаскүнемдіктеріне қарсы ортақ пікірімізді білдіруіміз керек. Олар Ирак пен Сириядағы санғасырлық мəдени мұраларды қасақана қиратуда. Мұның бəрін ізгі ниеттілікке жəне адамгершілікке қарсы актілер демеске лаж жоқ.

– Тоғыз бөлім бар дедіңіз. Олар қалай аталатынына тоқталып өтсеңіз. – Алдымен жергілікті қоғамдық мəселелерге байланысты қоғамдық-саяси бөлім, экономика, спорт, ақпарат, мəдениет, сараптама, құқық жəне т.б. – Газеттің 95 бетінің қанша беті шамамен алғанда жарнамаға беріледі? – Жарнамаға газеттен 35-40 пайыз орын беріледі. – Газетке қаржы осы жарнамадан ба, əлде жазылымнан түсе ме, əлде мемлекеттен беріле ме? – Əрине, қаржы негізінен жарнамадан түседі. Ал мемлекеттен тікелей берілетін қаржы көзі жоқ. Ұлттық компаниялардың ақылы мақалалары арқылы бөлінеді. – Журналист ретінде қандай тақырыпқа бейімделгенсіз? Қай тақырыпты жаныңызға жақын тұтып жазасыз? – Мен негізінен саясат мəселесін, терроризм мен ислам, саяси ислам жайында, Парсы шығанағы елдері туралы, яғни осы саланың маманы ретінде көбірек жазамын. Бұл тақырыптар туралы жазу өзіме ұнайды. – Араб əлемінің журналистикасына тəн сипаттар мен ерекшеліктер туралы айтып берсеңіз? – Араб əлемінде 22 мемлекет бар. Сондықтан, араб əлемінің журналистикасына мынандай ортақ сипаттар мен ерекшеліктер бар деп нақты айту қиын. Өйткені, ана Оманнан бастап, Мароккоға дейін елдерде ол сипаттар əртүрлі. – Сіздердегі тілшілердің жалақысы қанша? – Тілшілердің жалақысы орта есеппен 5-7 мың АҚШ доллары көлемінде шығады. Қызметін енді бастаған тілшілер 5 мың доллар алады. – Ал елдегі жалпы орташа жалақы қанша? – Шамамен алғанда елдегі орташа жалақының көлемі 10 мың АҚШ долларына жетіп жығылады. – Неліктен елдегі орташа айлық

өзінің мақаласы оқылмай қалмайтындығын жақсы біледі. Демек, менің жазғанымды осы газет арқылы халық оқыса екен деген ынталанушылар көп. – Журналистерге сыйлық беріле ме? – Сыйлық беріледі. Ал сіздерде журналист қанша жалақы алады? – Бізде журналистің алатын орташа жалақысы 800-900 АҚШ долларындай ғана. – Аз екен-ау, ə! Бізде, əрине, көптеу ғой, бірақ қымбатшылық та басым. – Газеттеріңізде, басқа да жарияланымдарда Қазақстан туралы қан шалықты жазылып тұрады? – Шыны керек, өте сирек жазылады. Бірақ, жалпы БАҚ-та толыққанды ақпараттар беріліп тұрады. – Ал өзіңіз Қазақстан туралы қаншалықты білесіз? – Əрине, анау айтқандай жетік білемін деп айта алмаймын. Бірақ елдің жағдайы туралы, Президенттеріңіз туралы хабарларды қалт жібермей қарап отырамын. Мемлекеттік органдардың Қазақстан жөнінде берілетін ақпараттарына ұдайы назар саламын. Оның үстіне менің қазақ досым біздің елде елші, онымен үнемі Қазақстан туралы əңгімелесіп тұрамыз. Сондықтан мен Қазақстанның қазіргі даму барысынан хабардармын. Əлемдегі ең дамыған отыз елдің қатарына қосылу үшін бүгінде атқарылып жатқан орасан зор істер туралы да естідім. Өркениеттің өріне көтерілген Қазақстанға таңданысым да, құрметім де өте зор. – Өткен жылы Біріккен Араб Əмірліктерінде «Нұрсұлтан Назарбаев. Өмірбаян» атты кітабы араб тілінде жарық көрді. Сіз ол кітаппен таныссыз деп ойлаймын. Біздің еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаев туралы ойларыңызбен бөлісуді сұраймыз. – Əрине, бұл кітап туралы білемін, оның мазмұнымен таныстым. Əлем танитын сіздердің президенттеріңіз, яғни Нұрсұлтан Назарбаев туралы менің пікірім өте жоғары. Əсіресе, бүгін (кездесу 10

Оның үстіне қазіргі заманғы əлемде аш жəне жоқ-жітік адамдар азаймай отыр. Бүгінде, БҰҰ мəліметтері бойынша, 700 миллион бала мен жасөспірім кедейшілік жағдайында өмір сүруде. Тағы 150 миллионы – тастанды балалар. Мектептердің болмауынан 100 миллион баланың білім алуға мүмкіндіктері жоқ. 10 миллионы дəрі-дəрмек пен медикаменттер жетімсіздігінен зардап шегуде. Əлеуметтік қолайсыздықтың, ал одан кейін қылмыстың, əлеуметтік дүрдараздықтың, терроризм мен экстремизмнің бастапқы ортасы да міне, осы» деген сөздерін əлем естуі тиіс. Президент Нұрсұлтан Назарбаев əлемнің барлық дін өкілдерін ұстамдылық пен төзімділікке, соғыстар мен қақтығыстарды тоқтатуға, бейбітшілікке жəне адамдар арасындағы келісімге шақырды. Міне, адам баласының жұдырықтай жерімізде бейбіт өмір сүруі үшін осындай кемел сөздер айтатын көреген адамдар қажет. Ал қазір мұндай адамдар жоқтың қасы. Мен өз басым бұған дейін дін тақырыбында мұндай терең сөзді естіп көрген емеспін. Ерекше риза болдым. – Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ядролық қарусыздану мен əлемде ядролық сынаққа тыйым салу жөнінде, жалпы ядролық қырып-жоятын қаруларды жою туралы əлемде бірінші болып бастама көтергені белгілі. Сіз бұл жайында не айта аласыз? – Иə, бұл тұрғыдан алғанда Қазақстан əлемде тұрақтылықты сақтаудың ен басты үлгісі болып табылады. Біз мұны қуана құптаймыз. Бұл туралы газетте жазғанбыз. Мəселен, өткен жылы Халықаралық ядролық сынаққа қарсы күрес күні Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «АТОМ» халықаралық жобасының мəні туралы «Əл-Иттихад» өзінің оқырмандарына жете түсіндіріп берді. Осы газетте берілген «Ядросыз əлем – бұл жаһандық мақсат» атты мақалада «АТОМ» жобасының көздегені барлық елдердің ядролық қаруларды жойып жəне

13 маусым 2015 жыл ядролық қаруларды сынауды толықтай тоқтату үшін халықаралық қауымдастықтың біріккен күші қажеттігі баса айтылды. Бұл кезге дейін осы АТОМ жобасының онлайн тілектер нұсқасында мұны қуаттап БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун бастаған 100 шақты елдерден 100 000-нан аса адам қол қойған. Біздіңше Қазақстан əлемде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау жолында кез келген елге ерікті түрде қолдау білдірудің үлгісі болып табылады. Мəселен, соның бір жарқын көрінісі, 2006 жылдың 8 қыркүйегінде Семей қаласында Орталық Азия мемлекеттері – Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тəжікстан жəне Түрікменстан БҰҰ тығыз ынтымақтаса отырып, Орталық Азия аймағында ядросыз алаң құру туралы шартқа қол қойды. Біздің газет бұл мəселеге айрықша ынтамен қарап, мұны ядролық қаруларды таратпау режімін күшейту жəне террористердің қолына жаппай қырыпжою қаруларының түспеуіне қарсы əрекет етудің нақты амалы деп жазды. Сондықтан біз газетте ядролық қаруларды қолданатын террористік əрекеттер халықаралық қауіпсіздікке төнетін ең қатерлі шақырулар екендігін жəне алдын алмаса мұндай əрекеттердің болуы бүгінгі таңда ғажап еместігін де ашық айттық. Мұны бірқатар елдердің жəне террористік ұйымдардың ядролық қаруларды қалайда қолға түсіруге деген ұмтылысынан-ақ байқауға болады. Өйткені, террорлық жəне зорлық-зомбылық жасау жолын таңдағандар жаппай қырыпжоятын қаруларды қалайда, қайтсе де, қайткен күнде де қолына түсірмей тынбайтыны анық. Демек, Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бұл тұрғыдағы іс-əрекеті дүние жүзі жаппай қолдайтын ең басты жəне ең қажетті іс-əрекет деп білемін. – ЭКСПО-2020 көрмесі Дубайда өте тіндігі белгілі. Былай қарасаңыз, онсыз да бүкіл əлемнен турист толастамай ағылып жатқан қалаға мұндай көрме үшін таласудың не қажеті болды? ЭКСПО-2020 Əмірліктерге не береді? Біз мұны ЭКСПО-2017 көрмесі Астанада өтетіндіктен де сұрап отырмыз. – Қазіргі таңда араб елдері туралы жалған түсінік тарап кеткен. Террористер, экстремистер десе арабтарды елестеді. Ал бұл мүлде қате түсінік қой. Қайдағы бір басбұзарлар үшін бүкіл араб халқына кінə артуға болмайды жəне ол туралы жалған ақпарат таратудың жөні жоқ. Демек, араб елдерімен араға сына қағылмауы тиіс. Сондықтан біз дүние жүзінен адамдар елімізге көбірек келіп, шынайы ахуалмен нақты танысқандары жөн дейміз. Біздің ЭКСПО-2020 көрмесін өткізудегі мақсатымыз қаржылық қомақты пайда табу емес, керісінше, бейбітсүйгіш халық екенімізді əлем жақынырақ таныса, көрсе деген игі де ізгілікті аңсаған адал мақсат. Біз осы ЭКСПО-2020 көрмесі арқылы қалыптасқан теріс көзқарастың жойылуына əсер етуді қалаймыз. – Қазір əлемде өркениеттердің қақтығысы, діндер арасындағы қақтығыс деген пікір қалыптасты, осыған сіздің көзқарасыңыз қандай? – Сұрағыңыз орынды. Бұл кімді болса да толғандыратын мəселе. Алайда, шыны керек, осы қақтығыстардың бəрі қолдан жасалып отыр, өйткені, оның сыртында осы қақтығыстардан пайда көздейтін арам пиғылды жандар да жоқ емес. Жəне ең сорақысы, осы қақтығыстардың одан əрі жалғасуына жол беретін адамдардың басым болып отырғандығында. Əрине, бұларға қарсы шығып, бейбітшілікті жақтайтын адамдар да бар, бірақ олар аз, сондықтан олардың сөзі естілер емес. Осы арада Астанада өтіп тұратын Əлемдік жəне дəстүрлі діндер съезінің рөлі жоғары демекпін. Осында адамдар ортақ пікірге келсе, шешілмейтін мəселе жоқ. Бұл туралы Нұрсұлтан Назарбаев: «Нағыз діндар үшін өшпенділік, төзімсіздік, қатыгездік жəне жақынына əділетсіз қарымқатынас мүлде жат қасиет екені туралы сіздердің ортақ пікірлеріңіз кез келген ұрыскеріс пен жанжалды тежеудің шешуші факторына айналуы мүмкін» деді. Міне осының бəрін бəрі ұғынса екен. – Осы арада аталған съезд жұмысы, одан алған əсерлеріңіз жайында толығырақ əңгімелеп берсеңіз? – Бұл съездің негізгі мақсатына сай үнқатысу жолымен адамдар ортақ келісімді, бейбітшілікті сақтау үшін бір пікірге келеді. Оның нəтижесі əлемдегі қазіргі белең алған діни, саяси келеңсіздіктерді тоқтатуға себеп болады деп ойлаймын. Қараңызшы, əлемнің түкпір-түкпірінен келген түрлі дін өкілдері ортақ үстелде бас қосып, қарама қарсы отырып адамзат үшін ең күрделі де, қиын мəселелердің шешімін табуға атсалысып жатқаны қандай керемет! Мұндай көрініс басқа елдерде жоқ. Соның дəлеліндей, съезд барысында діннің атын жамылып, өздерінің

теріс пиғылдарын жүзеге асырып отырған түрлі ағымдар мен ұйымдардың əрекеттеріне тойтарыс беріп, тосқауыл қою мəселесі айтылды. Сонымен қатар, қандай да бір дін болмасын, олардың негізінде террористік, экстремистік ойдың жоқтығы, барлық діннің ортақ мақсаты – адамзатқа ізгілік дəнін себу, бейбітшілікке шақыру екендігі айтылды. Съезде сөйлеген адамдардың бəрі жамандыққа жол бермеу қажеттігін баса айтты. Бұған келіспеске амал жоқ. Сондықтан да, осы айтылып жатқан мəселелердің бəрін бірін қалдырмай бұқаралық ақпарат құралдары дүние жүзінің түкпір-түкпіріне таратуы қажет. Осыны əлем халқы ескерсе əлемдегі барлық дін өкілі бір жерде еш кедергісіз, кикілжіңсіз тату-тəтті де бейбіт өмір сүре алады. Мұның бір жарқын көрінісін сіздердің елдеріңізден табуға болады. – Ал араб елдері арасындағы ауызбіршіліктің жоқтығына не себеп? – Бұл сұрақ біздің жанды жерімізге тиетіні сөзсіз. Араб елдерінің арасында, яғни мемлекет басшылары арасында əрқашан түсінбеушіліктер орын алып тұратыны жасырын емес. Мұның салдары қарапайым адамдарға, жалпы араб елдеріне əсерін тигізетіні анық. Сондықтан бұл сұраққа байланысты олай немесе бұлай деп толыққанды айту қиын. – Бүгінде, өзіңіз де жақсы білесіз, ИГИЛ мəселесі бүкіл əлемді алаңдатып отыр. Оған қарсы араб əлемінің біріккен қарулы күштері қарсы күресуде. Алайда, халықаралық коалицияның бұл істегі рөлі əлсіз деген пікір айтылады. Осыған қалай қарайсыз? – Расында, ИГИЛ мəселесі бар халықтың бас ауруына айналғандай. Соған байланысты о баста оларға қарсы күрес жүргізу үшін халықаралық коалиция күші құрылған кезде бір ортақ келісім бар еді. Алайда, əуе күштерін пайдалану кезінде батыс елдері əлгі аталған ортақ келісім талаптарын орындамады. Əсіресе, бұл орайда АҚШ сөзінде тұрмады. ИГИЛ-ге қарсы күрес жүргізетін Ирак əскеріне келісілген қару-жарақты АҚШ бермей қалды. Соның салдарынан халықаралық коалиция міндетін атқара алмады. – Астана туралы əсеріңіз қандай? – Мен үшін ең бір жақсы сұрақ осы. Өйткені, Қазақстан, оның елордасы – Астана қаласы туралы біраз дүниені танып, біліп қалдым. Астана маған ерекше ұнады. Əсіресе, адамдары өте қонақжай екен. Бəрі сондай көңілді əрі мейірімді көрінеді. Астана қаласы туристер үшін демалуға келіп, таптырмас тамашалайтын жер екен. Көшелері тап-таза, алқызыл гүлдер мен жасыл желекке бөленген. Ал алып ғимараттарының сəнділігі мен келісті сəулеті керемет əсер қалдырады. Ауа райы ыстық емес, ашық. Біздің Абу-Дабидің ауа-райы өте ыстық. Онда адамдар саны да, салынған биік ғимараттар қатары да өте көп жəне тығыз орналасқан. Ал Астанада кең тыныстап, емін-еркін жүру деген жанның рахаты. – Газетке қызметке келетін журналистер шетелден білім алып келе ме? Жалпы, шетелде оқып, білім ала ма? – Біздің журналистердің бəрі өзімізде оқып, білім алады. Мен, мысалға, өзім 1994 жылы Біріккен Араб Əмірліктеріндегі Бұқаралық ақпарат құралдары жəне бұқаралық коммуникация университетін бітірдім. Басқалар да солай. – Жоғарыда редакцияда 95 журналист қызмет істейді дедіңіз. Солардың қаншасы қыз бала? – Ол журналистердің 30 пайыздайы қызкеліншектер. – Кейінгі ғасырларда, əсіресе, өткен ғасыр мен жаңа басталған ХХІ ғасырда мұсылман əлемі христиан əлемімен бəсекеде негізінен ұтылыста келеді деген пікір бар. Сіз осымен келісесіз бе? Егер келіссеңіз, бұл артта қалушылықтың себебі неде деп ойлайсыз? – Өткен ХХ ғасырда Батыс əлемі даму жағынан алда келе жатқан еді. Ал бүгінде мұсылмандар, оның ішінде араб халқы дамудың барлық саласы бойынша тың əрекет етіп, алға шыға бастады. Əрине, біздің толыққанды орасан зор жетістіктерге иек артуымыз үшін əлі де уақыт керек шығар, дегенмен, ендігі кезеңде бəсекелестікте бой бермейтініміз шындық секілді. Мен бұл арада БАƏ туралы айтып отырмын. Мəселен, 2021 жылы біз Марс ғаламшарына ұша алатын өзіміздің жер серігімізді дайын етпекпіз. Бұған қазір жағдайымыз бар. Əрине, бұл бірқатар елдерді таң қалдыратын жаңалық екені рас. Дегенмен, БАƏ əлемде ғарышқа ұшу дайындығы бойынша алтыншы орында тұр. Біздің елде адамдардың сауаттылық деңгейі жоғары. Оқымай қалатын адам жоқ, оқу əр адам үшін міндеттілік болып табылады. Мемлекет тарапынан ашылған жоғары оқу орындарында оқу тегін, ал жекеменшік университеттерде оқу ақылы.

Бұдан кейін «Егемен Қазақстан» газетінің басшысы Сауытбек Абдрахманов келген қонаққа көптеген сұрақтарға салмақты жауап қайтарғаны үшін ризашылығын білдірді. «Біздің Елбасымыз туралы айтқан пікірлеріңізге рахмет. Біздің еліміз Еуропа мен Азияны жалғастырып тұр. Біздің еліміз Батыс пен Шығысты біріктіріп тұр. Біздің еліміз барша діндердің тоғысында тұр. Қазір әлемдегі барлық діннің басын қосып, бір үстелдің басына жиналатындай Қазақстаннан басқа лайықты жер жоқ және бұл мәселенің түйінін тарқатып бере алатындай Назарбаевтан өзге адам жоқ. Соның өзінде де біз қасиетті дініміз ислам екенін алдымен айтамыз. Сізге журналист ретінде айтар бір жайт, біздің Президентіміз Қағбаға барғанда жаңбыр жауған. Әлемде ең бір қиын мәселелер туындағанда Нұрсұлтан Назарбаевқа қолқа салынатыны және белгілі. Украинада жағдай ушыққанда сонау мұхиттың ар жағындағы ең қуатты мемлекет АҚШ басшысы Барак Обаманың өзі хабарласып, мына көрші ел билігіне ықпал ету жөнінде өтініш білдірді. Біздің елімізде қол жеткен зор жетістіктер көп. Әлемдік қаржы дағдарысының үш толқынын біз еңсердік. Қазір де тағы бір сынаққа кез болып отырмыз. Бізге мұнай мен газ бағасының төмендеуі қатты әсер етті. Соның өзінде де Қазақстанда жұмыс орындарын, жалақыны, зейнетақыны қысқарту секілді шешімдер қабылданған жоқ. Ең бастысы, елде тыныштық қалыптасып отыр. Мұның бәрі біздің елдің болашағы жарқын деген сенімді ұялатады. Осылардың бір себебі бізге араб инвесторларының көмектесіп отырғандығы дейміз. Араб әлеміне біз үлкен құрметпен қараймыз. Бізге қасиетті дінімізді сыйлаған ұлт ретінде құрметтейміз. Батыспен бәсекелестікте араб әлемінің жарқын мысалы – Дубай. Ел аман болсын, жұрт тыныш болсын», деді Сауытбек Абдрахманов. Өз кезегінде Мұхаммед әл-Хаммади «Егемен Қазақстан» газеті басшысының шақыртуына алғысын білдіріп: «Осында келіп отырғаным мен үшін үлкен мәртебе. Енді мен үшін бұл кездесу өмірімнің ұмытылмас бір мазмұнды сәті болып қалатыны анық. Діні, тілегі бір бауырлас елдердің достығы, ынтымақтастығы үзілмесін», деді. Сұхбатты жазып алған Александр ТАСБОЛАТОВ, Егемен Қазақстан». ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.


13 маусым

Н ОҚСА Т Ы АУ ТОЛҒ ТІРШІЛІК

2015 жыл  Айтайын дегенім...

Ыќсанов кґшесі ќашан жґнделмек? Белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері Мұстақым Ықсановтың есімі тек Орал өңіріне ғана емес, сонымен бірге, барша қазақстандықтарға жақсы белгілі. Ол 1975-1986 жылдары сол кездегі Орал, бүгінгі Батыс Қазақстан облысына басшылық жасаған кезде бұған дейін «үлкен деревня» аталып келген қаланың адам танымастай өзгеруіне, оның қазіргі заманғы сəнді де көрікті қалаға айналуына үлкен күшжігерін жұмсады. Бұл жөнінде қазақтың көрнекті ақыны Хамит Ерғалиевтің Мұсекеңе жазып берген кітабына: «Мұстахим, мəңгі ұйқыда жатқан көне Теке қаласын тірілткенің үшін», деген қолтаңбасында үлкен шындықтың сəулесі бар екені анық. Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Белгілі тұлға өмірден өткен соң Орал қаласында ұзақ уақытқа дейін оның атына көше атауы берілмей келді. Ерен еңбек пен қажымас қайрат иесі жобасын өз қолымен жасап тұрғызған бұрынғы Дзержинский көшесін іскер ұйымдастырушының атына беру жөніндегі бастама мен іс-əрекеттер де тиісті нəтиже бере алмады. Тек бұдан алты-жеті жыл бұрын Орал қаласындағы шағын орталық көшелердің бірі Мұстақым Ықсанов атауын иеленді. Айтайын дегеніміз бүгінде осы көшенің сұрқы қашып, ажары тайып жетімсіреп тұрғаны еді. Көшенің ұзын бойы ойдымойдым шұңқырлар мен шұрық тесікке толы. Бұл көшенің бойындағы өзге инфрақұрылымдық жүйелер де көзге оттай басылмайды. Мұндағы барлық нысандардың еңселері бір түрлі түсіңкі көрінеді. Көше бойынан иесіздік пен бейберекетсіздіктің, жауапсыздық пен немкеттіліктің көрінісі атойлап тұр. Қалай десек те, Орал қаласының орталығындағы Мұстақым Ықсанов көшесі өзімен өзі жатқан, еш жермен қиылыспайтын томағатұйық көше емес. Керісінше бұл көше қаладағы көлік козғалысына кəдімгідей əсер ете алатын аумақ. Сондықтан да осы тұс өзге көшелерге түсетін көліктердің жүру салмағын біршама жеңілдете алатыны да талас туғызбайды. Соған қарамастан, бүгінгі көрініс жоғарыда айтылғандай түрден өзгерер емес. Алдағы жылдың басында мемлекет жəне қоғам қайраткері Мұстақым Ықсановтың туғанына 90 жыл толмақ. Осы мерейлі датаны сыны да, сыры да кеткен, мүжілген, қисайған Мұстақым Ықсанов атындағы аты бар да заты жоқ, жаңғыртылмаған көшемен қарсы алып жатсақ бұл Жайықтың бойын жайлаған қалың елге бір сын болып жүрмегей. Рас, соңғы жылдары Орал қаласындағы көптеген көшелерге күрделі жөндеулер жүргізілді. Биыл да осы оң үрдіс одан əрі жалғасуда. Мұны айтып та, жазып та жүрміз. Соның ішінде Орал қаласын өз қолымен қайтадан жаңғыртуға бар қажырқайратын сарп еткен тұлға атындағы көшеге кезек келмеуі қалай? Біз осы ойымызды Орал қалалық əкімдігі тұрғын үй коммуналдық шаруашылығы мен жолаушылар көлігі жəне автомобиль жолдары бөлімінің басшысы Рүстем Закаринге білдірген едік. – Ықсанов көшесі тасада қалмайды. Оған биыл күрделі жөндеу жүргізу жоспарланған деді ол. – Əрине, жақсы хабар екен. Бірақ бұл көше өзімен өзі томсырайып жатыр. Оның бойында күрделі жөндеу жүргізуге əзірлік белгілері байқалмайды. Сонда қалай болғаны? Біз оған өз ойымыздағы күмəнді осылай жеткіздік. – Жоқ, Ықсанов көшесіне алдағы шілде айынан бастап күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіледі деп күтілуде. Бұл үшін шетелдік КПО б.в. компаниясы тендерлік үдерістерді аяқтады, – деп Орал қалалық əкімдігінің бөлім басшысы біздің көңіліміздегі күдіктің бұлтын сейілте жауап қайтарды. Осы арада айта кетер тағы бір жайт, жоғарыда аталған КПО б.в. компаниясы тендерлік үдерістерді тым ұзаққа созып алатыны жөнінде аз айтылып жүрген жоқ. Бүгінгі əңгімемізге желі болып отырған Мұстақым Ықсанов көшесіне қатысты тендердің жəй-күйі де осы əңгімелердің тектен-тек емес екенін айғақтап тұрғандай. Жылдың басында, əрі салғанда көктемде өтуге немесе аяқталуға тиісті тендердің жаз ортасы ауғанға дейін созылуы əрине, қол соғуға тұратындай нышан емес. Шіркін-ай, кезінде жүрегі елім деп, жерім деп соғып өткен, «қорамсаққа қол салған, қол салғанда мол салған» Мұстақым Ықсановтай қайраткердің көшесі өзінің 90 жылдығы тұсында айнадай жарқырайтын күн туса өшпес тұлға рухы разы болғандай күй кешер едік-ау. Қайран, Мұсекең?! ОРАЛ.

– Атың кім? – «Пəленше». – Кімнің баласысың? – Мамамның? – Əкеңнің есімі кім? – ... Шын мəнінде, оның əкесі кім? Бұл біреулер үшін ғана емес, бүкіл қоғамға қойылуы тиіс сұрақ. Ал бұған лайықты жауап берер мүмкіндігіміз бар ма? Меніңше, осы мəселеде айтар уəжіміз мардымсыз... Əлемде Тəңірден берілген рухани асыл дүниелерінен, өзгеден ерекшелеп тұрар

қасиеттері мен салт-дəстүрлерінен түрлі себептермен көз жазып қалған, келешегі күмəнді ұлттар баршылық. Бұлардың қатарында біз жоқпыз, əрине. Алайда, осы орайда қарға тамырлы қазақтың ойланатын жағдаяттары жеткілікті. Бұл түйткілдердің арасындағы ең сорақыларының бірі ретінде қоғамымызда некесіз бала туудың үйреншікті, қалыпты, қысылып-қымтырылмай іске асырылатын дағдыға айналып отырғанын, соның салдарынан көрдемшелердің көбейіп бара жатқанын айтуға болар, бəлкім. Жалпы, осы тақырып бұқаралық ақпарат құралдарында, соның ішінде телеарналарда

www.egemen.kz

азды-көпті қозғалып, ел талқысына ұсынылып жүр. Бұл талқылаулар барысында некесіз бала табуды қолдайтындардың да көптеп кездескені байқалды. Некесіз перзент сүюдің ұлттық ұстанымдарымызға, не келі жарын ақ шымылдық ішінде құшқан бабалар талғамына, дінімізге мүлде қайшы екенін біле тұра көрдемшелердің көбейе беруін жөн санайтындарға қарап, қарадай қыжалат боласың. Ал қойын-қонышы əкесі белгілі-белгісіз тірі жетімдерге толы, некесіз бала сүюшілерге қабақ шыта қоймайтын қоғамымыз бұл орайда, жұмған аузын ашар емес.

КҐРДЕМШЕ Жолдыбай БАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Қазақтың өзегіне нəр беріп, бітімболмысын сомдауда Табиғат-ана таршылық жасамаған ғой. Сондықтан да ұлт болып қалыптасуға не қажеттің барлығын аямай беріп, бұл тұрғыда молшылыққа кенелткен Жаратушы Иемізге алғысымыз шексіз. Алайда, осынау баға жетпес байлығымыздың қадірін білуге, оның өміріміздегі мəнмаңызының аса жоғары екенін түйсінуге мойынымыз жар бермей жүргені жасырын емес. Адалдық үшін айтуымыз керек, бізді басқадан ерекшелер, ғасырлар бойында небір зұлматтарға кезіксек те өзіміздің ұлттық сипатымызды жоғалтпай, өркениет көшіне ілесуімізге мүмкіндік берген, елдік санамыздың сақталуына тікелей ықпал еткен рухани құндылықтарымыздың рөліне жүрдім-бардым қарау үрдісі, тіпті, қазақы орта саналатын ауылдардың өзінде де аңғарылады. Ал осының салдарынан, дұрысы, кесірінен туындаған кінəраттарға, келеңсіздіктерге, жантүршіктірер оқиғаларға етіміз үйреніп кеткені сонша, қандай да сүреңсіз жағдаяттарға самарқау қарап жүре беретін болдық. Бұл өз ортамызда жан күйзелтер, адамшылыққа жат дүниелердің өте көп бой көрсететінін меңзейді. Өйткені, жұртшылық жаға ұстатар жайттардың қайсысына көңіл аудара берсін? Бүгінде некесіз бала туып, онысынан қымсынбай, алыс-жақын ағайыннан сүйінші сұрап, мəре-сəре күй кешетін қандастарымыздың қатарының қалыңдай түскенін ешкім жоққа шығармайды. Көрдемше дүниеге келсе, бүкіл жұртшылық намыстан жарылып, сол күнəлі істің басты себепкерлерін елден аластап немесе өлімге бұйыратын, қыздың оң жақта отырып босануын мүлде қабылдай қоймайтын, осы іспеттес жағдайларды қара жерден жік шыққандай көріп шошынатын атам қазақтың бүгінгі ұрпағы осындай халде. Мұны «қалыптасқан үрдіске амалсыздан мойынсұну, көндігу» деп жақауратудан басқа лажымыз қалмағандай. Осы бір сүреңсіздіктің емін-еркін көрініс беруіне намыссыздықтың тікелей жол ашып беріп отырғанын да мойындауымыз керек. Біз бұл арада мына мəселені қатаң түрде ескергеніміз жөн. Некесіз балаларды өмірге əкелген пенделерді жазғырсақ та, көрдемшелерді кінəлауға, оларды күстаналап, кемсітуге құқымыз жоқ. Бұған басқасын білмеймін, өзіміз тұтынатын Ислам дінінде де рұқсат берілмеген. Өйткені, көрдемше де Алланың жаратқаны. Оның өмірге келуі осылай нəсіп етілген. Ал Жаратушының құзыретіндегі істерден кемшілік іздеу мұсылманшылыққа жатпайды. Оның үстіне, бүкіл адамзат (жаратылыс) секілді, көрдемшелер де өзінің кімнен, қалай пайда болатынына таңдау жасай алмайтыны түсінікті. Тек, біздің айтпағымыз, əрбір нəрестенің өмірге келуі мүмкіндігінше ата-бабаларымыздың ұстанымдарына, дініміздің талаптарына сай болса деген тілек. Ал бұл тілектің астарында өте ауқымды, ұрпақ тəрбиесіне, ұлт болашағына, елдік санаға, тіпті, барша адамзатқа ортақ игіліктерге қатысты мəселелер жатқанын түсінуіміз қажет-ақ. Қазақ некесіз туған баланы шеттетіп, көрдемше екенін бетіне басып, намысына тимеген. Егер əлдекім осындай əдепсіздік жасаса, ол айыпталып, жазаланған, жазықсыз жанның жүрегін жаралаған жан ретінде ақсақалдар талқысына түскен. Ал ақсақалдар құзыретіндегі ар сотының санасында саңлауы бар адамды есеңгіретіп тастайтыны белгілі. Дегенмен, өткен қоғамда көрдемшеге деген іштей жақтырмаушылық, күдікті көзқарас қылаң бермей қоймаған. Себебі, əкесінің нақты кім екені белгісіз бейбақтың жемежемге келгенде, ел басына ауыртпалық түскен сын сағаттарда сырт айналып кетпесіне ешкім кепіл бола алмайтыны қауымдасып өмір сүрген халайықтың оларға іштей сенімсіздігін тудырып, бір саусағын бүгіп жүрулеріне мəжбүр еткендей. Бұған қоса, көрдемшелерге деген сол қоғамдағы бөтен көзқарастың туындауына оларды ұлт, ру атына кір келтіріп, ел абыройына дақ түсіріп, қысқасы, ата жолдан аттап дүниеге əкелген (қандай себеппен болса да) ұзынетектілер мен арсыз əкесымақтарға деген халықтың жеккөрінішті пиғылы да үлкен ықпал еткен. Оның үстіне, шыққан тегі бұлыңғыр немесе белгісіз адамдардың ұрпағы

кесірінен дəстүрлі шежіре шатасатыны жəне жамағатқа жеті атадан аспай қыз алысуға, құдандалы болуға тыйым салатын, яғни, ұлт қанының таза сақталуына тікелей əсер ететін, қазақтың өзгеден ең басты артықшылықтары саналатын салтымызға нұқсан келетіні де бабаларымызды алаңдатқан. Осы жерде мына мысалдарды да келтіре кетудің реті келіп тұрғандай. Бірде атақты Ислам ғұламасы Əбу Ханифа бірнеше адаммен əңгімелесіп тұрады. Сол маңда бір топ бала доп ойнап жүреді. Кенет доптары тура əлгі кеңесіп тұрған жандардың ортасына түседі. Балалар үлкендерден именіп, əдеп сақтап тұрып қалады. Сол кезде араларындағы біреуі ештеңеге қарамастан, допты алып жүгіре жөнеледі. Ғұлама Əбу Ханифа: «Бұл балада некесіз, Аллаһтың қаһарына ұшыраған жатырдан туған сипат бар екен», – депті. Өзгелері мұның рас-өтірігін анықтамаққа баланың үйіне дейін ілесіп барса, ол шынымен де Бағдаттағы жалғыз басты əйелдің некесіз туған баласы болып шығыпты. Осы іспеттес көріністерден шатаның шатағы оңай болмасы байқалады. Тағы бір мысал. Моңғолияның экономикасы құлдыраған 90-жылдары аталған елде мыңдаған бала некесіз дүниеге келген. Бұлар ҰланБатыр көшелерінде тентіреп жүрді. Қоғам оларды «траншей балалары» деп атаған. Кейіннен фамилиясы, есімі жоқ көрдемшелерді шетелдік ұйымдар алып кетеді. Ақырында сыртқы күштер оларды 2007 жылдың 1 шілдесінде Ұлан-Батырда орын алған, компартия ғимараты өртенген, көптеген адам қаза тапқан қанды оқиғаны ұйымдастыруда пайдаланған көрінеді. Мəселе қайда жатыр! Əлемдік масштабта ат төбеліндей, ал еліміздің шеңберінде қалың қазақ деп айдар тағыла аталатын ұлтымыздың ұнжырғасын түсіретін берекесіз, болмысымызға жат бейəдеп жайттардың алдын алу мақсатында қолдануға өте қолайлы əрі ұтымды, тəрбиелі тəмсіл, тиімді амал-тəсілдермен құнарланып, маңызы арттырылған жасампаз əдетғұрыптарымыз, түрлі тыйымдарымыз, жөн-жоралғыларымыз, жүректі шымырлатар нақыл сөздеріміз, бұлардан да ең бастысы асыл дініміз бола тұра көп жағдайда «əттеген-айлап» қала беретінімізге қарынымыз ашады. Осынау ұлттық иммунитетіміздің əлеуетін орнымен пайдалана алмауымыздың салдарынан рухани əлеміміздің шекарасын ашық-шашық қалдыруымыз бізді əлі талай опық жегізеді. Мəселен, бүгін сөз етіліп отырған некесіз бала туғандар санының артуы, көрдемшелердің қаптауы ұлтымыздың талмау тұсынан соққы беретін қандай зауал алып келетінін əлі ешкім болжай алмайды. Бір білетініміз, қауіпті құбылыстың ұсқынсыз пішіні, рəпəтсіз нобайы сомдалу үстінде. Біз некесіз туған балалардың көпшілігінің дұрыс тəрбие, оңды білім ала алмайтынын, əлеуметтік жағдайлары төмен болатынын да ескергеніміз дұрыс. Бұл да өз кезегінде қоғамымыздағы қылмыс жəне басқа да қауіпті жағдаяттардың жиі-жиі орын алуына, дəлірегі, əлеуметтік күрделі мəселелердің ушыға түсуіне көп «жəрдемдеседі», қоғамдық дертті асқындырады. Айналып келгенде, мұның барлығы мемлекеттің қоғамды сауықтыруға бағыттайтын күш-қуатын арттыруға мəжбүрлейді, нақтылай айтқанда, экономикалық тұрғыда үлкен шығындарға соқтырады. Соңғы кездерде халқымыздың саны біршама артқаны белгілі. Мұнда некесіз туылған балалардың да үлесі бар. Мамандардың айтуынша, қазіргі таңда елімізде дүние есігін ашатын бес баланың бірі некесіз туылатын көрінеді. Деректерге қарасақ, 1999 жылы 51 900, 2004 жылы 68 000, 2009 жылы 75 400 бала некесіз өмірге келіпті. Бұл жағымсыз көрсеткіш кейінгі жылдарда да осы көлемде сақталып отыр. Жинақтай сөйлесек, соңғы 10 жылда елімізде туған 3 397 652 сəбидің 682 987сі көрдемше. Бұл – Қазақстандағы əрбір бес баланың біреуі некесіз туылады деген сөзіміздің дəлелі. Яғни, жыл сайын елде 68 мыңнан астам сəби «əкесіз» туылады. Бұлардың барлығы да əкесіз балалар мен тастандыларға жатады. Жалпы, көрдемшелерді дүниеге əкелетіндердің едəуір бөлігін 15-19 жас аралығындағы қыздар құрайды деген дерек бар. Мəселен, 2009 жылы өткен халық санағы көрсетіп бергендей, Қазақстанда 15-19 жас аралығындағы 678 500 қыз некесіз бала көтерген.

Бұл есепке алынғаны ғана. Ал оның сыртында қаншасы барын Алладан басқа ешкім білмейді. Бұдан бөлек, кінəсіз балаға «ойнастан туған, шата» деген теңеулерді таңып беріп, шалыс басқандар, яғни, жасы келгенде қараусыз қалудан қорқатын кəрі қыздар тарапынан көбейіп жатқан көрдемшелер де аз емес. Бұлардың дені – «байға тиіп ми ашытпай-ақ, қартайғанда өзіңді күтетін бала туып ал», «бай таппа, бала тап», «Қайтсеңдағы айла тап, «күлге ауна да», бала тап» деп, мəселенің арғы-бергі жағына үңілмей, арзан ақыл, кемтар кеңес берушілердің айтағына арандаған əрі «данышпандардың» əлгіндей пікірі əсерінен мұны ешқандай ерсілігі жоқ іс деп есептейтін кəрі қыздар. Түсінеміз. Қазіргі кезде көптеген қыздар білім алуды, біреудің қолына қарап қалмау үшін ақша табуды, қызметтік дəрежесін өсіруді басты мақсаты санайды. Өстіп жүргенде, уақыт зулап өте шығады. Мұны бұрыс деп те айта алмайсыз, əрине. Бірақ бойжеткеннің отбасы құруда қолын байлайтын нақ осылар. Біздің қоғамда «Материалдық тұрғыда ешкімге кіріптар емеспін, əсіресе, еркекке күнім қарап тұрған жоқ», деп шіренетін, осындай көзқарастағы бойжеткендер баршылық. Бірақ олар барлық жаратылыс өз жұбымен жарасымды болатынын, сондықтан дені сау еркек əйелсіз, дені сау əйел ер азаматсыз өмір сүруі қиын екенін ескермейді. Бір бала туып алған соң əйел табиғатына қажеттің барлығы өтеле қалады деу жансақтық. Жаратылыс заңдылығы талабының жөні бөлек қой. Не десек те, қартайғанда қос тізесін құшақтап жалғыз қалу қаупі көптеген кəрі қыздардың күнəлі іске баруына басты сылтау болып тұр. Олардан дер кезінде тұрмыс құрмауының себебін сұрасаң, айтар жауабы – «жөні түзу жігіт жоқ». Негізгі тақырыпқа қатысты жайттардың белең алуына елімізге келіп, түрлі салаларда уақытша еңбек етіп, кері қайтып кететін гастербайтерлердің де «үлесі» бар екенін ішіміз сезеді. Бұл ұлтымыздың таза қанын бүлдірер, тегі бел гісіз, өңі өзгеше шаталардың да қаптап келе жатқанын аңғартса керек. Ойланатын мəселе! Сонымен қатар, некесіз туатын балалардың санын көбейтуге медициналық жолмен ұрықтандыру əдісі де өзіндік септігін тигізуде. Еуропадан бастау алған осы тəсіл бүгінде елімізде де кеңінен қолданылып отыр. Осылайша, ер адамның шауһатын сату бизнесі ішінара пайда болды. Мұны Ислам діні құптар, құптамасына көңіл аударып жатқан біреуді көрмейсің. Осы арада біз ер кісінің шауһатын сату мəселесіне тоқтала кетейік. Əлемде

алғаш рет 1973 жылы Францияда адамның ұрығын сақтау жəне оны зерттеу орталығы ашылыпты. Мұның ізін ала медициналық осындай мекемелер көптеп құрыла бастапты. Тіпті, АҚШ-та 1980 жылы жаһанда бірінші рет адам ұрығын сатумен айналысатын арнайы компания өз қызметін ұсынған. Əлемдегі айтулы тұлғалардың, кіл атақтылардың шауһатын сатып алу жəне оны өзгеге пұлдау ісімен шұғылданатын құрылым көп өтпей жарнамасыз-ақ көп клиент жинап алады. Компания ұрық иесінің кім екенін сатып алушыларға жария етпейді екен. Сірə, келешекте пайда болуы мүмкін ықтимал мəселелердің алдын алғаны болар. Құрылым тек, шауһат сатып алуға өтініш білдірген əйелдерге аздаған мəлімет ұсынумен шектеледі. Онда ұрық иелерінің қай салаға қатысты адам екені көрсетіледіміс. Осылайша мол табысқа кенелуге болатыны дəлелденген соң, мұндай компанияларды ашушылар қатары көбейген. Қазіргі таңда дамыған көптеген мемлекеттерде аталған салада қызмет көрсететін орталықтар жеткілікті. Оған ешкім таңғалмайды да. Бір қызығы əрі шыжығы, еркектен бір рет алынған шауһат 100-ге тарта əйелдің бала көтеруіне жетеді екен. Бұл осынша əйелдің бір аталықтың ұрығынан бала тууына мүмкіндік береді дегенді білдіреді. Қазіргі таңдағы деректерде əлемде 2 миллионға жуық адам жасанды ұрықтандыру жолымен өмірге келіп, жер басып жүргені айтылады. Ал осылардың ішінен кейбіреулері отбасылық жұп құрай қалса, не болмақ? Əкесі бір, туған бауырлар ерлі-зайыпты ғұмыр кеше бере ме?.. Оның ата жолына, шариғатқа мүлде қайшы екені айтпаса да түсінікті. Ислам дінінің білгірлері адамның ұрығын сату дінімізде харам саналатынын айтады. Асыл дініміз келмей тұрған кезде арабтарда ер кісі өз əйелін қуатты, ақылгөй, түрлі қасиеттерімен ерекшеленіп тұратын адаммен төсектес болуға жұмсайтын ғұрып болыпты. Сондағы мақсат – əлгі ерекше адамнан перзент көру. Дініміз əлемге шуағын шашқан кезден бастап мұндай анайы іске тоқтау салынған. Демек, шауһат сату – харам іс. Шын мəнінде, бір əйелдің бөтен еркектің ұрығын жатырына салуы некесіз бала табудың дəл өзі емес пе? Тіпті, мұны зинақорлық деп те қарастыруға болатын шығар, бəлкім. Біздің дініміз Құдай жаратқан тəнімізден бір нəрсені сатуға тыйым салатынын айтып жатудың өзі артық. Абдуллаһ ибн Омардан риуаят етілген хадисте: «Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) малдың ұрығын сатуға тыйым салды», – деп жазылыпты. Малдың ұрығын сатуды Мұхаммед пайғамбарымыз (с.ғ.с.) тыйым салса, ендеше, адамның ұрығын

9 саудаға салу да харам болатыны басы ашық жайт. Айта кетейік, ананы медициналық жолмен ұрықтандыру ісін дініміздің қолдайтын тұстары да бар. Ол үшін əйел мен ұрық иесі некелі жұп болуы шарт. Көбіне біз Батысқа қарап бой түзеп жатамыз. Десек те, кейінгі уақытта олардың осал тұстарын айтып, сынап, жаман əдеттерінен жиреніп, іштей мысқылдайтын болып жүрміз. Дұрысақ. Өзгенің жақсысын үйреніп, жаманын жанымызға жуытпауға тырысуымыз құптарлық іс. Əсіресе, Батыстағы жағымсыз адами қарым-қатынастар жөнінде, дəстүрлі отбасылардың мүлде азайып бара жатқаны, халық санының кеми түскені жəне рухани құлдыраудан, «шексіз еркіндіктен» туындаған əлеуметтік күрделі түйткілдер тұрғысында көп мысалдар келтіруден ешкімнен кенде емеспіз. Бірақ, өкініштісі сол, кей жағдаяттарда «оларға қарағанда бізде тəуір, Құдайға шүкір» деп айтуға кей-кездерде аузың бара бермейді. Өйткені, өзіміздегі тіршілік ырғақтары да солардікіне ұқсап барады. Тіпті, жан күйзелтер кейбір түйткілдер бойынша оларды өкшелеп келеміз. Мəселен, осы қозғалып отырған тақырыпты алып қарасақ, біреуге күлер жайымыз да жоқ. Енді, Батыс елдерінде некесіз туылатын балалар санына жəне оларға қатысты көңіл жабырқатар бірқатар деректерді алға тартайық. Себебі, олардың бастарындағы жағдайлардан сабақ алуымызға керек болар. АҚШ-та əрбір үшінші бала некесіз өмірге келеді деген дерек ақпарат құралдарында жиі кездеседі. Мұнда, əсіресе, ақ нəсілді заңсыз туған балалардың саны өте көп. Дəлірегі, өмірге келген осы санаттағы балалардың 57 пайызы жалғыз басты аналарға тиесілі. Көрдемшелерді дүниеге əкелуді ар санамайтын бұл елде некесіз туатындарға мүмкіндігінше жақсы жағдай жасалатын көрінеді. Солайақ, болсын. Алайда, осы ұсқынсыз үрдістің кең етек жаюы бүгінгі АҚШ қоғамына ой сала бастады. Себебі, аталған елде əйелдердің өзгеден туған қызын ертіп барып, екінші бір ер кісімен отбасы құруы себебінің ауыр салдары жиі байқалуда. Мəселен, кішкентай қыздардың зорлану фактілері соңғы 5 жылда 33 есеге артып кетіпті. Ал бүлдіршіндерді жыныстық қатынасқа мəжбүрлейтіндердің басым бөлігі өгей əкелер болып шыққан. 2012 жылғы деректерге қарағанда, Еуропалық одақ елдерінің арасында некесіз туған балалардың ең жоғары көрсеткіші Эстонияға тиесілі екен (59%). Сол сияқты, ресми түрде үйленбеген жұптардан заңсыз туған нəрестелер Францияда – 53, Британияда – 46, Италияда 24 пайызды құраған. Германияда да əр үш нəрестенің бірі некесіз туылатыны белгілі болып отыр. Осы елдің кейбір штаттарында некесіз туған балалар саны 60 пайыздан асып жығылады. Ал Еуропа елдерінде жасалған 2007 жылғы статистикалық зерттеулер бойынша, Францияда – 39, Британияда – 37, Германияда – 18, Италияда 8 пайыз бала некесіз туылыпты. Сандарға көз жүгіртсек, 2007-2012 жылдар аралығында аталмыш мемлекеттерде көрдемшелер саны шапшаң көбейгенін аңғарамыз. Бұл тұрғыда Грекия ең төменгі көрсеткішке ие. Бірақ, мұнда да көрдемшелер саны ұлғая түсіпті (2007 жылы – 3, 2012 жылы – 7 пайыз). Сол сияқты, Швеция, Дания, Ирландия, Португалия, Голландия, Белгия, Испания сынды елдердің де осы мəселеде жетісіп тұрғаны шамалы. Əрине, Батыс қоғамы жоғарыдағы көрсеткіштерді бізден жақсы біледі. Сондықтан да, бұған қарсы өздерінің жасап жатқан қам-қарекет тері бар. Ғалымдары, əлеуметтанушылары биік мінбелерде осыған қатысты тұщымды ұсыныс-пікірлерін айтып та жүр. Осы арада олар мен біздің жағдайға байланысты көзқарастарымыздың əр қилы жəне ұқсас тұстарын аңғару оңай. Енді соған тоқталайық. Не г і зі н е н , біз д ің қ о ғ ам ж алпы көрдемшелердің қандай себеппен туылғанына қарамастан, олардың қатарының өсуін қалай қоймайды. Ал Батыс ел дері болса, некесіз туылғандардың артуына үрке қарамайды. Бұл – екі тараптың мəселеге қатыс ты көзқарасының алшақтығын білдіреді. Бұған ұлттық менталитеттер мен діни наным-сенімдердің өзгешелігі тікелей əсер ететіні дау тудырмайды. Ал тараптардың тақырыпқа орай ұстанымдарының ұқсас келетін тұсы, ол – екі жақтың да көрдемшелердің көбеюіне «пер зентті балалардың» араласып отырғанын қолдамайтыны. Өйткені, басқаны былай қойғанда, жас қыздардың балиғатқа толсын, толмасын некесіз бала тууының қоғамға тигізіп келе жатқан орасан зор зардабын Батыс та, біздің қоғам да қатты сезініп отыр. Олардың дүниеге əкелген балалары жетімдер санын күрт ұлғайтуда, отбасы мейірімін көрмей өскен жеткіншектер легін арттыра түсуде. Мұның соңы əлеуметтік мəселелерді одан сайын қордаландыра береді. Ал бұлардың сыртында некесіз бала көтеріп, одан құтылу үшін түсік жасатып жатқан жас қыздар қаншама. Бұл жан жабырқатар өмір үрдістері біз секілді демографиялық проблемаларын шешуге мүдделі, халық санын өсіруге ниетті елдерге ауыр соққы. Тұтас ұлттың тамырын балталағанмен бірдей. Өйткені, жас қыздың түсік жасатуы оның денсаулығына өте зиян. Соның нəтижесінде ол болашақта ана болу бақытына, құқығына ие бола алмай қалуы бек мүмкін.

(Соңы 10-бетте).


10 (Соңы. Басы 9-бетте). Қазіргі таңда жас ата-аналардың – «перзентті балалардың» саны өсіп келеді. Орта мектеп қабырғасында жүріп те екіқабат болып, ішіндегі шарананы алдырып немесе босанып алатындар баршылық. Басында мұндай оқиғалар құлағымызға түрпідей тиетін еді, қазір етіміз үйреніп кетті. Жасөспірімдердің еркін жыныстық қатынасқа түсуі жаңа сипатты дағдарысты алдымызға көлденең тарта бастады. Жүгенсіз төсек қатынастарының өршуіне, оның əсіресе, жасөсіпірімдердің ішінде кең етек жаюына қарсы қандай да бір қатаң шара қабылдау қажеттігі сұранып тұрғандай. Батыс «перзентті балалардың» көбеюіне байланысты дабыл қаққалы қашан. Біз де өз əрекетімізді жасағанымыз абзал. Қалай дегенде де некесіз балалар

www.egemen.kz

бастаған қарсаңдарда аяғын тапұлтұпыл басатын немесе өмір есігін ашқан нəрестелер бойына аздап болса да кеңестік тəрбие дарыды. Молдаишанның басын жұтқан, тірілерінің үнін өшірген, Құнанбай сынды тұлғаларды тұқыртып, колхоздың қойын бақтырып, қоймасын күзеттіріп, оған көнбегенін атып-асып тауысқан қоғамда коммунистік «рухпен» жігерлендіріле тəрбиеленген, жастық шағын отты жылдар шарпыған олардың бір бөлігінің жан-жағына қарауына мұршасы келмеді. Əсіресе, даладан қалаға келіп тұрақтап қалған сол кездің жастары еуропалық үлгіде өмір сүру дағдысына бейімделе бастады. Қазақы таным-түсініктерімізді, діни наным сенімдерімізді ескіліктің қалдығы санатып, құдайсыздықты насихаттаған қызыл идеологияның тегеуріні сол кездегі жас буынның

ҚСАН О Т АУЫ ТОЛҒ ТІРШІЛІК

кеттік. Дегенмен, осылардың ішіндегі ең «төресіне», «айдарлысына» ат шалдырмай өтсек, сөзіміз дəйексіздеу болар. Негізінде, некесіз бала туудың əлем бойынша кең өріс алуының бастауында алғаш рет Еуропада пайда болған құдайсыздандыру саясаты тұр дегіміз келеді. Аталған саясат басты екі сілем, қос тарам – Батыс демократиясы мен коммунистік идеяның өзегінде бүр жарып, «жеміс салды». Коммунистік бағыт халықты дінсіздендіруді ғылымитеориялық тұрғыда ашық насихаттады, дін тақырыбын бірден мүлде жауып, «Құдай жоқ» деп кесіп тастады. Бүлдірді. Енді қайтып түзелмейтіндей зардаптар əкелді. Бірақ, бір қуанарлығы олардың бұл ісі уақыты жеткенде айыпталып, бөтен ойлары əшкереленді. Алайда, мұның жоқтан тəуір, аздаған пайдасы да болды. Өйткені, жолдан

құдайсыздандыру мектептері, олардың өкілдері биік мінбелерден сөйлеп, қоғамның қозғаушы күштерінің бірі ретінде танылып, адам құқығы мəселелерін алға тарта отырып, бастапқыдағы бөтен ниеттерін іске асыруға мүмкіндік алды. Дін – адамды көп жөнсіздіктерден шектейтін құрал. Ал осы шектеулерді адам құқығын аяқасты ету, қорлау деп түсіндіретіндердің үні өктем шықса, амал қайсы? Қазіргі Батыс қоғамының оқымыстылары мұны соңғы жылдарда байқап, əлемді жаңғырта айқайлауда. Бір ғасырдан астам уақыт жүргізілген христиансыздандыру саясатының зардаптары анық көрінсе, ойбайламағанда қайтпек?.. Осынау келеңсіздіктер салдарынан бүгінде АҚШ пен Батыс Еуропа елдері жəне олардан əлгіндей «дертті» жұқтырған мемлекеттерде дəстүрлі от-

КҐРДЕМШЕ санының өсуіне тағы бір «күнаһар» жыныстық жүгенсіз қатынас екені анық. Бірақ, біз басқа сылтауларды алға тартып, шындыққа тура қараудан тайсақтай беретіндейміз... Көрдемшелерді туған бүгінгі замандастарымызға да түсіністікпен қарап, жалпақшешейлік танытатынымыз да бар. Осал тұсымыз да осы. Қазақ қоғамы сырттан жасалған рухани экспансиядан аз зардап шеккен жоқ. Бұл тұрғыда Батыс қоғамы соққысының қуатын ешкім өлшеп бере алмайды. Біз қаласақ та, қаламасақ та осылай болды. Біз енді тек, «Өзіңе өзің мықты бол, көршіңді ұры тұтпа», деп басқаны кінəлаудан бұрын, өзіміз сақ болуымыз қажет. Бұған қоса, «Егер терезені ашсаң, таза ауамен бірге шаң-тозаң да ішке кіреді», – деген Шығыс даналығын да қаперден шығармағанымыз лəзім. Республикамызда көрдемшелердің көбеюіне не түрткі? Бұл сауалдың жауабы көпшілігімізге ішінара белгілі болса да, аз-кем тоқтала кетейік. Сол үшін əңгімені сəл əріректен басталық. Көне түрік заманында зинадан туған адамды бөлек жерлейтін салт болған екен. Яғни, ойнастан өнгенді бөлектеп, жақтыра қоймаған. Алайда, ата-баба ұстанымына берік қазақ ХХ ғасырдың орта шенінде аздап жолынан жаңыла бастады. Себеп шаш-етектен. Бұған дейін даламыздан шыққан Құнанбай сынды еркін ойлы тұлғалар, олардың сөзіне ұйыған, түркілік дəстүр мен Ислам діні қағидаларын берік, жымын білдірмей қабыстыра білген халық жаман əдетке бой алдырған пəтшағарларды ел алдында масқаралай отырып, қатаң жазалаған – өлімге бұйырған. Оны көрген адамдар бұл мəселеде аяғын аңдап басқан. Біз əлгін дей қылықты сол кездегі бабаларымыз жазадан қорқып жасамаған деп ой түймеуіміз керек. Олар мұны өте ұят, мұсылманшылыққа жат, адам баласы жасамауы тиіс іс деп ұққан. Əрине, ел болғандықтан оның ішінен мұндай арсыздыққа баратындар кездесіп қалады. Ал ондайларға халық кешіріммен қарамаған. «Абай жолы» эпопеясындағы Қодар мен Қамқа оқиғасы соның бір ғана көрінісі. Кезінде Шортанбай ақынның: «Арам сідік болған соң, Атасы бермес батасын. Қазы, болыс қойыпты, Некесіз туған шатасын...», деп ашына жырлағаны да тегін емес. Осындайда «Жеті атасын білмеген – жетесіз», «Ақырзаман боларда көрдемше көбейеді» дейтін қазаққа тəн дала заңдары санада жаңғырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін əлемде некесіз туылғандар саны тез өсті. Сол тұстарда дүниеге келген 10 баланың 8-і көрдемше болған деген сөз бар. Мұндай жағдай Қазақстанда да белең алды. Оның басты себебін елімізде соғыс салдарынан ер азаматтардың азайып кетуімен, жүз мыңдаған отбасылар ойрандалып, нəтижесінде көптеген əйелдердің жесір қалуымен түсіндіріп жүрміз. Алайда, біз мұны басты себеп деп айтқымыз келмейді. Өйткені, талай соғысты, талай қырғынды бастан өткерген қазақтың ер азаматтары мен əйелдері бастары кетсе де арсыздыққа жоламаған, «өлімнен ұятты күшті», деп некесіз бала көтергеннен гөрі қу тізесін құшақтап өтуді жөн көрген. Əрине, бұл жесір қалған əйелдердің, оң жақта отырып қалған қыздардың еркектердің аздығынан бүкіл ғұмырын жалғызданжалғыз өткізді дегенді ұқтырмайды. Жесір қалғандар əмеңгерлік жолмен қайта түтін түтеткен, жасы келіңкіреп қалған қыздар біреудің тоқалы болса да тұрмысқа шыққан. Əйтеуір, дала заңымен жолын тауып, некелі жарымен бірге ұрпақ өсірген. Ал енді осындай арлы ұлттың өкілдері қалайша екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, яғни, ХХ ғасырдың орта тұсынан бастап осалдық танытып шыға келді? Бұл сауалға жауап ретінде, қайталап айтамыз, тек еркектердің азайып, жесір əйелдердің көбейіп кеткендігін айту көңілге қонымсыз. Оның басты себебін 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін билікке келген коммунистердің қоғамымызға ұлттық қалпымызға кереғар, табиғи болмысымызға жат, Батысқа тəн өмір сүру салтын күштеп енгізуінен, атеистік тəрбие жолға қойы лып, дініміздің кейінге ысырылуынан іздеуіміз керек. Қызыл идеология өз жұмысын

едəуір бөлігін дегеніне көндіріп алды, содан көрдемшелердің аналары мен əкесымақтары өсіп шықты. Олар ненің адал, ненің харам екенін айырып жатпастан, қазақтың болмысына кереғар тіршілік ырғағымен «билеп» кете барды. Бірнеше ондаған жылдардың ішінде өмірге ұрпағын адал жолмен əкелудің қаншалықты маңызды екенін сезіне алмайтындар қатары қалыңдай түсті. Міне, осындай себептермен ата жолы бұзылды. Бұл жағдаяттар көрдемшелер санының өсуіне əсер етпей қоймағаны анық (ел тұрмысы түзеліңкіреген 80-жылдары КСРО бойынша бір жылда туған барлық баланың 10 пайызы көрдемше болыпты). Содан келіп, жағымсыз əдет жалғасып кете барды, дағдыға айналды, «некесіз бала туу айып емес» деген мазмұндағы ұғым санаға сіңді, оны бұрыс көрмейтіндер еселене өсті. Тіпті, ондайлар «жалғыз ілікті» аналар қатарында құрметтеліп, мемлекет тарапынан материалдық көмек алып тұрды. Мəселен Кеңес Одағы тұсында осы санаттағылардың үйсіздеріне үй беріліп, бос жүргендері жұмыспен қамтамасыз етіліпті. Сондай-ақ, балалары 14 жасқа толғанша жұмыстан шығаруға тыйым салынған. Бұған қоса, коммуналдық төлемдеріне жеңілдіктер қарастырылған əрі тұрақты түрде ай сайын жəрдемақы тағайындалған. Мұның өзін де некесіз туған балалардың артуының елеулі себебі дей аламыз. Осыларды саралай келе, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көрдемшелердің артуына тек, ер азаматтардың азайып, жесір қалған əйелдердің көбейіп кеткенін басты себеп деп қарастыруымыздың дұрыс еместігі айқындалады. Яғни, елімізде сол кезеңдерде некесіз туған балалардың еселенуінде мемлекеттік ішкі саясат, халқымыздың менталитетін бұзған идеология шешуші рөл ойнағанын айтуымыз керек. Осылайша, халықтың бір бөлігі азғана уақыттың ішінде аярлыққа арандап, өзегін рухани тұрғыдан улап алды, ұлт болмысына қара дақ түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезі жəне одан кейінгі жылдар адамзат тарихында түрлі оқиғаларымен ерекшеленеді. Солардың бірі ретінде, сол қарсаңдарда некесіз туған балалар санының басқа кезеңдермен салыстырғанда өте көп болуын айта аламыз. Мына бір мысалды айта кетейік. Белгілі академик Иван Майский 1945 жылдың сəуірінде Сталинге хат жолдапты. Ол өз хатында елде некесіз туған балалардың көбейіп кеткенін, əсіресе, неміс сарбаздарынан жүкті болған əйелдердің перзенттері басым екенін айта келіп: «Сталин мырза, тез арада олардың аттарын өзгертіп, фамилияларын орысша қойып, жетімдер үйінде тəрбиелегеніміз жөн», деп жазыпты. Бұдан біз академиктің неміс сарбаздары кіндігінен тараған балалардың келешекте қауіпті күшке айналуы мүмкін екенін ескертіп, оның алдын алу жолдарын ұсынғанын анық көреміз. Осыған ұқсас жағдай, яғни, өзге ұлт өкілдерінен көрдемше туған немесе басқаның бауырында баласы кеткен біздің жерлестеріміз де аз болмағанын ішіміз аздап сезеді. Жалпы, ХХ ғасырдың бас кезіне дейінгі адамзат тарихына үңілсек, тұрмыста, отбасы құрылымында əйелдерді еркектерден жоғары санап, ұрпақ тегін аналық генмен шежірелейтін кейбір ұлттарды есепке алмағанда, басқалардың барлығы да некесіз бала тууды жат қылық, жабайы əрекет, жиркенішті дағды деп есептеген, оның орын алуына өре түргеле қарсы болған. Мəселен, орта ғасырларда кейбір монахтар көрдемшелерді өртеп жіберу жөнінде үкім де шығарған. Өйткені, олардың діні шатаны «шайтанның төлі» деп түсіндіретін көрінеді. Ал Францияда кезінде некесіз бала тапқан əйелді ел азаматтығынан айырып, бір жылға соттап жіберетін пəрмен болыпты. Қазіргі қарсаңда осы елде, жоғарыда айтып өткеніміздей, бір жылда туылатын жалпы бала санының 40-қа жуық пайызын көрдемшелер құрайды. Əлемде некесіз бала туу үрдісі неліктен кең етек алып кетті? Адамзат оған қалайша жол беріп алды? Бұл сауал дардың жауабы өте көп. Өйткені, дəлелді, бірінен-бірі өтетін, анық, келіспеске лажың жоқ себептер жеткілікті. Бұлардың бірқатарын жоғарыда жанамалай болса да айтып

