Page 1

Кеше Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ресей Федерациясының Екатеринбург қаласында өткен Қазақстан – Ресей X аймақаралық форумына қатысты. Биылғы мерейтойлық басқосуға екі елдің экономикалық ынтымақтастығын жандандыру жайы өзек болды.

№251 (28190) 12 ҚАРАША СЕЙСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Аймаќаралыќ ынтымаќтастыќтыѕ биік асулары

Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан» – Екатеринбургтен.

Кеше Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Ресей Президенті Владимир Путиннің Свердловск облысы губернаторының резиденциясында өткен Қазақстан – Ресей X аймақаралық форумы қос мемлекет басшыларының екіжақты кездесуімен басталды. Владимир Путин Ресейдің аумағы Қазақстанмен шектесіп жатқандықтан, форумның өтуіне Екатеринбург қаласының тегіннен-тегін таңдалып алынбағанын жеткізді. Бүгінде қос мемлекеттің өңірлері арасындағы байланыстар жақсы жолға қойылған. Өңірлер өкілдері бұл бағытта белсенді жұмыстар атқаруда. Біздің елдерімізге ортақ тиімді жобалар да көп. Кеден одағы аясында жаңа пішінге сəйкес, өзара тауар айналымы көрсеткіші айтарлықтай деңгейде өскенін атап өтуге болады. Мəселен, Ресейден Қазақстанға келетін тауар көлемі Қазақстаннан Ресейге жеткізілетін тауардан гөрі анағұрлым көп, деді В.Путин. Алайда, Ресей Президентінің бұл сөзіне Нұрсұлтан Назарбаев: «Ендеше, біздікілер басқаша айтып жүр», деп қалды. Бұл орайда, В.Путин: Яғни, бүгінде біздің елдеріміз арасында, міне, осындай үрдіс байқалуда. Бірақ, мұндай жағдай бізді қорқытып отырған жоқ. Мүмкін, түптің түбінде біз белгілі бір теңгерімділік жағдайына қол жеткізерміз. Сондықтан, біз бүгін Сізді көріп отырғанымызға

қуаныштымыз. Біздердің арамызда тиімді əрі мағыналы пікір алмасу орнайтынына сенім білдіремін, деді Владимир Владимирович. Ресей Президенті, сондайақ, өз сөзінде екі ел арасындағы инвестиция көлемі де өсіп отырғанын атап өтті. Өткен жылы Ресейден Қазақстанға құйылған инвестиция көлемі шамамен 1 млрд. долларды құрады. Ал Қазақстаннан Ресейге келген инвестиция көлемі шамамен 1 млрд. 700 млн. долларды құрады, деді В.Путин бұл орайда. Н.Назарбаев екіжақты ынтымақтастық мəселелерінің өзекті тұстарын талқылауға мүмкіндік берілгені үшін алғысын білдірді. Қазақстан басшысы аймақаралық ынтымақтастықтың орнағанына 10 жыл толғанын, бұл мерзім аралығында көптеген жұмыстардың басы қайырылғанын атап өтті. Біз биыл 10-шы мерейтойлық форумға жиналып отырмыз. Əрине, 10 жыл ішінде біраз жұмыс атқарылды. Бұл Кеден одағының құрылуына негіз болды. Енді біз ықпалдастықтың келесі деңгейіне өту бағытында жұмыстар атқарудамыз. Соңғы уақытта бірлескен кəсіпорындар құру, шекаралас аймақтар, облыстар арасындағы сауда айналымы артуда, деді Елбасы өз сөзінде. Қазақстан басшысының айтуынша, екі ел арасындағы сауда айналымының 70 пайызы шекаралас өңірлердің еншісіне тиіп отыр. Біз Ресейдің өнеркəсіптік секторының жүрегі – Екатеринбург қаласында кездесіп отырмыз. Бұл – біз үшін жақын

өңір. Себебі, бұл аймақпен бізді тарихи тамырластық байланыстырады. Қазіргі таңда индустрияландыру бағытында жұмыстар жүріп жатқандықтан, бұл өңірдің экономикалық байланыстарды нығайтуға зор мүмкіншілігі бар. Өйткені, бұл өңірдің Қазақстанға минералды шикізаттарды, ферроқорытпаларды, бокситтерді жеткізудегі əлеуеті зор. Сіз дұрыс атап өткендей, соңғы уақытта өзара инвестиция көлемі артты, экспорт-импорт мөлшері ұлғайды. Жалпы алғанда, өңіраралық байланыстардың тамырына қан жүгіріп, жанданып келеді. Кеден одағы, Біртұтас экономикалық кеңістік, болашақта құрылатын Экономикалық одақ өңірлераралық ынтымақтастық үшін бұдан да зор мүмкіндіктер ашады деп ойлаймыз, деді Н.Назарбаев. Екіжақты кездесуден кейін қос мемлекеттің X аймақаралық форумы аясында өңірлер басшылары мен əкімшіліктері арасында бірқатар келіссөздерге қол жеткізілді. Яғни, алдағы уақытта 5 шекаралас облыс өзара сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық жəне білім-ғылым салаларындағы ынтымақтастықты жандандырмақ. Мəселен, еліміздің Қарағанды облысының əкімі Б.Əбдішев пен Ресей Федерациясы Свердловск облысының губернаторы Е.Куйвашев Қарағанды облысы əкімдігі мен Свердловск облысы үкіметі арасындағы сауда- экономикалық, ғылыми-техникалық жəне гуманитарлық ынтымақтастық туралы келісімді рəсімдеді. Дəл осындай құжатқа

Қостанай облысының əкімі Н.Сəдуақасов пен Свердловск облысының губернаторы Е.Куйвашев қол қойды. Ал Атырау облысының əкімі Б.Ізмұхамбетов пен Астрахань облысының губернаторы А.Жилкин шекаралас аймақтардың сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық жəне мəдени ынтымақтастық туралы келісімін бекітті. Қазақстан мен Ресей өңірлерінің өкілдері арнайы құжаттарға қол қойғаннан кейін Қазақстан – Ресей X аймақаралық форумының пленарлық отырысы ұйымдастырылып, оған Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Ресей Федерациясының Президенті Владимир Путин, сондай-ақ, шекаралық аймақтардың, ірі өндірістік кəсіпорындардың, ғылыми-зерттеу институттарының, ұлттық компаниялар мен холдингтердің басшылары, министрлер, инновациялық технологиялар саласының сарапшылары қатысты. X аймақаралық форумның пленарлық отырысын ашқан Ресей Президенті В.Путин Қазақстан мен Ресей арасындағы аймақаралық ынтымақтастық мəселесі өзекті болғандықтан, 2003 жылдан бері осындай мазмұндағы форум өткізіліп келе жатқанын атап өтті. Бұл форум өзінің тиімділігін көрсетіп келеді. Қазіргі таңда Ресейдің 93 субъектісінің 76сы Қазақстанның барлық 14 облысымен, Астана жəне Алматы қалаларымен экономикалық ынтымақтастыққа қол жеткізген. Бүгінгі күнге дейін түрлі

 Бəрекелді!

«Шахтер» – Ќазаќстан Кубогыныѕ иегері

Үстіміздегі жылғы 10 қараша күні Астанада ғы «Астана-Арена» спорт кешенінде Қарағандының «Шахтер» жəне Тараздың «Тараз» командалары ара сында футболдан Қа зақстанның 2013 жылғы Кубогы үшін финалдық ойын болып өтті. Онда 1:0 есебімен жеңіске жеткен кен шілер командасы Кубокқа қол жеткізді. Қа рағандылықтарға бұл жүлдені матчты ар найы келіп көрген Мемлекет басшысы Нұр сұлтан Назарбаев табыс етті.

«Шахтер» кездесудің басынан бірден шабуылға шықты. Команданың бұл матчтан көп үміт күтетіні бас жаттықтырушы Виктор Кумыковтың ұстанған тактикасынан байқалды. Ол еліміздің чемпионатында өз шəкірттерінің жүлделі орындардан көріне алмайтыны белгілі бола бастаған кезде бар күш-жігерді бірден Еуропа футбол алаңдарындағы шайқастарға аударып жіберді. (Соңы 14-бетте).

салалар бойынша 200-ге тарта өңіраралық келісімдерге қол қойылған, деді В.Путин. Сондай ақ, ол Қазақстанның Ресейдің көптеген өңірлерінің жетекші əріптесіне айналғанын, оларға Челябі, Свердловск, Орынбор облыстарын жатқызуға болатынын атап өтті. Қазіргі таңда бұл субъектілердің қазақстандық серіктестерімен арадағы тауар айналымы 2 млрд. доллардан асып жығылады. Бұл Қазақстан мен Ресей арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың дамуына айтарлықтай оң ықпал етуде. Соңғы он жылдың ішінде екіжақты сауда айналымы 4 есеге дейін өсті. Екі ел арасындағы инвестициялық əріптестік те жақсы жолға қойылған. Биылғы жылдың алғашқы жартыжылдығындағы көрсеткішке сəйкес, Қазақстанға Ресейден 1 млрд. доллар мөлшерінде инвестиция құйылған. Бұл инвестиция көлемінің өткен жылдың дəл осы мерзімімен салыстырғанда 40 пайызға артқанын көрсетеді. Алдағы уақытта екі елдің экономикалық мүмкіндіктері аясын одан əрі кеңейтіп, оның тетіктерін дамыта түсу үшін жаңа инвестициялық пішінге сəйкес, аймақаралық жəне шекаралық байланыстарды тиімді түрде жолға қойып келеміз. Мен бұл ретте, 2015 жылы құрылатын Еуразиялық экономикалық одақты меңзеп отырмын. Биылғы форумның басты тақырыбы осы контекске сəйкес таңдап алынды. Ол – аймақтардың өнеркəсіптік кооперацияларын дамыту. Бүгінде Ресей, Қазақстан жəне Беларусь еркін тауар айналымын, еркін қызмет

көрсету тетіктерін, еркін капитал мен жұмыс күші қозғалысын қамтамасыз етіп келеді. Енді біз өнеркəсіптік бағыттағы əріптестік аясында алға жылжып отыруымыз керек. Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік аясында жүзеге асырылған жұмыстар өзара тиімді кооперациялардың дамуына тосқауыл қоятын көптеген кедергілердің алынып тасталуына септігін тигізді. Бүгінде Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік аясындағы тауар айналымы қаңтар жəне тамыз айлары аралығында 2 пайызға артты, деді В.Путин. Сондай-ақ, Ресей Президенті ресейлік-қазақстандық бірлескен кəсіпорындардың саны тұрақты өсіп жатқанына тоқталды. Олардың саны қазірдің өзінде бес мыңнан асып жығылады. Бұл кəсіпорындар іс жүзінде барлық басты салаларда – шикізатты өндіріп, өңдеуден бастап ақпараттық салаларға дейін жұмыс істейді. Ағымдағы жылдың 9 айында қырықтан астам бизнес делегациялар сапарлары жүзеге асып, 55 мамандандырылған көрме ұйымдастырылды, деді В.Путин бұл турасында. Ресей Президенті, сонымен қатар, Қазақстанда құрылған перспективалы жобалар ретінде ресейлік тікұшақтарды құрастыру жəне сервистік қызмет көрсету, аталған тікұшақтармен Алматының құтқару қызметін жабдықтау өндірісін атады.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы Н.Ж.Қаппаровты Қазақстан Республикасының Қоршаған орта жəне су ресурстары министрі қызметіне тағайындау туралы

Нұрлан Жамбылұлы Қаппаров Қазақстан Республикасының Қоршаған орта жəне су ресурстары министрі болып тағайындалсын, ол Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрі қызметінен босатылсын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2013 жылғы 11 қараша. №685

(Соңы 2-бетте). ТАҒАЙЫНДАУ Мемлекет басшысының Өкімімен Анатолий Григорьевич Дерновой Қазақстан Республикасының Қоршаған орта жəне су ресурстары министрлігінің жауапты хатшысы қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің жауапты хатшысы қызметінен босатылды.

(«Демократия институты» ассоциациясы жүргізген əлеуметтік зерттеулердің деректерін 3-беттен оқисыздар).


2

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

Аймаќаралыќ ынтымаќтастыќтыѕ биік асулары (Соңы. Басы 1-бетте). Қарағанды фармацевтикалық комбинатының базасында дəрі-дəрмектік препараттардың бірлескен өндірісі жолға қойылуда. «Уралвагонзавод» Қазақстанда жылжымалы құрам үшін қозғалтқыштар шығаратын жаңа кəсіпорын құруды жоспарлауда. Бұған дейін Павлодарда өткен аймақаралық форумда талқыланған жобалар бойынша да жұмыстар жалғасуда, деді Ресей басшысы. Н.Назарбаев өз сөзінде экономикалық өмір шындығы Қазақстан мен Ресей алдына ұзақ мерзімді перспективада бірдей міндеттер жүктейтінін атап өтті. Қазақстан Президентінің сөзіне қарағанда, жылдан-жылға бұл форумға қызығушылық артып келеді. Бұл оның ықпалын əрі іс жүзінде пайдалы екендігін білдіреді. Екатеринбургтегі қазіргі форум зор мəнге ие. Бүгін біз елдеріміз арасындағы ХХІ ғасырдағы татукөршілік жəне одақтастық туралы келісімге қол қоюды жоспарлап отырмыз. Ол Қазақстан мен Ресейдің үшінші мыңжылдықтағы өзара тиімді серіктестігінің сенімді негізі болатындығына сенімдімін, деді Елбасы. Н.Назарбаевтың айтуынша, ынтымақтастықты дамытудың маңызды бағыттарының бірі – мерейтойлық форумның тақырыбына айналған «өнеркəсіптік кооперация». «Талқылауға шығарылып отырған мəселелердің өзектілігі екі ел экономикасы құрылымының ұқсастығы мен даму қарқынын баса көрсетеді. Экономикалық шындық Қазақстан мен Ресей алдына ұзақ мерзімді перспективада бірдей міндеттер жүктейді. Олардың шешімі аясында біз экспортты əртараптандыру, жоғары технологиялық импортты алмастыру бағытында қатар жұмыс істейміз, деді Нұрсұлтан Əбішұлы. Қазақстан басшысы, сондай-ақ, екі елдің таңдап алған экономикалық даму мақсаттары мен ұстанымдары интеграциялық үдерістерге, нақтылай түссек, Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік құруға жақсы негіз болғанын баса айтты. Адамзаттың болашақ дамуының парадигмасы жаңа «жасыл технологиялармен», балама энергия көздерімен жəне басқа да инновациялар жиынтығымен үшінші өнеркəсіптік революция аясында қалыптасады. Бұл жағдайларда кəсіпкерлер қоғамдастығының белсенділігі ерекше мəнге ие», деді Елбасы. Қазақстан Президенті, сонымен қатар, Қазақстанда да, Ресейде де жеке бизнес үкіметтердің жаңа өнеркəсіптік жəне инновациялық жобалармен жаңғырту реформаларын қолдауға қабілетті екенін жеткізді. Бұл жөнінде Н.Назарбаев: «Қазіргі таңда Қазақстанда да, Ресейде де жеке бизнес біздің үкіметтеріміздің жаңа өнеркəсіптік жəне инновациялық жобалармен жаңғырту реформаларын қолдауға қабілетті. Ондай бастамалардың көпшілігі жүзеге асырылуда», деді. Осы орайда, Елбасы мемлекетаралық бизнес кооперациясының жемісті үлгілері ретінде машина жасау, уран жəне химия өнеркəсібі салаларын атады. Мəселен, Ресей мен Қазақстан тау-кен металлургиясы саласында бірбірін табиғи толықтырады. Дəстүрлі түрде Қостанай облысы Ресейдің металлургиялық кəсіпорындарына окатыштер, ал Павлодар алюминий шикізатын жеткізеді, деді Қазақстан басшысы. Сонымен қатар, ол ресейлік компания Қостанай облысында прокат зауытының құрылысын аяқтайтынын, оның жылдық қуаты 450 мың тонна уақ сұрыпты прокат болатынын баса айтты. Елбасының пікірінше, қазақстандық бизнес өзара тиімді серіктестік жағдайында кооперацияны кеңейтуге дайын. Бұл ретте Президент: «Ғылым саласындағы ынтымақтастық мүлдем жаңа көкжиек ашады. Ендеше, күшжігерлерімізді жаңа технологияларды дамытуға біріктіруге болады. Мəселен, 2017 жылы Астанада өтетін ЭКСПО халықаралық мамандандырылған көрмесі жаңа энергетика бағытына түрткі бола алады. Оның тақырыбы – «Болашақтың энергия сы», деді. Елбасының атап өтуінше, екі ел арасында инновациялық

саладағы жемісті ынтымақтастық үшін қолданыстағы механизмдердің жаңа жетілдірілген өзара іс-қимылдары талап етіледі. Бұл міндеттің шешімін мен, біріншіден, біздердің серіктестік уағдаластығымыздан көріп отырмын. Мемлекетаралық шешімдерден кəсіпкерлер өз жұмыстарында шынайы экономикалық жақсару мен жеңілдік күтеді, деді Қазақстан басшысы. Н.Назарбаевтың атап өтуінше, екіншіден, бұл – екі ел кəсіпорындарының ісқимылдарының үйлесімділігі. Бүгінгі форумның тақырыбы жүйелі дамудың қуатты ынталандырушысы болуы тиіс. Қазақстандық бизнес өзара тиімді серіктестік жағдайында кооперацияны кеңейтуге дайын, деді өз сөзінде Нұрсұлтан Əбішұлы. Форум аясында Қазақстан басшысы, сонымен қатар, кəсіпкерлікті барынша қолдай отырып, өндірісті тиімді орналастыру ұстанымын басшылыққа алу қажеттігін атап өтті. Елбасының атап өтуінше, Қазақстан индустриялықинновациялық дамудың алғашқы бес жылдығы ішінде экономиканың мүлдем жаңа салаларында инновация енгізу жəне игеру үшін база қалыптастырып отыр. Бүгінгі таңда индустриялық дамудың 5 жылға арналған бағдарламасын дайындау қарқынды жүргізілу үстінде. Біртұтас экономикалық кеңістік үш елдің əлеуетін еселей түсті. Ендігі уақытта біздің бизнес елдің ішкі ресурстарына ғана емес, сонымен бірге, Ресей мен Беларусьтегі серіктестерімізге де арқа сүйей алады. Кəсіпкерлікті барынша қолдай отырып, біз өндірісті тиімді орналастыру ұстанымын басшылыққа алуға тиістіміз, деді Н.Назарбаев бұл орайда. Қазақстан Президентінің айтуынша, үш елдің басты мақсаты бизнес үшін барынша жағдай жасау əрі қорытынды нəтижеде Қазақстан, Ресей жəне Беларусь аумағында бірлесіп өндірілген өнімді əлемдік нарыққа шығару болып табылады. Бұл – Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруі қарсаңында барынша өзекті. Нұрсұлтан Əбішұлы, сондай-ақ, əлемнің заманауи дамуы, жаһандық сын-қатерлер біздің алдымызға жаңа міндеттер мен мақсаттар жүктейтінін жеткізді. Біздің экономикаларымыздың ең соңғы технологиялық трендтерді заманауи елеп-ескеруі маңызды мəнге ие. Дегенмен, біздер жаңа салаларды дамыта отырып, мұндай өзгерістерде қаржы көзі қызметін атқаратын ресурстық база жайында ұмытпауға тиістіміз, деді Елбасы. Осы орайда, Қазақстан басшысы дəстүрлі шикізат секторын жаңғыртуға ерекше назар аудару стратегиялық тұрғыда маңызды екендігін баса айтты. Осыған орай, келесі форумның тақырыбын «Көмірсутегі саласындағы инновациялар» деп белгілеуді жəне 2014 жылы Атырауда өткізуді ұсынамын, деді Н.Назарбаев. Қазақстан мен Ресей президенттерінен кейін сөз өңірлер басшылары мен салалық министрлерге берілді. Мəселен, Ресей Федерациясының Өңірлік даму министрі Игорь Слюняев, Қазақстан ПремьерМинистрінің орынбасары – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешев, Ресей Федерациясының Экономикалық даму жөніндегі министрі Алексей Улюкаев, Қазақстанның Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Ерболат Досаев, Ресей Федерациясының Өнеркəсіп жəне сауда министрі Денис Мантуров, Свердловск облысының губернаторы Евгений Куйвашев, Павлодар облысының əкімі Ерлан Арын, Челябі облысының губернаторы Михаил Юревич, Батыс Қазақстан облысының əкімі Нұрлан Ноғаев Қазақстан мен Ресейдің аймақаралық ынтымақтастығының басымдықтары мен алда атқарылатын жұмыстар шоғыры жайлы өз ой-пайымдарын жеткізді. Мəселен, Ə.Исекешев алдағы уақытта Қазақстан мен Ресей сауытты техникалардың заманауи үлгілерін бірлесіп шығаратынын жеткізді. Бүгін форум аясында «Қазақстан инжиниринг» компаниясы мен «Уралвагонзаводы» сауытты техникалардың заманауи үлгілерін жаңғырту жəне шығару бойынша бірлескен кəсіпорын құруға

арналған құрылтайшылық құжатқа қол қойды, деді ол бұл турасында. Сонымен қатар, Ə.Исекешев екі ел арасындағы əскери-техникалық ынтымақтастық саласындағы өндірістік кооперация ерекше мəнге ие болып отырғанын, қазіргі таңда бұл бағыт бөлшектер жеткізу есебінен ғана емес, сонымен бірге, бірлескен кəсіпорындар құру арқылы да дамып келе жатқанын жеткізді. Қазақстан мен Ресей Федерациясы аймақаралық ынтымақтастығының 10-шы мерейтойлық форумының қорытындысы бойынша екі елдің президенттері Нұрсұлтан Назарбаев пен Владимир Путин Қазақстан мен Ресей арасындағы ХХІ ғасырдағы тату көршілік жəне одақтастық туралы келісімге қол қойды. Сонымен қатар, екі елдің министрлері де Қазақстан мен Ресей арасындағы байланысты нығайта түсуге септігін тигізетін бірқатар маңызды құжаттарды рəсімдеді. Атап айтқанда, «Қазақстан мен Ресейдің «Рост-Өрлеу» өнеркəсіптік колледждері қауымдастығын құру жөніндегі ынтымақтастық туралы келісімге «Қазэнерджи» қазақстандық мұнай-газ жəне энергетикалық кешені қауымдастығының бас директоры Ə.Мағауов, Қарағанды политехникалық колледжі директоры З.Рахымов жəне Первоуральск металлургия білім орталығы колледжінің директоры Н.Десятов, «Челябі құбыр илегі зауыты» тобының акционері А.Комаров, Қазақстан Республикасының аумағы арқылы мұнай тасымалдау жəне кепіл туралы алдын ала шартқа «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ басқармасының төрағасы С.Мыңбаев, «ҚазТрансОйл» АҚ бас директоры Қ.Қабылдин, «Роснефть» ҰК» ААҚ президенті – басқарма төрағасы И.Сечин, 2013-2014 жылдарға арналған Қазақстан мен Ресей өнеркəсіптік кооперацияларын жандандыру жөніндегі Жол картасы мен Қазақстан Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі мен Ресей Өнеркəсіп жəне сауда министрлігі арасындағы өнеркəсіп саласындағы өзара іс қимылдарды кеңейту бойынша өзара түсіністік туралы меморандумға Қазақстан Премьер-Министрінің орынбасары – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Ə.Исекешев пен Ресей Өнеркəсіп жəне сауда министрі Д.Мантуров, 2010 жылғы 7 қыркүйектегі Қазақстан Үкіметі мен Ресей Үкіметі арасындағы Имашев трансшекаралық газ конденсаты кен орнын геологиялық зерделеу жəне барлау бойынша бірлескен қызмет туралы келісім хаттамасына Қазақстанның Мұнай жəне газ министрі Ұ.Қарабалин мен Ресейдің Табиғат ресурстары жəне экология министрі С.Донской, Қазақстан Үкіметі мен Ресей Үкіметі арасындағы шекара маңы аумақтарында орман жəне дала өрттерінің алдын алу жəне сөндіру туралы келісімге Қазақстан Қоршаған орта жəне су ресурстары министрі Н.Қаппаров пен Ресей Табиғат ресурстары жəне экология министрі С.Донской қол қойды. Стратегиялық жəне өңірлік əріптестікті дамытуға серпін беретін құжаттарға қол қойылғаннан кейін президенттер БАҚ өкілдеріне форум нəтижесінде қол жеткізілген келіссөздер жөнінде айтып берді. В.Путин Қазақстан мен Ресейдің X аймақаралық форумы нəтижелі аяқталғанын атап өтті. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен екіжақты кездесу жəне форумның пленарлық отырысында біздің көпсалалы байланыстарымыздың маңызды тұстары талқыланды. Соңғы уақытта сауда жəне экономикалық салада өсім байқалып келеді. Мəселен, соңғы 9 айда тауар айналымы 15 пайызға өсіп, 18 млрд. АҚШ долларын құрады. Біз осы игі үдерісті сақтап жəне одан əрі дамыту мəселелері бойынша пікір алмастық. Өнеркəсіп кооперациясының дамуына əсер ететін тетіктерді қарастырдық. Осы орайда, екі ел үкіметі мен өңірлер басшылары еуразиялық интеграцияның мүмкіндіктерін толықтай пайдалануы керек. Мəселен, Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік аясындағы кедендік кедергілердің жойылуы екіжақты өнеркəсіптік байланыс пен

сауда айналымына игі ықпалын тигізуде. Өңіраралық бастамалардың жүзеге асуына 2015 жылы іске қосылатын Еуразиялық экономикалық одақ жол ашады деп ойлаймыз. Сол арқылы Қазақстан мен Ресей арасындағы технологиялық, инвестициялық жəне өндірістік альянстардың құрылуына тиімді жағдай жасайтын боламыз. Яғни, интеграцияның тереңдеуі жаңа жұмыс орындарының құрылуына, бəсекелестіктің, тауар мен қызмет көрсету сапасының, біздің азаматтарымыздың өмір сүру сапасының артуына жол ашатын болады. Біз қол қойған «Қазақстан мен Ресей арасындағы ХХІ ғасырдағы тату көршілік жəне одақтастық туралы» келісім аймақаралық мəселелердің оңтайлы шешілуіне сеп болады деп ойлаймын. Биылғы аймақаралық форум аясында көптеген маңызды шаралар өтті. Демек, Екатеринбург жоғары деңгейдегі жиындарды өткізуге дайын екендігін тағы бір мəрте дəлелдеді», деді В.Путин. Н.Назарбаев екі елдің аймақаралық форумының жоғары деңгейде өтуіне ресейлік тарап жағынан жақсы жағдай жасалғанын атап өтті. Осыдан 10 жыл бұрын біз осы форумды өткізу жөнінде бастама көтерген болатынбыз. Осы жылдар аралығында форум өзінің өзектілігін дəлелдеп, қос мемлекет арасындағы ынтымақтастықтың маңызды факторына айналды. Посткеңестік кеңістік аясында Қазақстан мен Ресейде адамдар арасындағы жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін, екі елдің экономикаларын дамыту үшін жақсы жағдай жасалды деп ойлаймын. Біз көршіміз. Көршіні таңдамайды. Көршіні Құдай береді. Біздің бұрынғы ата-бабаларымыз қалай өмір сүрсе, қазіргі таңда да біз осы қалыпты сақтап келеміз. Біз ынтымақтастықтың өрістеуіне негіз болатын іс-шараларды жүзеге асырудамыз. Осы орайда, бұл форумның маңызы зор. Бүгінде екі ел арасындағы тауар айналымының өсуі, бірлескен кəсіпорындардың құрылуы біздің елдеріміздің əлемдік бəсекелестікке төтеп беруіне мүмкіндік туғызуда. Біз Бүкілəлемдік сауда ұйымына кіру үшін алдымен өзіміздің ішіміздегі бəсекелестікке төтеп беруіміз керек. Сол үшін Қазақстан, Ресей жəне Беларусь арасында Кеден одағын құрдық. Бүгінде Кеден одағы өзі құрылған екі жыл ішінде тиімділігін көрсетті. Алдағы уақытта біздің алдымызда Еуразиялық экономикалық одақ құру міндеті тұр. Бұл посткеңестік кеңістік аясында жоғары деңгейдегі интеграцияның қалыптасуына жол ашады деп сенеміз. Сол арқылы біз оның əрбір тарапқа тиімді болатынын дəлелдегіміз келеді. Біз бүгін елдеріміз ынтымақтастығының дамуына мүмкіндік беретін жаңа құжатқа қол қойдық. Екатеринбургте жастар форумының жəне индустрия көрмесінің өтуі екіжақты ынтымақтастықтың дамуына ықпал етеді деп ойлаймын. Екатеринбургтегі форум сəтті жəне нəтижелі өтті деп санаймыз. Біз сауда, экономика, мəдениет салаларындағы əріптестігіміз одан əрі өрістеп, тату көршілес елдердің дамуына қызмет ете береді деп сенемін, деді Қазақстан Президенті сөзінің қорытындысында. Сонымен, 2012 жылы Павлодар қаласында өткен форумға «ҚазақстанРесей өңірлерінің индустриялықинновациялық ынтымақтастығы» мəселесі өзек болса, Свердловск облысының орталығы – Екатеринбург қаласында ұйымдастырылған биылғы форумға «Өнеркəсіптік кооперация» тақырыбы өзек етіп алынды. ҚазақстанРесей X аймақаралық мерейтойлық форумына қатысуға жалпы саны 3 мыңға жуық адам ниет білдірген екен. Бір атап өтерлігі, биылғы мерейтойлық форумға айрықша мəн берілгені, оның аясында өткізілген сан-салалы шаралар шоғырынан да аңғарылып тұрды. Қос мемлекет үшін тиімді мүмкіндіктерді көздейтін бұл шаралардың барлығы да «Екатеринбург – ЭКСПО» халықаралық көрме орталығының алаңында өтті. Мəселен, форумның басталуынан бір күн бұрын «Ресей мен Қазақстан өңірлерінің өнеркəсіптік кооперациялары» деген тақырыпта көрме ұйымдастырылып, жұртшылық назарына ұсынылды. Ауқымды көрмеге Ресейдің

16 өңірінен, сондай-ақ, Қазақстанның 10 əкімдігі мен отандық кəсіпорындарынан арнайы делегация өкілдері келді. Егер, бұл көрменің жалпы аумағы 10 000 шаршы метрді құраса, əр компания 54 шаршы метр аумаққа тең келетін павильонын орнатты. Жиыны 300-ге тарта кəсіпорын қатысқан көрме төрінен қос ел кəсіпорындары шығарған өнімдердің ерекшеліктерінен ақпар беретін 20дан астам стенд орын тепті. Оның 12сі қазақстандық кəсіпорындар мен мекемелердікі болса, ресейлік тарап өздерінің 9 стендін орналастырыпты. Көрмеге қатысушы тараптар өз өнімдерін жан-жақты насихаттап, екі елге де тиімді келіссөздер бойынша пікір алмасып жатты. Көрмеде сөз алған Свердловск облысының губернаторы Евгений Куйвашев пен Қазақстанның Ресейдегі Төтенше жəне өкілетті елшісі Ғалым Оразбақов мұндай жиындардың екі ел үшін тиімді тұстарына тоқталды. Свердловск облысының губернаторы Қазақстан мен Свердловск облысы ынтымақтастығының тамыры тереңде жатқанын, сол себепті қос тарап арасындағы экономикалық байланыстар мезгілдің түрлі сынағына төтеп бергенін тілге тиек етті. Оның айтуынша, бүгінде Свердловск облысының ТМД елдерімен арадағы жалпы тауар айналымында Қазақстанның үлес салмағы 50 пайызға жетеді екен. Өткен жылы жүргізілген кедендік статистиканың қорытындысы бойынша, екіжақты тауар айналымы 1 миллиард АҚШ долларынан асып түсті. Қазіргі таңда біздің ортақ əріптестігіміздің аясы кеңейе түсуде. Оларға ғылыми салалар бойынша бірлескен жоғары өндірістік кəсіпорындар құруды, мұнай-газ, энергетика, тау-кен өнеркəсібі, медицина жəне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы салаларына қажетті құрал-жабдықтар өндіруді жатқызуға болады, деді Е.Куйвашев. Ал Қазақстанның Ресей Федерациясындағы елшілігінің кеңесшісі Виктор Темірбаев «Екатеринбург– ЭКСПО» алаңында орналасқан көрмеден форумға қатысушылар екі елдің өнеркəсіптік кооперациясының негізін қалайтын басым жобаларды көре алғанын жеткізді. Екатеринбургте өткен X мерейтойлық аймақаралық форумның бір ерекшелігі – оның аясында алғаш рет «РесейҚазақстан» жастар форумының ұйымдастырылғандығы. Қос ел жастарының бұл шараға айрықша маңыз бергені соншалық, форумға қатысуға Қазақстан мен Ресейдің жастар ұйымдарынан 500-ге тарта өкіл арнайы келіпті. Жастар форумы шеңберінде «XXI ғасырдағы көшбасшылық жəне инновациялар: Ресей мен Қазақстан əріптестігі аясында болашаққа көзқарас» тақырыбында пленарлық жəне 5 секциялық отырыс ұйымдастырылды. Екі ел жастары Қазақстан мен Ресейдің əртараптағы ынтымақтастығын одан əрі жандандырудың, өңірлерді əлеуметтік-экономикалық тұрғыда дамытудың жолдарын қарастырды. Көршілес мемлекеттердің еуразиялық экономикалық интеграциясының негізгі аспектілерін айқындау, ғылымитехникалық кооперация мен білімғылым, гуманитарлық байланыстарды дамыту, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, агроөнеркəсіптік кешен саласындағы əріптестікті жандандыру, жастардың тəжірибе алмасуларына жол ашу, инновациялық саясат тетіктерін жетілдіру секілді мəселелерді талқылады. «Ресей-Қазақстан» жастар форумының қорытындысында Қазақстанның университеттері мен Урал мемлекеттік экономикалық университеті арасындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Сондай-ақ, 10 қараша күні шекаралық өңірлердің ынтымақтастығын шегендеу мақсатында дəстүрлі Қазақстан – Ресей Іскерлер кеңесінің «Біртұтас экономикалық кеңістік аясында Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы өңірлерінің өнеркəсіптік кооперацияны дамыту» тақырыбындағы кеңейтілген отырысы өтті. Отырысқа екі ел кəсіпорындарының 200-ге

тарта басшылары мен бизнесмендері қатысты. Қос тараптың іскер топтары, Қазақстан мен Ресейдің Саудаөнеркəсіптік палаталарының, салалық ведомстволардың, түрлі кəсіпорындар мен ұйымдардың өкілдері шоғырланған жиында екіжақты ынтымақтастықты одан əрі дамыту мəселесіне ден қойылды. Мəселен, жиынға қатысушылар Кеден одағын техникалық тұрғыдан жүйелеу, бірлескен өндірістік жобаларды жүзеге асыру, Біртұтас экономикалық кеңістіктің сауда-экономикалық ынтымақтастықты жандандыру мен өнеркəсіптік кооперацияларды дамытуға тигізер əсері, халықаралық жəне Қазақстан мен Ресейдің өңіраралық өнеркəсіптік кластерлерін құру, қос мемлекет кəсіпорындарының көліклогистикалық байланысын дамыту, кооперациялық байланыстардың дамуына кедергі келтіретін факторларды айқындау, өнеркəсіптік кооперацияларға қатысты аймақаралық жобаларды тəжірибе түрінде жүзеге асыру сынды сан-салалы мəселелерді талқы таразысына салды. Сондай-ақ, отырыс аясында Дүниежүзілік сауда ұйымы мен Кеден одағы аясындағы өнеркəсіптік саясатты үйлестіру жəне қос елдің іскерлік ынтымақтастығының нормативтікқұқықтық базасын жандандыру секілді өзекті мəселелер талқыланды. Қазақстан – Ресей Іскерлер кеңесі кеңейтілген отырысы аясында ынтымақтастық тамырына қан жүгіртер бірлескен келісімдер бекіді. Мəселен, Қостанай облысындағы «Тобыл» корпорациясының басқарма төрағасы Арман Əлиев пен «Пенетрон Россия» МК президенті Игорь Черноголов Қазақстан аумағында инновациялық гидрооқшаулағыш материалдарды бірлесіп ілгерілету туралы меморандумға қол қойды. Сонымен бірге, Солтүстік Қазақстан облысының орталығы – Петропавл қаласында құрылымдық оңтайлы автоматтандырылған басқару жəне энергия ресурстар үнемдеу технологияларын енгізу бойынша кешенді жобаны жүзеге асыру туралы шешім қабылданды. Келісімді «Автоматика» ҒӨО бас директоры Леонид Шалимов пен Солтүстік Қазақстан облысы əкімінің орынбасары Владимир Балахонцев жəне «Сарыарқа» ƏКК басқарма төрағасы Арман Əуіткенов бекітті. Ал Урал федералды университетінің ректоры Виктор Кокшаров пен Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры Ғалым Мұтанов білім-ғылым саласындағы екі бірдей келісімге қол қойды. Олардың алғашқысы жастар мен ғылымиакадемиялық қоғамдастықты «жасыл» экономика мен ЭКСПО-2017 бүкілəлемдік мамандандырылған көрмесіне қажетті жобаларға тартуға мүмкіндік беретін «Ұрпақ арқылы жасыл көпір» еуразиялық тұғырнамасын құруға қатысты болды. Екіншісі – Еуразия-G-Global» аймақтық орталығын құру туралы құжат. Бұл күні Урал машина жасау зауытының бас директоры Алексей Носов пен Алматы ауыр машина жасау зауытының бас директоры Жетпісбай Едігенов те ынтымақтастық байланыс орнату жөнінде келісімге келді. Алдағы уақытта Қазақстан аумағында Урал кəсіпорнымен бірге азық-түлік өнеркəсібіне қажетті құрал-жабдықтар шығаратын бірлескен өндіріс орны бой көтермек. Бұл жобаға құйылатын қаржы көлемі 3 млн. АҚШ долларын құрамақ. Жалпы алғанда, Қазақстан мен Ресей арасындағы аймақаралық əріптестіктің болашағы зор. Бұған екі елдің өзара инвестициялық тартымдылығы да ықпал етіп келеді жəне мұндай аймақаралық форумның да берері көп екені күмəн туғызбайды. Сөз ретінде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан мен Ресей аймақаралық ынтымақтастығының X форумы аясында «Лукойл» ААҚ президенті Вагит Алекперовпен кездескенін де айта кетейік. Кездесу барысында компанияның мұнай-газ саласындағы қызметі мəселелері жəне елдің мұнай-химия саласындағы жобаларды іске асыру аспектілері талқыланды.

----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.


3

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

ЕЛ жəне ЕЛБАСЫ Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Тəуелсіздігін алғалы бергі уақытта Отанымызды əлемдік қоғамдастықтың белді де, беделді мүшесі етуге ұмтылып, күн-түн демей жұмыс жасап келе жатқаны баршаға мəлім жайт. Мемлекет басшысының осы бағыттардағы ерен еңбегі еш емес екендігі тағы аян. Бүгінде Қазақстан Республикасы əлемдегі аса дамыған 50 мемлекеттің қатарына еніп отыр. Əрине, кез келген қоғам кемшіліксіз əрі іркіліссіз ілгері жылжымайды. Осындай сəттерде оған оң бағыт-бағдар сілтеп отыру, кей кездері сын тезіне алып, қажет болса, кезек күттірмес шешім қабылдау аса қажет. Үкіметтің соңғы өткен кеңейтілген отырысында да Министрлер Кабинеті мен жергілікті атқарушы органдарға қарата əділ сын айтылды. Ол нəтижесіз де емес. Осыған орай, төменде Елбасына қарапайым ел еңбеккерлері тарапынан білдірілген ризашылықтар жарияланып отыр.

Бəрін біліп отыр екен

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында көптеген мəселелерді сын тезіне алды. Атқарылмай жатқан істер турасында, қолға алынып, орта жолда қалып қойған жобалар жайында еш бүкпесіз айтып, ел игілігі үшін жасалатын шаруаларды ширықтыру керектігін баса ескертті. Жиында бюджеттен бөлінген қаражаттың игерілмей, өз нысанасына жетпей жатқаны да жасырын қалған жоқ. Алдын ала есептеулер бойынша бюджеттен бөлінген 150 миллиард теңге шамасындағы қаржы игерілмей қалғалы тұр екен.

Бұл не сонда? Қолда барды ұқсата алмай отырғанымыз емес пе? Білуімізше, жыл басында бюджет белгіленеді. Əр сала бойынша қажеттілігіне қарай қаржы бөлінеді. Дегенмен, осы кезде көптеген қателіктер кететін сияқты. Əйтпесе елдің пайдасы үшін қазынадан берілетін қаржы неге игерілмейді? Кеңейтілген мəжіліс кезінде салынып жатқан мектептердің құрылысы туралы да сөз болды. Бірдей салынып жатқан мектептің құрылысына кететін шығынның екі бөлек екенін де аталған жиыннан естідік. Соңғы жылдары елімізде əлеуметтік маңызы бар нысандардың көптеп салынып жатқаны рас. Алыс та шалғай жерлерде мектеп, емхана, балабақшалардың бой көтеруі осы сөзіміздің дəлелі. Дегенмен, бұл жерлерде де бөлінген қаржы əркімнің

аузында кетіп, көлденең келген адамдардың қалтасына түсіп жатқан кездердің болып жатқаны жұртқа аян. Бұл да біздің қоғамдағы келеңсіз жағдайлардың бірі. Елбасы осындай келеңсіздіктерге тоқтау салып, қатаң бақылау керектігін ескертті. Жалпы, кеңейтілген отырыста Елбасының елдегі барлық жағдайдан хабардар екеніне жəне оларды түзету үшін бар күш-жігерін жұмсап, айналасындағы адамдарды да соған шақырып отырғанына көзіміз жетті. Бақылау бар жерде нəтиже де болады. Біз Елбасымыздың Қазақстандағы барлық мəселені өз назарында ұстап отырғанына қуандық. Гүлбану АЙДАРОВА, мұғалім. Қызылорда облысы.

Халыќтыѕ арман-мїддесі ќаєыс ќалмайды

Қазақстандықтардың 98 пайыздан астамы Мемлекет басшысы 11 қазан күнгі өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында көтерген мəселелер халықтың арманмүддесін білдіреді деп есептейді. 1-7 қарашада Мемлекет басшысы 11 қазанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында көтерген мəселелер бойынша əлеуметтік сауалдама жүргізілді.

Алып бəйтеректіѕ бір-бір бўтаєымыз

Мен Жамбыл облысының орталығындағы Қабылбек Сарымолдаев атындағы балалар үйінде өстім. Бірақ балалар үйінен түлеп ұшқан 2008 жыл мен үшін өте ауыр болды. Өйткені, қара шаңырағым – балалар үйіне əбден бауыр басып қалыппын. Алдымда: «Енді қайда барып күн көремін? Баспананы қайтемін?» деген жауабы қиын сауалдар тұрды.

Бірақ: «Бірінші байлық – денсаулық, екінші байлық – ақ жаулық, үшінші байлық – он саулық», деп қазақ бауырларым айтқандай, өзім ұнататын бойжеткенмен бас қосып, Тараз қаласының іргесіндегі Шөлдала ауылында пəтер жалдап өмір сүре бастадым. Жақында əкімдік қызметкерлері хабарласып, «облыс əкімінің қабылдауына барасың, саған пəтер бермекші» дегенде, шынымды айтсам, өз құлағыма өзім сенбедім. Сөйтсем, еліміздің «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңына енгізілген өзгерістерге байланысты жетімдер үйінде тəрбиеленетін Қазір жұрттың көбі жол үстінде жүретін заман ғой. Қалаған жерге тез, аман-есен барып-қайту тіленеді. Əрине, бұл жолдардың жайлы жəне қауіпсіз болуына байланысты екенін білеміз. Өкінішке қарай, осы орайда ішашырлық жайлар əлі жеткілікті. Мəселен, біз жұмыс бабына сəйкес Қарағанды – Жезқазған бағытында жиі қатынаймыз. Жол ескі, ойқы-шойқы, жыл сайын жөнделіп жатса да

балалар мемлекеттік тұрғын үй қорынан кезектен тыс пəтер алуға құқылы екен. Пəтер алған кездегі қуанышымды сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Осының бəрі ел тыныштығының, жетімдерін жылатпай, жесірлерін қаңғыртпай дұрыс бағыт-бағдар беріп отырған Елбасы саясатының арқасы деп білемін. Заң да əлеуметтік тұрғыдан қорғалуға тиісті біз сияқтыларға дұрыс жұмыс істей бастады. Міне, мен Елбасы мақұлдаған сол дұрыс заңның нəтижесінде пəтерлі болдым. Сөздің реті келіп тұрғанда айта

кетейін, «Қолжетімді тұрғын үй2020» бағдарламасын жүзеге асыру бағытында біздің облыста да үлкен жұмыстар атқарылып жатыр. Биыл жыл аяғына дейін 7 тұрғын үй пайдалануға берілмекші. Оның 6-ының құрылыс жұмыстары былтыр басталған. Оның 3-уі тұрғын үй кезегінде тұрғандарға берілсе, 3-уі жас отбасыларына жалға берілмек. Бір үйді ипотекалық деп естідім. Айтпақшы, Елбасы саясатын басшылыққа ала отырып, өңір экономикасының өте қарқынды дамуына белсене атсалысып жүрген облыс əкімі Қанат Бозымбаев менен басқа да 14 баспанасызға пəтер кілтін табыс етті. Пəтерлеріміз Тараз қаласының «Бəйтерек» шағын ауданында орналасқан. Біз енді өзімізді Қазақстан сияқты алып бəйтеректің бір-бір бұтағымыз деп нық сеніммен айтуға толық құқымыз бар.

ТАРАЗ.

Орынды талап

қайта кедір-бұдырланып шыға келеді. Əр сорабын жатқа тоқысақ та, əсіресе, түн мезгілінде қауіптеніп отырамыз. Мұның сыртында жолаушы тасымалдаушы жеңіл көліктер пайда табуға жарыса əрлі-берлі басып озып, үрей ұшыратын жайттар бар. Апаттар жолдың

жарықшақтарға толы болуымен бірге осындай өрескелдіктер салдарынан да орын алып жататыны жасырын емес. Жолдар жай-күйін жақсы білетіндіктен, Елбасы сынын өте орынды санаймыз. Кімкім, біздерге сын шындығы мəлім. Сондықтан қыруар қаржы сарп етіп салынатын

Александр МУРАВЬЕВ, жұмысшы.

жолдардың сапасы да соған сай болу қажеттігі қатаң талап етілуін қолдаймыз. Жағдайды түзеуге мүмкіндік жеткілікті. Бұл істі атқарушылардың жауапкершілігі енді білінбей қалмауға тиіс. Солай болуы керек. Ерден ҚҰДАБАЕВ, жолаушылар автобусының жүргізушісі. Қарағанды облысы.

Сауалдама нəтижелері бойынша қазақстандықтардың 98%-ы Мемлекет басшысы 11 қазан күнгі өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында көтерген барлық мəселелер халықтың арман-мүддесін білдіреді деп есептейді. Бұл орайда, сұрау салынғандардың 92%-ы Мемлекет басшысының Үкіметке ауыл шаруашылығын дамыту бойынша тапсырмаларын қолдайды. Ел Президентінің пайдаланылмай жатқан жерлерге егжей-тегжейлі ревизия жүргізу жəне оларды айналымға қосу тетіктерін жасау бойынша нақты тапсырмасы əр сұрау салынған екінші адамнан (91,7%) оң пікір тапқан. Мемлекет басшысының қабыл данған барлық бағдарламаларды жөнге келтіру қажеттігі туралы жəне жекелеген бағдар ла ма лар бойынша қаржылардың толық игерілмеуі туралы сынын респонденттердің 92%-ы қолдайды. Мемлекет басшысының басы артық көптеген процедуралар мен сəйкестендіруге орай бюджеттердің сапасыз орындалуы туралы сын-ескертпесінің əділдігін сұрау салынғандардың 94%-ы бөліседі. 98%-ы Мемлекет басшысының жос пар лау мен мемлекеттік бюджеттің орындалу сапасын жоғарылату туралы тапсырмасын қолдайды.

Жаѕа баєдарлама əзірлеудіѕ ќисыны шамалы

Еліміздегі ауылдық аумақтар жан-жақты дамымай, ауыл тұрғындарының əлеуметтік-тұрмыстық деңгейін жаңа сатыға көтеру еш мүмкін емес. Мұндай өміршең көзқарас ел ішінде шағын жəне орта бизнес пен кəсіпкерліктің өрістеуіне де кең жол аша алады.

Мұндай жауапты да күрделі мəселе бір күннің, немесе бір жылдың еншісіне тиетін іс емес. Осындай бағыттағы байыпты бағдарлама, Үкіметтің кеңейтілген мəжілісінде Елбасы атап көрсеткендей, 2004-2010 жылдары жүзеге асырылғанын ұмыта қойған жоқпыз. Соған сəйкес жергілікті жерде ауылдық аумақтарды жаңғырту жұмыстары басталған еді. Бұған Шыңғырлау жерінен де мысалдар келтіруге болады. Біздің ойымызша, бұл – өте ауқымды, ұзақ мерзімді қажет ететін ілкімді іс. Оны орындау үшін асығу керек шығар, алайда аптығудың қажеті шамалы дер едік. Сондықтан да бағдарламада қарастырылған міндеттер мен межелерді байыппен қарастыра білсе, соның өзі аз олжа емес. Қазір ауданымызда ауылдық аумақтарды дамыту жөнінде алға қойылған мақсат өз жалғасын тауып келеді. Біз соған сүйсінеміз. Яғни, осыдан он жылға жуық уақыт бұрын қолға алынған бағдарлама өзінің мүмкіндігі мен əлеуетін əлі тауыса қоймағаны басы ашық ақиқат. Соған қарамастан, ауылдық аумақтарды дамыту жөніндегі жаңа бағдарламаны əзірлеудің қандай қисыны бар. Əрине, оның ешқандай қисыны болмаса керек. Ел Президенті Н.Ə.Назарбаевтың «Мұн дай жаңашылдыққа» күмəн

Кəсіпкер кґкейіндегіні ќозєады Мен еліміз жоспарлы экономикадан нарыққа көшкен жылдардан бастап кəсіпкерлікті дамытуға өз ісіммен үлес қосып келемін. Қаңқасы ғана қалған ғимаратты жөндеп, ет өнімдерін өңдеу өндірісіне айналдырдым.

Содан бері шұжықтың бірнеше түрін, ет консервілерін жасаймыз. Ет өнімдері – ішкі нарықта ылғи да сұранысқа ие азықтың бірі. Өзіндік құнын төмендете алсақ, сыртқы нарық үшін де бұл қоймада жатпайтын өнім түрі. Осындай кəсіпорын жұмысын ақсатпай, ырғақты жолға қою, оның үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету кəсіпкерге

оңай тірлік емес. Қиындықтар шаш етек тен болғанын да жасырмаймын. Үкіметтің кеңейтілген отырысында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев еліміздің экономикасы мен əлеуметтік дамуына кедергі болып отырған көптеген мəселелерді ашық айтты. Ең бастысы, Президент өте дұрыс айтты. Кəсіпкерліктің

Сұрау салынғандардың 97,5%-ы Мем лекет басшысының жаңа жобаларға, əсіресе, құрылыс саласындағы жаңа жобаларға күрделі шығындарды арзандату үшін жаңа технологияларды пайдалану бойынша талаптарымен келіседі. Респонденттердің 99%-ы Мемлекет басшысының мас күйде ЖКО жасағаны үшін жазалауды қатаңдату қажеттігі тура лы тезисімен толықтай келісетінін мəлімдейді. Сұрау салынғандардың 95,4%-ы Мем лекет басшысының білім беру нысандары материал дықтехникалық базалары, білім беру саласында білікті мамандар санының жеткіліксіздігі сынымен толықтай келіседі. Мемлекет басшысының өзара міндеттеме қағидаттары бойынша еңбекке қабілетті адамдар үшін əлеуметтік көмек беру қажеттігі туралы ескертпесін қазақстандықтардың 96%-ы қолдаса, 93%-ы – «Жұмыспен қамту-2020» жол картасына қатысты айтылған сынмен келіседі. Сұрау салынғандардың басым бөлігі Үкіметтің ауыл шаруашылығын дамыту саласындағы іс-əрекетін өзінің қанағаттанушылық деңгейі бойынша «көп жағдайда қанағаттанбаймын» деп бағалайды.

мақсаты өнім молшылығын жасау, адамдарға жұмыс беру жəне бюджет қоржынын толтыру ғой. Егер кəсіпорын жұмысы жанданса, мемлекетке түсетін салық мөлшері де ұлғаяды, кідіріс болмайды. «Тексерулер кезінде заң бұзушылықтар əлі де сақталып отыр», деді Президент. Ақиқаты да осындай. Тексерулер тоқтамайды, ол тоқтасын да демейміз. Тексерсін. Алайда, өндіріске де, адамдар өміріне де залалы жоқ, сəл ғана кемшілікке үлкен айыппұл салады. Салық төлеп отырған

келтіруі өте орынды. Оның есесіне басты мақсат, Нұрсұлтан Əбішұлы атап көрсеткендей, бұрынғы бағдарламада көрсетілген міндеттерді аяғына дейін жеткізуге бағытталса, жетіп жатыр емес пе. Жоғарыдағыдай талабы мен тілегі арқы лы Елбасы елге деген шынайы жанашырлықтың үлгісін көрсетіп отыр деп есептейміз. Мемлекет басшысы айтқандай, аталған істің нақты нəтижелері бойынша оған жауапты адамдар мен əртүрлі деңгейдегі мемлекеттік орган жетекшілері есеп беретін болса, бұл бағдарламаның ажары одан əрі ашыла түсері кəміл. Елбасының мұндай орынды талап-тілегінен кейін дəл солай боларына ешқандай күмəніміз жоқ. Сөз соңында ауылдық аумақтарды дамытуға қатысты Елбасының үлкен қамқорлық пен жанашырлыққа толы сөздері мен тайға таңба басқандай нақты, қысқа да нұсқа ойлары үшін ризашылығымызды жеткізгіміз келеді. Мадияр БАЙЖАНОВ, Шыңғырлау ауданындағы «Жеңіс» шаруа қожалығының жетекшісі. Батыс Қазақстан облысы, Шыңғырлау ауданы.

кəсіпорынға негізсіз айыппұлды тағы төлеу оңайға түспейді. Жұмысшылардың жалақысын уақытылы төлеуіміз қажет, өндірістің басқа шығындары да жеткілікті. Жаңа технологиялар енгізбей, жабдықтарды жаңғыртпай бəсекеге қабілетті бола алмаймыз. Мұның барлығын орындау алдымен қаржыға түседі, екіншіден, басшы мен мамандардың уақытын, іскерлігін талап етеді. Біздің тексеруші органдар салып кеткен айыппұлдың негізсіздігін дəлелдеудің соңында айлап сот жағалайтын кезіміз болады. Осындай шапқын жүгірісі көп уақытта кəсіпкер өндірісін қалай дамытады? Тапқан пайданы жұмысшылардың жалақысына бере ме, өндірісті кеңейте ме, салық төлей ме, əлде айыппұл төлей ма? Тексеруші

Тұңғыш Президент күні не орай Астана балалар үйлерінің тəрбиеленушілері қала ки нотеатрлары мен мұз айдындарына тегін баратын болады.