кесе-көлденеңдеген атеистік идея халықтың көкейінде «Бұл дұрыс емес» деген қарсылықты ойдың туындауына із ашты. Осы тұрғыдағы «Неге?» деген сұраққа халық іштей жиі-жиі жауап іздеумен болды. Бұл ел-жұрттың тарихи санасында Аллаға сенімінің, ата-бабалары тұтынған діндеріне ілтипатының өшпеуіне мүмкіндік берді. Нəтижесінде, КСРО-да біз жоғарыда сөз еткен елдердегі жағдайлар дəлмедəл қайталанған жоқ. Ал Батыс демократиясы құдайсыздандыру майданында «жан алысып, жан беріскені» соншалықты, коммунистерді жолда қалдырды. Олардың мұндай «табысқа» жетуінің сыры, адамзатты дінсіздендіру ісін жасырын, нақтылай айтқанда, өздерінің шынайы құндылықтары мен сырттай қарағанда əдемі көрінетін, бірақ іші қуыс, тамырсыз, пенденің нəп сісін өршітетін, адам еркіндігін жеңіл-желпі ұстанымсымақтармен байланыстыра қарастыратын, халықты нағыз демократиялық бағыт деп ойлауға мəжбүрлейтін əрекеттерімен бүркемелей білді. Ал жамандықты ашық жүргізгеннен гөрі құпия түрде білдірмей іске асыру қауіптірек. Өйткені, жасырын жасалған əрекет кімді де болса қапы қалдырады, опық жегізеді. Ашық əрекеттен өйтіп-бүйтіп сақтанып, соған сай қам-қарекет жасауға мүмкіндік береді. Батыс демократиясының адамзат өркениетіне қосқан орасан зор үлесін жоққа шығара алмаймыз, алайда, онымен біте қайнасып, зиянды дəнін сепкен құдайсыздандыру саясаты тəрізді бағыттарды ақтауға келмейді. Еуропада халықты дінсіздендіруді мақсат еткен мектептер ХХ ғасыр басында бой көтере бастады. Кезінде ресми билік оларды жауып, басында тұрған тұлғаларды қуғындаған-ды. Дегенмен, бұл мектептер түбегейлі жойылмады. Амалдап, АҚШ-қа тұрақтап, қайтадан істерін жалғастырды. Олардың өз қызметтерін жандандыруына, міндеттерін емін-еркін атқаруына адам құқығының Батыс демократиясы ұстанымдарына сай қорғалуының күн тəртібіне шығарылуы даңғыл жол ашып берді. Қит еткенге «адам құқығы тапталды» деп шыға келетін мемлекеттік жəне үкіметтік емес ұйымдар əлгі мектептердің заңды жалғасындай болып кетті. Қысқасы, аталған мектептердің ішкі ниеті уақыт, заман талабымен туындаған ахуалмен көмкерілді. Римдік шешен Марк Фабий Квинтилианның: «Бостандық пен бетімен кетушілік – біріне-бірі мүлде қарама-қарсы ұғымдар», – деген сөзі теріске шығарылды. Осылайша,

басылар азайып, керісінше, жалғызбасты адамдар, көрдемшелер, қарттар мен балалар үйі көбейді. Жат қылыққа, қылмыс пен нашақорлыққа үйір буын өніп шықты. Мемлекет бюджетіне масыл əлеуметтік топтар қатары артты. Мəселен, осыдан 10 жыл бұрынғы дерекке сүйенсек, АҚШ халқының 26 пайызы жеке басты көрінеді (қазір бұл көрсеткіш өспесе, кемімегеніне сеніміміз мол). Бұлардың ішінде өмір бойы тұрмыс құрмаймын деп шешкен бойжеткендердің пайыздық көрсеткіші де өсе түскен. 1993 жылғы есеп бойынша, 20-24 жастағы қыздардың 68 пайызы отбасы құрмаған. Батыс Еуропада да осы іспеттес жағдай орын алып отыр. Бұларда демографиялық мəселе өте күрделі. Бала туу көрсеткішін жоғарылату мақсатында жасалып жатқан əлеуметтікэкономикалық қолдауларға қарамастан, проблема өзекті күйінде қалып отыр. Өйткені, христиансызданған, өзінен басқаны ойламайтын эгоистер қаптаған, рухани дүниелер кейінге ысырылып, материалдық қажеттіліктер алға озған қоғам өкілдері бала туып, отбасы құрып миын «ашытқаннан» гөрі, жалғанды жалпағынан басып, «еркін өмірдің ерке баласындай» күн өткізіп, қартайғанда барлық жағдай жасалған қарттар үйіне зып бере кіріп алғанды қолай көреді. Бұл топтағылар, «шексіз еркіндікпен» уланған осындай қоғамда ұрпақ өсіруден қорқуы да мүмкін. Өйткені, мұндай ортада өскен баласы қартайғанда өзіне қарайтын қайырымды жан боларына сене алмас. Бүгінде елімізде баласын некесіз туатындар санын азайтудың жолдарын нақты көрсетіп берген ешкім жоқ. Бұған қоғамдағы қалыптасқан жағдай

13 маусым 2015 жыл мұрша да бермейтіндей көрінеді. Дегенмен, ойнастан жүкті болатындар қатарын сиретудің бір тəсілі ретінде еркектерге көп əйел алуға барынша мүмкіндік беру қажеттігін айтатындар арагідік болса да кездесіп жүр. Олар көп əйел алу үрдісі ата-бабаларымызда Исламға дейін де болғанын, өзін-өзі ақтаған далалық институт екенін алға тартады. Қарсы емеспіз. Жөн делік. Бірақ, ол қалып тасқан қиын ахуалды оңтайландыруда негізгі рөлде ойнай ала ма? Біздіңше, бұл тəсіл дің жанама, өнімсіз əсері ғана болуы мүмкін. Өйткені, бүгінгі адам бойында орныққан менталитет, өмір сүру дағдысы көп əйел алушылыққа еркін бет бұрғыза қоймайды. Мұндай қадамға барғандардың бір бөлігі өзінің бұрынғы отбасын ойрандағандай көрінеді. Осылайша, жаңадан бір отбасы құрылғанымен, екіншісі бұзылып жатуы ықтимал. Бұл да ескеретін мəселе. Бүгінгі бəйбішелер бүлік шығарса, мен деген еркегіңді қаңғыртып жіберетіні қаперден шықпауы тиіс. Əрине, бəрі емес, бірақ, көпшілігінің жылдар бойы жанталаса жүріп жиған-тергенін, өйтүпбүйтіп «адам қылған» ерін жолдан қосылған «бөтен иіспен» бөлісуі оңай шаруа емес. Оның үстіне, үйінің төрінде бұзау тіс қамшысы ілініп тұрар баяғы бабаларымыз секілді əрекет етер кесек бітімді, өр мінезді еркектер қазір де көп болғанымен, заман басқа, заң қатал, жан тəтті. Еркектен гөрі əйелдің қабағына көбірек қарағыштайтын қоғамда балашаға да өзіндік дауысқа ие. Ал олар үшін шеше сөзі маңызды. Енді қайттік? Мұндай жағдай қоғамда бола береді деген енжар көзқарастың шырмауында жүре береміз бе? Біздіңше, біріншіден, ең дұрысы – əйелдің қоғамдағы, мемлекеттегі, отбасындағы басты мін деті – адал жолмен таза қанды ұрпақ əкелу екенін кеңінен насихаттауға жəне заңды неке негізінде перзент сүю мен ойнастықпен бала табудың арасындағы айырмашылықты баршаға ұқтыруға баса назар аударғанымыз абзал. Сол үшін де шешелері өз қыздарына отбасы құндылықтарын түсіндіре отырып, өмірдегі негізгі міндеттерін, соның ішінде біріншіден, болашақта ана болуы тиіс екенін ұқтыруы тиіс. Бұл арқылы ана өзінің қызын келешекте жалғыз қалу қаупінен құтқарады. Бойжетіп, буыны қатып, не істерін өзі білген, аяғын шалыс басқан бүгінгі кейбір қыздардың қылығын қайталауы ықтимал нəзікжандылардың қатарын, алдағы уақытта өмірге келуі мүмкін көрдемшелердің санын азайтудың сенімді жолы, меніңше, осы. Екіншіден, жадымыздан «қасиетті қарашаңырақ» ұғымын өшіріп алмаудың əрекетін қазірден бастан жасап, дəстүрлі отбасылардың артықшылықтарын ұрпақ санасына сіңіруді күн тəртібінен ешқашан түсірмеуіміз керек. Дəстүрлі отбасылар қатары селдіреуге бет алса, біткеніміз. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың былтыр өткен «Мерейлі отбасы» республикалық байқауына аса маңыз беруінің астарында үлкен мəн жатқанын ұқпау елдігімізге сын. Президент халыққа дəстүрлі отбасылардың мемлекетіміз үшін аса маңызды екенін меңзеді. Демек, ұлттық иммунитетті көтерер, қоғамдағы жағымсыз көріністерге қарсы тұрар негізгі күш – дəстүрлі отбасылар жəне ондағы жарасымды өмір салты. Бұл өз кезегінде көрдемшелердің кемуіне тікелей əсер ете алады. Үшіншіден, қоғамның дамуына кері əсер ететін, түрлі жөнсіздіктерді қолдап, бұра тартатын, соның ішінде некенің қиылуы адамға Алла, қоғам, əулет жəне отбасы алдында үлкен жауапкершілік жүктейтінін, берекелі шаңырақ құрып, бала тəрбиелеуге үндейтінін біле бермейтін жандардың ақылсымақтарына, жаныашығансып айтқан кемтар кеңестеріне қарсы тосқауыл қойылатын уақыт өтіп барады. Мұның өзі де некесіз бала туатындар санын мейлінше кеміте түсуге мүмкіндік бере ді деп ойлаймыз. Осы мəселеде теріс пікір айту шылардың кесірінен қазіргі кезде қазақтың көптеген қызжігіттері ұрпақ өрбітудің заңды əрі табиғи жолдарынан адасып, аяқтарын шалыс басуда. Төртіншіден, некесіз туған балалардың көбеюі себебінен ұлтымызға қасірет қамыты киілетінін ескерместен, пешенесіне тексіздік таңбасы басылған көрдемшелер болса да олар қазақ санының өсуіне ықпал етіп отыр деп арқаны кеңге салып, тоқмейілсуді санамыздан аластатуымыз қажет. Ол уақыт өте келе ұлттың сапасыздануына алып келеді. Осы арада айтпағымыз, бүкіл қоғамды көрдемшелердің көбею үрдісіне тіксіне, үрке қарайтындай деңгейге жеткізген жөн. Бұл да өз кезегінде талайға ой салар деп үміттенеміз.

ТҮЙІН СӨЗ: Жоғарыда айтып өткеніміздей, некесіз туылған балаларды «көрдемше», «шата» деп атап жүрміз. Үлкендерден естуімізше, негізінде бұл екі сөздің мағыналары бірбірінен өзгешелеу. Көрдемше – бір ұлттың өкілдерінен некесіз туылған бала. Ал шата дегеніміз, екі ұлт өкілінен пайда болған нəресте. Бəлкім, атам қазақ қанды бұзғанына, шежірені шатастырғанына байланысты бұған «шата» деп айдар таққан болар. Негізінде, қазақ ұғымы бойынша, көрдемше, шатаға таза жан қонбайды. Бұл некесіз еркек пен əйелден туған балаға жан көрден бұйырады деген түсінікті береді. Сондықтан да мұндай балалар көрдемше аталған. Ал жаны көрден бұйырған адамды қазақтың жақтырмасы анық. Сол себепті, ата-бабаларымыз ұрпағының баталы, некелі жұптан тарауына ерекше мəн берген. Ендеше, біз де болашақ ұрпағымыздың өз ортамызда көзтүрткі болмауын қаласақ, өмірге перзент əкелместен бұрын ойланып алғанымыз дұрыс-ақ. Сөзіміздің соңын Ислам дінінің аясындағы мына мысалмен аяқтасақ. Пайғамбарымыз (с.ғ.с) құлдықтан Зайд ибн Хариса есімді баланы құлдықтан азат еткен соң, көпшілікке: «Бұдан былай бұл баланы Зайд ибн Мұхаммед деп біліңдер» деп жариялайды. Содан көп ұзамай Алладан: «Оларды өз (туған) əкесінің атымен атаңдар. Алланың назарында дұрысы да – осы. Əкесінің кім екенін білмесеңдер, оларды діндес бауыр немесе дос деп санаңдар» (Ахзаб, 5-аят), деген аят түседі. Содан бастап Зайдты қайта өз əкесінің атымен атаған. Бұл əрбір мұсылман баласына үлгі-өнеге болуы тиіс.

Мейірім шуаєы Қостанайда «Мерейлі отбасы» байқауының «Парасатты отбасы», «Əулет», «Мерейлі отбасы» аталымдары бойынша өңірлік сатысының жеңімпаздары анықталды. Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Осыған дейін байқау облыс аудандары мен қалаларында өткен болатын. Аудандық сатыдан жеңімпаз атанған отбасылар облыстық деңгейде бақ сынасты. «Мерейлі отбасы» облыстық байқауының жеңімпаздарын марапаттау салтанатында облыс əкімі Нұралы Сəдуақасов былай деді: – Отбасы – əр адам өміріндегі ең жоғары құндылық. Адам бойындағы нəзік, мейірімділік сезімдері отбасында қалыптасады. Байқаудың «Парасатты отбасы» аталымы бойынша Алма мен Сүгірбай Нұрмановтар отбасы жеңімпаз атанды. Арқалық қаласында тұратын олар 2 ұл, 3 қыз тəрбиелеп отыр, 4 немере сүйді. Отбасында тəрбие адамгершілікке негізделген, балалары еңбекпен өсті. Ал «Əулет» аталымы бойынша Василий мен Галина Гортқа құрмет көрсетілді. Бұл отбасын достары, көршілері, туыстары электрслесарьлар əулеті деп атайды. Горттар отбасы 7 бала тəрбиелеп өсірді, олардан 12 немере сүйіп отыр. – Əрине, бала өсіру оңай шаруа емес. Ең бастысы, перзентіңді жақсы көру керек, бірақ қатты ұстаған жөн. Біз күйеуіміз екеуміз училищені бірге бітірдік, мамандығымыз электр слесары болды. Мен бала тəрбиесімен айналыстым, əкесі жұмыс істеді. Екі ұл əкесінің ізімен келеді. Бір немерем де электр слесары мамандығын қалады. Алдымен балалар əкесінен үйреніп еді, енді, ол балаларынан үйренеді, – деді Галина Горт. Байқаудың ең басты аталымы – «Мерейлі отбасының» жеңімпазы болып Нұрлан мен Гүлжауһар Төлегеновтер аталды. Олар конкурстың республикалық сатысында Қостанай облысының намысын қорғайтын болады. Бақытты жұп үлкен отбасы болуды армандайтын. Сөйтіп, өз қызының сыртында тағы да 8 баланы өз қамқорлығына алды. Қазір 5 қыз, үш ұл өсіріп отыр. Гүлжауһар – мұғалім, Нұрлан – жүргізуші болып істейді. Олардың балаға деген махаббаты отбасын нұрландырып жіберді. Төлегеновтерді бүгінде бүкіл облыс таниды. Оларға Қостанай ауданының орталығы Затобол поселкесінен үй салып берді. Оның алғашқы іргетасын қалауға аудан мұғалімдері бастама көтеріп, қаржы жинаған болатын. Биыл облыстағы барлық этномəдени орталықтары жинаған қаржы үйдің құрылысын түгел аяқтауға мүмкіндік берді. Нұрлан мен Гүлжауһар отбасындағы мейірім мен шуақтың алмайтын асуы жоқ деп біледі. Олар аялап тəрбиелеп отырған 9 баласы ер жетіп, бір-бір шаңырақ көтерсе, Отанымыздың белді азаматтары болса, түпкілікті жеңісіміз сол болады деп армандайды. Арман алдамайды. ҚОСТАНАЙ.

«Bala turkvizyon – Ќазаќстан» жобасы

Ґскеменнен бастау алды «Bala Turkvizyon-2015» халықаралық балалар əні байқауының ұлттық іріктеуі Өскемен қаласынан бастау алды. Байқау бастамашысы – Əлия Назарбаеваның «Жандану əлемі» қоры. Алғашқы іріктеуге Шығыс Қазақстан облысынан 157 өнерпаз қатысты. Металлургтер мəдениет сарайында таңертеңнен басталған кезекті Глубоковское (Глубокое ауылы), Тарбағатай (Ақжар ауылы), Зыряновск (Серебрянск ауылы), Аягөз, Өскемен, Риддер жəне Семей қалаларынан келген жас таланттар толтырды. Өскенмен қаласынан ұлттық іріктеудің жартылай финалына үміткерді анықтауға əнші Санда, танымал продюсер Эрик Тастамбеков пен əнші Иван Бреусов келді. Қазылар алқасына көп өнерпаздың ішінен үздіктерді анықтау қиынға соқты. Кішкентай əртістер үлкен сынаққа дайын екендіктерін дəлелдей білді. Өйткені, олардың көбісі үлкен сахнаға бірінші рет қадам жасауда, камера алдында əрі өнер жұлдыздарының алдында өнер көрсету – үлкен ерлік. Аймақтық іріктеу кезінде əртүрлі жанрдағы, əртүрлі бағыттағы əндер орындалды: халық əндері, рэп, поп жəне авторлық əндер. Үміткерлер орындаған əндер қазақ, орыс, ағылшын, итальян тілдерінде болды. Əрбір қатысушы марапатқа, құрметке ие. Олар Əлия Назарбаеваның «Жандану əлемі» қорының «Bala Turkvizyon» ұлттық іріктеуінің қатысушысына арналған сертификат пен ұлттық іріктеу əнұраны жазылған CD-дискілерге ие болды. Өскемен қаласының ұлттық іріктеу жеңімпазы 12 жастағы Рашида Ұзыханова – Семей қаласының тұрғыны. Қазылар алқасының шешімі бойынша Рашида Астана қаласында өтетін финалда Шығыс Қазақстан облысының намысын қорғамақ. Бұған дейін де жас өнерпаз көптеген республикалық, халықарлық байқауларға қатысып үлгерген. Ұлттық іріктеудің келесі кезегі Павлодар қаласында. «Егемен-ақпарат».


13 маусым 2015 жыл «Бриллиантты» босаға Осыдан бір жылдай уақыт бұрын газетімізде «Миллиард ішіндегі бриллиант» деген мақала жарияладық. Сөйтіп, Қытайда туып, сол елдің кино өнерін бағындырған даңқты қандасымыз Жанар Сағатқызын жұртшылыққа кеңінен таныстырдық. Жалпы, бұл менің Жанар туралы жазған бірінші мақалам емес-ті. «Қазақстан» ұлттық арнасының көрермендеріне арнап қазақтың дарынды режиссер қызының шығармашылығы жөнінде екі-үш рет сюжет жасағаным бар. Апталық бағдарламаға ұсынған қытай қазақтары туралы арнайы бейнематериалымызда да Жанар басты кейіпкерлердің бірі болды. Оның өмір жолына қарап, еріксіз тамсанасың əрі таңғаласың. Бəсекелестік деңгейі бойынша əлемде бірінші орында тұрған Қытайды мекен ететін аз ғана қазақтың ішінен суырылып шығып, іргелі бір саланың биіктерін игеру – нағыз ерлік. Дүйім жұртты аузына қаратқан тума талантқа сүйсініп, қазақ болып туғаныңа қуанасың. Жанар əпкемізбен жұмыс бабында таныстық. Кейін əңгімеміз жарасып, жақсы араласып кеттік. Жиі жүздесіп тұрған соң мен оны басқалар байқамаған қырынан таныдым. Жанарға деген құрметім шексіз. Онымен таныстығымды мақтан етемін. Қытайға іс-сапармен келген, қыдырып немесе емделіп жүрген отандастарымыз жергілікті қазақтар жайында үнемі сұрастырады. Олардың тұрмыстары қалай? Бізден айырмашылығы бар ма? Ішіндегі мықтылары кімдер? Осындай сұрақтарға жауап алғысы келеді. Сол кезде мен əңгімемді үнемі Жанар Сағатқызынан бастаймын. Шынымен, Жанар туралы айтар нəрсе жеткілікті. Біз ғана емес Қытайдың қаламы қарымды жергілікті жазушылары да елдің беделді басылымдарының б еті нде оның шығармашыл ы ғы на арнап мақалалар жазып, пікірлерін білдіріп қояды. Тіпті, Қытайдың бір баспасы Жанар Сағатқызы туралы мақалаларды жиыстырып, қалың кітап етіп басып шығарыпты. Жанардың болмыс-бітімі, өмірі мен өнері жайлы біраз ой толғадық. Енді оның туып-өскен ортасын, яғни түлеп ұшқан шаңырағын оқырманға таныстырғымыз келеді. Бұл отбасында Жанардан басқа да тума талант иелері баршылық. Бірі жазушы, бірі киногер, бірі əдебиетші, бірі ақын... Алдымен өнегелі отбасын құрып, өнерлі ұрпақ тəрбиелеп өсірген Сағат Жайпақұлы мен Тұрсын Жолымбет туралы əңгімелейік. Бұлар – белгілі режиссердің асқар таудай əкесі мен ардақты анасы. Жанардай гауһар тектес талантты түлетіп ұшырған «бриллиантты» босағаға арнайы атбасын бұрғанды жөн көрдік.

Сергектік пен сыйластық

Жанардың ата-анасымен Шыңжаң автономиялық аймағының бас қаласы – Үрімшіде таныстым. Кезекті іссапарға келгенмін. Бұл кісілердің осында тұратынын естіп, сəлем беруге арнайы бардым. Сағат аға мен Тұрсын апа жылы қарсы алды. Олар мені Жанар туралы мақалаларым мен бейнематериалдарым арқылы біледі екен. Бұрыннан таныс адамдардай еркін араласып кеттік. Шуақты шаңырақ... Қазақтың кең дастарқаны... Биыл екеуі де сексеннен асты. Бірақ олардың жүріс-тұрысы, қимыл-қозғалысы жасы ұлғайған адамдардың іс-əрекеті сияқты емес, өте ширақ. Екеуі де сергек, тың көрінеді. Түр-əлпетінен, сөз саптауларынан аса зиялы адамдар екені бірден байқалады. Бойларынан ешқандай тəкаппарлық мінез аңғарылмайды. Қонақ күткендегі дағдымен тым сыпайылық сақтап, аса тартынып отырған да жоқ. Өз балалары келгендей ағынан жарылып, бар сырын жасырмай айтып, бізбен еркін сөйлесті. Жанардың əпкесі, Шыңжаң телевизиясының дыбыс режиссері Майгүл де үйде екен. Қарт ата-анасына қонақ күтуге көмектесу үшін арнайы келіпті. Майгүлдің асы піскенше Сағат аға өз өмірі туралы айтып беруді жөн көрді. Бірақ əңгімесін бастасымен-ақ Тұрсын апа оның сөзін үнемі бөліп жіберіп отырды: «Тоқта, дұрыс айтпадың...», «Өй, мынау не дейді?», «Жоқ, ол жылы емес, қате...». Бір айтты, екі айтты, апамыз қояр емес. Сағат ағаның да шыдамы таусылып: «Өй, үндемей отыра тұршы, сен кемпір!», – деп зекіп тастады. Оған бұға қалған апамыз жоқ: «Əй, сен менімен қалай сөйлесесің!? Мен – Тұрсын Жолымбетпін. Атағым жер жарады. Халқымның қалаулысымын. Олай сөйлеме маған», – деп күңкілдейді. Сағат ағамыз болса, оған қабақ астынан сынай қарап отыр. Сəл жымиып қояды. Көп ұзамай-ақ мұның келіспеушілік көрінісі емес, екеуінің арасындағы жарасымды қалжың екенін ұқтық. Апамыздың ағамызға еркелеуі деп түсіндік. Шынында да, осыдан кейін Тұрсын апай шəйінен бір ұрттады да, ағамызға: «Иə, қойдым, енді айта бер!», – деді... Сосын біразға дейін үндеген жоқ. Міне, сексендегі сергек жұптың сыйластығы қандай?!

Қазақ радиосының қадамы

Сағат Жайпақұлы – Шыңжаң өлкесі Алтай аймағының тумасы. 1935 жылы маусым айында дүниеге келген. Ол – Қытайдағы қазақ радиосының негізін қалаған журналист. Бұқаралық ақпарат құралының төрт түрінде жұмыс істеген. Газет, радио, журнал жəне баспа саласында біраз жыл еңбек еткен. Қызмет жолын 1952 жылы «Шыңжаң газеті» басылымының қазақ редакциясынан бастаған. Сонда 12 жыл істеп, корректор, көмекші редактор, редактор қызметін атқарған. Кейін қазақ редакциясының бастығы болған. Белсенділігімен көзге түскен Сағатты үкімет партия қатарына тартады. 1963 жылы Шыңжаң автономиялық партия комитетінің үгіт бөлімі қазақ тілінде «Ячейка тұрмысы» деген журнал шығара бастаған. Сағат Жайпақұлы 1964 жылдан бастап сол журналды басқарады. Бес жылда партияға жəне өз журналына адал қызмет етіп, үкіметтен сан мəрте марапат алады. Аз ұлттар комитеті мен орталық үгіт бөлімінің ұйғарымымен 1970 жылы Бейжіңде қазақ радиосын ашу туралы шешім қабылданады. Жаңадан құрылған радионы басқару үшін білімі мол, басқарушылық қабілеті жоғары, партияның сеніміне сай келетін шыңжаңдықтар іріктеледі. Бір жыл бойы ұйымдастыру жəне дайындық жұмыстары жүргізіледі. Осы кезеңде басшылыққа үміткер қарастыру мəселесі де назардан тыс қалмайды. Ақыры, жүздеген адамның ішінен Сағат Жайпақұлы бұл қызметке лайық деп танылады. 1970

жылғы 1 мамырдан бастап тұңғыш қазақ радиосы ресми түрде өз жұмысын бастайды. Ол кезде Шыңжаңнан Бейжіңге қызметке шақырылатын қазақтар бірен-саран ғана болатын. Бұл Сағат үшін ғана емес, жалпы жергілікті қазақтар үшін есте қалар тарихи сəт еді. Сол тұста өте қатаң саясат ұстанып отырған Қытайда аз ұлт өкілінің Шыңжаңнан шығып, Бейжіңге басқарушы қызметке келуі ғарышқа ұшқанмен бірдей жетістік саналатын. Сөйтіп, өмірінде зор жеңіске жеткен Сағаттың кеудесін қуаныш кернеп, жұмысқа білек сыбана кірісті. 1971 жылдан бастап 1984 жылға дейін қазақ радиосы күніне түске дейін жарты сағат жəне түстен кейін жарты сағат, жиынтығы бір сағат ақпарат таратты. Қазақ радиосының штатында 18 адам бар еді. Соған қарамастан бұлардың атқарған

ҒЫ СТА Н Ы АЛ АЙЫ АҒ

Əумин!» дедік. Тұрсын апай: «Болды енді, ары қарай мені тыңдаңдар», – деді де, өз өмірбаянын баяндай жөнелді...

Сексен көктем, сексен қыс... Тұрсын Жолымбетқызы Шыңжаң қазақтары арасында ақындық өнерімен танымал. Өзі Шыңжаң өлкесі Санжы өңірінің тумасы. Апамыздың еңбек жолы да Сағат ағаның өмірбаянына ұқсас. Екеуі өмір бойы қызметтес болған. Бірақ Тұрсын апай азаматы секілді басқару ісіне емес, таза шығармашылыққа бейімдеу. Осы күнге дейін жүздеген өлең жазыпты. Төрт жыр жинағы мен екі естелік кітабын шығарыпты. Тұрсын апай өмір бойы күнделік жазып келеді. Өмірінің əрбір күнін, əрбір шуақты сəтін үнемі қойын дəптеріне түсіріп

www.egemen.kz

Сол күннен бастап жұптары жазылған емес. Қуанышты күндерді бірге өткізді. Қайғыны да бірге бастан кешірді. Құдай олардан баланы аяған жоқ. Бірақ бəрін бірдей ұзағынан сүюге бұйыртпапты. Тұла бойы тұңғышын «қартайғанда ермек болсын» деп Сағаттың енесі сұрап алады. Бірақ ол бір жасқа жеткенде шетінеп кеткен. Одан кейін Амантай туған. Кейіннен шаңыраққа Асқар деген тағы бір ұл келген. Сағаттың туған ағасының бес қызы бар екен. Ұлды аңсап жүрген сол ағасы Асқарды қалайды. Сағат пен Тұрсын көп ойланбай келісім береді. Бұл перзенті де періште кезінде ғұмырмен қоштасыпты. Қайғыға батқан ата-ана «енді ешкімге бала бермейміз» деп уəделеседі. Осы əңгімені айтып отырғанда Сағат аға терең күрсінді: «Е, мүмкін, ешкімге бермегенде барлығы да аман болар ма еді, кім біледі...». «Ал меніңше ол екеуі өз қолымызда да ұзаққа бармайтын еді... Өйткені екеуі де өте сұлу болатын. Мен өз өмірімде сəбидің ондай сұлулығын көрмеппін. Көздеріне, дене бітімдеріне дейін елден ерекше еді. Құдай тек оларды бізге көрсету үшін ғана жаратқан секілді. Бірақ есесіне Алла алтындай қыздарымды берді ғой...», – деп қойды Тұрсын апай. Кейіннен Жанар мен Майгүл дүниеге келеді. Балаларының барлығы да алғыр, зерек болып өсті. Бұл үй талантты ұл-қыздардың берекелі бесігіне айналды. Амантай əкесінің жолын қуып, əдебиетші болды. Кейін бұқаралық ақпарат құралдарында қызмет істеді. Жанары миллиардты мойындатты. Халықаралық деңгейдегі танымал тұлғаға айналды. Бар қазақтың мақтанышы. Немерелері Айдос пен Майра да өз қатарынан оза шапты. Майра – бүгінде Шыңжаң көлемінде танылып келе жатқан сəнгер.

ШЫЛА ШАШАН ШАЫРА Дəурен БАУЫРЖАНҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

жұмысының машақаты көп болды. Ол кездегі ресми терминдердің барлығы қытайша айтылатын. Қазақша атаулар болмады. Қазіргідей самсап тұрған сөздіктер жоқ. Қазақша терминология толық қалыптаспаған кез. Əдеби немесе тұрмыстық деңгейде болмаса, қазақтардың ресми тілі қолданылмады. Сағат басқарған ұжым биліктің жоғары органдарымен кеңесе отырып, екі жыл бойы тынбай жұмыс істеді. 1973 жылы Бейжіңдегі зиялы қауым жиылып, жергілікті қазақтардың тұңғыш терминологиялық жəне жер-су атауларының сөздігін бастырып шығарды. Айта кететін жайт, ол кезде Қытайды мекен ететін ұлттардың ішінде қазақтан саны асып түсетіндері де бар еді. Бірақ олар қазақтай еркіндікке ие болмаған. Өзіндік бұқаралық ақпарат құралдары да жоқты. Сөйтіп, Қытайдағы қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдары мейлінше белсенділік таныта бастайды. Бұлар үкіметтің назарына ілігеді, сенімге кіреді. Жұмысын абыроймен атқара білген Сағат Жайпақұлы биліктен тек алғыс ала отырып, қазақ радиосын 15 жыл басқарады. Сағат уығын тіктеген ақпарат құралының керегесі кеңейіп, шаңырағы биіктеп, əлі күнге дейін ағайынның бойына қан таратып тұр. Қазір қазақ радиосы өзінің аударма қызметі мен тілшілер қосыны бар, бағдарламалары көп, тыңдарманы мол беделді мекемеге айналды. Оны бүгінде Қанатбек Жұмабайұлы деген қандасымыз басқарады. Қазақ радиосының негізін қалап, 15 жыл бойы үздіксіз еңбек еткен Сағат Жайпақұлы Шыңжаңға қайтуды ұйғарады. Бұл кезде Жанар мектепте, үлкен ұлы Амантай университетте оқып жүр еді. Дəл осы тұста Жанардың жұлдызы жанды. Ол сол жылдарда тұңғыш рет көркем фильмге басты рөлге шақырылды. Он жеті жастағы бойжеткеннің кино əлемінегі алғашқы қадамы сəтті басталды. Сағат ағай бұған тек қана қуанады. Балаларын қалаған оқуына жіберді. Олардың ел көріп, жер көріп, өсіп-өніп, өркендеп-дамығанын қалайды. Перзенттерінің жолын ашуға тікелей септігі тимесе де, ешқандай тосқауыл қоймады. Сөйтіп, балалары Бейжіңде қалып, өзі байырғы жұртына, Шыңжаңға аттанды. Үрімші қаласына келген соң Шыңжаң халық баспасының қазақ редакциясын басқарды. Жалпы, мемлекеттік қызметке өмірінің 45 жылын арнады. Кейін зейнетке шыққанда да, тыным таппады. Осы күнге дейін қолынан қаламы түспейді. Екі кітабы жарық көрді. Алғашқысы «Із» деп аталады. Онда өзі жазған очерк, эссе, əңгіме, шалқыма, естеліктер топтастырылған. Екінші кітабы – аудармалар жинағы. Бұл жинаққа Қытай жазушыларының жəне қытайша жазатын қазақ қаламгерлері туындыларының тəржімалары енгізілген. Сағат аға əлі күнге дейін қытай ойшылдарының, ақын-жазушыларының шығармаларын қазақшаға аударады. Өзінің негізгі шаруасынан қолы қалт етсе, өзге қаламгерлердің кітаптарын шығаруға көмектеседі. Редакторлық етеді, рецензия жазады. Қысқасы, бос жатқанды жаны қаламайды. Қазақ жұртындағы баршаға танымал қаламгерлермен əлі күнге дейін араласып тұрады. Сондай көңілі жақын достарының бірі – көрнекті жазушы Қабдеш Жұмаділов. Ол кісімен телефон арқылы жиі сөйлесіп, жол түскенде бір-біріне қонаққа келіп тұрады. Қазір Сағат аға өзімен сыйласқан жандар туралы естелік жазып жатыр. «Осы естелігімді шығарғым келеді. Кім біледі... Бүгін барсың, ертең жоқсың», – деп күрсіне беріп еді, қағылез Тұрсын апамыз қайтадан сөзін бөліп жіберді: «Шығарасың! «Бір жұмысты бастадың ба, аяғына дейін апар» деп өзің айтушы едің ғой...». Оған Сағат аға: «Əй, тыныш отыр деймін саған!», – деп əзілдеп, зілсіз зекіп жатыр. «Көңілдеріңе алмаңдар, балалар, біз өстіп үнемі жағаласып, айтысып тұрамыз. Ертең біздің жасымызға келгенде сендер де сөйтесіңдер!», – дейді апамыз. Ішімізден «Соған жеткізсін...

жүреді. Оның барлығын жиыстырса, жиырма шақты кітап болып қалар. Жастайынан қазақтың ақын-жазушыларының шығармаларын оқып өскен. Өздігінен əріп танып, білім алуға құштарлық танытқан Тұрсын еңбек жолын Іле облыстық газетінің тілшісі қызметінен бастаған. Ол кезде ерікті тілші деген қызмет болыпты. Бұлар – ақысыз немесе мардымсыз жалақымен жұмыс істейтін тілшілер. Сол қызметте жүріп Сағат ағаймен табысыпты. Биыл Тұрсын апайдың жасы сексен бірге шықты. Жазу-сызуын əлі тоқтатқан жоқ. Оның өлеңдері осы күнге дейін

Шыңжаңның беделді басылымдарында жарияланып тұрады. Өзі өте талғампаз. Тек жаңа өлеңдерін ғана жарыққа шығарады. Ақын апамыз қазір өзінің жаңа өлеңдер жинағын əзірлеп жатыр. Ол жинақ жақын арада «Қиялдан туған қиқымдар» деген атпен жарыққа шықпақ. Кейінгі туындыларының бірі – «Сексен» деген өлеңін өзінің мерейлі жасына арнап шығарыпты. Сол өлеңдегі екі-үш шумақты оқып берді де сұхбатты тоқтатуымызды сұрады. «Жалпы, мен өзім туралы айтқанды ұната бермеймін», – деді сосын. Мен қайтадан Сағат ағайға бұрылып, Тұрсын апайға қалай жолыққанын сұрадым. Бірақ ағай аузын ашып үлгерер-үлгерместен апамыз қайтадан оның сөзін бөліп жіберіп: «Оны өзім айтуыма да болады, мен бастайын», – деді... Сөйтіп, ақкөңіл апайым əңгімені қайта сабақтады. Міне, бұл енді таза ақынның мінезі...

Тағдыр қосқан тілшілер

Бұлар қызмет барысында танысыпты. 1952 жылы екеуі де екі мың қазақпен бірге партия мектебіне үйрету курстарына оқуға түседі. Ол курстары біткенше бірін-бірі танымаған екен. Саяси сауат ашқандар қатарына қосылған олардың қызметке орналасуына мүмкіндік туады. Тұрсын өзінің туған өлкесі Іле жағына кетеді. Ал Сағат Үрімшіден қызмет тауып, осы қаланы мекендеп қалады. Бұл Іленің үлкен облыс болып құрылған кез еді. Қазақтар негізі сол аймақта шоғырланған соң «Шыңжаң газеті» басылымының қазақ редакциясы сонда көшіріледі. Ал Үрімшіде оның бөлімшесі ғана қалыпты. Үш күнде бір шығатын «Малшылар газеті» деген атауы бар басылым елжұртпен қауышып тұрады. Кейін Сағат сияқты белсенділер жиналып, мұның теріс ұйғарым екенін, бас бөлім Үрімшіде орналасуы керек екенін мойындатқан. Бір жыл ішінде редакция қайта көшеді. Іледе жұмыс істеген 10 қызметкерді жұмысқа алу Сағаттың мойнына жүктеледі. Сол 10 адамның ішінде Тұрсын да болған. «Бекер емес, өзім таңдадым. Əйтпегенде бұған Үрімші қайда?!», – деп қалжыңдап қояды қария. Сөйтіп, екеуі танысып, табысып, отау құрып, 1957 жылғы мамыр айында шаңырақ көтерген.

Қазақтың сұлулығын қалың елге танытып жүр. Ал Айдос туралы əңгіме бөлек...

Қытайша қалам тербеген

Айдос Амантайұлы – қытай тілінде роман жазған тұңғыш қазақ. Əрине, Айдостан бұрын да қытайша қалам тербеген қазақ жазушылары баршылық. Əйгілі қаламгер Əкбар Мəжиттен бастап қалың қытайдың тілінде жазып, елге тағылымды шығармалар ұсынып, оқырман ықыласына бөленіп жүрген қандастарымыз жеткілікті. Бірақ Айдос аса ауқымды жанрда бақ сынап көруді ұйғарыпты. Ол романын небəрі жиырма екі жасында жазды. Жиырма төрт жасында бұл туынды он мың данамен басылып шықты. Жас жігіттің «Айдос – Шолпан» деген романы Қытайдың шығармашылық əлемінде едəуір дүмпу туғызды. Қы тайлық атақты ақын-жазушылар, белгілі қаламгерлер жаңа кітапқа арнап пікір жазды. Сол еңбегі үшін Айдос Мемлекеттік сыйлық алды. Жастайынан қалам ұстаған бала 13 жасында өлең жаза бастапты. 16 жасында тұңғыш өлеңдер жинағын шығарған. Оның ақындық өнеріне тəнті болған талай қытайлық қаламгер жоғары баға беріпті. «Халық əдебиеті» журналының басшысы Чю Дунхуа Айдостың өлеңдер жинағымен танысып шыққаннан кейін оны үйіне арнайы іздеп келіпті. Емін еркін сөйлесіп, танысып, өзінің алған əсерін қағаз бетіне түсіреді. Ол Айдостың көркем тілі мен шығармашылық табиғаты ғажап екенін, жансыз дүниеге тіл бітіріп, оны адамзатпен сырластыратынын айтады. «Оның өлеңдерін оқысаңыз, мəнмазмұнына жете бойлап, терең рухпен тілдескендей күй кешесіз. Бұл оның өлең өнеріндегі бастауы ғана. Алдағы жарқын болашағы мұнан да нұрлы болады деп сенеміз!», – дейді қаламгер өз жазбаларында. Биыл Айдос ҚазМУ-ды тəмамдады. Енді шетелде оқымақ ойы бар. Осы жазда емтихан тапсырып, АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Бингхэмтон университетінің грантын иеленді. «Сəті түссе, өнерімді шетелде жүріп шыңдаймын», – дейді ол. Жалпы, шетелдіктердің біразы оның шығармаларымен танысып үлгерген. Канан Морс деген америкалық жазушы Гуанчжоу қаласына қытай əдебиетін зерттеу үшін арнайы келіпті. Ол

11

жергілікті əдебиет журналының бетінен қазақтың тұрмыс-салтын сипаттайтын «Жетесіз» деген əңгімесін оқыпты. Авторы – Айдос Амантайұлы. Əңгімені ұнатқаны соншалық, ол туындыны ағылшын тіліне аударып, пікір жазып, бірнеше шет тілдерінде шығатын журналға жариялапты. Бір қызығы, сол əңгіменің ағылшынша нұсқасын өзіміздің отандастарымыз тауып алып, қазақшаға аударып, еліміздегі «Жалын» журналына бастырады. Жас қаламгер бүгінде жүзден астам өлеңнің, жиырма шақты əңгіме мен повестің, бір романның авторы. Биыл жасы 26-ға толды. Оның асар асулары əлі де алда деп білеміз...

Ұлттық ұлағат ұясы

Бір шаңырақтың бақыттылығы басқа бір əулетпен салыстырған кезде ғана айқын байқалады. Айналамызда мұндай мысалдар жеткілікті. Сағат аға мен Тұрсын апаймен кездесерден бірер ай бұрын Қазақстаннан бір жолдасым келген-ді. Бейжіңде тұрақты қызмет істемек. Өзі қытайша жөнді білмейді. Сондықтан, ол менің пəтер іздеуге көмектесуімді өтінді. Екі-үш күн сабылып жүріп, ақыры тұратын жер таптық. Бейжіңде біраз уақыт қызметте болған қандастарымыз Шыңжаңға қайтып барады екен. Олар үш бөлмелі пəтерін жалға беруді ұйғарыпты. Əке-шешесі жəне ер жетіп қалған ұлы үшеуі тұрған көрінеді. Үлкен кісілер елге қайтады, ал баланың бір өзі үш бөлмелі үйде тұрғысы келмейді. Сол бала арзандау бір бөлмелі пəтерге көшіп, үлкен үйді жалға беріп пайда таппақ. Іздегенге сұраған. Досыма үй ұнады. Бағасын да реттегендей болдық. Жас шамасы алпыстан асқан кісілер келіскенімізге қуанып, жақынырақ танысып, жөн сұрасып жатыр. Əңгіме барысында əлгі бала бізге бір ауыз тіл қатқан жоқ. Тіл қатпақ түгілі, өз бөлмесіне кіріп, есікті тарс жауып алды. Бұл қылығы ерсі көрінсе де, біз үндемедік. Сол күні біраз əңгімелесіп тарқастық. Келесі күні əлгі кісілер қайтадан телефон соқты: «Пəтерді жалға бермейтін болдық. Балам келіспей жатыр». Біз аң-таңбыз. Қайтадан пəтерге бардық. Бізді көрген əлгі бала кірпідей жиырылып, бетін тыржитып, əке-шешесіне қарап, мұрнының астынан міңгірлеп, қытайша бір-екі ауыз тіл қатты да, қайтадан бөлмесіне зып берді. Қазақша мүлде білмейді екен. Пəтер жалдау бағасы баланың көңілінен шықпапты. Тағы да ақша қосуды сұрайды. Кеше келістік, қол алыстық. Мұнысы несі деп, анасынан ұлымен тағы бір сөйлесіп көруін сұрадық. Анасы барып ұлдың есігін қағады. Əлгі ашпайды, есіктің артынан анасына ауық-ауық ақырып жібереді. Ыңғайсызданған шешесі: «Бұл қалай, балам-ау?», – деп есікті ашуды қайта-қайта өтініп жатыр. Безбүйрек бала шықпады, оған қоса түнімен ұйықтамағанын айтып, барлығымызға дереу тынышталуды бұйырды... Ата-ана үнсіз қалды. Бала түнімен жұмыс істейді екен. Күндіз ұйықтайды. Ал ол ұйықтап жатқанда үйдегілер аяқтарының ұшымен жүруге тиіс... Сонымен, əке-шешесі тым-тырыс қана көше бастады. Түйіншек-түйіншек, дорба-дорба жүктерді үлкендердің өздері, олардың əріптестері көтерісіп, бір-бірлеп сыртқа əкетіп жатыр. Бала болса, қалың ұйқыда... Сол жолы жағамызды ұстап қайтқанбыз. «Бұл жайт біздің қазаққа да жеткен бе?!» деп таңғалғанмын. Қазір шет мемлекеттерде тұратын қандастарымыздың бүгінгі ұрпағы ассимиляцияға ұшырап жатқан көрінеді. Тілін, ділін ұмытып, өз ұлтын менсінбейтіндей дəрежеге жеткендер баршылық екен. Жанардың əке-шешесімен сұхбаттасып отырғанда ата-анасын жазғырған əлгі жалғыз бала есіме түсті. Қалың Қытайда алуан түрлі қазақтар өсіп келеді. Бастапқы болмыс-бітімін сақтап қалғандар да, ұлттық келбетін өзгертіп алғандар да кездеседі. Бірақ Жанардың ұшқан алтын ұясын көрген соң өз ұлтын сыйлайтын, ұлттық құндылықтарын қастерлейтін, саналы ұрпақ тəрбиелейтін қандастарымыз баршылық екенін аңғардым. Сағат аға мен Тұрсын апа шаңырағының тіршілігі маған қатты əсер етті. Қазақтар қашан да еліктегіш халық емес пе?! Сол секілді қалың елде жүрген қандастарымыздың ішінде қытайларға еліктейтіндері де ұшырасады. Тіпті, еліктеп жүріп, соларға сіңіп кеткендер де бар. Ал бұл отбасындағы əрбір жан өздерінің қазақ екендігін қашан да мақтан тұтады. Ұлттық иммунитет үнемі жадыны жаңғыртып тұрады. Сағат пен Тұрсын – аға буынның өкілдері, олар өзінің қазақылығын сақтап қалған. Ал Жанар – шетелдіктер ортасында көп жүрген өнер тарланы. Оның өмірінің жартысынан көбі өзге ұлттар арасында өтті. Бірақ ол қазақ екенін бір сəтке де ұмытқан жоқ. Айдос та солай. Қытайша жазса да тек қазақтар туралы қалам тербейді. Оның шығармалары арқылы қазақты қалың жұрт таныды. Бұл – шынында да əлеуеті мол əулет. Осындай шаңыраққа қарап, шүкіршілік етесің. Өзге елде жүріп, өз халқының мүддесін ойлап, ұлтының абыройын асқақтатқан, өнегелі отбасын құрып, өнерлі ұрпақ тəрбиелеген қос қарияға амандық тілеп аттандық. Бүкіл Шыңжаңға шұғыласын шашып тұрған шаттыққа толы шаңырақты қимай кетіп барамыз... БЕЙЖІҢ – ҮРІМШІ – БЕЙЖІҢ. –––––––––––––––––––– Суреттерде: С.Жайпақұлы; Т.Жолымбетқызы; А.Амантайұлының қытай тіліндегі романы; əулет.


12

13 маусым

www.egemen.kz

2015 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 30 маусымда сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. «Уаз-31514» маркалы автокөлік, м/н Z147AK, 1996 жылы шығарылған, шанақ № TO 023070, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Сығанақ көшесі, 31. Бастапқы бағасы – 1 740 000 теңге, ең төменгі бағасы – 53 771 теңге, кепілді жарна – 52 200 теңге. 2. «Ваз-21213» маркалы автокөлік, м/н 242RС01, 2001 жылы шығарылған, шанақ №1555343, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі» ММ, мекенжай: Астана қ., Абылай хан көшесі, 45. Бастапқы бағасы – 1 400 000 теңге, ең төменгі бағасы – 43 264 теңге, кепілді жарна – 42 000 теңге. 3. «Ваз-21310» маркалы автокөлік, м/н 848AN01, 2004 жылы шығарылған, шанақ №XTA21310040055537, баланс ұстаушы – «Ұлы Отан соғысының мүгедектеріне арналған орталық клиникалық госпиталь» РМҚК, мекенжай: Астана қ., Бөкейхан көшесі, 28. Бастапқы бағасы – 1 794 085 теңге, ең төменгі бағасы – 104 326 теңге, кепілді жарна – 53 823 теңге. 4. «Паз-32054» маркалы автокөлік, м/н 671АЕ01, 2005 жылы шығарылған, шанақ №X1M3205K0A0003104, баланс ұстаушы – «Ұлттық зияткерлік меншік институты» РМК, мекенжай: Астана қ., Ақжол көшесі, 28/3. Бастапқы бағасы – 10 328 620 теңге, ең төменгі бағасы – 600 607 теңге, кепілді жарна – 309 859 теңге. 5. «Nissan Teana» маркалы автокөлік, м/н Z468CY, 2006 жылы шығарылған, шанақ №JN1BDUJ31U0000775, баланс ұстаушы – «Денсаулық сақтауды дамыту республикалық орталығы» РМК, мекенжай: Астана қ., Иманов көшесі, 13. Бастапқы бағасы – 6 064 510 теңге, ең төменгі бағасы – 352 650 теңге, кепілді жарна – 181 936 теңге. 6. «Audi A-8» маркалы автокөлік, м/н 245RA01, 1997 жылы шығарылған, шанақ №WAVZZZ4DZWN000297, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің шаруашылық басқармасы» РМК, мекенжай: Астана қ., Бигелдинов көшесі, 10А. Бастапқы бағасы – 4 807 875 теңге, ең төменгі бағасы – 279 577 теңге, кепілді жарна – 144 237 теңге. 7. «Lexus Ls 350 Spi» маркалы автокөлік, м/н 158RA01, 2003 жылы шығарылған, шанақ №JTHBN30F330121947, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің шаруашылық басқармасы» РМК, мекенжай: Астана қ., Бигелдинов көшесі, 10А. Бастапқы бағасы – 7 864 915 теңге, ең төменгі бағасы – 457 343 теңге, кепілді жарна – 235 948 теңге. 8. «Daimler Chrysler» маркалы автокөлік, м/н Z037RN, 2003 жылы шығарылған, шанақ №WDB2201671A416058, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің шаруашылық басқармасы» РМК, мекенжай: Астана қ, Бигелдинов көшесі, 10А. Бастапқы бағасы – 9 452 110 теңге, ең төменгі бағасы – 549 638 теңге, кепілді жарна – 283 564 теңге. 9. «Уаз-396259» маркалы автокөлік, м/н 120AH01, 2004 жылы шығарылған, шанақ №37410040112554, баланс ұстаушы – «Қазгеодезия» РМҚК, мекенжай: Астана қ., Бөгенбай батыр даңғылы, 3/3. Бастапқы бағасы – 1 482 435 теңге, ең төменгі бағасы – 86 203 теңге, кепілді жарна – 44 474 теңге. 10. «Kia Magentis» маркалы автокөлік, м/н 675DZ01, 2003 жылы шығарылған, шанақ №KNEGD222245289537, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасының Ұлттық мұражайы» РММ, мекенжай: Астана қ., Тəуелсіздік көшесі, 5. Бастапқы бағасы – 3 138 195 теңге, ең төменгі бағасы – 182 485 теңге, кепілді жарна – 94 146 теңге. 11. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік,

м/н Z182NS, 2002 жылы шығарылған, шанақ №WVWZZZ3BZ2P452967, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 2 800 625 теңге, ең төменгі бағасы – 162 856 теңге, кепілді жарна – 84 019 теңге. 12. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік, м/н Z178NS, 2002 жылы шығарылған, шанақ №WVWZZZ3BZ2P456327, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 2 800 625 теңге, ең төменгі бағасы – 162 856 теңге, кепілді жарна – 84 019 теңге. 13. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік, м/н Z173NS, 2002 жылы шығарылған, шанақ №WVWZZZ3BZ2P455099, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 2 800 625 теңге, ең төменгі бағасы – 162 856 теңге, кепілді жарна – 84 019 теңге. 14. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік, м/н Z176NS, 2002 жылы шығарылған, шанақ №WVWZZZ3BZ2P456036, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 2 800 625 теңге, ең төменгі бағасы – 162 856 теңге, кепілді жарна – 84 019 теңге. 15. «Ваз-21213» маркалы автокөлік, м/н Z119NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №XTA21213021692454, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 1 437 165 теңге, ең төменгі бағасы – 83 571 теңге, кепілді жарна – 43 115 теңге. 16. «Ваз-21099» маркалы автокөлік, м/н Z124NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №XTA21099033443111, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 939 685 теңге, ең төменгі бағасы – 54 642 теңге, кепілді жарна – 28 191 теңге. 17. «Ваз-21099» маркалы автокөлік, м/н Z126NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №XTA21099033448696, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ, Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 939 685 теңге, ең төменгі бағасы – 54 642 теңге, кепілді жарна – 28 191 теңге. 18. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z172NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030553909, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 964 530 теңге, ең төменгі бағасы – 56 087 теңге, кепілді жарна – 28 936 теңге. 19. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z168NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №311000305511440, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 964 530 теңге, ең төменгі бағасы – 56 087 теңге, кепілді жарна – 28 936 теңге. 20. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z166NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030552585, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 964 530 теңге, ең төменгі бағасы – 56 087 теңге, кепілді жарна – 28 936 теңге. 21. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z127NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030553488, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 987 960 теңге, ең төменгі бағасы – 57 450 теңге, кепілді жарна – 29 639 теңге. 22. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z113NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030554899, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті,

мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 987 960 теңге, ең төменгі бағасы – 57 450 теңге, кепілді жарна – 29 639 теңге. 23. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z112NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030555045, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 967 875 теңге, ең төменгі бағасы – 56 282 теңге, кепілді жарна – 29 037 теңге. 24. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z108NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №311000305502032, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 971 225 теңге, ең төменгі бағасы – 56 476 теңге, кепілді жарна – 29 137 теңге. 25. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z107NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030551619, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 961 185 теңге, ең төменгі бағасы – 55 893 теңге, кепілді жарна – 28 836 теңге. 26. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z104NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030555645, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 957 835 теңге, ең төменгі бағасы – 55 698 теңге, кепілді жарна – 28 736 теңге. 27. «Газ-3110» маркалы автокөлік, м/н Z169NS, 2003 жылы шығарылған, шанақ №31100030551611, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті, мекенжай: Астана қ., Шолохов көшесі, 15. Бастапқы бағасы – 964 530 теңге, ең төменгі бағасы – 56 087 теңге, кепілді жарна – 28 936 теңге. 28. «Hyundai Sonata» маркалы автокөлік, м/н 442 AH 01, 2003 жылы шығарылған, шанақ №KMHEM41BP4A993094, баланс ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК, мекенжай: Астана қ., Қабанбай батыр көшесі, 119, Литер А. Бастапқы бағасы – 1 985 000 теңге, ең төменгі бағасы – 115 427 теңге, кепілді жарна – 59 550 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2015 жылғы 30 маусымда сағат 8.00-де, яғни сауда-саттық өткізуге екі сағат қалғанда аяқталады. Кепілді жарна мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператор – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ-тың (бұдан əрі – бірыңғай оператор) деректемелеріне енгізіледі: БСН 050540004455; ЖСК KZ529261501102032004; БСК KZKOKZKX; банк атауы – «Қазкоммерцбанк» АҚ; ТТК: 171; БеК: 16. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсетіп тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты, əкесінің атын (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – БСН), толық атауы, бірінші басшының тегін, аты, əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейлі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-мен қол қойылған осы қағидаға қосымшаға сəйкес объектілер бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілімнің веб-порталы үш минут ішінде өтінім берілген сату объектілері бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің

тізілімнің дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізіледі. Қатысушының осы қағиданың 23-1 жəне 23-2-тармақтарында көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сауда-саттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəліметтер болған жағдайда, тізілімнің веб-порталы өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жіберуді жүзеге асырады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, тізілім веб-порталы қатысушының өтінімін кері қайтарады. Тізілімнің веб-порталы автоматты тексеру нəтижелері бойынша тізілімнің вебпорталында көрсетілген қатысушының электронды мекенжайына өтінімді қа былдау не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектілерінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Бірыңғай оператор тізілім веб-порталының жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ сауда-саттыққа қатысушылардың кепілді жарналарын қабылдайды, сатушының шотына сауда-саттықта жеңген қатысушының кепілді жарнасын аударады жəне сауда-саттықтың басқа қатысушыларына кепілді жарналарды қайтарады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион өткізу тəртібі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы қағиданың 36-6-тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жария ланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚны пайдаланып сауда-саттық өткізілген күні тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісінің сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Астана қаласы, Əуезов көшесі, 14 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан немесе 8 (7172) 32-13-33, 32-44-82 телефондары арқылы алуға болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 30 маусымда сағат 10.00-ден бастап www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде аукцион өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендiру объектiлерiн сату қағидасымен республикалық меншіктегі объектілерді сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Cауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. Газ-3102 121 автокөлігі, м/н 031CS 10, 2007 ж.ш. Қостанай қаласы, Пушкин көшесі, 100/1. Баланс ұстаушы – «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ. Бастапқы бағасы – 6 020 000 теңге, ең төменгі бағасы – 47 288 теңге, алғашқы баға – 602 000 теңге, кепілді жарна – 90 300 теңге. 2. Астық қоймасы, жалпы алаңы 687,7 ш.м. Қостанай облысы, Ұзынкөл ауданы, Ершовка кенті. Баланс ұстаушы – «ҚР АШМ ауыл шаруашылығы дақылдарының сортын сынау жөніндегі Қостанай облыстық инспектурасы» ММ. Бастапқы бағасы – 49 270 000 теңге, ең төменгі бағасы – 1 131 608 теңге, алғашқы баға – 4 927 000 теңге, кепілді жарна – 739 050 теңге. 3. Гараж, жалпы алаңы 42,9 ш.м. Қостанай облысы, Лисаков қаласы, Верхнетобольская көшесі, 15/5. Баланс ұстаушы – ҚР ҚМ Кедендік бақылау комитетінің «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 38 120 000 теңге, ең төменгі бағасы – 858 783 теңге, алғашқы баға – 3 812 000 теңге, кепілді жарна – 571 800 теңге. 4. «Обаған» кедендік бекетінің БӨП ғимараты, жер телімінсіз бөлшектеуге, Қостанай обласы, Ұзынкөл ауданы, Обаған кенті. Баланс ұстаушы – ҚР ҚМ Кедендік бақылау комитетінің «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 35 040 000 теңге, ең төменгі бағасы – 789 395 теңге, алғашқы баға – 3 504 000 теңге, кепілді жарна – 525 600 теңге. 5. Газ-322132-220 автокөлігі, м/н Р 341 СВ, 2004 ж.ш. Қостанай облысы, Қостанай қаласы, «УК-161/11 мекемесі» РММ аумағында. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ ҚАЖК «УК-161/11 мекемесі» РММ. Бастапқы бағасы – 5 040 000 теңге, ең төменгі бағасы – 82 773 теңге, алғашқы баға – 504 000 теңге, кепілді жарна – 75 600 теңге. 6. Газ-5201автокөлігі, м/н Р 654 BW, 1990

ж.ш., Арқалық қаласы, Дачный ауылы, Приозерный көшесі, 3-үй. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 1 870 000 теңге, ең төменгі бағасы – 14 689 теңге, алғашқы баға – 187 000 теңге, кепілді жарна – 28 050 теңге. 7. Уаз-31512 автокөлігі, м/н Р 677 BW, 1996 ж.ш., Арқалық қаласы, Дачный ауылы, Приозерный көшесі, 3-үй. Баланс ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Бастапқы бағасы – 4 170 000 теңге, ең төменгі бағасы – 32 756 теңге, алғашқы баға – 417 000 теңге, кепілді жарна – 62550 теңге. 8. Ғимарат, жалпы алаңы 205,7 ж.ш., 1960 ж.ш. Қарабалық ауылы, Новоселов көшесі, 2а. Баланс ұстаушы – ҚР АШМ АӨК МИК «Қостанай облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Бастапқы бағасы – 95 550 000 теңге, ең төменгі бағасы – 1 142 064 теңге, алғашқы баға – 9 555 000 теңге, кепілді жарна – 1433250 теңге. 9. Уаз-31512 автокөлігі, м/н 182КР10, 1996 ж.ш., Қостанай қаласы, Абай көшесі, 11. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Қостанай академиясы» РММ. Бастапқы бағасы – 4 130 000 теңге, ең төменгі бағасы – 32 442 теңге, алғашқы бағасы – 413 000 теңге, кепілді жарна – 61950 теңге. 10. УАЗ-31514 автокөлігі, м/н Р 817 КР, 2003 ж.ш., Қостанай қаласы, Перонная көшесі, 8. Баланс ұстаушы – ҚР ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті Қостанай стансасындағы желілік ішкі істер бөлімі. Бастапқы бағасы – 3 610 000 теңге, ең төменгі бағасы – 28 357 теңге, алғашқы бағасы – 361 000 теңге, кепілді жарна – 54 150 теңге. 11. Иж-27156-001 автокөлігі, м/н Р 795 AF, 1998 ж.ш., Қостанай қаласы, Борцов көшесі, 117. Баланс ұстаушы – Су ресурстары комитетінің «Қазсушар» ШЖҚ РМК ҚФ. Бастапқы бағасы – 3 240 000 теңге, ең төменгі бағасы – 25 451 теңге, алғашқы бағасы – 324 000 теңге, кепілді жарна – 48 600 теңге. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар «Ақпараттықесептеу орталығы» АҚ-тың мына шотына төленеді: № КZ529261501102032004, «Қазкоммерцбанк» АҚ, БИК KZKOKZKX,

БИН 050540004455 КБЕ 16, төлем белгіленген код 171. Назар аударыңыз! Қатысушының хабарламада көрсетiлген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына жарнаның аукцион басталуға дейiн екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Аукционға қатысу үшiн мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшiн: жеке сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – ЖСН), тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшiн: бизнес сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – БСН), толық атауын, бiрiншi басшының тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 3) кепiлдi жарнаны қайтару үшiн екiншi деңгейлi банктегi есеп айырысу шотының деректемелерiн; 4) байланыс деректерiн (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзiмiн көрсетіп тiзiлiмнiң веб-порталында алдын ала тiркелу қажет. Жоғарыда көрсетiлген деректер өзгерген кезде қатысушы бiр жұмыс күнi iшiнде тiзiлiмнiң веб-порталына енгiзiлген деректердi өзгертедi. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді (бұдан əрi – өтiнiм) тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион өткізу тəртібі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi аукционда жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң бастапқы бағасы осы қағидаға сəйкес белгiленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейiн екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру

объектiсiн сатып алуға ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң соңғы жарияланған бағасы белгiленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендiру объектiсiн сатып алуға ниетiн бiрiншi болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдiсi бойынша аукцион жеңiмпазы болып танылады жəне осы жекешелендiру объектiсi бойынша аукцион өткiзiлді деп танылады; 3) егер жекешелендiру объектiсiнiң бағасы белгiленген ең төменгi мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамаса, онда аукцион өткiзiлді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне женімпаз ЭЦҚны пайдаланып сауда-саттық өткiзiлген күнi тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Қостанай қаласы, Гоголь көшесі, 75 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстыру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсетіп олардың көшірмелерін не нотариалды куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7142) 501-511 телефоны арқылы алуға болады.