Балаларєа тегін болады

20 қарашада Кəмелетке толмаған дарды оңалту орталығының тəрбиеленушілері «Алау» спорт кешенінің мұз айдынына барса, 30 қарашада Тұңғыш Пре зи денттің мұражайында, 27 қарашада суға түсу үшін «Хан Шатыр» жағажайында болады. 29 қарашада «Тұңғыш Президент күні» тақырыбында тəрбие шаралары ұйымдастырылады. 1 желтоқсанда балалар «Арсенал» кинотеатрына барады. Сол күні Отбасылық үлгідегі балалар үйінің тəрбиеленушілері үшін Тұңғыш Президент күніне арналған салтанатты линейка өтеді. Сондай-ақ «Н.Ə.Назарбаевтың Елбасы жəне Президент ретіндегі қалыптасу жолы» бейнефильмінің көрсетілімі ұйымдастырылады. 2011 жылдың 10 желтоқсанында Пар ламент Сенатының пленарлық мəжілісінде Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданғаны белгілі. Жаңа мереке күнін белгілеу туралы ұсынысты Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігінің 20 жылдығын тойлау қарсаңында Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ел алдындағы ерен еңбегін атап өту жəне тану мақсатында бір топ депутат ілгерілеткен еді. «Егемен-ақпарат».

органдардың тапқан кемшілігі, салған айыппұлы алдағы уақытта кəсіпорынның дамуына тетік болса игі еді. Бірақ олай болмай отыр, істің алға жылжуына тұсау болатынын жасырмаймын. Нұрсұлтан Əбішұлының кеңейтілген отырыста айтқан, жіті назар аударуды талап еткен жағдайлардың барлығын өзіміз бастан кешіп отырмыз. Президентке сол үшін рақметімді айтамын. Алдағы уақытта орынсыз тексерулер түзелер, тыйылар деген үміттемін. Александр КОРЧИНСКИЙ, «Ирина и К» агрофирмасы» ЖШС директоры. ҚОСТАНАЙ.


4

www.egemen.kz

БІЗДІ БИІКТЕТКЕН

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың еліміздің алдағы ұзақ мерзімдік даму бағыттарын айқындаған «Қазақстан-2050» Стратегиясының жарияланғанына да бір жыл болып қалды. Бұл маңызды құжат біздің болашақ жолымызды айқындап қана қойған жоқ, сонымен қатар, қазақстандықтарды бір мақсат жолында біріктіріп, өз болашақтарын неғұрлым айқынырақ көруіне қызмет етуде. Құжатта қандай салалар, қандай бағыттар бойынша дамиды, негізгі назарды қандай мəселелерге аудару керек деген сұрақтарға айқын жауап берілгендіктен, ол қазірдің өзінде қоғамымыздың қалың бөлігін болашақ істерге жұмылдыра түскендігі сезіледі. Қысқасын айтқанда, «Қазақстан-2050» Стратегиясы қарастырылып отырған мəселеге білікті көзқараспен қарайтын сарапшылардың, халық арасындағы əртүрлі қарапайым мамандық иелерінің толық қолдауына ие болуда. Төменде жарияланып отырған сарапшылар мен түрлі мамандық иелері мақалаларынан осындай үндестік рухы сезіледі.

Белестерге бастайды Ауқымы мен маңызы жөнінен алып қарағанда бұл құжат «Қазақстан-2030» секілді біздің еліміздің дамуына ұзақ мерзімге қызмет ететіндігі анық. Кез келген сарапшы, кез келген ел азаматы оған осындай баға береді. Қазақстанның алға қойып отырған «Қазақстан-2050» бағдарламасы Қа зақ елінің, жалпы қазақстандық азаматтардың жақсы өмір сүруге деген құлшынысын білдіретін жəне еліміздің алға басу үде рі сін əлемге айқындайтын жария мəлімет іспетті. Мұнда ел экономикасының қарышты қадам жасауына əрбір қимыл мен əрекетінің дұрыс болжамы жасалған. Ерекше мəн беретін болсақ, бұл құжатта Қазақстанның экономикалық əлеуеті мен ғаламдық экономикаға қосар үлесі мен өзіндік қолтаңбасы, ел ішіндегі даму жайы мен алға басу əдістері жақсы көрсетілген. Еліміздегі импорттық жəне экспорттық саясаттың, біздің отандық экономикамызға қатысатын инвестицияларды бағыттау тəртібін көрсететін құжат ретінде де маңызы аса биік. Қаржылық, инвес ти ция лық жүйемен қатар, бұл құжат та еліміздің рухани кемелденуіне де үлкен мəн берілген. Бұның алдында жасалған «Қазақстан-2030» бағдарламасының арқасында біз бүгінгі дамыған қоғамға жетіп отырмыз. Ал, мына жаңа стратегия біздің елімізді халықаралық аренада жаңа биіктерге көтеріп қана қоймай, əрбір қазақстандықтың жақсы өмір сүріп, өз ұрпағын өмір жолына дұрыс сала білуіне жағдай жасайды. Бүгінгідей болжауы қиын ауытқымалы заманда жан-жақты қамтылған осындай бағдарлы құжатты берік ұстана отырып қана ертеңгі күннің биік асуларын алатынымыз ақиқат. «Қазақстан-2050» бағдарламасы Қазақстанның экономикалық климатын реттеп, инвес тициялық жүйесін даму даңғы лына түсіретін мемлекеттік стратегиялық жоспар. Бұл бағдарламаға сай инновациялық жобаларға инвестиция тартылып, келешекте заманауи даму үдерісінің үлкен көшінде боламыз. Бағдарламада адамзат баласына ортақ денсаулық, білім, салауатты өмір секілді аса бағалы адами құндылықтар кеңінен қамтылған. Бұл құжат Қазақстан қоғамының алға басуы мен дамуына үлкен ықпал жасайды. Демократиялық түсінік пен құқықтық қоғамның қалыптасуы үшін көп жағдай жасап, осылардың негізінде жемқорлық, астыртын сыбайластық секілді кеселдердің жолын кеседі. Сонымен қатар, еліміздің құқықтық жүйесін бұдан əрі дамыта түсетіндігі ақиқат. Елбасы өткен жолы Үкімет жұмысын сынға алғанда да осы Стратегияның нақты жүзеге асуына ел Үкіметінің тікелей ықпал етуін сөз етті. Өйткені, Қазақстан қоғамының дұрыс дамуын қамтамасыз ететін нақты бағыттар стратегияда тайға таңба басқандай анық жазылған-ды. Өзім қарапайым Қазақстан перзенті ретінде бұл құжаттың ертең менің бала-шағамның дұрыс өмір сүріп, жан-жақты азамат ретінде дұрыс қалыптасуына ықпал ететіндігіне сенімдімін. Осындай келешекке құлаш ұрған бағдарламаларды дұрыс жүзеге асыра отырып, алыс келешекке көңіл көзін жүгірткенде ғана біз үлкен мемлекет екендігімізді əлемге мойындатамыз. Алдағы экономикалық, саяси бағыттарымызды қолмен қойғандай етіп көрсетіп берген құжат біздің негізгі ұстанымымыз жəне болашаққа деген бағдарламамыз екендігіне шек жоқ. Мен тек зерттеуші ғалым ретінде емес, жалпы осы елдің, Қазақстан мемлекетінің бір мүшесі ретінде «Қазақстан-2050» Стратегиялық бағдарламасын толық қолдап қана қоймай, оны жүзеге асыруға қызмет етемін.

АЛМАТЫ.

12 қараша 2013 жыл

Лəйлə МҰЗАФАРОВА, Қазақстан Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеулер институты басшысының бірінші орынбасары.

Жаѕа ќазаќстандыќ Зейнолла ƏКІМЖАНОВ,

ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

...Арды ойлаған бабалар-ай, десеңші! Тағылымның нəрін жүрекке құюда алдымен сөзді ардан бастаған ғой. «Арлы адам жарлы болмас» деген ұлағатта жанға даритын ұлылық барын кім жоққа шығарар?! Иə, ар адамды сүюден, өмір сүріп отырған ортаңа, Отаныңа ықыласыңнан, тіпті осы жолдағы жанпидалығыңнан аңғарылады. Жанпидалық – ізгіліктің көрінісі. Көрпені өзіңе қарай тартпай, өзгеге көлеңкеңді түсірмей өмір сүруге болады. Күнкөріске ғана құмарлық, өз басын ғана күйттеушілік, адамның күні адаммен екенін елемеушілік – тоғышардың тірлігі. Тоғышар туғанына да, ел-жұртына да жат болатынын дүниенің данышпандары айтарлықтай-ақ айтып кеткен. Осы орайда қазақтың ойшыл ақындарының бірі Қадыр Мырза-Əлінің студент кезімде оқып, əлі күнге дейін жадымнан шықпай жүрген мына жыр шумағын алға тартқым келеді: Біреулер бар, оларға тек бас қайғы, Халықты айтсаң, қадам алға баспайды. Олар үшін алып Отан – бір ауыл, Жақсылығы сол ауылдан аспайды! Қадыр ағамыздың осы бір асыл ойын көрнекі жерлерге жазып, іліп қойса, ешқандай артықтық етпес еді. Біздің бабаларымыз, əсіресе, сəби құндақтап, бесік тербеткен аналарымыз отаншылдықты ұрпағына бесік жырымен дарытқан. Кеңес өкіметі тұсында ұлттық тəрбиеге тура беттей алмадық, бір қазанға екі қошқардың басын салғандай, өктем-зорлықпен əр халықтың өзіндік елжандылығының жолы қиылды. Ұлттық қасиетті биік ұстаған Алаш асылдарының көзі жойылып, олардан кейінгі жақсыларымызды жасытып жіберген күшпəрменнің ғұмыры еліміздің тəуелсіздігі жеткен күні ғана желкесінен қиылды. «Бұрын – батыр, бүгін – қорқақ, бұғады», деп Мағжан тайсалмай айтқан тірліктің тамырына балтаны Тəуелсіздігіміз шапты. Тəуелсіздік – аса қасиетті ұғым. Адамның жанын тербер осы тəтті сөзде бұрынғы ғұмыр кешкен ата-бабала рымыздың санғасырлық армандары, көксеген үміттері тоғысқан. Көп ұлтты сипаты бар Қазақстан секілді елде барлық ұлт өкілдерінің тіл табысып, тату-тəтті, бейбітшілік пен келісімде өмір сүруі Елбасы белгілеп берген басты қағидаттарымыздың бірі болып табылады. «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы «өз халқын сүйетін адам, өз жұртына жақсылық тілеген жан өзге халықтарды ашындырмайды, өз ұлтын ешкімге қарсы қоймайды» деген жолдар ел иесі ретінде қазақ халқының жауапкершілігін де, бедел-пайымын да биіктете түсері анық. Еліміздің геосаяси жағдайы да мұны ерекше қажет етеді. Елбасымыз əлемдік тұрғыдан ойлап, пайымдайтын көрегендігімен, кемеңгерлігімен елімізге, Тəуелсіздігімізге төнетін қауіп-қатерлерді талдап, саралап отырып, көрсетіп берді. Айталық, жаһандық энергетикалық қауіпсіздік! Экономикалық қуаты мықты дамыған мемлекеттердің өздері не істерлерін білмей дəрменсіздікке

ұрынды. Парсы шығанағындағы мұнайлыгазды елдерді азамат соғысының өрті шарпып, сырттан небір қысастықтар жасалуда. Іштегі билікқұмар оппозицияшылардың қолтығына су бүркіп, азулының əлсізге күш көрсетуі, демократияны сылтау етіп, өзгенің тең құқына қол сұғуы үйреншікті əдетке айналған. Жалған, əсіре отаншылдықты қоздыру амалы бұл! Азық-түлік қауіпсіздігі де басты қатерлердің бірі болып отыр. БҰҰ-ның деректеріне қарағанда, бүгінде жер-жаһан тұрғындарының саны күрт өсіп, 2009 жылы 6,6 миллиард болса, Азия тұрғындары мұның жартысынан асып түскен. Халықтың бұлайша шоғырлануы жер аумағының тарылуын, азық-түлік тапшылығын ту-

Отанды сүю тақырыптарына арналып жатса, құба-құп болар еді. Сонда науқандық сипаттан арылып, керісінше, жұмысымызда жүйелілік сипат орнығар еді. Президенттің «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты жəне көпконфессиялы қоғамымыз табысының негізі», деп қадап айтуы тегін емес. «Қазақстан-2050» Стратегиясында елжандылықтың тамаша үлгісі ретінде Лондон Олимпиадасындағы табыстарымыз мысалға келтірілді. Расында да, тұманды Альбион еліне тағатсыздана көз тіккен қазақстандықтар халқымызды тұтастыққа үндейтін жоғары бірлігіміздің куəсі болды. Нұрсұлтан Əбішұлы жаңа қазақстандық патриотизм идея сын қалыптастыру ой-

«Біз бәріміз бір атаның – қазақ халқының ұлымыз. Бәріміздің де туған жеріміз біреу, ол – қасиетті қазақ даласы. Бұл дүниеде біздің бір ғана Отанымыз бар, ол – тәуелсіз Қазақстан». Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ. «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауынан. дырып, кедей елдердің қатарын көбейте түскен. Мəселен, əлемдегі ең кедей 48 мемлекеттің 33-і Африкаға тиесілі. Кедей мемлекеттердің қатарында біздің кейбір азиялық көршілер де бар. Олардың көшіқон керуені төңіректегі елдерге тоқтаусыз ағылуда. Елбасымыз сын-қатерлерді алға тартқанда, бұларға да айтарлықтай мəнмаңыз берді. Алайда, «біздің «осал тұсымыз» деп атаған көпэтностылығымыз бен көпконфессиялығымызды өз артықшылығымызға айналдыра алдық», деп Жолдауда атап көрсетілгендей, əрбір қазақстандықтың этносына, діни нанымсеніміне қарамай, өз Отанын сүйетіндей тəлім-тəрбиені қалыптастыру аса маңызды. Жолдауда жаңа қазақстандық патриотизм барлық қоғамды, барлық этностық əркелкіліктерді біріктіру факторы ретінде алға тартылып, ел бірлігі асыл қасиет ретінде ұлықталды. Бірлігі берекелі, тірлігі мерекелі, ынтымағы жарасқан елдің ғана ырысы мен табысы телегей теңіздей болатынын бүгінгі жаһандану дəуірі алабөтен көрсетіп отыр. Бұл орайда біздің тарихымызда халықтар достығының тамаша мысалдары жеткілікті. Есте жоқ ескі замандардан бері тамыр тартқан ежелгі достықтың ұйытқы боларлық жолдары мен қадір-қасиетін жас ұрпаққа отбасы, ошақ қасынан ұғындырған жөн. Шаңырақта шыр етіп дүниеге келген əр сəбиге ата-анасы елді ардақтауды, көршілермен тату-тəтті тұруды, егделерге ілтипат көрсетуді үнемі айтып отырса, ұлағатты ұрпақ өсіп шығарына талас жоқ. Бұдан тысқары үй тəрбиесі балабақшамен, мектеппен тығыз ұштасып, əрбір əңгіме, тəрбие сағаттары, күнделікті іс-шаралар

ларын «Нұр Отан» партиясының кезектен тыс ХV съезінде сөйлеген сөзінде одан əрі негіздеп, саяси ұйымның алдына патриот тық күшке айналу міндетін қойды. Партияның аса маңызды миссиясы ретінде «2050» Стратегиясында жарияланған Жаңа қазақстандық патриотизм қалыптастырудың жалпыұлттық түпқазығы болу, бұл жұмысқа барлық қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктерді тарту тиістілігі атап көрсетілді. Елбасы қоғамды ұйыстырушы мəдениет пен əдебиеттің қалың өкілдері алдындағы мақсат туралы əдебиет жəне өнер қайраткерлерімен кездесуде баяндап, мəдениет пен өнердегі патриоттық қоғамымызда болып жатқан тарихи оқиғаларда көрініс табуы қажеттігін еске салғаны көкейімізде əлі жаңғырып тұр. Елімізде мемлекеттік рəміздердің жалпықазақстандық құрметке бөленуі айрықша қуантады. Əнұранымыздың, Елтаңбамыздың, Туымыздың ардақталуы – отаншылдықтың көрінісі. Қазақ ұлтының тілін, дəстүрін өзге этностардың қадір тұтып, жаппай үйренуге ден қоюы бұ дан былай қоғамдық парыздан гөрі, азаматтық жауапкершілік міндетіне ұласып жатса деген тілек айтқымыз келеді. * * * Мемлекеттік тілге қатысты ұстанған бағдарымыз айқын. Енді алдымызда Жолдауда белгіленгендей, тіл туралы жауапкершілігі жоғары саясатты қоғамымызды одан əрі ұйыстыра түсетін басты факторға айналдыру талабы тұр. Оны мемлекеттік тілді дамыту жөніндегі кешенді шаралардың түзілуінен-ақ байқауға болады. Бүгінгі таңда қоғамдағы қазақ тіліне деген көзқарасты бұдан 20 жыл бұрынғы

жағдаймен салыстыруға еш келмейді. Егемендігіміздің елең-алаңында туған тіліміз бұлтты күнгі бұлыңғыр көкжиектен сыңарқұлақтанып, тасада көз жаздырып қалып қойған күн көзіндей көрініп, қабырғамыз қайысып, өкініштің өксігінде жүргеніміз кеше ғана сияқты еді. Ана сүтімен бойға даритын қасиетті тілімізді өрге домалатпау ниетіне беріліп, дау-дамай ұйымдастырғандардың үні өшті. «Тауларды аласартпай, даланы асқақтатуды» көздеген Елбасының қиыннан жол тапқан сарабдал саясатына қалай ғана тəнті болмассың! Мемлекеттік тілді Конституция баптарына, қабылданған бағдарламаларға сəйкес дамыту жөніндегі талаптары, қазақ тілін жақтаушыларды сабыр мен төзімділікке шақыру ақыл-кеңестері өз жемісін бергені қуантады. Қазір мектептерде қазақ тілін оқыту сапасы əлдеқайда жақсарды. Өйткені, мемлекеттік тілді үйрену қажеттілігімен қоса, талаптың да күшейгенін ұстаздар қауымы мен оқушылар қатты сезініп отыр. Орыс тілді ата-аналардың өздері де бұрынғы жылдардағыдай емес, балаларының қазақ тілін меңгеруіне мүдделі. Бұл да болса, елішілік татулықты, тұрақтылықты, рухани келісімді көрсетсе керек. Облыс орталығындағы орыс тілді мектептерде қазақ тілі мен əдебиетінен сабақ беретін өзге ұлт адамдарын көргенде, оның негізінде тілді құрметтеу – ұлтты құрметтеу, елді сүю екенін аңғарғандай боласың. Жүзі басқа болғанмен, жүрегі бір осындай азаматтарды қалай ұлықтасақ та жарасады. Мемлекет басшысы өзге ұлт өкілдерінің қазақ тілінде жатық сөйлеу ынта-тілегін қолдап, қолдайтынына өзіміз талай рет куə болған жайымыз бар. 2005 жылы 27 қарашада Солтүстік Қазақстан облыстық тарихиөлкетану мұражайының қайта жаңғыртылу салтанатына қатысу сəтінде өз ойын қазақша толғаған СҚМУ студенті Ольга Лизунді шақырып алып, ақ батасын беріп, ризашылық білдірген еді. Кейін мен осы студент қызбен қазақ тілінде тілдескенімде, зеректігіне таңғалғанмын. Сұрастыра келгенде, Жамбыл ауданның Суаткөл ауылынан болып шықты. Бұл елді мекеннің қазақ жастары орысшаға бейімделіп кеткені жаныма батып жүретін. Қаршадай қыздың талап-ұмтылысы қазақ жастары үшін үлгі, сабақ алар тəлім деген ой түйдім. М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті жанынан тіл институты ашылғалы қазақ филологиясы факультетін орыс ұлтының бір топ жастары тəмамдап шықты. Олардың алғашқыларының бірі Людмила Милютина қаладағы 26-мектеп-балабақшада қазақ тілінен сабақ береді. Виктория Попова да осында жұмыс істейді. Ол – қазақ филологиясы бойынша магистратура бітірген тұңғыш орыс ұлтының өкілі. Зоя Золотарева, Наталья Толстых та əпкелерінің жолын қуып, қазақ тілі пəнінің мұғалімі болуды қалады. Тіл институтында білім алып жүрген Диана Мелихова оқу озаты саналса, Анастасия Сафронова қоғамдық шараларға белсене қатысады. Ол Петропавл қаласындағы орыс мектебін бітірсе де, қазақша жатық сөйлейді. Тəлім-тəрбиесімен бөлектенеді.


БАҒДАРЛАМА Мəскеудегі «Дағдарыстан кейінгі əлем» халықаралық қорының директоры Екатерина Шиповамен биылғы маусым айында Астанаға «Перспектива-2050: əлемнің жаңа саяси-экономикалық картасы» атты жинағының тұсаукесеріне келген кезінде кездесіп, сұхбат құрған едік. Қазақстан Президентінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы туралы өте жоғары пікірдегі сарапшымен кеше телефон арқылы тағы хабарластық. Бұл жолы өткенде айтылған ойларын екі ауыз сөзбен тұжырымдап шығуды өтіндік.

Ақиқатында да Қазақстан дамудың ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарын жасауда өзіндік бір модельдік үлгіге қол жеткізген мемлекет болып табылады. Республика кеңестік кезең елдері арасында бірінші болып 1997 жылы жаңғыруға бағыт ұстаған ұзақ мерзімді «Қазақстан-2030» Стратегиясын қабылдады. Əлбетте, елдің соңғы 15 жылдағы

дамуының қарқыны мен ауқымын тек бұл ғана айқындап берген жоқ. Алайда, осы аралықта Қазақстанның бұрынғы Одақтан бой көтеріп шыққан дəулеттер арасындағы барынша қуаттылары – Ресей мен Украинамен салыстыра қарағанда да едəуір əлеуетті болып көрінеді. Ал соңғы Жолдау алдыңғы стратегиялық жоспардың заңды жалғасы екені де рас.

Уаќыттан озуєа ўмтылу – Ќазаќстанныѕ басты баєыты – Екатерина Анатольевна, Қазақстан Президентінің өткен жылғы Жолдауының ең басты жетістігі неде деп есептейсіз? – Бұл ең алдымен, бір мемлекеттің алдағы 40 жылға жуық уақытта атқаратын барша жұмыстарының нақтылы бір ізге түсірілген бағдарламасы іспеттес. Бүгінгі əлемнің шынында да 2050 жылғы ахуалға қарай бой түзеп, бейімделе бастағанын ескерсек, Нұрсұлтан Назарбаевтың бұл Жолдауы нағыз дер шағында қабылданған құнды құжат болып табылатынын пайымдау қиын емес. Қазір Жер шарындағы ғалымдарды да, саясаткерлерді де, экономистерді де планетадағы жағдайдың алдағы қырық жылда қандай күйде болатыны қатты

5

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

– Сонда осы Жолдаулар арқылы Қазақстанның алғы күнге ұмтылысының мəні мен мазмұны айқындала түседі демекшісіз ғой? – Əлбетте. Өзіңіз ойлап көріңіз, əдепкі «Қазақстан-2030» бағдарламасы шын мəнінде өткен жылы өзінің мақсаты мен міндетін орындап болды. Осыған орай күн тəртібіне жаңа меже мəселесі шықты. Осылайша, «Қазақстан-2050» Стратегиясы пайда болды. Ол осы күндері елді жаңа жаңғыру белестеріне бастап келеді. Бұл Стратегияның тағы бір ерекшелігі, ол сонымен қатар, қысқа жəне орта мерзімді кезеңдердің бағытын айқындап алуға көмектеседі. Аталмыш бағдарламаның

толғандырып отыр. Қазақстан лидерінің аталмыш стратегиясы сол кездері кездесуі мүмкін қиындықтардың осы бастан алдын алуға арналуымен де аса маңызды болып саналады. Мен өткен жолы да айтқанмын, қазір тағы қайталап айтқанның артықтығы болмас, жалпы «Қазақстанның қабылдап жүрген тренділері, яғни шешімдері əлемді ұдайы ілгері жылжытатын ұйғарымдар қауызына таңғаларлық дəрежеде үйлесе сіңісіп келеді. Сіздердің елдеріңіз ұзақ мерзімді жоспар жасаудағы мейлінше қызықты тəжірибелер кестесінде де əлем бойынша 6-шы болып келеді. Мұның өте жоғары көрсеткіш екенін өзіңіз де пайымдап отырған шығарсыз.

патриотизм Мемлекеттік тіл саласындағы осындай өрелі өзгерістерден кейін еріксіз ойға кетесің. Бұдан жиырма жыл бұрын біз «Туған тілдің туын жықпайық!» деген ұран тастап, облыстық газетте арнайы айдар ашқанбыз. Ұранды өзгелерге емес, өз ағайындарымызға арнаған едік. Қазақ сыныбына балалар тарту мақсатымен ата-аналарды үгіттеген топтың ішінде болғанбыз. Ол кездері облыс орталығында тұңғыш рет ашылған бірінші сыныпқа оқушы толтыра алмай, табаннан тозған халімізді көзге елестетудің өзі қиын. Ал бүгінгі көрінісіміз көңілге қуаныш ұялатады.

Мен Тұңғыш Президентіміздің əріні болжап, тереңнен ойластырған кемеңгерлігіне мақтанамын. Жас ұрпаққа деген аталық қамқорлығын үнемі көрсетумен келе жатқан Елбасы «Жас Отан» жастар қанатының ІІ съезінде қазақ тілінде лебіз арнаған қызылордалық Татьяна Куштаеваға риза болып, жастардың мемлекеттік тілді меңгеру жайына тоқталған. «Көрдіңіздер ғой, жаңа Татьяна қазақша қалай сөйледі? Теледидардан хабар жүргізіп отырған өзге этнос өкілдері қазақтардан артық сөйлейді. Тіл мəселесін сөз еткенде кейбіреулер алып қашып, ойбай, оңбай жатыр, неге Президент

қазақша сөйлемейді, дейді. Менің қалай сөйлейтінімді көріп отырсыздар. Мен Президент болғандықтан, сөзімді барлық қазақстандықтар түсінуі тиіс. Өйтпесем, мен қалай Президент боламын, сондықтан сіздер де осыған үйренулеріңіз керек. Өзіміз отырғанда қазақша сөйлейікші, алдымен. Онда басқалар да қазақша сөйлейтін болады. Үйренемін дегенді бауырыңа тарт, қателесіп жатса, күлме!», деген еді сонда Президент. Міне, Елбасының дана ақылы бəрімізге сабақ болуы тиіс. Алайда, қазақ тілі туралы айтқанда, істі алдымен өзімізден бастау

қажеттілігі планетаның қазіргі замандағы мейлінше ырғақты даму жолына түскен аймағына орналасқан мемлекеттің алдында жаңа кең ауқымды ұрандар мен мүмкіндіктер қойылып отырғандығымен де айқынырақ түсінікті бола түседі. Ал мұндай жоспар түзген елдің оңды қадамдары қазірдің өзінде көріне бастады. Ендеше, оның жасаған ұзақ мерзімді жоспарлау жұмыстарының өзін өзін дік бір форсайт, яғни болжам стратегиясы деп атауға да болады. Бұл ұлтты осындай стратегиялық мақсаттарға жетуге бағыттай отырып, мемлекет олардың күшін біріктірудің де бағытын айқындап берді. Айналып келгенде, бəсекедегі басымдықтың тағы бір қайнар көзі ашылды. Осылайша, мемлекеттік жоспарлау мен болжау жүйесін жетілдіруге бағыт ұстаған Қазақстанның таңдаған жолы принципті тұрғыдан алғанда сенімді көрініп отыр. Сондықтан да сарапшылар қауымдастығы сіздердің елдеріңіздің ұзақ мерзім үшін таңдап алған стратегиялық даму жоспарын өте жоғары бағалап, дұрыс деп тапты. Осының бəрі Қазақстанның қашаннан уақыттан озу, мерзімнен бұрын қимылдау тактикасын ұстанып келе жатқанын айғақтайды. Əңгімелескен Серік ПІРНАЗАР, «Егемен Қазақстан».