Ќўрметті салымшылар! «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ 2015 жылғы 24 маусымнан бастап 2015 жылғы 24 тамызға дейін тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдайтынын хабарлайды. Пул «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бағдарламасының «Халықтың барлық санатына арналған тұрғын үй» бағыты бойынша ІІ топтың талаптарына сəйкес келетін тұлғалардың ішінен құрылады. Нысан – «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бағдарламасы шеңберінде құрылысы жоспарланып жатқан (мекенжайы) Ақмола облысы, Щучье қаласы, Магнитная жəне Школьная көшелерінде орналасқан, 75 пəтерлі тұрғын үйлер құрылысы шеңберінде (барлығы 38 пəтер). Бағасы «таза» əрлеумен 1 шаршы метрге 90000 теңге. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылғы тамыз. Қатысушыларға қойылатын талаптармен Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсында «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде танысуға болады. Банктің барлық филиалдарында, сондай-ақ Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсындағы «Клиенттің жеке кабинетінде» өтініш беруге болады. Өтініш тек Банк салымшыларынан ғана қабылданады. Банктің Көкшетау қаласы, 8 март көшесі, 51-үй мекенжайында орналасқан филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz интернет-ресурсында тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) егжей-тегжейлі танысуға болады.

Мерзімді баспа басылымдарына жазылушылардың назарына! Құрметті жазылушылар, «Қазпочта» АҚ мерзімді баспа басылымдарын уақтылы жеткізбеген, мүлде жеткізбеген немесе қызмет көрсету сапасы төмен болған жағдайда «Қазпочта» АҚ-тың Байланыс орталығына 1499 нөмірі арқылы хабарласуларыңызды өтінеді (ҚР бойынша ұялы жəне қалалық нөмірлерден қоңырау шалу тегін). Біз Сіздерге əрдайым көмектесуге дайынбыз! Батыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті газеттің 2015 жылғы 10 маусымдағы №107 санында жарияланған республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы ақпараттық хабарламасына мынадай өзгеріс енгізіп: Республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу күні 2015 жылғы 30 маусымда деп ауыстырылып оқылуын сұрайды.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қарағанды мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2015 жылғы 13 маусымда сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін www.gosreestr. kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі объектілерді сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Республикалық меншіктегі объектілерді сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылығы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объек тілерін сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады (өзгертулермен жəне толықтырулармен, бұдан əрі – ереже). Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына объектілер қойылады: 1. Mercedes-Bens S320 автокөлігі, 1998 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі М751DA, Қарағанды қ., Қазыбек би атындағы аудан, Чкалов көшесі, 3. Баланс ұстаушы – «Қарағанды облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті» ММ. Алғашқы баға – 540000 теңге, бастапқы баға – 2700000 теңге, ең төменгі баға – 295431 теңге, кепілді жарна – 81000 теңге. 2. Chevrolet-Starcraft автокөлігі, 1994 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі M050AY, Қарағанды облысы, Қарағанды қаласы, Қазыбек би атындағы аудан, Бұқар жырау көшесі, 17. Баланс ұстаушы – ҚР ҰҚК «Қарағанды облысы бойынша департаменті» ММ. Алғашқы баға – 2092000 теңге, бастапқы баға – 10460000 теңге, ең төменгі баға – 290922 теңге, кепілді жарна – 313800 теңге. 3. «Орленок» демалыс орнының мүлік кешені, Қарағанды облысы, Жезқазған қаласы, Баланс ұстаушы – «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС. Алғашқы баға – 104500000 теңге, бастапқы баға – 522500000 теңге, ең төменгі баға – 16176747 теңге, кепілді жарна – 15675000 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион өткізуге дейін екі сағат бұрын аяқталады. Аукционға қатысу үшін мыналарды көрсетіп тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты, əкесінің атын (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – БСН), толық атауы, бірінші басшының тегін, аты, əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейлі банктегі есеп айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректері (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-мен қол қойылған осы қағидаға қосымшаға сəйкес объект бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілімнің веб-порталы үш минут ішінде өтінім берілген сату объектілері бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің тізілімнің дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізеді. Кепілді жарналар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператор – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ-тың (бұдан əрі – бірыңғай оператор) деректемелеріне енгізіледі: БСН: 050540004455; ЖСК KZ529261501102032004; БСК: KZKOKZKX; банк атауы – «Қазкоммерцбанк» АҚ; ТТК: 171; БеК: 16. Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол беріледі, бұл ретте бір кепілді жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін осы кепілді жарнаны енгізген жекешелендіру объектісін сатып алу құқын береді. Қатысушының қағиданың 23-1 жəне 23-2-тармақтарында көрсетілген

талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның саудасаттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəліметтер болған жағдайда, тізілімнің веб-порталы өтінімді қабылдау жəне қатысушыны аукционға жіберуді жүзеге асырады. Тізілімнің дерекқорында бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, тізілім веб-порталы қатысушының өтінімін кері қайтарады. Тізілімнің веб-порталы автоматты тексеру нəтижелері бойынша тізілімнің вебпорталында көрсетілген қатысушының электронды мекенжайына өтінімді қабылдау не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдаланып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектілерінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Бірыңғай оператор тізілім веб-порталының жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ сауда-саттыққа қатысушылардың кепілді жарналарын қабылдайды, сатушының шотына сауда-саттықта жеңген қатысушының кепілді жарнасын аударады жəне саудасаттықтың басқа қатысушыларына кепілді жарналарды қайтарады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион өткізу тəртібі: 1) егер аукцион басталған кезден бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы қағидаға сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдаланып сауда-саттық өткізілген күні тізілімнің вебпорталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне 8 (7212) 42-57-51 телефоны арқылы алуға болады.

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы жəне Прокуратура органдары ардагерлерінің республикалық одағы прокуратура ардагері жəне құрметті қызметкері, 3-сыныпты мемлекеттік əділет кеңесшісі Сансызбай Сүндетұлы Үмбетəлиевке ұлы Тимур САНСЫЗБАЙҰЛЫНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің депутаттары мен аппарат қызметкерлері палатаның Қаржы жəне бюджет комитетінің қызметін қамтамасыз ету бөлімінің меңгерушісі Зəуре Тұрсынқызы Иманбергеноваға анасы Береке Шəймерденқызы САДЫҚОВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қайнар университетінің ұжымы Семей қаласы Қазақстан инновациялық университетінің вицепрезиденті Лəйла Нəсірқызы Маусымбаеваға əкесі, соғыс жəне еңбек ардагері Нəсір Ахметуəлиұлы КЕНБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


13 маусым

Қ

РЫ Ы Ғ АҢ

Ж

2015 жыл

www.egemen.kz

н н е е н г і е с е п л т е к Е

жылғы желтоқсан оқиғасын білесіңдер ме? Кеңес үкіметіне қарсы қарсылық осылардан білінді», деп тиісіпті. Бұл сөз інімнің де талай жүйкесін жұқартып, қаншама əбігерге түсірсе керек. Алайда, бар нəрсеге бірінші мейірімді де рақымды Алла тағала, екінші адам атты пенденің өзі себепкер ғой. Сонымен қатар, «жамандықсыз жақсылық болмайды» деген қанатты сөз бар емес пе. Бір күні сол ағаш өңдеу комбинатында жұмыс істейтін, жасы алпысқа жетпеген Белоусова Татьяна

ЕР ЕСЕНЌЎЛ

Еліміздің жер-жерінде аруақты бабаларды ұлықтап, ескерткіш ашып, есімдері көшеге беріліп жатқаны қуантады. Қиын-қыстау күндерде ел қорғаған ерлерді қалай ардақтасақ та артықтық етпейді. Қазақ хандығының 550 жылдығы аясында атқарылар маңызды шараның бірі осы болар деген ойдамын.

Кешегі қазақ-қалмақ соғысы қаһарманының бірі – Есенқұл (Жалаңбас) батыр Əжібекұлы (шамамен 1690 ж. туған – 1766 ж. қайтыс болған). Ол Ертіс бойы, Кереку өңірінде, қазіргі Қашыр ауданы, «Байқоныс» ауылында дүниеге келген, арада үш ғасырдай уақыт өтсе де ел есінен кетпеген нағыз тарихи тұлға. Батырдың ата-тегі: Уақ-Байназар-ЖəдігерƏжібек-Есенқұл болып таралады. Астана қаласында 2009 жылы жарық көрген «Уақ шежіресі» жəне Моңғолияның бас қаласы Улан-Баторда 2013 жылы басылған «Алмас қылыш» атты шежіре кітаптарда Есенқұл батыр жайында «Жоңғар шапқыншылығының бас кезінде, Тəуке хан заманында өмір сүріп, аты ұмытыла бастаған аға буын өкілі. Соғысқа дулығасыз шығатындықтан «Жалаңбас батыр» атанған. Мəйітін батырлығы үшін Абылай ханның рұқсатымен Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің сыртына жерлеп, басына құлпытас орнатқан» деп көрсетілген. Бұл жерде «аты ұмытыла бастаған» деген тұжырыммен келіспеуге де болады. Өйткені, көршіміз Ресей Федерациясы, Новосібір облысы, Қарасук (қазақша Қарасуық) қаласы маңындағы Қызылорда ауылында туып-өссем де, алдыңғы толқын ағалар дың «Əусадық шырағым, біз Есенқұл деген батырдың тұқы мы боламыз, оның мəйіті қасиетті Түркістанда жерленген» дегенін талай естігенмін. ЕсенқұлЖалаңбас ұрпақтары бүгінгі күні бір тайпа ел: «Павлодар уезі, Тереңкөл болысының Əжібек руынан 460 шаруашылық, 3093 адам қоныстады» деп дерек береді «Уақ шежіресі» кітабы (25-ші бет). Қазіргі Қашыр ауданының Бекбау, Барақ, Тұрсынбай, Жаңақұрылыс, Берден, Əулиеағаш, Жайлауағаш жерінде, Бектеміс, Байқоныс жəне тағы басқа ауылдарын батыр ұрпақтары мекендеп отыр. Кешегі кеңестік кезеңде, əрине, орысша қара танып, сол за манның тəрбиесін бойға сіңірдік. Əскер қатарында борышымды өтеп жүргенімде, Хрущев заманы еді, мені тың игеруге Қазақстанға жіберген. Тың игеру кезеңі мен үшін зор өмір мектебі болды. Кейін Алматыда техникумда, Қарағандыда жоғары оқу орнында оқып, бухгалтер-экономист мамандығын кəміл меңгердім. Ол күнде жұмысыңды жақсы əрі таза атқарсаң, қызметің өсе береді. Əйтпесе, Сібірдің тумасы, кешегі жетім өскен мен ұзақ жылдар Қазпотребсоюзда, Қазақстанның Қаржы министрлігінде жəне Орталық Комитетте бас бухгалтер қызметін атқарады деп кім ойлапты? Орайы келіп тұрған соң жаза кетейін, ел астанасын Алматыдан Ақмолаға көшіруге дайындық кезінде көшіқонның қаржы жағына жауапты болдым. Елбасымыз өзінің Астана қаласында 2005 жылы жарық көрген «Еуразия жүрегінде» атты кітабының 102 – бетінде көш жайлы айта келе, Президент Əкімшілігі, Парламент, Үкімет, тағы басқа мемлекеттік органдар орналасатын ғимараттарды белгілеп, оларды күрделі жөндеуден өткізуге жауапты болған жеті азаматтың ішінде «бас қаржыгер Əусадық Аубеков» деп мені де атағанын мақтан тұтамын. Енді батыр бабам жайына оралайын. Ана жылы Түркі стан да жерленген тұлғалар тізімі республикалық басылым беттерінде жарияланғанда олардың арасында, өкінішке қарай, Есенқұл батыр жоқ болып шықты. «Енді

қайттік?» деп баламды Түркістанға жұмсаған едім, ол тізімде «Есенқұл Қырғыз батыры əрі манабы» деп тасқа қашалғанын айтып келді. Бұл қырғыз Есенқұлдың біздің бабамызға қатысы қандай, əлде тізімді құрастырушылар екі тұлғаны шатастырып алған ба? Екіұдай болған ауылдың ақса қалдары Оңтүстік Қазақстан облысының сол кездегі əкіміне хат жолдаған едік, бірақ еш нəтиже болмады. Қазір ойлап отырсам, ұрпақтары арасында əділет сіздікті түзетіп, батырдың есімін жаңғыртатын іздеуші де қалмай барады екен. Сондықтан да жасым сексенге таяған шағымда есімі ұрпағы жадында мəңгі сақталған батыр бабамыз жайлы естіп-білген жəне жиған-терген дүниелерді ортаға салғанды жөн көрдім. Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама кезінде Қазақ елінің хандары ел қорғауға жер-жерден өздерінің маңына батырларды жинағаны белгілі. Сол ХVІІғасырда Уақ-Байназар елі ежелгі қонысы, қазіргі таңда Ресейдің Новосібір облысына қарайтын Қарасуық, Қарақат жəне Татарка аудандары жерін мекендеген-ді. Бұлар ежелгі байлардың ордасы, құтты қонысы, Құлынды даласына іргелес жер жəннаты – шүйгінді қорық жерлер болатын. Осы аумақтан əскер жинағанда жергілікті байлар жігіттердің атын, ер-тұрманын, қару-жарағын сайлап беріп, Есенқұл батыр бастаған қалың қол жорыққа аттанады. Жоңғар жаугершілігі ұзақ жылдарға созылып, бір ұрыста ауыр жараланған батырды серіктері елге, Тереңкөл жеріне алып келіпті. Сонда солармен бірге бір емші қыз еріп келеді. Батыр жазылғаннан кейін сол қызға үйленген екен. Мəйзек шешеміз ел ауызындағы деректер бойынша Абылай ханның досы болған қырғыз манабының қызы дейді. Қалай десек те, шешеміз сырқат адамдарды емдеп, ел есінде «емші» атағымен қалыпты. Ер Есенқұл жазылғаннан кейін соғыс алаңына қол жинап кезекті ұрысқа аттанғанда, шешеміз бірге еріп кеткен екен. Келесі бір ірі соғыста Есенқұл батыр қаза болады. Түркістандағы кесененің сыртына атақты Қазыбек бидің сол жағына жерлепті. Есенқұл батырды жерлегеннен кейін шешеміз Мейзек басына құлпытас қойыпты. Ұрпақтан ұрпаққа, атадан балаға жеткен шындық міне, осы. Ясауи кесенесі жанындағы Əзірет Сұлтан мемлекеттік тарихимəдени қорық мұражай қыз меткерлерінің дерегінше, кесенедегі тарихи тұлғалардың бүгінгі күнге аты-жөні белгілі болып отырғаны 178 тұлға, оның ішінде бас-аяғы 40 батыр жерленген екен. Тізімді Ер Есенқұлдың есімі толықтырса жөн болар еді. Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Ұлытау төрінде берген сұхбатында ұрпақ тəрбиесі жайлы айта келіп, жастардың ел тарихын білу керектігін, өз тарихын, ерле рін құрметтемеген ұлттың болашағы бұлыңғыр екендігін атап өткен еді. Жоңғар шапқыншылығы тұсында қазақ елін жаудан қасықтай қаны қалғанша қорғаған аруақты Есенқұл бабаның есімі мəрмəр тасқа қашалған тізімде орын алуы тиіс деген ел пікірін жеткізуді мен де өзімнің перзенттік парызым деп санап, қолыма қалам алған жайым бар. Əусадық АУБЕКОВ, республикалық дəрежедегі зейнеткер.

АСТАНА.

Я Т И А П Ғ Ұ Қ ЛСА О Қ

Бұл əңгімені тым кеш естідім. Ол кезде əкем бақи дүниеге аттанып кеткен еді. Əрине, өз аузынан естігенде барлығын бүгешігесіне дейін сұрап алатын ба едім. Өкінішті. Алайда, соғыс немесе əлдебір қиянатшылық жайлы əңгіме қозғала қалса болды, осы оқиғалар əлі күнге дейін көз алдыма оралады да тұрады... Менің əкемнің тағдыры тым қиын болды. Тар жол, тайғақ кешкен өмірі жайлы талай ақиқаттан көпке дейін бейхабар болыппын. Əкесі Нұрахмет 1937 жылы жалған жаламен «халық жауы» ретінде 20 жылға сотталып кетеді. Түрмеден төрт рет қашып, жазасы ауырлай береді. Ал өзі болса 1939 жылы əскер қатарына аттанып, содан елге тек 1946 жылы бір-ақ оралады. Бақандай жеті жыл əскер қатарында жүріп, төрт соғысты басынан өткергенін мен көзі тірісінде білмеппін де. Ол өзгелер сияқты мақтанып, соғыс жайлы бір ауыз əңгіме айтпайтын. Тіпті, өмір бойы Ұлы Отан соғысының ардагері ретінде ешбір жеңілдіктері мен құқықтарын пайдаланған да емес, өкіметтен ештеңе сұраған да жоқ. Қарапайым шаруа ретінде өмір кешті. Соғыста алған наградаларын кеудесіне таққанын да көрмеппін. Тек ертеректе əскери формасы жəне наградаларымен түскен бір ғана суреті сақталып қалыпты. Өмір жолындағы қысқаша тарихына тоқталсам, алғашқы əскери борышын өтеуді Балтық жағалауы елдерінен бастап, сол елдерді Кеңес өкіметі қатарына зорлықпен қосу қырғынын басынан өткерген. Содан кейін Фин соғысына аттанған. Фин соғысынан кейін Ұлы Отан соғысына жіберілген. Белоруссия мен Украинаны азат етуге қатысқан. Ұлы Отан соғысын Кенисберг қаласында

аяқтап, жапондармен соғысуға Халхинголға, Маньчжурияға аттанған екен. Моңғолияда да болған. Соғыс біткенде қираған қалаларды қалпына келтіру жұмыстарына да қатысқан. Төрт рет жараланған. Сонымен қатар əкем арнайы мамандығы болмаса да, радио торабы мен электр жұмыстарын өте жақсы білетін. Қазақ ауылында өссе де, орысша да таза сөйлейтін. Бұған қоса бала кезімізде үйде «Морзе əліппесі» жататын. Мен оның не екенін де түсінбейтінмін. Бұның бəрін қайда жүріп үйренген деп ойлайтын едім. Сөйтсем, əкем майданда байланысшы қызметін атқарып, радистер тобын басқарған екен. Жəне де сталиндік тəртіптің темірдей қатал сынынан өткендіктен бе, қиянатшылықты, өтірік айту мен ұрлық жасау дегенді қас жауындай көретін. Мен шешемді тəте деп айтатын едім. Бір күні тəтемнен: «Папамның партбилеті мен соғысқа қатысқан құжаттары қайда?» деп сұрадым. Тəтем əкемнің ешбір құжаты жоқ, өртеніп кеткенін айтты. Неге жоқ екенін тəптіштеп сұрағанымда ғана оқиғаның қалай болғанын нақыштап айтып берді. Осы бір əділетсіздікті естігенде кеудемді ыза кернегені соншалық, көпке дейін өз-өзіме келе алмай жүрдім. Əуелі, əкеме иттік жасаған, тағдырына балта шапқан адамдарды іздегім де келді. Кейде біреулер түкке де тұрмайтын болмашы нəрсеге өкпелеп, пендешілікпен қырғи-қабақ болысып жүреді. Ал əкемнің басынан өткерген қиыншылығы мен бейнетін ешбір жауыма да тілемес едім. Ол менің жүрегімде өшпестей жазылып қалған қара дақ десем де болады. Сондықтан да біз жастайымыздан еңбекпен, адам баласына қиянат жасаудан аулақ болып өстік. Себебі, біреуге жасаған

қиянатыңның түбінде өзіңе болмаса да, ұрпағыңды айналып өтпейтінін санамызға сіңіре білдік. Бұған қоса атамыз Нұрахмет өмір бойы ауылда молда болып, Алланың адал жолын ұстанды. Енді, айтпақ болған негізгі оқиғаға тоқталайын. 1946 жылы əкем əскер қатарынан оралған кезде біздің ауылда бір ғана автокөлік болыпты. Сол жүк автокөлігін əкем айдапты. Ал ауылдағы жалғыз дүкенде шешем сатушы болып жұмыс істепті. Сол кездің өлшемімен айтқанда, ауылдың бақуатты отбасысы десе де болады. Мұндай кезде көре алмаушылықпен сыртыңнан тасада тұрып, тас ататын пасық кеуделер қайдан болса да табылады емес пе. Бір күні əкемнің үстінен аудандық партия комитетіне арыз түседі де, мəселенің ақ-қарасын ажыратпастан қамап тастайды. Мұндай əділетсіздікке шыдамаған əкем түрмеде аштық жариялайды. Сол арызда айтылған жалада: «əскерде жүріп, партия қатарына өткен кезде əкесінің «халық жауы» екенін жасырған» депті. Иə, шынымен де партия қатарына өткен кезде əкесі «халық жауы» ретінде түрмеде отырған. Содан кейін əкемнің аштық жариялағанынан қорыққан билік оны қамаудан босатып, аудандық партия комитетінің бюросында «соғыста жүріп, партия қатарына өткен кезіңде əкесінің «халық жауы» екенін жасырған» деген желеумен партия қатарынан шығарып жіберіпті. Бұл жағдай əкемнің болашақ тағдырына, бүкіл өміріне кері əсер етті десе де болады. Бюродан келген бетте үйге кірісімен соғыста алған наградалары мен партбилетті түгелдей өртеп жіберіпті. Қандай əділетсіздік. Төрт соғысты басынан өткеріп, ел болашағы үшін жеті жыл белшесінен қан кешіп келгендегі еңбегінің өтеуі осылай болса керек. Кейіннен əділеттілік салтанат құрып, Нұрахмет атам «халық жауы» деген жаладан ақталды. Алайда, бəрі тым кеш еді. Жиырма жылға жуық өмірін, жалындаған жастық шағын темір тордың ар жағында қалдырды. Əкем Төлеужан болса партияға деген өкпесі соншалық, əділеттілік іздеп, ешқайда шағынбады да. Бала кезімізде əкеміздің қолында бір қолсағат болатын. Сол сағаттың қанша жыл болса да бұзылмай, кəдеге жарап жүргеніне таң қалатын едік. Алайда, бұл сағаттың артында ашылмай жатқан қаншама сыр жатқанын біздер əкеміздің көзі тірісінде білмеппіз. Бұл оқиғаны əкем қайтыс болғаннан кейін інім Санаттан естідім. Аталмыш құпияны тым кеш айтқаны үшін оған қатты ренжідім де. Оқиға былай болған еді. 1987 жылы інім Санат Отан алдындағы азаматтық борышын өтеу үшін əскер қатарына алынды. Əскери борышын Хабаровск өлкесіндегі Амурдағы Комсомол қаласындағы құрылыс отрядында өтеді. Əскерде жүрген кезде ағаш өңдейтін комбинатта жұмыс істепті. Сол кезде рота командирінің орынбасары Довган деген офицер шақырып алып: «Сенің əкең соғысқа қатысқан ба?» деп сұрапты. Ол: «Иə», деп жауап береді. Сөз арасында: «Сенің əкең Власовтың армиясында қызмет еткен жоқ па?» депті. Əкемнің соғыс тарихын дұрыс білмегендіктен ол: «Мен ол жағын білмеймін. Тек соғысқа 1939 жылы шақырылып, 1946 жылы ғана елге оралғанынан хабардармын», деді. Сол кезде Довган қаһарына мініп: «Сенің əкең сатқын. Ол Власовтың армиясында болған», деп жөн-жосықсыз қараласа керек. Онысымен қоймай, солдаттардың көзінше шовинистік көзқараспен: «Алматыдағы 1986

Викторовна есімді əйел күйзеліп жүрген інімнің жанына келіп: «Сенің əкеңнің аты Төлеужан, фамилиясы Нұрахметов емес пе?» деген кезде інім шалқасынан түсе жаздапты. Тіпті, сөз арасында: «Бибі деген апаң бар ма?» дегенде інім: «Бибі апамды білем. Бірақ ол кісі мен дүниеге келген кезде жоқ болатын», депті таңданысын жасыра алмай. Сөйтсе, əлгі əйел əкеммен бірге майданда медбике болып қызмет істеп, ол кісі ауыр жараланып, госпитальға түскен кезде емдеген екен. Сонымен қатар, əкеміздің біз білмейтін қандай қанды қырғындарды, төрт соғысты басынан өткізгенін де сол жерде айтыпты. Əуелі, екеуінің арасындағы сыйластықтың керемет болғаны соншалық, соғыс біткеннен кейін Алматы облысының Сарқан ауданындағы Абай ауылына əкемді іздеп келіп, қара шаңырағымызда екі күн қонақ болыпты, марқұм Бибі апамның қолынан шəй де ішіпті. «Сенің əкең мені 1946 жылы Үштөбе стансасынан шығарып салды. Содан кейін екеуміздің арамыздағы қатынас үзілді, хабарласқан жоқпыз», депті өткенді еске алып. Əңгіме арасында інім Татьяна Викторовнаға: «Сіз менің əкемді жақсы біледі екенсіз. Маған мына жағдайды айтыңызшы, менің əкем Власовтың армиясында қызмет етті ме?» деп сұрапты ішіндегі қыжылын жасыра алмай. Сол кезде ол: «Сен не айтып тұрсың? Қайдағы Власов? Сенің əкең сияқты төрт соғысты басынан өткергендер саусақпен санарлық қана. Неге бұлай сұрадың?» депті. Осы жауапты естігенде інімнің үстінен ауыр бір жүк түскендей терең тыныстап, рота командирінің орынбасары Довганның өзін осылай қаралап жүргенін жасырмапты. Осы жағдайды естігенде ашуға булыққан Татьяна Викторовна ертесінде штаб бастығы, полковник Кравцовқа барлық мəнжайды айтып: «Ол сатқынның емес, нағыз совет жауынгерінің баласы, оны жазықсыз қаралаған адамды жазасыз қалдырмау керек», деп ескертіпті. Жағдайдың анық-қанығына көзі жеткен штаб бастығы дереу інімді шақыртып алып: «Сенің ар-намысыңа тиіп, жазықсыз қаралағаны үшін мен жаңа ғана Довганды орнынан алып тастадым. Татьяна Викторовна маған сенің əкең туралы бəрін айтты. Сен нағыз совет жауынгерінің баласы болғаның үшін əскери борышыңның өтеуі жақындаған кезде еліңе алғашқылардың бірі болып қайтарамын», деген екен. Содан кейін нағыз офицер ретінде уəдесінде тұрып, алғашқылардың қатарында Амурдағы Комсомол қаласынан Алматыға тіке ұшатын рейске салып жіберіпті. Өкінішке қарай, Татьяна Викторовна көп ұзамай қайтыс болыпты. Артында бір ұлы мен қызы жəне Маргарита Михайловна есімді кəрі шешесі қалыпты. Оның шешесі де менің əкем мен қызының арасындағы достықтың болғанынан хабардар екен. Інім əскери қызметі аяқталғанда Татьяна Викторовнаның шешесі Маргарита Михайловнаға хабарласып, ертең елге қайтатынын жеткізген екен. Қартайған жасына қарамай, əжей інімді шығарып салуға əскери бөлімге келіпті. Бетінен сүйіп, ақ жол тілепті. Қоштасар кезде қария əжей: «Сенің əкеңнің қолында ескі қолсағат болды ма?» деп сұрапты. Інім болса əкемнің сол сағатты ұзақ жыл таққанын айтыпты. Сол кезде терең күрсіне: «Оны мен Татьянама майданға аттанарда сыйлаған едім. Соғыстан оралғанда қарасам, қолында сағаты жоқ. Қызым маған ол сағатты өзі қатты сыйласқан бір жауынгерге сыйға тартқанын айтқан еді. Сөйтсем, ол сенің əкең екен», депті көзіне жас алып. Інім 1989 жылы əскерден келген соң, бұл оқиға жөнінде

13 ешқайсымызға ештеңе айтпады. Арада төрт жыл өткенде, яғни 1993 жылдың тамызында əкеміз ұзаққа созылған науқастан қайтыс болды. Қайтыс боларының алдында қатты қиналып, өзінің ертеректе бақилық болған аяулы қызы Ардақтың, туған інілері Тыныштықбай мен Мейірбай ағалардың аттарын атап, есі бірде кіресілі, бірде шығасылы болып жатты. Əкемнің ауыр халде қиналып, аруақтардың атын айтып жатқанын көрген шешем: «Бақи дүниедегі қызы мен інілері шақырып жатыр ғой. Енді əкелерің ұзаққа бармайды», деді. Əкем есін жиған сəтінде інім оған: «Папа, баяғыда сіз қолыңызға тағып жүретін сағатты Татьяна Белоусова деген əйел сыйлаған жоқ па?» деп сұрапты. Қиналып жатқан əкем селк ете түсіп, дереу есін жинап алыпты. Сол сəтте інім Татьяна Викторовнамен қалай кездескенін, қазіргі уақытта ол кісінің бақилық болып кеткенін түгелдей айтып беріпті. Өткен тарихты өз құлағымен естіген əкем: «О, Құдайдың құдіреті-ай, сенімен оны кездестіріп жүрген! Құдайдың құдіреті-ай! Баяғыда аспаннан қасиетті төрт кітап түсті, біреуі – Құран, біреуі – Інжіл (Библия) деуші еді. Сол рас болды ғой. О, Құдайдың құдіреті-ай! Бұл менің өмір бойы ешкімге жақ ашпаған сырым еді. Шешеңе айтпай-ақ қой бұл оқиғаны», деп көзіне жас алыпты. Иə, əкем көзі тірісінде Алла тағалаға сенді ме, сенбеді ме, білмеймін. Себебі, əкесі молда болса да, ол бізге шариғат жөнінде əңгіме айтпайтын. Алайда, бақи дүниеге аттанар алдында Алла тағаланың құдіретіне басын иіп кеткеніне еш күмəнім жоқ. Əкем мен інім екеуінің арасындағы осы əңгімеден кейін көп ұзамай ол кісі бақилық сапарға аттанды. Қатты қиналыпты. Жан тапсырар алдында жанында шешем отырыпты. Сол кезде əкем тағы да аруақтардың атын айта бастапты. Сөз арасында сандырақтап: «Татьяна», «Татьяна», деп те сөйлепті. Түкке түсінбеген шешем ініме келіп, əкемнің «Татьяна» деп сөйлеп жатқанын айтады. Інім бəрін білсе де, үндемепті. Бұл əңгімелердің көбісін əкеміз бақилық болғаннан кейін ғана естідім. Əуелі, кезінде атам мен əкеме жазықсыз жала жауып, тағдыр тəлкегіне түсірген адамдардың кім екендіктерін де білдім. Білсем де, артта қалған ұрпағына ешбір қиянат жасаған жоқпын, бір ауыз сөз де айтпадым. Таспен атқанды аспен атуға тырыстым. Ал енді əкемді партия қатарынан шығарған сол кездегі Сарқан аудандық партия комитетінің екінші хатшысы болған ағамен өмір жолында кездестім де. Мен танысқан мезгілде ол кісі Алматыда тұратын, зейнеткерлік демалыста еді. Осы орайда ол кісінің ерекше азаматтық жəне адамгершілік қасиетін де айта кеткенім орынды шығар. Ол былай болған екен. 1966 жылы əкемнің туған інісі Дəуітжан аға ҚазГУ-ді бітіргеннен кейін Алматы облысы Жамбыл ауданының Ұзынағаш селосындағы бір мектепке қатардағы мұғалім болып жұмысқа тұрады. Сол кезде Сарқандағы əлгі ағай аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы екен. Қызмет барысында Дəуітжан ағама ағалық қамқорлығын аямай, қызмет сатысында өсуіне үлкен ықпал етіпті. Қатардағы мұ ғалімнен мектеп директоры, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, ұйымдастырупартиялық бөлімінің меңгерушісі қызметіне дейін өсіріпті. Сөз арасында: «Кезінде сенің Төлеужан ағаңа орынсыз қиянат жасаған едім. Бірақ заман талабы солай болды ғой. Сен бəрін түсінеді деп ойлаймын. Енді сол ағаттығымның өтеуін саған жақсылықпен қайтарайын», депті. Əрине, өмірде қателеспейтін, жаңсақ баспайтын жұмыр басты пенде жоқ шығар. Алайда, өз кемшілігін мойындап, одан тиісті қорытынды шығара білу саналы адамдарға тəн қасиет болса керек. Осы орайда Мұхаммед пайғамбарымыздың хадистеріндегі: «Мықты адам – ол кешірімшіл жəне жауын досына айналдыра білетін адам», деген сөзі маған үлкен ой салды. Осылайша, заман қанша өзгерсе де, өмір ағысындағы теңіз дауылы бəрін рет-ретімен өз орнына қойды. Біреулері желкені қисаймай, алға жүзсе, біреулерінің қайығы қайраңда қалды. Біреуі биікке шықса, біреуі құлады. Осы орайда, кезінде біздің əкелеріміздің үстінен жалған арыз жазып, тағдыр тəлкегіне салған пенделердің ұрпағының өркені өсіп, өрісі кеңейгенін көрмедім. Сонда да еш жамандық тілемеймін. Мына жалған дүниеде əрдайым таразының басын тең ұстап, бəрін екшелеп отыратын бұл да бір Алла тағаланың құдіреті шығар. Бекен НҰРАХМЕТОВ, Жамбыл облыстық мемлекеттік кіріс департаменті «Қордай» кедені басшысының орынбасары, кеден қызметінің полковнигі.


14

13 маусым

АС МИР

www.egemen.kz

2015 жыл

ШЕЖІРЕ ШЕРІ

Бір кездері жақсы кітапты оқып бітіргенше аптығы басылмай тұратын балғын сананы қазір не улап жатыр деген мәселе бірінші кезекке қойылмай, бұл сұрақтың түйінін шешу қиын. Еліміздегі соңғы статистикалық мағлұматқа көз жүгіртсеңіз, 20 пайызға жуық адам ғана кітап оқыса, ал тұтынушылардың қалғаны қажетті ақпаратты ғаламтор деректерінен іздеуді қалыпты əдетке айналдырған. Интернетке қазір бүкіл қара күйені апарып жаға бергеніміз дұрыс бола қоймас, ал енді мұны келешекте өз мақсатымызға пайдалануымызға бола ма? Міне, мəселе – осында. Біраз жыл бұрын орыс тілінде шығатын «Книголюб» журналы оқырмандарды анықтау мақсатында сараптама жасап көрген екен. Əлгі журнал айтады: «Елімізде əр адам жарты жылда орташа есеппен тек 3,7 кітап қана сатып алады. Соңғы 15 жылда жарық көрген көркем əдеби

Шу ґѕірініѕ тўрєыны Мўрат Сəлімбаев аќсаќал ќазаќтыѕ ескі ќисса-дастандарын жадына тоќыєан, халыќ ќазынасын жаѕылмай жатќа соєатын ќўймаќўлаќ ќарт

Халықтық қазынаны қайта жаңғыртып, түлетуге, айтыс, Наурыз, жыршылық, жыраулық, күй өнері сияқты ұлттық мұраларымыз қатарындағы тағы бір ұмытыла жаздаған шежіреге, шежірешілерді құрметтеуге қазір қаншалықты көңіл бөлініп жүр деген сұрақтың қойылуына себеп – «Егеменге» жақында белгілі қылқобызшы Әлқуат Қазақбаев Шу өңірі жұртшылығына құймақұлақтығымен мәлім Мұрат Әбдірашитұлын арнайы ертіп келді. Ежелден Мұрат молда деген бүркеншік атпен етене таныс шежіреші көнекөз қарттың бойындағы мына қасиеті тек бір өңір үшін ғана емес, жалпы республика көлемінде кеңінен дәріптелуге лайық болғандықтан біз де редакция қонағын әңгімеге тартып, арғы-бергі тарихтың табанына танымымыз талғанша көз тігіп көрдік. Көмейдегі жырын қаратаулық жыраулар мен термешілердің мақамына салып, дариядай көсіле тасып орындайтын жанның айтқандарын сол қалпында жалма-жан таспаға басып ала қоюға асықтық. Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

Ақбөпе, торғай болдың жылан сорған, Айыра алмай Ұланда қайттым жолдан. Басқа тұрмақ мінерге жалғыз ат жоқ, Не келед жылағанмен енді қолдан? Бір жолықсам Ақбөпе шырағыма, Осы даусым жете ме құлағыңа. Шыныменен кеттің бе, ақтотым-ай, Қарақұстың түйреліп тырнағына.

«Егемен Қазақстан».

Ескінің шежіресін жатқа соғатын құймақұлақ қарттар салған іздің жоғалып кетпей, табылғанына қатты қуандық. Тарихи жыр-дастандарды жаңылмай жатқа айтатын Мұрат шежіреші көп жылдар шаруашылықта мал дəрігері қызметін атқарғанына қарамастан бұл өнерге деген сүйіспеншілігін ешқашан суытпаған, қайта өз құлағымен естіген көп дүниелердің жарық көруіне барынша атсалысып жүрген азамат. Соның бірі, Шу алабына аты мəшһүр Сауытбек ақынның сүйген аруы Ақбөпе Өтелбайқызына арнаған зарлы шерін осы сəт жатқа оқығанда, аламан бəйгедегі жүйріктей арқаланып, оқиғаға орай ара-тұра əн мақамын түрлентіп, əндетіп сала берді. Ақын жырларын алма-кезек оқыған сайын тілі не мүдіріп, не жаңылысып қалмай, Сырдың суындай сыңғырлай ағуына қарағанда, бұл өнерге Мұрат ақсақал жастайынан жақын болып өскен деу қисынды. Ал, енді шежірені, шешендікті қалай жандандыруға болады дегенге келсек, оған себеп – бүгінде мектепті, ЖОО-ны бітірген кей жастар тілге шорқақ, өз ойларын еркін жеткізуге қиналады, екі сөздің басын дұрыстап құрастырып сөйлей алмайды. Мұны ата-бабаларымыздың шешендік сөз өнерінен, шежіреден кейінгі ұрпақтың қол үзіп қалғандығымен түсіндіруге болады. Ол аз болса, қазір ұялы телефон мен компьютер заманы. Дəстүрлі мəдениетін сақтап қалғысы келетін жұрт үшін мұның тигізер қаупі алапат. Сондайда еріксіз, шіркін, Мұрат ақсақал сияқты халқымыздың інжумаржан жауһар жырларын, ел аузында сақталған оқиғаларды қызықтыра əңгімелейтін дуалы ауыздардың өнегесін неге қазір тəрбие құралы есебінде пайдаланбасқа, мұны неге мектепте өнеге сабағы ретінде қолданбасқа, осы өнерге балаларды жастайынан неге баулымасқа деген ойдың басы қылтиып шыға келетіні рас. Халық қазынасын жинаушы Мұрат Əбдіраши т ұлы мен əңгімелескенде Сауытбек ақынның Ақ бөпеге арнаған жəне інісі Сыбанбек үйлен генде шығарған жырларынан қысқаша үзін ділер жазып алудың сəті түсті. «Шу өңірі ежелден сал-серілерімен, күйші, жыршы, термешілерімен мəлім дегенімізбен, солардың ішінде дулат, шымыр, күнту руынан шыққан ақын Сауытбек Ұсаұлының (1870-1932) есімі айрықша құрметке ие. Халық ақыны, əнші, Шу өңіріндегі «Ашаның алты салы» атанған өнерпаздың бірі саналған оның «Ақбөпе» дастаны, «Сақ пантайға», «Садыр биге», «Нəметқұлға», «Сəкен Сейфуллинге», «Шымкенттен сəлем», тағы басқа өлеңдері, Майса қызбен, інісі Сыбанбекпен айтыстары, Мырзабай, Балқыбек ақындармен қақтығыстары, «Ақбөпе», «Сұлукеш», тағы басқа əндері Қосқұдық мекеніне кеңінен тараған мұралары болса, айтулы музыка зерттеуші ғалым А.В.Затаевич Сауытбектің өз аузынан бірқатар əндерін, халық əндерін жазып алғаны мəлім, – деп шежіреші əңгімесін əріден бастап жалғастырды. – Жиырма жасында жырымен жұртты толқытқан өрен қазіргі Жамбыл ауданындағы Ұзынағашта 1890 жылдары шапыраштының Сарыбай Айдосұлы есімді биіне арнап ас берілгенде аспандағы аққудың үнін дауысына қосып, əндеткен кісі екен. Ал бұл тойға кезінде жыр сүлейлері Сүйінбай мен Жамбыл сынды майталман ақындардың қатысқаны арғы-бергі тарихтан жақсы мəлім. Оның атақ-даңқы Ақбөпеге ғашық болмай тұрған кезінде-ақ жалпақ жұртқа кеңінен таныс екенін растайтын деректерді ақынның кейінгі мұраларынан көптеп таба аласыз», деп тұлға туралы жан-жақты мағлұмат бере келіп, Сауытбек ақын мен Ақбөпе арасындағы махаббат дастаны шығыс ауыз əдебиетіндегі байырғы үлгілерге өте етене жақын болып келетінін тілге тиек еткен шежіреші одан арғы əңгімесін Шу саңлағының Ақбөпемен алғаш жыр арқылы таныстығынан, жиембет Тілеуқабыл болыстың шілдехана тойында басталған сəтінен өрбітті. «Екеуі бір-біріне өлең арнап, үш жыл ұдайы хабарласып тұрады. Ал енді Ақбөпе Өтелбайқызының кім екенін түсіндіріп жату артық болар деп ойлаймын, – деген халық қазынасын жинаушы Шу бойына Арқадан 1840 жылдары көшіп келген Ақбөпе сұлу мен Сауытбек ақын арасындағы ғашықтық отының тұтануына негізінен олардың бойындағы ақындық өнердің көптеп себепші болғанын айтады. Үш жыл бір-бірін сырттай құлай сүйген жандар қосыла алмай күйзелген зарлы шерін жырмен өрнектейді. Əншілік, ақындық өнер жүрекке жол тапқанмен, кедейлік пен «əттең, тонның келтелігі» жолды кес-кестеген сайын əлеуметтік тартыс шиеленісе түседі. Сол уақытта елу қара беріп, екі əйелінің үстіне тоқалдыққа Ақбөпені айттырып Қордай жақтан адамдар келеді. Бірақ қыз жүрегі бұл сұмдыққа төзбей: «Мені алып қаш, сенімен тартқан қиындықтың қандайына да болсын төзуге дайынмын», деп сүйіктісіне мұң шаққанмен, кедейліктен қолы қысқа Сауытбек ақырында айдай сұлу аруын бір көруге зар болып қала береді. Байлыққа қарсы тұрар дəрмен бар ма?

Елу қара берді де бай əкетті, Бес қара таба алмап ем басын құрап.

Шырылдатып, қарақұс, кеттің алып, Шеңгелінде барасың естен танып. Зарымызды зарлаған екеуміздің, Тыңдайтұғын адам жоқ құлақ салып. Өміріміз жылаумен өтер ме екен, Бармағымыз тістеулі кетер ме екен, Адамзаттың түспеді рақымы, Арызымыз Аллаға жетер ме екен?! Ақбөпе, көремін бе, көрмеймін бе, Қайта айналып келем бе, келмеймін бе? Бар болса, Бөпе, сенен немді аяйын, Қырық тұрмақ елуді бермеймін бе. Тыңдайтұғын бар болса əділ заман, Басты тігіп жолыңда өлмеймін бе. Қош бол, Бөпе, ақ Бөпе, алтын Бөпе, Жақсы туған, жайдары жарқын Бөпе. Содан бір күні Шу өзенінің төменгі сағасындағы Кіші жүздің тама руынан Жүнісбай деген кісі той жасайды. Сол тойға Сауытбек ақын барады. Бірақ сүйіктісіне пəлен күні келемін деп уəде қылған уақытынан кешігіп қалады. Міне, сол арада Қордай жағы тыныштық бермей қойған соң, қыз төрт-бес күн əдейі сырқаттанып жатып алады. Жылайды. Сүйіктісімен бел байласып қашуды ойластырады. Шешесі қосыла еңіреп, етектері жасқа толғанмен, ақыры түк шықпасына көзі жеткен мұңлық жүгін артқызып, жасауымен кете барады. Сол күні Сауытбек елге оралғанда екі жастың арасын байланыстырып жүрген жігіт: «Олар Батырбек дегеннің ауылына барып қонады», деп мəн-жайды жеткізеді. Сері жігіт астындағы атының жүдеп-жадағанына қарамастан Шу мен Қордайдың ортасындағы Ұлан деген биік жотаға тұмсықтары тіреле бергенде əлгілерді арттарынан əупірімдеп қуып жетеді. Қалыңдықты торуылдап қорғаған күзетшілерден ебін тауып əйтеуір тілдескен қыз: «Мені алып қашпасаң, енді бізге бір-бірімізді көру жоқ», деп жалбарынады. Ал мұны Сауытбек қонып жатқан үйдің иесі естіп: «Айналайын, мұндай сұмдыққа бара көрме. Егер де сен қалыңдықты алып қашсаң, байдың ауылы мына тұрған 40-50 үй қыпшақтың бірін қалдырмай құртады, ол аз десең, Ботбайды екі шауып, тыныш жатқан момақан жұрттың қаны селдей төгіліп, ел іші алатайдай бүлінгелі тұр», деп əрең тоқтатады. Сонымен, таң қылаң бере жүктерін артып, 20-30 жігітімен жаныстар Ақбөпені алып кетеді. Жадыраның даласымен жүріп бара жатып, Ұланның жотасында қыз тағы да сыңсу айтады, сүйген ғашығына мұңын шағады. Бірақ тоғыз өрім қамшылы байдың жанындағы жігіттер жақындатпайды. Сауытбек Ақбөпе көшін қимай біраз жерге дейін қоштасады. Ауылға қайтарда жол-жөнекей Ботбайдың ақша деген руынан шыққан Күдері байдың ауылына келеді. Сөйтсе əлгі ауылда жиын болып жатыр екен. Кеш батып ауылына жете алмайтын болғандықтан, Сəлімбай, Сақпантай есімді айтулы адамдармен бірге қона жатуға тура келеді. Оларға Сауытбек басынан кешкендерін баяндайды. Сонда жиналған көпшілік: «Болар іс болды. Енді жасыма, сені мына жұрт баяғы атақты Сарыбайдың асында атың шыққан ақын екеніңді жақсы біледі. Ақбөпені шын сүйетінің, жүрегің қимайтыны шынымен рас болса, соны сен бізге жырмен толғап көрсетші», деп қолқа салып қоймаған соң, Сауытбек ақынның сондағы айтқаны мынау дейді: Аралтөбе түбінде бес үй отыр, Айырылып Ақбөпеден несіне отыр? Малым болса бір шатақ етер едім, Қолымды кедейшілік кесіп отыр... ...Қаңғып қалдым далада қолым жетпей, Ашадағы жақсыға сөзім өтпей, Малым жоқ, ақшам да жоқ, биге берер, Ішім күйіп барады жанған өрттей. Қаңғып қалдым қол жетпей боз далада, Күлкі-мазақ болдым да бозбалаға. Кезендің кердең заман кедей үшін, Қолда жоқ қайрат-қуат жол бола ма? Құрттың ба шаруаның қысқалығы, Жаз айында киемін қыстағыны. Өткен күзде бір қырға шығармап ем, Боп кетті болыс-бидің іштарлығы. Болысыма беретін атым да жоқ, Биекеме өтетін парқым да жоқ. Бір атаның баласы бəрі кедей, Атсалысар ауқатты жақын да жоқ. Ақбөпе, бөрі жеген болдың лақ, Айыра алмай Ұланда қайттым жылап.

Қыздарын қалың алып, малға сатқан, Қайтерсің бұл қазақтың салтын, Бөпе. Үш жыл жүрдім соңыңда үміт етіп, Таппадым үш нəрсенің шартын, Бөпе. Сол барғаннан кейін Ақбөпені күйеуі ұрыпсоғып, өмірі жақсылық көрмей өтеді. Ақыры ішқұ са лықтан көп ұзамай қайтыс болады. Бір жерде оны үш айдан кейін қайтыс болды делінсе, енді бір соңғы жарық көрген кітапта алты айдан соң көз жұмғандығы айтылады. Қазақтың ақын қыздарының көбінің тағдыры осылай аянышпен аяқталған. Сараның, Ұлбикенің, Ақбөпенің тағдырлары бір-біріне қатты ұқсайды. Бəрі де жас кездерінде өмірден өтеді. Қазақтың небір тамаша аруларының жаманға тиіп, өмірлері қорлықпен өткені қандай өкінішті. Сауытбек ақынға келсек, ол ашаршылық жылдарында дүние салған. Мүрдесі Тоқташ деген жерде, бірақ дəл қай жер екені белгісіз. Тоқташ – Қырғызстан мен Қазақстанның шекарасында. Туған жерінде халық ақынына қандай құрмет көрсетілді деген мəселеге келсек, Шу өңірінде өзі тұрған ауылға аты берілді. Кітабы жарық көрді. Бұл да бір тəубе дерлік игі іс. Енді жиналып, оған еңселі ескерткіш орнатылса, Шу қаласының тарихы үшін ол дегеніңіз керемет тарихи орынға айналар еді», деп бүгінгі ұрпағының атынан атқарылған істерге тоқталған шежірешінің көмейі мұнан да басқа мол көмбеге күміс теңгедей сыңғырлап тұр. «Алты ағайындының (Зəуірбек, Құсабек, Сауытбек, Тəтелбек, Іңкəрбек, Сыбанбек) екеуі ақын, біреуі күйші болған. Үйдегі жалғыз шапан мен бөрікті үнемі Сыбанбек киіп кете берген соң Сауытбек ашуланып, інісіне: «Сен өзі менің астымдағы атыма дейін тыныштық беруді қойдың. Неше рет жолымнан қалдырдың?» деп ренжиді. Содан інісі бір күні Көкірек деген елдегі Күртібай байдың қызын алып қашады. Күртібайдың алты баласы болған. Қыздың жеңгесіне Сыбанбай өзінің кедей екенін, бірақ бес-алты күн қыздың қай үйге түскенін айтпай ішіңде сыр ғып сақтай тұруын өтінеді. Қыздың жеңгесі жөні дұрыс адам болса керек, осы айтқанын орындайды. Сол арада інісі Сауытбекке: «Міне, «үйлен, үйлен» деп мазамды алып қоймаған едіңдер, ал міне, үйлендім», дейді. Сөзден ұтылып, дəрмені құрып тұрғанда Сауытбектің ақындығын сыйлаған əр рулас ағайыннан, туыстардан мал жиналып, əжептəуір 2030 ірі қараның, 200-300-дей қойдың басы құралады. Артынша қызды қуып келген ағалары жағалай ат мініп, риза көңілмен аттанады. Сонда Сауытбек осы тойды атқарып, риза болып отырғанда ағайындарына арнап жыр төгілткен. «Сыбанбек жүр ме мақтанып, Бір қыз əкеп талтаңдап. Құсабек пен Зəуірбек, Жүгіріп жүр қалтаңдап, – деп басталатын өлең: Теңеліп кетті күнтумен, Кедейліктің кемдігі. Бір-ақ күнде құтқарып, Елімнің болды теңдігі», – деп ризалықпен түйінделеді екен». Ағамызды өзіміз осы жерден тоқтатпасақ, халық қазынасын құрастырып, жинаушы қарттың жадындағы жырлар мұнымен бітпей, əлі жалғаса беретін түрі бар. Мақсатымыз – ел ішінде қаншама осындай құймақұлақ шежіреші жандардың жүргенін жəне кейінгі жас ұрпаққа олардың өнер-өнегесін, дəстүрге адалдығын паш ету болғандықтан, Мұрат Əбдірашитұлының аузынан жазып алынған осы жырлардың өзі үлгі іздегенге үлкен сабақ болып қалады деген ойдамыз. Əйтпесе, жыр дарияның түбін, шегін көрген жан бар ма?! –––––––––––––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Мəселен, түрлі ақпарат көздерінің мəліметіне жүгінсек, ондағы кітап дүкендері жылда 25 мыңнан астам кітаппен толығып отырады. Кітап басып шығару ісі жөнінен Ұлыбритания көш бастаса, екінші орында – немістер, үшінші орында – америкалықтар, ал жапондар содан кейінгі орынға табан тіреп тұр. Рухани өскен сайын бидайдың масағындай төмен иілетін жұрт 4 мыңнан астам баспа үйімен

Кітапты єаламтор алмастыра ма? шығармалармен жастардың басым бөлігі таныс емес. Қазақ тіліндегі баспа өнімдеріне келетін болсақ, оларға сұраныс жоққа тəн». Қазақ тілді кітаптар таралымының мүлде азайып кетуі тікелей осыған байланысты емес пе екен деген сұрақ көлденеңнен шыға келуі мүмкін. Мұқабасы көз арбайтын неше түрлі, тамаша безендірілген кітаптар. Қайсыбірін ұстарыңызды білмей, абдырап қаласыз. Парақтап, парықтап көресіз. Несімен қымбат, несімен құнды деген ойға батасыз. Ресейлік баспа өнімдерінің Қазақстандағы жағдаймен айырмашылығы неде? Нарық заңына ерте бейімделген ресейлік баспагерлердің артықшылығы – безендіруге қатты көңіл бөледі. Сондағы бар айырмашылығы – иллюстрациясы, безендірілуі заманауи талапқа сай келеді, яғни гəп дизайнге тіреліп тұрған сияқты болып көрінеді. Жеңіл-желпі махаббатқа, қырғи-қабақ, шым-шытырық оқиғаларға арналған кітаптардың бағасы да удай, екінің бірінің қалтасы көтермейді. Солай болғанмен мұны біздің елімізде сатып алушылар көп. Тағы бір мəлімет бойынша, еліміздегі баспалардың үштен бірі ғана бəсекеге қабілетті деп есептелінеді. Демек, қазіргі таңда 150-дің үстінде түрлі баспа бар десек, осының тек 50-і ғана бəсекеге төтеп бере алады. Қай кітап дүкеніне бас сұқсаңыз да Ресейдің сапалы өнімдерінен сөрелер майысып тұр. Мысалы, «Еуразия» сауда орталығы елордадағы ең айтулы орын саналады. Қашан барсаңыз, кітап дүкеніне біреу кіріп, біреу шығып жатады. Əттең, бірақ мұнда қазақша кітаптар өте аз. Есесіне, ресейлік кітаптардан көз тұнады. Отандық өнімге зəру көңіл ішінен қаңырап бос шығады. Ұлттық кітап палатасының мəліметі бойынша, жыл сайын елімізде 3,5 мың кітап 1,5-2 миллион таралыммен жарық көруде, ал олардың дені негізінен ЖОО мен орта білім беру мекемелеріне арналған оқулықтар мен оқу құралдары, ғылыми зерттеулер мен монографиялардан тұрады. Жұрт сонда бүгін көркем əдебиетті оқуды мүлде қойған ба деген дүдəмал ой туады. Тіпті, ақпараттық технологиясы бізге қарағанда əлдеқайда озық АҚШ кітап оқуы жағынан алдыңғы орында тұрған елге жатады екен. Əлемдегі кітапты ең көп оқитын халықтың қатарына жапондар жатады.

танымал, олар жыл сайын 6,7 миллиард дана өнім əзірлесе, соның шамамен 500 миллион данасы кітап өнімдері екендігі аян. Тағы бір сараптамалық мақаладан мүлде кітапты қолына ұстамайтындар саны бізде 40 пайызды құрайтынын оқып, қобалжыдық. ЮНЕСКО-ның Статистика инс титуты таратқан хабар бойынша Қазақстан кітап қоры жағынан 41-ші орында тұр. Еуропаның дамыған елдерінде кітап күнделікті тұтынатын ең басты тауар саналады. Оқу орындары баланы кішкентайынан оны сүюге, құрметтеуге тəрбиелейді. Кітап дүкені қасиеті жағынан ғибадатханамен тең. Бір ғажабы, табалдырығы адамнан бір құрғамайды. Оны сатудан кітап дүкенінің иесі шылқып баюды көздемейді. Ал кітап сатушыға жұрт құрметпен қарап дағдыланған. Кітап мəдениеті дегеніміз, сірə, осы болса керек. Мысалы, Мəскеуге барған адам ондағы тұрғындардың метрода кітап, газет-журнал оқып бара жатқанын көреді. Қоғам, өмір құндылықтары өзгеріп жатқанмен, ондағы жағдай бұрынғы ырғағынан жаңыла қоймаған. Бұл да сол қалаға тəн мəдениет. Қалталы телефон, планшет, дейсіз бе, озық технологияның қандай түрі болсын кітаптың орнын баса алмайтынын, кітапқа деген сұраныстың орнына жүрмейтінін нақтылайтын мұнан артық тағы қандай факт керек. Сауалнама нəтижесі көрсеткендей, қазақстандықтардың дені негізінен шым-шытырық оқиғаға құрылған кітаптарды оқыса, екінші орында тарихи дүниелер, үшінші кезекте махаббат, əйелдер туралы кітаптар тұр. Ал əлемдік əдебиет пен биографиялық кітаптарға деген қызығушылық соңғы жылдары күрт төмендеп кеткен. Ендеше оқырман сұранысы ұдайы назарда тұруы тиіс мəселе. Ол үшін жаңадан жарық көрген кітаптарды жанрына қарай сұрыптап, жүйелеп оқырманға дер кезінде мағлұмат беретін қазақ тіліндегі басылым керек сияқты. Одан баспагер оқырман мұқтажын, ал оқырманға жаңадан жарық көрген баспа өнімдері туралы егжей-тегжейлі біліп отыруына мүмкіндік туар еді деп армандаймыз ғой баяғы. Қаршыға КҮЛЕН.

АСТАНА.

 Қаз-қалпында

Ысты сорпа

Жұмыста отырмын. Кеш түсіп бара жатыр. Күздің кеші өзгешелеу ғой. Терезеден сусылдап ана-санда жерге түсіп жатқан сарала жапырақтардың сыбдыры естіледі. Далаға көз салдым. Жерге айқұш-ұйқыш түскен жапырақтар енді керегім жоқ деп өкпелеп жатқандай. Уақытының бітіп, мезгілінің таусылғанына көңілсіз сияқты. Мынаны қара, қос жапырақ қос ғашық сияқты құшақтасып жерге бірге түсіпті. Сабақтарының бір-біріне жабысып үзілгенін қарашы. Мəңгілік біргеміз деп тұрғандай. Кеш те қоюлана бастады. Қараңғылық қос жапырақтың да бетін тұмшалап бара жатыр. Көшеде сапырылысқан үлкенкі ші бір-біріне қарамайды, əйтеуір асығып бара жатқаны жүздерінен көрініп тұр. Өткендердің бірі болмаса бірі қос жапырақты басып кететін болды-ау деген ой мазамды қашырды. Қос жапырақты тауып алып, кептіріп сақтап қойғым келді. Адамдар да жапырақ сияқты біреуі ерте, бірі кеш үзіледі, адамдарды арулап басына белгі қояды, айырмамыз сол ғана. Осылай ой жетегінде отыра берер ме едім, шырылдаған телефон ойымды бөліп жіберді. Өзімнен кейінгі сіңілім Сəлия хабарласып тұр екен.

Ыстық сорпа істеп қойдым, келіп ішіп кетсейші деп шақырып тұр. Көңілім босап тұрған өзімді тоқтата алмай телефонда ал келіп жылайын. Не болып қалды, тыныштық па əйтеуір деп сіңілім сұрап əлек. Даусыңнан айналайын, сендердің барларыңа шүкір, іздеушім бар болғанына шүкір деп тоқтай алар емеспін. Іздеушісі жоқ жапырақ болғым келмейді деп өксимін. Есің дұрыс па, қайдағы жапырақ, нені айтып тұрсың деп түсінбей дегбірсізденеді. Біз өзіміз бір кіндіктен бес қыз, үш ұлмыз. Үлкен ағам ертерек өмірден өтті, артында қалған бес баласы қазір үй-жайлы болды. Орнында бар оңалар деген осы да. Қыздардың үшеуі қалада тұрған соң ба, үшеуміз бірбірімізге жақындаумыз. Оның үстіне Сəлияның үйі біздің үйден бір аялдама ғана жерде. Бір нəрсе болса, іздейтінім осы екеуі. Біздің қазақ он бала тудым деп аузын толтыра айтады, сол онның бəріне қамқоршы, жанашыр бір-екеуі ғана. Қалғандары аман болсын, елден озбаса да, көштен қалмаса болдының кері ғой. Ұлдың жөні бөлек. Отыңды өшірмейді, шаңырақтың иесі дейміз ғой. Бар жиған-тергенін қызына емес, ұлына қалдырған

дəстүріміз бізге ғана тəн. Бірақ, бірге туғанның, оның ішінде қыз баланың орны бөлек. Шіркін, бауыр. Бауырым деп жоқтайтын қазағымның əдет-ғұрпы ескірмейтіні осыдан болса керек. Бірге туғаның бауыр еттен жаралған деуі шындық қой. Орнымнан тұрдым. Көліктің күтіп тұрғаны есімнен мүлдем шығып кетіпті. Сыртқа шықтым. Дала қап-қараңғы. Аздап самал есіп тұр. Қанша үңіліп қарасам да əлгі қос жапырақты таба алмадым. Көңілім алай-дүлей. Таңертеңге дейін қос жапырақ əлдекімнің табанымен басылып, жер боп кететін шығар? Не болса да құшақтарын ешкім айыра алмайды, мəңгілікке бірге аттанды. Қос жапырақ – қос ғашық, қош бол! Сіңілімнің үйіне ыстық сорпа ішуге бара жатырмын. Əлгі қос жапырақты ғашықтарға ұқсатсам, сіңлілерімді бауыр жапырақтарға ұқсаттым. Бір қаннан таралған, бір емшектен нəр алған бауырларым менің, сыңарларым жапырақтарым, жоғалмаңдаршы деп ернім қайта-қайта жыбырлай берді. Сіңліме тіс жармадым. Үнсіз отырмын. Ыстық сорпаға онша тəбетім тартпады. Ыстық сорпа үзіліп түскен қос жапырақтың соңғы асындай көрінді. Қалима ЖАНТӨРЕЕВА.

ШЫМКЕНТ.


13 маусым

С А Р А ӨЗҚ

2015 жыл

К

Киіктер неге қырылды?

Аќбґкен апаты

«Сарыарќа ќойнауларында киіктердіѕ 132329 ґлі денесі табылып, кґмілді...» Газет хабары Көшкендей құтым ұйықты қырдан, Көмейге қапа, күйік тығылған. Ай менен күннің аманында мына Албаты нəубет: киік қырылған?!