керектігін ұмытып жатамыз. «Ұлттық мүддеге қызмет ету үшін əркім өзгені емес, алдымен өзін қамшылауы тиіс деген» Жолдау талаптарын басшылыққа алатын болсақ, мемлекеттік тілдің өркендейтініне дау жоқ. Қазақ тілін жоғары деңгейде біліп, жатық сөйлеп, сауатты жаза алатын дəрежеге жететін өзге этностардың легі қалыңдай түсетін күн алыс емес. Сонда əлгі Анастасия, Юлия, Зоя секілді қарындастарымыздың қатарынан қалып жүрмейік! Қазақ тілі жаппай қолданыс тіліне айналып, шын мəніндегі мемлекеттік тіл мəртебесіне көтерілгенін, еліміздің Қазақ мемлекеті деп аталғанын шын жүрегімізбен қалағымыз келсе, қазақ қазақпен қазақша сөйлессін, ағайын! Атақты сөз зергері Ғабең айтпақшы, «Авгийдің ат қорасынан бастайық»! Солтүстік Қазақстан облысы.

Арман аќиќатќа айналады Елбасы «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз ұлт денсаулығын жақсарту ісінде едəуір ілгерілеуге қол жеткіздік», деп нақтылады. Енді осы сөзге өзім еңбек етіп жүрген Алматы облыстық кардиологиялық орталығынан мысал келтірсем, адам жанының ең негізгі қозғаушы күші жүрек ауруын емдеудің барлық тəсілдері өте жоғары деңгейде тура жолға қойылды. Бізге келген науқасқа сала мамандары жиналып, бірінші кезекте оған пайдалы кеңес беруден бастайды. Бұл үдеріс еміміз қажет болса, адам кеудесін ашып ота жасауға дейін жалғасады. Оны Еуропалық дəрігерлер мақұлдаған медицина тілімен айтқанда «алгоритим» дейді. Əрине, дəрігерлік кеңеспен шектелмей науқас адамның жүрегіне қан апаратын тамырлардың бітелген жеріне стент қойылады, ол көмектеспесе ғана кеудесін ашуға тура келеді. Жүрек қан айналымы аурулары бойынша көрсеткішіміз былтырғы жылмен салыстырғанда 19 пайызға жақсарды. Жалпы, біздің тəжірибемізді Денсаулық сақтау министрі қазақстандық дəрігерлерге үлгі тұтып, іс жүзінде пайдалануларына кеңес берген болатын. Сөз реті келгенде айта кетсем, дəрігерлердің еш алаңсыз жұмыс істеуіне облыстық кардиологиялық орталығы басшысының ұйымдастыра əрі əр дəрігермен тіл табыса білуінің нəтижесінде барлық жағдай жасалған. Мемлекеттік мекеме болғандықтан құны 2 миллион теңгеге дейін жететін оталарды тегін жасаймыз. Бүгінгі таңда Талдықорған қаласының маңайындағы 100 шақырымға дейінгі ауылдарға тəуліктік кезекшілік қойылып, күн-түн демей қызмет көрсетудеміз. Бір сөзбен айтқанда, жаңа Стратегия денсаулық сақтау саласының болашағын көзге елестетеді. Жұмысымыз жақсара беретіндігі анық. Бағдат ҚАНАФИН, Алматы облыстық кардиология орталығының дəрігері.

Айќын баєдар адастырмайды Жедел өзгермелі тарихи жағдайлардағы жаңа Қазақстанның саяси бағытын айқындап берген «Қазақстан-2050» Стратегиясының экономикалық, əлеуметтік, рухани қағидаттары жөнінде əңгімелейтін болсақ, оның түпкі мəні мемлекеттілікті одан əрі нығайтып, қазақстандық демократияны дамытуды көздейтінін аңғару қиын емес. Бұл орайда, Елбасы өскелең ұрпақ алдына асқаралы міндеттер жүктеп, ұдайы қолдау көрсетіп келе жатқанын айрықша атап өткім келеді. Жолдаудағы «Мен сіздерге – жаңа буын қазақстандықтарға сенім артамын. Сіздер Жаңа бағыттың қозғаушы күшіне айналуға тиіссіздер. Естеріңізде болсын, сіздердің табыстарыңыз – ата-аналарыңыздың табысы, туғандарыңыз бен туыстарыңыздың табысы, отбасыларыңыздың табысы, барлық отандастарыңыздың табысы, біздің Отанымыздың табысы» деген сөздер еліміздің болашақ құрылысшылары алдына биік мақсаттар қоюмен қатар жақсы білім алуға, заманауи білім беру жүйесін меңгеруге жігерлендірері анық. Иə, қазір заман талабына орай білім беру саласындағы əлеуметтік жауапкершілік күшейтіліп, басты назар білім беру əдістемелерін жаңғыртуға аударылып отырғаны жасырын емес. Мен өзім оқушылармен күнделікті қарым-қатынасымда білім мен кəсіби машыққа қатысты Жолдау талаптарын түсіндіруден жалыққан емеспін. «Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» деп текке айтылмаса керек. Мектеп бітіргеннен кейін менің алдымда екі таңдау жолы тұрды. Бірі – əскери білім алу, екіншісі – қазақ тілі мен əдебиеті пəндерінің мұғалімі болу. Анамның ақылымен ұстаз болуды қаладым. Сөйтіп, Тіл жəне əдебиет институтының қазақ филологиясы факультетіне оқуға түстім. Қазақ тілін тез-ақ үйреніп кеттім. Қазір орыс мектебінде ұстаздық қызмет атқарамын. Жұмысым жақсы. Жолдасым Валентин де, балаларым да қазақша үйреніп жүр. Мұндағы айтпағым, Президентіміз атап өткендей, 2050 жылғы қазақстандықтардың үш тілде сөйлейтін білімді, еркін адамдардың қоғамы, өз елінің патриоттары, еңбексүйгіш, жаңа білімді меңгеруге құштар болатынына кəміл сенімдімін. Анамның тілін алып, дұрыс таңдау жасағаныма қуанамын. Айқын бағдардың адастырмайтынына «Қазақстан-2050» Стратегиясы көзімді анық жеткізіп отыр. Ирина СЕДОВА, қазақ тілі мен əдебиеті пəнінің мұғалімі.

Солтүстік Қазақстан облысы, Ғ.Мүсірепов ауданы.

Биік маќсатќа бірлік жеткізеді Стратегия – елдің келешектегі дамуының темірқазығы. Бұл, əсіресе, жаһан елдерінің экономикасы дағдарыстың қыспағына түскен тұста тəуелсіз Қазақстанның экономикалық, əлеуметтік өркендеу ырғағын бəсеңдетпеу үшін аса қажетті құжат. Енді оны экономиканың əр саласында, əр өңірде қалай іске асыру қажет? Мен оған қандай үлес қоса аламын? Шыны керек, бұл сауалдар баршаны толғандыруы тиіс. Өйткені, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның бəсекеге қабілетті 30 елдің қатарынан лайықты орын алуы қажет деп ұдайы айтып келеді. Өзім осы бастамасын құптаймын. Себебі, біздің тəуелсіз мемлекетіміз ешбір елден кем емес. Біздің елімізде табиғи байлық мол, тіпті, білек сыбана кіріссек, ұлан-ғайыр жерімізде астықты айтпағанда, ауыл шаруашылығы өнімдерінің сан алуан түрін өсіруге болады. Оған бауырым Ақтұрлан екеуміз құрған «Дастан» шаруа қожалығының жетістігінен мысал келтіруіме болады. Бастапқыда, əрине, оңай болған жоқ. Бірақ біз қиындықты жеңуге талпындық. Сондай сəтте мемлекеттің қолдауын да сезіндік. Сөйтіп, «Дастанды» көпсалалы шаруашылыққа айналдыруға бағыт ұстадық. Төрт түлік малды да түлетудеміз, көкөніс пен бақша дақылдарын да өсіріп келеміз. Шаруашылығымызда өзіміз кіндік кесіп, үлкен өмірге қанаттанған ауылымыз – Ақжайықтан 20 адамды тұрақты жұмысқа тарттық. Ауыл адамдарының адал еңбегін лайықты бағалап, құрмет көрсетуді ұмытқан жоқпыз. Бұл əрине, тəуелсіз Қазақстанымызды қуатты елге айналдыруға қосқан үлесіміз екені даусыз. Стратегияның басты мақсаты – Қазақстанды дамыған 30 елдің қатарына енгізе отырып, бəсекеге қабілетті сапалы өнім өндіру. Біз бұл мақсатқа əр саланы екпінді, серпінді дамыту арқылы қол жеткізе аламыз. Осынау елдік мүдде жолында Қазақстанды Отаным дейтін, жүрек түкпірінде отаншылдық сезімі бар əр адамның ауызбіршілігі де ауадай қажет. Біздің халқымыз о бастан ынтымаққа ұйыған, бірліктің биік мақсатқа жеткізерін жадында мықтап ұстаған ел. Бірліктің қадірін білмеген көптеген елдерде дүрдараздық белең алып, тұрақсыздық өршіп тұр. Ал оның, тіпті, қантөгіске де ұласып жатқанын білеміз. Сол себептен, өз елімізде ішкі тұрақтылықтың діні нығая түсуіне Стратегияның тигізер маңызы айрықша деп білемін. Қоныс ЕРМАНОВ, «Дастан» шаруа қожалығының жетекшісі.

Атырау облысы.


6

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

 Президент тапсырмасы қалай орындалуда? Кеше Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед Орталық коммуникациялар қызметінде «Қазақстан-2050» Стратегиясының жүзеге асырылуы, Үкіметтің кеңейтілген отырысында Елбасы айтқан сын-ескертпелердің орындалуы барысы, еліміздің мəдениет жəне ақпарат саласының дамуы мен алдағы міндеттері туралы брифинг өткізді. Төменде біз сол кездесуде айтылған мəселелер мен ойларды іріктеп беріп отырмыз. СТРАТЕГИЯЛЫҚ МІНДЕТ ТУРАЛЫ Елбасымыз өзінің өткен жылғы барша қазақстандықтарға арнаған тарихи Жолдауында Қазақстанның 2050 жылға дейінгі даму Стратегиясын тайға таңба бас қандай етіп айқындап берді. Президентіміздің əр Жолдауының қандай жағдайда дүниеге келгенінен хабардар адам ретінде əуелі осы Жолдаудың тарихи маңыздылығына тоқтала кеткім келеді. Естеріңізде болар, Нұрсұлтан Əбішұлы ел дамуының ең қиын кезеңінде 1997 жылы қазақ қоғамын ғана емес, бүкіл Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығын, біздің барша стратегиялық əріптестерімізді дүр сілкіндірген өзінің алғашқы əрі тарихи Жолдауы – «Қазақстан-2030» Стратегиясын жариялады. Бұл өте батыл, өте оптимистік жəне ешбір əсірелеусіз алысты болжаған өте көреген құжат болды. Кейін біз сияқты даму жолына түскен көптеген мемлекеттер үшін бұл стратегия мына алмағайып заманда қандай бағытқа бет алып, кімге қарап бой түзейтін бағытбағдар болғанын да саяси сараптамашылар əлдеқашан мойындады. Елбасының стратегиялық жоспары рет-ретімен, кезең-кезеңімен жүзеге асып, «Қазақстан-2030-да» белгіленген межелер мерзімінен көп бұрын орындала бастады. Қазақстан ғасырлар тоғысындағы қиындықтарды еркін еңсеріп, дамудың жаңа дəуіріне – жаңғыру мен жаңару кезеңіне аяқ басты. Міне, ел дамуының осындай ерекше кезеңінде – 2005 жылы Елбасымыз өзінің «Қазақстан – саяси, əлеуметтік жəне экономикалық жедел жаңару жолында» атты Жолдауын жариялады. Бұл құжат Қазақстанның Елбасы таңдаған саяси жүйесі замана сынынан сүрінбей өтіп, əбден шыңдалып, нығайғанын, Мемлекет басшысы жасаған экономикалық моделіміздің бірден-бір дұрыстығын нақтылап, миллиондаған қазақстандықтың əл-ауқатын арттыратын жаңа реформаларға даңғыл жол ашты. Келесі 2006 жылғы Жолдауда Елбасымыз еліміздің əлемдегі бəсекеге қабілетті 50 мемлекеті қатарына қосылуы стратегиясын айқындап, барша қазақстандықтар үшін ұлттық идея ретінде қабылданған бəсекеге қабілеттілік формуласын анықтап берді. Шындығында, ұлттық идея деген не? Бұл – Елбасымыз «соқырға таяқ ұстатқандай» көрсетіп берген бəсекеге қабілеттілік емес пе?! Мəселен, егер сіз оқушы болсаңыз – орта білім жүйесі, студент үшін – жоғары білім сапасы, əр саланың маманы үшін – өз мамандығының шеберлігіне жету, жалпы мемлекет үшін əлем мемлекеттерінің алдында болу – бəсекеге қабілеттіліктің басты белгісі болып табылады деп білемін. Елбасымыз өзінің бұдан кейінгі 2007 жылғы Жолдауында өткен екі жыл ішіндегі қол жеткен табыстар мен жетістіктерді қорытындылап, жаңа Қазақстанның жаңа əлемдегі орны мен алдағы мақсат-міндеттерін айқындап берді. Міне, қарап отырсаңыз, Мемлекет басшысының əр Жолдауының астарында аса үлкен мəн-мағына, стратегиялық мақсат-міндеттер мен оларға жетудің əдіс-тəсілдері жатыр. Елбасы Жолдаулары туралы аз жазылып жатқан жоқ, бірақ соның көпшілігінде терең талдаудың орнына құрғақ мақтау басым. Кең отырып кездесуге уақыт келгенде, бұл тақырыпта еркін пікір алысармыз. Енді өткен жылғы Жолдаудағы мақсат-міндеттерге тоқтала кетейін. Егер мұқият назар аударатын болсаңыздар, «Қазақстан-2050» Стратегиясынан кейін «Қалыптасқан мемлекеттің жаңа стратегиялық бағыты» деп жазылған. Иə, Елбасының тарихи еңбегінің арқасында біз біржолата мемлекет болып қалыптастық. Сондықтан жаңа Стратегия – қалыптасқан мемлекеттің бағыты болып есептеледі. Енді алда қандай мақсат-міндеттер тұр? Жолдауда соның бəрі анық, айқын көрсетілген. Бұл табыстарға жету оңай емес. Оны ұстап тұру одан да қиын. Алда сан түрлі қауіп-қатерлер күтіп тұр. Оны бүкіл ел, халық болып еңсеруіміз керек. Міне, осының бəрін ой елегінен, толғам тезінен өткізе келіп, Елбасымыз «Қазақстан-2050» Стратегиясын, басқаша айтқанда, күн сайын құбылып тұрған мына замандағы Қазақстан Республикасының жаңа бағытын ұсынды. Неге жаңа бағыт? Өйткені, біз əуелгі меже – əлемдегі бəсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ендік. Еніп қана қойған жоқпыз, əлемдік даму иерархиясының жаңа биігіне өрлей бастадық. Ендігі меже – отыздықтан орын алу. Бұл – еліміздің мəдениет жəне ақпарат саласы үшін де түпкілікті

мақсат. Елбасымыз «Қазақстан-2050» Стратегиясында: «Дəстүр мен мəдениет – ұлттың генетикалық коды» дей келіп, алдымызға нақты міндеттер жүктеді. Мəдениет жəне ақпарат министрлігі осы стратегиялық межелерге жету үшін бар күш-жігерін жұмсайтын болады. ЕЛБАСЫ СЫНЫ ТУРАЛЫ Мемлекет басшысының сыны өте əділ ғана емес, мəдениет пен ақпарат саласының алдына страте-

халық дүниеге əкелген мəдени мұра оралады. Елбасымыз осыдан тура 10 жыл бұрын өзінің 2003 жылғы Жолдауында Үкіметке «Мəдени мұра» бағдарламасын жасауды тапсырған болатын. Он жыл ішінде ұлан-ғайыр жұмыстар атқарылды. Қазақ тарихына қатысты қытай, моңғол, иран, араб, түрік мұрағаттарындағы, Еуропа мен Азияның өзге де елдерінің сан алуан қорлары мен кітапханаларындағы ондаған мың құжаттардың көшірмесі алынып, ғылыми айналымға түсті. Солардың негізінде көптеген монографиялар, оқулықтар жəне зерттеу еңбектер жарық көрді. Қазақстан аумағындағы 37 көне қала зерттеліп, 113 тарихи-мəдени ескерткішке жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Қазақ халқының тарихында

Астана, Алтын, Тарих жəне Өнер мұражайларынан тұратын тұтас музейлер кешені деуге əбден болады. Қазір онда негізінен құрылыс жұмысы аяқталып, мұрағаттау ісі басталып кетті. Аманшылық болса, келер жазда ашылатын болады. КІТАПХАНАЛАР ТУРАЛЫ Қазір Қазақстанда мектептердегі шағын кітапханаларды қоса есептегенде, түрлі деңгейдегі 10 мыңға жуық кітапхана бар. Соның екеуі – ұлттық. Еліміздегі ең үлкен кітапхана Алматыда орналасқан. Оның қорында 6 миллионнан астам кітап бар. Астананың бір кемшін тұсы кітапхана болатын. Осыдан 9 жыл бұрын Елбасы тапсырмасымен ашылған Астанадағы ұлттық академиялық кітапханада 800

тілді басылымдар, əсіресе, журналдар өздерінің сайттарын дамытуды мықтап қолға алғандары жөн. Бұл – заман талабы. «ҚАЗМЕДИА ОРТАЛЫҒЫ» ТУРАЛЫ Əлемдегі ең озық, ең соңғы техникамен жарақтандырылған медиа орталық – Мемлекет басшысының еліміздің теле жəне радио журналистеріне тартқан ғаламат сыйы. Мұндай орталық бүгінде ТМД елдерінің бірде-бірінде жоқ. Тіпті, əлемнің өзінде саусақпен санарлықтай. Егер бұрын мемлекеттік арналардың өзінде «суреттер» алуан сапалы болып экранға шығып жатса, қазір осы орталықтың арқасында барлық телеарналар біртұтас жоғары стандартқа қол жеткізді.

Біз түрік-корей сериалдарының орнына сапасы жоғары отандық фильмдерді ұсынатын боламыз. Бұл жөніндегі алғашқы тəжірибеміз де сəтті шықты. Мен бұл жерде «Қазақстан», КТК жəне «ЕуразияБірінші» телеарналарының бірлескен шығармашылығымен түсіріліп, елімізде ғана емес, сонымен қатар, шетелдерде де үлкен табыспен көрсетілген Ұлы Отан соғысының аты аңызға айналған партизаны, Халық Қаһарманы Қасым Қайсенов туралы «Қасым» телесериалы туралы айтып отырмын. Оны қазірдің өзінде Австралия, Франция, Бельгия, Люксембург, Швейцария жəне Израиль мемлекеттері сатып алды. Мұны шы нында да əріптестеріміздің үлкен творчестволық табысы деп бағалаған жөн. Біз қазір осы жетістікті ұлғайту

«ЕЅ БАСТЫСЫ – ЕЛБАСЫ СЕНІМІН АЌТАУ»

гиялық міндет жүктеген сын болды. Егер Мемлекет басшысы алдымызға жоғары мақсат – əлемдегі дамыған 30 мемлекеттің қатарына кіруді қойса, сондай міндетке медиа саласы да жетуі тиіс. Біз қазір осы мақсатқа жетуге байланысты барлық шараларды қабылдап жатырмыз.

ТЕЛЕАРНАЛАРДЫҢ БІРІГУІ ТУРАЛЫ Қазір «Білім» жəне «Мəдениет» телеарналарын біріктіру жөнінде шешім қабылданды. Иə, шынында да бұл арналардың рейтингтері жоғары емес. Бірақ сонымен бірге олардың өз аудиториясы бар екенін де ескеруіміз керек. Мұндай арналардың рейтингтері басқа елдерде, соның ішінде Ресейде де оншалықты мəз болып отырған жоқ. Бірақ білім беру мен ағартушылық телеарналарын жоғары ғылыми, көркем дүниелі салалармен сабақтас тыру қажет-ақ. Сондықтан біз олардағы телекөрермендерге ұнайтын үздік жобаларды сақтай отырып, біріктіретін боламыз. Жаңа телеарна алдағы жылдың басында «Хабар» агенттігінің базасында құрылады. Арнаның тəуліктік хабар тарату уақыты 18 сағатты құрайды. «24 KZ» ТУРАЛЫ «24 KZ» телеарнасының өзі жұмыс істей бастаған жылдан сəл астам уақыт ішінде толық қалыптасып үлгерді. Ол қазақстандықтардың көпшілігі үшін тəулік бойына ең жедел де сенімді бейнелі ақпарат алудың нақтылы көзіне айналды. Көптеген өлшемдер бойынша арна ұдайы еліміздегі ең танымал ақпараттық-жаңалық телеарналары үштігі қатарынан табылып келеді. «KAZAKH TV» ТУРАЛЫ «Kazakh TV» арнасының ықтимал аудиториясы əлемнің 93 мемлекетін қамтиды. Телеарна біздің еліміздің күнделікті тыныс-тіршілігі мен жеткен жетістіктерін халықаралық аудиторияға жеткізеді. Бірақ аталмыш ресурс өзіне жүктелген міндеттерді толық орындап отыр деп кесіп айта алмаймын. Контент пен тілдік баланста проблемалар бар. Біз қазір оны күшейту мен ірілендірудің мүмкін болатын барлық варианттарын қарастырып жатырмыз. «ҚАЗСПОРТ» АРНАСЫ ТУРАЛЫ Бұл арна бар болғаны 3-4 айдың ішінде танымал болып үлгерді. Бұған өзіндік себептер де бар. Біріншіден, Мемлекет басшысының тікелей қолдауы мен спортты серік етудің үлгісін көрсетуінің арқасында біз спорттық державаға айналдық. Егер мен біздің елімізде үлкен-кіші бірдей не спортпен шұғылданады, не спортқа жанкүйерлік етеді десем, бұған ешкім таласа қоймайтын шығар. Сондықтан бұл арнаны бүкіл Қазақстан көретін болды. Екіншіден, арнаға жақсы іріктелген жəне дұрыс дайындалған шынайы кəсіби мамандардың жас толқыны келіп, істі бірден ілгері жылжытып əкетті. Соның арқасында оң нəтиже де көп күттірген жоқ. Бұған таяуда ғана Алматыда болып өткен бокстан əлем чемпионаты толық куə. Ондағы сайыстардың күн сайын қалай керемет көрсетілгенін жəне хабарлардың жоғары деңгейде жүргізіліп тұрғанын бəріңіз де байқаған шығарсыздар деп ойлаймын. Ал комментаторлар қатарынан оқтыноқтын Ермахан Ыбырайымов, Серік Сəпиев, Бақтияр Артаев секілді даңқты Олимпиада чемпиондарының көрініп, шаршы алаңдағы ұрыстарға лайықты баға беріп отырулары хабарлар құнын арттыра түсті. Басқаны білмеймін, мен өзім тікелей эфирде жүргізілген осы репортаждардан өте жақсы əсер алдым. «МƏДЕНИ МҰРА» БАҒДАРЛАМАСЫ ТУРАЛЫ Ұлттық мəдениет туралы ой толғағанда, алдымен ауызға сол

тұңғыш рет 93 томдық «Бабалар сөзі» деген атпен қазақ ауыз əдебиетінің жинағы жарық көрді. Ғылыми, фольклорлық экспедициялар мен зерттеулер нəтижесінде «Қазақтың 1000 əні», «Қазақтың 1000 күйі», «Қазақтың 50 батырлар жыры» атты бірегей жобалар жүзеге асырылды. Байқайсыз ба, ұлттық мəдениет Елбасының осыдан 10 жыл бұрынғы Жолдауының шапағатын əлі көру үстінде. ТЕАТРЛАР ТУРАЛЫ Театрлар туралы қазақ əдебиетінің классигі Ғабит Мүсірепов «хас сұлудың көз жасындай əсем өнер» деп айтуындай-ақ айтқан ғой. Тəуелсіздік жылдары көрші елдердегі көптеген театрлар жабылып, енді бірінде тұтас өнер саласына тыйым салынып жатқанда, біз еліміздегі барлық театрларды сақтап қалдық. Сақтап қана қалған жоқпыз, Қазақстанда кейінгі 20 жыл ішінде 17 жаңа театр ашылды. Қазір еліміздегі театрлар саны 54-ке жетті. Соның ішінде Қарағанды облыстық С.Сейфуллин атындағы қазақ драма театры, Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры, Қостанай облыстық І.Омаров атындағы қазақ театры, Маңғыстау облыстық Н.Жантөрин атындағы қазақ драма театры су жаңа ғимараттарға көшті. Барлық тозығы жеткен республикалық, облыстық театрларға күрделі жөндеу, жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Театр репертуарлары жаңартылып, үлкен өнерге жас толқын өкілдері келіп қосылды. Нəтижесінде көрермен театрға қайта оралды. Қазір республикалық театрлар қойылымдарының басым көпшілігі аншлагпен өтуде. Əрине, əр кездерде де өнерде шығармашылық бəсеке болған. Біреуге ұнаған дүние екінші біреудің көңілінен шықпауы мүмкін. Аға буын мен жас буынның өнер мен ондағы сан алуан бағыт-бағдарларға деген пікір алшақтығы да жиі болып тұратын құбылыс. Бұған түсіністікпен қарау қажет. МҰРАЖАЙЛАР ТУРАЛЫ Елімізде жалпы саны 200-дей музей жұмыс істейді. Соның ішінде Алматыдағы Орталық мемлекеттік музей, Ə.Қастеев атындағы өнер музейі жəне Астанадағы Алтын бұйымдар музейі сияқты ірі мұражайлар да бар. Осы уақытқа дейін Астана қонақтарына қазақ халқының арғы, бергі тарихынан кеңінен мағлұмат беретін мемлекеттік деңгейдегі үлкен музей болған жоқ. Елбасымыз бұл проблеманы да шешіп берді. Қазір Тəуелсіздік сарайының жанынан жалпы көлемі 73 мың шаршы метрді құрайтын Ұлттық музей салынуда. Оны Тəуелсіздік,

мыңға жуық кітап бар. Қазір жастар кітапты аз оқиды деген пікір қалыптасқан. Өз басым онымен толық келіспеймін. Дұрысы, жастар кітаптың электронды нұсқасын оқиды. Мен де қашан кітаптың баспалық нұсқасы қолға түскенін күтпей-ақ, интернеттегі электронды нұсқасын оқуға көштім. Міне, осындай креативті оқырмандар үшін министрлік «Қазақстанның электронды кітапханасын» ашты. Қазір онда 4280 кітап, 16 мыңнан астам құжаттардың электронды көшір ме сі орналастырылған. Алдағы уақытта жыл сайын ондағы кітаптар саны толығып тұратын болады. Сіздерді де осы ұлттық электронды кітапхананы пайдалануға шақырамын. ТІЛ ТУРАЛЫ Тіл – біздің елімізде, əсіресе, зиялы қауым мен қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарында жиі қозғалатын тақырып. Мен де, өздеріңіз сияқты, қазақ тілінің жанашырымын. Салыстырып көрейікші, қазір бүкіл Қазақстан бойынша қазақ мектептері мен аралас мектептерде қазақ тілінде білім алатын оқушылардың саны еліміздегі мектепке баратын барлық оқушылардың 71 пайызын құрайды. Мен кездесу алдында тура осы деректі республикалық Статистикалық агенттік басшысымен нақтылап алдым. Айтыңызшы, осыдан 20 жыл бұрынғы жағдай қандай еді?! Жаңағы мен айтқан пайыздық көрсеткіштен екі есеге жуық төмен болатын. Тіпті, Қазақ ССР-нің кейбір облыс орталықтарында жалғыз ғана қазақ мектебі, оның өзі ауылдан келіп оқитын балаларға арналған мектепинтернаттар болатын. Бүгінгі жағдай мүлдем басқаша. Осыдан 10 жыл бұрын республикамыздағы кейбір телеарналар мен радиостансалар ішінде қазақ тілінде жарты минут та хабар таратпайтындары аз болған жоқ. Қазір солардың бəрі заң шеңберінде кемінде 50 пайыз қазақ тілінде хабар таратуға міндетті. Əрине, олардың сапасы мен көрсететін уақыты жөнінде қоятын талабымыз да жоқ емес. Қазақ тіліндегі газет, журналдардың таралымы да артып келеді. Оның көш басында 200 мыңдық тиражбен «Егемен Қазақстан» тұр. Республикамыздағы бірде-бір орыс тілді газет осы көрсеткішті маңайлай да алмайды. Алдағы уақытта қазақ тіліндегі газет-журналдар өз басылымдарының сайтына ерекше назар аударулары қажет. Бүкіл дүние жүзінде баспа түріндегі басылымдардың саны да, тиражы да азайып келеді. Мəселен, өткен жылы желтоқсанда əлемге əйгілі «Newsweek» журналы өзінің ең соңғы баспа нұсқасындағы нөмірін шығарды. Сондықтан қазақ

Мұны менің əріптестерім де, көрермендер де байқап үлгерді. РЕЙТИНГТЕР ТУРАЛЫ Рейтингтер əртүрлі болады. Мысалға TNS «Gallup Media Asia» мəліметі бойынша, «Қазақстан» телеарнасының рейтингі 100 мыңнан астам тұрғыны бар қалаларда 6-шы орынға қоныс тепсе, тап осы компанияның мəліметі бойынша 100 мыңнан аз тұрғындары бар елді мекендерде бірінші орында тұр! Бұл ауылдық жерлерде жұрттың ең алдымен «Қазақстан» арнасын көретінін көрсетеді. Бірақ мен қазақ тілді телебағдарламалардың бəрін іске алғысыз етіп сынайтындардың ұстанымдарын түсінбеймін. Мұндай «əсіре сыншылар» арасында мемлекеттік тілді мүлде білмейтіндер де бар. Олар маған: «Мен Пастернакты оқыған жоқпын, бірақ оны жат адам деп есептеймін», – деген кейбіреулердің позициясын еске түсіреді. ТІЛДІК ТЕПЕ-ТЕҢДІКТІ САҚТАУ ТУРАЛЫ Меншік формасының қандай екеніне қарамастан, қазақ тілді контенттің еліміздегі кез келген телеарнада 50 пайыздан кем болмауы керектігін білдіретін заң бар, осыны анық жүйелеп берген заңнама нормалары бар. Біздің саламызда жұмыс істейтіндердің бəрі бұл норманы бұлжытпай орындаулары керек. Мен əлдекімдерді жазалауға құштар болып отырған жоқпын. Бірақ аталмыш салада заңнаманың анық бұзылып жатуына көзді жұмып қарай алмайтынымды да ашық айтамын. Біз осы кезге дейін барлық тəртіп бұзушыларды екі реттен ескертіп шықтық, соңғы рет мұндай əңгіме 22 қазанда көтерілді. Сол кезде бəрі жағдайды 1 желтоқсанға дейін түзейтіндерін айтып, уəде берді. Біз осы кезге дейін əріптестерімізге сеніп келдік. Ал ендігі жерде заң талабын өрескел бұзушыларға лицензиясын алып қоюға дейінгі шараларды қолданатын боламыз. СЕРИАЛДАР ТУРАЛЫ Сериалдардың үлкен сұранысқа ие екендігі жəне олардың телевизиялық рейтингтерді көтеруде айтарлықтай рөл атқаратыны белгілі. Осы «көпіршікті» кинофильмдерді сатып алуға мемлекеттің өте көп қаржысы кетіп жатыр. Сосын оларды трансляция жасауға тиісті қаражат жұмсалады. Сондықтан биыл мемлекеттік телеарналарға жаңа сериялық өнімдерді сатып алуға тыйым салынды. Келесі жылдан бастап оларды көрсету толықтай тоқтатылады. Бəлкім, бұл жаңалық əлдекімдерге ұнамайтын да болар, бірақ кəсіпқой тележурналистер мен кино өнерін шынайы бағалаушылар қуанатынына нық сенімдімін.

жолында бірқатар жұмыстарды жасап жатырмыз. Қазақстан көрермендеріне өзінің «Рэкетир», «Ағайындылар», «Жаужүрек мың бала» фильмдерімен ұнап қалған режиссер Ақан Сатаев енді Бауыржан Момышұлы туралы картина түсіруге кірісті. Ал кинодағы тұсаукесерін «Ғашық жүрек» лентасымен кескен Баян Есентаева таяу уақыттарда Күлəш Байсейітова туралы туындысын көрермен назарына ұсынатын болады. Тұтастай алғанда, келесі жылдың соңына дейін жалпы саны 345 сериядан тұратын 21 сериал түсірілмекші. Мұның қаншалықты орасан зор жұмыс екенін, осы сериалдарға қанша актер, қанша режиссер, қанша оператор тартылатынын өзіңіз пайымдай беріңіз. Осының арқасында қаншама творчестволық ойлар мен тұжырымдар жүзеге асады десеңізші! Бұл жерде кезінде көптеген жұлдыздардың өнердегі алғашқы қадамдарын тап осындай жобалардан бастағанын да естен шығармасақ керек. Алдағы жылы бұл бағыттағы шығармашылық жұмыстар жалғасын табады. Біз бір жағынан талантты жастардың өздерін отандық ки нофильмдерде көрсетулеріне мүмкіндік береміз. Екінші жағынан өз телеэфирімізді сапалы, мазмұнды жəне танымдық бағыттағы қазақстандық телеөнімдерге толтырамыз. МЕМЛЕКЕТТІК-АҚПАРАТТЫҚ ТАПСЫРЫСТАР ТАРИФТЕРІ ТУРАЛЫ Иə, расында да қазір телеөнімдердің қолданыста жүрген тарифтері ескірді. Өткен жылы ол сағатына 120 мың теңгені құраушы еді. Тележурналистика саласында қызмет етушілер жақсы біледі, прайм-таймның минутының өзі бұдан əлдеқайда қымбат. Биыл біз екі түрлі зерттеулер жүргіздік. Бағаларды қайта қарадық. Соған орай екі елеулі өзгеріс енгіздік. Біріншіден, министрлік енді минутына 40 мың теңгеден төлейді. Бұл айтарлықтай тартымды тариф. Екіншіден, біз сағаттар мен минуттарға емес, нақты шығармашылық жобаларға тапсырыс береміз. Осы екі өзгерістің нəтижесінде қазір КТК, НТК, 31арна, СТВ жəне «Астана» секілді 5 мемлекеттік емес арна мемлекеттік тапсырыстарды орындап жатыр. МЕМЛЕКЕТТІК ТАПСЫРЫС ТУРАЛЫ Мемлекеттік тапсырыстар туралы не ештеңе айтылмайды, айтыла қалса, сынау-мінеу басым болып шығады. Біз ешкімді де мемлекеттік тапсырысқа мəжбүрлемейміз. Оны берген күнде де, редакцияның ішкі саясатына араласпаймыз. Егер біздің БАҚ-тарымыз еліміздің саяси, экономикалық жəне əлеуметтік жаңғыруы бары сын белсенді түрде көрсетіп тұратын болса, неге оларға қолдау жасамасқа?! Иə, бұл мақсаттарға бөлінген қаржы да соншалықты көп емес. Бұл жөніндегі ақпарды ашық түрде айта аламын. Тек биылғы жылдың өзінде 70-ке жуық БАҚ жалпы жиынтығы 700 млн. теңгеге жуық мемлекеттік тапсырыс алды. Меніңше, бұл тым көп қаражат емес. БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ ТУРАЛЫ Қазақстандағы барлық азаматтар, соның ішінде қоғамдық пікірді қалыптастыруға атсалысатын бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері екі бастан сақтауға міндетті болып саналатын ережелер де бар. Бұл ережелер ең алдымен бүкілқазақстандық құндылықтарды – еліміздің қауіпсіздігін, халықтардың бірлігін сақтауға, əлеуметтік, ұлт тық жəне діни алауыздықты тұтатуға жол бермеуге қызмет

етуге бағытталған. Егер біз шын мəнінде де өз Отанымыздың патриоты болсақ, мемлекетіміздің ұдайы нығаюына қызмет етуге міндеттіміз. Күллі əлемде осы қағидаттар қатаң сақталады. Сондықтан менің əріптестерім діни экстремизм, лаңкестік, ұлтаралық жəне əлеуметтік алауыздық туғызу секілді қоғамымызға кері əсерін тигізетін барынша өткір мəселелер күн тəртібіне қойылған кезде жоғары кəсіби деңгейден табылып, мұндай əрекеттерді батыл сынға алуға тиіс. «АСТАНА ОПЕРАНЫҢ» ПРЕМЬЕРАЛАРЫ ТУРАЛЫ «Астана Опера» – Елбасы тапсырмасының жемісі. Оның жобасын таңдаудан бастап, салынып бітуіне дейін ұдайы өз бақылауында ұстады. Болашақ театр ғимаратына байланысты ұсынылған жобалар өте көп болды, соның ішінде модерндік нұсқалар да кездесті. Бірақ Мемлекет басшысы классикалық театр үшін ғаламат классикалық жобаны өзі таңдап алды. Соның арқасында «Астана Опера» біздің елордамыздың көркін аша түсетін керемет дүние болып шықты жəне осы саладағы əлемдегі ең таңдаулы театрлардың біріне айналды. Алдағы аптада сіздерді тағы бір жағымды жаңалық күтіп тұр, Борис Эйфманның хореографиясы бойынша «Роден» балетінің премьерасы қойылады. ШЕТЕЛДЕРДЕ КАДРЛАРДЫ ДАЯРЛАУ ТУРАЛЫ Тəуелсіздік жылдарында Мемлекет басшысының инициативасы жəне қолдауы арқасында 10 мың жас «Болашақ» бағдарламасы бойынша шетелдерде білім алды. Бұл шынында да ерекше жоба. Атал мыш бағдарлама бойынша оқып қайтқандар арасында біздің əріптестеріміз де аз емес. Тек биылғы жəне алдағы жылы ғана Президент бағдарламасы бойынша 20-дан астам журналист шетелдерде білім алатын болады. Олардың 7-уі ВВСде стажировкадан өтіп қайтады. Бүгінгі таңда америкалық жəне еуропалық театр жəне кино жоғары оқу орындарының көптеген түлектері «Қазақфильм» жүйесінде қызмет етіп жүр. Олардың бірқатары өздерінің алғашқы фильмдерінің түсірілімдеріне кірісіп те кетті. Мен осы орайда жағдайды пайдалана отырып, шетелдерде оқығылары немесе стажировкадан, өткілері келетін əріптестерімнің бəріне өтініштеріңізді беріңіздер, өз біліктіліктеріңіз бен шетел тілін білетіндеріңізді көрсетіңіздер, біз сіздерге жəрдем беруге дайынбыз, дегім келеді. «ҚАЗАҚФИЛЬМ» ТУРАЛЫ Бүгінгі таңдағы кинематография əлемінде бəсекелестік өте жоғары. Мұндай бəсекеде Антониони, Феллини, Бертолуччи сияқты алыптары бар атақты итальян киносы ығысып, Голливудқа жол берді. Кино барынша коммерцияланып кетті. Ашығын айтуымыз керек, мұнда АҚШ киногерлері қаржы жағынан да, тамаша актерлер мен режиссерлерді көптеп тартуда да, прокат жүйесінде де алдарына жан салмай тұр. Ал Еуропа киноөндірісінде құлдырау байқалғанымен, дəл қазір қазақ киносы дағдарыс жағдайынан еркін шығып кетті деп батыл айта аламын. Бізде киноны қаржыландыру да жыл санап өсіп келеді. «Қазақфильм» қазір жыл сайын 30-ға жуық көркем, анимациялық жəне деректі фильмдер түсіреді. Онда соңғы жылдары түсірілген «Сталинге сыйлық», «Мұстафа Шоқай», «Сіз кімсіз, К мырза?», «Жаужүрек мың бала», «Балалық шағымның аспаны», «Шал» секілді көптеген картиналар біздің көрермендеріміздің ғана көңілінен шығып қойған жоқ, олар сонымен қатар, қазақ киносының деңгейін сапалық жағынан тағы бір белеске көтерді деп білемін. АЛАШ МҰРАСЫ ТУРАЛЫ Алаш идеясы XXI ғасырға да қызмет істеуде десем қателеспеймін. Егер XX ғасыр басында Міржақып Дулатов «Оян, қазақ!» деп елін сілкінуге, серпілуге шақырса, қазір Елбасымыз Қазақстанды əлемдегі дамыған елу елдің қатарына қосты. Енді дамыған отыздыққа қарай бет алдық. Егер ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынов өзі мектеп ашып, оқулық жазып, ғылым-білімді игеруге шақырса, Елбасымыз дүниежүзінің кез келген мектебі, университетімен терезесі тең тұратын Назарбаев зияткерлік мектептері мен Назарбаев университетін ашып, қазақ жастарына əлемнің ең озық талабына сай білім бергізуде. Егер Мұхтар Əуезов: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе», десе, Елбасымыз тек кейінгі 4-5 жылдың ішінде 500ге жуық жаңа мектеп, мыңнан астам балабақша салдырып, ел ертеңі саналатын жас бүлдіршіндер мен жеткіншектерге еркін білім мен тəрбие бергізуде. Бір сөзбен айтқанда, Алаш қайраткерлері армандап, жүзеге асыра алмай кеткен асыл идеяларды Елбасымыз іске асырды деп нық сеніммен айта аламын.


www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

7

 Тəуелсіздік талаптары

Жаѕа Жібек жолы – Ќазаќстан ќарыштауыныѕ кепілді шарты

Астанадағы Тəуелсіздік сарайында екі күнге созылған «Қазақстан – Жаңа Жібек жолы» атты ІІ халықаралық көліктік-логистикалық форум өз жұмысын аяқтады. Оған Еуроодақ пен ТМД-ның 300-ден астам ірі көліктіклогистикалық компанияларының басшылары қатысты. Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Бұл форумның маңызын түсіндіру үшін əңгімемізді аздап та болсын көне тарихтан бастағанымыз жөн секілді. Осыдан үш жарым мың жылдай уақыт бұрын пайда болып, басын Қытайдан алып, бірнеше бағыт бойынша Орталық Азия жерін көктеп өтіп, Парсы, Византия, Иран, Кавказ, Еуропа елдерімен халықаралық сауданың өрістеуіне өлшеусіз əсер еткен көне Жібек жолы біздің өңірдің дамуында да басты қозғаушы күштердің бірі болғаны анық. Жолдың қазіргі Қазақстан аумағын басып өтетін сілемдерінің бойында басында көптеген бекеттер пайда болып, артынан олар қалаларға айналған еді. Жол ғасырлар бойы Орталық Азия халықтарын басқа өңірлермен байланыстыруда үлкен қызмет атқарып тұрды. Алайда, ХІV-ХV ғасырларда Батыста, соның ішінде Испания, Португалия, Ұлыбритания секілді құрлықтың шетінде, теңіздің өтінде орналасқан елдерде компас пен картаның ойлап табылып, кеме құрылысының өркен жаюына байланысты құрлықтарды бір-бірімен байланыстыратын су жолдары ашылды да, осы құбылыс көне Жібек жолына өз көлеңкесін түсіре бастады. 1453 жылы түріктер Константинопольді басып алды да, олар құрған Осман империясы енді Еуропадан Азияға баратын құрлықтағы сауда жолдарының барлығына өз бақылауын орнатты. Осы жағдай Осман империясымен қырғиқабақ қарым-қатынастағы еуропалықтарды басқа өңірлерге теңіз жəне мұхит арқылы шығатын жолдарды іздестіруге мəжбүр етті. Бұл үдерістің соңы əлемде Португалия мен Испания секілді жаңа теңіз державаларының пайда болуымен аяқталды. Қандай жол болмасын, ол – өмір өзегі. Сыртқы əлеммен жол қатынасын қалыптастыра білген ел қашанда болмасын өзгелерден озық дамиды. Мəселен, қазіргі күні 10 млн. адамды құрайтын португалдардың тілінде үш құрлықтың – Еуразияның, Африканың, Оңтүстік Американың 200 миллионнан астам адамы сөйлейді. Бұл ненің əсері? Бұл Португалияның осыдан 5-6 ғасыр бұрын үлкен теңіз державасына айналып, саяхатшыларының жаңа теңіз жолдарын ашып, Америка мен Африкадағы көптеген елдерді отарлауының жəне сол елдерден алтын тасып, баюының əсері. Біздің қазақта «Біреудің бағы – біреудің соры» деген мақал бар. Осы мақалды көне Жібек жолына да қатысты қолдануға болар еді. Жаңа теңіз жолдарының ашылуы оның бойындағы тіршіліктің саябыр тартуына көп əсер етті. Əйтпесе, осыдан мың жылдай бұрын біздің Қазақстан аумағында 200-ге тарта сауда жолындағы қалалары болғандығын, олардың басым көпшілігі Жібек жолының бойында орналасқандығын біз басқа елдерге əлі де белгісіздеу болып келе жатқан өзіміздің көне тарихымыз арқылы жақсы білеміз. Тіпті, жоғарыдағы фактінің қазақ-кеңес энциклопедиясында тіркелгендігін айта кетсек артық болмас. Кеңес өкіметі кезінде басқа елдерге қарағанда Қазақстан аумағында көне қазба ескерткіштерінің молынан табылуы, қазір де осындай үдерістің жалғаса түсуі соның тағы бір айғағы. Енді, міне, сол көне Жібек жолын қайта қалыптастыру мəселесі қайта бастау алды. Тəуелсіз Қазақстан оның үлкен іздеушісі болып отыр. Иə, осыдан жиырма жылдан астам уақыт бұрын Қазақстан өз тəуелсіздігін алып, дербес мемлекет ретінде жеке шаңырақ құрған кезден бастап Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев сол көне Жібек жолын жаңа қырынан қайта тірілту мəселесін алдына стратегиялық мақсаттардың бірі ретінде қойған-ды. Өйткені, еліміз қазіргі

адамзаттың үлкен сұранысына ие болып отырған неше түрлі шикізат көздеріне өте бай. Оның үстіне біздің алып даламыз қарқынды даму жолына түскен Қытай елі мен Еуропаның ортасында орналасқан. Сөйтіп, Қазақстан өз тəуелсіздігіне ие болысымен, қос құрлықтың ортасындағы алтын көпірге айналу мақсатында автокөлік жəне теміржолдарын салып, мұнай мен газ құбырларын тарта бастады. Біздің болашағымыз үшін өте зор маңызы бар бұл істің туындау себебін Елбасымыз өзінің «Қазақстан экономикалық, əлеуметтік жəне саяси жедел жаңару жолында» атты халыққа Жолдауында былайша атап көрсетті: «ХV ғасырдың соңына дейін Орталық Азия əлемдік экономиканың маңызды өңірі болып келді. Біздің өңіріміз Шығыс пен Батысты жалғап жатты. Халықтар аумақтар мен ұлттарға бөлінген жоқ. Жібек жолының саябыр тартуы Орталық Азияны мешеу шет аймаққа айналдырды. Тəуелсіздік алғанымыздан кейін соңғы 500 жылда алғаш рет біздің өңіріміз əлемдік экономика үшін қайтадан маңызға ие болды. Біз өзіміздің транзиттік мүмкіндіктерімізді нығайтып келеміз. Əлемдік нарыққа бағалы тауарлар – мұнай, газ, кен, ауыл шаруашылығы шикізатын шығаратын өңірге айнала бастадық. Қазірдің өзінде шамамен көне Жібек жолының бойымен өтетін ХХІ ғасырдың жаңа мұнай-газ құбырларының, авто жəне темір жолдарының сұлбалары айқындала бастады», деді. Елбасының осы сөзі біздегі жедел жүріп жатқан демографиялық, миграциялық, урбанизациялық жəне басқа да өзгерістердің негізгі себебі мен терең мəнін барынша дөп басып, ашып тұр деп ойлаймыз. Қазақстанға – Батыс пен Шығыстың ортасында алтын көпір болуға əбден лайық осынау байтақ өңірге тəуелсіздіктің келуі сан ғасыр

бұрын үзіліп кеткен халықаралық саудаэкономикалық байланыстың үлкен арнасына қайта жан бітіріп қана қоймай, оның жаңа сипатта жан-жақты дамуына жол аша бастады. «Ұлы Жібек жолын» қайта жаңғырту идеясын Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев шетел инвесторларымен өткен 25-пленарлық отырыста қайта көтеріп, оның маңыздылығына ерекше тоқталған еді. Кешегі күндері Астанадағы Тəуелсіздік сарайында өткен ІІ Халықаралық көліктік-логистикалық бизнесфорумды Елбасы идеясының халықаралық деңгейде жүзеге аса бастауының жəне халықаралық бизнес қолдауына ие болуының бір мысалы ретінде қарастыруға болады. Дөңгелек үстел пішінінде өткен маңызды жиын беташарында «Қазақстан – Жаңа Жібек жолы» бейнеролигі көрсетілді. Алғашқы сөз кезегін алған Қазақ елінің Үкімет басшысы Серік Ахметов Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың форум қатысушыларына жолдаған жеделхатын оқып берді. «Қазақстанда мұндай үлкен ауқымдағы көліктік-логистикалық форумның өткізілуі – Шығыс пен Батысты байланыстырған өркениеттің басты символы – Жаңа жібек жолының өркендеу үдерісінің айтулы оқиғасы. Біздің мемлекетіміздің жағрафиялық орналасу ерекшелігін жəне Еуразия кеңістігінде тауар ағынына қолайлы негізгі бағдарларды ескере отырып, Қазақстанды ірі іскер транзиттік хаб ретінде қалыптастыру бойынша бастама жасалды. Осы бағыттағы айқын мақсаттарды сəтті жүзеге асыру біздің мемлекетімізге əлемнің мейлінше дамыған 30 елінің қатарына қосылуы үшін сенімді инфрақұрылымдық іргетасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қазақстан экономикасының серпінді дамуы, кең көлемді индустрияландыру жəне өндірісті жаңғырту сыртқы экономикалық байланыстарды жетілдірумен қатар, еліміздің транзиттіккөліктік əлеуетін күшейтуге ықпал етеді. Бұл бағыттағы маңызды қадам ретінде ҚТЖ негізінде Қазақстан – Жаңа Жібек жолы бағдарламасының базалық операторы – халықаралық деңгейдегі ұлттық көліктіклогистикалық компанияның құрылуын атар едік. Қарқынды жаһандану жағдайында

көлік саласы біздің еліміз үшін жəне жалпы Еуразия аймағы үшін экономикалық өсімнің маңызды алғышарттарының біріне айналуда. Сондықтан, форум шеңберінде талқыға салынатын идеялар мен жобалар халықаралық көліктік-логистикалық жүйені жетілдіруге жаңа серпін беретініне сенімдімін. Жемісті жұмыс тілеймін!» делінген екен Елбасы хатында. Сондай-ақ, Серік Ахметов делегаттарды Қазақстан Үкіметі атынан да екінші халықаралық бизнес-форумның ашылуымен құттықтап, Еуразиялық көліктік-логистикалық жүйеге қызығушылық танытқан барлық қатысушылардың басын қосу үшін көпжақты қатынастардың қағидаттарын жасақтаудың үлкен маңызы бар екендігін атап көрсетті. Алға қойған мақсаттарға қол жеткізу үшін ел Үкіметінің 2020 жылға дейінгі аралықта республикалық кө лік жүйесінің инфрақұрылымдарын дамыту бағдарламасы əзірленгендігін, бүгінгі күні теңіз порты мен əуежайлар инфрақұрылымын біріктіретін бірыңғай көліктік-логистикалық активтер кешенін қалыптастыру шаралары жүзеге асырылып жатқандығын, жаңа авто жəне теміржолдар салыну үстінде екендігін жеткізді. Форумның «Жаңа Жібек жолы – ғаламдық транзит драйвері» атты І сессиясында сөз алған «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ президенті Асқар Мамин форум қонақтарын осы компания атынан құттықтай келе, «Қазақстан – Жібек жолы» жобасы Еуразия құрлығына жүк ағынын тартуға негізделген халықаралық деңгейдегі көліктік-логистикалық жүйені құруды мақсат ететіндігін, осы мақсатқа қол жеткізу үшін қазіргі күні Қазақстанда жолдарды жаңғырту ісі кең көлемде жəне қарқынды түрде жүріп жатқандығын айтып өтті. Асқар Маминнің атап көрсеткеніндей, 2014 жылы салынып, пайдаланылуға берілетін жаңа теміржол желілерінің жалпы ұзындығы 2,5 мың шақырымды құрамақ. Ұлттық теміржол компаниясының президенті үстіміздегі жылдың соңына дейін Қазақстанда бірінші рет құрлық-теңіз жүк компаниясы құрылатындығын, ал келесі жылдың соңында Ақтау теңіз портын кеңейту

жобасы аяқталатындығын, сонымен қатар əуежайлар инфрақұрылымы жаңғыртылып, осы жұмыстардың нəтижесінде алдымыздағы екі жылдың ішінде жекеменшік сектордың қатысуымен А жəне В санатты көліктіклогистикалық орталықтар жүйесі толықтай жасақталатындығын жеткізді. – Қазақстаннан тысқары жерлерде де қазақстандық экспортты алға жылжыту мақсатында көліктік-логистикалық кешендер жүйесі де қалыптастырылу үстінде. Мəселен, Орталық Еуропаға, Балтық жəне Қара теңіз аймақтарына, Парсы шығанағына шығу жобаларын қарастырған терминалдық инфрақұрылым Қытайдың батыс бөлігінде, Ляньюньган портында салынбақ. Қазір жалпы ұзындығы 2787 шақырымды құрайтын «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автожолының құрылысы салынуда, ол 2015 жылы аяқталмақ. Сөйтіп, 2020 жылға дейін логистикалық активтер мен көлік инфрақұрылымын дамытуға жəне жаңғыртуға 60 млрд. АҚШ долларынан астам инвестиция құйылмақ, – деді Асқар Мамин. Сонымен қатар, ол қазір бизнеске жаңа көлік өнімін ұсынып отырғандарын, оның ерекшелігі пойызды жасақтау технологиясында екенін, яғни, қазіргі қолданыстағы «платформа контейнерді күтуде» ұстанымынан ерек, «платформа ыңғайына қарай контейнер партиясын жасақтау» екенін айтып өтті. Бас теміржолшы өз сөзінде терминалдық өңдеу жұмыстарын жүргізу жəне контейнерлік тасымалдау ісіне операторлық ететін біріккен көліктік-логистикалық компания құрудың ерекше маңызына тоқталып өтті. Өйткені, бұл жаңа компания өз қызметінің аясында Қазақстан, Ресей, Беларусь темір жолдарының баға саясаты мен сапа стандарттарын бір ізге салып, бірыңғай технология негізінде «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейтін бірорталықтандырылған қызметтер көрсететін болады. Сөйтіп, ол Азия мен Еуропа арасындағы жүк қатынасының жеделдеуіне айтарлықтай ықпал ететін болады. Контейнерлік жүктерді теңіз көлігінен темір жолға тиеуге мүмкіндік береді. Осыған сəйкес бұл жаңа компания Азия мен Еуропа арасындағы қатынастарда Қазақстан аумағы