Жерімнің азды желегі неге? Кеудеден төлін тебеді неге? Қазаққа тағы қасірет жүктеп, Киік қырылғанның себебі неде?!

Өкінішімнің өртін құшамын, Сары сақарада көлкіген сағым. Елестетем көзге еркін де ерке Ақбөкендердің жөңкілген шағын.

Тоя бір жеген шөбінен бе екен, Тосыннан соққан желінен бе екен. Атырабыма зəһарын жайған Айдаһар аран лебінен бе екен?!

Қырында киік ойнаған еді, Қызығына қазақ тоймаған еді. Адаматадан бері ақбөкендерім Атамекенін жайлаған еді.

Киіктің неден қазасы, көкем, Қазаққа қатқыл назасы ма екен? Жерұйығымызды мансұқ еткенге Жаратушының жазасы ма екен?

Даламның кие, көркіндей еді, Бозбала киген бөркіндей еді. Арқаның төрі – киік жайлауы, Бетпақтың шөлі төркіндей еді. Сұлулықты сүю сертім деп едім, Беліме садақ беркінбеп едім. Сары жазықта сағымдай аққан Киік нөпірлі толқын көремін. Динозаврлардың бел құрдасындай, Қазағым үшін төл жыр басындай. Киіктің лағы – лағыл тазалық, Көзімнен аққан мөлдір жасымдай. Ағады бүгін көзімнен жасым, Алапат көрдім өзімнен басым. Ескен самалдай еркін киікті Еңседен басты бір зіл қорғасын. Бағзыдан бергі табиғат төлі, Бақиға кетер жамиғат шері. Жасындай ағып жайлауға жетпей Жезкиіктерім дамылдап па еді?! Құралай салқын тоңғағы ма екен, Жолында əлем орнады бөтен. Сұқ көздерден бе екен, сырт көздерден бе екен, Кесір қырсыққа болмады бекем.

Ұмытпасам 1970 жылдың жазында Ақмола өңірінде қуаңшылық орнап, егін алқабынан жөнді өнім ала алмадық. Небары əр гектардан 5,4 центнер дəнді дақылдар жинадық. Содан барып егін шаруашылығы, өзім еңбек етіп жүрген «Шалқар» кеңшары əжептəуір көлемде шығынға батты. Малдың жем-шөбі де сол жылы кеңшар бойынша 57-58 пайыздан аспады. Алты ай қыста қолға қараған шаруашылықтың 10 мың қара малын мұндай жағдайда қалай асырап, қыстан аман алып шығуға болады? Əрі табыс көзін суалтып алмау қажет-ақ. Тығырыққа тірелгендей халге келдік. Аудан, облыс басшылары Татарстаннан сүрлем, сабан тасы дейді. Бұларды қаншама қаражат жұмсап вагонмен əкелгенмен, малға қорегі шамалы, құр берекесіз дүние. Не істеу керек? Ойланып-толғанып жүріп тапқанымыз, малдың жем-шөбін үнемді жұмсап, 4 мыңдай сиырды ашқұрсақ ұстап, бар тəуірін молынан жас малдарға беріп, олардың өзіндік салмағын тəулік бойы жүдетпей өсіріп, тығырықтан аман-есен шығу. Иə, солай болды да. 6 мыңдай жас мал қыс бойы салмағына салмақ қосып қыстан шықса, сиыр жарықтықтардың бақайлары сыртылдап құр сүлдері қалды. Туған бұзаулары 35-40 кило орнына, небары 18-20 килодан аспады. Арықтығы сондай, шарбақтың арасынан емін-еркін шығып кетіп жүрді... Жаз шыға көкке аузы тиісімен арық сиырлар да, бұзаулар да тез есін жиып, қиыншылық болмағандай салмақтарына салмақ қосып, түлеп, теңеліп кетті. Сол жылы айналадағы мүйіздері қарағайдай, атақ дəрежелерінен ат үркетін атақты кеңшар директорлары шаруашылықтарын күйзелтіп алды. Ал, біз болсақ жыл қорытындысын ойдағыдай

атқарып, шаруашылығымызды таза табыспен аяқтадық. Бұл дегенің нонсенс болатын. Мүмкін емес-тін! Облыс басшылары басқа ұлт өкілдері болғандықтан, мына қазақтар бір заңсыз айлатəсіл жасауы мүмкін деп біздерді бір жарым айдай тексерді. Мұндағы айтпағым, біз қара малдың физиологиясын жақсы білгендіктен, жоғарыдағы тəсілге бардық. Сиырлардың рационын 40-45 пайызға кемітіп жіберуіміз, көнбіс жануарлар азар болса арықтап əрі бұзаулары ұсақ туар, кейін жазда теңеліп кетер деген аксиомаға жүгінген едік. Қателеспеппіз. Күйіс қайыратын жануарлардың физиологиясы шамамен бəріне ортақ деп түсінсек, сиырдың жатырында жатқан бұзаудың салмағы 7 айында мысалға 17-18 кило болса, туарға қалған екі айында екі есе өсетіні айдан анық, заңды. Осы бір қағиданы ескерсек, Сарыарқада биыл қыс ерте кетті де көк өскін шөп тез қаулап, буаз киіктердің жатырындағы туар алдындағы соңғы айда лақтарын еселетіп тез үлкейтіп жіберді. Содан барып лақтай алмай қырыла бастауы айдан анық. Əсіресе, тушалары егіз таппай жалқы табар болса төл іште жатып үлкейіп кеткендіктен тіпті қауіпті. Миллион жылдан бері реликті түрде сақталып бізге жеткен киіктің табиғатында іріктеле келіп 70 пайызға дейін егіз тауып, 2-3 пайызы тіпті үш лақтан табуы, əлгіндей күтпеген жағдайларға жойылып кетпей, аман сақталып қалудағы табиғаттың

өзінің итермелей тапқан іріктеу тəсілі болмақ. Қазақстанда 1990 жылдың басына дейін 2 миллионға жуық осылай іріктеліп келген киіктер мүйізі, тағы басқа жағдайларға байланысты антропогендік жағдайға ұшырап күрт кеміп кетіп, жүйелі қалыпта болған генофондынан айырылды. Бұл күндері қалғандарының қырыла бастауы əлгіндей табиғаттың егіз тауып аман қалуына итермелей, іріктей бастауының алғышарты болса керек. Енді біреулердің анаэробтық энтеротоксемия – «шөп ауруы» деп шатасып жүргендері сондықтан. Күйіс қайыратын кез келген жануарлардың табиғатында үнемі жайылып, тез қоң жинау маңдайына жазылған. Кейбіреулердің айтып жүргеніндей, оларды қомағайлыққа (обжорство) жатқызуға болмайды. Олай ойласақ биология жағынан ұрғашысынан əлсіздеу келетін киіктің текелері бірінші болып мерт болар еді ғой. Жəне де мына ен даланың қай жерінде ауасыз жағдайға, икемделген патогендік табиғи ошақта өнетін микробтар өспек? Одан да уланып өлген десе бір сəрі. Бұл – бір. Екіншіден, «киіктің қасынуына, мылтықтың шүріппесінің басылуының» дəлмедəл келуімен жығылған үстіне жұдырық болып тұрған жайт бар. Ол – Сарыарқаның сайын даласының экологиялық жағынан мүшкіл жағдайға ұшырап жатқандығы. Жезқазғанның маңайынан қыста жүні кір-кір əрі тақырланған қасқыр мен түлкілерді молынан кездестіруге болады. Бұл нені меңзейді? Ол Ресейдің біздің жерімізден ұшырған ракеталарының зардабы. Көптеген өңір гептилмен, тағы да басқа улы заттармен былғанып, жылдар бойы жойылмай келеді. Сондықтан жарты айдың ішінде 120 мың киіктің қырылуы табиғаттың ешбір заңдылығына сəйкес емес. Кеңседе отырып ақыл айтатын білгіштер мұны пастереллез дейді. Пастереллез өз еркімен

Адам артына із ќалдыруымен ардаќты Адамның өмірдегі миссиясы – қоғам үшін тындырған ұлағатты ісі. Ондайы жоқ адам өмірге бос келіп, бос кеткенмен бірдей. Бала өсіру, ұрпақ жаю да жақсы, əрине, алайда, ол – табиғи қажеттілік. Санасыз болса да жануарлар мен мақұлықтар да сол қажеттілікті орындайды. Ал адам саналы ортаның өкілі болғандықтан, өзі өмір сүрген қоғамға бір пайдасын тигізіп жүрген, тұрған жерінде бір жақсылық қалдырып кетуі тиіс. «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қалан», дегенде данышпан Абай осыны меңзеген. Осы ретте депутаттардың жолы оңай. Олар қоғам үшін бір жақсылық жасайын, өзімді сайлаған халыққа бір пайдамды тигізейін десе, мүмкіншіліктері таудай. Бірақ сол азаматтық міндетін түсінбей, шақырылымның мерзімі біткенше орынтағын жылытып отыруды ғана білетіндер немесе өзінің қара басының қамын күйттеп кететіндер толып жатыр. Тек арасындағы нағыз азамат деуге лайықтылар ғана артына із қалдырып, ауыз толтырып айтарлықтай жақсылықтар жасап кетеді. Сондайлардың бірі – Зейнолла Алшымбаев. Ол Мəжіліс депутаттығына қатарынан екі

шақырылымына депутат болып сайланды. Оған дейін өмірдің талай асуларынан өтіп, бір шеті Мəскеудегі КОКП ОК-де, одан АҚШ-тың Бостон қаласында орналасқан «АДП Интернейшнл» мұнай компаниясының вицепрезиденті секілді қызметтерді бірнеше жылдан атқарып келген əрі білімді əрі білікті жан өзінің кең көзқарасын, үлкен құлашты таным көкжиегін заң жобасын талқылауда кеңінен көрсететін. Əрбір жалпы отырыста Зекең талқыланатын заң жобаларының бəріне дерлік атсалысып, өзінің сындарлы ұсыныстарын жасайтын. Сонымен бірге, ол əрбір жалпы отырыста орталық билік орындарына шешілуге тиісті мəселелер көтерген аймақтық, республикалық маңызы бар проблемаларды қамтыған кемінде 2-3 сауал жолдайтын еді. Барлық депутаттық мерзімінде (бес жыл) бірде-бір сауал жасамаған депутаттарды да білеміз. Ал Зекеңнің депутаттық сауалдарының өзі ғана кірпіштей екі кітапқа жүк болыпты. Жақында олар «Фолиант» баспасынан жарық көрді. «Аманат арқалаған жылдар» атты бұл кітаптар депутат Зейнолла Алшымбаевтың осы қызметтегі

жұмысының толық есебі сияқты. Осыған қарап-ақ азаматтың таудай істер тындырғанына көз жеткізе түсесің. Мұндағы негізгі бөлік түрлі мəселелер бойынша орталық мемлекеттік органдарға жасаған сауалдарға арналған. Сауалдардың көбі Маңғыстау өңірінің толып жатқан проблемаларына қатысты. Бəрі де халыққа күнбекүн керекті мектеп, балабақша, мəдениет үйлері, ауызсу, жол, көлік сияқты мəселелермен қатар, түбектің экономикалық əл-қуатын арттыруға септігін тигізетін түрлі жаңа технологиялар, қондырғылар

орнату жəне басқа да мəселелерге арналған. Сонымен бірге, адамдардың жеке мəселелерін дұрыс шешу де депутат назарынан тыс қалмаған. Зекеңнің сауал салған мəселелерін көрген адам Маңғыстау өңірінің Жаңаөзен, Құрық, Теңге, Жетібай, Қызылсай, «Қошқар ата», Ақшымырау, Қызан жəне т.б. сияқты жер-су аттарына да əбден қанық болады. Парламент өмірінен, оның іс-əрекетінен «Егеменге» репортаждар, түрлі мақалалар, депутат белсенділігі туралы суреттемелер жаза жүріп, Зейнолла

15

www.egemen.kz

жүрген дала хайуанаттарына тəн кездесе беретін ауру емес. Бұл, есік-терезесі бекітілген ауасы аз қорада пайда болатын сасық, улы аммиак (NH3) қолқаңды қауып, деміңді алдырмайтын шақта, не тым қатты суық түскен кезде үй шошқаларында кездеседі. Ал дала қабандары ондай аурумен əсте ауырмайды. Əуел бастан тыныс жүйесінде күнделікті кездесе беретін микрофлоралар суықта немесе иіс-қоқысы мол жерде микробтарға да жан керек дегендей өздерінің сол иесі мен ортасына қарсы көтеріледі. Содан барып, биполярлы зиянды патогенді микроб пайда болады. Оны айлап зерттеудің де қажеті жоқ. Күмəнді жағдайда өлген малдағы өкпенің крупозды патматериалдық жарақатты жерінен 1 мл. қан-жыны аралас сұйықты алып бір қоянға егіп жіберсе болды, əлгі қоян 18-20 сағатта өліп қалады. Қоянның ішін жарып, өкпесінен шыныға мазок жасап микроскоппен қарасаңыз, биполярлы патогенді микробтарды көру қиынға соқпайды. Осыған орай бір мысал, Ақмола облысында сонау 1964 жылдың 21 қыркүйегінде түске дейін күн ыссы болып, түстен кейін апатты қарлы боран болғанда да бірде бір киік қырғынға, пастереллезге ұшыраған жоқ. Биыл, Сарыарқада жылда кездесетін мамыр айының қар аралас аптасы, яғни киіктің лағын өрбітетін қара суығы да болған жоқ. Сонда қайдан келген пастереллез? Əр ғылым саласының өзіндік философиясы болады. Теледидарды көрсең де, газет беттерінен көміліп жатқан киік суреттерін көрсең де, бəрінің іші жарылып тексерілмеген. Неге олай етпеген? Егер солай тексерілсе талай ой тумай ма? Оқымыстыларды толғандырмай ма! Каспийдің экологиясы да мұнай өндіруге байланысты сын көтермейді. Жергілікті үйрек,

Алшымбаевтай белсенді депутаттың кемде-кем болғанына кепілдік бере аламыз. Соның ішінде бір мысал айта кетелік. Радиоактивті қалдықтарға тұнған Ақтау маңындағы «Қошқар ата» көлін залалсыздандыру үшін бекітіліп бара жатқан жылдық бюджетке ол қосымша 130 млн. теңге қаражатты қостырған еді-ау. Депутаттың бұлтартпас айғақтарынан, халыққа келіп жатқан орны толмас зиянды жақсы түсінген Үкімет мүшелері бұл шығынды қанша ауырсынса да мойындарына алуға келіскентін. Осындай белсенділік көрсете алған депутаттарды бір қолдың саусақтарымен санап беруге болады. Егер, депутаттардың бəрі осындай белсенділік көрсеткен болса, бəлкім, еліміздің əл-қуаты бүгінгіден де жақсырақ болар ма еді... 1 мың данамен Астанада басылып шыққан «Аманат арқалаған жылдардан» оқырмандар Зейнолла Алшымбаев сияқты тұлғаның халық үшін, елдің дамуы үшін атқарған атпал істері туралы мол мағлұмат алуына болады. Оның саясаткер, мəмілегер, қоғам қайраткері ретіндегі ісəрекеттері талай жанға үлгі болары сөзсіз. Сондықтан да, оның бұл кітаптары сөрелерде шаң басып қалмасына сенімдіміз. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

 Мəссаған!

Ұлан даламыз уланды неден, Жан-жүрегіміз мұңданды неден? Ақбөкенімді адыра қылып, Бұлдырап көзім буланды неден? Көкте шақырайған от күні ме екен? Көбік ауыздардың көптігі ме екен? Судан да таза, сүттен де ақ-мыс, Протон, əлде гептилі ме екен? Ауадан, судан, топырақтан ба? Шаң қауып қалған тапырақтан ба? Сауысқан екеш сауысқан құрлы Сақтығын білмес шоқырақтан ба? Қырылып жатыр киігім неге? Таппаймыз оның тыйымын неге? Жанына жалау жануарын жоқтап, Жетімсірейді ұйығым неге?! Үзілді күдер ұйықты қырдан, Кеудеме шерлі күйік тығылған. Құралайларым, кешіре көрші, Күйіктің аты – киік қырылған... Қорғанбек АМАНЖОЛ.

АЛМАТЫ.

қаз, қасқалдақ дегендер қырылып сиреп кетті. Содан барып біреулердің бір сəттілік қызығы үшін тікұшақпен əр жерден бір көлге қаз-үйрек жинап, табиғатқа кері əсерін тигізетін қайшы қылықтарға барып, құстардың мыңдаған жылдар өзгермей келе жатқан үйреншікті миграциялық жолын бұзып, бұрмалап жатырмыз. Реті келіп тұрған соң айтпағым: əрбір мысық тұрып жатқан үйін, тек өзінің ғана жеке меншігі санайтынындай, киіктерді ғасырлар бойы, бағып-қағатын сыптай қылып шынықтырып, ойнақтата жайып келген қасқырларды, өзіміз көрсоқырлана құрттық деуге де негіз бар. Ен даланы жылан жалағандай, тіпті Каспийдің итбалықтары да қырыла бастаса, пастереллез деп оларға да сылтау айта бастайтынды шығардық. Ендеше, неге Арктиканың итбалықтары өзінің туған мекені мұз, қар бола тұра, қаны, тəні бір Каспийдің итбалығындай пастереллезге ұшырамайды? Тегі бір Байкалдың итбалықтары жазда суы 6-7 градус жылылықтан аспаса да неге ауырмайды? Киіктердің баспайтын тауы, мына кең далада жүрмейтін, кезбейтін жері жоқ. Ал ен даламыз болса, ракета жарылыстарынан, апаттарынан гептилмен уланған, басқа да радиациялық апаттарға ұшыраған. Киіктердің биылғы ерекше қырылуына қарағанда гептил сияқты улы заттардың, жануарлар денесіне жинақталып, олардың кумулятивтік ерекшеліктеріне байланысты, бұл у еселене, күшейе түскенге саятындай. Осындай ойларымды ортаға салуды жөн көрдім, құрметті оқырман. Сіздер не дейсіздер? АСТАНА.

Қасым ТƏУКЕНОВ.

Дау

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Маңғыстау облысындағы мектеп оқушыларын тасымалдайтын компания екі түрлі даудың ортасында қалып тұр. Бірі – бірнеше айлардан бері жалақы ала алмаған, оқушыларды тасу үшін жалданған автобус жүргізушілерінің шуы болса, екіншісі – осы уақытқа дейін ақша бөлмей, соның салдарынан жүргізушілерді бірнеше айлар бойы жалақысыз қалдыруға əкеліп соқтырған əкімдіктердің əрекеті. Мемлекеттік тапсырыс бойынша жұмыс істейтін компания басшысы жергілікті атқарушы органдар ақшаны аудармағандығын айтады. Айтуынша, өңірдегі балалары тасымалданатын 5 ауыл əкімдігі бұларға 70 миллион теңге қарыз екен. Жүргізушілер компания басшысынан айлығын талап етсе, компания басшысы өз кезегінде қомақты қаржыны өтеуі үшін енді жергілікті шенділерді сотқа бермек. 6 мың оқушыны тасымалдайтын мекемеде 57 автобус жүргізушісі бар болса, олардың кейбірі 7 айдан бері жалақы алмаған. Жүргізушілерді көлігімен бірге жалдап отырған мекеме жалақы төлеуден жалтармағанмен, қаржы таба алмай дағдаруда. – Өмірзақ елді мекені – 5 миллион, Мұнайлыдағы Атамекен – 22-23 миллион, Басқұдық – 11 миллион 900 мың, Ақшұқыр – 33 миллион, Сайын ауылы 7 миллиондай қарыз, дейді көлік компаниясының директоры Мұхтар Қатарбаев. Оның айтуынша, ауылдардың арасында оқу жылы басталғалы бір тиын төлемегендер де бар. Əкімдері оның себебін түсіндіруді сұрап жазған хатқа жауап та бермеген. Компания басшылығы əкімдер үстінен сотқа арыздануда. Ал жүргізушілер жоғарыға жолдаған арыздарынан нəтиже болмаса, əкімдік алдына барып, наразылық шеруін өткізуге бел байлап отыр. Маңғыстау облысы.


16

www.egemen.kz

ІЛІК РІ Ш Р І Е Т КІЛД Т Й ТҮ деген кейбіреулердің айлық жалақысын əр күнге бөлгенде одан аз. Астанадағы зағип жігітке де, Шымкенттегі жас анаға да басқа жасар амалы жоқ қой деп түсіністікпен қарайын десең, мемлекет қол қусырып отырған жоқ. Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігінің мəліметі бойынша, тұрмысы нашар деп танылған адамдар тобына заң аясында Қазақстан Үкіметінің қаулысымен барлық жағдай қарастырылған.

Қайыршыларды қадағалайтын қай мекеме?

Қазақстанда қайыршылықпен күресетін нақты бір құзырлы мекеме жоқ. Бізді біраз ақпаратпен

ҚАЙЫРШЫЛАР Рухани әлсіздік

Қайыршылар... Қоғамдағы əлеуметтік топтың бірі. Қазақ қоғамында олардың түр-түрі бар десек қателеспейміз. Осы тұрғыдан келгенде проблема да жетерлік. Мəселе əр тараптан талай рет қарастырылды, жазылды, айтылды. Бірақ өз қайратынан күдер үзіп, қоғамнан көмек күтуге көшкендер көбеймесе, азаяр емес. Басынан бастайық. Wikipedia мəліметтері қайыршыларға: «Өзінің тек биологиялық тіршілік етуін қамтамасыз ететін физикалық қажеттіліктерін ғана қанағаттандыра алатын; қайыр сұраумен күн көретін; жиынтық табысы өмір сүру минимумынан екі есе аз адамдар», деп анықтама беріпті. Маған егер қайыршылыққа анықтама бер десе жоғарыдағы сөйлемге «рухани əлсіздер» деген тіркесті үлкен əріптермен қосып жазар едім. Біз бұл жерде он екі мүшесі сау, аяқ қолы бүтін «қол жайғыштарды» нұсқап отырмыз. Оны былай қойғанда, қос аяқсыз да қолдың күшін керегіне жаратып, нəпақасын тауып жатқандар жетерлік. Аяқтан айырылса да екі қолына бір іс тапқандар, қолөнермен айналысып, сонысын керегіне жаратқан адамдар бар. Міне, бұл азаматтар өмірден үмітін үзбейтін, қиындықты ерікжігермен жеңе білгендер, күресуге қабілеттілер. Бозкүйік борбастар емес. Адам жаратылысында барлық жағдайға төзімді «ағза» екендігі де белгілі. Алайда, сол артықшылығын сезіне білмейтін бейбақтар көше кезіп, көрінгенге көзін сатып өтіп жатқан өмірлеріне өздері кінəлі.

Біз көрген «бейбақтар»

Қайыршылардың хал-жағдайын біліп, шындығын анықтамаққа олардың өздерімен əңгімелесіп көрдік. Астана қаласындағы қайыршылар көп шоғырланған орынның бірі «Астана базары», яғни «Артем» сауда орталығының маңы. Əсіресе, жұма күндері сондағы Сəдуақас қажы Ғылмани мешітін торуылдаған тіленшілер қаптап кетеді. Алла үйінің алдында алақан жайғандардың шын қал-жайын білмекке қалтамызды тиынға томпайтып «торуылға» шықтық. Сейсенбі күні болғандықтан ба, қайыршыларды көптеп кездестіру мүмкін болмады. Оның үстіне кеш бата бастаған уақыт. Қыстың қақаған аязында батылы жетіп күнұзақ көше күзету де оңай емес. Тағы бір себеп, соңғы кездері бұл бейбақтарға бақылау күшейген. Тəртіп сақшылары рейд жүргізіп, заңсыз отырғандары үшін тəуліктік қамауға жиі апаратын болған. «Əлем» сауда орталығы маңынан өтіп бара жатып жол жиегінде отырған қаршадай қызды айналып кете алмадым. Түрі алғашында «славяндыққа» көбірек ұқсаған бала орысша тіл қатқаны болмаса, қаптаған көп сығанның бірі екен. Өзбекстаннан келген он үш жастағы кішкентай мигранттың есімі «Динара». Қазақстанда жүргендеріне көп болған. Тіркеуге тұрмағандықтан еш жерге жұмысқа алмайды дейді. Бірақ күнделікті табыстары бес жүз, мың теңгеден кем емес. Демалыс күндері одан да көп. Қыздың сөзіне сенсек, қазақтар өзбектерден көп береді екен. Қанша дегенмен қайырымды халық емеспіз бе? Сұрақтарыма қысқа жауап қатып отырған қыз қасындағы баланы «есімі Насрат, інім» деп таныстырды. Үшеуі пəтерде əпкесімен бірге тұрады екен. Ата-аналары – Өзбекстанда. Əкесі құрылысшы. Ал анасы балаларына осы кəсіпті үйреткен қатардағы қайыршы. Бір қызығы, мұнда ешкім тиіспей ме дегенімде: «Кейде полицей қамап тастайды. Сосын қайтадан жібере салады», деп жайбарақат айтты. Əңгімесінің ауанын байқасам, олар үшін бұл үйреншікті жағдай. Ата дəстүрі қаңғырып, қайыршылықпен күн көру болған сыған баласына ешқандай кінə да таға алмадым. Айтпақшы, шындығында біз жалпақ тілде «сыған» деп атап жүрген бұлар түрлі-түсті көйлекпен мың бұрала билейтін таза сыған емес, Ортаазиялық «лолылар» екен. Көбіне өзбек пен тəжік тілдерінде сөйлейді. Аталмыш кезбелердің шекарадан қалай оп-оңай өтіп кете беретіндіктері түсініксіз. Өзбекстанмен екі араға келгенде заң да босаңсып қоя берген. Виза ашып əуреленбейді, паспорты мен балаларының туу туралы куəлігі болса жеткілікті. Ресми деректерге сүйенсек, еңбек мигранттары жыл сайын Қазақстаннан 20-25 млрд. теңгенi өз елдеріне жібереді. Ал шекара асатындардың нақты санын ешқандай мекеме дөп басып айта алмайды. Ел аумағында заңды түрде жүргендер тілемсектенгені үшін ҚР «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы» Заңының 28-бабына сəйкес қылмыстық жауапқа тартылады. Қазақстанда бүгінге дейін ұсталған қайыр сұраушылардың 80 пайызы шетелдіктер екен. Оларға жоғарыдағы заңның немесе белгілі

бір шараның қолданылмауының себебі сол, көбі заңсыз босып жүргендер. Ендігі мəселе, қаңғыбастардың Қазақстанға жөнсіз ағылуын шектеудің жолдарын қарастыру. Əйтпесе, «Алласын» айтып, алдыңда жалынып тұрғаннан үстіндегі тонын шешіп беруге дайын қайырымды қазақтың жақын уақытта құтылу екіталай. Кезбелер өз алдына, жергілікті қайыршылар ше? Олардың да бір-екеуін əңгімеге тартып көрдік. Мешіт маңына жайғасқан көзілдірікті Тимурдың ұлты татар екен. Сөзінің басынан аяғына дейін аузынан «Құдайын» тастамаған Петропавлдың жігіті бұрын құрылыста істегенін айтады. «3 жылдан бері Астанадамын. Көлік апатына ұшыраған соң көзім нашарлай бастады. Қазір көз алдымдағының өзін əрең көрем. Сондықтан жұмыс та істей алмай қалдым. Еш жерге алмайды. Əйтпесе, от жағушы болуға шамам келеді. Тамыз айынан бері амалсыз осы іске көштім. Көзіме операция жасауға сексен мың теңге қажет. Қазір осы жерде күнделікті пəтерақымды ғана тауып күн көрудемін. Ұрлық істегеннен суықта тоңып қол жайған жақсы. Басқа қолымнан ештеңе келмейді, жұмыс табылса қуана-қуана істер едім». Əйелімен де ажырасып тынған жігіттің жағдайын түсінуге болатын сияқты. Əрине, егер ақиқатында да зағип болып, имандай шынын айтып тұрса. Əйтпесе, қазір екі қайыршының бірі өтірік ақсақ, жалған зағип, жасанды мүгедек. Ең күйініштісі, солардың ішінде қазақтың тепсе темір үзетін жігіттері мен перзенттерінің нəпақасын маңдай терден емес, уақытша мүсəпірге айналып, тіленшіліктен табуды ар санамаған əйелдер де бар. Мешіт маңында ұсақ діни заттарды кəсіп еткен келіншек өзі көрген біраз сұмдықтан хабардар етті. Шын мұқтаждарды да, таңертең əлдекімдер арбамен əкеліп тас-

тап, кеш түсе аяғымен қайтатындарды жиі кездестіретінін айтады. Бұл істің үлкен бизнеске айналып үлгергенін де біледі екен. Астананы аралап болып, еліміздегі үшінші қала болып отырған Шымкенттің қайыршыларының жағдайын білгіміз келді. Бұл шаһар да аталмыш топтың «құт» мекені. Қаланың орталық мешіті маңы жұма намазы уақытында қайыршыға лық толды. Мұнда сығаннан қазақ көп. Əсіресе, немересін ертіп ап жұртқа телмірген əжелерді көргенде не аярыңды, не ызаланарыңды білмейсің. Біртүрлі жағымсыз көрініс. Кимешек киіп, көпке ақылын айтып отыратын кемпірлердің романтикалық көрінісі көзіңізден бұлбұл ұшады. Ар қайда, ұрпағыңа не өнеге көрсетіп жүрсің деп апаларға ренжиміз бе? Не əжеңді қасиетсіз тірлікпен айналысуға дейін жеткізетіндей не көрінді деп қазаққа өкпелейміз бе? Екіұшты ойдан арыла алмаған күйде үш айлық баласын емізіп отырған жас келіншектің жанына барып қалдық. Тілдесудің сəті түсіп түсінгеніміз мынау: қыздары өзбек жігітке тигені үшін ата-анасы теріс айналып, қосылған өзбек күйеуі құрылыста жұмыс істеп жүргенде аяғына ағаш құлап мүгедек болыпты. Өзі еден жуушы болып жұмыс істеп жүргенде үшінші перзентін босанғаннан кейін қолы байланып, кішкентайын құшақтап қайыр тілеуден басқа амалы қалмаған. Аяғынан жарақат алған жары үй «күзетеді». Жігіттің əке-шешесі қайтыс болған, енді қол ұшын берер ешкім жоқ. Алайда, күнделікті табатыны үш мың, төрт мың, кейде бес мың теңге. Бұл дегеніңіз орташа күнкөріс деңгейімен тең ғой. Жағдайы жақсы

қамтамасыз еткен ІІМ-нің өзі қайыршыларға тікелей жауап бере алмайды. Аталмыш мəселеден туындаған іске тек белгілі бір деңгейде қатыса алатын мекемелер бар екен. Халықаралық тəжірибеде қайыршылыққа қарсы қабылданған заңдар бар. Соңғы жылдары көп елдер кодекстер мен қаулылар қабылдай бастады. Мəселен, Ресейде жаңа заңға сəйкес бұл іске қоғамдық орындарда тəртіпті бұзу деп қарап, əкімшілік жауапкершілікке тарта бастаған. Нəтижесінде Мəскеу метроларындағы қаптаған қайыршылар күрт тыйылған. Татарстанда да осы тəжірибе бар екен. Демократиялық негіздерге қарамастан көптеген Еуропа елдерінде де қайыршылық үшін жаза қатаң. Латвия, Франция, Норвегия мемлекеттері «қол жайғыштарға» тосқауыл қойған. Литвада қайыр беруге тыйым салынған. Тек мүгедектерге ғана көмек көрсетуге рұқсат. Арнайы əлеуметтік іс-шараларда мұқтаж жандарға қол ұшын соза аласыз. Біздің елімізде де əрекет жоқ емес. 2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап қайыршылар мен жезөкшелер, балгерлер жайлы жаңа заң жобасы қолданысқа енгізілді. Оған сəйкес, қайыршылар адамдардың мазасын алатын болса бірінші заң бұзушылығы үшін 5 АЕК көлемінде айыппұл салынбақшы. Ал заңды қайта бұзғандар бірден қамауға алынады. Ешкімге зияны тимейтін, өз жөнімен отырып, кедергісін келтірмейтіндерге бұл жазаның қатысы жоқ.

Ұлттың ұяты

Неге қазақ əйелдері мен əжелері жоқшылыққа ұшыраса ең болмағанда қолдан бірдеме тоқып саудалап, содан тапқанын талғажау етпейді. Жоғарыда əңгімелескен əйелдің бір орында ұсақтүйек сатып, аяғын тоңдырып тұрғанын айтып едік. Аз тапса да, оныкі шын еңбек. Арақ үшін алақан жаюға ұялмай бір «шишаға» тиын сұрап баспанасыз жүрген қазақ жігіттерін талай көрдік. Оларды жалпақ тілде «бомж» дейді. Ұлы Абай «Есектің артын жусаң да мал тап» деп «Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ – өнерсіз иттің ісі. Əуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» – демеп пе еді? Ал істеймін деген, қолымнан келеді деп талпынған адамға жұмыс бермей, жұмысын істетіп алып ақысын төлемей басынғандар болса, онда əңгіме басқа. Қайыршылардың емес, ол қайырымсыз адамның, қоғамның кінəсі. Ойымыз түсінікті болу үшін бір-ақ мысал айтайық, маған көшеде құрдан-құр бас киімін алдына қойып тиын сұраған бейбақтан, өткен-кеткеннің аяқ киімін тазалап беріп еңбегінің ақысын алған бала он есе артық. Егер көшеден сондай бір іспен айналысып отырғандарды көрсек оның жұмысына мұқтаж болмай тұрсақ та қызметіне адами тұрғыда жүгеніңіздің еш артықтығы жоқ. Өзіңізге онша пайда келтірмеген мен балаға жасаған үлкен шарапатыңыз көмегіңіз болады. Бұл тіленіп тапқан жүз теңгеден еңбекпен тапқан он теңгенің артық екеніне бірте-бірте жол ашар ма екен? Осы арқылы шын мұқтаж бен жалған мұқтажды айырып, садақаны да лайықты жанға үлестіру жөн екенін жұртта түсінер еді. Ислам хадисінде тек үш жағдайда ғана қайыр тілеуге болады делінген. Олар – су тасқыны, өрт, құрғақшылық, яғни табиғи апаттар салдарынан мал-дүниесінен айырылған адам жағдайын түзегенше; ауылының үш адамы пəленше жоқшылыққа тап болды деп айтқан сіңірі шыққан кедей жағдайын оңалтқанша жəне адамдардың арасын татуластыру үшін берілетін көмек. Бүгінгі қайыршылар жағдайын түзеуге ұмтылмайды, тіпті жағдайы түзеліп жатса да əдетінен айырылмай, оңай олжа табуды кəсіпке айналдыра беретіні өкінішті. Мамандардың айтуынша, қайыршылық дертпен тең. Яғни, психологиялық ауру. Қайыршылыққа мойын бұрған адамды бұрынғы ортасына қайтару қиынға соғады екен. Қоғамның нағыз дерті – осы. Бұл жөнінде Ибн Омар (р.а.): «Сендердің бірің Алла тағала құзырына барғанға дейін қайыр тілеуін тоқтатпаса, оның бетінде бір кесек еті қалмайды», – деп ескерткен. Не десек те, бұл қоғамның күрмеуі күрделі мəселесінің біріне айналып тұрғаны анық. Иə, садақа – сұралатын емес, берілетін дүние. Ал сұраудың жөнін айттық. Сыған үшін ата-дəстүр, қазақ үшін – əлсіздік. Мұқтажын жылатпаған ұлтпыз, шын қауқарсызға қол ұшын созайық, көмектесейік. Лажы болса, тіленшіліктен арылатын жағдайға дейін апарайық. Шын мүгедектікке емес, рухани мүгедектікке ұшырағандардың қауіпті екенін ескере жүрейік. Өлместің күнін өткен-кеткенге еңкейіп емес, еңбекпен кешкенге не жетсін?! Абай СЕЙФУЛЛАҰЛЫ. Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ студенті.

13 маусым 2015 жыл

Неке Ол – үлкен жауапкершілік

Күні кеше бірін-бірі сүйіп қосылған жастардың ажырасып, жанжалдасып немесе дүние-мүлік, тұрғын үйге таласып, жаға жыртысып жататынына қандай баға береміз?! Мүмкін «заманына қарай адамы» демекші, уақыт ағымына байланысты жастар психологиясының өзгеруі ме? Әлде, батысқа еліктеуден туған түсінік пе... Ерлі-зайыптыны бір-бірінен бездіретін, ажырасудың «ауылын» сездіретін себептердің бірі – ащы суға құмарлық, нашақорлық, жеңіл жүріс, құмар ойындары сынды аты да, заты да қорқынышты əдеттер. Əсіресе, арақтың уы мен нашаның тұңғиық торына түскендер жиі кездеседі. Қазір тіпті еркекті былай қойып араққа салынған əйелдер де отбасының берекесін қашыруда. Ұйытқы болар ана, тəрбие берер əке зиян əдеттерімен өз бастарының күйін күйттеп жүрген отбасында қандай ұрпақ өсіп-өнеді?! Маскүнем күйеуінің «қойылымдарына» əбден тойған əйелге «ажыраспа» деуге кімнің аузы барады?! Отбасының ойсырауына екі жақтың да «қомақты» үлесі бар. Əйтсе де, дəстүрлі қазақ отбасында əйелге артылар жүк бөлек. Шаңырақтың шайқалмауының 90 пайызы əйелге байланысты болады. «Табиғат берген мінезім осы» деп, бедірейіп отырып алмай, ер алдында иіле білген əйел – ақылды. Себебі, қазақ отбасында отағасының орны – төр. Ажырасудың түпкілікті себебі – мінездердің үйлеспеуі. Үйленгенге дейін білінбеген ерлі-зайыптылардың оғаш қылықтары, бірбірімен ойының дөп түспеуі, бірінің алдында бірі кішіреймей өз дегендерін алға тартуы, көкбеттеніп ұрысқандарынан, тіпті бір-біріне «беттерінің ашылып кетуі» – ажырасуға алып келер жағдайлар. Мінез дегеннен шығады, бүгінде жас отбасылардың көбі ене мен келін мəселесінен ажырасып жатыр. Енесі келінінің қылығын, келіні енесінің қабағын жақтырмай, соңы шаңырақтың шайқалуына əкелуде. Апаларымыз келінін қызындай көріп, білмегені болса үйретіп, сол əулеттің болашақ отанасы қылып тəрбиелеп, соған сай келін де енесіне ілтипат көрсетіп, алдын орамайтынын көрсетуі керек деп ойлаймын. Сол өнегелі жолды жалғайтын бүгінгі енелер де тырнақ астынан кір іздемей, келіннің еркелігін кешіре біліп, бір сəт өзінің келін болып келген кезін есіне түсіріп, баласы жəне əулет абыройы үшін жас шаңыраққа мейлінше қолдау білдірсе, саналы ұлт, салиқалы ұрпақ қалыптасуына айтарлықтай үлес қосқаны емес пе?! Мұндай енесі бар келін де бар жасауын жинап, «төркінге кетем» деп қиғылық салуын да доғарар еді. Əйтеуір, ене мен келін тату болса, шаңырақтың шаттығы артып, отбасындағы сыйластық пен құрметтің бұғанасы одан сайын беки түсетіні сөзсіз. Осы орайда алысқа бармай-ақ, Алматы облысы Көксу ауданы бойынша некелесу мен ажырасудың деректерін алға тартып көрейікші. Мəселен, 2013 жылы 324 неке қиылса, 86 неке бұзылған. Ал 2014 жылғы дерек бойынша 235 неке қиылып, 99 неке бұзылған. Бұл біздің халқымызға қалыптаспаған жағымсыз жағдай, жастарымыз үшін өте қорқынышты көрсеткіш, қауіпті жағдай. Соның ішінде Көксу аудандық сотында 2014 жылға статистикалық есеп бойынша неке бұзу туралы талап-арыздар қозғалған азаматтық істердің саны 129, оның ішінде 86 іс қаралып, неке бұзылған, іс талапкерлерге қаралмай əртүрлі себептермен 43 талап-арыз қайтарылған. Ал азаматтық хал актілерін тіркеу органдарында 29 неке бұзылған. 2015 жылдың басынан бастап бүгінгі күнге дейін Көксу аудандық сотына 44 неке бұзу туралы талап-арыздар түскен, соның ішінде 23 неке тағы бұзылып отыр. 10 талап-арыз бойынша тараптар татуласқан. Мұндай қорқынышты көрсеткіштер бір ғана Көксу ауданында емес Қазақстанның барлық жерлерінде де осындай болуы мүмкін, оның себебі отбасын құруға ниет білдірген адамдардың, оның ішінде жастардың некеге салғырт қараулары, отбасындағы тəрбие, материалдық тұрғыдағы жағдайлары жəне тағы басқа төменде көрсетілген жағдайлар ықпал ететіндігі байқалады. Сауал берген жастардың көбі отбасын құруға жүрексінеді. Бақытты отбасылық

өмірдің іргетасын қалағысы келген жас «алдымен материалдық тұрғыдан қамтамасыз етілуім тиіс» деп ойлайды. Басты себеп осы. Əрине, жастар арасында мұндай ойдың туындауына да негіз бар шығар. Мəселен, жұмыссыздық, баспанасыздық, ақылы медицина, сапасыз өнімдер жəне тағысын-тағылары. Иə, мұндай əлеуметтікэкономикалық жағдайлар да көбіне ажырасудың себебіне айналады. Шайлыққа жетпейтін айлық, отбасыға тарлық ететін пəтер: осының бəрі романтика таусылған соң-ақ адам төзгісіз проблемаларға айналады. Махаббат оты басылады, ал тамақты əрқашан ішкің келеді. Солай емес пе?! Қазақстан Республикасында тек мемлекеттік органдар қиған неке (ерлі-зайыптылық) ғана танылады. Діни жоралар мен рəсімдер бойынша қиылған неке тіркеуші органдарда тіркелген некеге теңестірілмейді жəне тиісті құқықтық салдарлар тудырмайды. Еркек пен əйелдің, сондай-ақ бір жыныстағы адамдардың шын мəнінде бірге тұруы неке деп танылмайды. Некеге отыру кезінде жəне отбасылық қатынастарда шығу тегi, əлеуметтiк, лауазымдық жəне мүлiктiк жағдайы, нəсiлі, ұлты, тiлі немесе діни көзқарасы немесе кез келген өзге де мəн-жайлар бойынша азаматтардың құқықтарын шектеудің кез келген нысандарына тыйым салынады. Неке қию үшін некеге отыратын еркек пен əйелдің ерікті əрі толық келісімі жəне олардың неке жасына толуы қажет. Неке жасы еркектер мен əйелдер үшін он сегіз жас болып белгіленеді. Неке – некеге отыратын адамдардың тікелей қатысуымен тіркеуші органдарда, не арнайы мемлекеттік неке сарайларында тіркеуші органға өтініш берген күннен бастап бір ай мерзім өткен соң қиылады. Некеге тұруға тілек білдірген адамдардың біреуі тіркеуші органға келе алмайтын ерекше жағдайларда – ауыр науқастануы, қамауда немесе бас бостандығынан айыру орындарында болуы некені қиюды мемлекеттік тіркеу үйде, медициналық немесе өзге ұйымда тиісті ұйымның əкімшілігімен міндетті түрде келісе отырып, некеге отыратын адамдардың қатысуымен жүргізіледі. Некені тоқтату, бұзу, некені бұзу кезінде ерлі-зайыптылар арасында туындайтын дауларды қарау Қазақстан Республикасының неке (ерлі-зайыптылық) жəне отбасы туралы кодексі негізінде жүргізіледі. Соның ішінде некені бұзу кезінде ерлі-зайыптылардың арасында ортақ мүлікті бөлуге, еңбекке қабілетсіз жұбайын, сондай-ақ кəмелетке толмаған балаларын күтіп-бағуға қаражат төлеуге қатысты туындайтын даулар сот тəртібімен қаралады. Ортақ кəмелетке толмаған балалары жоқ ерлi-зайыптылардың өзара келісiмдерi бойын ша некелерiн бұзу, араларында мүліктiк жəне өзге талаптар болмаған жағдайда, азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын аумақтық əділет органдарында, яғни тіркеуші органда жүргiзiледi. Бiрақ, егер жұбайлардың бiреуi, қарсылықтары болмағанына қарамастан, некенi азаматтық хал актілерін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын аумақтық əділет органдарында бұзуға жалтарса, ортақ арыз беру үшiн өз басы келе алмаған жағдайда немесе арызды бергеннен кейiн ажырасуды тiркеу үшiн келгiсi келмеген жəне т.б. жағдайда ортақ арыз беруден немесе жеке арыз беруден бас тартса, арызданушы тіркеуші органдарға некенi бұзу туралы арыз бергенiн жəне ерлiзайыптылардың бiрiнiң оған келуден бас тартқанын растайтын анықтамасы болған жағдайда неке бұзу сот тəртібімен қаралады. Гүлжазира САДАБАЕВА, Көксу аудандық сотының судьясы.

Алматы облысы.


13 маусым

Р

ДЫ Ғ А Т

2015 жыл

www.egemen.kz

АПАЛЫ-СІҢЛІЛІ

НАҚЫПБЕКОВАЛАР Классикалық музыка дейтiн ғажайып əлемге құбылыс боп енген апалысiңлiлi Нақыпбековалар туған жерi түгiл, Қазақстанның өзiне күнде келiп жатқан жоқ. Олар бұл жолы Қарағандыда жерленген ардақты аналарының рухына тағзым ету үшін арнайы келіпті. Біраз жыл бұрын Мəскеуде дүние салған Рашида Абдуллақызы Мүслимованы қыздары сол кезде өз аманаты бойынша Арқа төсіне жеткізіп, арулап жерлеген еді.

Ресейдіѕ Астрахань ґѕірінде тўратын ќазаќ ќызы Аделина Айсанєалиева осы маќсатына жетуді кґздейді «Егемен Қазақстан».

журналист.

Сəтiн салғанда, майталман музыканттармен тілдесудің де орайы келді: Эльвира жəне Элеонора Нақыпбековалармен кезiнде өздерi оқып, бiлiм алған облыстық музыка мектебiнде кездестiк. Қарағандыға апалы-сіңлілердің үшеуі де келгенімен, кенжелерi Əлфия шұғыл жұмыстарымен Англияға ертерек қайтып кеткен екен. «Көрген жерде көңіл бар» деген, қазақтың жөнiмен аналарының қазасына көңiл айттық. Көкейде жүрген көп сұрақтарды жөпелдемелете қойып, беймəлiм жайттардың бəрiне егжей-тегжейлi жауап алып қалуға тырыстық. Тағдырдың жазуымен жат жерге кетiп, елден жырақ тiрлiк кешкен қыздардың өздерi де əңгiмеге бейіл екен. Жұдырықтай жүректерде шемен болып қатқан өкпе-наздың тоңын жiбiтiп, атажұртқа деген ұзақ жылдарғы сағыныштың зарын ақтаруға асық-ау деп топшыладым iштей.

*** 1981 жылы Нақыпбековалардың кенжесi Əлфия Англияға гастрольдiк сапармен барып, елге қайтпай қалды. «Бiз үшiн бұл тосын жайт болды. Əлфия өзiнiң мұндай қадамға бел байлағаны турасында

«Ќазаќстанда жўмыс істегім келеді» Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ,

Қайрат ƏБІЛДИНОВ,

*** Оқырман қауымды апалы-сіңлілі Нақыпбековалардың шыққан тегінің қызықтырары сөзсіз. Сондықтан, əуелгi əңгiменi талантты туған үш қыздың əкесiнен басталық. Төкен Жақыпбекұлы Нақыпбеков Қарағанды облысындағы Шет ауданының тумасы. Жезқазған университетiнiң тұңғыш профессорларының бiрi. Ленинградтағы А.Жданов атындағы мемлекеттiк университеттiң тарих факультетiн, одан кейiн аспирантурасын тəмамдап, сол оқу орнында докторлық диссертация қорғаған. Зады, көзкөргендердiң айтуынша, Рашида жеңгемiз əйел затының сұлуы болған көрінеді. Өз заманының деңгейiне сай оқыған, бiлiмдi, өмiрлiк ұстанымы бар адам екен. Кезiнде бұл кiсi Қарағанды облыстық атқару комитетiнде жауапты хатшы, кадр бөлiмiнiң меңгерушiсi қызметтерін атқарыпты. Үйелмелi-сүйелмелi үш қыз мектеп жасына таяп қалған шақта, солардың болашағын ойлап, облаткомдағы лауазымды қызметiн балабақшаның меңгерушiлiгiне ауыстырған. Музыкадан хабары болмаса да, қыздарының осы бiр тылсым əлемнiң тiлiн меңгеруiн арман етiп, өзiнiң бар ғұмырын ұлы мақсатқа арнаған. Үш қызын бiрiнен соң бiрiн Қарағандыдағы музыка мектебiне жетелеп əкелген де өзi екен. «Қарағандыда бiздiң анамызды көп адам бiлуi тиiс, – дейдi Эльвира мен Элеонора. – Ол кiсi жауапты қызметтерде жүргенiнде талай адамға жақсылық жасаған...». Апалы-сiңлiлi Нақыпбековалардың алғашқы ұстазы Роман Александрович Мазанов деген педагог болыпты. Əлемге аты шыққан Нақыпбековалар бертінде музыка мектебiнiң қабырғасына ұлағатты ұстаздарына құрмет ретiнде оның бейнесi мен есiмi бедерленген тақта орнатты. Қыздардың үлкенi Эльвира облыстық жəне Алматыдағы К.Байсейiтова атындағы музыка мектептерiн үздiк бiтiрiп, Мəскеудегi П.Чайковский атындағы консерваторияның скрипка класына түседi. Сайып келгенде, сiңлiлерiне жол бастап, классикалық музыканың ұшар биiгiне апарар соқпақты салған осы Эльвира болатын. Арада бiрер жыл өткенде əпкесiнiң соңынан Элеонора мен Əлфия да жетеді Мəскеуге. Бұған дейiн олар да əпкелерiнiң жолымен жүрген: əуелi Қарағандыдағы музыка мектебiнде, одан кейiн К.Байсейiтова атындағы мектепте оқыған. Нақыпбековалардың үлкенi Эльвира үшiн айтулы табыс 1971 жылы келген. Италияның Генуя қаласында өткен скрипкашылардың Паганини атындағы мəртебелі халықаралық конкурсында қазақ қызы Бас жүлденi жеңiп алады. Айта кету керек, Эльвира Нақыпбекова – қазақ қыздарының iшiнде П.Чайковский атындағы консерваторияға бiрiншi болып түскен жəне оны үздiк бiтiрiп, халықаралық конкурста жеңiмпаз атанған тұңғыш скрипкашы. Арада жыл өткенде, апалы-сiңлiлi үшеуiнен құралған «фортепьанолық трио» Югославиядағы халықаралық конкурста əлемдiк музыка мэтрлерiнен өте жоғары баға алып, жеңiмпаз атанған. Бұдан кейiн, яғни 1973 жылы П.Чайковский атындағы консерваторияда Растроповичтiң класында виоленчель бойынша оқып жүрген Əлфия атақты Пабло Казальс атындағы халықаралық конкурста бiрiншi жүлденi иеленедi. Классикалық музыка көгiнде жұлдыздары жарқырай жанған апалы-сiңлiлi Нақыпбековалардың атақ-даңқы айналдырған аз уақыттың iшiнде сол кездегi Кеңес Одағынан асып, шетелдерге шырқап кетедi. Сол жылдары Одақтың өзiнде үкiметтiк концерттердің бiрде-бiрі олардың қатысуынсыз өтпеген десек, қателесе қоймаспыз. Өйткенi, апалы-сiңлiлi қазақ қыздарын бұл кезде классикалық музыканың əлемдi аузына қаратқан жақсы-жайсаңдары түгел мойындап үлгерген. Шетелдердегi концерттерге шақырулар, түрлi ұсыныстар қарша бораған. Алайда, даусыз дарынымен талай жұртты тамсандырған олар, көре алмаған дұшпанды да молынан тапқан едi...

17

Суретте (оңнан солға қарай): Эльвира, Əлфия жəне Элеонора Нақыпбековалар.

бiзге тiс жарған жоқ-тын. Бiздiңше, Əлфияны мұндай шешiмге мəжбүрлеген салқын ақыл мен сананың билiгi емес, еркiндiк аңсаған iшкi жандүниесiнiң бiр сəттiк бұлқынысы болар деп ойлаймыз, – дейдi Эльвира мен Элеонора. – Өйткенi, сол кезде Одақта бiздi трио ретiнде шетелдерге шығармай, музыка маңындағы iшi тар пенделер үнемi аяқтан шалып жүретiн...». Əлфия Англияда қалып қойғанда, оның қолында ең құрығанда виоленчелi де болмаған. Ал мамандардың айтуынша, əлемдік деңгейдегі концерттерде ойнайтын жақсы виоленчельдiң құны аз дегенде жарты миллион, əйтпесе бiр миллион АҚШ долларына бағаланады екен... Əлфияның Англияда қалып қоюы Кеңес Одағында ашық күнде жай түскендей əсер еткен.

хабарласқанымызда, ол кiсi бiздiң жерлеуге үлгере алмайтынымызды айтты. «Сендерге топырақ салу бұйырмады. Ол үшiн ешкiм сөкпейдi. Жылдық асын бергенде келерсiңдер», – деп жұбатты... Ол кезде Мəскеуден Жезқазғанға ұшақ тiкелей қатынамайтын. Ал Қарағандыға ұшып келiп, пойызбен шыққан күннiң өзiнде үлгермейтiн едiк...». Осы бiр нақақ жала шетте жүрген қыздардың намысына қатты тиген екен. «Бiз əкемiздiң есімін қашанда қадiр тұтып, рухына бас иiп отырамыз. Өзiмiздiң қазақ екендiгiмiздi мақтан етемiз. Бойымызда қандай да бiр талант болса, ол əкенiң қанымен келген дүние деп санаймыз. Содан соң, осындағы кейбір адамдардың бізді фамилиясынан безіпті деп жазғыруы да негізсіз», – деді Эльвира көзінің ұшындағы жасты орамалмен сүртіп.

Суретте (оңнан солға қарай): Əлфия, Эльвира жəне Элеонора Нақыпбековалар.

Əрине, коммунистiк идеология сол кездегi қалыпқа сыймайтын мұндай шектен шыққан қылықты кешiруге тиiс емес-тiн. Жалаңдаған жазалау машинасы iске қосылып берген. Ең алдымен көресiнi екi əпкесi – Эльвира мен Элеонора көрдi. Талантты музыканттар үшiн талайлы күндер туды: оларды сахна маңына жолатпай, бiрде-бiр концертке қатыстырмай, қуғынға ұшыратты қатыгез қоғам. Сол кездерi аналары Рашида қыздарын: «Қазақ елі сендердi оқысын-тоқысын деп Мəскеуге жiбердi. Ендi елге қызмет ететiн уақыттарың жеттi», – деп Алматыға аттандырады. Эльвира мен Элеонора мұнда консерваторияда оқытушы, филармонияда солист болып қызмет еткен. Бірақ құрығы ұзын КГБ мұнда да тыным бермей, ақыры олар Мəскеуге қайтуға мəжбүр болған. Таяқтың бiр ұшы Қазақстандағы əке-шешелерiне де тиедi. «Үш əрiптiң» қысымы мен қудалауына шыдай алмаған олар Мəскеуге барып жан сауғалайды. Онда да маза бермеген соң, əкелерi Төкен елге қайтып келедi де, Рашида жеңгемiз сонда қалып қояды. Мiне, сұм заманның сорақы саясаты бiр отбасының шаңырағын осылайша шайқалтқан. – Сол кездерi ағамыз: «Мен қудалаудағы адаммын, сендерге кесiрiм тиiп кетер», – деп ағайын-туысына да жолай алмай жүрдi ғой, – деп еске алады Төкеңнiң Қарағандының іргесіндегі Үштөбе ауылында тұратын немере iнiсi Қасымжан Ысқақов. Салпаңқұлақ салған ылаңнан əбден қажыған Төкеңнiң өмiр тарихы небiр торығулар мен күйзелiстерге толы болғаны да содан екен. Ал Англиядағы Əлфияға екi əпкесi арада сегiз жыл өткенде барып қосылған... «Базбiреулер бiздi əкемiз қайтқанда, топырақ салуға келмеген тасбауыр етiп көрсеткiсi келедi. Əкемiз 2001 жылы қайтыс болғанда, қаралы хабарды бiз Жер шарының əр қиырында жүріп естiдiк. Елмен, осындағы Қасымжан ағамен

«Жеңгемiз қыздарды туыстарынан бөліпжармай, тəрбиелеп өсiрдi. Ол кiсi өмiрде ағайынтуысқа сыйлы да жайлы болды. Ағамызбен екі бөлек жүрген кездiң өзiнде балаларды елге жiберiп тұратын. Оны айтасыз, Төкеңнiң екiншi əйелi Зейнептен туған Мирасты өз баласындай көргеніне бiз куəміз. Төкен ағамыздың жылы болғанда, Англиядан қыздардың үлкенi Эльвира келдi. Ағамыздың бейiтiн көтерген Күлия жеңгемiзге (Төкеңе өмiрiнiң соңғы жылдарында серiк болған зайыбы. – Қ.Ə.) алғыс айтып, қалтасынан қаражат берді», – дедi Қасымжан ағамыз осы мақаланы жазу барысында хабарласқанымызда. *** Қазiргi уақытта Нақыпбековалардың үлкенi Эльвира Италияның Тоскана аймағындағы Анчиари деген шағын қалада тұрады. Табиғаты таңғажайып таудың iшiндегi төрт қабатты үйлерiнiң iшiнде, тiптi, концерт залы да бар екен. Оның алғашқы жары Сəлiмжан Мұхамедов деген астрахандық қазақ жiгiтi болған. Екеуiнен туған Əсел деген қыз қазiр Мəскеуді мекен етеді. Эльвираның қазiргi жұбайы Майкл Хэмфрис деген ағылшын. Отасқандарына жиырма жылдың жүзi болыпты. «Бiздiң үйде елдi еске салып тұратын дүниелер көп. Мысалы, тұрмыстағы ұсақ-түйек заттарды айтпағанда, қазақы кiлемдер мен сырмақтарымызды келген қонақтарымыз аса қызығушылықпен тамашалайды. Қазақ суретшiлерiнiң картиналарын төрге iлiп қойғанмын. Қарағандылық суретшi Сəуле Досмағамбетованың «Флейташы» деген туындысын Лондондағы көрмеден сатып алдым», – дейдi Эльвира. Ортаншы қыз Элеонораның алғашқы жары, пианист Ровилас Стравинскийден туған Мариус деген ұлы бар. Отыздан асқан жиен Мариус Стравинский қазiргi уақытта Карелия симфониялық оркестрiнiң

Астрахань – Ресейдегі қазақ ең көп қоныстанған өңір. Ұзақ жыл банк саласында, сонымен бірге, астраханьдық қазақтардың ұлттық салт-дəстүрі, ана тілі секілді ұлттық құндылықтарынан ажырамауына бар жан-тəнімен қызмет етіп жүрген ұлтжанды азамат, «Жолдастық» қазақ тілі мен мəдениеті қоғамының құрметті төрағасы болған Никита Ысқақовтың пікірінше, мұнда 160 мыңға жуық қандасымыз мекендейді. «Біз өз атамекенімізде тұрып жатырмыз», дейтін қандастарымыз əсіресе, Красный яр, Володар, Қарабайлы аудандарында көп қоныстанған. Аға буын өкілдері қазақ тілінде еркін сөйлейді. Ал жастар жағы шорқақтау. Дегенмен, жас буынның арасында ұлттық құндылықтарды санаға тоқуға ұмтылыс байқалады. Мұндағы қазақ жастарының көбі Астраханьдағы жоғары жəне арнаулы орта оқу орындарында білім алып жүр. Сондай жастардың бір тобы, мəселен, Аслан Өтеғалиев пен Мадиат Құспанов Астраханьдағы музыка училищесінде білім алып жүрген болашақ музыканттар. Екеуі де Астраханьға ауданнан келіпті. Ал Аделина Айсанғалиеваның ата-анасы Астрахань қаласының байырғы тұрғындары саналады. Қазір қарындасымыз Астрахань мемлекеттік университетінің 3-курсында оқиды. «Болашақ мамандығым – психолог-əлеуметтік педагог», деген Аделина қазақ тілін жетік білмейтінін жасырмады. Өйткені, ол орыс мектебінде орта білім алыпты. – Қазақ халқының бір перзенті болғандықтан, ана тілімді үйренгім келеді. Қазақстанда тұратын замандас-құрбыларыммен əлеуметтік желі лерде жиі байланысып тұрамын. Интернетте қазақстандық достарым көп. Олар маған қазақша үйрету үшін əлеуметтік желілер арқылы ана тілімде хабарлама жолдайды. Мен, əрине, қазақша түсінемін, оқи аламын. Бірақ əзірге жаза алмаймын. Сол себептен, қазақстандық достарымның əлеуметтік желілер арқылы жолдаған хабарламаларына орысша жауап қайтарып жүрмін, – дейді қарындасымыз Аделина Айсанғалиева.

бас дирижерi болып қызмет етедi. Элеонора апамыздың қазiргi жұбайы Филип Лингард деген ағылшын. Жездемiз Англиядағы iрi бизнесмендердiң санатынан көрiнедi. Екеуiнiң Лондонның қақ ортасында салтанаты келiскен төрт қабатты үйi бар екен. «Негiзi, – дейдi Элеонора, – анамның бойында бұрқ-сарқ қайнап жататын энергия маған көшкен. Қол қусырып қарап отыра алмайтын адаммын. Концерттер ұйымдастырамын, жобалар жасап, продюсерлiк iспен де айналысамын». Айтса айтқандай, Элеонора он бес жылдан берi Лондонда өзi жасаған «Қазақ Гала концертi» деген жобаны жүзеге асырып келедi. Мұны ол Қазақстанның Тəуелсiздiгiне арнаған. Жыл сайын желтоқсан айында осы жоба аясында Англия Патшайымының симфониялық оркестрi Лондонда концерт беретiн көрiнедi. Концерт репертуарына Тiлес Қажығалиевтiң, Сыдық Мұхамеджановтың жəне басқа да белгiлi қазақ композиторларының шығармалары енген. Ал симфониялық оркестрге Элеонораның ұлы Мариус дирижерлiк етедi. Сыдық Мұхамеджанов демекшi, кезiнде композитор ағамыз Нақыпбековаларға деп скрипкаға арналған концерт те жазған екен. «Ол кiсiнiң бiзге аға болып келетiнiн сол кезде бiлмегенiмiз қандай өкiнiштi», – дейдi Элеонора. Жалпы, Лондондағы «Британ-Қазақ» қоғамының патроны, Ұлыбританияның тұлға тұтар ұлдарының бiрi – Жоғары мəртебелi лорд Фрэйзер апалы-сiңлiлi Нақыпбековалардың өнерiне табынушылардың iшiндегi бiрегейi екен. Нақыпбековалардың кенжесi Əлфия Лондонда тұрады. Осыдан бiраз жыл бұрын джаз композиторы Джеймс Хесфорд деген ағылшынға тұрмысқа шыққан. Əлфия өзiнiң өмiрiн таза шығармашылыққа арнаған жан екен. Лондонда ол «Чело Ритмикс» деген ансамбль құрған. Əлемнiң əр алуан халықтарының əуендерiн бiр арнаға тоғыстырып, ғажайып композиция жасайтын бұл ұжымның концертiн талғампаз тыңдарман өте зор ықылыспен қабылдайды екен жəне осы əуендер ансамблiндегi жетекшi орын қазақтың қара қобызына берiлген. Жалпы, апалы-сiңлiлi Нақыпбековалардың «Бековалар триосы» деп аталатын ұжымы дəл қазiргi уақытта фортепьянолық триолардың арасында əлемдегi ең үздiк алтылыққа енетiн көрiнедi. Бүгiнгi күнге дейiн олар 30-ға жуық күйтабақ жаздырған жəне əлем бойынша концерттерiн жаздырып, шығармаларын жарыққа ең көп шығарған трио санатында екен.

Астрахань қазақтары Қазақстаннан қан дас тары келсе, балаша қуанады. Қазақстаннан келген қонақтардың жанынан қалмайды. Сөй лесуге, республика экономикасы, дамуы, Астананың өркендеуі туралы білгісі келіп тұрады. Астраханьдағы қазақ студенттері Аделина, Аслан мен Мадиат та – солардың қатарында Қазақстанға ерекше қызығушылық танытатынын байқадық. Əсіресе, Аделина Батыс Қазақстан облысындағы «Ақжайық» би ансамблінің биші қыздарымен жақын танысып, достасқанына куə болдық. – Болашақта Қазақстанның барлық қаласын аралағым келеді. Əсіресе, Астана мен Алматы ерекше қызықтырады, – дейді Аделина бізбен əңгімелескен сəтінде. – Атажұрттың көрікті жерлерінде болсам деймін. Əзірге Қазақстан жайлы деректерді интернет ресурстарынан біліп отырамыз. Теледидардан ел жетістіктері жайлы деректі, ақпараттық хабарлар берілсе, үзбей көруге тырысамын. Əлем елдері Қазақстанның келешегіне қызығушылық танытып отырғанда, біз неге қызықпауымыз керек? Əзірге студентпін ғой. Жоғары оқу орнын бітіргесін Қазақстанға барғым келеді. Сол елдің экономикасын өркендетуге үлесімді қосуды армандап жүрмін. Бəлкім, Астанада, не Алматыда бола ма, əлде Атырау мен Ақтау қаласының бірінде *** жұмыс жасауды мақсат етіп отырмын. Апалы-сiңлiлi Нақыпбековалармен арадағы Иə, Ресейдің Астрахань өңірінде əңгiме көздi ашып-жұмғанша өте шықты. жүрегі Қазақ елі деп соққан осын«Елдi, туған қала Қарағандыны сағынамыз», дай інілеріміз-қарындастарымыз бар. дейдi. Оның гүлденген, құлпыра түскен Олардың ел мен жерге деген сағынышы, кейпiне сүйсiнiп отырды. Егер шақырту болып жатса, Қарағандыға концертпен қуанаарман-мақсаты көз жанарынан қуана келетiндiктерiн айтты. Керек болса, байқалып тұрады. Əсіресе, Аделина жезделерiмiздi де ала келмекшi... Айсанғалиеваның ана тілін меңгерсем, «Бiз өзiмiздi Қазақстан мəдениетiнiң Қазақ елінің өркендеуіне үлесімді шетелдегi бет-бейнесiмiз деп есептеймiз. Елден қоссам дегені құр арман емес екеніне жырақта жүрсек те, туған жердi естен шығарған риясыз сендім. Өйткені, батыл да алғыр емеспiз. Отанға деген сүйiспеншiлiк пен махабқарындасымыз «Ең басты арманым – бат бiр жерде туып, сол жерде өлумен өлшенбесе Қазақстан экономикасын өркендетуге керек. Ал бiздiң пешенемiзге жазылғаны осы үлес қосу. Көздеген мақсатыма міндетті болды», – дейді қыздар. түрде қол жеткіземін», дегенді сенімді «Өзi болған қыз төркiнiн танымайды», деушi айтты. едi қазекең қыз баладан көңілi қалғанда. Кəрi құрлықтың қақ төрiнен орын алып, бүкiл əлемнiң АТЫРАУ–АСТРАХАНЬ–АТЫРАУ. дегдар тыңдарманын бекзада өнердiң құдiретiмен –––––––––––– жаулап жүрген апаларымызға мұндай өкпе Суретте: Астраханьдағы қазақ стужүрмеуге тиіс деп ойлаймыз. денттері – Мадиат Құспанов, Аделина Айсанғалиева жəне Аслан Өтеғалиев. ҚАРАҒАНДЫ.


18

қаласын көріп қайтуы үшін сапар ұйымдастырды. Ауданымыздан Астанаға 31 зейнеткер барды. Уақыттың түн ортасы болғанына қарамастан зейнеткерлер Темір теміржол бекетінен салтанатпен шығарып салынды.

Отырар ауданының құрметті азаматы.

Жуырда Отырар ауданының əкімдігі мен аудандық ардагерлер кеңесі бірлесіп игі іс жасады. Олар зей нет керлердің Астана

Астанадағы Бейбітшілік жəне ке лісім, Тəуелсіздік сарайларында, Тұңғыш Пре зи дентіміздің мұражайында, «Бəйтеректе», «Ашық аспан ас тын дағы», ұлттық жəне «АЛЖИР» (саяси қуғын-сүргінге түскен азаматтар дың əйелдері қамалған лагерь) музейлерінде, тағы да басқа көркем де сəулетті орындарда болған зейнеткерлер көңілдеріне көп ой түйіп оралды. Қазіргі Астанамыз – өмірден озық тұрған келешектің қаласы. Сондықтан зейнеткерлер осы сапарды ұйымдастырғандарға алғыс айтуда.

Үйтастар үйлесімі

Оңтүстік Қазақстан облысы.

 Тылсым

Ґздігінен сїндеттеліп ќалєан сəби Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Сырым ауданының орталығы – Жымпиты кентінде адам сенбестей таңғажайып оқиға орын алды. Осы жердің тұрғыны Болат Темірғалиевтің екі жарым жастағы Аят деген немересі өздігінен сүндеттеліп қалыпты. Бұл жəйтті көзімен көр ген «Егеменнің» жанашыры əрі тұрақты авторы Шынар Молданиязова былай деп хабарлады. – Таң қылаң бере Аят ауырсынып жылап оянады. Атасы: «Неге жыладың, бір жерің ауырып тұр ма?» – деп немересінің денесіне көз салса, насыбайының ұшы пышақпен тіліп жібергендей екіге айырылып тұр екен. Сол сəтте Болат аға Аяттың өзінен өзі бір құдіретті күштің əсерімен сүндеттеліп қалғанына көз жеткізеді. Ол сол күні сəл ауырсынып қызуы көтерілгенімен, қазір шауып жүр.

Болат ағаның айтуынша, кішкене күнінде өзін де, өмірден озған ұлы Ерболды да осылай «періштелер сүндеттеп» кеткен екен. «Мұндай оқиға біз үшін таңсық емес. Əулетімізде үшінші рет орын алып отырған жайт. Аталарымыздың рухы шөпшек, неменеміздің денесіне пышақ тимесін деген ниетпен осылай еткен шығар. Дəрігерге көрсететін ештеңесі жоқ», дейді ол. Осы жағдайдан кейін Болат аға Сырым аудандық мешітінің өкіл имамы Армат Кəрімовті шақыртып құдайы беріп, құран оқытты. «Бұл – тек Алланың қалауымен болған іс. Мұндай оқиға арқылы Жаратқан Иеміз адамның өресі жетпейтін тылсым күштің барын сездіртіп, адамдарға ой салғысы келген шығар», деді өкіл имам таңғажайып оқиға жөнінде. Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы.

Марстағы көне кратерден шыны табылды

АҚШ-тың планетологтары Mars Reconnaissance Orbiter орбитралды аппаратының көмегімен Марстың көне кратерлерінен шыны қиқымдарын тапты. Еңбек авторлары өздері жүргізген бұл зерттеу қорытындыларын Geology журналында жариялады. Ғалымдар «қызыл планетадағы» бірнеше көне кратердің орындарында шыны қалдықтарының сақталып қалғанын байқаған. Солардың бірі Харгрейвс деп аталады. Нили аумағында орналасқан кратердің диаметрі 68 шақырым жерді алып жатыр. Осы аймақтағы жердің ылғалдылығы бір замандарда онда тіршілік болғанынан хабар беретін сияқты. Оқымыстылар, сондай-ақ, шыны үлгілерінің де тіршілік ізін сақтап қалуы мүмкін екенін айтады. Олар тап осындай құбылысқа 2014 жылы Аргентинадағы көне кратердің орнынан табылған шыны үлгілерде органикалық молекула мен өсімдік материалына кезіккен кезде де тап болған екен. Ал кратерлердегі шынылар ғарыш денесінің планета жоғары қабатымен соқтығысу процесін жасайтын күшті қуаттың нəтижесінде пайда болады екен. Қазір Харгрейвс кратері 2020 жылы баруы

ықтимал жаңа Марс кемесі қонатын орын ретінде қарастырылып отыр.

Адам жадын арттыратын шоколад ойлап тапты

Қатысушылар екі топқа бөлініп, біріншілеріне дене салмағының əрбір килоға зейін арттырғыш шоколадтан 1 грамнан есептеліп берілген. Мысалы, егер адам салмағы 75 кило тартатын болса, оған тиісінше 75 грамм шоколад ұсынылды. Ал екінші топ мүшелері дүкендердегі кəдуілгі көп шоколадтардың бірін жеп көреді. Соңынан сынаққа қатысушылар жады мен зейіндерін байқап көруге

Аѕ аулауєа їш жыл тыйым салынды

«Егемен Қазақстан».

Ал, адамның айуандығы кейде хайуандардан да асып кетеді. Бұл, əсіресе, қолында мылтығы бар аңқұмарларға көбірек қатысы болса керек. «Жезкиік» деп əнге айналған момын жануар бар. Бауыздап жатқанда көзі мөлдіреп жата береді. Өздері үшін артықшылық, өмірінің қауіпсіздігі үшін үлкен міні де бар еді. Себебі, сайын даланың еркесі жолай ұшырасқан машина көрсе үйірімен қабаттаса шауып, алдын кесіп өткенше тоқтамайтын. Мұндайда делебесі қозған шоферлар екілене қуып, біразын үйірден алып қалатын.

Төлдегенде, құралайдың салқынында ауыл шетіне дейін келетін. Жондары қызыл жалқын болып маң далаға сыймай маңырап жатар еді. Ол кезде адамдар мейірімді ме, төлдеп жатқанда қару кеземейтін. Сарыарқаның сəні болған миллиондаған киіктер адамдардың табиғатқа салған лаңынан жаппай қырылды. Мүйіздері Қытайға сатылды. Үйірлер күйекке түсер кезде текесіз қалды. Адамдардың қолымен жасалып жатқан нəубет тек киіктерге ғана келген жоқ. Оңтүстікте қырғауыл деген құс бар. Қоразының əдемілігі көздің жауын алады. Қызылды-жасылды қанаттары күн нұрымен

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Қайрат ҚҰЛЫМБЕТ.

 Міне, қызық!

 Араша

Бақтияр ТАЙЖАН,

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің қорында сақталған 1880-1890 жылдары шыққан карталарда жер-су атаулары бұрынғы қалпында жазылған. Оларда біздің облыс аумағында кездесетін екі үйтас атауы мен орны көрсетілген.

 Мəселенің мəнісі

АҚШ-тың Солтүстік Аризона университетінің ғалымдары адамның есте сақтау қабілетін арттырып, зейінін жақсартатын шоколад ойлап тауыпты. Қазір тəжірибеден өткізіліп жатқан шоколад қан қысымын төмендете алатын көрінеді. Мұны олар экспериментке өз еріктерімен келген 18 бен 25 жас аралығындағы 122 кісіні тексеру барысында анықтаған.

Ертеде Сенека деген ғұлама: «Адамдарды жақын таныған сайын иттерді жақсы көре бересің», деп іштегі шерін тарқатқан екен. Ит – жануар ғой, қапқысы келсе қабады.Еркелетсең, басыңа күн туғанда одан артық дос жоқ. Қазақтың итті жеті қазынаның біріне қосатыны содан.

2015 жыл

 Атамекен

Ауылдан – Астанаға Сейділдахан ЕЛБАСЫ,

13 маусым

АР Ш О Р ХАБА

www.egemen.kz www.egemen.kz

шағылысып ұшқаны бір керім. Аты құс болғанымен, табиғаты тауыққа жақын қырғауыл ұшып та жарытпайды. Қалың жыңғыл, шіліктің ішінде жүреді. Ата қо раздары мекиендерін ертіп, ашық алаңға шыққанда бұрын қырғауыл көрмеген адам: «Апырау, жапанда жайылып жүрген жабайы тауық па?» деп таң қалар еді. Сырдың бойындағы ауылдардың үй құстарымен бірге жайылып жүретін осы қырғауыл да бүгінде «Қызыл кітапқа» кірудің аз-ақ алдында тұр. Себебі, аңшысы бар, аңшы емесі бар, тоғай ішін кезіп, аз жылда тұқымын жойып жібере жаздады. Облыста табиғатты пайдалану жəне реттеу мақсатында өткен үлкен бір жиында облыс əкімі Асқар Мырзахметов есті жан ұғарлықтай сесті сөз сөйлеп: «Қарапайым халықта тəуір мылтық жоқ. Аң-құсты ермекке қырып жатқан мемлекеттік шенеуніктер.

Осыдан бірің туралы хаттама түссін, сол күні жұмыстан шығарамын», деп зіл көрсеткен. Содан ба, мемлекеттік қызметкерлер сенбі, жексенбі болса мылтығын асынып, тау асып кеткенді қойып келеді. Табиғат қамқоршыларының қуанышына орай, биылдан бастап «Сырдария-Түркістан мемлекеттік өңірлік табиғи паркі» аумағында үш жыл бойы аң аулауға мораторий жарияланды. Бүгінгі таңда мұнда Бұхар бұғыларының басы 81-ге жеткен. Олардың өңірлік парктің Боралдай жəне Сырдария филиалдарында елік пен қырғауылдарды қолдан өсіру үшін тұқымбақтар құруға биологиялық негіздеме жасалуда. Сол сияқты Қаратау арқарларының емін-еркін қоныс аударуын қамтамасыз ету мақсатында экологиялық дəліздің жобасын дайындау жұмыстары осы жылы аяқталмақ. Оңтүстік Қазақстан облысы.

мүмкіндік беретін тест тапсырған. Сол сəтте олардың ми жұмысының қандай дəрежеде екендерін ғалымдар электрлі энцефалограф көмегімен тексеріп отырған. Нəтижесінде емдік қасиеті бар жаңа шоколадты жегендер екінші топпен салыстырғанда, анағұрлым зерек болып шығып, тест сұрақтарын өте жақсы тапсырғандары белгілі болған. Соңынан тексере келгенде, зерттеушілердің өз өнімдеріне əдетте көк шайда болатын L-теанин амин қышқылын қосқандары да анықталды. Мұрат АЙТҚОЖА.

 Оқиға

Каспийдегі кемелер соќтыєысы ЕҒҰЛ, Жолдасбек ШӨП тан». «Егемен Қазақс

ий ж об ас ын да ғы Со лт үс ті к Ка сп санды аралында ің жа «Қашаған» кенішін соқтығысып қалды. н ме рі бі рекі кеме бі ен ті йл ар де па рт ам Тө те нш е ж ағ да сүйенсек, бұрнағы е таратқан мəліметк алына таяу маңда ар » «D е нд ліп күнгі тү тағы бір кеме ке тұрған баржаға ң салдарынан 3 адам соқтығысқан. Соны ң бірі еліміздің 24 ны жарақат алды. О ғашқы медициналық ал ы ат ам аз ы ағ ст ме жа шектелген. Ал ке көмек алумен ғана мыс жасайтын 56 жұ н» механигі болып пе н «Т оп аз ма ри ж ас та ғы аз ам ат жастағы қызметкері компаниясының 54 ға жеткізілген. Олар на облыстық ауруха тары екен. ат ам аз Грузияның Атырау облысы.

Бірінші үйтас – қазіргі Хромтау ауданына қарасты Тасөткел елді мекенінің Шот өзені жағасында екен. Астанаға баратын теміржол бойындағы сол жердегі бекеттің аты Үйтас деп естідім. Көзіммен көрмеген соң басқа ештеңе деп айта алмаймын. Екінші үйтас – Қобда ауданының Қиыл елді мекенінен 20 шақырымдай жерде орналасқан. Оған барып, көзбен көрудің сəті түсті. Ауыл іргесіндегі Қиыл өзенінің шығыс бетіне өтіп, солтүстік бағытына қарай беттеп келеміз. Кең дала. Төңіректе көзге түсерліктей тау-тас көрінбейді. Оншақты шақырым жүріп өткесін жолдың біртіндеп төмендей бастағанын байқадық. Төмендейтөмендей келе үлкен ойпат алаңға келіп тірелдік. «Үйтас осы», – деп нұсқады бізге жол көрсетіп келе жатқан ауыл адамдары. Биік жарқабақтың кемерінде ұзыннан жиналған шөгінділер ортасында жалғыз киіз үйге ұқсаған үлкен тас бірден көзге түсті. Қарсы бетінен келгендіктен жақындай алмадық. Ортада бұлақтан бастау алған өзен, жағасы ағаштар мен қалың өскен шөптен аяқ алып жүргісіз. Біз ойпат деп тұрған жеріміз миллиондаған жылдар бұрын терең теңіздің түбі болғанын байқауға болады. Соңғы 15-20 жылдан бері бұл жерге адам аяғы баспағаны аңғарылады. Қалың өскен шөп белден келеді. Ойпат түрлі өсімдіктер дүниесіне бай. Тамылжыған табиғат, төңірек тұнып тұрған ғажап көрініске толы, қарауға көзің тоймайтын сұлу дүние. Үйтас айналасындағы шөгінділер бор дəуірі кезінде толқындар теңізден жағаға үнемі шығарып тастаған жыныстардың жиналуынан пайда болған сияқты. Ғалымдардың пайымдауынша, ертеде біздің Ақтөбе өңірінің жерін екі рет жойқын су басқан. Ең соңғы рет 50 миллион жыл бұрын осы жердегі телегей-теңіз ұзақ тұрып қалып, қайтқан соң сол аймақтардағы жер бедерінің өзгеруіне алып келді. Соның салдарынан Байғанин, Қобда, Ойыл, Мұғалжар, Хромтау аудандарында жойқын су мен күшті желдің əсерінен пайда болған табиғаттың тамаша ескерткіштері қалған. Əсіресе, бор дəуірінен жеткендері жақсы сақталған. Үйтастың аталуы, геологиялық түзілуі ғылыми зерттеулерді əлі де қажет етеді. Осы ғажайып табиғи ескерткіштердің аталуы түр лі топонимикалық деректерде кездеседі. Мысалы, 1985 жылы «Мектеп» баспасынан шыққан Б.Қойшыбаевтың «Қазақстанның жер-су аттары сөздігі» еңбегінде «Үйтас – мекен аты. «Киіз үй» көрінісін елестететін жартасты мекендер. Онда тас қорған, обалар, тас мүсіндер де бар. Бір қызығы, осы аттас мекендер Ақтөбе облысы мен Оңтүстік Қазақстанның

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-07-87.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

далалы алқаптарында бары байқалады, бірақ табиғи бітімі үйге ұқсаған кесек тастар бұрынсоңды ол өңірде болмағандай. Мүмкін, түркі сөздерінің контаминацияланған түрі болар», деп көрсетілген. Бұл өңірдің жер бедері негізінен үстіртті, адырлы, төбелі, жазық болып келеді. Ғалымдардың анықтауынша, Ор-Елек үлкен үстіртті аймағы соңғы 50 миллион жыл бұрын теңіз регрессиясына ұшыраған. Бор дəуірінің шөгінділері жағалай қыраттың жиегіне жинала-жинала келе, сан алуан биіктіктерді түзеген. Үйтас тұрған жардың тереңдігі 150 метрдей, кейбір тұстары одан да терең. Сонда толқын лақтырған шөгінділер 150-200 метр биіктікке – бор аралас жардың үстіне жеткені анық. Тынымсыз толқындар шөгінділерді бірінің үстіне бірін қалап, уақыт өтісімен жиналған бор үйінді тасқа айналған. Бордың табиғи қасиеті – су тиген сайын қатая түседі. Ауыл адамдарының айтуынша, ертеректе осы төңірек кеңшар-ұжымшарлардың жайлауы болыпты. Сол кездері бұл жерде жылан өріп жүрген. Жұртқа еш зияны жоқ, адамдарды шақпайтын, өз беттерінше жүрген бауырымен жорғалаушылар үйтастан пана тапқан. Кейде таңертеңгілік балалардың төсегінен де көретін едік деп естеріне алады үлкен кісілер. Үйтас тұрған төңірек маманғалымдар тарапынан зерттелмеген. Кезінде үкіметтің мал жайлауы ретінде пайдаланылғанымен, шаруашылықтар тарап, елде мал басы азайған соң бұл жер ұмытылды. Малдың тұяғы тимегесін, маңайындағы шөптері тіпті қаулай түскен. Бүгінгі күні үйтасты өте сирек кездесетін табиғаттың тамаша ескерткіші деп ескеріп жатқан да ешкім жоқ. Қағаберісте қалып қойған жер бетіндегі қазыналардың бірі сынды. Қасына таяп барып көрген кісілердің айтуы бойынша, бор шөгінділерінен тасқа айналған үйтастың бүгінгі биіктігі – 1015 метр, шеңбері –20-25 метр. Қар мен жел, жаңбыр суының əсерінен үгітіліп, шөккені байқалады. Оған қоса осы жерді көрмек болып келгендердің зияны да аз емес екен. Үйтас жанындағы ең биік жардағы бор тізбектері жақсы сақталған. Оның атауын ескі карталардан көрген соң өлкетанушы ретінде қызығып, 2005 жылы барып көргенмін. Болашақта бұл жерлерді экотуризмнің мекеніне айналдырса, жергілікті билік табиғаттың төл туындысы ретінде қорғаудың шарасын алып жатса, жөн болар еді. Рысжан ІЛИЯСОВА, Қазақстанның еңбек сіңірген мəдениет қызметкері.

Ақтөбе облысы.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторлары

Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, Жолдыбай БАЗАР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 14 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №582 ek


19

www.egemen.kz

13 маусым 2015 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ

Элеуметтік экономикалық пәндер

ӘЭП 01

Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - негізгі ұғымдарды; - ұғымдар: конфуционшылдық; даосизм; - қытай өнерін; - ұғымдарды: ислам; күреш; Мұхаммед; Кұран; Аллах; МеКҚе. - Франция мәдениетін; - Арель мәдениетін, креманьон, галлдар, франктер, әдебиетін, философиясын; - көшпенділердің өмірі мен құндылықтар жүйесін; - орта ғасырдағы қазақ этносының мәдени негізі жөніндегі білімін қалыптастыру; - Қазақстанның ортағасырлық мәдениетіне түрік және араб мәдениетінің әсерін. істей білуі тиісі тиіс: - қытай мәдениетінің ерекшелігін ашып беру; - мәдениеттану ұғымдарын еркін пайдалану; - көшпенділердің материалды және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін көрсету туралы. Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - әлемнің философиялық, ғылыми және діни бейнелері жөнінде; - адам өмірінің мағынасы жөнінде; - қоғамдағы адамдардың ара-қатынастарын реттеудің адамгершілік нормасы жөнінде. істей білуі тиісге тиіс: - адамдағы биологиялық және әлеуметтік, денелік және рухани байланыстар туралы; - адам мінез құлқындағы саналық пен санасыздық туралы; - жеке тұлғаны қалыптасу шарттары, оның бостандығы және өмірді сақтау үшін жауаптылығы, мәдениеті, қоршаған ортасы туралы.

ӘЭП 02

ӘЭП 03

ӘЭП 04

БҚ3

Қазақтан тарихы Тарихтың өзекті мәселелері. Көздер және тарихиБҚ1 графия. Таз және қола дәуіріндегі ежелгі Қазастан тарихы. Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ежелгі мемлекеттер одағы. Ортағысырдағы Қазақстан. Қазақстан территориясындағы Ұлы Жібек Жолы. Монғол дәуіріндегі Қазақтстан. Қазақстан территориясынд этногенездік және этникалық үрдістер. Қазақстан Ресей империясының құрамында: басып алу және колонизация. Қазақ қоғамының әлеуметтікэкономикалық дамуы. Ұлттық-азаттық соғысы, Қазақстан мәтениеті. 1917 жылғы революция. Қазақстан КСРО құрамында: азаматтық соғыс, «әскери коммунизм», ЖЭС, Туркестанның мәжеленіп алынуы, тоталитаризмнің қалыптасуы, халықтың депортациясы, ҰОС, Н.С.Хрущева және М.С. Горбачева реформалары . тәуелсіз Қазақстан. Суверениттің қалыптасу этаптары. БҚ1 БҚ12 Мәдениеттану БҚ2 Мәдениеттану және оның қоғамдағы ролі. Мәдениетті зерттеудің алуан түрлілігі. Мәдениет және өркениет, мәдениеттің қалыптасуы; Мәдениеттің конфуцийлік-даосистік типі. Мәдениеттің үнді-будда типі. Ислам мәдениетінің әлемі. Мәдениеттің христиандық типі. Батысевропалық мәдениет және оның қазіргі заман дамуына тигізген әсері. Африка мәдениетінің ерекшелігі мен бірегейлігі. Көшпелі өркениеттің пайда болуы және бірегейлігі. Орта ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. ХVІІ-ХІХ ғғ. қазақтардың мәдени дәстүрлері. Қазіргі заманғы Қазақстан мәдениеті.

ЖКП 0.5

ЖКП 06

Философия негіздері БҚ1 Философия және оның қоғамдағы ролі. БҚ9 Философияның тарихи типтері. Болмыс түсінігі. Материя және қозғалыс. Кеңістік және уақыт. Сана табиғаты. Диалектика және оның баламалары. Қоғамның философиялық түсінігі. Қоғамдық дамудың формалары және мазмұны. Таным және оның түрлері. Қоғамдық сана және оның түрлері. Адам табиғаты және оның өмір сүруінің мәні. Жеке тұлға. Еркіндік және жауапкершілік. Әлеуметтік болжау түрлері, типтері, әдістері. Қазіргі глобальдық проблемалар. Мораль – дүниеге шынайы бағалық қатынас формасы.

Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - саяси ғылым әдісі жөнінде; - мемлекеттік біліктің мәні жөнінде; - әлеуметтік құрылым жөнінде; - жеке тұлғаның әлеуметтену үрдісінің ерекшелігі жөнінде. істей білуі тиісге тиіс: - әлеуметтік қозғалысты және әлеуметтік өзгеріс пен дамудың басқа да фАҚторлерін дамыту туралы; - биліктің мәнін, саясат субьектілерін, саяси қатынастар мен үрдістердің анықтау туралы; - саяси жүйе және саяси тәртіп туралы ұғым қалыптастыру.

Әлеуметтану және саясаттану БҚ1 негіздері БҚ9 Әлеуметтану ғылымы. Әлеуметтік қауымдастық. Әлеуметтік және этноұлттық қатынастар. Әлеуметтік үрдістер. Әлеуметтік институттар және ұйымдар. Жеке тұлға: оның әлеуметтік ролі және әлеуметтік тәртібі. Саясаттану пәні. Саяси билік және биліктік қатынастар. Саяси жүйе. Қазақстандағы әлеуметтікэкономикалық үрдістер.

Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның классикалық мектебінің өкілдерін; - мемлекеттің экономикалық қызметін; - экономиканы мемлекеттік реттеудің нысандарын және әдістерін; - Қазақстан Республикасы-ның қаржы және несие жүйесін, олардың құрылымын; - банктің негізгі қорын, операцияларын; - бағалы қағаз түрлерін және оларды шығару тәртібін; iстей бiлуге тиiстi: - айырмасыздық қисығын, бюджет желісін салып білуді; - кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайтын көрсеткіштер арқылы бағалы қағаздардың сенімділігін анықтауды; - Лаффер қисығының мәнін анықтауды; - қосымша құнға салынатын салықтың өсуін есептеуді.

Экономика негіздері КҚ7 Экономика және оның негізгі мәселелері, мақсаттары, негізгі түсініктері, принциптері, нысандары және меншіктің түрлері, меншікті басқару. Нарықтың негізгі қызметі. Нарықтың жұмыс істеу себептері. Нарықтың түрлері және оның сипаттамасы. Нарықтың экономикалық субъектілері және олардың өзара іс-қимылдары. Нарықтық инфрақұрылымның ролі. Нарықтық механизмді анықтау. Жалпы тепе-теңдік теориясы. Сұраныс пен ұсыныстың анықтамалары. Банктер ролі және түрлері. Мемлекеттің банктік жүйесі. Қаржы. Қаржы жүйесі. Бағалы қағаздар және олардың айналу мәселелері. Бағалы қағаздар нарығы. бағалы қағаздар түрлері және олардың анықтамасы (АҚция, облигация, вексель, чек, банктік сертификат). Салықтар. Қазақстан Республикасының қазіргі салықтық саясаты. Салық салудың негізгі принциптері.

ЖКП 07

ЖКП 08

ЖКП 09

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравликалық және пневматикалық жүйелердің қызмет көрсетуінің физикалық негіздерін - гидрожелі және пневможелі облыстарындағы техникалық өрлеудің негізгі бағыттарын істей білуі керек: гидравликалық және пнвможелілік негізгі параметрлерінің есебін жүргізу - жүйенің сызбаларын құру және оқу - нормативті құжаттарды пайдалану

Гидравлика негіздері, гидро және пневможелі Гидростатика. Гидродинамика. Жетектер туралы жалпы мағлұмат. Гидравликалық жетек. Гидрожетектің сұйықтықтары. Гидравликалық жетек жұмысының ұстанымы. Сорғылауыштың әр түрлілігі. Гидравликалық орындаушы қозғалтқыштар. Гидрожетекге арналған басқару аппаратурасы. Автоматтандырылған құрылғылардың гидрожетегі; гидрожетекдің есебінің негіздері. Пневможелі: негізгі элементтері, түзетудің жұмыс ұстанымы, есебі

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - Трансформаторлардың электрлік машиналардың іс-әрекетінің негізі - электржелілерінің функциясы және топтамасы - электрлі машиналарды қосуға арналған электрлі машиналарды орындау - жетекті электр қозғалтқыштардың есебін және таңдауын жүзеге асыру. істей білуі тиіс: - электрлі машиналарды қосуға арналған электрлі машиналарды орындау; - жетекті электр қозғалтқыштардың есебін және таңдауын жүзеге асыру.

Электрлық машиналар және КҚ9 электрожелі. Үнемі болып тұратын тоқтың машиналары, өзгермелі тоқтың машиналары, трансформаторлар: жұмыс тәртібінің және қызметінің ұстанымы, құрылысы. Асинхронды қозғалтқыштар. Электрожелі. Элетрожелімен басқарудың үлгілі түйіндері және сызбалары

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - элекровАҚуумды құрылғылардың, элетронды күшейткіштердің және интегралды сызбалардың қызметінің ұсьтанымын. істей білуі тиіс: - элетрлі құрылғылардың ұстанымды сызбаларын құру

Элетроника және микроэлектоника негіздері. ЭлектровАҚуумды құрылғылар және ақпаратты көрсетк құралдары; электронды күшейткіштер; электрнды генераторлар; электронды түзеткіштер; интегралды микросызбалар

ЖКП 15

АП 00 АП.01

АП 02

АП 03

КҚ9

АП 04

КҚ9

АП 01

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 206-қосымша Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім Білім коды мен бейіні 1100000 - Технологиялық машиналар мен жабдықтар Мамандығы: 1112000 –«Өнеркәсіп машиналары мен жабдықтарын пайдалану» Біліктіліктері: 111201 2 - Құрал-сайман слесарі 111202 2 - Механикалық жинақтау жұмысының слесарі 111203 2 - Жөндеуші-слесарь Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 2 жыл 10 ай негізгі орта білім базасында Индекс

Циклдер мен оқу пәндерінің атауы

1 ЖБП 00 ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖБП 08 ЖБП 09 ЖБП 10 ЖБП 11 ЖБП 12 ЖБП 13 ЖБП 14 ЖКП 00 ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03

2 Жалпы білім пәндері Қазақ (орыс) тілі Қазақ (орыс) әдебиеті Шетел тілі Қазақстан тарихы Дүниежүзілік тарихы Қоғамтану Математика Информатика Физика және астрономия Химия Биология География Дене тәрбиесі Алғашқы әскери дайындық Жалпы кәсіптік пәндер Сызу Электротехника негіздері Өндірістік жоспарлау және негізгі нарық экономикасы ЖКП 04 Компьютерлік технология ЖКП 05 Стандарттау негіздері ЖКП 06 Техникалық механика негіздері ЖКП 07 Шектеу, қондыру және техникалық өлшемдер ЖКП 08 Жөндеу туралы мәлімет ЖКП 09 Еңбекті қорғау ЖКП 10 Материалтану ЖКП 11 Механизмдер мен машиналардың бөлшектері туралы мәліметтер АП 00 Арнайы пәндер Біліктілігі Құрал-сайман слесарі АП 01 Металды кесу негіздері АП 02 Слесарь жұмыстары АП 03 Слесарлы- құрастыру жұмыстары АП 04 Жөндеу жұмыстарының технологиясы АП 05 Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет Біліктілігі Механикалық жинақтау жұмысының слесарі АП 01 Слесарь жұмыстары АП 02 Механикалық-құрастыру жұмыстарының технологиясы АП 03 Механизмдер мен машиналардың бөлшектері туралы мәліметтер АП 04 Жөндеу жұмыстарының технологиясы АП 05 Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет Біліктілігі Жөндеуші-слесарь АП 01 Слесарь жұмыстары АП 02 Слесарлы- құрастыру жұмыстары АП 03 Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет АП 04 Жөндеу жұмыстарының технологиясы ӨО 00 Өндірістік оқыту және кәсіптік практика (таныстыру, оқу, өндірістік, диплом КП 00 алдындағы) ӨО 00 Өндірістік оқыту ӨО 01 Оқу-өндірістік шеберханаларда практика КП 00 Кәсіптік практика КП 01 Кәсіптік дағды алу практикасы КП 02 Кәсіптік дағды алу және бекіту практикасы КП 03 өндірістік диплом алды практикасы БҰАП 00 Білім ұйымдары анықтайтын пәндер АА - аралық аттестаттау ҚА - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілікті беру Барлығы: К Консультациялар Ф Факультативтік сабақтар Барлығы :

3

Оқу уақытының көлемі (сағат, кредит) Оның ішінде: Курстарға және жартыжылдықтарға (семестрлерге) бөлу

-/1 -/2 -/3

4 1668 192 128 128 80 48 64 192 64 160 116 40 40 276 140 408 36 36 28

-/2 -/2 -/1 -/3

36 20 36 30

20 36 30

-/3 -/2 -/2 -/3

30 40 80 36

30 40 80 36

3 3 2 3

5 3,4 1,2 5

336

336

3

1,2,3,4,5,6 11

-/1 -/1 -3/ 3/3/-

36 36 40 188 36

36 36 40 188 36

3 3 3 3 3

1,2 5,6 5,6 5,6 5,6

2 1 2 4 2

-/1 3/-

88 72

88 72

3 3

1,2 3,4,5,6

4 3

3/-

100

100

3

1,2,3,4,5,6 4

3/-/2

36 40

36 40

3 5,6 1,2,3 3,4,

2 2

-/1 -/3 -/3

36 60 36

36 60 36

3 3 3

1,2 5,6 5,6

1 3 2

-/3

204 204 1728

1728

3 5,6 1,2,3 2,3,4,5,6

5

354 354

354 354

1 1

1,2 1,2

1374 528 324

1374 528 324

2,3 2 3

3,4,5,6 3,4 5,6

522

3

5.6

2

1,2,3,4

3

5,6

2/2/-/3 2/-/2 -/2 2/-/2 2/2/-/2 -/2 3/-/2

522 72 72

5 1272 192 128 128 80 48 64 192 22 122 86 40 40 20 110 332 32 28

72

6 396

7

Бақылау жұмыстарының саны

ЖКП 14

ӨО.00

Металл кесетін құрылғыларды пай- АҚ12 далану, жөндеу және баптау. Өнеркәсіп құрылғыларындағы бөлшектердің тозуы, машиналардың ұзақ мерзімділігін жоғарылату жолдары; құрастыру технологиясы; өнеркәсіптік құрылғыларды жөндеу технологиясы; құрылғыларды жетілдіруді және жөндеуді ұйымдастыру; салалы құрылғыларды пайдалану, жөндеу және реттеу ерекшеліктері. Металл кесетін құрылғыларды орнату және баптау. Өндірістік құрылғыларды пайдаланудағы техника қауіпсіздігі және қызметін ұйымдастыру

Семестр

ЖКП 03

ЖКП 13

АП 04

Курс

ЖКП 03

ЖКП 12

Автоматты реттегіштер және АҚ12 реттеушілер. Автоматтандырылған жүйелердің (АЖ) элементтері. Жалпы мәліметтер, сипаттамалары, электр емес шамаларды түрлендіретін электрмеханикалық өлшегіштер. Автоматты реттеудің негізгі теориясы. Автоматты реттегіштер (АР). Техникалық үрдісті басқару жүйесіндегі микропроцессорлар. Микропроцессорлы жүйені ұйымдастыру, микропроцессорлы жүйені басқару жүйесінің архитектурасы

42 38 30

256 30 76 36 4 36

31 5 4320 2120 2200 240 200 4760

8 1,2,3 1,2 1,2 1,2,3 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2,3 1,2 2 2 2 3

9 1,2,3,4,5,6 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4,5,6 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4,5,6 1,2,3,4 2,3 1,2 3,4 5

10 86 19 3 4 2 1 2 19 7 14 9 2 2

2 2 2 2

3,4 3,4 1,2 3,4

1 1 1 3 1 2 3 1

2 20 3 2 2

1,2,3 1,2,3,4,5,6 1,2,3 1,2,3,4,5,6

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 207-қосымша Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім Білім коды мен бейіні 1100000 - Технологиялық машиналар мен жабдықтар Мамандығы: 1112000 –«Өнеркәсіп машиналары мен жабдықтарын пайдалану» Біліктілігі: 111201 2 - Құрал-сайман слесарі 111202 2 - Механикалық жинақтау жұмысының слесарі 111203 2 - Жөндеуші-слесарь Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 10 ай

жалпы орта білім базасында

Индекс

Циклдер мен оқу пәндерінің атауы

1 ЖГП 00 ЖГП 01 ЖГП 02 ЖГП 03 ЖГП 04 ЖКП 00 ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03

2 Жалпы гуманитарлық пәндер Кәсіби қазақ (орыс) тілі Кәсіби шетел тілі Қазақстан тарихы Дене тәрбиесі Жалпы кәсіптік пәндер Сызу Электротехника негіздері Өндірістік жоспарлау және негізгі нарық экономикасы Компьютерлік технология Стандарттау негіздері Техникалық механика негіздері Шектеу, қондыру және техникалық өлшемдер Материалтану Металды кесу негіздері

ЖКП 04 ЖКП 05 ЖКП 06 ЖКП 07 ЖКП 08 ЖКП 09

3

Оқу уақытының көлемі (сағат, кредит) Курстарға және Оның ішінде: жартыжылдықтарға (семестрлерге) бөлу

-/1 -/1 -/1

4 308 72 64 80 92 280 20 20 20

-/1 -/1 -/1 -/1

20 20 30 20

20 30 20

-/1 -/1

50 30

50 30

-/1 -/1 -/1 1/-

5 216 72 64 80 240 20 20

(Жалғасы 20-бетте).

6 92

92 40 20 20

7

Бақылау жұмыстарының саны

ӘЭП.00

Дене тәрбиесі Маманды дайындауда, оның салауатты өмірінің қалыпын рәсімдеудегі дене шынықтырудың рөлі. Дене шынықтырудың әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздері. Физикалық және спорттық жетілудің негіздері. Кәсіптік-қолданбалы физикалық дайындық. Волейбол; баскетбол; суда жүзу; шаңғымен дайындық; гимнастика; туризм.

ЖКП 02

АҚ12

Семестр

ЖГП.04

Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - шетел тілін үйреніп, кәсіптік бағыттағы мәтіндермен жұмыс істеуге және грамматикалық минимумды меңгеру; - тілдік нормаларды, тілдесудің іскерлік аясындағы стилистикасын игеру; істей білуі тиісі тиісті: - ауызша іскерлік коммуникацияның (іскерлік әңгіме, мәжіліс жүргізу) дағдыларын қолдана білу; - іс құжаттарын редАҚциялауды; - кәсіптік бағыттағы мәтіндерді жетілдіру, редАҚциялау. Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - спорттық жаттығуларды орындау кезіндегі техника қауіпсіздігі ережелерін, волейбол, баскетбол ойыны ережелерін, шаңғыда жүру ережесін, гимнастикалық жаттығуларды орындау ережесін, компаспен бағдарды анықтауды; істей білуі тиісі тиісті: - волейбол, баскетбол ойнауды, гимнастикалық жаттығуларды орындауды, шаңғыда жүруді, туристік жорыққа шығуды, компасты қолдануды, азимутты және туристік маршрутты анықтауды. Пән циклін үйрену нәтижесінже білім алушы: білетін болады: - ежелгі уақыттан қазіргі күнге дейін Қазақстан тарихы; - қазақ халқының даму және қалыптасуының негізгі этаптары; - қазақ халқының дамуына ықпал еткен белгілі қайраткер; - замануи Қазастанның дамуына тарихы эпохаларының әсері; іскер болады: - тарихы эпохалар және бұрынғы белгілі қайраткерлерді объективті, ғылыми позициядан оқып-үйрену; - Қазақстанның тарихы бұрынғы өткен және жақында өткен күрделі және қайшылық үрдістеріне булу; дағдылы болады: - әртүрлі тарихы құбылыстарды талдау және бағалау; - қандай да бір тарихи фАҚтілерді мазмұндау және ойтүйсігінне жеткізу жаңа жақындауларын іздеуде.

КҚ10 Кәсіби қазақ (орыс) тілі Тілді дамыту. Тілдік коммуникация. Тіл - тілдік қызмет өнімі. Диалог - кез келген тілді құрастыра білудің негізі. Мәтін. Мәтін принципі. Бөтен тілді жеткізе білу тәсілдері. Бөтен тілді жеткізе білудегі пунктуация. Қазақ (орыс) тілінің функциональдық стильдері. Тілдік және стильдік нормалар. Тілдік фАҚтор кодифика-циясының негізгі құрал-дары: сөздіктер, анықтама-лықтар, техникалық мәтіндер. Тіл мәдениеті. Тіл мәдениетінің анықтамасы. Сөздерді дұрыс қолдана білу. Кәсіптік – іскерлік тілдесу. Кәсіптік –іскерлік өзара әсер етудің мақсат-тары. Іскерлік тілдесудің түрлі жағдайлары. Диалог. Монолог. Төл сөз. Іскерлік тілдің морфологиялық ерекшеліктері. Зат есім, сын есім, есімдік, етістікті қолдану. Іскерлік тілдің синтАҚсистік ерекшеліктері. Жазбаша кәсіптік қазақ (орыс) іскерлік тілінің түрлері. Жазбаша кәсіптік тілдің бір түрі ретіндегі қызметтік құжаттар. Қызметтік құжаттар туралы ұғым. Өндірістік құжаттар-дың негізгі түрлері. Оларды құрастыру мен рәсімдеудің ережелері. Іскерлік хаттар. Жеке іскерлік қағаздар. Іскерлік құжаттардағы сөз тәртібі. Кәсіптік терминдер. Ауызша іскерлік тілдесу және оның нормалары. Ауызша кәсіптікіскерлік коммуникацияның жанрлары. Дәстүрлік жанрлар: өндірістік мәжіліс, пресс-конферен-ция, комментарий, іскерлік талас, дебаттар. Іскерлік тілдесудің инновациялық түрлері: тұсаукесер, «дөңгелек стол», брифинг, көрмелер. Іскерлік кәсіптік тілдесудегі бейвербалды коммуникация құралдары. Ауызша кәсіптік іскерлік тілдің нормаларын бұзу. Кәсіптік іскерлік тілдің ауызша жанрларындағы стилистикалық қателерді талдау. Кәсіптік қазақ (орыс) тілін кәсіптік орыс (қазақ) тілімен салыстыру. КҚ10 Кәсіби шетел тілі Кәсіптік шетел тілдерінің негізі. Кәсіптік терминдер мен фразеологиялық айналымдар. Мамандығы бойынша кәсіптік лексика, іскерлік тілі. Ауызша кәсіптік іскерлік қарымқатынас және оның нормалары. Тілдік фАҚторлардың негізгі кодтары: сөздік, анықтамалық, техникалық мәтін. Аударма техникасы (сөздікпен), кәсіптік мәтіндерді аудару.

АП 03

Курс

ЖГП.03

Жалпы гуманитарлық пәндер Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - қазақ (орыс) тілін үйреніп, кәсіптік бағыттағы мәтіндермен жұмыс істеуге және оларды талдауға қажетті лексикалық (1500 лексикалық бірлік) және грамматикалық минимумды меңгеру; - тілдік коммуникацияның түрлі жағдайларда тілдесе білу мүмкіндігін қамтамасыз ететін деңгейде қазақ (орыс) тілін меңгеру; - тілдік нормаларды, тілдесудің іскерлік аясындағы стилистистикасын игеру; - қазақ (орыс) әдеби тілінің публицистикалық және ресмиіскерлік қазақ (орыс) тілінің нормалары, белгілерін, жанрларын; - қазақ (орыс) орфографиясы мен пунктуациясының негізгі принциптерін; - фонетика, сөзжасам, морфология және синтАҚсис бойынша негізгі мәліметтерді; - тыныс белгілерін қою ережелерінің жиынтығын білу, бұлардың көмегімен тілдік материалдың құрылымдық – семантикалық бөлінуі жүзеге асыруы. істей білуі тиіс: - ауызша іскерлік коммуникацияның (іскерлік әңгіме, мәжіліс жүргізу) дағдыларын қолдана білу; - түрлі жанрдағы жазбаша, ауызша мәтіндер құру; - кәсіптік түрлі тілдік құралдарды меңгеру; - мазмұндаудың қисындылығына қол жеткізетіндей дәрежеде іскерлік құжаттарды редАҚциялау; - тілдік өзін-өзі бақылауды жүзеге асыру, грамматикалық және тілдік қателерді түзету; - кәсіптік бағыттағы мәтіндерді редАҚциялау және жетілдіру.

БҚ1 БҚ12

Өндірістік барысты және ТБАБЖ салаларың автоматтандыру Өндірістік үрдісті автоматтандырудың жалпы мәселелері. Металл өңдейтін станоктардың технологиялық үрдісін автоматтандыру. Жалпы зауыттық технологиялық объектіні және қондырғыны автоматтандыру. Технологиялық үрдісті автоматты басқару жүйелері (ТБАБЖ). ТБАБЖ техникалық құралда ы және аралық жүйелері. Бағдарламамен басқарылатын автоматты манипуляторлар (өндірістік роботтар).

Курстық жоба (жұмыс)

ЖГП.02

Жалпы білім беру пәндері

Қалыптасатын құзырлылықтың коды

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - басқару жүйесін және олардың тәжірибеде пайдаланудағы жұмыс элементін және шығырының ерекшеліктері және тағайындау - ұстанымды электрлік сызбалар - элементтердің және жүйелердің негізгі динамикалық сипаттамалары - пайда болудың физикалық маңызы істей білуі тиіс: - автоматтандыру сызбаларын таңдау; - басқару жүйесінің ерекше сипаттамаларын және оңтайлы түрлерін анықтау; - түрлі жүйенің функционалды және құрылымдық сызбаларын құру кезіндегі автоматты басқарудың теориясын қабылдау; - анықтамалық әдебиетті пайдалану; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - автоматты басқарудың типті элемент жүйелерінің қызмет істеуінің физикалық негіздері - автоматиканың және басқарудың типтік элементтерінің құрылысы және құрылымы - автоматиканың арнаулы элементтерінің құрылысы және ісәрекетінің ұстанымы істей білуі тиіс: - автоматиканың элементтерін таңдау - автоматиканың нақты басқару жүйесіне арналған элементтерін таңдауды жаңарту - автоматиканың элементтерін сауатты пайдалану - функционалды және электрлік сызбаларды оқу - нормативті, анықтамалық материалдарды пайдалану Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - автоматтандырудың құралдары мен құрылғыларын монтаждау және реттеу әдістері - автоматтандырудың жүйелерін және құрылғыларын пайдалану қызметінің ұйымдастыруын істей білуі тиіс: - автоматтандыру құралдарына және құрылғыларына реттеу және монтаждау жұмыстарын жүргізу - монтаждау және реттеу бойынша жұмысты ұйымдастыру - автоматиканың техникалық құрылғыларын және құралдарын пайдалану - АБЖ ТӨ есептеуіш техникасының құралдарын монтаждау. Өндірістік оқу және кәсіптік прАҚтика

Курстық жоба (жұмыс)

ЖГП.00 ЖГП.01

Оқу пәндерінің циклдері мен кәсіптік Пәндердің атаулары мен кәсіптік модульдері модульдердің бөлімдері

ЖКП 11

Сызу КҚ1 Сызбаны көркемдеу ережелері. Сызбадағы геометриялық тұрғызулар. Геометриялық фигуралардың қимасы; технологиялық сызбаның негіздері; сызбада көріністерді орналастыру; қималар мен тіліктер; тікбұрыш және АҚсонометриялық осьтерде түрлерді, қималар мен тіліктерді пайдалана отырып қажетті және жеткілікті данада тетік сызбасын орындау; ажыратылатын қосылыстар; ажыратылмайтын қосылыстар, тетіктің жұмысшы эскизі, тетіктің техникалық суреті, құрастыру сызбасы бойынша бөлшектеу БҚ12 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Мамандыққа кіріспе Жарық табиғаты туралы қазіргі білу керек: спектрлердің пайда болу теориясын, кездегі түсінік. Спектрлердің жұтылуы мен шығарылуының пайда болуы. жарықтың қайнар көзін, спектрлік аспаптардың құрылымын, қабылдау- Жарықтың қайнар көзі, атомдыэмиссиондық талдаудың аспаптатіркеу құрылғыларының қызмет ры және жарық қабылдағыштары. принципін, сандық және сапалық Спектрографтар, квантометрлер, ститалдаудың негізгі әдістерін; лоскоптар, стилометрлер. Сапалық істей білуі тиіс: және сандық эмиссионды талдау спектрграммалық шифрді ашуәдістері. Сынаманы дайындау мен ды, спектрлік сызықтар атласын іріктеудің негізгі әдістері. қолдануды, спектрлік аспаптарда жұмыс істеу мен заттардың сапалық және сандық құрамына қорытынды жасауды. БҚ11 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Техникалық механика Теорикалық механиканың негіздері: білуі тиіс: статика, статиканың АҚсиомдары; - киематиканың, статиканың, күштің жазық және кеңістік жүйесі; динамиканың негізгі түсініктері кинематика: кинематиканың негізгі - күштің жазық жүйесін басқару түсініктері; қатты дененің және - күш кезіндегі анықтау ережесін - ауырлық орталығын анықтау фор- нүктенің кинематикасы; динамика: динамиканың АҚсиомалары; материмуласын алды нүктенің қозғалысы; серпіндік - Ньютон заңын күштер; кинематиканың әдісі; - динамиканың негізгі теоремасын үйкелеу: жұмысы және күштілігі; - құрылымның реттілігін динамиканың жалпы теоремалары. - машина бөлшектеріне негізгі Материалдардың кедергілері: қажеттіліктер. пластикалық және созылмаістей білуі тиіс: - белсенді және реАҚтивті күштерді лы өзгерістер; ішкі және сыртқы күштер; қиюдың әдістері; созылу бейнелеу және қысылу; ұйпалақтауға және - тепе-теңдік басқармасын құру кесуге есеп; ширату және бүгу; - күш сәтін анықтау төзімділіКҚе және қаттылыққа есеп; - қазғалыс түрлерін анықтау қызған қалпы; төзімділіктің және - жүктеудің нақты әдіс кезіндегі оларды пайдаланудың гипотезалаөзгеріс түрлерін анықтау ры; шаршаудың кедергісі; қысылған - есепті орындау өзектің тұрақтылығы. - эпюрлерді құру Машиналардың бөлшектері: - мерзімдік қарауды анықтау - жиналған бірліктердің құрылымдық тапсырулар; жазық механизмдер; біліктер және өзектер; ерекшеліктерін анықтау жалғастырғыштар; машина бөлшектерін жалғау КҚ4 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Метериалтану Металтанудың дамуы туралы қысқаша білуі тиіс: мәләмет. - материалдардың физикалық, Металл және қорытпалар туралы жалмеханикалық және технологиялық пы мәліметтер. қасиеттерін Металлдардың және қорытпалардың - металл өңдеу станоктарындағы физикалық, химиялық, механикалық өңдеу барысының технологиялық және технологиялық қасиеттері. құрылысын Темірдің көміртек қорытпасы күйінің істей білуі керек: диаграммасы; шойын, құрамы, - жұмысқа материалдарды таңдау құрылымы, шойынды белгілеу. - металдарды өңдеудің технологиялық барысын пайдалану Болаттарды жіктеу, қасиетінің құрамы және әр түрлі болаттарды марка- қатты қорытпаларды, түрлі-түсті лау. Илем, труба, соғылым, МЕСТ металдарды, шойынды, болаттың бойынша құйма болаттарының маркаларын ажырату жіктелуі, қолданылуы және марка- техникалық құжаттармен жұмыс лау. Термиялық өңдеудің маңызы істеу және мәні. Термоэлектрлік және - нұсқа бойынша бөлшектерді оптикалық пирометрлер. Шынығу өңдеудің технологиялық барысын және қалыптасу түсі бойынша темпеістеу. ратурасын анықтау. Тотығудан және көміртексіздендіруден бұйымдарды қорғау. Болаттарды термиялық өңдеудің түрлері. Тез кескіш болаттардан әзірленген құралдарды термиялық өңдеу Болатты химико-термиялық өңдеу, оның тағайындалуы. Түсті металлдар, мыс және оның қорытпалары, олардың сипаттамалары, қасиеттері және қолданылуы- алюминий және оның қорытпалары, сипаттамалары, қасиеттері және қолданылуы магний, титан, қорғасы, қалайы, цинк, хром, никель және олардың қасиеттері Қатты қорытпалар олардың тағайындалуы және кесу құралдарында қолдану; металқышты қорытпалар минералқыш материалдар. Металқыш және минералқыш материалды тілімшелерді бекіту тәсілдері. Металлдар жегідесі және оның түрлері. Пластикалық массалар. Электртехникалық материалдар. Қажақ материалдар. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы МашинАҚұрылыс технологиясының БҚ11 білуі тиіс: негіздері КҚ10 түрлі станоктарда бөлшектерді Технологиялық үрдісті жобалаудың өңдеудің технологиялық нгіздері; негіздері; цехтарды жобалаудың негізі; машина жасаудағы өндірістік құрылғыларды жобалаудың негізі; және технологиялық барыстар; істей білуі керек: құрылғыларды жобалаудың негізі; ма- бөлшектерді дайындаудың шина бөлшектерін дайындаудың негізі; технологиялық барысын құру; біліктерді, төлкелерді, қапталдарды - нормативті құжаттарды пайдалану өңдеу, бұрандалы шектерді кесу; жазық және қалыпты шектерді өңдеу; жүретін бұрамаларды, корпусті бөлшектерді өңдеу; құю, темір соғатын, жүк көтеретін құрылғыларды өңдеу Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Электротехниканың теориялық КҚ5 білуі тиіс: негіздері - электротехника негіздерін Электроэнергетикалық, - электротехникалық машиэлектротехникалық және электрлік на жұмыстарының негізі және өнеркәсіптің алдына қойған міндеттері. құрылысы Электрлік және магниттік тізбекті - электронды құрылғылар анықтау. электрлік энергетиканың - электр қауіпсіздігі. қабылдағыштары және көздері. істей білуі керек: Негізгі электрлік және магниттік электрі желілермен мөлшерлер. Негізгі электрлік жарықтандырылған құрылғыларды және магниттік шамалар. Әр түрлі пайдалана, өшіре, қоса білк, электри элементтерді жалғаумен тізбекті қауіпсіздігін сақтау, электр тоғына жаңарту. Үздіксіз тоқтың көпірі. Үздіксіз түскен кезде алғашқы медициналық тоқтың сызықтық емес тізбегі туралы көмекті көрсету. түсінік. Сызықтық емес элементтерді пайдалданудың мысалдары. Магниттік шынжырлардың таптамасы. Магниттік шынжырлардың элементтері. Магниттік шынжырлардың элементтеріне сипаттама. Айнымалы тоқтағы электрлік тізбектер топтамасы. Қуаттың коэффиценті және оның жоғарылауының әдісі. Айнымалы тоқтың күрделі тізбектің есебі туралы түсінік.(бірнеше қуат көзінің көзімен). Тізбек телімдерінің қуатын, кернеуін және тоғын анықтау. Айнымалы тоқтың көп фазалық жүйесі, үш фазалы электрлік тізбектер.Үш фазалы тізбектің есебі туралы түсінік. Үш фазалы тізбектің қуаты. Магниттік жазықтыққа айналуы туралы түсінік. Сызықтық емес элементтермен айнымалы тоқтың электрлік тізбегі туралы түсінік. Электротехникалық құрылғы. Электротехникалық құрылғыларды топтастыру және сызбалары. Электронды құрылғылар. Әр түрлі жүйелердің өлшеулерін қайта өзгерту. Трансформаторлардың ісәрекетінің негізі, құрылысы және тағайындау. Электрлік машиналардың құрылғылары және жұмыс істеу принципі. Бірқалыпты және айнымалы тоқтардың генераторлары. Бір фазалы және үш фазалы синхронды генераторлары. Бірқалыпты және айнымалы тоқтардың қозғалтқыштары. Тұрақты тоқтардың қозғалтқыштары. Асинхронды қозғалтқыштар. Қолды және автоматты басқарулардың аппаратурасы. Бақылаушылар. Электронды релелер. Тоқ күшінің релесі. Термо және фотореле