арқылы өтетін контейнерлік жүк ағымының жалпы көлемін 1,5 млн. контейнер мөлшеріне дейін жеткізеді. Асқар Мамин Жаңа Жібек жолының негізгі бағыттарын жүзеге асыру үшін Əзербайжан, Грузия, Түркия, Иран жəне Балқан түбегі елдеріндегі теңіз жəне теміржол əкімшіліктерінің ынтымақтастыққа келуі негізінде қол жеткізуге болатындығын айтып өтті. Бұл бағыттардың əлеуеті Қазақстандағы Жезқазған – Бейнеу жол құрылысы салынып бітіп, Ақтау теңіз порты кеңейтілген кезде жəне Карс – Ахалкалаки құрылысы аяқталып, Босфор бұғазы арқылы өтуді қамтамасыз ететін туннель пайдалануға берілген кезде барынша арта түсетін болады. Осының негізінде, 2023 жылға таман Қазақстанның Қытай жəне Түркиямен арасындағы жүк айналымының өсімі 2012 жылғы көрсеткіштен 4 есе ұлғаюға тиіс. Асқар Мамин айтып өткен деректердің жүзеге асатындығына сенім мол. Өйткені, осы форум барысында жоғарыда аталған халықаралық бірыңғай көліктіклогистикалық компанияны құруға қол жеткізілді. Осы келісімге қол қою барысында Ресей темір жолының басшысы Владимир Якунин мұндай компанияның құрылуы Қазақстан мен Ресей мүддесіне толық сəйкес келетіндігін, өйткені, қазіргі күні Қытай мен Еуропа елдері арасындағы контейнерлік жүк айналымының жалпы көлемінің 0,2 пайызы ғана біздің елдеріміз арқылы өтетіндігін, мұның өзі 285 мың контейнердің игерілмеген əлеует ретінде біздің назарымыздан тыс қалып отырғандығын жеткізді. Егер осы контейнерлерді игеру мақсатында жаңа құрылған көліктік-логистикалық компания жұмыс істей бастаса, тек осының өзінен ғана жылына кем дегенде миллиард долларға жуық пайда табуға болады екен. Атап өтерлік бір жайт, Ресей мен Қазақстан арасында жасалған осы келісімге форум барысында Беларусь тарабы да қосылды. Сөйтіп, Асқар Мамин «Ресей теміржолдары» ААҚ президенті Владимир Якунинмен жəне Беларусь теміржолы бастығының бірінші орынбасары Владимир Михайлюкпен Біріккен көліктік-логистикалық компания құру бойынша жоспар-кесте меморандумына қол қойды. Форумның бірінші сессиясы арасында Əзербайжан, Грузия, Латвия, Литва теміржолдарының басшылары, Dubai Port World директорлар кеңесінің төрағасы, DB Mobility Logistics AG компаниясының басшысы секілді мəртебелі меймандар сөз алып, өздерінің Жаңа Жібек жолын дамыту секілді маңызды жобаға оң көзқараспен қарайтындықтарын, оның перспективаларын атап өтті. Сонымен қатар, осы істі бірлесіп жаңғырту бағытында өздерінің ойпікірлерін, ұсыныстарын да жеткізе кетті. Сөйтіп, қалай алып қарағанда да, Қазақстан тарабы көтеріп отырған Ұлы Жібек жолын жаңғырту идеясы əлемнің көптеген елдеріндегі білікті менеджерлер мен мамандардың ойынан шығып, көкіректерін қыздырды. Идеяның тартымдылығы осыдан-ақ анық байқалды. Мұның сыртында аталған идеяны алға жылжытудың барлық негіздері осы форумның өзінде қаланды деген сенімдеміз. Өйткені, форум жемісін беріп, көптеген келісімдер жасалынып үлгерді. «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ-тың мəліметтері бойынша 2013 жылдың бірінші жарты жылдығында Қытайдан Қазақстан арқылы Еуропаға жеткізілетін контейнерлік тұрақты жүк айналымының көлемі өткен жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 85 пайызға арта түскен. Себебі, контейнерлік пойыздар арқылы жүк жөнелту жылдам жүзеге асады. Осы үшін ҚТЖ ұйымдары өзінің халықаралық клиенттеріне Қытай мен Еуропа арасындағы жүк жөнелтудің мерзімін 3 есе қысқарта түсетін қатаң кес тені ұсынып отыр. Міне, осындай жұмыстардың нəтижесінде ҚТЖ вице-президенті Қанат Алпысбаевтың айтуынша, Қытайдың бірқатар жүк жөнелтушілері өздерінің теңіз жолдары арқылы жүк жөнелтіп келген бұрынғы бағыттарын өзгертіп, енді Қазақстанды басып өтетін теміржол көлігіне қарай ауыспақ. Осы жағдайдың өзі Астананың Тəуелсіздік сарайында «Қазақстан – Жаңа Жібек жолы» ІІ халықаралық көліктік-логистикалық бизнесфорумы көтерген басты тақырыптардың өте өзектілігін жəне мұнда бастамасы қаланып отырған келісімшарттардың болашағы зор екендігін көрсетсе керек. Жалпы, осы форум барысында «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ президенті Асқар Мамин шетелдік əріптестерімен екі жəне үшжақты онға тарта меморандумға қол қойды. Біз осы мақаламыздың басын Орталық Азия халықтарының сан ғасыр бұрынғы жағдайына үлкен ықпал етіп келген көне Жібек жолынан, оның тарихынан бастаған болатынбыз. Осыдан бес-алты ғасыр уақыт бұрын жаңа теңіз жолдарының ашылуы негізінде жəне Орталық Азияда орын алған бірқатар саяси əлеуметтік себептерге байланысты халықтарға ғасырлар бойы қызмет етіп келген осы көне жолдың тіні үзіліп кеткен еді. Қазақстанның тəуелсіздік алуы жəне əлемдік деңгейдегі үлкен саяси əлеуметтік себептерге байланысты бұл жолды қайта жаңғырту ісі енді міне, сенімді түрде қолға алынып отыр. Астанадағы Тəуелсіздік сарайын да екі күн бойы нəтижелі жағдайда өт кен «Қазақстан Жаңа Жібек жолы» ІІ халықаралық көліктік-логистикалық бизнесфорумы аталған бағытта Қазақстанның алға ұмтылыстарын тағы бір əйгілеген үлкен шара болды деп есептейміз.


8

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

 Үкіметке – сынақ, əкімге – сабақ

Балабаќшаныѕ іргетасына... 90 миллион!

«Қазмедиа» орталығында Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Үкіметтің кеңейтілген отырысында айтқан сын-ескертпелері мен тапсырмаларына байланысты өткен брифингте өзінің ойымен Мəжілістің Қаржы жəне бюджет комитетінің мүшесі Омархан ӨКСІКБАЕВ бөлісті.

Құрылыс жұмысын қарқынды жүргізу үшін, ең алдымен, əрине, ақша керек. Ал мемлекетте ақша жоқ емес, бар. Үкімет пен жергілікті бюджеттен тек құрылыс саласының өзіне жыл сайын қыруар қаржы бөлінеді. «Алмақтың да салмағы бар», осы қаржының арқасында көптеген өңірлерде жаңа мектептер, балабақшалар, ауруханалар, спорт сарайлары пайдалануға беріліп жатыр. Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Бірақ көңіл өсіріп, көз қуантатын мұндай қуанышты мысалдар, өкінішке қарай, барлық жерде бірдей емес. Жоспарланған құрылыс нысандарын (аурухана, мектеп, балабақша, спорт кешені жəне т.б.) «ақша табудың» оп-оңай жолына айналдырып, миллиондаған теңгені қалтасына басып, «іс бітті, қу кетті» деп тайып тұрған «Догду Билд» компаниясы – соның бірі. Жуалы ауданының орталығы Бауыржан Момышұлы ауылындағы 280 балдырғанға арналған балабақшаның құрылыс жұмысы былтыр маусым айында басталған. Кесте бойынша ол биылғы қыркүйек айында пайдалануға берілуге тиіс еді. Бірақ еліміздегі «Бала пан» мемлекеттік бағдарламасы бойынша қолға алынған осы жауапты жұмыстың тізгінін қолға алған «Догду Билд» балабақша іргетасының өзін... бір жыл бойы қалапты. Жəне осы болымсыз «жұмыстары» үшін құрылысқа қажетті барлық 546 миллион

теңгенің алғашқы траншы – 90 миллион теңгені жоқ қылған. – Мен мұндай келеңсіздікті бірінші рет көріп тұрмын. Олар ə дегеннен-ақ жұмыс уақытының кестесін бұзды. Содан кейін құрылыс мүлде тоқтап қалды. Жергілікті жерден жалданған жұмысшыларға да жалақы төлеген жоқ, – дейді Бауыржан Момышұлы атындағы ауыл əкімінің орынбасары Қайнарбек Беделбеков. Жоқтаушысы жоқтай қы ру ар қар жыны бір жыл бойы бір іргетасқа ғана «жұмсаған» компания басшысы кім екен деген ой мен, Жуалы ауда ны əкім ді гінің құрылыс жəне сəулет бөлімінің қызметкерлерімен хабарласқанбыз. Олардың айтуынша, 2012 жылы 15 маусымда Жуалыға «Догду Билд» компаниясының директорымын деп келген адамның аты-жөні Николай Иванович Ковылин екен. Ол аталмыш компаниясын Тараз қаласына тіркепті. Мекенжайы: Желтоқсан көшесі, 11. Содан Николай 2013 жылдың сəуір айына дейін анда-санда төбе көрсетіп тұрыпты да, жоқ болыпты. Оның орнына Фатима Бегасылқызы

Өндіріс пен тұрмыста қолданылатын қуат көздері шексіз емес. Оны ұқыпты əрі үнемді түрде пайдалана білмеген елдерде түптің-түбінде оның сарқылу қаупі туады. Бүгінде жиі ауызға алына бастаған «жасыл экономика» ұғымының өзі дəл осындай қауіптен тамыр тартады. Яғни, соған сəйкес қоры шексіз емес жылу, электр секілді қуат көздеріне баламалы тəсілдер іздестірілмек.

Сеѕ ќозєалды Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Əрине, бұл дəл бүгінгі күннің емес, болашақтың ісі. Сондықтан да, Елбасы «жасыл экономика» туралы айтпас бұрын қазіргі күнде энергия үнемдеудің базалық мəселелерін шешу қажеттігін атап көрсетті. Төрткүл дүниеде қандай істің де қадір-қасиетіне салыстырмалы түрде баға беру арқылы көз жеткізуге болады. Осы тұрғыда Үкіметтің өткен айда өткізілген кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы келтірген салыстырмалы деректер мүлдем бұлтартпайды. Оны оқырманның назарына тағы бір сала кетер болсақ, Қазақстанда жылу желілеріндегі шығын 22,1

пайыз. Ал, Еуроодақта орташа 10 пайызды құрайды. Қазақстандық электр желілеріндегі шығын 14 пайыз болса, Қытай, Корея, Жапонияда ол небəрі 5 пайыз ғана. Рас, халқымыздың ділі мен о бастағы бітім-болмысы, ашылып-шашылып жүретін туа бітті қасиеті – бүгінгі үнемшілдік мəселелермен сыйыса бермейді. Қазақ поэзиясының патриархы Қадыр Мырза Əлі халқымыздың жақсысы мен жаманы бірдей деп кеткен болса, сірə, осы үнемшілдіктен көбіне сырт айнала беретін қасиетімізді бір жаманымыздың қатарына қоятын шығармыз. Энергия үнемдеу мен энергия есептеу жөніндегі өзекті мəселелер мемлекеттік органдарға да, республика азаматтарына да

Ќаржы тиімді жўмсалуы тиіс Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Нұркенова деген «құрылысшы» келіпті. Ол əкімдік қызметкерлеріне өзін «Догду Билд» компаниясының атқарушы директорымын» деп таныстырған. Бірақ «өтірік айтқан жерде көп тұрма» дегендей, ол да шаруасы шайқалған құрылыс басында көп тұрақтамапты. – Міндеттемесін орындамағаны үшін біз компанияны облыстық экономикалық сотқа бердік. Сот біздің пайдамызға шешім шығарды. Енді Николай Иванович Ковылин бізге компаниясының есепшотындағы балабақшаға деп бөлінген қаржыны қайтаруы керек, – дейді Жуалы ауданы əкімдігінің құрылыс жəне сəулет бөлімінің бастығы Жандос Дəуренов.

ортақ. Əрине, үнем ауадан жасалмайды. Бұл үшін тұрғын үйлерде жылу есептегіштер орнатылуы қажет. Президент атап көрсеткендей, бұл көрсеткіштің деңгейі Батыс Қазақстан облысында 16 пайызды ғана құрайды екен. Сонда қалай болғаны? Біз бұл сауалға жауап іздеуге тырыстық. Жылу есептегіш құралдарымен қамту Орал өңірінде бірінші кезекте орталықтандырылған жылумен қамтамасыз ету көздерінен жылытылатын көпқабатты тұрғын үйлерге қатысты айтылатынын анықтадық. Сондықтан да, Батыс Қазақстан облысының энергетика жəне тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық басқармасында жинақталған деректер тұтастай облыс бойынша емес, Орал қаласындағы көпқабатты үйлерге байланысты болып шықты. М ұн дағ ы соңғы дерек облыс орталығында орнатылған жылу есептегіш құралдар қажетті көлемнің 25 пайызын құрайтынын көрсетеді. Яғни, мұның өзі Елбасы сынынан кейін бұл істің деңгейі 9 пайызға өскенін көрсетеді. Əрине, мұны қанағат тұту қиын-ақ. Дегенмен, іс орнынан жылжығанын, сең қозғалғанын атап өтуге болатын секілді. Осы

арада «Табиғи монополиялармен реттелетін нарықтар туралы» Заңға сəйкес монополия субъектілері тұты нушыларға есептегіш құралдарды орна тып беруге міндетті екенін айта кеткен жөн. Бұл іс тұтынушылармен алдын ала келісілген келісімшарттарға сəйкес реттелмек. Өз кезегінде олар жоғарыда атал ған заң тар мақтарына сай есептегіш құралдарды орнату мен пайдаланғаны үшін өз уақытында толық көлемде есеп айырысулары керек. Орал қаласында аталған іс-шаралар кешенін «Жайық жы луқуат» АҚ жүргі зеді. Бұл кəсіпорынның инженерлік-техникалық құрамы қолданыстағы нормативтерге сəйкес есептегіш құралдарды орнатып, белгілі бір деңгейде шығын шығарған. Алайда, оның өтемі көпқабатты тұрғын үй иелері тарапынан өтелмей, төленбей отыр екен. Əрине, төлем жүргізуге тұтынушылардың селсоқ, енжар қарауы, оған мүдделілік танытпауы, қаржылық қоры онсыз да келісіп тұрмаған жылумен қамтамасыз етуші кəсіпорынды одан əрі тұқыртады. Сонымен бірге, «Жайықжылуқуаттың» қаржылық жағ дайы одан əрі төмендей түсуіне

Құдая тоба, ақша жоқ болса ғой. Қаржы жетпей жатса бір бөлек. Қарызданып-қауғаланып құрылыспен айналысса, айналып қана кетпейсің бе?! Бар ғой, ақша деген. Бюджеттен бөлініп жатыр. Мемлекет ауыздарын ашса болды, қажеттерін тауып береді. Бірақ жұмыс жүрмейді. Жыл басынан бері Қызылордада республикалық бюджеттің 3 миллиард, облыстық бюджеттің 2 381,3 миллион теңге қаржысы игерілмей қалған. Облыстық қаржы басқармасының басшысы Қайратбек Сəрсенбаевтың айтуынша, оның негізгі бөлігі құрылыс саласына тиесілі екен. Ең бастысы, мектеп, аурухана, балабақшалар келісімшартта көрсетілген уақытта салынып бітпейді. «Жобалаушы мекемелердің жобалық-сметалық құжаттарды жасағанда кемшілік жіберуі құрылыстың сапасына əсер етпей қоймайды»,– дейді Қайратбек Сəрсенбаев. Сосын тағы бір түйткіл бар. Мысалы, тендерде бір құрылыс компаниясы жеңіп шығады. Ал жеме-жемге келгенде, ол бүкіл шаруаны қосалқы мердігердің мойнына іліп қояды. Жауапкершілік болмаған жерде сапа туралы əңгіме айтудың өзі артық.

Аќша бар, жўмыс жоќ Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Бұрнағы күні Қызылорда облысы əкімінің орынбасары Нұржан Əлібаевтың төрағалығымен аймақтағы құрылыс нысандарына қатысты жиын өтті. Осы мəжілісте талай мəселенің басы ашылды. Енді осы турасына оралайық. Арал ауданында алты нысанның құры лысында кінəрат бар. Бірінші – Тоқабай ауылындағы 140 орындық мектеп. Нысанның бас мердігері – «Глобал Конс тракшн» ЖШС. Дирек торы – М.Ізбасарова деген азаматша, техни калық қадағалаушысы – «СтройТехноПроектKZAиK» ЖШС. Ал оның директоры – А.Жаппасбаев мырза. Биыл мектеп құрылысына 379,8 миллион теңге бөлінген. Оның 151,0 миллион теңгесі ғана игерілген. Бүгінде бас мердігер шарттағы міндеттемелерін орындамағаны үшін сотқа талап-арыз жолданып, соттың шешімі бойынша құрылыс жұмыстары тоқтатылған. Екінші – Сексеуіл кентіндегі 150 орындық клуб. Бас мердігері – «Арғын Құрылыс» ЖШС. Директоры – А.Əжмұхаммедов, техникалық қадағалаушысы – «Достарстройгрупп» ЖШС. Оның басшысы – С.Қайыров. Бас мердігер «Арғын Құрылыс» ЖШС бойынша қылмыстық іс қозғалып, қазіргі таңда мердігер тарапынан дебиторлық қарыздарын жабу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Үшінші кемшілік, Аралқұм жəне Қамыстыбас ауылындағы дəрігерлік

амбулаториялардың бас мердігері «Майдан-Құрылыс» ЖШС-нің директоры Е.Смайлов пен техникалық қадағалушысы «Қызылорда Бах-НурСтрой» ЖШС-нің директоры С.Үрімбаевтарға қатысты. Осы жылы аталған нысандардың құрылысына 170,7 миллион теңге бөлініп, оның 56,3 миллион теңгесі ғана іске асқан. Ны сандардың құрылыс жұмыстары белгіленген кестеден кешігуде.

Бірақ 90 миллионды қайтара салайын деп отырған «Догду Билд» жоқ. Ал оның директоры Николай болса Тараз қаласындағы басқа бір компанияға қызметке орналасып кетіпті деседі. Ар емес, пайда ойлаған жерде, əрине, осындай «қызықтар» мен «шыжықтар» жиі болып тұрады. Міне, мынау соның бір мысалы. Компаниясына шығу тегі дүдəмалдау «Догду Билд» деген ат қойған Ковылин мырза «бүлдіршіндерімізге балабақша салып береді» деп үміттенген ауыл тұрғындарын да, «сендерге керегі ақша ма, мə, қалағаныңша ал да халыққа адал қызмет ет!» деген Үкіметті де алдап кетіп отыр. Ал Бауыржан Момышұлы атындағы

Төртінші – Арал қаласындағы 300 орындық мектеп. Бас мердігері – «ИнжСтрой Қызылорда» ЖШС. Директоры – Ү.Балатаев. Бұл нысанның да техникалық қадағалаушысы жоғарыда айтқан С.Қайыров басқаратын «Достарстройгрупп» ЖШС. Мектеп құрылысына 135,5 миллион теңге бөлініп, оның 46,8-і игерілген. Құрылыс-монтаж жұмыстарының қарқыны өте төмен. Ақша бар. Жұмыс

ауыл əкімінің орынбасары Қай нарбек Беделбеков «Догду Билд» компаниясы тастап кеткен жұмысты жалғастыру үшін жаңа мердігер тартып отырмыз дейді. Əрине, ол бұл мысалды жетіскеннен айтып отырған жоқ. Өйткені, жуалылықтардың аузында «жыр» болған «Догду Билд» хикая сынан кейін, «балдырғандарға арналған балабақша келесі жылдың не жаз, не күз айларында пайдалануға береді» деп, нық сеніммен айтуға енді аудан əкімінің орынбасары да жүрексініп қалған. Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Бауыржан Момышұлы ауылы.

«ҚазтрансгазАймақ» АҚ арқылы жеткізілетін табиғи газ бағасының дүркін-дүркін өсуі де кері əсерін тигізуде. Мұндай кезде аталған кəсіпорынның қаладағы барлық тұрғын үйлерді жылу есептегіш құралдармен қамтуы күрделене түседі. Бұл тығырықтан шығудың жолдары қандай? «Жайықжылуқуат» АҚ биылғы жылдан бастап инвестициялық қаражаттар есебінен де өзінің қаржы-экономикалық жағдайын жақсартуға мүмкіндік алды. Оның алғашқы нəтижелері де жоқ емес. Атап айтқанда, мұндай өміршең көзқарас биыл кəсіпорынға өз қаражаты есебінен 100 жылу есептегіш құралдарын сатып алып орнатуға мүмкіндік беріпті. Алдағы жылы акционерлік қоғамда инвестициялық бағдарлама шеңберін одан əрі өсіру көзделген. Түпкі əрі басты мақсат – инвестор қаражаты есебінен көпқабатты тұрғын үйлерді 100 пайыз жылу есептегіш құралдарымен қамту болып отыр. Мұндай қадамдар əр үйде нақты пайдаланылған жылу көлемі қандай екенін анықтауға мүмкіндік береді. Əрі жылу үнемдеу үрдісінде орын алған олқылықтарды анықтауға септігін тигізеді. Тұрғын

жүрмейді. Күлкілі екен, біртүрлі. Бесінші – Жалаңаш ауылындағы 90 орындық балабақша. Бас мердігері – Ү.Балатаев басқаратын «ИнжСтрой Қызылорда» ЖШС. Ал техникалық қадағалаушысы – «Аймереке» ЖШС. Директоры – А.Байкенже. Бұған да 220,3 миллион теңге бөлініп, оның 90,2 миллион теңге сіне ғана жұмыстар атқарылған. Сонда жүз миллион теңгеден артық сома құр жатыр деген сөз. Бүгінде бас мердігер «ИнжСтрой Қызылорда» шарттағы міндеттемелерін орындамағаны үшін сотқа талап-арыз жолданып, дебиторлық қарыздарын жабу жұмыстарын жүргізуде. Ал нысан салғырттықтың кесірінен биыл тапсырылмайтын болды. Алтыншы – Қарашалаң жəне Қосаман ауылдарындағы 100 орындық мектеп. Мұндада белгілі бір проблемалар бар. Дегенмен, нысандарды жылдың аяғына дейін пайдалануға беру бойынша тиісті жұмыстар атқарылуда екен. Байқап отырсақ, құрылысында кінəрат бар нысандар осы Арал ауданында көп екен. Облыс орталығынан шалғай жатқаннан соң ба, əлде басқа себептері бар ма, неге бұлай екенін білмедік. Сондай-ақ, аудан басшылығына «неге қадағаламадың?» дей алмайсыз. Өйткені, оған олардың құзыреті жүрмейді. Жалағаш ауданында бір проблемалық нысан бар. Ол – Жалағаш кентіндегі 250 келушіге арналған емхана. Бас мердігері –«Достық-Н» ЖШС. Директоры – Ə.Шынтаев. Техникалық қадағалаушысы – əлгінде ғана екі мəрте тілімізге оралған «Дос тарстройгрупп» ЖШС. Құрылыс басқармасы мердігерге нысанды уақытында аяқтап, өткізуді тапсырып отыр екен. Дейтұрғанмен, жұмыс баяу жүріп жатқандығын ескерсек, талаптың қаншалықты орындалатыны белгісіз. Сырдария ауданында Тереңөзек кентіндегі спорттық-сауықтыру кешенінің құрылысы да ақсап тұр. «Айдана» ЖШС дейтін бас мердігердің директоры – А.Кішкенеев. Техникалық қадағалаушысы – «Аймереке» ЖШС. Бұған да талаптар қойылған. Нəтижесі «əй, қайдам?» Шиелі ауданындағы шикі құрылысқа Еңбекші ауылындағы 300 орындық мектеп жатады екен. Бас мердігері – «Дарын-Ж»

үй секторындағы энергияның үнемділігі мен тиімділігі Елбасы атап көрсеткендей, оның базалық мəселелерін ше шуге алғышарт қалай алады деген ойдамыз. Біз жоғарыда батысқазақстандық тұрғындардың жылу есептегіш құралдарды тұтынғаны үшін төлем төлеуді қажет деп таба бермейтіні жөнінде жазған едік. Дəл осы жайтты тек есептегіш қондырғымен шектемей электр энергиясын, жылу мен газды үнемді түрде пайдаланбау тұрғысынан да сабақтауға болады. Бұл көріністің өзі облыста пəрменді насихат пен тиісті түсінік жұмыстары өз деңгейінде жүргізілмейтінін көрсетеді. Елбасы сынының əділдігі мен ақиқаты да осында болса керек. Ендеше, облыста бұл мəселеге тікелей жауапты жергілікті мемлекеттік органдар, Батыс Қазақстан облысының энергетика жəне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы ұжымы, облыс əкімінің энергетика мəселелерін қадағалайтын орынбасары Алмаз Бадашев шұғыл серпін туғызуы қажет-ақ. Тек сонда ғана Президент тапсырмасы ойдағыдай орындалмақ. Батыс Қазақстан облысы.

ЖШС. Директоры – Ж.Атеев. Құрылыс мекемесінің басшысы жұмыс басталғанда бір келген көрінеді. Одан кейін төбесін көрсетпеген. Осыдан-ақ жауапкершіліктің қаншалықты екенін біле беріңіз. Нысанның техникалық қадағалаушысы – «Жайық Строй Инжиниринг» ЖШС. Оның басшысы – Б.Оспанов. Ал Қызылорда қаласында 200 келушіге арналған перинаталдық орталық таза сақалды құрылысқа айналған. Соңғы кездерде ғана онда жұмыстың жүріп жатқаны байқалады. Нысанның бас мердігері – «Альянс» ЖШС, директоры – Н.Байтиков. Ал техникалық қадағалаушысы – «Достарстройгрупп» ЖШС. Бұдан бөлек, жобалау-сметалық құжаттарды дайындауда да іркілістер бар. Олар: Қазалы ауданының Бірлік ауылындағы 140 орындық мектеп ( 3,5 миллион теңге), осы аудандағы Əйтеке би кентіндегі 600 орындық мектеп (7,3 миллион теңге), Жаңақорған ауданының Кеңес ауылындағы 150 орындық клуб (4,9 миллион теңге), Қызылорда қаласындағы 300 төсектік көпсалалы аурухана (26,3 миллион теңге). Сонымен қатар, мемлекеттік сараптаманың оң қорытындысы алынған жобалық-сметалық құжаттардан көптеген кемшіліктер мен қателіктердің бары анықталған. Кейбір жобалар құрылыстың салу мерзімдері тіпті сəйкес келмейді. Мысалы, 300 орындық мектептің құрылысы 6 ай жүретін болса, көлемі одан екі есе аз 150 орындық клубтың жұмысы 11 айға созылады екен. Əрі-беріден соң ешқандай логика жоқ. Осыдан келіп құрылыс жұмыстарының мерзіміне жəне сапасына кері əсері тиеді. Сондай-ақ, жобалықсметалық құжаттардың мемлекеттік сараптамадан өту мерзімі өте ұзақ. Бұл өз кезегінде жобалық-сметалық құжаттардың жəне құрылыс жұмыстарының мерзімінде жүргізілуіне, бөлінген қаржының толық игерілуіне əкеліп соқтырады. Жиын барысында бұдан өзге де көптеген мəселелер талқыға түсті. Облыс əкімінің орынбасары Нұржан Əлібаев құрылыс компанияларының басшыларына нысандарды белгіленген уақытта аяқтауды жəне сапалы жұмыс істеуді тапсырды. ҚЫЗЫЛОРДА.

Депутат Президенттің сындарын мұқият зерттегенін білдіріп, Үкімет атына 22 түрлі сын айтылғанын жеткізді. Соның 80 пайыздан артығы бюджет қаражатын тиімсіз жұмсауға байланысты сын-ескертпелер болды. Сондықтан да, мен сөзімді бюджет процесіне арнамақпын, деді ол. Депутат бұл мəселені жақсы білетінін көрсетіп, оны əзірлеу барысында тұрақты сипатқа айналған олқылықтарға тоқталды. Алдымен, деді ол, бюджеттік бағдарламалардың орындалуына жауаптылар заңды тұрғыда белгіленбейді. Жоспарлық мерзімде бюджеттік шығыстарға тапсырыс бергенде олар негізсіз артық етіп көрсетіледі. Өткен уақыт аралығындағы бюджеттік бағдарламалардың орындалған, орындалмағаны есепке алынбайды. Тіпті, бақылау-тексеруші органдар жұмысының қорытындылары да қаперге ілінбейді. Норма, норматив дегендерді есепке алу да ұмытылған. Бұларды Парламентте министр Е.Досаевтың өзі де мойындады. Бюджет қаражатын тиімсіз жұмсау тұрақты түрде орын алып отыр. Мəселен, деп жалғады сөзін депутат, 2012 жылдың бюджет шығыстары 98 пайызға орындалған. Ал оның тиімділігі 86 пайыз ғана болған. Осының кесі рінен көптеген бағ дар ла ма лардың аяқсыз қалғандығы көрініп тұр. Бүгінгі күнгі бюджеттік заңнамада «қосып жазу» деген түсінік жоқ. Бірақ ол іс жүзінде бар. Елбасы осындай фактілерді Үкіметтің алдына жайып салды емес пе? Бюджеттік жоспарлауды əзірлейтін өкілетті орган шығыстар тапсырысындағы деректердің дəлдігін тексермейді. Екіншіден, бюджеттік бағдарламаларға бөлінген қаражаттарды əкімдіктердің игере алмауы өз алдына, жергілікті атқарушы органдардың республикалық бюджеттен бөлінген трансферттерді тиімді жұмсай білмеуі бізде жылдан-жылға қалыптасқан тұрақты жайға, Үкіметтің «бас ауруына» айналып отыр. Биылғы жылдың 9 айының қорытындысы бойынша игерілмеген соманың көлемі 303 млрд. теңгені құрайды екен. Соның 125 млрд. теңгесін бюджеттік бағдарламалардың əкімшілері, 170 млрд. теңгесін жергілікті атқарушы органдар игере алмады. Осының өзі жауапкершілікті кімнен сұрауды білмейтін халге жеткізеді. Бұл да Үкімет жұмысының жіті еместігін көрсететін факт. Үшіншіден, деп алып ол, үш жылдық мемлекеттің бюджеттің формальді түрде жасалатынын сынға алды. Өйткені, қаржылық жылдың өне бойында оған бірнеше рет анықтаулар жасалады. 2009 жылдан бастап 3 жылдық бюджет қабылдауға көшкенде мемлекеттік қаржы саясатының жалғасуын, алға қойған міндеттердің шұғыл өзгеруін реттеуді, мемлекеттік органдардың өз шығыстарын бақылап отыруды көздейді деген едік. Алайда, үш жылдық бюджеттің осы артықшылықтары іс жүзінде орындалмай отыр деп айтуға болады. Төртіншіден, Елбасы бюджет есебінен салынатын нысандардың алғашқы бағасы артынан үлкен көлемге артып кететінін қатты сынады, дей келіп, депутат оның мəнісін ашты. Нысанды жоспарлағанда асы ғыстыққа жол беріліп, коммуникацияның мүмкіншілігі зерттелмейді; техникалық құжаттамалар тиянақты жасалмайды; құрылыс алаңы дұрыс таңдалмайды; міне, осының бəрі, сайып келгенде, құрылыстың алғашқы бағасын өте үлкен көлемге арттырып жібереді. Бұған орталық жəне жергілікті атқарушы органдардың басшылары кінəлі, деді О.Өксікбаев. Осындайларды болдырмас үшін Үкімет: біріншіден, бюджеттік бағдарламаларға нақты жауаптыларды қолданыстағы заңмен бекітіп алуы; екіншіден, бюджеттік сұраныстардың дəл дігін тексеріп беретін жауап ты мамандарды анықтауы; үшіншіден, бюджет жобасын Есеп комитетіне зерттетіп, оның қорытындысын алуы керек.


көмекті тұрақты жүргізудеміз. Міне, осы жұмыстардың қазір жемісі бар. Қаншама ұйымдар жастармен, жасөспірімдермен, мүмкіндігі шектеулі жандармен жұмыстар жүргізіп жатыр. Тұрақты да жүйелі жұмыстың жəне білікті ұйымдастырудың арқасында облыс көлемінде қоғамның да, биліктің де, бизнестің де үкіметтік емес ұйымдарға деген сенімді қалыптастыруға ықпал еттік деп айта аламын. Азаматтық

Азаматтыќ əлем алаѕы кеѕ Жақсыгүл МАХАНБЕТОВА, «Маңғыстау облыстық азаматтық Альянсы» заңды тұлғалар бірлестігінің президенті.

Қазақстанда азаматтық Альянс құрылымы еліміздің барлық аймақтарында іс-əрекет етеді. Азаматтық қоғамды дамыту мəселелерін ілгерілету жəне аймақтардағы үкіметтік емес сектордың басын біріктіретін ірі қауымдастық. Біріншіден, құрамымызда 38 қоғамдық ұйым мүше. Азаматтық бастаманы қолдау, білім жəне тəрбие, рухани құндылықтарды насихаттау, жастар шығармашылығы, қоршаған ортаны қорғау, мүмкіндігі шектеулі жандардың мүддесін қорғау, денсаулық, кəсіпкерлікті қолдау, құқықтық, оралмандар мəселесі бағыттары бойынша жұмыс жасай тын ұйымдар мүшелікке енген. Облыс əкімдігі жанындағы кеңес комиссия жұмыстарына белсене араласады. Облыс көлемінде ғана емес, республика көлемінде беделі бар ұйым. Қазақстанда үкіметтік емес ұйым секторы – еліміздің тəуелсіздік ал ған жылдардан бері бірге дамып келе жатқан азаматтық қоғам институтының басты құры лымдарының бірі. 2000 жылдары Қазақстан Үкіметі қоғамдық ұйымдардың жұмысына көңіл бөле бастады. 2003 жылы елімізде Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың қатысуымен тұңғыш Азаматтық форум өтті. Елбасының тапсырмасымен 2005 жылы азаматтық қоғамды 20062011 жылдары аралығында дамыту тұжырымдамасы, мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс заңы қабылданды. Ата Заңымызға қоғамдық ұйымдарды қаржыландыруға мүмкіндік беретін өзгерістер енгізілді. Қазақстанның азаматтық Альянсы заңды тұлғалар қауым дастығы құрылды, барлық аймақтарда облыстық деңгейде Азаматтық альянс бірлестіктері өз қызметтерін бастады. Міне, солардың бірі болып біздің облыста да Азаматтық альянс өз жұмысын бастап кетті. Альянс 2006-2011 жылға арналған азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасын негізге ала отырып, өз қызметінің стратегиялық жоспарын құрды, мемлекет тарапынан азаматтық қоғамның дамуына қолайлы жағдайлар туғызылды, арн айы аймақтық бағдарламалар жасақталды. Біздің ұйым мемлекеттік жəне жергілікті органдармен, бизнеспен ықпалдастықты нығайту бағытында тұрақты жұмыс жасады. Тек облыс орталығында ғана емес, аудан жəне ауылдық жерлерде де осы азаматтық қоғамның рөлі туралы үлкен түсінік жұмыстары жүргізілді. Бүгінгі таңда облыстың барлық деңгейдегі жергілікті билікпен, мемлекеттік органдармен жəне бизнес құрылымдарымен, қоғамдық саяси партиялармен, бұқаралық ақпарат құралдарымен тығыз қарым-қатынаста жұмыс жасаудамыз. Азаматтық қоғам институттарының шешім қабылдау кезеңіндегі атсалысуына жəне белсене араласуына мүмкіндік беретін шараларды тұрақты əрі жүйелі жүргізу арқылы бүгінгі таңда беделді үкіметтік емес ұйымдардың іргетасы құрылды десем артық болмайды. Алға қойған барлық міндеттер мен межелер жүзеге асырылды жəне асырылып та жатыр деп айта аламын. Айналамызда болып жатқан жағдайларға көз жұмып отырмау керектігін қоғам түсініп келеді. Заңның орындалуына талап қоя алатын азаматтардың көбеюі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы төзбеушілік пен тітіркенушілік сананың оянуымен, рухани құндылықтар жаңғыруда. Əсіресе, жастар жағы белсенділік танытуда. Бірақ бəрі жақсы деп те айтуға келмес. Өмір болған соң жақсы да жаман жағы да болады. Аймағымызда 2005 жылдан бері қоғамдық ұйымдар құрылып, олар белсенді əрекет етеді. Оған себепкер ұйымымыздың жанынан үкіметтік емес ұйымдардың ресурс орталығын құрғандығымыз. Азаматтық бастамалары бар қоғам белсенділерінің заң аясында жұмыстандыру үшін «заңды тұлға болып қалай тіркелуге болады, мақсат пен міндеттерін дұрыс қалай құру қажет, егер де идеялары болса жобаны қалай жазуға болады, жобаны жүзеге асыру үшін серіктестерді қалай іздестіру керек, қаржы көздерін қалай табуға болады?» – деген бағытта əдістемелік

9

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

альянс əлеуметтік мəселелерді талқылай жəне ұсыныс жасақтай алатын сұхбат құру жəне сұхбаттасу мүмкіндігіне қол жеткізді. Ауылдық жерлерде шағын бизнестің дамуына қосқан үлесімізді мақтанышпен айта аламын. Ауыл тұрғындарына қажет қызметтер, жаңа жұмыс орындары, ең бастысы, жұмыссыз үйде отырған əйелдер мен əлеуметтік қорғалмаған отбасылар үшін жанұялық кəсіпке ие болу мүмкіндігіне қол жеткізуге ықпал еттік. Мектеп оқушыларына кəсіптік бағдар беру бағдарламаларының орта мектептерде енгізілуіне жəне əлеуметтік аз қамтылған отбасылардағы аналар мен балалардың əлеуетін көтеруге бағытталған бағдарламаларға қатысуына мүмкіндік жасаудамыз. Аймағымызда үкіметтік емес ұйымдар да əлеуметтік мəселелердің шешілуіне белсенді қатысып, өз үлесін қосуда. Қоғамдық ұйымдардың белсенді əрекеті соңғы 5-6 жылда анық байқалып отыр. Азаматтардың қаржылық, құқықтық жəне экологиялық мəдениетін көтеру, саламатты өмір сүру, əлеуметтік қорғалмаған əлжуаз топтарға қажет қызмет түрлерін ұсыну, шешім қабылдау барысына қатысуға құлшыныс таныту, əлеуметтік мəселелерді үнқатысу алаңдарында талқылап, конструктивті сұхбат құруға ұмтылу, өзекті мəселелерді шешуде жергілікті билік пен бизнеске ұтымды ұсыныстар беру – бұл біздің жетістігіміз деп атап кетуге болады. Облысымыздың үкіметтік емес ұйымдар: жергілікті билік жəне бизнес пен тең дəрежеде сұхбат алаңында пікір таластыра алатын серіктес деңгейіне қол жеткізді, əлжуаз əлеуметтік қорғалмаған топтарға қажет қызмет түрлерін халыққа ұсынып, белгілі бір топтың мəселесін шешуге үлес қосуда, қоғамдық ұйымның көшбасшыларының пікірлері де билік пен бизнес тарапынан ескерілетін дəрежеге дейін жетіп жатыр. ҮЕҰ-ның пікірлеріне халық та құлақ түре бастады, қоғамдық пікір қалыптастыруда орны ерекше рөл атқаруда. Азаматтық қоғам институттарының дамуына елімізде қолайлы жағдай жасалып, барлық мүмкіндіктер қарастырылуда. Əрбір мемлекеттің негізгі тірегі – азаматтық қоғам. Өркениетті қоғамы бар елде əділеттілік пен теңдік маңызды көрсеткіш болып табылады. Біздің елімізде осындай қоғамға жету үшін барлық мүмкіндікті жіберіп алмауымыз керек. Міне, сол себепті де мемлекеттік бюджеттен ҮЕҰ мемлекеттік əлеуметтік тапсырысқа қаржы бөлініп жатыр. Республикалық жəне халықаралық ұйымдардың да гранттарын жеңіп алып, оны облыс тұрғындарының əлеуметтік жағдайын жақсартуға, əлеуетін көтеруге бағыштап жатырмыз. Қоғамдық ұйымдардың мұндай бастамаларына жергілікті билік пен мемлекеттік органдардың тарапынан да қолдау көрсетілуде. Биліктің ҮЕҰ қызметіне түсіністік танытып, тығыз қарымқатынас құрып, қоғам мəселе сін ортақ талқылап, ынтымақтасып жасап жатқан қызметтеріміз де аз емес. «Бəрі тамаша, бəріне қол жеткіздік» десек, ол өтірік болар. Кемшіліктер мен қателіктер қандай істе де кездеседі. «Е, солай екен-ау», деп қол қусырып отыруға тағы болмайды. Сондықтан барлық мүмкіндікті жіберіп алмай, кемшін тұстарымызды да атап кеткім келеді. Жергілікті билік пен қарымқатынасымызды нығайтуға бірденбір үлес қосқан бұл – мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс. Оны жоққа шығармайды. Ұйым болып аяқтануға, тұрақтылыққа қол жеткізуге мүмкіндік жасады. Бірақ соңғы жылдары осы ҮЕҰ арналған əлеуметтік маңызы бар тапсырыс байқауы кеш жарияланып, жылдың ортасы ауғанда ғана қаржыға қол жеткіземіз. Соның нəтижесінде көптеген шаралар асығыстықпен жасалады. Бұған кейбір мемлекеттік органдар сын айтып жатады. Оның да жөні бар. Өздерінің атқарып жатқан шараларына ҮЕҰ да көңілі толмай, «Əттеген-ай, уақытым молдау болғанда мұны басқаша атқарар едім», деп қынжылып жатады. Сол себепті 2014 жылғы мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс жылдың басында жарияланса деген ұсынысым бар жəне əлеуметтік маңызы бар лоттар тақырыптарын құру кезінде міндетті

түрде ҮЕҰ-ның да ұсыныс-пікірлерін ескерсе дейміз. Сонымен қатар, ҮЕҰ-ға арналған мемлекеттік əлеуметтік тапсырысты тек бір ғана басқарманың құзырына берген өте қиындық туғызады. Себебі, əртүрлі сала бойынша бір басқармада мамандар табу өте қиын. Сондықтан əр сала білім беру, мəдениет, спорт, денсаулық сақтау, кəсіпкерлік, ішкі істер органдары, əділет, əлеуметтік қорғау өз бағыттары бойынша профильді ҮЕҰ-мен жұмыс жасаса, онда біраз мəселені шешуге қол жеткізуге болар еді. 2009 жылдан бері облыстық форумда аудандағы, ауылдағы қоғамдық ұйымдарды дамыту үшін бюджеттен де қаржы қарастыру қажет деп, ұсыныс беріп келеміз. Бірақ, өкінішке қарай, Жаңаөзен қаласынан басқа аудандарда бұл мəселе əлі шешімін таппай отыр. Облыстық деңгейдегі байқауға ауылдық ҮЕҰ қатысуы жəне тапсырысқа қол жеткізуі – екіталай. Биыл бірінші рет аудандық ҮЕҰ-ның ресурс орталығына тапсырыс болды. Енді осы бастама тоқтап қалмай, əрі қарай жалғасын тапса дейміз. Біздің аймағымызда бизнес пен ҮЕҰ арасында қарым-қатынас қандай дəрежеде? Əлемді толғандырып отырған бизнестің əлеуметтік жауапкершілігі мəселесі шағын жəне орта бизнес саласын ойландыра ма? деген сауалдарға аймақтың ҮЕҰ да жауап іздеп жатыр. Бизнес пен билікке қоғам талабы жылданжылға артуда. Сондықтан кез келген бизнес егер жергілікті қауымдастық – халық пен қоғамдық ұйымдармен тіл табысып, олардың пікіріне құлақ асса, шешім қабылдағанда ескерсе, ондай бизнеске инвестиция да құйылады, табысы да тұрақты болады. Бұл бағытта шағын жəне орта бизнес саласының корпоративті əлеуметтік жауапкершілік мəдениетін көтеруге бірлесе жұмыстануға, КƏЖ қағидаттарын ұстанатын бизнестің əрекетін оң бағалауға билік пен қоғамның ресурстарын біріктіре жұмыстануға шақырамын. Жалпы, кез келген дау-дамай неден басталады? Бұл бір-бірімізді тыңдай алмаудан, естімеуден. Билік, бизнес жəне қоғам арасындағы кері байланыс мəдениеті қалыптасса, онда кез келген мəселенің дұрыс оңтайлы шешімін табуға болады. Қоғаммен кері байланыс құрудың бірден-бір оңтайлы тұғырнамасы – қоғамдық кеңестер. Осы платформаны біз тиімді пайдалана алып отырмыз ба? Қоғамдық кеңестің шешімдерінің толық орындалуы мүмкіндігі бар ма, шешімнің қандай күші бар? Тұтастай алғанда, облыс тұрғындары бұл кеңестердің жұмысымен таныс па? Ондай ақпаратты қайдан алуға болады, ақпарат қолжетімді ме? Кеңес қоғаммен байланыстың қандай формаларын пайдаланады? Кеңес жұмысына үкіметтік емес ұйымдарының өкілдері қалай атсалыса алады? 2013 жылы облысымыздағы бірнеше қоғамдық кеңес пен комиссиялардың қажеттілігін бағалау жұмыстарын, сол кеңес мүшелерінің қатысуымен жүргіздік. Облыс көлемінде кеңес мүшелері мен тұрғындарды кездестірдік, кеңес жұмысы туралы ақпарат алуға мүмкіндік бердік. Шындығында тұрғындар кеңес жұмыстарының қажет қызмет екендігін бізге дəлелдеп берді. Сондықтан бүгінгі жергілікті билік жанындағы қоғамдық кеңес жұмыстарының тиімділігін арттыру тетіктерін жасақтауды ұсынамын, жасақтасуға да дайын екенімізді айтқым келеді. Азаматтық қоғамның дамуы – азаматтардың əлеуметтік жауапкершілігіне байланысты. Қоғамдық тəртіптің бұзылуы, жасөспірімдер қылмысының өршуі, сыбайлас жемқорлықтың кеңінен етек алуы – бұл біздің азаматтарымыздың əлеуметтік жауапкершілігінің төмендігі, саяси сауатсыздығы. Сондықтан барлық азаматтық қоғам институттары қоғамымызды сауықтыру бағытындағы іс-шараларға белсенді араласқан жағдайда ғана жоғарыда айтылған жайттарды болдырмауға болады. Қоғамдық пікір қалыптастыру жəне азаматтардың саяси сауаттылығын көтеру жұмысымыздың басым бағыттарының бірі болғандықтан, ақпараттық құралдар арқылы, қоғамдық дəрістер, семинарлар, дөңгелек үстелдер жəне кездесулер сияқты шараларды жүргізу арқылы ағартушылық бағыттағы жұмысымыздың маңызы зор. Ұйым билікпен де, бизнеспен де, халықпен де тікелей жұмыс жасайды. Ұйымға мүше қоғамдық ұйымдар да осы бағытта тұрақты жұмыстанып жатыр. Рухани жандүниесі бай, адамгершілігі, білімі мен біліктілігі жоғары, жүрегінде иманы бар, өз елі мен жерін сүйетін, адал əрі əділ, өзіне жəне қоғамға пайда беретін іс əрекеттері арқылы өзгелерге үлгі болатын, сондай-ақ айналасында болып жатқан жағдайларға немқұрайлылық танытпайтын тұлға дер едім. Қорыта айтқанда, Үкіметтік емес ұйымдардың билік пен халық арасындағы дəнекерлік қызметі Маңғыстау аймағында қанатын кеңге жайып келеді. АҚТАУ.

 Қазақстан судьяларының VІ съезі қарсаңында

Бітімгершілік шешімін тапса деймін Төле би айтыпты дейтін «Елге бай құт емес, би құт», «Биі жақсының, елі жақсы» қағидаларын бүгінде кім білмейді. Сөйтсек, «құт» дегеніміз адамның басына қонатын «бақыт құсы» екен. Сонда əулие Төле би елдің басына қонатын бағы сол кездегі билерге, бүгінгіше айтсақ, судьяларға байланысты деген екен ғой. Шынында да судья мыңдаған адамның тағдырын, өзара дауларын шешіп, олардың құқықтары мен бостандықтарын қорғап беретіні баршамызға мəлім. Ақжан ЕШТАЙ,

Ақмола облыстық сотының төрағасы.

Соттар қызметінің тиімділігі туралы көп айтылып жүргенімен, олардың шығаратын шешімдерінің əділет ті лігіне қарап қоғамның мемлекетке деген көзқарасы қалыптасады, заңның үстемдігін қамтамасыз ету жəне азаматтардың мүдделерін қорғау қабілеті бағаланады. Бірақ сот жүйесінің де қоғамның өзге саласы сияқты қордаланып, өз шешімін күтіп тұрған мəселелері жетерлік. «Күлтөбенің басында күнде жиын» десек те, Қазақстанның барлық судьялары бас қосып, талқыға салмаса өздігінен шешіле қоймайтын мəселелер де баршылық. Осы жағынан алғанда елімізде төрт жылда бір рет өтетін судьялар съезі өте құнды жиын болмақ. Сөз шындығы керек, судьялар съезі деген сөзді есіткенде елең етпейтін судья жоқ шығарау. Осынау сөздің судьялық қызметке қатысы бар əр азаматқа мəртебе беріп, асқан жауапкершілік жүктейтіні айтпаса да түсінікті, дегенмен де, біздің биылғы съезден күтеріміз ерекше, һəм бұл съездің маңызы бұрынғылардан басымырақ болады деп ойлаймын. Өйткені, осы съезде сот жүйесінің мəртебесін көтеруге жəне сот жүйесінің ашықтығын айқындауға көп көңіл бөлінеді деген ойдамын. Мысалға, осыдан 17 жыл бұрын өткен Қазақстан Республикасы судьяларының І съезінің қаулысын қарасаңыз, онда сот жүйесінде шешілмеген

көптеген мəселелер болғанын сезесіз. «...Судьялар съезі тəуелсіз сот төрелігінсіз заңды құрметтеуге қол жеткізу жəне қоғамда əлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету мүмкін еместігін атап өтті. Осыны ескере отырып, Қазақстан Республикасы судьяларының съезі судьялардың құқықтық реформаны қамтамасыз ету ісіндегі қоғамдық саяси белсенділігін күшейтуге аса назар аударады» депті. Бүгінде Қазақстанда судьяларды тұрақты негізде Елбасы тағайындайды, сөз шындығы керек, бұл оларға барлық деңгейдегі атқарушы биліктің басшыларына, депутаттарға жəне өзінің сот басшылығына жалтақтаусыз жұмыс істеуге мүмкіндік беретіндігі жасырын емес. І съездің қаулысымен Қазақстанның Судьялар одағы, «Судья əдебінің кодексі» қабылданды. Күнделікті өмірде онсыз қадам бастырмайтын бұл кішкене ғана кодекс əдептер жиынтығы бүгінде əр судьяның жұмыс үстелінің үстінен табылады десем артық айтпаған болармын. Ата Заңымыздың əр азаматқа қандай құндылығы болса судья үшін бұл кодекстің сондайлық маңызы бар. Аталған қаулыда «...осы күнге дейін сот орындаушыларының мəртебесін арттыру туралы заңнамалық актілер қабылданған жоқ, бұл сот шешімдерінің орындалуына əсерін тигізеді...» делінген. Қазақ та «Күріштің арқасында күрмек су ішіпті» деген маңызы терең сөз бар. Судья лар дың осы жиындағы шеші мінен соң елімізде Сот орындаушылары ның мəртебесі туралы

заң қабылданып, олар соттан бөлініп, Сот актілерін орындау комитеті болып құрылды. Бүгінде жұмыстарын жандандырып, үлкен сала болып отыр. Олардың еңбектерінің дəлелі ретінде сот орындау шылар институтының мемлекеттік жəне жекеге бөлінуін, сот шешімдерінің бұрынғыға қарағанда тиімді əрі жедел орындала бастауын келтіруге болады. Бұл тек сол шешімдерді шығаратын судьялар үшін ғана емес, еліміз үшін де үлкен мəртебе, жетістік емес пе? «Сот құзыретін кеңейту, соттарға түсетін қылмыстық, азаматтық істер мен əкімшілік материалдардың көбеюі, судьялар штат санының жеткіліксіз болуы келіп түскен істерді соттардың қарап үлгермеуіне əкеп соғады. Бұл ретте судьялардың жалақысы олардың жоғары мəртебесіне сай емес жəне лайықты өмір жағдайларын қамтамасыз етпейді, ал сот аппараттары қызметкерлерінің жалақысы мүлдем аз. Судьяларды баспанамен қамтамасыз етуде күрделі мəселелер бар», дейді қаулыда. Қарап отырсаңыз, судьялар небəрі 17-ақ жыл бұрын осындай қиын-қыстау жағдайды бастарынан өткеріпті. Бұл бəріміздің есімізде. Сол жылдардан бері қарап отырсақ, судьялардың айлық жалақысы айтарлықтай өсіп, олар лайықты жалақымен қамтамасыз етілген.