АП 02

Практикалық (зертханалықтәжірибелік сабақтар

Пәндер циклының атауы (коды) қысқартылған ЖБП 00

КМ 00 ЖКП 00 ЖКП 01

Метрология және бақылау КҚ8 құралдарының негіздері. Метрология және техникалық өлшеу негіздері; мөлшерлегіш және шақтамалар; өлшемдерді өлшеуге арналған құралдар; шақтамалар және қондырулар; автоматты бақылау жүйелері; электрлік өлшеулер; негізгі түсініктер және электрлік шамалардың мөлшері; электронды және сандық реттелетін өлшеу аспаптары; электрлік және электрлік емес шамаларды өлшеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Материалдарды және құралдарды КҚ9 білуі тиіс: өңдеу негіздері - механикалық өңдеу барысының Материалдарды кесумен механикалық компонентін өңдеу жайлы жалпы мәліметтер. Жону - кесумен өңдеудің негізгі түрлері арқылы металды өңдеу. Бұрғылау - кесу тәртібінің есебі және кеулейжону станоктарында ма- құралдардың тозуы және тозудың териалдарды өңдеу. Материалдарды себептері бұрғылап, үңгілеп, кеулейжонып - кесу құралының тұрақтылығыы және ұңғылап өңдеу. Фрезерь ста- жағатын-салқындататын құралдар ноктарында дайындамаларды өңдеу. және оларды кесу аймағына Сүргілеу, қашау және тартпажону стажеткізудің әдістері ноктарында дайындамаларды өңдеу. істей білуі тиіс: Тісті кесу. Ажарлау станоктарында - кесу күшін реттеу дайындамаларды өңдеу; ажарлау - құралдың тотығу себебін айқындау құралдары. Ажарлау және бабына - кесу жылуына әсер ететін келтіру үрдістері. Ажарлау кезіндегі фАҚтроларды айқындау кесу мәзірін анықтау. Пластикалық де- станоктың күштілігі бойынша формациялап, электрфизикалық және таңдалған тәртіпке тексеріс жүргізу электрхимиялық әдістермен өңдеу және қолданылатын құрал КҚ9 Металл кесетін құрылғылар Пәндер циклын оқу нәтижесінде Металл кесетін станоктар жайлы білім алушы негізгі түсініктер. Металл кесетін білуі тиіс: станоктардың негізгі түрлері - ББ жүйенің қолданылу аумағын (құрылғылар, кинематикасы, бап- тапсырма беру және бағдарлама тау); токарь, бұрғылау-кеулейжону, енгізу құрылғысы фрезерь, сүргілеу, қашау, тартпаСББ жайлы негізгі түсініктер жону, бұрандажону, тіс өңдейтін, - станоктардың жіктелуін, тағайындалу және сипаттамаларын ажарлайтын станоктардың топтары. Электрохимиялық және - МКС (металл кесетін станоктар) электрофизикалық өңдеуге арналған құрылымын және жұмыс істеу станоктар; пластикалық деформацияпринципін лау әдісімен жұмыс істейтін станоктар. - МКС кинематикасын Автоматты өндірістің металл кесетін - МКС баптау құрылғылары. Станоктардың авто- МКС қолданылу аумағын - станокты автоматты сызықтардың матты сызықтары. өндірістік роботтар. Икемді өндірістік жүйелер. қолданылу аумағын, жіктелуін істей білуі тиіс: - жылжыту координатасын беруді - өңдеу әдістерін таңдауды және негіздеуді - кинематикалық схемаларды оқуды -станокты реттеуді және баптауды - автоматты сызықтардың қолданылуын экономикалық негіздеуді АҚ11 ЭЕМ және микропроцессорлар. Пәндер циклын оқу нәтижесінде ЭЕМ туралы негізгі мәліметтер. ЭЕМбілім алушы де ақпаратты көрсету. Есептеуіш білуі тиіс: - ӨЕЕМ пайдалану облысы техниканың типті жетекі. Жадыны құрудың ұстанымы. Есептеуіш - ӨЕЕМ жұмысының негізгі техниканың басқару құрылысы. ұстанымдары: ақпаратты сақтау, Процессорлар және микропроцесөңдеу, беру сорлар. Қашықтықты қондырғылар. - құрылымдық сызбадағы Бағдарлау негіздері. Автоматтандыру микропроцессорлардың және олардың шығырының функциялары құрылғылары және тағайындалуы істей білуі тиіс: - ЕТ пайдаланумен мамандық бойынша қажетті есептерді орындау - КҚ құру - микропроцессорлар бойынша КҚ түрлерін ажырату - АЖ және ӨҚ КҚ түрлі жұмыс тәртібіне көшу КҚ2 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Еңбекті қорғау және өнеркәсіптік экология негіздері. білуі тиіс: - өндірістік санитария туралы жалпы Өндірісте және оқу шеберханаларындағы өрт қауіпсіздігі мәліметті және еңбек қауіпсіздігі. - техника қауісіздігін Жарақат себептері. Жарақаттың ал- электроқауіпсіздік негіздерін дын алу шаралары және түрлері. - өрт қауіпсіздігі туралы жалпы Металл өңдейтін станоктардағы жұмыс мәліметті кезінде еңбек қауіпсіздігі жөніндегі істей білуі тиіс: негізгі ережелер және нұсқаулар. - техника қауіпсіздігін сақтау Ғимараттағы өрттің пайда болуының - өндірісті жарақат кезінде көмек себептері, өрттің алдын алу шаралакөрсету ры. Өрт кезіндегі тәртіп ережесі, өрт - өрт қауіпсіздігін сақтау сөндірудің алғашқы құралдарын пай- өрт сөндірудің алғашқы далану ережесі. Өрт сөндіргіштерді құралдарын пайдалану және өрт крандарын пайдалану және - қоршаған ортаны ластауға жол құру. Еңбек гигиенасы және өндірісті бермеу санитария негіздері. еңбекті қорғау; құқықты және нормативті база; өндірістік экология негіздері; ластанудың қайнар көздері және түрлері; су бассейндерін және жер ресурстарын қорғау; қатты қалдықтарды қайта өңдеудің негізгі бағыттары Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Экономика және өндірісті басқару. КҚ7 білуі тиіс: Машина жасау экономикасының - машина құрылыс экономикасының ерекшеліктері: кәсіпкерліктің нысаерекшеліктері ны және материалды базасы сияқты - кәсіпорын түрлері; өндіріс кәсіпорын; кәсіпорын түрлері; өндіріс қызметінің және оның құрылымдық қызметінің және оның құрылымдық бөлімшелерінің техникабөлімшелерінің техника-экономикалық экономикалық көрсеткіштері; көрсеткіштері; еңбек өнімділігі және - бағаны, пайданы, пайдалылықты материалды ресурстар; төлем қалыпқа келтіру; ақысын ұйымдастыру; кәсіпорынның - өнімнің бәсекелестігі; кәсіпорын шығындары; маркетинг; бағаны, қаржысы; қаржылық, несиелік және пайданы, пайдалылықты қалыпқа өзге де мекемелермен қатынас; келтіру; өнімнің бәсекелестігі; патентістей білуі тиіс: тану; өнертабушылық; кәсіпорынның - кірістерді,шығыстарды есептеу; қаржысы; қаржылық, несиелік - тауардың өзіндік бағасын, жалпы және өзге де қаржылық мекемежәне жеке бағасын анықтау; лермен өзара қатынас; салықтық - бизнес-жоспар құру; жүйе; кәсіпорынның өндірістік пер- салықтың маңыздылығын түсіндіру; соналдары; кәсіпорынның және - ұжымның қызметін жоспарлау олардың айналымдарының қоры; өндірісті басқару; алғашқы өндірістік ұжымды басқарудың психологиялықпедпгогикалық негіздері; басқармалық шешімдерді қабылдау; ұжымның қызметін жоспарлау; ұйымдастырылған есептерді шешу; басшының ұжыммен өзара қатынасы; басшының еңбекті ұйымдастыру жұмысының жеке техникасы Арнаулы пәндер 110912 3 Электромеханик Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Өндірістік барысты және ТБАБЖ АҚ 11 білуі тиіс: салаларың автоматтандыру - басқару жүйесін және олардың Өндірістік үрдісті автоматтандырудың тәжірибеде пайдаланудағы жұмыс жалпы мәселелері. элементін және шығырының Металл өңдейтін станоктардың ерекшеліктері және тағайындау технологиялық үрдісін автоматтанды- ұстанымды электрлік сызбалар ру. Жалпы зауыттық технологиялық - элементтердің және жүйелердің объектіні және қондырғыны автоматнегізгі динамикалық сипаттамалары тандыру. Технологиялық үрдісті ав- пайда болудың физикалық маңызы томатты басқару жүйелері (ТБАБЖ). істей білуі тиіс: ТБАБЖ техникалық құралда ы және - автоматтандыру сызбаларын аралық жүйелері. Бағдарламамен таңдау; басқарылатын автоматты манипуля- басқару жүйесінің ерекше сипатторлар (өндірістік роботтар). тамаларын және оңтайлы түрлерін анықтау; - түрлі жүйенің функционалды және құрылымдық сызбаларын құру кезіндегі автоматты басқарудың теориясын қабылдау; - анықтамалық әдебиетті пайдалану; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Автоматты реттегіштер және АҚ11 білуі тиіс: реттеушілер. - автоматты басқарудың типті элеАвтоматтандырылған жүйелердің (АЖ) мент жүйелерінің қызмет істеуінің элементтері. Жалпы мәліметтер, сифизикалық негіздері паттамалары, электр емес шамаларды - автоматиканың арнаулы түрлендіретін электрмеханикалық элементтерінің құрылысы және ісөлшегіштер. Автоматты реттеудің әрекетінің ұстанымы негізгі теориясы. Автоматты істей білуі тиіс: реттегіштер (АР). Техникалық үрдісті - автоматиканың элементтерін басқару жүйесіндегі микропроцестаңдау сорлар. Микропроцессорлы жүйені - автоматиканың элементтерін сау- ұйымдастыру, микропроцессорлы атты пайдалану жүйені басқару жүйесінің архитек- функционалды және электрлік сыз- турасы баларды оқу - нормативті, анықтамалық материалдарды пайдалану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Автоматтандырылған АҚ11 білуі тиіс: құрылғыларды пайдалану. - автоматтандырудың құралдары Автоматтандыру құралдарын және мен құрылғыларын монтаждау және құрылғыларын монтаждау және ретреттеу әдістері теу. Электромонтаж туралы жалпы - автоматтандырудың жүйелерін мәліметтер. Автоматты бақылаудың және құрылғыларын пайдалану және басқарудың құралдарын қызметінің ұйымдастыруын және құрылғыларын монтаждау істей білуі тиіс: және реттеу. Автоматтандырудың - автоматтандыру құралдарына құралдарын және құрылғыларын және құрылғыларына реттеу және пайдалану. Пайдалану жөніндегі монтаждау жұмыстарын жүргізу жалпы мағлұматтар. Технологиялық - монтаждау және реттеу бойынша барыспен автоматтандырылған жұмысты ұйымдастыру басқару жүйесін пайдалану, реттеу - автоматиканың техникалық және монтаждаудың ерекшеліктері. құрылғыларын және құралдарын Электроқұрылғының және автоматтанпайдалану дыру жүйесінің ұйымдастыру қызметі - АСУ ТП есептеуіш техникасының және техника қауіпсіздігі құралдарын монтаждау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Металл кесетін құрылғыларды пай- АҚ12 білуі тиіс: далану, жөндеу және баптау. - автоматтандырудың құралдары Өнеркәсіп құрылғыларындағы мен құрылғыларын монтаждау және бөлшектердің тозуы, машиналардың реттеу әдістері ұзақ мерзімділігін жоғарылату жол- автоматтандырудың жүйелерін дары; құрастыру технологиясы; және құрылғыларын пайдалану өнеркәсіптік құрылғыларды жөндеу қызметінің ұйымдастыруын технологиясы; құрылғыларды істей білуі тиіс: жетілдіруді және жөндеуді - автоматтандыру құралдарына ұйымдастыру; салалы құрылғыларды және құрылғыларына реттеу және пайдалану, жөндеу және реттеу монтаждау жұмыстарын жүргізу ерекшеліктері. - монтаждау және реттеу бойынша Металл кесетін құрылғыларды орнату жұмысты ұйымдастыру және баптау. Өндірістік құрылғыларды - автоматиканың техникалық пайдаланудағы техника қауіпсіздігі құрылғыларын және құралдарын және қызметін ұйымдастыру пайдалану - АБЖ ТӨ есептеуіш техникасының құралдарын монтаждау. 110911 3 Техник – механик АҚ11 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Автоматтандырылған құрылғыларды пайдалану. білуі тиіс: - автоматтандырудың құралдары Автоматтандыру құралдарын және мен құрылғыларын монтаждау және құрылғыларын монтаждау және ретреттеу әдістері теу. Электромонтаж туралы жалпы - автоматтандырудың жүйелерін мәліметтер. Автоматты бақылаудың және құрылғыларын пайдалану және басқарудың құралдарын қызметінің ұйымдастыруын және құрылғыларын монтаждау істей білуі тиіс: және реттеу. Автоматтандырудың - автоматтандыру құралдарына құралдарын және құрылғыларын және құрылғыларына реттеу және пайдалану. Пайдалану жөніндегі монтаждау жұмыстарын жүргізу жалпы мағлұматтар. Технологиялық - монтаждау және реттеу бойынша барыспен автоматтандырылған жұмысты ұйымдастыру басқару жүйесін пайдалану, реттеу - автоматиканың техникалық және монтаждаудың ерекшеліктері. құрылғыларын және құралдарын Электроқұрылғының және автоматтанпайдалану дыру жүйесінің ұйымдастыру қызметі - АСУ ТП есептеуіш техникасының және техника қауіпсіздігі құралдарын монтаждау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - бөлшектерді өзара ауыстыру - техникалық өлшеу - бөлшектердің және жалғаулардың жіберулері мен отырғызулары істей білуі тиіс: - түрлі дәрежедегі нақтылықпен өңделген бөлшектерді өлшеу - техникалық құжаттармен жұмыс істеу, өңдеуге жіберулерді анықтау, сәйкес келетін құралды таңдау

Практикалық (зертханалықтәжірибелік сабақтар

1.3 Орта буын маманының 1109000 – «Токарлық іс және металл өңдеу» (түрлері бойынша) мамандығы бойынша кәсіптік және техникалық білім деңгейіндегі оқу бағдарламасының құрылымы Оқу мерзімі: 3жыл 10 ай; 2 жыл 10 ай

ЖКП 10

Теориялық сабақтар

(Жалғасы. Басы 181, 187, 191, 196, 206, 216, 232, 254, 2015 ж. 5, 8,33, 38, 62,64,67,74, 89, 91, 98, 100, 103, 105-нөмірлерде)

Құқық негіздері КҚ 7 Құқық негіздері, түсініктері, көздері, жүйесі. Қазақстан Республикасының Конституциясы - құқық жүйесінің негізі. Қазақстан Республикасының сайлау құқығы. Қазақстан Республикасының әкімшілік құқығы. Азаматтық құқықтың түсініктері, бастауы және қағидаттары. Еңбек шарты және оны жасау тәртібі. Қылмыстық құқық ұғымдары.

Барлығы

Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтары бойынша үлгілік оқу жоспарлары мен үлгілік білім беретін оқу бағдаламаларын бекіту туралы

Пәнді оқу қорытындысында білім алушы білуі тиіс: - адамның және азаматтың құқықтары және еркіндігі, оны іске асыру механизмі; - кәсіптік қызметі саласында құқықтық, адамгершілік, мәдениеттілік нормаларын білу; iстей бiлуге тиiстi: - маманның кәсіптік қызметін реттейтін құқықтық құжаттарды пайдалана білуді. Кәсіптік модульдер Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - сызбалардың құрылым қиықтарын рәсімдеу ережесін - жиылған сызбаларды - өңдеуде кедір-бұдырлықты,өңдеу дәлдігін жіберулерді белгілеу. істей білуі тиіс: - сызбаларды оқу - бөлшектердің нобайын орындау - жиылған сызбалар арқылы бөлшектеу

Теориялық сабақтар

ӘЭП 05

Астана қаласы

Барлығы

№268

Бақылаудың нысандары Емтихан /сынақ

2013 жылғы 10 шілде

Бақылаудың нысандары Емтихан/сынақ

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы

8 1 1 1 1 1 1 1 1 1

9 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2

10 2 1 1 2

1 1 1 1

1, 2 1, 2 1, 2 1, 2

1 1 1 1

1 1

1, 2 1, 2

1 1

1 1 1


20

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 19-бетте). ЖКП 10 ЖКП 11 АП 00 АП 01 АП 02 АП 03 АП 04 АП 05

АП 01 АП 02 АП 03 АП 04 АП 05

АП 01 АП 02 АП 03 АП 04 АП 05 ӨО 00 КП 00 ӨО 00 ӨО 01 КП 00 КП 01 КП 02 БҰАП 00 АА ҚА

К Ф

Жөндеу туралы мәлімет Тазалық және еңбекті қорғау Арнайы пәндер Біліктілігі Құрал-сайман слесарі Слесарь жұмыстары Механикалық-құрастыру жұмыстарының технологиясы Механизмдер мен машиналардың бөлшектері туралы мәліметтер Жөндеу жұмыстарының технологиясы Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет Біліктілігі Механикалық жинақтау жұмысының слесарі Слесарь жұмыстары Механикалық-құрастыру жұмыстарының технологиясы Механизмдер мен машиналардың бөлшектері туралы мәліметтер Жөндеу жұмыстарының технологиясы Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет Біліктілігі Жөндеуші-слесарь Слесарь жұмыстары Слесарлы-құрастыру жұмыстары Механизмдер мен машиналардың бөлшектері туралы мәліметтер Жөндеу жұмыстарының технологиясы Пневматикалық және гидроаппараттар туралы мәлімет Өндірістік оқыту және кәсіптік практика (таныстыру, оқу, өндірістік, диплом алдындағы) Өндірістік оқыту Оқу-өндірістік шеберханаларда практика Кәсіптік практика Кәсіптік дағды алу және бекіту практикасы Өндірістік диплом алды практиасы Білім ұйымдары анықтайтын пәндер - аралық аттестаттау - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілікті беру Барлығы: Консультациялар Факультативтік сабақтар Барлығы :

-/1 -/1

20 30 192

20 30 172

-/1 1/-

20 72

20 52

-/1

20

1/-

60

-1/

1 1 1

20

1, 2 1, 2 1, 2 1, 2 1, 2

1 1

20

1

1, 2

1

60

1

1, 2

1

20

20

1

1, 2

1

-/1 1/-

20 72

20 52

1 1

1, 2 1, 2

1 1

-/1

20

20

1

1, 2

1

1/-

60

60

1

1, 2

1

1/-

20

20

1

1, 2

1

-/1 1/-/1

20 30 20

20 30 20

1 1 1

1, 2 1, 2 1, 2

1 1 1

1/-

102

102

1

1, 2

1

1/-

20

20

1

1, 2

1

1

1, 2

1

1, 2

1

1, 2

1 1 1

1, 2 1, 2 1, 2

1 1

1, 2

20

576

576

108 108

108

468 252

468

216 48 36

1440 712 60 60 1560

728

Машиналар мен агрегаттардың электр жабдықтары Еңбекті қорғау және өнеркәсіп экологиясы негіздері АП 05 Өндірісті ұйымдастыру және жоспарлау АП 06 Өндірісті автоматтандыру негіздері ӨО 00 Өндірістік оқу және кәсіптік пракКП 00 тика (танысу, оқу, өндірістік, диплом алды) слесарлық механикалық жұмысшы кәсібін алу өндірістік-технологиялық практика диплом алдындағы өндірістік практика БҰАП 00 Білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер Емтихандар - аралық аттестаттау - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілікті беру Барлығы К Консультациялар Ф Факультативтік сабақтар Барлығы:

1 1 1

1 1

20

АП 03

7/-

120

100

20

3,4

6,7,8

1

АП 04

-/7

76

70

6

3,4

6,7

1

-/8

90

56

14

4

7,8

1

5/-

100

86

14

2,3

4,5

1

1728

1728

2,3,4

3,4,5,6,7,8

180 216 576 540 216

180 216 576 540 216

2 2 3 3,4 4

2,3 3,4 5,6 5,6,7 7,8

Пәндердің қысқартылған атауы (коды) ЖБП 00 ЖБП 01

- аралық аттестаттау - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілікті беру Міндетті оқытудың барлығы Консультациялар Факультативтік сабақтар Барлығы:

3 5 2/ /2 /2 /1 3/ /2 /2 2/ /2 2/ /2 /2 /3 /2 /4 /4 8/ /3 /5 /7 /8 /4 /7 /4 4/ 3/ /4 4/ /5

4 1448 156 156 78 38 80 38 40 150 76 146 116 78 140 156 432 92 84 256 180 40 32 36 32 40 702 36 72 82 72 60 76

5 888

6 560 156

7

156 78 38 80 38 40 100 42 122 94 56 122 50

50 180 40 32 36 32 40 538 36 72 62 60 66

50 34 24 22 22 18 156 382 92 84 206

Бақылау нысандары

Семестр бойынша

Курс бойынша

Курстық жоба (курстық жұмыс)

Зертханалықпрактикалық сабақтар

Тео-риялық сабақтар

Бақы-лаудың нысандары емтихан/ сынақ Барлығы 2 Жалпы білім пәндері Қазақ (орыс) тілі Қазақ (орыс) әдебиеті Шетел тілі Дүниежүзілік тарихы Қазақстан тарихы Қоғамтану География Математика Информатика Физика Химия Биология Алғашқы әскери дайындық Дене тәрбиесі Жалпы гуманитарлық пәндер Кәсіби қазақ (орыс) тілі Кәсіби шетел тілі Дене тәрбиесі Әлеуметтік-экономикалық пәндер Мәдениеттану Философия негіздері Әлеуметтану және саясаттану негіздері Құқық негіздері Экономика негіздері Жалпы кәсіби пәндер Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу Сызу Техникалық механика негіздері Электротехника мен электроника негізі Саладағы технология негіздері Металл және конструкциялық материалдар ЖКП 07 Кесіп өңдеу, металл кесетеін аспаптар мен станоктар ЖКП 08 Гидро- және пневможетектер ЖКП 09 Көтергіш-тасымалдау машиналар ЖКП 10 Стандарттау негіздері ЖКП 11 Шектеу, қондыру және техникалық өлшемдер АП 00 Арнайы пәндер АП 01 Металлургиялық кәсіпорындардағы машиналар және агрегаттар АП 02 Машиналар мен агрегаттарға техникалық қызмет көрсету, пайдалану , оларды жөндеу және құрастыру АП 03 Машиналар мен агрегаттардың электр жабдықтары АП 04 Еңбекті қорғау және өнеркәсіп экологиясы негіздері АП 05 Өндірісті ұйымдастыру және жоспарлау АП 06 Өндірісті автоматтандыру негіздері БҰАП 00 Білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер Өндірістік оқыту және кәсіптік практика ӨО 00 КП 00 слесарлық механикалық жұмысшы кәсібін алу өндірістік-технологиялық практика диплом алдындағы өндірістік практика Е Емтихандар

К Ф

ЖБП 02

Оқу уақытының (сағат, кредит) көлемі Олардың ішінде: Оқыту курстары

1 ЖБП 00 ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖБП 08 ЖБП 09 ЖБП 10 ЖБП 11 ЖБП 12 ЖПБ13 ЖІП 14 ЖГП 00 ЖГП 01 ЖГП 02 ЖГП 03 ӘЭП 00 ӘЭП 01 ӘЭП 02 ӘЭП 03 ӘЭП 04 ӘЭП 05 ЖКП 00 ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03 ЖКП 04 ЖКП 05 ЖКП 06

8

9

10

1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1,2 1,2 1,2 1 3 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2

1 1 1

2 2 4

3,4 3,4 8

1 1

2 3 4 4 2

3 5 7 8 4

1

4 2 2 2 2 2

7 3,4 3,4 3 3,4 3,4

1 1 2 1 1

2,3

3,5

1

3 3 4 4

5,6 5 7 8

1 1 1 1

2 1 2 2 1

1

10

/6 5/ /7 /8

80 68 66 42 48

70 60 56 32 24

10 8 10 10 24

6/8

934 280

750 220

104 30

80 30

3,4 2,3,4

3,4,5,6,7,8 3,4,5,6,7,8

8 2

6/8

300

250

20

30

2,3,4

4,5,6,7,8

2

7/8

100

80

20

3,4

6,7,8

1

-/7

76

70

6

3,4

6,7

1

-/8 5/-

78 100 48 1728

44 86 48

14 14

4 2,3 4 2,3,4

7,8 4,5 7,8 3,4,5,6,7,8

1 1

2 2 3 3,4 4 1,2,3,4

3,4 3,4 5,6 5,6,7,8 7,8 1,2,3,4,5, 6,7,8

180 216 576 540 216 288

20

1728 180 216 576 540 216

216 67 5 16

5760 428 400 6588

ЖБП 03

164 72 10 10

2742 2938 80

ЖБП 04

ЖБП 05

33

1,2,3,4

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі.

ЖБП 06

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 209-қосымша

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім

ЖБП 07

Білім коды мен бейіні 1100000 - Технологиялық машиналар мен жабдықтар Мамандығы: 1112000 –«Өнеркәсіп машиналары мен жабдықтарын пайдалану» Біліктілігі: 111204 3 - Техник-механик

1 ЖГП 00 ЖГП 01 ЖГП 02 ЖГП 03 ЖГП 04 ӘЭП 00 ӘЭП 01 ӘЭП 02 ӘЭП 03 ӘЭП 04 ӘЭП 05 ЖКП 00 ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03 ЖКП 04 ЖКП 05 ЖКП 06 ЖКП 07 ЖКП 08 ЖКП 09 ЖКП 10 ЖКП11

2 Жалпы гуманитарлық пәндер Кәсіби қазақ (орыс) тілі Кәсіби шетел тілі Қазақстан тарихы Дене тәрбиесі Әлеуметтік экономикалық пәндер Мәдениеттану Философия негіздері Әлеуметтану және саясаттану негіздері Құқық негіздері Экономика негіздері Жалпы кәсіптік пәндер Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу Сызу Техникалық механика негіздері Электротехника мен электроника негіздері Саладағы технология негіздер Металл және конструкциялық материалдар Кесіп өңдеу, металл кесетін аспаптар мен станоктар Гидро- және пневможетектер Көтергіш-тасымалдау машиналары Стандарттау негіздері Шектеу, қондыру және техникалық өлшемдер.

3

4 480 72 64 80 264 180 40 32 36

5 130 80 50 180 40 32 36

/7

32 40 702 36

32 40 538 36

/4 4/ 3/

80 82 72

72 62

/4 4/

60

60

76

66

10

/6 5/

80 68 66

70 60 56

10 8 10

/7 /8

42 40

32 24

10 16

/4 /4 3/ 8/ /3 /5 /7 /8 /4

/5

6 350 72 64 214

Курс

Семестр

2 2 2 4

3,4 3,4 3 7,8

2 3 4

3 5 7

4 2

8 4

4

7

2 2 2

3,4 3,4 3

1 1 1

2 2

3,4 3,4

1 1

2,3

4,5

1

3 3

5,6 5

1 1

4 4

7 8

1

7

164 80 10 10

Бақылау нысан-дары

Курстық жоба (курстық жұмыс)

Зертханалықпрактикалық сабақтар

Теориялық сабақтар

Оқу уақытының (сағат, кредит) көлемі Олардың ішінде: Оқыту курстары

Барлығы

Циклдер мен оқу пәндерінің атауы

Бақы-лаудың нысандары емтихан/ сынақ

Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 2 жыл 10 ай жалпы орта білім базасында Индекс

9 3 2 1

5 1 1 1 1 1 9

АП 00

Арнайы пәндер

966

782

104

80

2,3,4

3,4,5,6,7,8 8

АП 01

Металлургиялық кәсіпорындардағы машиналар және агрегаттар

6/8

280

220

30

30

2,3,4

4,5,6,7,8

2

Машиналар мен агрегаттарға техникалық қызмет көрсету, пайдалану , оларды жөндеу және құрастыру

6/8

300

250

20

30

2,3,4

4,5,6,7,8

2

АП 02

48

216 144 67 5 16

4320 300 340 4960

ЖБП 10 1732

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 210-қосымша 1. ТЕХНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ ДЕҢГЕЙЛЕРІ БОЙЫНША БІЛІМ БЕРУ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ 1.1 Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтарының жоғары деңгейлері бойынша білім беретін оқу бағдарламаларының құрылымы Мамандығы: 1112000 Өнеркәсіп машиналары және жабдықтарын пайдалану Біліктілігі: 111201 2 - Құрал сайман слесарі 111202 2 - Механикалық жинақтау жұмысының слесарі 111203 2 - Жөндеуші слесарь* Оқыту мерзімі: 2 жыл 10 ай Негізгі орта білім базасында

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 208-қосымша Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім Білім коды мен бейіні 1100000 - Технологиялық машиналар мен жабдықтар Мамандығы: 1112000 –«Өнеркәсіп машиналары мен жабдықтарын пайдалану» Біліктілігі: 111204 3 - Техник-механик Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 3 жыл 10 ай негізгі орта білім базасы Циклдер мен оқу пәндерінің атауы

48

20

ЖБП 09

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі.

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі.

Индекс

13 маусым 2015 жыл

ЖБП 08

Пәндердің оқыту циклы мен кәсіптік модульдері Жалпы білім беру пәндері Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Мемлекеттік және орыс тілдерін, социалды және кәсіби бағыттағы лексикалық және грамматикалық дәрежесін білу, оған сәйкес мәтіндерді сөздікпен талдауы. - Синтактикалық, морфологиялық, фонетикалық таң дау сөзі; істеуі керек: - Әлеуметтік ортасы мен араласы; - Іс қағазын, көркемдік әдебиеттерін қазақ тілінде оқу; - Кітаптың көмегінсіз мәтіндерді аудару; - Қазақ тілінде үндестік заңын қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - жүргізуші жазушылар өмірбаяны; - көркем туындылар мәтіндері; - көркем туындылардың эстетикалық, жалпы адамдық және тарихи мағынасы; - туындылардың жаттанды көркемдік ерекшеліктері; - мәтінін талдау үшін қажетті түрде теориялық түсінігін меңгеру; - актуалды және көкейкесті критериялары туралы түсінік. істей білуі керек: - орыс тілінде мәнерлі және сауатты және еркін сөйлеу; - көркемдік туындыларына өз бетінше анализ жасау, терминологиялық арсенал әдебиет тану ғылымын пайдалану; - көркемдік мәтіндегі өзінің түсіндірме ауызша және жазбаша түрінде сауатты және оймен дәлелдеп баяндау; - қазіргі заманғы туындыларын үйретудегі ара қатынасын актуалдандыру; - көркемдік мәніді мәнерлеп оқу, жазушының жеке ерекше стилі мен өзінше оқыған қатынасы; - шығарманы эпиграф және жоспарымен прблемалық сиапатта жазу. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - зат есімде көптік формасын жасау; - сын есімнің шырай түрлерін жасау; - Модальды етістік; - Ағылшын тілінің етістік шақтары; - Participle, І,ІІ; - Шылаулар; - Артикаль; - Сан есім; - Жіктік және тәуелдік есімдіктер; - Төл сөз және төлеу сөздерін жасау; - Ағылшын тіліндегі сөз құру тәсілдері; - Зат есімнің іліс септігі; - Бұрыс етістіктер; - Ағылшын тіліндегі сын есімнің шырай түрлерін құру ережелері; - Зат есім туралы санамалы және саналмайтын ережелері; - Сөз таптары Participle Constructions жасалуы және пайдалану, модальдік есітсіктерді пайдалану; - Тұйық етістіктің жасалуы және пайдалану ересі. істеуі керек: - Зат есімде көптік формасын жасай білу; - Сын есімдердің әр түрлі шырайларын жасау; - Модальді етістіктерді пайдалану; - Сөйлемдердегі етістіктердің әр түрлі шақтарын құрастыру; - 1-2 сөйлемде есімшені пайдалану; - Қажетті артиклін дұрыс белгілеу; - Ағылшын тілінде дұрыс санау; - Төлеу сөз бен төл сөзді сөйлемдерді құрастыру; - Аффикстегі түбіріне қосып, жаңа сөздерді тудыру; - Сын есімнің шырайларын құрастыру; - Participle Constructions және модальді етістікті пайдаланатын сөйлемдерді құрастыру; - Ауыз екі сөйлегенде және жаттығуларды орындау кезінде инфинитивті пайдалану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Негізгі тарихи факторларды, оқиғаларды, Қазақстанның қазіргі және тарихи тұлғаларының аттарын білу керек. - Қазақстанның 2030 стратегиясы; - Қазақ халқының әдеп- ғұрпы мен дәстүрі; істеуі керек: - Себептері мен салдарына анализ жасу, оқиғаны бағалау; - Қоғамдық-саяси өмірдегі өзгерістері туралы айты; - Облыстық халықаралық қатынасының өзгерістері туралы айты; - Тарихи жеке тұлға ға сипаттама беру; - Аумақта болған жағдайларды көрсету және картаны оқу; - Облыстық халық аралық қарымқатынасының өзгерісі туралы айту. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Тарихи факторлардың негізі, оқиғалар, тариха және қазіргі тұлғалардың аттарын. істеуі керек: - Әртүрлі саяси күшіне дұрыс баға беру; - Ресейдегі 1917 ж төңкерісінің әсері туралы түсіндіру; - Бірініші дүниежүзілік соғысын заңды түрде бағалау; - Басқы ӘОА анализ жасау; - Тегерандық, Ялталық және Постомдық конференцияларға сипаттама беру; - ӘОА салдарына анализ жасау; - Қоғамдағы діннің әлеуметтік рөлін ашу.

Пәндердің және кәсіптік модульдер бөлімдерінің атауы

Қалыптасатын құзыреттің коды

Қазақ тілі (орыс) тілі: БҚ 1-7 Фонетика: әріптер мен дыбыстар, қазақ тілінің арнайы дыбыстар, сингормонизм ережесі; ассимимиляцияның прогресі мен регресі, сөз құрамы, көптік жалғауының жалғаулары, сөздердің сөйлемдегі орналасуы; сұрау жалғаулары. Морфология: зат есім, сые есім, есімлік, етістік. Синтаксис: сөйлемдегі сөз тіркестері, сөйлем мүшелері, жай және күрделі сөйлемдер, жазбаша және ауызша сөйлеуді дамыту, лексикалық материалдар. Қазақ (орыс) әдебиеті: БҚ 1-7 19 ғасырдағы Орыс әдебиеті. ХХ ғасырдағы Орыс әдебиеті. Грамматика, орфоргафия, пунктуация. Синтастикалық негізіндегі морфология. ЖБП 11

Шетел тілі: БҚ 1-7 Дыбыстардың дұрыс айтылуын дамыту, зерттеу және танысу материалдарын оқу; сөз жасам; Грамматикалық материалдар, жай сөйлемдердің құрлымы, күрделі бағынышты сөйлемдердің құрлымы, ауыз екі сөйлесу.

ЖБП 12

ЖБП 13

ЖБП 14 БҚ 1-7 Қазақстан тарихы: Тоталитар режимі орналасу кезіндегі Қазақстан, Қазақстандағы индустриялындырудың басы, күшпен «ұжымдастыру» саясаты және оның қазақ халқына әсері, ІІ дүние жүзілік және Қазақстанның фашизмді жеңудегі үлесі, 40-шы және 80-ші жылдарда. Қазақстандағы социалды – экономикалық даму, ауыл шаруашылығындағы дағдарыс, ұлт аралық қатынас пен саяси өмірі, қайта құру кезеңі, Қазақстанның егемендігін алуы және әлем сақынасында шығуы, Қазақстан республикасының тәуелсіздігі, конституциясы мен демократиясы.

Дүниежүзілік тарихы: БҚ 1-7 Алғашқы қауым. Ежелгі дәуір тарихы. Ежелгі мәдениет тарихы. Орта ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік құрылымы. Қазіргі заман тарихы. Ежелгі ғасыр тарихы ХХ ғасыр тарихи өркениеттері және әлемдік өркениет. ХХ ғасыр халықаралық тенденциялардың және негізгі этаптар қатнасы. І-ші және ІІ-ші дүние жүзілік соғысының тарихы, олардың қорьындысы.Шығыс – Батыс, Оңтүстік – Солтүстік арасындағы динамикалық қатнастар. Қазақстанның және басқа мемлекеттердің сыртқы саясаты. Халық аралық ұйымдар, олардың халық аралық мәселелерді шешудегі рөлі. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Қоғамтану: БҚ 1-7 білуі керек: Философия – әлеуметтану ғылымының - Саясаттану және философияның негізі. Логика, этика, эстетика, арнайы негізгі принциптері. психология. Философия антропологияістеуі керек: сы, саясаттану. Қоғам өмірінің аумағы. - Этикалық және моральдық Азаматтану. Этика, мораль. Адам және принциптерді өмірде және жұмыста экономика. қолдану. - Адамгершілік, халықтық, ұлттық және интернационалды елін дамытудағы ерекшеліктерін түсіну; - Қазіргі заманның экономикалық және саяси процесстерін таңдау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Математика: БҚ 1-7 білуі керек: Функция және оның қасиеттеру, - Алгебра элементінің негізі, тиргономе- графигі. Тригонометриялық функциятрия, геометрия. лар. Анализге кіріспе. Шешімдер және істеуі керек: оның қосымшасы. Стереометрияның - Практикалық есептерді акциомасы. Жазықтықпен түзудің математикалық құралдармен шешу. паралелдігі. Жазықпен түзудің перпендикулярлығы. Сатылы функция. Математикалық статистика және сәйкестік теориясының элементтері. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Компьтердің құрылғысы, - Microsoft Office қолданбалы пакет бағдарламасы. - Жоспарланған тілдер (Visual Basic) - ПК құрылғы негіздері мен принцип амалын тағайындау; - Әртүрлі есептеу жүйелерінің жазу санының принциптпрі; - Бағдарламаны пайдаланушы мен ОС ара қатынасы, операциялық жүйелер функциясы; - ПК бағдарлама құрамын қамтамассыз ету және тағайындау; - Жоспарлаған тілдер; - Презентация құрылымын тағайындау; - Презентацияны құруды қабылдау - Ақпараттық ауысуын ұйымдастыру және осы деректерді өңдеу мен іздестіру үшін Ғаламтор желі мүмкіндітері істеуі керек: - Операциялық жүйе арасындағы бір компьютерлік персоналмен жұмыс істеу (Windows); - Бір жүйелерден басқаға есептен шығару санын ауыстыру; - Шүалғай құрылғы, жинақтау ақпаратына бет бұру - Windows объектісімен қарапайым операциялар жиынтығын орындау - Мәтінді пішімдеу, редакциялау, жинақтау үшін текстік редкторын қабылдау - Электрондық кестелермен жұмыс істеу (құру, редакциялау, формула жазу) - Microsoft Excel диграмма жасау; - Power Point анимациялық тимділігін қолдана отырп презентациясын дайындау және құру; - Ақпараттың әр түрін редакциялап слайдқа қосу (бейне таспа, дыбыс, кестені, мәнтінді, таблицаларды); - Іске қосу деректерін өндіріп оларды базаларда редакциялау; - Қажетті ақпараттарды ізденіс операциясымен орындау; - Базалық деректермен жұмыс істеу үшін MS Access қолдану (іске қосу, редакциялау, сорттау) - Базалық деректермен жұмыс кезінде есептер мен формаларын құру; - Шығармашылық жобаларын әзірлеу

Информатика: БҚ 1-7 Microsoft Windows желісінде жұмыс КҚ 5 істеу негізі. НС интерфейс Windows. Microsoft Pait терезенде графикалық суреттерді жасау негізі. Құжаттарды жөндеу негізі (Microsoft Word жазба негізі) Microsoft Excel терезесінде электронды кестеде жұмыс істеу әдіс тәсілі. Microsoft Power Pоint көрмеге дайындау негізі. Әлемдік желі және телекоммуникация негізі.

ЖКП 00 ЖКП 01

ЖКП 02

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Салыстырмалы теория элементімен, кванттық физикамен, атомдық физика және атомдық ядромен, оптикамен, электродинамикамен, молекулалық физикамен, механика бойынша физикалық ой түсінігін; - Олардың математикалық жазуын, физикалық ой формуласын; - Негізгі құралдармен жұмыс принциптері мен құрылғысын (физиканың барлық бөлімдерін); - Табиғатта болып жатқан жағдайлардың әсері мен физикалық процесстерін; істеуі керек: - Практикалық әсерін пайдалануда нақты мысалын өткізуін. - Тапсырманы шешу кезінде формуланы, заңдарды пайдалану; - Әртүрлі координатадағы кестелер бойынша қозғалыс түрлерін, сипаттама процесстерін анықтау; Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Электрлік диссоциация мәнін; - Шектелмеген және шектелген заттарды қолдануы мен маңызыды қасиетін; - Негізгі химиялық заттардың маңызын өндіруде, химиялық реакцияларын; - Мысалда үйреткен химиялық өндерінің жалпы ғылыми принциптерін; - Әртүрлі заттарды жинақтау мен алу үшін қарапайым құралдар құрылғысын; - Заттар сипатына әсері мен олардың электронды трактовасын, байлансытар түрлерін, органикалық заттардың маңызды топтарын, изомериясын, гомологиясын, химиялық құрылыс заттарының теориялық негізгі ережелерін; - Химияның жоғары молекуласының негізгі түсінігін; - Табиға газ және көмір, мұнай өнеркәсібін қайта өңдеуін, химимялық талшығын, каучугті, пластмассалық, оттегі мен азот ұстаушы органикалық қоспасын, ароматикалық қоспаын, шектелген, шектелмеген парктикалық мағынасы мен сипат құрылысын; - Органикалық және органикалық емес қоспа арасындағы қатынасы мен материалдар бірлігін; істеуі керек: - Мысалдағы теория мен практиканың өзара байланысын ашу; - Теңеу реакциясын құрастыру; - Химиялық рекция теңеуі мен формулалар заттарын, химиялық формула бойынша есебін жүргізу; - Заттарды пайдалану, сипатын, құрылыс арасындағы байланысын себептер-тергеу заңдылығын орнату мен негізгі теориясын үйрену; - Қорытынды мен жиынтығын жасай білу; - Органикалық заттардың көп үлгілі себептерін түсіндіру; - Органикалық заттарын үйрету формулалар құрылымын құрастыру; - Үлгідегі түсінік суреті: көрнісі мен мәні, мүмкіндігі мен ақиқаты, сандық өзгерістері мен өзара сапалық аралығы, түсіндіме көрінісін; - Өз бетінше барлық кітаптың компонентерімен жұмыс істейді, конспектілермен, ғылыми-кең тараған рефераттар мақаласын, дайындайды және хабарлама жасайды; Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Органикалық әлемнің эвалюция туралы Ч.Дарвиннің негізгі теория ережелері; - Эвалюция қорытындысы; бейне үлгілері мен қалыптастыру процесстерінің бейімделуі; - Критериялар түрі; - Табиғатты қорғау жөніндегі ісшараларын,популяциялық түсінігін анықтау; - Фотосинтез, пластикалық және энегретикалық ауыстыру, дегенерация, идиоадапция, ароморфоза түсінігін анықтау; - Антропогенездің әлеуметтік және биологиялық факторлары; - Көне және бұрынғы кен адамның қазіқгі заманғы түрі мен негіздері; - Адамның генетикалық өсу бірлігі; - Органикалық талшықтар функциясы мен құрылыстары, талшықтар теориясының ережесі; - Органикалық және органикалық емес заттар талшықтар рөлі; - Генетикалық терминология мен символика негіздері, тоғыстыру түрлері; - Түрлендіру себептері мен мутациялық құбылмалығы, рекция нормасы; - Өсімдік және микроорганизмдер, малдар селекция әдістер ерекшелігі. істеуі керек: - Тұқымы мен фентүрлер сортын сипаттау, микропрепараттарын қарастыру мен дайындау, микроскопты пайдалану; - Қарапайым цитологиялық тәжірибесін өткізу; - Негізгі компоненттер талшықтарын айқындау; - Әртүрлі типті талшықтарды бөлу; - Барлық компоненті ғылыми кең тараған әдебиеттермен, анықтамалармен, конспекті құрумен, рефераттармен, хабарлама жасау және дайындаумен ө збетінше жұмыс істеу Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қазіргі әлемнің географиялық мағлұматтарының негізін. істеу керек: - Аймақтын мінездемесіне баға беру оның орналасуына байланысты.

Физика және астраномия: Механика. Молекулалық физика. Термодинамика. Электродинамика. Квантық физика. Ғаламшар.

БҚ 1-7

ЖКП 06

ЖКП 07

БҚ 1-7 Химия: Атом, молекула, зат. Пеиодты заң және химиялық элементтердің жүйесі. Химиялық қосылыстар. Заттың құрлымы. Электролиттік диссоциация теориясы. Химиялық реакциялардың заңдылықтары. Бейорганикалық химия. Органикалық химия. Көмірқышқыл газы. Спирттер мен фенолдар. Иісті көмір қышқылдар. Корбан қышқылдары. Эфирлер. Аминдер. Амин қышқылдары. Белоктар. Майлар. Көмірсулар. СМС.

ЖКП 08

ЖКП 09

Биология: Биологиялық жасушалар. Құрамының алмасуы мен энергия. Ағзалардың көбеюі мен дамуы. Генетика негізі. Өндіріс заңдылықтары. Генетика негіздерінің селекциясы. Өмірдің шығу тегі мен даму этаптары. Эволюциялық білім негізі. Экология негізі. Қазақстандағы экология негізі. Беосфераны зерттеу.

БҚ 1-7

ЖКП 10

ЖКП 11

БҰАП 00 АП 01

География: БҚ 1-7 Жалпы экономика – географиялық мінездемелер негізі. Әлемнің аймақтық көрінісі. Әлемнің қазіргі географиясы. Жалпы география. Географиялық қабық. Адам Жерде. Әлем және оның бөліктері. Географияның оптимизациядағы рөлі. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Дене тәрбиесі: БҚ 1-7 білуі керек: Маманды дайындаудағы дене - Дене тәрбиесінің салауатты өмір сал- тәрбиесінің рөлі, оның салауатты өмір тын қалыптастыруды; салтындағы маңызы. Дене тәрбиесінің істеуі керек: әлеуметтік-биологиялық және - Өзін-өзі денелік және спорттық психофизиологиялық негіздері. Өзінжетілдіруді. өзі жетілдірудің денелік және спорттық негіздері. Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Алғашқы әскери дайындық: БҚ 1-7 білуі керек: Әскери қызметтің негізі. - Әскери қызметтің негізгі қаулысы. Практикалық,шабуылдық, саптық істеуі керек: дайындықтар. Әскери топография. - Тәртіп бойынша бар талаптарды Қауіпті қатерлі факторлардың тіршілік орындау, дене тәрбиесінің дайындығы ету аймағындағы мінездемесі. Өндіріс әскерде болуға қажетті дүниелер. жағдайында қатерлі және қауіпті заттардың адамға физиологиялық әсері. Төтенше жағдайдағы және өмірдегі қауіпті іс-әрекеттерді дайындаудың көптеген мінездемелік негізі, өмірге және денсаулыққа зияны, экобио қорғаныс техникасы. Жалпы кәсіптік пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Сызу: БҚ 1-7 КҚ 1,6 білуі керек: Сызуларға қойылатын талаптар, - Жазықтықта әр-түрлі денелерімен масштабы, жазулары, белгіленуі. олардың элементтерін бейнелеудің Жобалаудың негізі әдістері. Сызба теориялық әдістері. геометриясының негіздері. Жобалауды - Қабылданған символиканы қолданып, өңдеу тәсілдері. Бөлшектерді, техникалық сызбалардың тәсілдері. қоспаларды, жинақтау сызбалардың - Конструкторлық құжаттардың орындаудың ережелері. Жинама біріккен жүйесі (КҚБЖ), техникалық сызбаларды жеңілдету, оқу, сызсызбаларының толтыру ережелерін, баларды бөлшектеу. Құрлыс сызтехникалық бөлшектерінің балар элементтері. Машина жасау контурларының сызу тәсілдері, сызбадарының элементтері. жобалаудың жалпы мағлұматтары. істеуі керек: - Сызудың көмегі арқылы машианлардың, апараттардың, құралдардың, құрлымдардың кескін бейнесін жасау. - Жинама сызбалармен нобайларды оқу білу. - Геометриялық орналасуларды орындау, сызбаларды толтырғанда стандартты пайдалану. - Бөлшектердің, эскиздердің, кескіндердің, қималардың сызбалары мен техникалық сурет салуды орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Электротехника негіздері: БҚ 1-7 КҚ 3,4 білуі керек: Электрлі және магнитті желі. Тұрақты - Электронды және ионды басқару, токтың электронды торы. Айнымалы қорғау құралдарын жасау, токтың электронды торы. Электр электрөлшеуіш құрылғылар жақұрылғы. Электрлі аспаптар мен сау, электронды машина жасауда құрылғылар. Электро өлшеуіш өлшеммдер еңгізу және техникалық құрылғылар және оларды қодану. мақсаттар үшін физиканың заңдарын Трансыорматорлар. Электронды мабілу керек. шиналар, оның құрлымы. Электро - Алу жолдары, берілістер, қайта құру, станциялар, жүйелер және электронды бөлу және қолданудағы электр энерқымтамассыз ету. Электр беріліс және гиясы элктро автоматика. - Үш фазалы айнымалы токты және оған тұтынушыларды қосу. - Автоматика жүйесінде айнымалы және бір қалыпты токпен істейтін электронды машиналарды іске қосу және қоғау аппаратураларын, қарапайым электронды құрылғыларды. істеу керек: - Қарапайым электродвигателдердің басқару схемасын құрастыру, торға трансформаторлар мен электродвигательдерді қосу, двигательдің айналу бағытын қолдану, технологиялық құрылғыларға электродвигательдерді талдауды.

ЖКП 03

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Экономиканың заңдары, олардың белгілі жағдайларда қолданылуын істеу керек. - Сауда бағасының орнатылу механизмі. - Арнайы экономикалық проблемаларды реттеу. - Несиелік, салық жүйесі. - Экономикалық өсудегі проблемалар. істеу керек: - Экономикалық заңдарды іс жүзінде қолдану. - Кәсіпорынның экономикалық жүйесін анықтау.

Өндірістік жоспарлау және негізгі БҚ 1-7 КҚ 3 нарық экономикасы АҚ 5 Экономика және оның негізгі проблемалары. Микро-макроэкономика. Ресурстар. Кәсіпорынның экономикалық қызмет негізі. Антимонопольді реттеу. Ел экономикасының структурасы. Финанстар. Несиелік және салық жүйесі. Инфляциялық процестер, жұмыссыздық. Экономикалық өсудің проблемалары. Қазақстандық экономиканың проблемалары. Әлемдік өнімдер тауары, қызмет, валюта. Бизнес негізі.

ЖКП 04

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - есептеу техникасының пайда болу тарихын; - дербес компьютерлер туралы жалпы мәліметтерді; - дербес электронды есептеу машинасы құрылымдық-қызмет нобайын; - сервистік бағдарламаларды; - антивирустық бағдарламаның түрлерін істей білуі керек - компьютерлік техниканы пайдалануды; - периферийлік құрылғыны пайдалануды; - антивирус бағдарламасын қолдануды.

Компьютерлік технология: Қазіргі компьютерлер және олардың сипаттамасы. Операциялық жүйенің негізгі анықтамалары және түсініктемелері. Операциялық жүйенің командалары. Сервистік бағдарлама. Вирусқа қарсы бағдарламалар (тұрпаттары, қолдану, орнату).Офистік бағдарламалар.

КҚ 6

ЖКП 05

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - стандарттаудың негізгі ережелерін; - стандарттау саласындағы жалпы ұғымдар мен анықтамаларды; - өнім сапасын көтерудегі стандарттаудың ролін; - мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендерін. істей білуі керек - стандарттарды қолдануды; - қондыруды таңдауды; - рұқсат беруді; - өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді; - өлшеу құралдарын қолдануды; - Стандарттаудың негізінде өнім сапасын басқару.

Стандарттау негіздері: Стандарттау негіздері. Ұйымдастыру негіздері, стандарттау саласындағы халықаралық ынтымықтастық және өнім сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандарттаудың негізінде өнім сапасын басқару

КҚ 6

АП 02

АП 03

АП 04

АП 05

АП 01

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; істей білуі керек - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; - тірек реакцияларын анықтауды; - стандарттарды қолдануды; - беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеулер жүргізуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Заттарды сапалы қамтамассыз ету мен стандарттау принциптары мен әдістері; - Стандарттау жүйесінің мемлекеттік ереже негізі; - Өндірістегі сапасын басқару жүйесі; - Техникалық өлшемінің әдістері мен тәсілдері, өлшеуіш құралдарын дұрыс пайдалану;өнімдер сапасы мен стандарттау туралы заңдамалық бұзушылығына жауаптылық, өнімдер сапасын ынталандырудағы әдістері мен түрлері; істей білуі керек: - Көрсеткіш мемлекеттік стандарттары мен нормативтік- техникалық құжаттарын пайдалау; - Бөлшектерді дайындайтын бөлшектерді және олардың жұмыс сызбасын, кедір-бұдырын, қондыру, шахтамасын таңдап дұрыс бегілеу; - Қазіргі заманғы құралдар бақылауын әртүрлі өлшеуішін өндіру; - Бөлшектің негізгі көлемін есептеу. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - технологиялық процесті жөндеуді; - өңдеуде жіберілетін қателіктерді; - жөндеу жұмыстарын орындаудағы негізгі талаптар; істей білуі керек - бөлшектерді өңдеуді; - жүйелер мен механизмдердің жұмысын бақылауды; - техникалық құжаттаманы рәсімдеуді; - жұмыс орнын ұйымдастыруды.

Техникалық механика негіздері: КҚ 6 Теориялық механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Динамика. Материалдардың кедергісі. нүктесі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Машина бөлшектері. Айналмалы қозғалыстың берілісі, бөлшектердің қосылысы, редукторлар, осьтер, біліктер, муфталар. Берілісті есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу).

Шектеу, қондыру және техникалық БҚ 1-7 өлшемдер КҚ 1,2, 4, 5 ЕСКД әсер етуші стандартының, стан- АҚ 5,6 дарттау принциптары мен әдістері. Олардың сызудағы белгілеу типтік қосылыс көлемін отырғызу және рұқсат беру. Типтік қосылыстың бетіндегі кедірбұдырын қондыру шақтама түрі. Әртүрлі бұйымдарды әртүрлі құралдары мен әдістері.

КҚ 6 Жөңдеу туралы мәлімет Жөндеудің технологиялық процесі, олардың кезеңдері. Бөлшектерді сынама өңдеу тәртібі. Өңдеуде жіберілетін қателіктер, оны анықтау және алдын алу жолдары. Жабдықтар мен құрылғылардың жұмысында пайда болатын кемшіліктер, олардың түрлері және себебін анықтау, жұмыс кезінде жою. Жабдықтар мен құрылғы механизмдерінің жұмыс кезінде ақауларын болдырмау және түзеу тәсілдері. Станоктарды қалыпты жағдайда ретке келтіріп алу ережелері, техникалық құжаттарына қарап жөндеу, жұмыс режиміне енгізу. Жөндеу жұмыстарының техникалық құжаттарын толтыру ережелері. Жөндеу жұмыстары кезіндегі еңбек қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастырудың негізгі қағидалары. БҚ 1-7 Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Еңбек қорғау: КҚ 2,6 Еңбек заңнамасы туралы жалпы білуі керек: мәліметтер. Кәсіпорындарда еңбекті - Кәсіптік қызмет саласында еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамассыз қорғау бойынша тұрақты бақылау жаетудің ерекшеліктерін, кәсіпорындағы сау және жұмысты ұйымдастыру. Еңбек еңбекті қоғаудың құқықтық, нормативтік жағдайын талдау, кәсіби сырқат пен және ұйымдастыру негіздерін; жарақаттану себептері, олрдың алдыністей білуі керек: алу жөніндегі іс-шаралар. Өндірістегі - Кәсіптік қызмет саласында электр қауіпсіздігі, техникалық процесстердің қауіпсіздігі. Өндірістік жарақаттануға қауіпті және зиянды санитария. Өрт қауіпсіздігінің негіздері, факторлардың талдауын жүргізуді; - ҚР ЕТЗ сәйкес құжаттарды ресімдеуді; өрт сөндірудің техникалық құралдары. Өндірістегі өнеркәсіптік экология. - Экобиоқорғайтын және өртке қауіпсіздік техникасын пайдалануды. БҚ 1-7 Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Материалтану КҚ 2,4,6 Металдар мен олардың қорытпалары білуі керек: АҚ 6 жайында негізгі түсініктер. Темір, - Қорытпалар мен металдар қасиеті; көміртекті қорытпалар. Шойын мен - Қорытпалар мен металдар қасиетін болатты жылуымен өңдеу. Түрлі –түсті сынама әдістері; металдар мен қортпалары. Қатты - Металды есем материалдар мен қорытпа мен минералды керамикалыолардың қорытпаларын, металдарын ры. Коррозия металдары. Мателды қолдану жағдайы; емес материалдар. Негізгі металдарды - Металдарды термоөңдеу түрлері өңдеу әдістері. мен мәні; - Металды коррозиядан қорғау әдістері; - Құйманы алу әдістері. істей білуі керек: - Қара және түрлі-түсті қорытпалардың таңбаларын шешу; - Бөлшектерді қайта қалпына келтіру мен дайындау үшін металдарды таңдау. БҚ 1-3 Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Механизмдер мен машиналардың КҚ 1,2,6 бөлшектері туралы мәліметтер білуі тиіс: АҚ 1,4 Кинематикалық жұптар және - кинематиканың, динамиканың негізгі механизмдердің кинематикалық ноережелерін, жұмыс көрсеткіштерін байлары. Кинематикалық жұптар анықтау әдістерін; конструкциялық туралы түсінік және оның түплері. материалдардың қасиеттерін; Кинематикалық нобайларды оқу - материалдарды сынақтан өткізудің ережесі. әдіс-тәсілдерін, машина бөлшектерін беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеу; жалпы қызмет атқаратын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін конструкциялаудың негіздері; істей білуі керек - анықтамалық әдебиетті пайдалануды - тірек реакцияларды анықтауды - стандарттарды қолдануды; - беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеу Білім ұйымдары анықтайтын пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Материалдарды кесуде физикалық негізі; - Жоңқа білім беру процессі; - Кесу параметрі; - Ұңғылау, үңгіштеу, үңгілеу, бұрғылау операциялық мәні; - Оларды кесу тәсілдері мен бұранда түрлері; - Асаажаралау, жануыштау, жонғылау, ажарлау операция мәні. істей білуі керек: - Бұрғылау станогінде жұмысын орындау; - Сүргілеу станогінің - дайындамасын өңдеу; - Жонғылау станогінің дайындамасын өңдеу. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу операциясы; - Темір ұста жұмысы кезіндегі бейімделген, құралдарды, жабдықтарды қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; Жүк көтергіш құрылымын қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Жөндеу қызметінің міндеті мен мақсаты; - Жөндеу қызметін ұйымдастыру түрлері; - Жабдықтарды жөндеу әдістері; - Диагностикалық жабдықтар бөлшегінің әдістері; - Жөндеу кезіндегі техникалық құжаттма түрлері; - Оны болдырмау әдістері мен жабдықтардың тозу түрлері; - Ұзақтық бөлшегін арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері; - Өндірістік жабдықтар механизмдері мен жөндеу технологиясының бөлшектері; - Машина, агрегаттық, жөндеу жабдықтарының жұмыс принциптерінің белгілеуі мен құрылымы; - Кинамикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасы, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жөндеу жұмыстарынан кейін механиздер жабдықтары мен түзілімін қабылдау және техникалық жағдайын сынау. істей білуі керек: - Жабдықтарды жөндеуге дайындау; - Жабдықтар бөлшектерініің жарамдылығына диагностика жүргізу; - Ақаулық тізімін құрастыру; - Құбырөңдеу жабдықтарын өндіру; - Жабдықтардың тозған бөлшектерінің себептері мен түрлерін анықтау; - Бөлшектерді қалпына келтіру; - Жөндеуде ақаулық тізімін құрастыру; - Машина. Агрегаттар, жабдықтар жөндеу жұмысын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және жылутехникасының негізгі заңдарын; - қысымды өлшеуге арналған сұйықтық және механикалық аспаптарын; - гидравликалық жабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; - гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; - гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; - жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға.

Металды кесу негіздері: Кесумен өңдеу мәні. Оларды орындаудағы бұрғылайтын станоктар. Бұрандалы бетін өңдеу тәсілдері. Тазадай өңдеу.

БҚ 1-6 КҚ 2,6,7 АҚ 1-6

Слесарь жұмыстары; Біркелкі өңдеу бөлшектер туралы негізгі мәліметі. Бұранда және бұрандалы қосылыс. Темір ұста өңдеудің қиюластыру операциясы. Темір ұста өңдеудің технологиялық процессі.

БҚ 1-7 КҚ 1,2,6,7 АҚ 1,3

Слесарь-құрастыру жұмыстары; Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы.

БҚ 1-7 КҚ 1,2,6,7 АҚ 1,3

БҚ 1-6 Жөндеу жұмыстарының технолоКҚ 1-4 гиясы: АҚ 1-6 Жөндек қызметін ұйымдастыру. ППР жүйесі. Жабдықтарды жөндеу әдістері. Диагностикалық жүргізіп жаттықтыруда, машинаны жөндеуге дайындау. Жұмыс істеу кезіндегі технологиялық құаттама. Майлау,бөлшектерінің тозуы. Бөлшектердік ұзақтығын арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері. Құбыр сымы мен қозғалмайтын қосылысын жөндеу. Өндірістік жабдықтар механимздері мен бөлшектерін жөндеу. Базалық кәсіпорынның негізгі түрлерінің конструкциясы. Өнеркәсіп жабдықтарын қабылдау және сынау технологиясын жөндеу.

Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет: Гидро және пневмомеханикалық жетектер: түрлері, қолданылуы, артықшылықтары мен кемшіліктері. Гидравлика туралы мәлімет: сұйықтықтардың тепе-теңдігі, вакуум. Гидравликалық машиналар мен гидрожүйелер, түрлері, қолданылуы. Пневмомеханикалық жетектер: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен қолданылуы. Бөлшектеу мен атқарылатын жұмыстардың процесі. Түрлі цилиндрлі пневмомеханикалық жетектер жүйесін реттеу, белгілі бір режимде жұмысқа қосу, негізгі атқаратын жұмыстар реті, пайдаланылатын құрылғылар. Гидромеханикалық жетек: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен пайдалануы. Құрылғылар мен аспаптарды жинау және бөлшектеу: жұмыстың бірізділігі. Айналмалы және үдемелі гидромеханикалық жетектер жүйесін реттеу, белгілі бір режимге қою, атқарылу тәртібі, негізгі жұмыстар. Металл кесуші станоктар мен автоматты линиялардың электр жабдықтары: түрлері, пайдаланылуы, техникалық сипаттамалары. Электр сызбалары: түрлері, шартты белгілері, сызбаларды оқи білу. Аспаптарды басқару, автоматтар мен қорғағыштар: құрылысы, пайдаланылуы. Электр жабдықтарына қызмет көрсету; негізгі атқарылатын іс-шаралар, олармен жұмыс істеу ережелері. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Слесарь жұмыстары білуі керек: Біркелкі өңдеу бөлшектер туралы негізгі - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу мәліметі. Бұранда және бұрандалы операциясы; қосылыс. Темір ұста өңдеудің - Темір ұста жұмысы кезіндегі қиюластыру операциясы. Темір ұста бейімделген, құралдарды, жабдықтарды өңдеудің технологиялық процессі. қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау.

(Жалғасы 21-бетте).

БҚ 1-6 КҚ 5 АҚ 1-6

БҚ 1-7 КҚ 1,2,4,5 АҚ 2,6


(Жалғасы. Басы 19-20-беттерде). АП02

АП 03

АП 04

АП 05

АП 01

АП 02

АП 03

АП 04

ӨО 00 КП 00

Пәндер циклын меңгерунәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; - Жүк көтергіш құрылымын қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Техникалық беріліс түрлері, оларды белгілеу, қолдану, конструкция ерекшеліктері; - Олардың пайда болу себептері мен деформация түрлері; - Кинематикалық сұлбасы мен сызбасын құрастыру, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жалпы белгіленген бөлшектерді қолдану мен құрылымын белгілеу. істей білуі керек: - Жөндеу кезінде жалпы белгілеу бөлшектерін таңдау; - Кинематикалық сұлба жетектерін құрастыру. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Жөндеу қызметінің міндеті мен мақсаты; - Жөндеу қызметін ұйымдастыру түрлері; - Жабдықтарды жөндеу әдістері; - Диагностикалық жабдықтар бөлшегінің әдістері; - Жөндеу кезіндегі техникалық құжаттма түрлері; - Оны болдырмау әдістері мен жабдықтардың тозу түрлері; - Ұзақтық бөлшегін арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері; - Өндірістік жабдықтар механизмдері мен жөндеу технологиясының бөлшектері; - Машина, агрегаттық, жөндеу жабдықтарының жұмыс принциптерінің белгілеуі мен құрылымы; - Кинамикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасы, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жөндеу жұмыстарынан кейін механиздер жабдықтары мен түзілімін қабылдау және техникалық жағдайын сынау. істей білуі керек: - Жабдықтарды жөндеуге дайындау; - Жабдықтар бөлшектерініің жарамдылығына диагностика жүргізу; - Ақаулық тізімін құрастыру; - Құбырөңдеу жабдықтарын өндіру; - Жабдықтардың тозған бөлшектерінің себептері мен түрлерін анықтау; - Бөлшектерді қалпына келтіру; - Жөндеуде ақаулық тізімін құрастыру; - Машина. Агрегаттар, жабдықтар жөндеу жұмысын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Пневможетектері мен гидрожетегін белгілеу мен құрылымы; - Сорғы конструкция түрлері; - Гидрожетекті және пневможетектің негізгі түзілімін жөндеу технологиясы. істей білуі керек: - Пневможетек пен гидрожетектің негізгі түзілімін жөндеуін орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу операциясы; - Темір ұста жұмысы кезіндегі бейімделген, құралдарды, жабдықтарды қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; Жүк көтергіш құрылымын қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және жылутехникасының негізгі заңдарын; - қысымды өлшеуге арналған сұйықтық және механикалық аспаптарын; - гидравликалық жабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; - гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді;

Механикалық құрастыру жұмыстарының технологиясы Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы.

БҚ 1-7 КҚ 1,2,4,5, АҚ 1-3

ЖКП 01

ЖКП 03

Механизмдер мен машиналардың БҚ 1-7 бөлшектері туралы мәліметтер: КҚ 1 Механизмдер мен машиналар туралы негізгі түсінік. Механикалық берілісі туралы негізгі мәлімет. Қайта құру механизмдер қозғалысы. Материалдар кедергісінің негізі. Машина бөлшектері туралы түсінік.

Жөндеу жұмыстарының технологиясы: Жөндеу қызметін ұйымдастыру. ППР жүйесі. Жабдықтарды жөндеу әдістері. Диагностикалық жүргізіп жаттықтыруда, машинаны жөндеуге дайындау. Жұмыс істеу кезіндегі технологиялық құаттама. Майлау,бөлшектерінің тозуы. Бөлшектердік ұзақтығын арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері. Құбыр сымы мен қозғалмайтын қосылысын жөндеу. Өндірістік жабдықтар механимздері мен бөлшектерін жөндеу. Базалық кәсіпорынның негізгі түрлерінің конструкциясы. Өнеркәсіп жабдықтарын қабылдау және сынау технологиясын жөндеу.

Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәлімет: Гидрожетек туралы түсінік. Гидрожетек түзілімдерді жөндеу негізі. Пневможетек туралы түсінік. Пневможетектің негізгі түзілімін жөндеу.

БҚ 1-7 КҚ 1,2,4,5 АҚ 2,6

ЖКП 5

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - сызу геометриясы мен проекциялық сызу негіздерін, техникалық сурет салу мен құрылыс сызуының, машина жасаудағы сызудың элементтерін, конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесін. істей білуі керек - сызбаларды, нобайларды стандарттарға сәйкес сызуды және оқуды; - сызба мен техникалық суреттің көмегімен ойды дұрыс жеткізе білуді; - анықтамаларды қолдануды.

ЖКП 02

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын: кернеулілікті, электр потенциалын, электрлік кернеулілікті, потенциалдардың айырмашылығын; - тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц; -тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерін есептеудің негізгі әдістерін; - ауыспалы процестердің туындау себептерін; - коммутацияның бірінші және екінші заңдарын; істей білуі керек - электр тізбектерін есептей білуді; - Кулон заңын қолдануды; - Гаусс теоремасын қолдануды; - тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; - тұрақты токты есептей білуді; - конденсаторды зарядтауды; - конденсаторды зарядтаудан ажыратуды; - индуктивті катушканы өшіруді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайларды; - макро және микроэкономика негіздерін, салық, ақша-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат туралы істей білуі керек - өзінің кәсіби жұмысына бағыт беретін экономикалық ақпаратты табуды және қолдануды;

ЖКП 03

БҚ 1-7 КҚ 1,2,6,7 АҚ 1,3

Гидравликалық және пневматикалық БҚ 1-7, КҚ 6 жабдықтар туралы мәлімет: АҚ 1-6 Гидро және пневмомеханикалық жетектер: түрлері, қолданылуы, артықшылықтары мен кемшіліктері. Гидравлика туралы мәлімет: сұйықтықтардың тепе-теңдігі, вакуум. Гидравликалық машиналар мен гидрожүйелер, түрлері, қолданылуы. Пневмомеханикалық жетектер: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен қолданылуы. Гидромеханикалық жетек: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен пайдалануы. Құрылғылар мен аспаптарды жинау және бөлшектеу: жұмыстың бірізділігі. Айналмалы және үдемелі гидромеханикалық жетектер жүйесін реттеу, белгілі бір режимге қою, атқарылу тәртібі, негізгі жұмыстар. Металл кесуші станоктар мен автоматты линиялардың электр жабдықтары: түрлері, пайдаланылуы, техникалық сипаттамалары. БҚ 1-7 Жөндеу жұмыстарының технолоКҚ 1-7 гиясы АҚ 1-6 Жөндеу қызметін ұйымдастыру. ППР жүйесі. Жабдықтарды жөндеу әдістері. Диагностикалық жүргізіп жаттықтыруда, машинаны жөндеуге дайындау. Жұмыс істеу кезіндегі технологиялық құаттама. Майлау,бөлшектерінің тозуы. Бөлшектердік ұзақтығын арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері. Құбыр сымы мен қозғалмайтын қосылысын жөндеу. Өндірістік жабдықтар механимздері мен бөлшектерін жөндеу. Базалық кәсіпорынның негізгі түрлерінің конструкциясы. Өнеркәсіп жабдықтарын қабылдау және сынау технологиясын жөндеу.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Құрылымдық болаттар мен аспаптық материалдар қасиеті; - Темір ұста құралдарын дұрыс қолдану және белгілеу; - Жабдықтар мен механиздерді, түзілімдер, бөлшектерді құрастыру және жөндеу, өңдеу темір ұстасын қабылдау; - Кедір-бұдырлы параметірі мен квалитетін, қондырмалар мен шақтамалар; - Жөндеуден кейін жабдықтар мен маханизмдерді, түзілімін қабылдау және реттеу, сынаудағы техникалық жағдайы; - Орташа қиындықта бақылау- өлшегіш құралдарын және аранйы бейімделу және әмбибап құрылымы; - Бұрғылау және басқа станоктар жұмысының себептері; - Кинематикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасын, жұмыс сызба бөлшектерін дұрыс оқу; - Талап көлеміндегі өндірістік және еңбек экономика негізі, жұмысшылар мамандығы мен тарифті-құзыретті анықтама жұмыс бірлігінің «Жалпы жағдаймен» қарастырылған; - Өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігінің талабы; - Өндірістік тазалық және жеке гигиенасы мен еңбек гигиена негізі; - істей білуі керек: - термиялық бөлшектерін өңдеуін орындау; - жауапты машина түзілімін, агрегаттарын, күшті қондырғысын, қиын жабдықтарды сынау мен реттеу, тексеруін өндіру; - 8-11 квалитет бойынша дәлділік түзілімі және қырғыштық бөлшектері мен темір ұстасын тазартуын өндіру; қиын,6-9 квалитеті бойынша дәлділік түзілімі мен жабдықтаржы жөндеу жөніндегі нақты темір ұста жұмысына жауаптылығы; - Құрастыру сызбасын және жұмыс сызба бөлшектерін оқу, - Жұмыс орынын дұрыс қарау және ұйымдастыру; электр тоғын және шығыс материалдарын үнемдеу; - Жетілген әдістерімен еңбегін ұйымдастыру және өндірілген жұмыс тәсілдерін және мақсатқа сай қолдану; - Ішкі тәртіп ережесін және өрт қауіпсіздігін, еңбек қауіпсіздігін талапқа сай орындау.

Кәсіптік прктика мен өндірістік оқыту БҚ 1-7 Кәсіпорында практикадан өтер алдын- КҚ 1-6 да және оқу шеберханаларын-дағы өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігі. Темір ұста жұмысы. Жонғылау, сүргілеу, бұрғылау станктерімен жұмыс істеу. Қиюластыру операциясы. Құрастыру темір ұста жұмысы.оларды сынау және машиналардытүзілмін реттеу және монтаждау. Өндірістік жабдықтарды құрастыру және реттеу, жөндеу, бұзу. Өндірістік жабдықтарын түзілімдік жөндеу. Өндірістік жабдықтарын күрделі жөндеу. Түзілімін құрастыру. Олардың түзілімін реттеу және машинасын құрастыру. Бақылау-өлшеуіш құралдары мен беймделуін тексеру мен сынау, жөндеу. Тексеріс жұмысы. Үңгілеушімен бірге штаттық жұмыскерлермен бітірер алдындағы өндірістік практика. Бітірушінің біліктілік емтиханы.

ЖКП 04

ЖКП 05

ЖКП 06

ЖКП 07

ЖКП 08

ЖКП 09

ЖКП 10

ЖКП 11

Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтарының жоғары деңгейі бойынша білім беретін оқу бағдарламаларының құрылымы. Мамандығы: 1112000 - Өнеркәсіп машиналары және жабдықтарын пайдалану Біліктілігі: 111201 2 - Құрал сайман слесарі 111202 2 - Механикалық жинақтау жұмысының слесарі 111203 2 - Жөндеуші слесарь* Оқыту мерзімі: 10 ай жалпы орта білім базасында Пәндердің және кәсіптік модульдер Қалыптасабөлімдерінің атауы тын құзыреттің коды

Кәсіби қазақ (орыс) тілі : БҚ 1-7 Фонетика: әріптер мен дыбыстар, қазақ тілінің арнайы дыбыстар, сингормонизм ережесі; ассимимиляцияның прогресі мен регресі, сөз құрамы, көптік жалғауының жалғаулары, сөздердің сөйлемдегі орналасуы; сұрау жалғаулары. Морфология: зат есім, сые есім, есімлік, етістік. Синтаксис: сөйлемдегі сөз тіркестері, сөйлем мүшелері, жай және күрделі сөйлемдер, жазбаша және ауызша сөйлеуді дамыту, лексикалық материалдар. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Кәсіби шетел тілі: БҚ 1-7 білуі керек: Дұрыс айту жұмысы; таныстыру ма- Кәсіби қатынастағы шет тілі көлемі. териалдарын оқу; грамматикалық істеуі керек: материалдар; жай сөйлемдер - Осы күнгі салаларды қолдана отырып құрылымы; бағыныңқы құрмалас құжаттарды оқу және еркін сөйлеу. сөйлемдер құрылымы; ауыз екі сөйлеу; БҚ 1-7 Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Қазақстан тарихы: білуі керек: Тоталитар режимі орналасу - Негізгі тарихи факторларды, оқиғаларды, кезіндегі Қазақстан, Қазақстандағы Қазақстанның қазіргі және тарихи индустриялындырудың басы, тұлғаларының аттарын білу керек. күшпен «ұжымдастыру» саясаты - Қазақстанның 2030 стратегиясы; және оның қазақ халқына әсері, ІІ - Қазақ халқының әдеп- ғұрпы мен дәстүрі; дүние жүзілік және Қазақстанның істеуі керек: фашизмді жеңудегі үлесі, 40-шы - Себептері мен салдарына анализ жасу, және 80-ші жылдарда. оқиғаны бағалау; Қазақстандағы социалды – - Қоғамдық-саяси өмірдегі өзгерістері тураэкономикалық даму, ауыл лы айты; шаруашылығындағы дағдарыс, ұлт аралық қатынас пен саяси өмірі, - Облыстық халықаралық қатынасының қайта құру кезеңі, Қазақстанның өзгерістері туралы айты; егемендігін алуы және әлем - Тарихи жеке тұлға ға сипаттама беру; - Аумақта болған жағдайларды көрсету және сақынасында шығуы, Қазақстан республикасының тәуелсіздігі, конкартаны оқу; ституциясы мен демократиясы. - Облыстық халық аралық қарымқатынасының өзгерісі туралы айту. БҚ 1-7 Дене тәрбиесі: Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: Маманды дайындаудағы дене - Салауатты өмір салтын негізін құрастыру; тәрбиесінің рөлі, оның саістеуі керек: лауатты өмір салтындағы - Физикалық белсенділігін сақтау жүйелігін, маңызы. Дене тәрбиесінің спортпен айналасу. әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздері. Өзін-өзі жетілдірудің денелік және спорттық негіздері. Кәсібиқолданбалы дене дайындығы. Кәсіби модульдер Жалпы кәсіптік пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Мемлекеттік және орыс тілдерін, социалды және кәсіби бағыттағы лексикалық және грамматикалық дәрежесін білу, оған сәйкес мәтіндерді сөздікпен талдауы. істеуі керек: - Кәсіби және ауыз екі сөйлеу. - Кітаптың көмегінсіз жазбаша баяндау.

ЖКП 01

БҚ 1-7, КҚ 5,7 АҚ 1-3

БҚ 1-7 Слесарь жұмыстары: Біркелкі өңдеу бөлшектер туралы негізгі КҚ1,4 АҚ 3 мәліметі. Бұранда және бұрандалы қосылыс. Темір ұста өңдеудің қиюластыру операциясы. Темір ұста өңдеудің технологиялық процессі.

Слесарлы - құрастыру жұмыстары: Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы.

ЖКП 04

КМ 00 ЖКП 01

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Жөндеу қызметінің міндеті мен мақсаты; - Жөндеу қызметін ұйымдастыру түрлері; - Жабдықтарды жөндеу әдістері; - Диагностикалық жабдықтар бөлшегінің әдістері; - Жөндеу кезіндегі техникалық құжаттма түрлері; - Оны болдырмау әдістері мен жабдықтардың тозу түрлері; - Ұзақтық бөлшегін арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері; - Өндірістік жабдықтар механизмдері мен жөндеу технологиясының бөлшектері; - Машина, агрегаттық, жөндеу жабдықтарының жұмыс принциптерінің белгілеуі мен құрылымы; - Кинамикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасы, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жөндеу жұмыстарынан кейін механиздер жабдықтары мен түзілімін қабылдау және техникалық жағдайын сынау. істей білуі керек: - Жабдықтарды жөндеуге дайындау; - Жабдықтар бөлшектерініің жарамдылығына диагностика жүргізу; - Ақаулық тізімін құрастыру; - Құбырөңдеу жабдықтарын өндіру; - Жабдықтардың тозған бөлшектерінің себептері мен түрлерін анықтау; - Бөлшектерді қалпына келтіру; - Жөндеуде ақаулық тізімін құрастыру; - Машина. Агрегаттар, жабдықтар жөндеу жұмысын орындау.

Пәндердің Пәндердің оқыту циклы мен кәсіптік қысқартылған модульдері атауы (коды) ЖБП Жалпы гуманитарлық пәндер 00

21

www.egemen.kz

13 маусым 2015 жыл

Сызу Сызуды кестелік безендіру. Геометриялық сызу және жобамен сызудың негіздері. Техникалық сурет салудың элементтері. Машина жасауды сызу. Сызуды орындаудың жалпы ережесі. Бұранданың сызбалары. Ажырамайтын қосылыс сызбалардың жалпы түрі, құрастырмалы сызба. Құрастырмалы сызба оқу. Мамандық бойынша сызулар және схемалар. Құрылыс сызуларының элементтері. Электротехниканың теориялық негіздері Электр өрісі мен электрлік сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі. Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - материалдарды кесудің физикалық негіздерін; - жылу процесі және кесу аймағындағы температураны бағалау әдістерін; - металл кесетін станоктар мен құралдарды; - қозғалыстың түрлерін, кесу жылдамдығы мен беру жылдамдығын; - станок жетектерінің түрлерін, жылдамдық қораптары және беріліс қораптары. істей білуі керек - металл кесетін станоктарға ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - металл кесетін станоктарға қызмет көрсетуді; - бөлшектер мен механизмдердің тозу деңгейін анықтауды; - станоктарды баптау және ретке келтіруді; - тораптар мен механизмдердің ақауларын негіздеуді; - жабдықтарды жөндеу тәсілдерін таңдауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - технологиялық процесті жөндеуді; - өңдеуде жіберілетін қателіктерді; - жөндеу жұмыстарын орындаудағы негізгі талаптар; істей білуі керек - бөлшектерді өңдеуді; - жүйелер мен механизмдердің жұмысын бақылауды; - техникалық құжаттаманы рәсімдеуді; - жұмыс орнын ұйымдастыруды.

Материалтану Машина матералдары туралы негізгі түсініктер. Металдар мен олардың құймалары жайында негізгі түсініктер. Темір, көміртекті құймалар. Шойын мен болатты жылумен өндеу. Түрлі-түсті металдар мен қорытпалары. Мыс және оның қорытпалары. Алюминий және оның қорытпалары. Қалайы, қорғасын, мырыш , дәнекерлеушілер. Балқытуға, пісіруге және металдарды кесуге арналған металдар. Металдарды коррозиядан сақтау. Трубалар және қосынды (фасонды) бөлшектер. Антифрикционды материалдар. Метал емес материалдар. Пласмассалар. Резеңке матералдары. Абразивті материалдар. Сұйық отын. Майлауға арналған материалдар және арнаулы сұйықтықтар . Металдарды кесудің негіздері Металдарды кесу туралы түсінік. Жоңқалардың пайда болу процесі. Кесу процесінің физикалық негіздері. Кесу құралдары. Кесу құралдарын дайындауға арналған материалдар. Термоөңдеу, қайрау, кесу құралдарын орналастыру, орындау ережелері мен тәртібі.

Жөңдеу туралы мәлімет Жөндеудің технологиялық процесі, олардың кезеңдері. Бөлшектерді сынама өңдеу тәртібі. Өңдеуде жіберілетін қателіктер, оны анықтау және алдын алу жолдары. Жабдықтар мен құрылғылардың жұмысында пайда болатын кемшіліктер, олардың түрлері және себебін анықтау, жұмыс кезінде жою. Жабдықтар мен құрылғы механизмдерінің жұмыс кезінде ақауларын болдырмау және түзеу тәсілдері. Станоктарды қалыпты жағдайда ретке келтіріп алу ережелері, техникалық құжаттарына қарап жөндеу, жұмыс режиміне енгізу. Жөндеу жұмыстарының техникалық құжаттарын толтыру ережелері. Жөндеу жұмыстары кезіндегі еңбек қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастырудың негізгі қағидалары. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Еңбек қорғау және гигиена білуі тиіс: Жұмыс орнында гигиеналық - еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; талаптарды сақтаудың негізі. - техника қауіпсіздігі ережелерін; Жұмыс күнін дұрыс ұйымдастыру. Жұмыс киіміне, оны күту, - өндірістік жарақаттың алдын алу іссақтау ережелеріне қойылатын шараларын; гигиеналық талаптар. Еңбек қорғау - өрт қауіпсіздігін; заңының негізгі қағидалары. - электр қауіпсізідгін; Әйелдер мен жасөспірімдер - технологиялық процестердің қауіпсіздігін; еңбегін қорғау. Өндірісте және - өндірістегі жарақаттанудың себептерін; жұмыс орнында еңбек қауіпсіздік - кәсіби ауруларды; шаралары. Электр қауіпсіздік нор- өнеркәсіп экологиясын. малары мен ережелерін сақтау. істей білуі керек - еңбек жағдайы мен жарақаттану себептерін Электр тогынан қорғану шаралары мен қорғаныс құралдары. Өрт талдауды; қауіпсіздігі: оның шығу себептері және алдын алу. Өрт сөндіру құрал-жабдықтары және оларды пайдалана білу. Өндірістік апатты жағдайларда дәрігерге дейінгі алғашқы көмек (түрлі жарақаттар, қан кету, улану, электр тогынан зақымдану т.б.).

АП 02

АП 03

АП 04

БҚ 1-7 КҚ 1,6

Арнайы пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу операциясы; - Темір ұста жұмысы кезіндегі бейімделген, құралдарды, жабдықтарды қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; - Жүк көтергіш құрылымын қолдану.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Техникалық беріліс түрлері, оларды белгілеу, қолдану, конструкция ерекшеліктері; - Олардың пайда болу себептері мен деформация түрлері; - Кинематикалық сұлбасы мен сызбасын құрастыру, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жалпы белгіленген бөлшектерді қолдану мен құрылымын белгілеу. істей білуі керек: - Жөндеу кезінде жалпы белгілеу бөлшектерін таңдау; - Кинематикалық сұлба жетектерін құрастыру. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - бөлшектердің тозу түрлері; - механизмнің жұмысына тозудың әсері; - жөндеу жұмыстарында пайдаланылатын құралдар мен саймандар; - жинау кезіндегі ақауларды жою әдістері; - көтеру-тасымалдау құрылғылары. істей білуі керек - бұрандалы, шегендеулі және дәнекерленген қосылыстарды жөндеу; - жинаудағы ақауларды жою; - бөлшектер мен тораптарды жөндеу; - бөлшектер мен тораптарды жөндеу жұмыстарының сапасын бақылау.

БҚ 1-7 КҚ 1,3,5,6 АП 05

Өндірісті жоспарлау және нарық БҚ 1-7 КҚ 4,6 экономика негіздері Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, принциптері; меншіктің формалары мен түрлері; меншікті басқару; жоспарлардың түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды әзірлеу; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер нарығының жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. КҚ 6 Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Компьютерлік технологиялар білуі тиіс: Қазіргі компьютерлер - есептеу техникасының пайда болу тарихын; және олардың сипаттама- дербес компьютерлер туралы жалпы сы. Операциялық жүйенің мәліметтерді; негізгі анықтамалары және - дербес электронды есептеу машинасы түсініктемелері. Операциялық құрылымдық-қызмет нобайын; жүйенің командалары. Сервистік - сервистік бағдарламаларды; бағдарлама. Вирусқа қарсы - антивирустық бағдарламалардың түрлерін бағдарламалар (тұрпаттары, істей білуі керек қолдану, орнату). - компьютерлік техниканы пайдалануды; Офистік бағдарламалар. - периферийлік құрылғыны пайдалануды; - антивирус бағдарламасын қолдануды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Стандарттау негіздері КҚ 6 білуі тиіс: Стандарттау негіздері. - стандарттаудың негізгі ережелерін; Ұйымдастыру негіздері, стандарт- стандарттау саласындағы жалпы ұғымдар тау саласындағы халықаралық мен анықтамаларды; ынтымықтастық және өнім сапа- өнім сапасын көтерудегі сы. Мемлекеттік стандарттардың стандарттаудың ролін; салааралық кешендері. - мемлекеттік стандарттардың салааралық Стандарттаудың негізінде өнім сакешендерін. пасын басқару істей білуі керек - стандарттарды қолдануды; - қондыруды таңдауды; - рұқсат беруді; - өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді; - өлшеу құралдарын қолдануды; - Стандарттаудың негізінде өнім сапасын басқару. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Техникалық механика негіздері КҚ 6 білуі тиіс: Теориялық механика. Статика. - статика, кинематика, динамиканың негізгі Статиканың түсініктері және акережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін сиомалары. Жүргізу күштерінің анықтау әдістерін; конструкциялық жазық жүйесі. Еркін орналасу материалдардың қасиеттерін; күштерінің жазық жүйесі. Күштердің - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық мен әдістерін, машина бөлшектерінің ортасы. Кинематика. Динамика. беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа Материалдардың кедергісі. есептеуді; жалпы қолданатын машиналар нүктесі. Деформация түрлері (созу, мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру қысу, айналдыру, майыстыру, негіздерін; деформацияның күрделі түрлері). істей білуі керек Машина бөлшектері. Айналмалы - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; қозғалыстың берілісі, бөлшектердің - тірек реакцияларын анықтауды; қосылысы, редукторлар, осьтер, - стандарттарды қолдануды; біліктер, муфталар. Берілісті есеп- беріктікке, қаттылыққа, теу (кинематикалық, беріктікті тұрақтылыққа есептеулер жүргізуді. есептеу). Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Рұқсат және қондыру, БҚ 1-7 білуі тиіс: техникалық өлшемдер. КҚ 1,2,5,6 - бөлшектерді дайындаудағы ақаулар; Бөлшектерді дайындау мен - өлшеулердің ақаулары; жинаудағы ауытқулар. Өлшемдегі - шектеулі ауытқулар; ауытқулар: өлшемдердің дәлдігін - дәлдік шегі, қондыру және кедіржоғарылатудың түрлері мен бұдырлылық тәсілдері.Өлшемдер: номиістей білуі керек наль, шектеулі, нақты. Шектеулі - номиналь, шектеулі және нақты ауытқулар. Өлшемнің дәлдік шегі, өлшемдерді анықтауды; аймағы. Қондырулар. Беттің кедір- дәлдік шегі, қондыру және кедірбұдырлығы. Сызықты өлшемдерді бұдырлылықты анықтауды; өлшеу құралдары.Өлшем - шектеулі ауытқуларды анықтауды. құралдарын таңдауды анықтайтын негізгі факторлар. Сызықты өлшемдерді өлшеу. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - материалдардың физикалық, химиялық, техникалық қасиеттері мен сапасын білу,олардын негізгі қолдануларының арасындағы заңдылықтары мен материалдардың қасиетін жүйелеу, оларды өндеумен қолдану әдістерін; - металдарды дәнекерлеу мен пісірудің негізгі мағлұматтары. істеуі керек: - металдармен құймалардың қасиеттерімен сапасын айыру. - болатпен шойынды жылумен өндеу. - түрлі-түсті металдармен және құймалармен жұмыс істеу. - коррозияға қарсы шараларды өткізу. - абразивті, пластмассалы, техникалық резеңке бұйымдарымен жұмыс істеу. - майлау материалдармен және арнайы сұйықтықтармен жұмыс істеу.

АП00 АП 01

АП 00 АП 01

АП02

АП03

АП04

БҚ 1-7, КҚ2,5,6

АП05

БҚ 1-6 КҚ 2,6,7 АҚ 1-6

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және жылутехникасының негізгі заңдарын; - қысымды өлшеуге арналған сұйықтық және механикалық аспаптарын; - гидравликалық жабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; - гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді;

Арнайы пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу операциясы; - Темір ұста жұмысы кезіндегі бейімделген, құралдарды, жабдықтарды қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; - Жүк көтергіш құрылымын қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Техникалық беріліс түрлері, оларды белгілеу, қолдану, конструкция ерекшеліктері; - Олардың пайда болу себептері мен деформация түрлері; - Кинематикалық сұлбасы мен сызбасын құрастыру, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жалпы белгіленген бөлшектерді қолдану мен құрылымын белгілеу. істей білуі керек: - Жөндеу кезінде жалпы белгілеу бөлшектерін таңдау; - Кинематикалық сұлба жетектерін құрастыру. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Жөндеу қызметінің міндеті мен мақсаты; - Жөндеу қызметін ұйымдастыру түрлері; - Жабдықтарды жөндеу әдістері; - Диагностикалық жабдықтар бөлшегінің әдістері; - Жөндеу кезіндегі техникалық құжаттма түрлері; - Оны болдырмау әдістері мен жабдықтардың тозу түрлері; - Ұзақтық бөлшегін арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері; - Өндірістік жабдықтар механизмдері мен жөндеу технологиясының бөлшектері; - Машина, агрегаттық, жөндеу жабдықтарының жұмыс принциптерінің белгілеуі мен құрылымы; - Кинамикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасы, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жөндеу жұмыстарынан кейін механиздер жабдықтары мен түзілімін қабылдау және техникалық жағдайын сынау. істей білуі керек: - Жабдықтарды жөндеуге дайындау; - Жабдықтар бөлшектерініің жарамдылығына диагностика жүргізу; - Ақаулық тізімін құрастыру; - Құбырөңдеу жабдықтарын өндіру; - Жабдықтардың тозған бөлшектерінің себептері мен түрлерін анықтау; - Бөлшектерді қалпына келтіру; - Жөндеуде ақаулық тізімін құрастыру; - Машина. Агрегаттар, жабдықтар жөндеу жұмысын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және жылутехникасының негізгі заңдарын; - қысымды өлшеуге арналған сұйықтық және механикалық аспаптарын; - гидравликалық жабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; -гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді;

КҚ 2,4,6 АП00 АП 01

АП 02

БҚ 1-7 КҚ 2,5,6 АҚ 4

АП 03

Арнайы пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Темір ұстаны қолдану мен белгілеу операциясы; - Темір ұста жұмысы кезіндегі бейімделген, құралдарды, жабдықтарды қолдану; - Темір ұста орындау операциясын қабылдау. істей білуі керек: - Техникалық карталарын әзірлеу; - Темір ұста операциясын орындау.

Слесарь жұмыстары БҚ 1-7 Біркелкі өңдеу бөлшектер КҚ 2,6,7 туралы негізгі мәліметі. АҚ 1,3,4 Бұранда және бұрандалы қосылыс. Темір ұста өңдеудің қиюластыру операциясы. Темір ұста өңдеудің технологиялық процессі. Механикалық құрастыру жұмыстарының технологиясы Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы. Механизмдер мен машина бөлшектері туралы мәлімет Механизмдер мен машиналар туралы негізгі түсінік. Механикалық берілісі туралы негізгі мәлімет. Қайта құру механизмдер қозғалысы. Материалдар кедергісінің негізі. Машина бөлшектері туралы түсінік.

БҚ 1-7 КҚ 1,2,4,5 АҚ 1-3

БҚ 1-8 КҚ 1,2,6 АҚ 1,4

Жөндеу жұмыстарының тех- БҚ 1-7 АҚ 1-6 нологиясы Бөлшектердің тозуы. Механизмнің жұмысына тозудың әсері. Тозған бөлшектерді анықтау және қалпына келтіру тәсілдері. Бұрандалы, шегендеулі және дәнекерленген қосылыстардың түрлері жөндеу. Жөндеу процесінде пайдаланылатын құралдар мен саймандар. Подшипникті тораптарды, айналу және қозғалысты түрлендіру беріліс механизмдерін жинаудағы ақауларды жою. Бөлшектер мен тораптардың жөндеу сапасын бақылау құралдары мен әдістері. Жөндеу жұмыстары кезінде жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыра білу мен техника қауіпсіздігі ережелерін сақтау. Көтеру-тасымалдау жабдықтары. Жүктерді арқан арқылы байлап көтеріп, жылжыту, түсіру ережелері. Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәліметтер. Гидро және пневмомеханикалық жетектер: түрлері, қолданылуы, артықшылықтары мен кемшіліктері. Гидравлика туралы мәлімет: сұйықтықтардың тепе-теңдігі, вакуум. Гидравликалық машиналар мен гидрожүйелер, түрлері, қолданылуы. Пневмомеханикалық жетектер: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен қолданылуы. Гидромеханикалық жетек: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен пайдалануы. Құрылғылар мен аспаптарды жинау және бөлшектеу: жұмыстың бірізділігі. Айналмалы және үдемелі гидромеханикалық жетектер жүйесін реттеу, белгілі бір режимге қою, атқарылу тәртібі, негізгі жұмыстар. Металл кесуші станоктар мен автоматты линиялардың электр жабдықтары: түрлері, пайдаланылуы, техникалық сипаттамалары.

АП 04

АП 0 5

ӨО 00 КП 00

БҚ 1-7 КҚ 5,7 АҚ 1-6

БҚ 1-7 Слесарь жұмыстары КҚ 1,2,4,5 Біркелкі өңдеу бөлшектер АҚ 2,6 туралы негізгі мәліметі. Бұранда және бұрандалы қосылыс. Темір ұста өңдеудің қиюластыру операциясы. Темір ұста өңдеудің технологиялық процессі. Механикалық –құрастыру жұмыс технологиясы: Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы. Машина бөлшектері мен механизмдер туралы мәлімет: Механизмдер мен машиналар туралы негізгі түсінік. Механикалық берілісі туралы негізгі мәлімет. Қайта құру механизмдер қозғалысы. Материалдар кедергісінің негізі. Машина бөлшектері туралы түсінік.

БҚ 1-6 КҚ 1,2,4,5 АҚ 1-3

Гидравликалық және пневматикалық жабдықтар туралы мәліметтер. Гидро және пневмомеханикалық жетектер: түрлері, қолданылуы, артықшылықтары мен кемшіліктері. Гидравлика туралы мәлімет: сұйықтықтардың тепе-теңдігі, вакуум. Гидравликалық машиналар мен гидрожүйелер, түрлері, қолданылуы. Пневмомеханикалық жетектер: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен қолданылуы. Гидромеханикалық жетек: аспаптар мен элементтерінің түрі, құрылысы мен пайдалануы. Құрылғылар мен аспаптарды жинау және бөлшектеу: жұмыстың бірізділігі. Айналмалы және үдемелі гидромеханикалық жетектер жүйесін реттеу, белгілі бір режимге қою, атқарылу тәртібі, негізгі жұмыстар. Металл кесуші станоктар мен автоматты линиялардың электр жабдықтары: түрлері, пайдаланылуы, техникалық сипаттамалары.

Пәндердің қысқартылған атауы (коды)

Кәсіптік модульдердің және пәндердің оқу циклдері

ЖБП.01 ЖБП 01

Жалпы білім пәндері Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - мемлекеттік және орыс тілдерін, социалды және кәсіби бағыттағы лексикалық және грамматикалық дәрежесін білу, оған сәйкес мәтіндерді сөздікпен талдауды; істей білуі керек: - кәсіби және ауыз екі сөйлесу.

ЖБП 02

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - негізгі қазақ, орыс және шетел классиктерінің шығармаларын; істей білуі керек: - кәсіптік бастамасында оқып үйренгенін көрсете білуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - кәсіби қарым-қатынаста қажетті деңгейде шетел тілін білу; істей білуі керек: - өндірістегі бар терминдерді пайдаланып еркін сөйлеу мен құжаттарды оқу.

ЖБП 03

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Қозғалмайтын, ажырайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережесі; - Қозғалмайтын және ажырамайтын қосылыс түрлері мен оларды құрастыру ережелері; - Механикалық берілісін, құбыржол жүйесін, мойынтірек түзілімдерін құрастыру ережесі; - Жөндеу кезінде қолданылатын жүк көтергіш құрылымын белгілеу конструкциясы; істей білуі керек: - Механизмдер мен қозғалмайтын және қозғалатын қосылысын құрастыруын өндіру; Жүк көтергіш құрылымын қолдану.

Слесарлы -құрастыру КҚ 1-6 жұмыстары АҚ 1-6 Құрастырудың жалпы технологиясы. Қозғалмайтын, ажырамайтын қосылысын құрастыру. Қозғалмайтын, ажырайтын қосылысын құрастыру. Айналмалы қозғалыс механизмдерін құрастыру. Беріліс қозғалысты механизмдерін құрастыру. Қайта құру қозғалыс механизмдерін құрастырк. Құбыржолын құрастыру. Жетек механизмдерін құрастыру. Такелаждау жұмысы.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Техникалық беріліс түрлері, оларды белгілеу, қолдану, конструкция ерекшеліктері; - Олардың пайда болу себептері мен деформация түрлері; - Кинематикалық сұлбасы мен сызбасын құрастыру, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жалпы белгіленген бөлшектерді қолдану мен құрылымын белгілеу. істей білуі керек: - Жөндеу кезінде жалпы белгілеу бөлшектерін таңдау; - Кинематикалық сұлба жетектерін құрастыру.

Механизмдер мен машина КҚ 1-8 бөлшектері туралы мәлімет АҚ 1-6 Механизмдер мен машиналар туралы негізгі түсінік. Механикалық берілісі туралы негізгі мәлімет. Қайта құру механизмдер қозғалысы. Материалдар кедергісінің негізі. Машина бөлшектері туралы түсінік.

Пневмо- және гидроаппарат КҚ1-5 туралы мәлімет негізі: АҚ 1,3,6 Гидрожетек туралы түсінік. Гидрожетек түзілімдерді жөндеу негізі. Пневможетек туралы түсінік. Пневможетектің негізгі түзілімін жөндеу.

Кәсіптік прктика мен өндірістік оқыту (таныстыру, оқу, өндірістік, деплом алдындағы) Кәсіпорында практикадан өтер алдында және оқу шеберханаларын-дағы өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігі. Темір ұста жұмысы. Жонғылау, сүргілеу, бұрғылау станктерімен жұмыс істеу. Қиюластыру операциясы. Құрастыру темір ұста жұмысы.оларды сынау және машиналардытүзілмін реттеу және монтаждау. Өндірістік жабдықтарды құрастыру және реттеу, жөндеу, бұзу. Өндірістік жабдықтарын түзілімдік жөндеу. Өндірістік жабдықтарын күрделі жөндеу. Түзілімін құрастыру. Олардың түзілімін реттеу және машинасын құрастыру. Бақылауөлшеуіш құралдары мен беймделуін тексеру мен сынау, жөндеу. Тексеріс жұмысы. Үңгілеушімен бірге штаттық жұмыскерлермен бітірер алдындағы өндірістік практика. Бітірушінің біліктілік емтиханы.

БҚ 1-7 КҚ1-7 АҚ 1-6

Пәндер мен кәсіптік модульдер тарауларының атаулары

Қалыптасатын компетенция коды

Қазақ (орыс) тілі Фонетика: әріптер мен дыбыстар, қазақ тілінің арнайы дыбыстары, сингармонизм ережесі; ассимиляцияның прогресі мен регрессі, сөз құрамы, көптік жалғауының жалғаулары, сөздердің сөйлемдегі орналасуы; сұрау жалғаулары. Морфология: зат есім, сын есім, есімдік, етістік. Синтаксис: сөйлемдегі сөз тіркестері, сөйлем мүшелері, жәй және күрделі сөйлемдер, жазбаша және ауызша сөйлеуді дамыту, лексикалық материалдар. Қазақ (орыс) әдебиеті XX ғасырдың 10-шы және 50 – жылдардағы Қазақ әдебиеті. XX ғасырдың 60-шы және 90 – жылдардағы Қазақ әдебиеті. XIX ғасырдағы Орыс әдебиеті. XX ғасырдағы Орыс әдебиеті. Шетел тілі Дыбыстардың дұрыс айтылуын дамыту, зерттеу және танысу материалдарын оқу, лексикалық материалдар, сөз жасам аффиксалды сөз жасаулар, грамматикалық материалдар, жай сөйлемдердің құрылымы, күрделі бағынышты сөйлемдердің құрылымы, ауыз екі сөйлесу. Дүниежүзілік тарихы Алғашқы қауым. Ежелгі дәуір тарихы. Ежелгі мәдениет тарихы. Орта ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік құрылымы. Қазіргі заман тарихы. Ежелгі ғасыр тарихы XX ғасыр тарихи өркениеттері және әлемдік өркениет. XX ғасыр халықаралық тенденциялардың және негізгі этаптар қатынасы. I-ші және II-ші дүние жүзілік соғысының тарихы, олардың қорытындысы. Шығыс – Батыс, Оңтүстік – Солтүстік арасындағы динамикалық қатынастар. Қазақстанның және басқа мемлекеттерінің сыртқы саясаты. Халық аралық ұйымдар, олардың халық аралық мәселелерді шешудегі рөлі. Қазақстан тарихы Тоталитар режимі орналасу кезіндегі Қазақстан, Қазақстандағы индустрияландырудың басы, күшпен «ұжымдастыру» саясаты және оның қазақ халқына әсері, ІІ дүние жүзілік және Қазақстанның фашизмді жеңудегі үлесі, 40-шы және 80-ші жылдарда. Қазақстандағы социалды - экономикалық даму, ауыл шаруашылығындағы дағдарыс, ұлт аралық қатынас пен саяси өмірі, қайта құру кезеңі, Қазақстаның егемендігін алуы және әлем сақынасына шығуы, Қазақстан республикасының тәуелсіздігі, конституциясы мен демократиясы. Қоғамтану Философия-әлеуметтану ғылымының негізі. Логика, этика, эстетика, арнайы психология. Философия антропологиясы, саясаттану. Қоғам өмірінің аумағы. Азаматтану. Этика, мораль. Адам және экономика. Жағрафия: Жалпы экономика – географиялық мінездемелер негізі. Әлемнің аймақтық көрінісі. Әлемнің қазіргі жағрафиясы. Жалпы жағрафия. Жағрафиялық қабық. Адам жерде. Әлем және оның бөліктері. Жағрафияның оптимизациядағы рөлі. Математика Функция және оның қасиеттері, графигі. Тригонометриялық функциялар. Анализге кіріспе. Шешімдер және оның қосымшасы. Стереометрияның аксиомасы. Жазықтықпен түзудің параллелдігі. Жазықпен түзудің перпендикулярлығы. Сатылы функция. Математикалық статистика және сәйкестік теориясының элементтері. Информатика Microsoft Windows желісінде жұмыс істеу негізі. НС интерфейс Windows. Microsoft Point терезесінде графикалық суреттерді жасау негізі. Құжаттарды жөндеу негізі (Microsoft Word жазба негізі). Microsoft Excel терезесінде электронды кестеде жұмыс істеу әдіс тәсілі. Microsoft PowerPoint көрмеге дайындау негізі. Әлемдік желі және телекоммуникация негізі.

БҚ 1-7

БҚ 1-5

БҚ 1-6

БҚ 1-7

БҚ 1-6

ЖБП 04

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - тарихи факторлардың негізі, оқиғалар, тарихи және қазіргі тұлғалардың аттарын. істей білуі керек: - қысқаша тарихи әңгіме құрастыруды; - картамен жұмыс істеуді; - тарихи кезеңдерді ажырата білу.

ЖБП05

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - негізгі тарихи факторларды, оқиғаларды, Қазақстанның қазіргі және тарихи тұлғаларының аттарын білу керек. істей білуі керек - қысқаша тарихи әңгіме құрастыруды; - картамен жұмыс істеуді; - көшпелі мал шаруашылығының шығу себебін ашуды; - Қазақстан территориясындағы мемлекеттік бірлестіктерді сипаттауды; - Қазақ халқының этникалық тарихының дамуын, эволюциялық қосылуын сипаттауды.

ЖБП 06

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - саясаттану және философияның негізгі принциптері; істей білуі керек - этикалық және моральдық принциптерді өмірде және жұмыста қолдану.

ЖБП 07

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - қазіргі әлемнің жағрафиялық мағлұматтарының негізін; істей білуі керек - аймақтың мінездемесіне баға беру оның орналасуына байланысты.

ЖБП 08

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - алгебра элементінің негізі, тригонометрия, геометрия; істей білуі керек - практикалық есептерді математикалық құралдармен шешу.

ЖБП 09

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ДК қолданыс негізін; істей білуі керек - жекелеген шешуде компьютерді еркін қолдануды білу.

ЖБП 10

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - физиканың негізгі заңдарын, физикалық өлшемдерді есептеудің бірліктері мен құралдары; істей білуі керек - физиканы техникалық тәртіп базасын зерттеу ретінде қолдану.

Физика Механика. Молекулалық физика. Термодинамика. Электродинамика. Кванттық физика. Ғаламшар.

ЖБП 11

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - заттың химиялық құрамын, химияның негізгі заңдарын; істей білуі керек - химиялық элементтерді және олардың қосылысын мамандықта қолдану;

Химия БҚ 1-5 Атом, молекула, зат. Периодты заң және химиялық элементтердің периодтық жүйесі. Химиялық қосылыстар. Заттың құрылымы. Электролиттік диссоциация теориясы. Химиялық реакциялардың заңдылықтары. Бейорганикалық химия. Органикалық химия. Көмірқышқыл газы. Спирттер мен фенолдар. Иісті көмір қышқылдар. Карбон қышқылдары. Эфирлер. Аминдер. Амин қышқылдары. Белоктар. Майлар. Көмірсулар. СМС.

КҚ 1-7 КҚ 5,7 АҚ 1-6

Слесарь жұмыстары КҚ 1-8 Біркелкі өңдеу бөлшектер АҚ 1-6 туралы негізгі мәліметі. Бұранда және бұрандалы қосылыс. Темір ұста өңдеудің қиюластыру операциясы. Темір ұста өңдеудің технологиялық процессі.

Жөндеу жұмыстарының тех- КҚ1-8 нологиясы АҚ 1-6 Жөндек қызметін ұйымдастыру. ППР жүйесі. Жабдықтарды жөндеу әдістері. Диагностикалық жүргізіп жаттықтыруда, машинаны жөндеуге дайындау. Жұмыс істеу кезіндегі технологиялық құаттама. Майлау,бөлшектерінің тозуы. Бөлшектердік ұзақтығын арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері. Құбыр сымы мен қозғалмайтын қосылысын жөндеу. Өндірістік жабдықтар механимздері мен бөлшектерін жөндеу. Базалық кәсіпорынның негізгі түрлерінің конструкциясы. Өнеркәсіп жабдықтарын қабылдау және сынау технологиясын жөндеу.

1.3 1112000 «Өнеркәсіп машиналары және жабдықтарын пайдалану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейі бойынша білім оқу бағдарламасының құрылымы орта буын маманы Біліктігі 111204 3 - Техник - механик Оқу мерзімі: 3 жыл 10 ай Негізгі орта білім базасында

БҚ 1-4 КҚ 1,2,6 АҚ 3,4

Жөндеу жұмыстарының тех- БҚ 1-7 КҚ1-7 гологиясы АҚ 1-6 Жөндек қызметін ұйымдастыру. ППР жүйесі. Жабдықтарды жөндеу әдістері. Диагностикалық жүргізіп жаттықтыруда, машинаны жөндеуге дайындау. Жұмыс істеу кезіндегі технологиялық құаттама. Майлау,бөлшектерінің тозуы. Бөлшектердік ұзақтығын арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері. Құбыр сымы мен қозғалмайтын қосылысын жөндеу. Өндірістік жабдықтар механимздері мен бөлшектерін жөндеу. Базалық кәсіпорынның негізгі түрлерінің конструкциясы. Өнеркәсіп жабдықтарын қабылдау және сынау технологиясын жөндеу.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Жөндеу қызметінің міндеті мен мақсаты; - Жөндеу қызметін ұйымдастыру түрлері; - Жабдықтарды жөндеу әдістері; - Диагностикалық жабдықтар бөлшегінің әдістері; - Жөндеу кезіндегі техникалық құжаттма түрлері; - Оны болдырмау әдістері мен жабдықтардың тозу түрлері; - Ұзақтық бөлшегін арттыру мен қалпына келтіру тәсілдері; - Өндірістік жабдықтар механизмдері мен жөндеу технологиясының бөлшектері; - Машина, агрегаттық, жөндеу жабдықтарының жұмыс принциптерінің белгілеуі мен құрылымы; - Кинамикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасы, жұмыс сызбасын дұрыс оқу ережесі; - Жөндеу жұмыстарынан кейін механиздер жабдықтары мен түзілімін қабылдау және техникалық жағдайын сынау. істей білуі керек: - Жабдықтарды жөндеуге дайындау; - Жабдықтар бөлшектерініің жарамдылығына диагностика жүргізу; - Ақаулық тізімін құрастыру; - Құбырөңдеу жабдықтарын өндіру; - Жабдықтардың тозған бөлшектерінің себептері мен түрлерін анықтау; - Бөлшектерді қалпына келтіру; - Жөндеуде ақаулық тізімін құрастыру; - Машина. Агрегаттар, жабдықтар жөндеу жұмысын орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Пневможетектері мен гидрожетегін белгілеу мен құрылымы; - Сорғы конструкция түрлері; - Гидрожетекті және пневможетектің негізгі түзілімін жөндеу технологиясы. істей білуі керек: - Пневможетек пен гидрожетектің негізгі түзілімін жөндеуін орындау. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - Конструциялық материалдар мен сайманшы материалдар қасиеті; - Темір ұста құралдарын қаолдану ережесі мен белгілеуі; - Құрылымдық болаттар мен аспаптық материалдар қасиеті; - Темір ұста құралдарын дұрыс қолдану және белгілеу; - Жабдықтар мен механиздерді, түзілімдер, бөлшектерді құрастыру және жөндеу, өңдеу темір ұстасын қабылдау; - Кедір-бұдырлы параметірі мен квалитетін, қондырмалар мен шақтамалар; - Басқа станоктер мен бұрғылау жұмысының принциптері; - Жөндеуден кейін жабдықтар мен маханизмдерді, түзілімін қабылдау және реттеу, сынаудағы техникалық жағдайы; - Орташа қиындықта бақылау- өлшегіш құралдарын және аранйы бейімделу және әмбибап құрылымы; - Бұрғылау және басқа станоктар жұмысының себептері; - Кинематикалық сұлбасы мен құрастыру сызбасын, жұмыс сызба бөлшектерін дұрыс оқу; - Талап көлеміндегі өндірістік және еңбек экономика негізі, жұмысшылар мамандығы мен тарифті-құзыретті анықтама жұмыс бірлігінің «Жалпы жағдаймен» қарастырылған; - Өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігінің талабы; - Өндірістік тазалық және жеке гигиенасы мен еңбек гигиена негізі; - істей білуі керек: - термикалық бөлшектерін өндіруін орындау; - машиналар мен агрегаттар, күшті құрылымын, сынау орташа қиын жабдықтарын реттеу және тексеруін өодіру - 8-11 квалитет бойынша дәлділік түзілімі және қырғыштық бөлшектері мен темір ұстасын тазартуын өндіру; қиын,6-9 квалитеті бойынша дәлділік түзілімі мен жабдықтаржы жөндеу жөніндегі нақты темір ұста жұмысына жауаптылығы; - Қимаүлгіні және жабдықтың аранайы технологиясын қолданудағы бейімделуі мен қиындығын дайындау; - Бабына жеткізу құралын және түзетуін өндіру; - Бейімделген бұрғылау станоктерін, механикаланған құралдарын қолдануда жұмысын орындау; - Оларды жоын ескерту, дефектер себептерінің негізін анықтау - Жабдықтарды монтаждау мен құрастыру үшін бейімделген қарапайым дайындамасын істей білу; - Қимаүлгілер және арнайы технологиялық жабдықтарды пайдалануда бейімделі мен қиын және нақ құралдарын дайындау; - Үзету бөлшектері мен бабына жеткізу құралын өндіру; - Бұрғылау станоктері мен бейімделу, механикаланған құралдарды пайдалану жұмысын орындау; - Оларды жою және ескерту, дефектер себептер негізін анықтау; - Құрастыру сызбасын және жұмыс сызба бөлшектерін оқу, - Жұмыс орынын дұрыс қарау және ұйымдастыру; электр тоғын және шығыс материалдарын үнемдеу; - Жетілген әдістерімен еңбегін ұйымдастыру және өндірілген жұмыс тәсілдерін және мақсатқа сай қолдану; - Ішкі тәртіп ережесін және өрт қауіпсіздігін, еңбек қауіпсіздігін талапқа сай орындау. - Жөндеуде дефектік тізімін құрастыру.

(Жалғасы 22-бетте).

БҚ 1-6

БҚ 1-6

БҚ 1-5

БҚ 1-5 КҚ 1,2

БҚ 5,7 КҚ 1,3,4,5


22

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 19-21-беттерде). ЖБП 12

ЖБП 13

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - биология ғылымының негізгі принципі, ағзаның тіршілігі, олардың тарихи және дара жетілуі, оның құрылымы мен функциясы, экологиялық жүйенің антропогенді факторлар әсерінен өзгерісі; істей білуі керек - биологиялық түсінік негізі ретінде қолдану, көз қарастарды, әлем танудың дұрыс қалыптасуы заңдылығы. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - әскери қызметтің негізгі қаулысы; істей білуі керек - тәртіп бойынша бар талаптарды орындау, дене тәрбиесінің дайындығы, әскерде болуға қажетті дүниелер.

ЖБП 14

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - дене тәрбиесінің салауатты өмір салтын қалыптастыруды; істей білуі керек - өзін-өзі денелік және спорттық жетілдіруді.

ЖГП 00 ЖГП 01

Жалпы гуманитарлық пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - Мемлекеттік тілді, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (1200-1400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; істей білуі керек - кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында қазақ тілі білімін қолдануға қабілетті болуға. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық-грамматикалық материалды; істей білуі керек - тілдік әрекеттің түрлерін және формаларын (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық) ажырата білуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - дене тәрбиесінің салауатты өмір салтын қалыптастыруды; істей білуі керек - өзін-өзі денелік және спорттық жетілдіруді.

ЖГП 02

ЖГП 03

ӘЭП 03 ӘЭП 01

ӘЭП 02

ӘЭП 03

ӘЭП 04

ӘЭП 05

ЖКП00 ЖКП 01

ЖКП 02

ЖКП 03

ЖКП 04

ЖКП 05

ЖКП 06

Әлеуметтік-экономикалық пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - негізгі ұғымдарды; - конфуцийлік, даосизм, Қытай өнері ұғымын; - үнді мәдениетінің ерекшеліктерін және оның негізгі жетістіктерін; - ислам, курайш; Мұхаммед, Құран, Аллах, Мекке ұғымдарын; - христиандық ілімнің негізгі қағидаларын және оның құндылық бағыттарын; - Франция мәдениетін: Ашель мәдениетін, проманьондықтарды, галлдарды, франтерді, әдебиетін, философиясын; - көшпенділердің өмірі мен құндылықтар жүйесі туралы; - орта ғасыр кезеңінде қазақ этносының мәдени негізі туралы білімді қалыптастыруды; - түрік және араб мәдениетінің Қазақстанның орта ғасырдағы мәдениетіне тигізген ықпалын; істей білуі керек - Қытай мәдениетінің ерекшеліктерін аша білуді; - мәдениеттану ұғымдарын еркін қолдануды; - қадағалауды; - көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - әлемдегі философиялық, ғылыми және діни жағдай туралы, адам өмірінің мәні туралы ұғымды; - ғылымның ролі мен ғылыми таным туралы, оның құрылымын, формалары мен әдістерін; - әлеуметтік және этикалық проблемалар туралы ұғымды. істей білуі керек - биологиялық және әлеуметтік, тән және рухани бастау алуда адам мінезін анықтауды, оның санасының мәнін, саналы және санасыз мінезді анықтауды; - қоғамдағы адамдардың адамгершілік норма қарым-қатынастарын реттеуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - заңдылық түсінігіндегі әлеуметтік тәсіл туралы ұғымды; - әлеуметтік құрылым, әлеуметтік жіктелу, әлеуметтік өзара әрекет туралы ұғымды; - тұлғаны әлеуметтендіру барысының ерекшеліктерін, регуляция формаларын білуді. істей білуі керек - әлеуметтік қозғалысты дамытуды және әлеуметтік өзгерістер мен дамытудың басқа да факторларын дамытуды; - биліктің мәнін, саясат субъектілерін, саяси қарым-қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы әлемде) анықтауды; - саяси жүйелер мен саяси әріптер туралы ұғымды қалыптастыруды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын; оларды жүзеге асыру механизмдерін; - кәсіптік жұмыс саласындағы құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды істей білуі керек - маманның кәсіби жұмысын реттейтін нормативті- құқықтық құжаттарды қолдана білуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайларды; - макро және микроэкономика негіздерін, салық, ақша-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат туралы істей білуі керек - өзінің кәсіби жұмысына бағыт беретін экономикалық ақпаратты табуды және қолдануды; Жалпы кәсіптік пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -құжатқа қойылатын талаптарды, деректемелерді, олардың рәсімделуін, құжаттамамен қамтамасыз ету қызметін, олардың жұмысын; - қызметтік хаттарды құрастыру әдістемесін, жіктелуін және құжаттардың қозғалысын; - кіріс және шығыс корреспонденциясын тіркеуді, ДЭЕМ қолдануды, рәсімдеуді, істерді мұрағатқа өткізуді істей білуі керек - деректемелерді дұрыс орналастыруды және толтыруды, қызметтік хатты құрастыруды, істер номенклатурасын, индекстеуді; - ақпараттық-анықтамалық, ақша және қаржылық есеп құжаттамасын және оларды АБЖ жағдайында өңдеуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - сызу геометриясы мен проекциялық сызу негіздерін, техникалық сурет салу мен құрылыс сызуының элементтерін, машина жасаудағы сызуды, конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесін. істей білуі керек - сызбаларды, нобайларды стандарттарға сәйкес сызуды және оқуды, сызба мен техникалық суреттің көмегімен ойды дұрыс жеткізе білуді, анықтамаларды қолдануды Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің берік болуын, қатты болуын, тұрақты болуын есептеуді; - жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; істей білуі керек - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; - тірек реакцисын анықтауды; - стандарттарды қолдануды; - берік болуды, қатты болуды, тұрақты болуды есептеулерді жүргізуді.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын, кернеулікті, электр кернеулігін, потенциалдардың айырмашылығын; - тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц, тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерді есептеудің негізгі әдістерін; - ауыспалы процестердің туындау себептерін; коммутацияның бірінші және екінші заңдарын. істей білуі керек - электр тізбектерін есептей білуді. Кулон заңын қолдануды. Гаусс теоремасын қолдануды; - тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; тұрақты токты есептей білуді; - конденсаторды зарядтайды; - конденсаторды зарядтаудан ажыратуды; - индуктивті катушканы өшіруді.

13 маусым 2015 жыл

ЖКП 07

Биология БҚ 1-6 Биологиялық жасушалар. Құрамының алмасуы мен энергия. Ағзалардың көбеюі мен дамуы. Генетика негізі. Өндіріс заңдылықтары. Генетика негіздерінің селекциясы. Өмірдің шығу тегі мен даму этаптары. Эволюциялық білім негізі. Экология негізі. Қазақстандағы экология негізі. Биосфераны зерттеу. Алғашқы әскери дайындық Әскери қызметтің негізі. Практикалық, шабуылдық, саптық дайындықтар. Әскери топография. Қауіпті қатерлі факторлардың тіршілік ету аймағындағы мінездемесі. Өндіріс жағдайында қатерлі және қауіпті заттардың адамға физиологиялық әсері. Төтенше жағдайдағы және өмірдегі қауіпті ісәрекеттерді дайындаудың көптеген мінездемелік негізі, өмірге және денсаулыққа зияны, экобио қорғаныс техникасы. Дене тәрбиесі Маманды дайындаудағы дене тәрбиесінің рөлі, оның салауатты өмір салтындағы маңызы. Дене тәрбиесінің әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздері. Өзінөзі жетілдірудің денелік және спорттық негіздері. Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы.

БҚ 1-6

ЖКП 08

БҚ 1-6

Кәсіптік қазақ тілі (оқу тілі қазақ тілі БҚ1 емес топтарда): кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланған мәтіндерді аудару техникасы Шетел тілі тілі: кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық – грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланған мәтіндерді аудару техникасы

БҚ1

Дене тәрбиесі Маманды дайындаудағы дене тәрбиесінің рөлі, оның салауатты өмір салтындағы маңызы. Дене тәрбиесінің әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздері. Өзінөзі жетілдірудің денелік және спорттық негіздері. Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы.

БҚ 1-6

ЖКП 09

ЖКП 10

Мәдениеттану: БҚ2 Мәдениеттану және қоғам өміріндегі оның ролі; Мәдениетті зерттеудің көп тәсілділігі; мәдениет және өркениет; мәдениеттің қалыптасуы; Конфуциийлік және даосистік мәдениет тұрпаттары; үнділік-буддистік мәдениет тұрпаттары; Христиандық мәдениет тұрпаты; Ислам мәдениетінің әлемі; Батыс европалық мәдениет және оның дамуының қазіргі әлемге ықпалы; Африкалық мәдениеттің ерекшелігі және сонылығы; нәсілшілдік проблемалары; Көшпенділік өркениетінің пайда болуы және сонылығы; Орта ғасыр тұсындағы Қазақстанның мәдениеті; 17-19 ғасырлардағы қазақтардың мәдени дәстүрлері; Қазіргі Қазақстанның мәдениеті

ЖКП 11

АП 00 АП 01

Философия негіздері : БҚ3 Философия пәні, әлемдік философиялық ойдың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты және оның қалыптасу ойлары. Адам және құдай. Адам және ғарыш. Адам, қоғам, өркениет, мәдениет. Жеке бостандық және жауапкершілік. Адам тануы және қызметі, ғылым және оның ролі. Адамзат алдындағы көкейтесті мәселелер..

Әлеуметтану және саясаттану БҚ4 негіздері: Саясаттану ғылым ретінде; Қоғам әлеуметтік мәдени жүйе ретінде; әлеуметтік қоғамдар; әлеуметтік және этноұлттық қатынастар; әлеуметтік процестер; әлеуметтік институтар мен ұйымдар; тұлға: оның әлеуметтік ролі және әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні; саяси үкімет және үкіметтік қатынастар. Саяси жүйе. Қазақстандағы әлеуметтік – саяси процестер ЖГӘЭ.03. Экономика негіздері: экономика және оның негізгі проблемалары Құқық негіздері: Құқық ұғымы, жүйесі, қайнар көздері. Қазақстан Республикасының Конститутциясы – құқық жүйесінің ядросы. Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясы. Жеке тұлға, құқық, құқықты мемлекет. Заң жауапкершілігі және оның түрлері. Негізгі құқық салалары. Қазақстан Республикасының сот жүйесі. Құқық қорғау органы.

БҚ5

АП 02

Экономика негіздері БҚ6 Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, принциптері; меншіктің формалары мен түрлері; меншікті басқару; жоспарлардың түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды әзірлеу; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер нарығының жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын БҚ7 жүргізу Кәсіптік қарым-қатынас. Қазақ және орыс тілдеріндегі іс жүргізу. Құжаттар және олардың қызметі, құжаттардың құрылымы, құжаттарды жинау және сақтау, іс жүргізуді ұйымдастыру және оның техноогиясы, істерді қалыптастыруды ұйымдастыру тәртібі, кеңселік және құжаттамалық жұмыстың негіздері

Сызу БҚ1 Сызуды кестелік безендіру. Геометриялық сызу және жобамен сызудың негіздері. Техникалық сурет салудың элементтері. Машина жасауды сызу. Сызуды орындаудың жалпы ережесі. Оймалардың сызбалары. Ажырамайтың қосылыс сызбалардың жалпы түрі, құрастырмалы сызба. Құрастырмалы сызба оқу. Мамандық бойынша сызулар және схемалар. Құрылыс сызуларының элементтері. Техникалық механика негіздері КҚ1 Теориялық механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Кинематика нүктесі. Қатты дененің қарапайым, күрделі және жазық параллельді қозғалысы. Динамика. Динамиканың негізгі түсініктері менаксиомалары. Материалдық нүктелерге арналған кинематиканың әдістері. Жұмыс және күш. Динамиканың теоремалары. Материалдардың кедергісі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Беріктігін есептеу. Машина бөлшектері. Қосылу түрлері. Беріліс түрлері. Біліктер және осьтер. Подшипниктер. Муфталар. Курстық жоба (Бір бағытты редукторларды жобалау). Берілістерді есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу). Курстық жоба: (бір сатылы редукторлы жетекті жобалау). Электротехника мен электрониКҚ2 ка негізі Электр өрісі мен электрлік сыйымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі. Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - өндірістік және технологиялық процестерді; - өндірістің технологиялық дайындығын; - өнім конструкцияларының технологиялығын; - жинау процесін технологиялық ұйымдастыруды. істей білуі керек - өндірістің технологиялық дайындығын ұйымдастыруды; - өндірістің технологиялық дайындық процесін басқаруды; - технологиялық нобайларды (схема) таңдауға; - дәнекерлеу жұмыстарын жүргізуді; - металдарды кесу мен дәнекерлеуді.

Саладағы технология негіздері КҚ3 Металлургия өндірісі технологиялық процестерінің негізгі түсініктері, анықтамалары. Құю өндірісі. Металдарды дәнекерлеу, кесу және жапсырылымды дәнекерлеу (пайка).

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - металдардың механикалық және химиялық құрамын; - қара және түсті металдарды балқыту тәсілдерін; - ферроқорытпадан металл алудың әдістәсілдерін; - металдар мен қорытпалардың коррозияларымен күрес және оны қорғаудың әдістері. істей білуі керек - металлургия өнеркәсібінде қолданылатын отынды таңдауды; - руданы қорытпаға дайындауды; - металдарды беріктікке, қажулыққа сынғыштыққа, майысқақтыққа сынауды; - аспаптық болатты, қалайыны, мысты, аллюминийді және мырышты қолдану.

Металл және конструкциялық матеКҚ4 риалдар Металдардың құрылымы мен кристализациясы. Металдардың механикалық қасиеттерін зерттеу және сынау әдістері. Қорытпалардың теориясы-ның негіздері. Темір көміртекті қорытпалар. Түрлі-түсті металдар мен қорытпалар. Ұнтақ металлургия мен ұнтақ бұйымдар өндірісі. Металдар мен қорытпалардың тоттануы және онымен күресудің әдістері. Металл емес конструкциялық материалдар.

АП 03

АП 04

АП 05

АП 06

ӨО 00 КТ 00 КТ01 КТ02 КТ03 КТ04 КТ05

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - материалдарды кесудің физикалық негіздерін; - жылыту процестері және кесу аймағындағы температураны бағалау әдістері; - металл кесетін станоктар мен аспаптар; - кесу жылдамдығы, қозғалыс түрлері және жіберу жылдамдығы; - жылдамдық қорабы мен жіберу қорабының, станок жетектерінің түрлерін. істей білуі керек - металл кесетін станоктарға ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуді; - металл кесетін станоктарды жөндеуді; - бөлшектер мен механизмдердің тозу дәрежесін анықтауды; - станоктарды жұмысқа дайындауды; - тораптар мен механизмдердің дефектациясын негіздеуді; - жабдықтарды жөндеудің тәсілдерін таңдауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және теплотехниканың негізгі заңдарын; - қысымды өлшеудің сұйықтықтық және механикалық аспаптарын; - гидрожабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; - гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; - гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; - жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - жүк көтеретін машиналардың құрылыстары мен жұмыс істеу принципін, қызметін; - үздіксіз жұмыс істейтін көлік машиналарының құрылысын және жұмыс істеу принципін, қызметін; - жүкті кезеңмен жіберетін тасымалдаушы машиналардың құрылысын және жұмыс істеу принциптерін, қызметін; - жүкті тиеу-түсіру машиналарының түрлерін; - көтеру- көлік машиналарының конструкцияларын, техникалық пайдалану ережелерін; - беріктікті есептеулерді. істей білуі керек - механизмдерді жөндеу мен техникалық қызмет көрсетуде қолданылатын жүк көтеретін машиналар мен механизмдердің экономикалық тиімділігін анықтауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - стандарттау саласындағы негізгі ережелерді, жалпы ұғымдарды және анықтамаларды; істей білуі керек - сертификаттауды; - терминдер мен анықтамаларды қолдануды; - стандарттарды пайдалануды;

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - өзара ауысу мен техникалық өлшемдердің негізгі мәселелерін; - өлшем құралдарын; - шама эталондарын. істей білуі керек - қондыруды таңдай білуді; - рұқсат беруді; - өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді және оларды қолдана білуді; - кедір-бұдыр жерлерді анықтауды. Арнайы пәндер «Техник-механик» біліктілігі Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - металлургиялық өнеркәсіптің қазіргі кездегі машиналары мен агрегаттарын; - болатты балқыту цехтарындағы машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принципі мен конструкциясын; - машиналар мен агрегаттың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - өнеркәсіп пен прокатты өңдеу үшін; - домен цехтарының машиналары мен агрегаттарының жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - тау массасын уату және бөлетін машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принципін және конструкциясын; - шикізатты байытатын, сүзетін және құрғататын машина мен агрегаттардың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - шаң соратын және тазалайтын машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - байыту фабрикаларының жабдықтарын. істей білуі керек: - өнеркәсіп машиналары мен агрегаттарына техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру бойынша тиімді шешімдер әзірлеуді; - өнеркәсіп машиналары мен агрегаттарына жөндеу операцияларын жүргізуді; - өнеркәсіп машиналары мен бөлшектеу жұмыстары жүргізуді;

Кесіп өңдеу, металл кесетін аспаптар КҚ5 мен станоктар: Металл кесу және металл кесетін станоктар туралы негізгі мәліметтер, токарлық тобының, бұрғылау және қырнау станоктарында металды өңдеу; тіскесу, бұранда кесу; сүргілеу және қашау станоктарда металды өңдеу; металл кесетін станоктарды құрастыру және пайдалану, кесетін аспаптар және кесу тәртіптері. Станоктардың негізгі қосылыстары.

Гидро және пневможетектер Гидравлика негіздері, гидравликалық машиналар мен гидрожетектер. Пневможетек.

ЖГП 03

КҚ6

Көтергіш-тасымалдау машиналары КҚ7 Жүк көтергіш машиналарының бөлшектері, құрылғысы, жұмыс қағидасы, тоқтаусыз тасымалдау машиналары, жүкті мезгіл-мезгіл жіберуге арналған тасымалдау машиналары. Пневматикалы және гидравликалы көлік. Тиеу-түсіру машиналары. Беріктікке есеп жасау.

ЖГП 04 Стандарттау негіздері КҚ7 Стандарттау; стандарттаудың пайда болуы және дамуы; «Стандарттау» ҚР Заңы. Стандарттау саласында халықаралық ынтымақтастық пен ұйымдастырушының негіздері және өнімнің сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандартизация базасында өнімнің сапасын басқару. Стандарттау негіздері, өнім сапасының көрсеткіштері ЕСКД (КҚБЖ), қолданыстағы стандарттар, әдістер, принциптер. Шектеу, қондыру және техникалық КҚ7 өлшемдер Типтік байланыстарға рұқсат және қондыру. Әр түрлі бөлшектерді өлшеудің әдістері мен құралдары. Рұқсат пен қондыру. Зат бетінің кедір-бұдырлығы. Техникалық өлшемдер.

Металлургиялық кәсіпорындарындағы машиналар мен агрегаттар Қара және ауыр түсті металдардың өндірісі бойынша металлургиялық зауыттардың машиналары мен агрегаттары; домен цехтарының машиналары мен агрегаттары; болат балқытатын цехтардың машиналары мен агрегаттары; прокат өндірісінің машиналары мен агрегаттары; тау массасын уататын, елейтін және бөлетін машиналар мен агрегаттар; шикізатты байыту, сүзу және құрғату үшін қажетті машиналар мен агрегаттар; шаң ұстайтын және тазалайтын машиналар мен агрегаттар; Автоматтандыру түсінігі мен негізгі терминдер, құрылымдық схемалар, элементтері. Автоматты бақылау, жергілікті, дистанциялық және телеметрикалық бақылау туралы түсінік. Өлшеу приборлары, олардың түрлері,өлшеудің негізгі әдістері, метрология негіздері. Өлшеу түрлендіргіштері мен приборлары. Негізінен технологиялық параметрлерді бақылау: қысымын, сұйылтуды, материалдың саны мен шығынын, сұйықтық және қатты сусымалы материалдың деңгейін, материалдың температурасын, сапасы мен құрамын бақылау. Өлшеу жүйелерінде қолданылатын сериялы приборлар мен құралдардың технологиялық параметрлері мен конструкция өлшемдерінің негізгі әдістерін меңгеру. Машиналар мен агрегаттарға Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы техникалық қызмет көрсету, пайдалабілуі тиіс: ну , оларды жөндеу және құрастыру - кәсіпорын жабдықтарын монтаждауды; Металлургия өнеркәсібі - монтаж жұмыстары өндірісінің техникалық кәсіпорындарының жабдықтарын монқұжаттамасын; - кәсіпорын жабдықтарын және теротехнологи- таждау туралы жалпы мәліметтер; Бірінші және екінші мақсаттар тураяны жөндеуді; лы; монтаждау жұмыстары өндірісінің - кәсіпорын машиналары мен агрегаттарына техникалық құжаттамасы; машинатехникалық қызмет көрсетуді. лар мен агрегаттарды монтаждау; істей білуі керек: - металл өндірісіндегі электропештерде монтаж- жабдықтарды моньаждаудың сапасын бақылау; өндіріс машиналары мен дау және пайдалану жұмыстарын жүргізуді; жабдықтарын пайдалану; пайдалану - кәсіпорын жабдықтарының жұмыс істемеу қызметін ұйымдастыру; себептерін анықтауды; Машиналар сенімділігі және теротех- машиналар мен агрегаттардың ақауларын нология. Машиналар мен агрегаттарға жоюды; техникалық қызмет көрсетуді және - монтаж жұмыстары өндірісінде техникалық жөндеуді ұйымдастыру. Бөлшектер мен құжаттаманы пайдалануды; құрастыру бірліктерін жөндеу техноло- жабдықты монтаждау сапасын бақылауды; - кәсіпорын машиналары мен жабдықтарын пай- гиясы. Машиналар мен агрегаттарды майлау. далануда қызмет көрсетуді ұйымдастыруды; Машиналар мен агрегаттарды - машина мен агрегаттарды жөндеуде құрастыру. Автоматтандырылған техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыруды құралдарды пайдалану. Пайдалану және жөндеуді.. бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыру және оның құрылымы. Жоспарлы ескерту жөндеу жұмыстары ұйымдастырылуы және мазмұны. Еңбек қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. Машиналар мен агрегаттардың электр Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы жабдықтары білуі тиіс: Электржетек ілімінің негіздері. - машинаның электрожетектерінің түрлерін; Электржетектерді қорғау және басқару - өнеркәсіпті электрмен жабдықтау нобайын; аппаратурасы. Металлургия өнеркәсібін - басқару және қорғаныс аппараттарының электр қуатымен қамсыздандыру. жұмыс істеу қағидаларын; - жабдықтарды жөндеу саласындағы техникалық Көтергіш-тасымалдау машиналардың электр жабдықтары. Металлургия міндеттерді. өнеркәсібінің электр жабдықтары істей білуі керек - жүк көтеретін машиналардың электр жабдықтарының жұмысын бақылауды; - жабдықтар мен агрегаттарды профилактикалық қараудан өткізуді; - металлургиялық өнеркәсібінің электр жабдықтарының жұмысын бақылауды. Еңбекті қорғау және өнеркәсіп эколоПән циклін оқу нәтижесінде білім алушы гиясы негіздері білуі тиіс: Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері, - еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; техника қауіпсіздігі. Қазақстан - техника қауіпсіздігі ережелерін; Республикасының еңбекті қорғау - өндірістік жарақаттардың алдын алу ісжөніндегі заңдылық негіздері. шараларын; Технологиялық процестер мен құрал- өрт қауіпсіздігін; жабдықтар қауіпсіздігі. Өндіріс санита- электр қауіпсіздігін; риясы, ауа кеңістігін қалпына келтіру. - технологиялық процестердің қауіпсіздігін; Өрттен сақтану, электр қауіпсіздігі. Еңбек - өнеркәсіптегі жарақат алудың себептерін; қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. - кәсіптік ауруларды; Өнеркәсіп экологиясының негіздері, - өнеркәсіп экологиясын. металлургия өнеркәсібінің ауа және су істей білуі керек қоймаларының ластануы. - еңбек жағдайы мен жарақат алу себептерін талдауды; - еңбекті қорғау бойынша жұмысты ұйымдастыруды; - қорғанудың жеке құралдарын пайдалануды; - еңбекті және қоршаған ортаны қорғау бойынша білімді іс жүзінде қолдануды; - өндірістік жарақат кезінде көмек көрсетуді. Өндірісті ұйымдастыру және жоПән циклін оқу нәтижесінде білім алушы спарлау білуі тиіс: Экономикалық және әлеуметтік дамыту- техникалық- экономикалық негіздемені ды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, құрастыру есептерін; еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; - жалақыны есептеуді; Қазақстан Республикасында нарық эко- өнімнің өзіндік құнын есептеуді; номикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік - бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. құны, бағаның қалыптасуы мен салық істей білуі керек - өнеркәсіптің материалдық-техникалық дамуын жүйесі. Өнеркәсіптің кірістерін, пайдасын және тиімділігін жоспарлау. жоспарлауды; - өнеркәсіптің әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; - еңбек ақысын ұйымдастыруды; - өнеркәсіптің табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды. Өндірісті автоматтандыру Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы негіздері білуі тиіс: Өлшеу техникасы негіздері мен - технологиялық параметрлерді бақылау технологиялық параметрлерді құралдарының түрлерін; бақылау құралдары. Технологиялық - микропроцессорлық жүйелердің құрылымы процестерді басқаратын есептеуіш техмен оны құрудың принциптерін; никасы. Микропроцессорлық жүйелері. - металлургиялық өнеркәсіпті автоматтандыру Металлургия өндірісін автоматтандыру. процестерін; істей білуі керек - технологиялық параметрлерді өлшеуді; - есептеу техникасымен жұмыс істеуді; - технологиялық процестерді басқаруды; - техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды. Өндірістік оқыту және кәсіптік тәжірибе

АҚ1 АҚ5 АҚ6

ӘЭП 00 ӘЭП 01

АҚ2 АҚ3 АҚ6

ӘЭП 02

ӘЭП 03

АҚ2 АҚ3 АҚ5 ӘЭП 04

АҚ1 АҚ4 АҚ6

ӘЭП 05

ЖКП00 ЖКП 01

АҚ5 АҚ6

ЖГП 02

Пәндер мен кәсіптік модуль тарауларының Қалыптасаатаулары тын құзырлық коды

Жалпы гуманитарлық пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - Мемлекеттік тілді, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (1200-1400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; істей білуі керек - кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында қазақ тілі білімін қолдануға қабілетті болуға.

Кәсіби қазақ тілі БҚ1 (оқу тілі қазақ тілі емес топтарда): кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалықграмматикалық материалды; істей білуі керек - тілдік әрекеттің түрлерін және формаларын (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық) ажырата білуді.

Кәсіби шетел тілі кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық – грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы

БҚ1

ЖКП 06

ЖКП 08 БҚ2 Дене тәрбиесі Дене тәрбиесінің теориясы; дене тәрбиесі қазіргі қоғамның жалпы мәдениетінің бір бөлігі ретінде; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; салауатты өмір салтындағы өзін-өзі тәрбиелеу және өзін жетілдіру; салауатты өмір салтының тиімділігі; қозғалыс қызметі және түрлі ішкі орта жағдайына адам ағзасының төзімділігінің жоғарылауы; денсаулыққа салауатты өмір салтын қалыптастырудың шарты ретіндегі тұлғаның қатынасы; көзқарастағы жеке қатынас; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; тазалық мәдениеті, зақымдануды ескерту, алғашқы дәрігерлік көмек көрсету түрлері; қозғалыс белсенділігінің режимі; жеңіл атлетика; гимнастика; шаңғы тебу дайындығы; жүзу; туризм; спорт және қозғалыс ойындары; қазақ ұлттық қозғалыс ойындарының түрлері мен спорттық ойындар

ЖКП 09

ЖКП 10 Мәдениеттану Мәдениеттану және қоғам өміріндегі оның ролі; Мәдениетті зерттеудің көп тәсілділігі; мәдениет және өркениет; мәдениеттің қалыптасуы; Конфуциийлік және даосистік мәдениет тұрпаттары; үнділік-буддистік мәдениет тұрпаттары; Христиандық мәдениет тұрпаты; Ислам мәдениетінің әлемі; Батыс европалық мәдениет және оның дамуының қазіргі әлемге ықпалы; Африкалық мәдениеттің ерекшелігі және сонылығы; нәсілшілдік проблемалары; Көшпенділік өркениетінің пайда болуы және сонылығы; Орта ғасыр тұсындағы Қазақстанның мәдениеті; 17-19 ғасырлардағы қазақтардың мәдени дәстүрлері; Қазіргі Қазақстанның мәдениеті

БҚ3

ЖКП 11

АП 00 Философия негіздері : БҚ4 Философия пәні, әлемдік философиялық ойдың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты және оның қалыптасу ойлары. Адам және құдай. Адам және ғарыш. Адам, қоғам, өркениет, мәдениет. Жеке бостандық және жауапкершілік. Адам тануы және қызметі, ғылым және оның ролі. Адамзат алдындағы көкейтесті мәселелер..

АП 01

Әлеуметтану және саясаттану негіздері: БҚ4 Саясаттану ғылым ретінде; Қоғам әлеуметтік мәдени жүйе ретінде; әлеуметтік қоғамдар; әлеуметтік және этноұлттық қатынастар; әлеуметтік процестер; әлеуметтік институтар мен ұйымдар; тұлға: оның әлеуметтік ролі және әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні; саяси үкімет және үкіметтік қатынастар. Саяси жүйе. Қазақстандағы әлеуметтік – саяси процестер ЖГӘЭ.03. Экономика негіздері: экономика және оның негізгі проблемалары

Құқық негіздері БҚ6 Құқық ұғымы, жүйесі, қайнар көздері. Қазақстан Республикасының Конститутциясы – құқық жүйесінің ядросы. Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясы. Жеке тұлға, құқық, құқықты мемлекет. Заң жауапкершілігі және оның түрлері. Негізгі құқық салалары. Қазақстан Республикасының сот жүйесі. Құқық қорғау органы.

АП 02

Экономика негіздері БҚ6 Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, принциптері; меншіктің формалары мен түрлері; меншікті басқару; жоспарлардың түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды әзірлеу; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер нарығының жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын КҚ 1 жүргізу Кәсіптік қарым-қатынас. Қазақ және орыс тілдеріндегі іс жүргізу. Құжаттар және олардың қызметі, құжаттардың құрылымы, құжаттарды жинау және сақтау, іс жүргізуді ұйымдастыру және оның техноогиясы, істерді қалыптастыруды ұйымдастыру тәртібі, кеңселік және құжаттамалық жұмыстың негіздері

АП 03

АП 04 Сызу Сызуды кестелік безендіру. Геометриялық сызу және жобамен сызудың негіздері. Техникалық сурет салудың элементтері. Машина жасауды сызу. Сызуды орындаудың жалпы ережесі. Оймалардың сызбалары. Ажырамайтың қосылыс сызбалардың жалпы түрі, құрастырмалы сызба. Құрастырмалы сызба оқу. Мамандық бойынша сызулар және схемалар. Құрылыс сызуларының элементтері.

ЖКП 03

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; істей білуі керек - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; - тірек реакцияларын анықтауды; - стандарттарды қолдануды; - беріктікке, қаттылыққа, тұрақтылыққа есептеулер жүргізуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Электротехниканың теориялық білуі тиіс: негіздері - электромагниттік өрістің негізгі сипаттаЭлектр өрісі мен электрлік масын: кернеулілікті, электр потенциалын, сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. электрлік кернеулілікті, потенциалдардың Магниттік өріс және электромагниттік айырмашылығын; индукция. Айнымалы ток тізбегі. - тұрақты токтың негізгі заңдарын: Электр тізбегін комплекстік сан Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц; арқылы есептеу. Үш фазалы - тұрақты токтың линиялық және линиялық электр тізбегі. Синусоидалық емес емес тізбектерін есептеудің негізгі әдістерін; периодикалық кернеу мен тоғы бар - ауыспалы процестердің туындау электр тізбегі. Сызықтық емес электр себептерін; тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі - коммутацияның бірінші және екінші процестер. заңдарын; істей білуі керек - электр тізбектерін есептей білуді; - Кулон заңын қолдануды; - Гаусс теоремасын қолдануды; - тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; - тұрақты токты есептей білуді; - конденсаторды зарядтауды; - конденсаторды зарядтаудан ажыратуды; - индуктивті катушканы өшіруді.

ЖКП 04

ЖКП 05

ЖКП 07

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - сызу геометриясы мен проекциялық сызу негіздерін, техникалық сурет салу мен құрылыс сызуының элементтерін, машина жасаудағы сызуды, конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесін. істей білуі керек - сызбаларды, нобайларды стандарттарға сәйкес сызуды және оқуды, сызба мен техникалық суреттің көмегімен ойды дұрыс жеткізе білуді, анықтамаларды қолдануды

слесарлық механикалық жұмысшы кәсібін алу өндірістік –технологиялық тәжірибе диплом алдындағы өндірістік тәжірибе

Пәндердің және кәсіптік модульдердің оқу циклдары

Жалпы кәсіптік пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - құжатқа қойылатын талаптарды, деректемелерді, олардың рәсімделуін, құжаттамамен қамтамасыз ету қызметін, олардың жұмысын; - қызметтік хаттарды құрастыру әдістемесін, жіктелуін және құжаттардың қозғалысын; - кіріс және шығыс корреспонденциясын тіркеуді, ДЭЕМ қолдануды, рәсімдеуді, істерді мұрағатқа өткізуді істей білуі керек - деректемелерді дұрыс орналастыруды және толтыруды, қызметтік хатты құрастыруды, істер номенклатурасын, индекстеуді; - ақпараттық-анықтамалық, ақша және қаржылық есеп құжаттамасын және оларды АБЖ жағдайында өңдеуді.

Қазақстан тарихы БҚ2 мектептегі жалпыға бірдей білім беру курстары; қазақ халқының тарихи және мәдени даму жолдары; көшпенділер өркениеті; көшпенділер мемлекетінің шығу жолдары; көшпенділердің рухани мәдениеті; Қазақстанның Ресейге қосылу барысындағы ішкі саясаты және Қазақстанның Ресей империясының құрамына қосылуы; ұлт-азаттық көтерілістер мен қозғалыстар; XX ғасырдың басындағы саяси партиялар ағымы; XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық, қоғамдықсаяси жағдай; Қазақ диаспорасының қалыптасуы; Қазақстанның Ұлы Отан соғысы және соғыстан кейінгі кезеңіндегі атқарған ролі; 50-80 жылдардағы әлеуметтікэкономикалық, қоғамдық-саяси жағдайы; Қазақстан тоқырау және КСРО-ның құлауы кезеңінде; Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік алғаннан кейінгі қоғамдық және саяси өзгерістер

ЖКП 02 АҚ5

1.4 1112000 «Өнеркәсіп машиналары және жабдықтарын пайдалану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейі бойынша білім оқу бағдарламасының құрылымы орта буын маманы Біліктілігі 111204 3 Техник -механик Оқу мерзімі: 2 жыл 10 ай Жалпы орта білім негізінде Пәндердің қысқартылған атауы (коды) ЖГП 00 ЖГП 01

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі керек: - Қазақстанның тарихи кезеңдерінің негізгі хронологиясын; - көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихтағы ролі мен қосқан үлесін; - Қазақстан территориясындағы мемлекеттіліктің бастауын, құрылуын және дамуын; - Қазақстанның Ресей империясына қосылуын, жаулап алуын, отарлау процесін; - Ұлт-азаттық көтеріліс пен қозғалыстардың себептерін; - XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси партиялар мен ағымдардың бағдарламасының мәнін; - 20-30 жылдардағы ауылшаруашылығы мен өнеркәсіптің жағдайын; - 1931-1932 жылдардағы ашаршылықтың себептері мен салдарын; - 30-шы жылдардағы жаппай қуғын-сүргін саясатының салдарын; - Қазақстанның көпұлттылығының себебін; - КСРО-ның дағдарыс кезеңі мен құлауының себептерін; - Тәуелсіз Қазақстанның экономикалық саяси реформаларын және олардың нәтижелерін; Қазақстан 2030 даму бағдарламасын; істеуі керек: - қысқаша тарихи әңгіме құрастыруды; - картамен жұмыс істеуді; - көшпелі мал шаруашылығының шығу себебін ашуды; - Қазақстан территориясындағы мемлекеттік бірлестіктерді сипаттауды; - Қазақ халқының этникалық тарихының дамуын, эволюциялық қосылуын сипаттауды; - капиталистік және социалистік құрылыстың айырмашылығын дәлелдеуді; - рухани және материалдық мәдениеттің үлгісін сипаттауды: - тарихи кезеңдерді ерекшелеу және дәуірлерге қысқаша сипаттама беруді; - қазіргі кезеңдегі тарихи деректерді жанжақты және сыни талдауды; - көтерілістердің жеңілу себептерін талдауды; - жаңа экономикалық саясат, ұжымдастыру, индустрияландыру саясаттарының мәнін ашу; - 20-30 жылдардағы этно-демографиялық жағдайды талдауды; - Қазақ диаспорасының пайда болуының себептерін ашуды; - Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстанның ролі мен қосқан үлесін; - XX ғасырдың басындағы саяси партиялар мен ағымдардың мәнін ашуды; капиталистік және социалистік құрылыстың ерекшеліктерін анықтауды Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушылар білуі керек: - Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» заңын; - денсаулықты нығайтудағы дене тәрбиесі мен спорттың ролін; - қимыл-қозғалыс әрекеттерінің түрлерін; - дене шынықтырудағы жүктеме мен оларды реттеу әдістері (мөлшерлеу) туралы; - дене шынықтыру жаттығуларын жасау кезіндегі зақымданудың пайда болу себептерін, зақымданудың алдын-алу туралы; - салауатты өмір салтын қалыптастыру жолдарын; - жеңіл атлетикалық жаттығулардың орындалу техникасын; - шаңғымен жүру тәсілдерін; - жүзу техникасын; - туристке қажетті құрал-жабдықтар мен туристік дағдыларды; - қазақтың ұлттық қолданбалы спорттық ойындарының түрлері мен ойын ережесін; - спорттық гигиена талаптарын; - Президенттік тестің нормативтерін; істеуі керек: - жеңіл атлетикалық жаттығулардың жасалу техникасын; - қысқа, орта, ұзақ қашықтыққа жүгіруді; - диск, граната лақтыруды, бір орыннан және жүгіріп келіп ұзындыққа секіруді; - допты енгізу және лақтыру әдістерін; - шаңғымен қимылдау әдістерін білу; - жүзу әдістерін; - спорттық гигиеналық талаптарын орындауды; - туристік дағдылар мен іскерліктерді көрсетуді; - жеңіл жарақат, сүріп алу кезіндегі алғашқы дәрігерлік көмек көрсету өзін- өзі тексеру күнделігін жүргізуді Әлеуметтік-экономикалық пәндер Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - негізгі ұғымдарды; - конфуцийлік, даосизм, Қытай өнері ұғымын; - үнді мәдениетінің ерекшеліктерін және оның негізгі жетістіктерін; - ислам, курайш; Мұхаммед, Құран, Аллах, Мекке ұғымдарын; - христиандық ілімнің негізгі қағидаларын және оның құндылық бағыттарын; - Франция мәдениетін: Ашель мәдениетін, проманьондықтарды, галлдарды, франтерді, әдебиетін, философиясын; - көшпенділердің өмірі мен құндылықтар жүйесі туралы; - Орта ғасыр кезеңінде қазақ этносының мәдени негізі туралы білімді қалыптастыруды; - түрік және араб мәдениетінің Қазақстанның орта ғасырдағы мәдениетіне тигізген ықпалын; істей білуі керек - Қытай мәдениетінің ерекшеліктерін аша білуді; - мәдениеттану ұғымдарын еркін қолдануды; - қадағалауды; - көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - әлемдегі философиялық, ғылыми және діни жағдай туралы, адам өмірінің мәні туралы ұғымды; - ғылымның ролі мен ғылыми таным туралы, оның құрылымын, формалары мен әдістерін; - әлеуметтік және этикалық проблемалар туралы ұғымды. істей білуі керек - биологиялық және әлеуметтік, тән және рухани бастау алуда адам мінезін анықтауды, оның санасының мәнін, саналы және санасыз мінезді анықтауды; - қоғамдағы адамдардың адамгершілік норма қарым-қатынастарын реттеуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - заңдылық түсінігіндегі әлеуметтік тәсіл туралы ұғымды; - әлеуметтік құрылым, әлеуметтік жіктелу, әлеуметтік өзара әрекет туралы ұғымды; - тұлғаны әлеуметтендіру барысының ерекшеліктерін, регуляция формаларын білуді. істей білуі керек - әлеуметтік қозғалысты дамытуды және әлеуметтік өзгерістер мен дамытудың басқа да факторларын дамытуды; - биліктің мәнін, саясат субъектілерін, саяси қарым-қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы әлемде) анықтауды; - саяси жүйелер мен саяси тәртіптер туралы ұғымды қалыптастыруды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын; - оларды жүзеге асыру механизмдерін; - кәсіптік жұмыс саласындағы құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды істей білуі керек - маманның кәсіби жұмысыны реттейтін нормативті- құқықтық құжаттарды қолдана білуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайларды; - макро және микроэкономика негіздерін, салық, ақша-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат туралы істей білуі керек - өзінің кәсіби жұмысына бағыт беретін экономикалық ақпаратты табуды және қолдануды;

КҚ2

КҚ 6 АП 05

КҚ 2

АП 06

ӨО 00 КП 00 КП01 КП02 КП03 КП04 КП05 БҰАП 00

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - өндірістік және технологиялық процестерді; - өндірістің технологиялық дайындығын; - өнім конструкцияларының технологиялығын; - жинау процесін технологиялық ұйымдастыруды. істей білуі керек - өндірістің технологиялық дайындығын ұйымдастыруды; - өндірістің технологиялық дайындық процесін басқаруды; - технологиялық нобайларды (схема) таңдауға; - дәнекерлеу жұмыстарын жүргізуді; - металдарды кесу мен дәнекерлеуді. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - металдардың механикалық және химиялық құрамын; - қара және түсті металдарды балқыту тәсілдерін; - ферроқорытпадан металл алудың әдістәсілдерін; - металдар мен қорытпалардың коррозияларымен күрес және оны қорғаудың әдістері. істей білуі керек - металлургия өнеркәсібінде қолданылатын отынды таңдауды; - руданы қорытпаға дайындауды; - металдарды беріктікке, қажулыққа, сынғыштыққа, майысқақтыққа сынауды; - аспаптық болатты, қалайыны, мысты, аллюминийді және мырышты қолдану. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - материалдарды кесудің физикалық негіздерін; - жылыту процестері және кесу аймағындағы температураны бағалау әдістері; - металл кесетін станоктар мен аспаптар; - кесу жылдамдығы, қозғалыс түрлері және жіберу жылдамдығы; - жылдамдық қорабы мен жіберу қорабының, станок жетектерінің түрлерін. істей білуі керек - металл кесетін станоктарға ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуді; - металл кесетін станоктарды жөндеуді; - бөлшектер мен механизмдердің тозу дәрежесін анықтауды; - станоктарды жұмысқа дайындауды; - тораптар мен механизмдердің дефектациясын негіздеуді; - жабдықтарды жөндеудің тәсілдерін таңдауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - гидравлика, пневматика және теплотехниканың негізгі заңдарын; - қысымды өлшеудің сұйықтықтық және механикалық аспаптарын; - гидрожабдықтардың қызметін, жұмыс істеу принципін және құрылысын; - гидро-пневматикалық жетектер жүйесін және жылу алмастыратын аппараттарын. істей білуі керек - гидравликалық есептерді шығара білуі; - қысымды өлшейтін аспаптарды қолдана білуі; - гидропневможетектерге ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; - гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; - гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; - жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - жүк көтеретін машиналардың құрылыстары мен жұмыс істеу принципін, қызметін; - үздіксіз жұмыс істейтін көлік машиналарының құрылысын және жұмыс істеу принципін, қызметін; - жүкті кезеңмен жіберетін тасымалдаушы машиналардың құрылысын және жұмыс істеу принциптерін, қызметін; - жүкті тиеу-түсіру машиналарының түрлерін; - көтеру- тасымалдау машиналарының конструкцияларын, техникалық пайдалану ережелерін; - беріктікті есептеулерді. істей білуі керек - механизмдерді жөндеу мен техникалық қызмет көрсетуде қолданылатын жүк көтеретін машиналар мен механизмдердің экономикалық тиімділігін анықтауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - стандарттау саласындағы негізгі ережелерді, жалпы ұғымдарды және анықтамаларды; істей білуі керек -сертификаттауды; -терминдер мен анықтамаларды қолдануды; -стандарттарды пайдалануды;

Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - өзара ауысу мен техникалық өлшемдердің негізгі мәселелерін; - өлшем құралдарын; - шама эталондарын. істей білуі керек - қондыруды таңдай білуді; - рұқсат беруді; - өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді және оларды қолдана білуді; - кедір-бұдыр жерлерді анықтауды. Арнайы пәндер «Техник-механик» біліктілігі Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - металлургиялық өнеркәсіптің қазіргі кездегі машиналары мен агрегаттарын; - болатты балқыту цехтарындағы машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принципі мен конструкциясын; - машиналар мен агрегаттың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - өндіріс пен прокатты өңдеу үшін; - домен цехтарының машиналары мен агрегаттарының жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - тау массасын уату және бөлетін машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принципін және конструкциясын; - шикізатты байытатын, сүзетін және құрғататын машина мен агрегаттардың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - шаң соратын және тазалайтын машиналар мен агрегаттардың жұмыс істеу принциптерін және конструкциясын; - байыту фабрикаларының жабдықтарын. істей білуі керек: - өнеркәсіп машиналары мен агрегаттарына техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру бойынша тиімді шешімдер әзірлеуді; - өнеркәсіп машиналары мен агрегаттарына жөндеу операцияларын жүргізуді; - өнеркәсіп машиналары мен бөлшектеу жұмыстары жүргізуді;

Саладағы технология негіздері КҚ3 Металлургия өндірісі технологиялық процестерінің негізгі түсініктері, анықтамалары. Құю өндірісі. Металдарды дәнекерлеу, кесу және жапсырылымды дәнекерлеу (пайка).

Металл және конструкциялық матеКҚ4 риалдар Металдардың құрылымы мен кристализациясы. Металдардың механикалық қасиеттерін зерттеу және сынау әдістері. Қорытпалардың теориясының негіздері. Темір көміртекті қорытпалар. Түрлі-түсті металдар мен қорытпалар. Ұнтақ металлургия мен ұнтақ бұйымдар өндірісі. Металдар мен қорытпалардың тоттануы және онымен күресудің әдістері. Металл емес конструкциялық материалдар.

Кесіп өңдеу, металл кесетін аспаптар КҚ5 мен станоктар Металл кесу және металл кесетін станоктар туралы негізгі мәліметтер, токарлық тобының, бұрғылау және қырнау станоктарында металды өңдеу; тіскесу, бұранда кесу; сүргілеу және қашау станоктарда металды өңдеу; металл кесетін станоктарды құрастыру және пайдалану, кесетін аспаптар және кесу тәртіптері. Станоктардың негізгі қосылыстары.

Гидро және пневможетектер Гидравлика негіздері, гидравликалық машиналар мен гидрожетектер. Пневможетек.

КҚ6

Көтергіш-тасымалдау машиналары КҚ7 Жүк көтергіш машиналарының бөлшектері, құрылғысы, жұмыс қағидасы, тоқтаусыз тасымалдау машиналары, жүкті мезгіл-мезгіл жіберуге арналған тасымалдау машиналары. Пневматикалы және гидравликалы көлік. Тиеу-түсіру машиналары. Беріктікке есеп жасау.

КҚ7 Стандарттау негіздері Стандарттау; стандарттаудың пайда болуы және дамуы; «Стандарттау» ҚР Заңы. Стандарттау саласында халықаралық ынтымақтастық пен ұйымдастырушының негіздері және өнімнің сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандартизация базасында өнімнің сапасын басқару. Стандарттау негіздері, өнім сапасының көрсеткіштері ЕСКД (КҚБЖ), қолданыстағы стандарттар, әдістер, принциптер. КҚ7 Шектеу, қондыру және техникалық өлшемдер Типтік байланыстарға рұқсат және қондыру. Әр түрлі бөлшектерді өлшеудің әдістері мен құралдары. Рұқсат пен қондыру. Зат бетінің кедір-бұдырлығы. Техникалық өлшемдер.

Металлургиялық өнеркәсібіндегі машиналар мен агрегаттар Қара және ауыр түсті металдардың өндірісі бойынша металлургиялық өнеркәсіптердің машиналары мен агрегаттары; домен цехтарының машиналары мен агрегаттары; болат балқытатын цехтардың машиналары мен агрегаттары; прокат өндірісінің машиналары мен агрегаттары; тау массасын уататын, елейтін және бөлетін машиналар мен агрегаттар; шикізатты байыту, сүзу және құрғату үшін қажетті машиналар мен агрегаттар; шаң ұстайтын және тазалайтын машиналар мен агрегаттар; Автоматтандыру түсінігі мен негізгі терминдер, құрылымдық схемалар, элементтері. Автоматты бақылау, жергілікті, дистанциялық және телеметрикалық бақылау туралы түсінік. Өлшеу приборлары, олардың түрлері,өлшеудің негізгі әдістері, метрология негіздері. Өлшеу түрлендіргіштері мен приборлары. Негізінен технологиялық параметрлерді бақылау: қысымын, сұйылтуды, материалдың саны мен шығынын, сұйықтық және қатты сусымалы материалдың деңгейін, материалдың температурасын, сапасы мен құрамын бақылау. Өлшеу жүйелерінде қолданылатын сериялы приборлар мен құралдардың технологиялық параметрлері мен конструкция өлшемдерінің негізгі әдістерін меңгеру.. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Машиналар мен агрегаттарға білуі тиіс: техникалық қызмет көрсету, пайдала- кәсіпорын жабдықтарын монтаждауды; ну , оларды жөндеу және құрастыру - монтаж жұмыстары өндірісінің техникалық Металлургия өнеркәсібінің жабдықтарын құжаттамасын; монтаждау туралы жалпы мәліметтер; - кәсіпорын жабдықтарын және теротехноло- Бірінші және екінші мақсаттар туралы; гияны жөндеуді; монтаждау жұмыстары; өнеркәсіптің - кәсіпорын машиналары мен агрегаттарына техникалық құжаттамасы; машинатехникалық қызмет көрсетуді. лар мен агрегаттарды монтаждау; істей білуі керек: жабдықтарды монтаждаудың сапасын - металл өнеркәсібіндегі электропештерде бақылау; өнеркәсіп машиналары мен монтаждау және пайдалану жұмыстарын жабдықтарын пайдалану; пайдалану жүргізуді; қызметін ұйымдастыру; - өнеркәсіп жабдықтарының жұмыс істемеу Машиналар сенімділігі және теротехсебептерін анықтауды; нология. Машиналар мен агрегаттарға - машиналар мен агрегаттардың ақауларын техникалық қызмет көрсетуді және жоюды; жөндеуді ұйымдастыру. Бөлшектер мен - монтаж жұмыстары өндірісінде техникалық құрастыру бірліктерін жөндеу технолоқұжаттаманы пайдалануды; гиясы. Машиналар мен агрегаттарды - жабдықты монтаждау сапасын бақылауды; майлау. - кәсіпорын машиналары мен жабдықтарын Машиналар мен агрегаттарды пайдалануда қызмет көрсетуді құрастыру. Автоматтандырылған ұйымдастыруды; құралдарды пайдалану. Пайдалану - машина мен агрегаттарды жөндеуде бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыру техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыруды және оның құрылымы. Жоспарлы ескержәне жөндеуді. ту жөндеу жұмыстары ұйымдастырылуы және мазмұны. Еңбек қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Машиналар мен агрегаттардың электр білуі тиіс: жабдықтары - машинаның электрожетектерінің түрлерін; Электржетек ілімінің негіздері. - кәсіпорынды электрмен жабдықтау нобайын; Электржетектерді қорғау және - басқару және қорғаныс аппараттарының басқару аппаратурасы. Металлургия жұмыс істеу қағидаларын; кәсіпорындарын электр қуатымен - жабдықтарды жөндеу саласындағы қамсыздандыру. Көтергіш-тасымалдау техникалық міндеттерді. машиналардың электр жабдықтары. істей білуі керек Металлургия өнеркәсібінің электр - жүк көтеретін машиналардың электр жабдықтары. жабдықтарының жұмысын бақылауды; - жабдықтар мен агрегаттарды профилактикалық қараудан өткізуді; - металлургиялық өндірістің электр жабдықтарының жұмысын бақылауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Еңбекті қорғау және өнеркәсіп эколобілуі тиіс: гиясы негіздері - еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері, - техника қауіпсіздігі ережелерін; техника қауіпсіздігі. Қазақстан - өндірістік жарақаттардың алдын алу ісРеспубликасының еңбекті қорғау шараларын; жөніндегі заңдылық негіздері. - өрт қауіпсіздігін; Технологиялық процестер мен құрал- электр қауіпсіздігін; жабдықтар қауіпсіздігі. Өндіріс санита- технологиялық процестердің қауіпсіздігін; риясы, ауа кеңістігін қалпына келтіру. - өнеркәсіптегі жарақат алудың себептерін; Өрттен сақтану, электр қауіпсіздігі. Еңбек - кәсіптік ауруларды; қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. - өнеркәсіп экологиясын. Өнеркәсіп экологиясының негіздері, меістей білуі керек таллургия өнеркәсіптердің ауа және су - еңбек жағдайы мен жарақат алу себептерін қоймаларының ластануы. талдауды; - еңбекті қорғау бойынша жұмысты ұйымдастыруды; - қорғанудың жеке құралдарын пайдалануды; - еңбекті және қоршаған ортаны қорғау бойынша білімді іс жүзінде қолдануды; - өндірістік жарақат кезінде көмек көрсетуді. Өндірісті ұйымдастыру және жоПән циклін оқу нәтижесінде білім алушы спарлау білуі тиіс: Экономикалық және әлеуметтік дамыту- техникалық- экономикалық негіздемені құрастыру есептерін; ды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, - жалақыны есептеуді; еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; - өнімнің өзіндік құнын есептеуді; Қазақстан Республикасында нарық эко- бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. номикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік істей білуі керек құны, бағаның қалыптасуы мен салық - өнеркәсіптің материалдық-техникалық даму- жүйесі. Өнеркәсіптің кірістерін, пайдасын ын жоспарлауды; және тиімділігін жоспарлау. - өнеркәсіптің әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; - еңбек ақысын ұйымдастыруды; - өнеркәсіптің табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды. Пән циклін оқу нәтижесінде білім алушы Өндірісті автоматтандыру білуі тиіс: негіздері - технологиялық параметрлерді бақылау Өлшеу техникасы негіздері мен технологиялық параметрлерді құралдарының түрлерін; бақылау құралдары. Технологиялық - микропроцессорлық жүйелердің құрылымы мен оны құрудың принциптерін; процестерді басқаратын есептеуіш тех- металлургиялық өндірісті автоматтандыру никасы. Микропроцессорлық жүйелері. процестерін; Металлургия өндірісін автоматтандыру. істей білуі керек - технологиялық параметрлерді өлшеуді; - есептеу техникасымен жұмыс істеуді; - технологиялық процестерді басқаруды; - техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды. Өндірістік оқыту және кәсіптік практика слесарлық механикалық жұмысшы кәсібін алу өндірістік –технологиялық тәжірибе диплом алдындағы өндірістік тәжірибе Білім ұйымдары анықтайтын пәндер

(Жалғасы бар).

АҚ1 АҚ5 АҚ6

АҚ2 АҚ3 АҚ6

АҚ2 АҚ3 АҚ5

АҚ1 АҚ4 АҚ6

АҚ5 АҚ6

АҚ5


Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі Республикалық мемлекеттік мекемесі басқармасының қаулысы 2014 жылғы 24 желтоқсан

№244

Астана қаласы

Қазақстан Республикасының кейбір нормативтік құқықтық актілеріне қор биржасы бағалы қағаздарының ресми тізімі мәселелері бойынша өзгерістер енгізу туралы (Жалғасы. Басы 108-нөмірде) Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («төлемдер әдісімен»): Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін (егер «2030» > 1 000 000 000 болса, онда [(1 000 000 000 х 0,26 + («2030» - 1 000 000 000) х 0,23) х «1300»]; егер «2030» < 1 000 000 000 болса, онда «2030» х 0,26 х «1300») 3. Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері Көрсеткіш атауы 1 Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («1000» немесе «2000», ең жоғары шама) «Ипотекалық сақтандыру» сыныбы бойынша осы Нұсқаулықтың 7-тармағының екінші абзацында көрсетілген тұлғалармен жасалған сақтандыру (қайта сақтандыру) шарттары бойынша есепті кезең соңындағы қайта сақтандырушының үлесі шегерілген сақтандыру сомасы «Ипотекалық сақтандыру» сыныбы бойынша басқа да сақтандыру (қайта сақтандыру) шарттары бойынша есепті кезең соңындағы қайта сақтандырушының үлесі шегерілген сақтандыру сомасы Есепті кезеңдегі төлем қабілеттілігі маржасының түзетілген ең аз мөлшері («3010» х 0,1 + «3020» х 0,05 + «3000») Алдыңғы қаржы жылындағы төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері Алдыңғы қаржы жылының соңындағы мәлімделген, бірақ реттелмеген шығындар резерві Алдыңғы қаржы жылының басындағы мәлімделген, бірақ реттелмеген шығындар резерві Алдыңғы қаржы жылындағы резерв коэффициентіне түзетілген төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері (егер «4010» / «4020» > 1 болса, онда «4100», егер «4010» / «4020» < 1 болса, онда «4100» х («4010» / «4020») Есептелген төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері (егер «4000» < «3100» болса, онда «3100», егер «4000» > «3100» болса, онда «4000») Кепілдік беру қорының ең аз мөлшері Есептелген төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері (5000 + осы Нұсқаулықтың 1-қосымшасына сәйкес есептелген, қайта сақтандыруға берілетін міндеттемелер сомасының бір бөлігі) Кепілдік беру қорының ең аз мөлшері («6000» + осы Нұсқаулықтың 1-қосымшасына сәйкес есептелген, қайта сақтандыруға берілген міндеттемелер сомасының бір бөлігі) Есепті кезеңдегі төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («7000» немесе «8000», ең жоғары шама)

2000

(мың теңгемен) Жол Сомакоды сы 2 3 3000 3010 3020 3100

Көрсеткіш атауы 1 Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін төленген жарғылық капитал Артықшылық берілген акциялар Алдыңғы кезеңдердің бөлінбеген кірісі Резервтік капитал, Күтпеген тәуекелдер резерві және Тұрақтандыру резерві Төленуге тиіс дивидендтер Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының негізгі қызметінің мақсаттары үшін сатып алынған бағдарламалық қамтамасыз етуді қоспағанда материалдық емес активтер (жинақталған амортизацияны есептегендегі өзіндік құнының және сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы активтерінің 10%-нан аспайтын мөлшерде) Алдыңғы жылдардың жабылмаған шығыны Есепті кезеңнің жабылмаған шығыны Басқа заңды тұлғалардың жарғылық капиталына инвестициялар Заңның 32-бабына сәйкес сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының еншілес ұйымдары не сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының қомақты қатысуы бар тұлға болып табылатын тұлғаларға берілген реттелген қарыздар А аралық жиынтығы («111» - «112» + «113» + «114» - «115» - «116» - «117» - «118» - «119» «120») Белгіленген өтеу мерзімі бар реттелген борыш Белгіленген өтеу мерзімі жоқ реттелген борыш Артықшылық берілген акциялар Б аралық жиынтығы («201» + «202» + «203») Нақты төлем қабілеттілігі маржасының есебіне енгізілетін сома: Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін (егер «211» > 0,5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама) болса, онда 0,5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама); егер «211» < 0.5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама) болса, онда «211») Нақты төлем қабілеттілігі маржасы («100» + «200» немесе «15000», ең төменгі шама) Төлем қабілеттілігін маржасының ең аз мөлшері («9000») Нақты төлем қабілеттілігі маржасының жеткіліктілігі нормативі (300/400)

Алдыңғы қаржы жылының соңына қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы 2210 Алдыңғы қаржы жылының соңындағы сақтандыру резервтеріндегі қайта сақтандырушының үлесі 2220 шегеріле отырып қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы Есептеу үшін қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы («1210» х 0,04) 2230 Түзету коэффициенті (егер «2220» / «2210» > 0,85 болса, онда «2220» / «2210»; егер «2220» / 2240 «2210» < 0,85 болса, онда 0,85) Б аралық жиынтығы («2230» х «2240») 2200 Сақтанушының инвестициялық тәуекелі бар және ол бес жылдан асатын мерзімдегі белгіленбеген әкімшілік шығыстарды жабатын өмірді сақтандыру шарттары Алдыңғы қаржы жылындағы әкімшілік шығыстар 2310 В аралық жиынтығы («2310» х 0,25) 2300 Тәуекелі бар капиталдың мәні теріс болмайтын қайтыс болған жағдайда өмірді сақтандыру шарттары Алдыңғы қаржы жылының соңына қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы 2410 Алдыңғы қаржы жылының соңындағы сақтандыру резервтеріндегі қайта сақтандырушының үлесі 2411 шегеріле отырып қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы Қайтыс болған жағдайда өмірді сақтандыру шарттары бойынша жиынтық сақтандыру сомасы 2420 Қайтыс болған жағдайда өмірді сақтандыру шарттары бойынша қайта сақтандырушының үлесі 2421 шегерілген жиынтық сақтандыру сомасы Алдыңғы қаржы жылында жасалған қайтыс болған жағдайда өмірді сақтандыру шарттары бойын- 2430 ша тәуекелі бар капитал («2420» - «2410») Алдыңғы қаржы жылында жасалған қайтыс болған жағдайда өмірді сақтандыру шарттары бойын- 2440 ша қайта сақтандырушының үлесі шегерілген тәуекелі бар капитал («2421» - «2411») Түзету коэффициенті (егер «2440» / «2430» > 0,5 болса, онда «2440» / «2430»; егер «2440» / 2450 «2430» < 0,5 болса, онда 0,5) Г аралық жиынтығы («2430» х 0,003 х «2450») 2400 Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («2100» + «2200» + «2300» + «2400») 2000

Көрсеткіш атауы

5000 6000 7000 8000 9000

Жол Сомакоды сы 2 3 111 112 113 114 115 116

117 118 119 120 100 201 202 203 211 200

300 400 500

Бiрiншi басшы (ол болмаған кезеңде – оның орнындағы адам) _________________________________________________ ________________ (тегi, аты, бар болса – әкесiнiң аты) (қолы)

1 Алдыңғы қаржы жылында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша қабылданған сақтандыру сыйлықақылары, барлығы Алдыңғы қаржы жылындағы комиссиялық сыйақылар сомасы Алдыңғы қаржы жылында сақтандыру сыйлықақыларына салық салу сомасы Алдыңғы қаржы жылында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша қабылданған, түзетілген сақтандыру сыйлықақылары («3110» - «3120» - «3130») Алдыңғы қаржы жылында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша еңбек сіңірілген сақтандыру сыйлықақылары, барлығы Алдыңғы қаржы жылында түзетілген жиынтық еңбек сіңірілген сақтандыру сыйлықақылары («3150» - «3120» - «3130») Сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша қабылданған жиынтық сақтандыру сыйлықақылары немесе одан әрі есептеуге арналған жиынтық еңбек сіңірілген сақтандыру сыйлықақылары (егер «3140» > «3160», онда «3140»; егер «3140» < «3160», онда «3160») А аралық жиынтығы: Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін (егер «3100» > 1 500 000 000 болса, онда [1 500 000 000 х 0,18 + («3100» - 1 500 000 000) х 0,16]; егер «3100» < 1 500 000 000 болса, онда «3100» х 0,18) Алдыңғы үш қаржы жылында есептелген сақтандыру төлемдеріндегі қайта сақтандырушының үлесі шегерілген жиынтық сақтандыру төлемдері («3311» + «3312» + «3313») Алдыңғы қаржы жылының соңына есептелген сақтандыру төлемдеріндегі қайта сақтандырушының үлесі шегерілген жиынтық сақтандыру төлемдері Сақтандыру төлемдеріндегі қайта сақтандырушының үлесі шегеріле отырып, қаржы жылының соңына есептелген, алдыңғы қаржы жылының алдындағы 1 жыл үшін жиынтық сақтандыру төлемдері Сақтандыру төлемдеріндегі қайта сақтандырушының үлесі шегеріле отырып, қаржы жылының соңына есептелген, алдыңғы қаржы жылының алдындағы 2 жыл үшін жиынтық сақтандыру төлемдері Алдыңғы үш қаржы жылына есептелген жиынтық сақтандыру төлемдері («3321» + «3322» + «3323») Алдыңғы қаржы жылына есептелген жиынтық сақтандыру төлемдері Алдыңғы қаржы жылының алдындағы 1 жылға, қаржы жылының соңына есептелген жиынтық сақтандыру төлемдері Алдыңғы қаржы жылының алдындағы 2 жылға, қаржы жылының соңына есептелген жиынтық сақтандыру төлемдері Түзету коэффициенті (егер «3310» / «3320» > 0.5, онда «3310» / «3320»; егер «3310» / «3320» < 0,5, онда 0.5) Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («сыйлықақылар әдісімен») («3200» х «3300») Алдыңғы үш қаржы жылына есептелген жиынтық сақтандыру төлемдері («3511» + «3512» + «3513»): алдыңғы қаржы жылының соңына есептелген алдыңғы қаржы жылының алдындағы 1 жылға, жылдың соңына есептелген алдыңғы қаржы жылының алдындағы 2 жылға, жылдың соңына есептелген Алдыңғы қаржы жылының соңына мәлімделген, бірақ реттелмеген резерв сомасы Алдыңғы қаржы жылының алдындағы 2 жылға, жылдың соңына мәлімделген, бірақ реттелмеген шығындар резерві сомасы Одан әрі есептеуге арналған жиынтық сақтандыру төлемдері (1/3 х («3510» + «3520» - «3530»)) Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («төлемдер әдісімен»): Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін (егер «3500» > 1 000 000 000, онда [(1 000 000 000 х 0,26 + («3500» - 1 000 000 000) х 0,23) х «3300»] Есепті кезеңдегі төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («3400» немесе «3600», ең жоғары шама) 4. Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері

Бас бухгалтер ___________________________________ __________ (тегi, аты, бар болса – әкесiнiң аты) (қолы)

Есепке қол қойылған күн 20__ жылғы «____» __________ Әкімшілік деректер жинауға арналған нысанды толтыру бойынша түсіндірме

1. Жалпы ережелер 1. Осы түсіндірме (бұдан әрі – Түсіндірме) «Сақтандыру ұйымдары үшін жалпы сақтандыру бойынша және қайта сақтандыру ұйымдары үшін төлем қабілеттілігінің маржасын есептеу» нысанын (бұдан әрі – Нысан) толтыру бойынша бірыңғай талаптарды айқындайды. 2. Нысан «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттiк реттеу, бақылау және қадағалау туралы» 2003 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 1-тармағының 6) тармақшасына сәйкес әзірленді. 3. Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы нысанды ай сайын толтырады. 4. Нысанды толтырған кезде пайдаланылатын өлшем бірлігі мың теңгемен белгіленеді. Бес жүз теңгеден кем сома нөлге дейін дөңгелектенеді, ал бес жүз теңгеге тең және одан жоғары сома мың теңгеге дейін дөңгелектенеді. 5. Нысанға бірінші басшы (ол болмаған кезеңде – оның орнындағы адам), бас бухгалтер және орындаушы қол қояды. 2. Нысанды толтыру бойынша түсіндірме 6. Нысан әрбір есепті күнге толтырылады. 7. «Сыйлықақылар әдісін» пайдалана отырып төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 1000-жолында төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерінің «сыйлықақылар әдісімен» есептелген мәні көрсетіледі. 8. «Төлемдер әдісін» пайдалана отырып төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 2110-жолында «Төлемдер әдісін» пайдалана отырып төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 2111, 2112 және 2113-жолдарының мәндеріне сәйкес алдыңғы үш қаржы жылы үшін есептелген сақтандыру төлемдерінің сомасы көрсетіледі. 9. «Төлемдер әдісін» пайдалана отырып төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 2210, 2310, 2320-жолдарында мәлімделген, бірақ реттелмеген шығындар резервінің сомасы көрсетіледі. 10. «Төлемдер әдісін» пайдалана отырып төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 2000-жолында төлем қабілеттілігі маржасының «төлемдер әдісімен» есептелген ең төменгі мәні көрсетіледі. 11. Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерінің 3000-жолында 1000 және 2000-жолдарында көрсетілген мәндердің ең жоғары шамасы көрсетіледі. 12. 6000-жолда осы Нұсқаулықтың 25, 27-тармақтарына сәйкес сақтандыру ұйымының кепілдік қорының ең аз мөлшері көрсетіледі. 13. 9000-жолда есепті кезеңдегі төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері көрсетіледі. 14. Жалпы сақтандыру бойынша сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін нақты төлем қабілеттілігі маржасын есептеудің 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120-жолдарында төлем қабілеттілігі маржасының нақты мөлшерін есептеу үшін қажет мәндер көрсетіледі. 15. Жалпы сақтандыру бойынша сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін нақты төлем қабілеттілігі маржасын есептеудің 100-жолында А аралық жиынтығы көрсетіледі, ол мынадай мәнге тең болады: 111-жол – 112-жол + 113-жол + 114-жол – 115-жол – 116-жол – 117-жол – 118-жол – 119-жол – 120-жол. 16. 300-жолда көрсетілетін нақты төлем қабілеттілігі маржасы екі шаманың ең төменгісіне тең: 1) А және Б аралық жиынтық сомасының (100-жол + 200-жол); немесе 2) активтердің сапа және өтімділік бойынша жіктелімін ескере отырып есептелген нақты төлем қабілеттілігі маржасы (15 000-жол). 17. 500-жолда нақты төлем қабілеттілігі маржасының ең төменгі төлем қабілеттілігі маржасына қатынасына (300-жол/400-жол) тең төлем қабілеттілігі маржасының жеткіліктілігі нормативінің мәні көрсетіледі.

Есепті кезеңдегі төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («1000» + «2000» + «3000») Кепілдік беру қорының ең аз мөлшері Төлем қабілеттілігі маржасының есептелген ең аз мөлшері (4000 + осы Нұсқаулықтың 1-қосымшасына сәйкес есептелген, қайта сақтандыруға берілетін міндеттемелер сомасының бір бөлігі) Кепілдік беру қорының ең аз мөлшері (5000 + осы Нұсқаулықтың 1-қосымшасына сәйкес есептелген, қайта сақтандыруға берілетін міндеттемелер сомасының бір бөлігі ) Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («6000» немесе «7000», ең жоғары шама)

Көрсеткіш атауы 1 Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін төленген жарғылық капитал Артықшылық берілген акциялар Алдыңғы кезеңдердегі бөлінбеген кіріс Резервтік капитал, Күтпеген тәуекелдер резерві және Тұрақтандыру резерві Төленуге тиіс дивидендтер Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының негізгі қызметінің мақсаттары үшін сатып алынған бағдарламалық қамтамасыз етуді қоспағандағы материалдық емес активтер (жинақталған амортизациясы ескерілген өзіндік құны және сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы активтерінің 10 %-нан аспайтын мөлшерде) Алдыңғы жылдардағы жабылмаған шығын Есепті кезеңдегі жабылмаған шығын Басқа заңды тұлғалардың жарғылық капиталына инвестициялар Заңның 32-бабына сәйкес сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының еншілес ұйымы не сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының қомақты қатысуы бар тұлғалар болып табылатын тұлғаларға берілген реттелген қарыздар А аралық жиынтығы («111» - «112» + «113» + «114» - «115» - «116»- «117» - «118» - «119» «120») Өтеу мерзімі белгіленген реттелген борыш Өтеу мерзімі тіркелмеген реттелген борыш Артықшылық берілген акциялар Б аралық жиынтығы Б («201» + «202» + «203») Нақты төлем қабілеттілігі маржасының есебіне енгізілетін сома: Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы үшін (егер «211» > 0,5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама), онда 0,5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама); егер «211» < 0.5 х («100» немесе «400», ең төменгі шама), онда «211») Нақты төлем қабілеттілігі маржасы («100» + «200» немесе «15000», ең төменгі шама) Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері («8000») Нақты төлем қабілеттілігі маржасының жеткіліктілігі нормативі (300/400)

3311 3312 3313 3320 3321 3322 3323 3300 3400 3510 3511 3512 3513 3520 3530 3500 3600 3000

Жол коды 4000 5000 6000

Сомасы

7000 8000

Жол Сомасы коды 2 3 111 112 113 114 115 116

117 118 119 120 100 201 202 203 211 200

300 400 500

Орындаушы: ____________________________________________ _______ (лауазымы, тегi, аты, бар болса – әкесiнiң аты) (қолы) ________________ (телефон нөмiрi)

Әкімшілік деректерді жинауға арналған нысан

Есепке қол қойылған күн 20__ жылғы «____» __________ Мөр орны

Есепті кезең: 20__жылғы «___»________ жағдай бойынша Индекс: 3-RMP_SZH_M Кезеңділігі: ай сайын Ұсынатындар: сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары Нысан қайда ұсынылады: Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Ұсыну мерзімі – ай сайын, есепті айдан кейінгі айдың алтыншы жұмыс күнінен кеш емес Нысан

(мың теңгемен) Жол Сомакоды сы 2 3 1110 1111 1112 1113 1114 1120 1121 1122 1123 1124 1130 1131 1132 1133 1134 1140

Әкімшілік деректер жинауға арналған нысанды толтыру бойынша түсіндірме «Өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарына арналған төлем қабілеттілігі маржасын есептеу»

1. Жалпы ережелер 1. Осы түсіндірме (бұдан әрі – Түсіндірме) «Өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру ұйымдарына арналған төлем қабілеттілігі маржасын есептеу» нысанын (бұдан әрі – Нысан) толтыру бойынша бірыңғай талаптарды айқындайды. 2. Нысан «Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын мемлекеттiк реттеу, бақылау және қадағалау туралы» 2003 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 1-тармағының 6) тармақшасына сәйкес әзірленді. 3. Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы нысанды ай сайын толтырады. 4. Нысанды толтырған кезде пайдаланылатын өлшем бірлігі мың теңгемен белгіленеді. Бес жүз теңгеден кем сома нөлге дейін дөңгелектенеді, ал бес жүз теңгеге тең және одан жоғары сома мың теңгеге дейін дөңгелектенеді. 5. Нысанға бірінші басшы (ол болмаған кезеңде – оның орнындағы адам), бас бухгалтер және орындаушы қол қояды. 2. Нысанды толтыру бойынша түсіндірме 6. Нысан әрбір есепті күнге толтырылады. 7. Өмірді сақтандыру және аннуитеттік сақтандыру сыныптары үшін төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 1000-жолында өмірді сақтандыру және аннуитеттік сақтандыру сыныптары үшін есептелген төлем қабілеттілігі маржасының ең төменгі мәні көрсетіледі. 8. Сақтандырушының инвестициялық кірісіне сақтанушының қатысуымен өмірді сақтандыру түрі бойынша төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 2000-жолында сақтандырушының инвестициялық кірісіне сақтанушының қатысуымен өмірді сақтандыру түрі бойынша төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерінің есептелген мәні көрсетіледі. 9. Жазатайым жағдайлардан сақтандыру және ауырған жағдайдан сақтандыру сыныптары үшін төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеуде жазатайым жағдайлардан сақтандыру және ауырған жағдайдан сақтандыру сыныптары бойынша төлем қабілеттілігінің ең аз мөлшерін есептеу үшін қажетті мәндер көрсетіледі. 10. Сақтандырушының инвестициялық кірісіне сақтанушының қатысуымен өмірді сақтандыру түрі бойынша төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерін есептеудің 3000-жолында жазатайым жағдайлардан сақтандыру және ауырған жағдайдан сақтандыру сыныптары бойынша есептелген ең аз мөлшерінің мәні көрсетіледі. 11. Төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерінің 4000-жолында 1000, 2000 және 3000-жолдарда көрсетілген мәндердің сомасы көрсетіледі. 12. 5000-жолда осы Нұсқаулықтың 25, 27-тармақтарына сәйкес сақтандыру ұйымының кепілдік қорының ең аз мөлшері көрсетіледі. 13. 8000-жолда төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшері көрсетіледі. 14. Өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін нақты төлем қабілеттілігі маржасын есептеудің 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120-жолдарында төлем қабілеттілігі маржасының нақты мөлшерін есептеу үшін қажет мәндер көрсетіледі. 15. Өмірді сақтандыру бойынша сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары үшін нақты төлем қабілеттілігі маржасын есептеудің 100-жолында А аралық жиынтығы көрсетіледі, ол мынадай мәнге тең болады: 111-жол – 112-жол + 113-жол + 114-жол – 115-жол – 116-жол – 117-жол – 118-жол – 119-жол – 120-жол. 16. 300-жолда көрсетілетін нақты төлем қабілеттілігі маржасы екі шаманың ең төменгісіне тең: 1) А және Б аралық жиынтығы сомасының (100-жол + 200-жол); немесе 2) активтердің сапа және өтімділік бойынша жіктелімін ескере отырып есептелген нақты төлем қабілеттілігі маржасы (15 000-жол). 17. 500-жолда нақты төлем қабілеттілігі маржасының ең төменгі төлем қабілеттілігі маржасына қатынасына (300-жол/400-жол) тең төлем қабілеттілігі маржасының жеткіліктілігі нормативінің мәні көрсетіледі. Қор биржасы бағалы қағаздарының ресми тізімі мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының өзгерістер енгізілетін нормативтік құқықтық актілерінің тізбесіне 7-қосымша

1150

Жарғылық капиталдың, кепілдік беру қорының, төлем қабілеттілігі маржасының ең аз мөлшерiн қоса алғанда, сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымы және сақтандыру тобы үшiн пруденциалдық нормативтердi және өзге де сақталуға мiндеттi нормалар мен лимиттердi белгiлеу және пруденциалдық нормативтерді орындау туралы есептерді ұсыну мерзімдері жөніндегі нұсқаулыққа 4-қосымша

1160 1170

Әкімшілік деректерді жинауға арналған нысан

1210 1220 1230

Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының активтерін сапасы мен өтімділігі бойынша олардың жіктелуін ескере отырып есептеу

1240

Есепті кезең: 20__жылғы «___»________ жағдай бойынша

1200

Индекс: 4-RA_M

1000

Кезеңділігі: ай сайын

2. Сақтандырушының инвестициялық кірісіне сақтанушының қатысуымен өмірді сақтандыру түрі үшін

Ұсынатындар: сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары

(мың теңгемен) Жол Сомакоды сы 1 2 3 Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымының инвестициялық тәуекелі бар өмірді сақтандыру шарттары Алдыңғы қаржы жылының соңына қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы 2110 Алдыңғы қаржы жылының соңындағы сақтандыру резервтеріндегі қайта сақтандырушының үлесі 2120 шегеріле отырып қалыптастырылған сақтандыру резервтерінің сомасы Есептеу үшін қалыптастыры