Еліміздің экономикалық жағдайы жақсарған сайын олар бұдан да жоғары жалақы алатыны даусыз. Съезд сайын көтеріліп, кейіннен қабылданған соттарды мамандандыру мəселесі де бүгінде сот жүйесінің басқан ең сəтті қадамдарының бірі екендігін дəлелдеуде. Тіпті қыл мыстық, экономикалық, əкімшілік, ювеналдық соттарынсыз бүгінде бұл жүйені елестете алмаймыз. Бұл өз кезегінде шығарылған шешімдердің сапасын көтеріп, халықтың сот жүйесіне деген сенімділігін нығайтты. Бүгіндері апелляция институтының енгізілгені былай тұрсын, оның өзі де мамандандырылып, қылмыстық істер жөніндегі жəне азаматтық жəне əкімшілік істер жөніндегі апелляциялық алқа болып екіге жарылғанын да орасан еңбектің жемісі деуге тұрарлық. Осыған дейінгі бес съезде үздіксіз айтылып келген маңызды мəселелердің бірі соттардың материалдық-техникалық жағдайын жақсарту болатын. І съезде «Сотқа куəлар мен жəбірленушілердің келуіне байланысты шығындарды төлеуге, істерді қылмыс жасаған жерде өткізілетін сот отырыстарында қарау жөніндегі іссапар шығындарына, істерді жоғары сот сатыларына жіберумен байланысты пошта шығындарына соттарда қаражат жоқ. Ғимаратты жалға алу үшін, байланыс қызметіне төлейтін жəне жанар-жағармай сатып алу үшін қаражат жоқ. Соттардың олардың қызметін қаржыландыру туралы өтінімдері жыл сайын қамтамасыз етілмейді, бұл соттарды тиісті сот төрелігін жүзеге асыру мүмкіндігінен айырады» делініпті. Бүгінде соттар, ең жаңа дейтін заманауи технологияларды пайдаланып, жылданжылға материалдық-техникалық жағдайын жақсартып келеді. Сотта еңбек етіп отырған əр маманның алдында компьютер, интернет, электронды байланыс. Сот төрағалары кабинеттерінде отырып-ақ онлайн жүйесі арқылы бейнебайланысқа еркін шығатындай халде. Тіпті күншілік алыс аудандардағы ауыр қылмыс жасап сотталғандардың мерзімінен ерте босату туралы материалдарды онлайн-скайп жүйесі арқылы қарап отырмыз деп ешкімді таңғалдыра алмайсыз. Сіз сотқа қатысушысыз делік, өтініште өзіңіздің ұялы телефоныңыздың нөмірін қалдырсаңыз болды, sms хабарлама арқылы немесе интернет желісі арқылы үйіңізден шықпай-ақ, істің қашан жəне қайда қаралатыны туралы мəліметті əп-сəтте біле аласыз. Бұл – бүгінгі сот жүйесінің жетістіктері, маңдай тердің жемісі. Мұны айтпай кетуге де болмайды. Ал өз басым судьялардың V съезіндегі берілген соны тапсырмаға дауларды баламалық əдістер – бітімгершілік рəсімдер мен медиация арқылы шешуді енгізуді айтар едім. Артынша медиация заңы қабылданып, бүгінде ол судьялар жүктемесін азайтуда өз рөлін əлі атқарады деп күтілуде. КӨКШЕТАУ.

 Еркін елдің ертеңі

Армандарды тоєыстырєан – «Болашаќ» Талап МЕЙІР,

Цинхуа университетінің 3-ші курс студенті.

Кез келген елді дамытушы негізгі күш – жастар. Тəуелсіздік алған алғашқы күннен-ақ Қазақстан білікті мамандар даярлау мен білім саласын əлемдік стандарттарға сай реформалау үшін көптеген заңдар қабылдап, бағдарламаларды жүзеге асырды. Мысалға алсақ, солардың бірегейі Елбасы бастау басында тұрған «Болашақ» бағдарламасы сəтті іске асырылып, бүгінде жемісін беріп жатыр. «Болашақтай» бағдарлама əлі күнге бірде-бір елде дүниеге келген жоқ. Дəл қазір мен осы бағдарламаның стипендиаты болып, Қытай астанасындағы Цинхуа университетінде білім алып жатырмын. Цинхуа университеті – Қытайдағы ең ықпалды ғасырлық тарихы бар университет. 2010 жылы АҚШ-тың танымал «Форбс» қаржы журналы əлемдегі ең көркем он төрт университетті анықтады. Оның оны АҚШ-та болса, үшеуі Еуропада, ал Азиядан жалғыз Цинхуа университеті

осы көрсеткіштің қатарынан табылды. Көркі көз қарықтырар осы оқу ордасы, сонымен қатар, бірінен кейін бірі билікке келген екі ел басшысын, яғни эксбасшысы Ху Цзинь Тао мен қазіргі басшысы Си Цзиньпинді де түлеткен! Таяуда Қытайда ықпалды саясаткерлерді дайындаған университеттер тізімі жарияланды. Бұл тізімде билік басындағы ең ықпалды 49 саясаткерді түлеткені үшін Цинхуа университеті бірінші орынды иеленіп, «Саясат кемеңгерлерінің бесігі» деген атаққа ие болды. Еліміздің оқу ордаларынан өзгешелігі – бұл университеттің аумағы өте үлкен. Сол себепті университет ауласының ішінде арнайы автобустар қатынайды. Ал студенттердің көбі велосипедпен жүреді. Аталмыш оқу ордасының студенті атанудың өзі бір ғанибет. Мұндағы əрбір жас əр саланың аты затына сай маманы болып шығады. Олардың əр күні қарбаласқа толы. Өйткені, атағына қарай уни верситеттің талабы да жоғары. Кітапхана таңғы жеті жа рым нан бастап түнгі он бірге дейін жұмыс жасайды.

Таңертең жарым сағат кешігіп барсаңыз, кітапханадан орын таппай қалуыңыз əбден мүмкін. Ал əр күні таңмен бірге оянып, университет ауласындағы бау-бақшалар ішінде үңіле сабаққа кірісетіндерінің өзі қаншама. Осының өзі адамның білімге деген құштарлығын оятары анық. Сонымен қатар, мұнда өзге елдің балалары да білім алады. Олардың бойынан көптеген ізгі қасиеттерді үйренуге болады. Өз еліңнің атына кір келтірмес үшін əріптестеріңмен бəсекелестікте білім аласың. Ұстаздарым мені жақсы үлгерімім үшін мақтап жатса, мен елімді мақтап жатқандай қуанамын. Сол кезде мен мұнда өз қара басымның қамын күйттеп емес, тұтас бір Отанның сенімін арқалап жүргенімді жақсы түсінемін. Ал мемлекет дегеніміз тек Қазақстан билігі емес, ол – сол мемлекеттің халқы. Сондықтан біз ең алдымен халықтың үмітіміз. 1993 жылы 5 қарашада құрылған «Болашақ» бағдарлама сында өткен жылға дейін тоғыз мыңнан астам студент оның стипендиаты атанып,

əлемдегі алдыңғы қатарлы отыздан астам мемлекеттің ең мықты оқу ордаларында білім алу мүмкіндігіне ие болды. Мұның өзі осы орталық ұжымының жұдырықтай жұмылып, əрбір мəселеге бел шеше кірісіп, жауапты да жалынды еңбек еткендігінің айғағы деп білемін. Əрине, еліміздің іргесінің бекем болуы, əр саланың өркендеп көркеюі, əрбір жемісті жетістікке қол жеткізуі ең алдымен Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Əбiшұлы Назарбаев тың болашақтың кемел келешегін батыл болжап, парасаттылық пен кемеңгерлікті ту етіп ұстанған саясатына тікелей байланысты. Елбасымыз бір сөзінде: «Елiңнiң ұлы болсаң, елiңе жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың мемлекетiн нығайтып, көркеюi жолында терiңдi төгiп еңбек ет. Жердiң де, елдiң де иесi екенiңдi ұмытпа», – деген еді. Сондықтан мен шет жерде алған білімімді елімнің игілігіне жұмсағым келеді. Бұл – менің Ұлы Қазақ елінің алдындағы ұлы парызым!


10

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

 Достық дəнекері Бармасаң, келмесең – жат боларсың дегендей, өзінде барын көрсете алмаған елдің қандай екенін кім білген. Бірақ тəуелсіздік маңдайына бақ болып қонған Қазақстанды қысқа уақыт ішінде Елбасының көреген саясатының арқасында əлем танып, мойындап үлгергені анық. Бұған елдің барлық саласы өз үлесін қосып жатқаны жəне айғақ. Соның бірі ретінде əлемнің төрт бұрышын аралап, күй құдіретін əуелеткен қазақ əуені енді, міне, Аспанасты елінің аспанын да жан жадыратар жырымен көмкеріп алды. Қытайдың үлкен театрына жиналған бейжіңдіктер қазақ əнінің тұла бойды кернеген, жүрек қылын қозғаған ерекше сазы мен қасиетіне тік тұрып, қол соқты. Ілтипатпен құрмет көрсетті. Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Иə, Қазақстаннан Қытайдың астанасы Бейжіңге еліміздің мəдени күндерін өткізуге барған бір топ өнер иелеріне мұндай қошемет текке көрсетілмегені белгілі. Өйткені, еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаев: «Адамзат тарихының күретамыры – мəдениет» деп айтқандай, бұрын да, қазір де тіршіліктің мəні де, сəні де мəдениетте екендігін адам баласы мойындап отыр. Бұл орайда, Қазақстанның əлем елдері арасындағы мəдени-гуманитарлық ынтымақтастығы жылдан-жылға жандана түсуде десек, артық айтқандық емес. Жалпы, бұл тұрғыда, Қазақстан мен Қытай халықаралық мəдениет ұйымдарының, атап айтқанда, ЮНЕСКО-ның ауқымында өзара байланыстар белсенді жүргізіліп келе жатқаны көңіл қуантады. Қазақстан-Қытай қатынастарының ең негізгі құжаты – 2002 жылғы 23 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы Тату көршілік, достық жəне ынтымақтастық туралы келісім болып табылады. Қазақстан-Қытай қатынастары өзінің саяси байланыстарының жоғарғы қарқындылығымен сипатталады. Соның ішінде мəдениет саласындағы екіжақты қатынастарға айрықша мəн берілуде. Жалпы, екі елдің арасындағы ынтымақтастықтың жоғары деңгейде екендігін білдіретін шаралар жиі өтуде. Мəселен, соның бірі Бүкілəлемдік əмбебап көрмелер тарихында 2010 жылы Шанхай қаласында ұйымдастырылған көрменің маңызы ерекше болғанын бар басылым жарыса жазды. Бұл «Тамаша қала – тамаша өмір» ұранымен өткізілген Дүниежүзілік əмбебап көрме Хуанпу өзенінің қос жағалауында, Наньпу жəне Лупу көпірлерінің ортасында қанат жайды. Осында біздің еліміз ЭКСПО-2010 көрмесіне тұңғыш рет өзінің павильоның салды. Сөйтіп, «Астана – Еуразия жүрегінде» атты Қазақстан павильоны ең жаңа жəне жоғары қарқынмен дамыған əлем астаналарының бірінен саналатын Астана қаласының тəжірибесі арқылы еліміздің тəуелсіздік жылдарында қол жеткізген жетістіктерін айдай əлемге паш етті. Қазақстанда Конфуций институттары жұмыс жасауда. 2011 жылғы 11-13 қазан аралығында Қазақстан Тəуелсіздігінің 20 жылдығына орай Астананың Бейжіңдегі мəдениет күндері өткізілді. Р.Рымбаева, А.Мұсақо-

жаева жəне Н.Өскенбаева сияқты қазақстандық əртістердің қатысуымен гала-концерт өткен болатын. Сол сияқты, осы жылы күзде Қытай Халық Республикасы Ганьсу провинциясының Ақсай қазақ автономиялы уезінде төл күресімізден тоғызыншы рет Азия чемпионаты өтті. Оған 14 елден 100ге жуық балуан қатысып, қазақ күресінен құрлықтың бас жүлдесін сарапқа салды. Енді, міне, жер жұмағы Сарыарқадан жеткен текті əуен үлкен театрдың, тіпті, Бейжіңнің, Қытай аспанын десек те артық емес, тербетіп əкетті. Қазақтың қасиетті қара домбырасының тілінен бал тамызып, əн мен күйдің керемет күйін келтірген Құрманғазы атындағы академиялық оркестрі қаптаған қалың көрерменнің көңілін көгілдір көкке көтере түсті. Əлдебір тəтті де жұмбақ сезімге бөленген жұрт: «О, ғажап!» десті. Құлақтан кіріп, бойды аралаған тəтті күй мен əсем əн жан жылуын байытып, əр жүректің қыл пернесін дөп басып жатты. Бұл сөзімізге нақты дəлел гала-концерт бағдарламасына қазақстандық жəне əлемдік музыкалық мəдениет мұрасынан классикалық жəне қазіргі таңдағы операның шығармалары, вокальды, аспапты

«О, єажап!»

Бейжіѕді тебіренткен ќазаќ əуендерін кґрермендер осылай деп ќабылдады жəне би өнері қамтылды. Қазақстан би өнерінің ұлттық көркі – Astana Ballet хореографиялық ұжымының халықаралық тұсаукесері өтті. «Абай» операсынан «Тойбастарды» Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Т.Мұсабаев пен А. Ниязова орындағанда көрермендер көз алдына қазақ халқының мəуелі тұрмысын, үлгілі салтдəстүрлерін елестеткендей болды. Өйткені, қазақ халқының негізгі мейрамдары осы «Тойбастар» деп аталатын салтанатты əнмен ашылатыны анық. Қытайдың Хань əулетінің елшісі 2 мың жылдан астам уақыт бұрын бейбітшілік пен достық миссиясымен қазақ даласына екі рет келіпті. Сол сапарлар Қытайдың Орталық Азиямен достық қатынастарының кеңеюіне ықпал етіп, Жібек жолының Шығыстан Батысқа, Азиядан Еуропаға барар бағыттарын ашқанын тарихшылар да жақсы біледі. Міне, осыған орай ертедегі Жібек жолының бойын жайлаған қазақ жері Шығыс жəне Батыс өркениетінің ықпалдастығына зор үлес қосып, түрлі ұлттар мен мəдениеттер арасындағы байланыстардың дамуына үлкен септігін тигізді. Жалпы, бұл орайда ұлы дала өнері, мəдениеті мен қазынасы туралы сыр шертетін деректер көп. Соның қазіргі кездегі бірі ретінде Қытай Халық Республикасындағы Қазақстанның мəдениет күндері аясында Бейжің қаласының Ұлттық мұражайында еліміздің Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің ұйымдастыруымен «Ұлы дала қазынасы» атты көрменің ашылуы болды. Көрмеде археологтар Қазақстан аумағынан тапқан ерте дəуір көшпенділерінің (скиф-сақ) алтын бұйымдары, сондайақ, мұражай қорынан алынған зергершеберлердің дəстүрлі бұйымдары келушілер назарына ұсынылды. Мұндағы басты экспонат 1969 жылы К.Ақышевтің басшылығымен Есік қорғанынан табылған

б.з.д. V-IV ғасырмен белгіленетін «Алтын адам» болып табылады. Сол сияқты, аталған көрмеде Шілікті ханының қалпына келтірілген сақ киімі жəне 1999 жылы археолог-ғалым З. Самашев Аралтөбе қорғанында тауып алған Сармат жауынгері де көрсетілді. Сондай-ақ, мұнда Берел қорғанынан қазба жұмыстарын жүргізу кезінде табылған скиф-сақ аңшылық стилінде ресімделген ат сайманның, ертоқымның дүниелері жəне «Жалаулы қазынасынан» сақ дəуіріндегі əшекей бұйымдар, «Қарғалы қазынасынан» безендіру стилінде жасалған зергерлік заттар жиынтығы қойылды. Қазақстанның зергер-шеберлері ежелгі қолөнерінің ең озық дəстүрлерін жалғастырып келгені анық. Олар металдың құндылығын шебер пайдалана отырып, сəукеле, белбеу, тұмар, алқа, шолпы, білезік, сырға жəне жүзік сияқты бұйымдарды табиғи жартылай бағалы тастармен безендіріп, күмістен жасаған. Мұнда 4 мыңнан аса алтын бұйымдар түрлі техникалар – құю, қырлау, өрнектеу жəне т.б. арқылы орындалған. Сондықтан да күмістен, алтыннан, табиғи жəне жартылай

бағалы тастардан жасалған дəстүрлі қазақ зергерлік бұйымдарының түрлі-түсті көрмесі келушілерді таңғалдырды. Жылқы əбзелдері, қару-жарақ, əйелдердің зергерлік бұйымдары – бұлардың бəрі де үлкен шеберлікпен жасалып, күнделікті өмірде қолданылған. Материалы жəне орындалуы бойынша асқан шеберлікпен жасалған «Өңіржиек» – кеуде бұйымы, «сəукеле» – келіншекке арналған бас киім – жоғары маңызы мен мəні бар зергерлік бұйымдар. Оларды жасау техникасының тамыры тереңде жатыр – қазақ зергерлері көне шеберлердің дəстүрлерін жалғастырып, эстафета бойынша біздің қазіргі шеберлерге жеткізді. Біздің замандастарымыз – зергерлер ежелгі шеберлердің қалыптасқан дəстүрлеріне ұқыптылықпен қарайды. Осы орайда айта кету керек, елордамыз Астана төрінде орналасқан алтын жəне бағалы металдар мемлекеттік мұражайы «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын іске асыру барысында табылған қазақ халқының рухани жəне материалдық құндылықтарын жұртшылыққа паш етуді көздейді. Сөйтіп, «Ұлы дала қазынасы» көрмесі бейжіңдіктерді тəуелсіз Қазақстанымыздың бай мəдени мұрасымен, тарихымен, өнерімен жəне дəстүрлерімен таныстырып, шынайы да мазмұнды мəліметтер берді. Кең-байтақ жеріміздің асты да, үсті де қазынаға бай екендігі жəне оны тиімді пайдалана білу өз нəтижесін бергендігіне Қытай басшысы Си Цзиньпин де, яғни, Қазақстанның тəуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы экономикалық жəне саяси дамуындағы жетістіктеріне таңданыс білдірген болатын. Қазақ елінің бұл тарапта едəуір ілгері кеткенін жəне бұл қадамы халықтың тұрмыс деңгейін айтарлықтай жақсартып, халықаралық беделінің артуына жол ашқанын атап өтті. Мұның тағы бір дəлелі Астананың қазіргі келбетінен де көрініп тұрғанын жеткізді. «Небəрі 10 жылдың ішінде нағыз заманауи қала деңгейіне көтерілген Астана Қазақстан жерінің тағы бір ғажайып құбылысы атанып отыр. Астана – еңбексүйгіштіктің, Қазақстан халқының өсіп-өркендеуі мен жарқын болашағының символы», деді осы орайда ҚХР Төрағасы. Сонда Си Цзиньпин мəңгілік достық пен екі мың жылдан астам өзара қатынастардың жылнамасы, түрлі ұлттары, мəдениеттері, діндері бар елдер өзара сенім мен түсіністік, тең құқықтық əрі өзара тиімділік рухын басшылыққа алатын болса, бірлескен дамуға ұмтылып, бейбітшілік пен келісім жағдайында қанат жая алатынын атап өткен болатын. Ал бұл тұрғыдан қарар болсақ, Қытай мəдениеті əлемдегі ең байырғы мəдениет болып саналады. Өйткені, Қытай ғана достық пен конфуциандық философиялық ілімдердің отанына айналды. Сондықтан да болса керек, конфуциандық əлемтану жүздеген жылдар бойы Қытайдың ресми идеологиясы болып келді. Қытайдың сурет өнері мен поэзиясы терең ойларға құрылған. Қытай шеберлерінің қолынан шыққан суреттердің бояуы мен техникалық орындау шеберліктерімен таңғалдырады. Өйткені, қытайлықтар қашанда еңбексүйгіш, табанды, тапқыр. Сондықтан да, Қытайда талай ұлы жаңалықтар дүниеге келді, алғашқы компас пен оқ-дəрі де Қытайда жасалған. Қытайлық саяхатшылар Ұлы Жібек жолын ашып, Африка жағалауларына жетіп, Үндістан, Тайланд, Жапонияға жүзіп барды. Бір кездегі осы Ұлы Жібек жолы бойында қазір мұнай-газ құбырлары тартылып, екі елді автомагистралдар, темір жəне əуе жолдар байланыстары одан əрі жақындата жалғастырып жатыр. Міне, осылайша Қытай мен Қазақстан халықтарының мəдени-тарихи байланыстары көне тарих қойнауынан бастау алады. Бұл байланыстардың жалғасы ретінде екі халықтың ғасырлар бойы тату көрші, адал əріптес болуының айғағын Бейжің қаласындағы үлкен мұражайлардың қайқайсысынан болмасын таба аламыз. Ал Қытайдың каллиграфия өнері өз алдына бір əңгіме. Сол сияқты, қытайлық мəдениетте қоян-қолтық ұрыс өнері өте маңызды орын алады. Дəстүрлі көпсайыстардың қайсыбірі қытайлық мəдени құндылықтардың арасынан орын тепті.

Мəселен, арыстан мен айдаhар биі – дəстүрлі қытайлық билер. Олар түрлі фестивальдер мен мейрамдарда, əсіресе, Жаңа жылда ерекше орындалады. Қытайлықтар өздерінің салт-дəстүрлерін, ырымдарын аса құрметтейді жəне былай қарағанда, жатқан бір жұмбақ халық болып көрінеді. Бірақ олардағы негізгі ережелерді сақтар болсақ, əлемнің басқа елдеріне қарағанда Қытайдағы өмір əлдеқайда жеңіл əрі тартымды екені байқала түседі. Мұны қытайлықтар еңбексүйгіштік, шыдамдылық, патриоттық, кішіпейілділік, этика ілімін жақсы меңгерумен байланыстырады. Мұның бəрі қытайдың ұлттық ерекшеліктері болып табылады. Қытайдың ұлттық ерекшеліктері, көбіне олардың тұрғындарының мінезқұлқы мен іс-əрекеттерінен көрініс тауып жатады. Оларға əдептілік пен сыпайылық тəн, олар онша көп сезімге бой алдырмай жəне оқиғаға ұстамды қарай біледі. Қытайлықтармен кездескенде жеңіл қол алысу мен сəл бас июдің өзі жетіп жатыр. Дегенмен, олар анау айтқандай, тұйық емес, керісінше, ашық жəне жарқын əңгімелесуге қашанда дайын.

Жалпы, Қытайдың мəдениеті сонау бағзы заманнан бастау алады жəне оның тамыры өте тереңде жатыр дейді білетіндер. Өйткені, қытайлық мəдениет қана адамзатқа Құдай арқылы берілген деп есептелінеді. Адамгершілік, əділдік, мінез-құлық ережесін сақтау, біліктілік жəне адалдық ежелгі Қытайдың түрлі дана императорларының, əміршілерінің өмірлік ұстанымдары болғаны анық. Міне, Қытайдың мəдениеті осы құндылықтар арқасында қалыптасып,

дамып жəне сақталып келеді. Мəселен, Мей Ланьфанның есімі мен «Бейжің Операсы» театры əлемді сілкіндіріп, жалпы, мойындалған символдардың бірден-бір кереметіне айналды. «Бейжің Операсы» дегеніміз, бұл театр өнерінің (опера, балет, пантомимо, трагедия жəне комедия)

барлық жанрларының ұштасуы. Репертуар байлығы, сюжет күрделілігі, актерлердің шеберлігі мен сахналық қайталанбас сəттер арқылы көрермендер жүрегіне жол тауып, олардың қы зығушылығы мен қошеметіне бөленеді. Бұл орайда, «Бейжің Операсы» секілді ашылғанына көп болмаса да, өзіміздің «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театры заманауи жаңалығымен, театр саңлақтарының шеберлік шыңындағы ғажайып өнерлерімен қазірдің өзінде-ақ танылып қалғаны белгілі. Олар да өнерлерін Қытайда тағы бір мəрте асқақтата түсті. «Бірлік бар жерде, тірлік бар», дейді дана халқымыз. Ендеше, мəдени ынтымақтастық саласын одан əрі дамыту туралы Елбасы Бішкекте өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымының кезекті саммитінде де атап өтті. Мəдениет салаларындағы ынтымақтастықты одан əрі тереңдетуді «Шанхай үдерісінің» маңызды бөліктері деп санаймын, деді Қазақстан Президенті. Соның бір көрінісіндей, екі ел басшыларының уағдаластығына сай Қазақстанның мəдениет күндерінің жалғасы Үрімші қаласының «Опера Хаус» атты опералық залында одан əрі мəні мен маңызын байыта түсті. Мұнда Қазақстанның мəдениеті мен өнерін жан-жақты таныстырған гала-концерт өтті. Концертте Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі, ҚР еңбек сіңірген қайраткері Бекболат Тілеухан, Майра Мұхамедқызы, ҚР халық əртісі Роза Рымбаева, республикалық жəне халықаралық конкурстардың лауреаттары Біржан Əлиев, Төлебек Нұрғали, Нұржан Бажекенов, Салтанат Ахметова сияқты Қазақстанның танымал əртістері, «Орда» тобы, сонымен қатар, жоғарыда айтқанымыздай, «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театрының əртістері де өнер көрсетті. Бұл халықаралық шара ҚазақстанҚытай мəдени ынтымақтастығының жалғасы іспеттес. Оның Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі тарапынан ұйымдастырылып отырғаны көңілге қуаныш əкеледі. Сөйтіп, бұл мəні зор мəдени күндердің ашылу салтанатына Қытай елінің мəдени мұра жəне мəдениет қызметкерлері, дипломатиялық корпус, ел тұрғындары, қазақ диаспорасының өкілдері қатысып, ақжарқын тілектерін білдірді. Мəселен, Бейжің «Ұлттар» баспасының қызметкері Мұнай Əбілбайұлы Қытайда отыз жылдан бері тұрып келе жатқанын, жергілікті халықтың өнерімен таныс екенін, дегенмен, Қазақстаннан келген өнер адамдарының шеберліктері таңғалдырғанын жасырмай айтты. Сол сияқты, Үрімжі қаласының байырғы тұрғыны Нұрмұқан Жанұзақ, Шыңжаң телеарнасы қазақ редакциясының директоры Рақымжан Тоқтақын да концерттен алған əсерлерін, Қазақстанның тамаша жетістіктерін мақтана жырлады. Ал Шанхай ынтымақтастық ұйымының бас хатшысы Дмитрий Мезенцев бұл концерттен алған жағымды əсерімді тілмен айтып жеткізу мүмкін емес, дейді. Өте тамаша өнер көрсетілді. Қазақстанның осындай мəдени жетістіктері, екі елдің арасындағы мызғымас достық қарым-қатынастары, бір-біріне деген үлкен құрметі, концерттегі өнер көрсеткен əртістердің шеберліктері адамға үлкен мақтаныш сезімін тудырады. Бұл тек əртістердің сахнада өнер көрсетуі ғана емес, осы арқылы екі елдің достығын əлемге паш ету болып табылады, деді Дмитрий Федорович. Қытай Халық Республикасының Үрімжі қаласында Қазақстан Республикасының мəдениет күндеріне байланысты жалғасқан əн мен күйдің нағыз мəуелі əуені шарықтады. Көрермен жұртшылық лық толған зал сахнасы шымылдығы сыпырылып, одан Құрманғазы атындағы Қазақ Мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі көрінгенде иін тірескен зал ішін ду қол соғу үні көміп жіберді. Шын көңіл ден шыққан құрмет халықаралық конкурстардың лауреаты Арман Жүдебаев дирижерлік еткен оркестр Құрманғазының «Сарыарқа» күйін төгілдіріп, тамсандырып, таңғалдырып əрі шаттандырып

орындап шыққан соң да қызу жалғасын тапты. Бұдан кейін де сол А.Жүдебаевтың дирижерлік етуімен «Біржан-Сара» операсындағы «Айтысты» оркестрмен қосыла халықаралық конкурстардың лауреаты Нұржан Бəжекенов, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Айгүл Ниязова орындағанда айтыс өнерінің құдіреті мен қасиеті, тапқырлық пен сөз шеберлігі ұштастырыла айқындалды. Ал Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген əртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Бекболат Тілеухан А.Сейдімбектің «Дəуренай» жəне «Молдабайдың əнін» орындағанда əн сазы мен орындау шеберлігіне риза болып қол соқпаған жан қалмады. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Айгүл Қосанова қазақтың халық əні «Саған халқым» жəне Сегіз серінің «Гауhартас» əндерін нақышына келтіріп орындап берді. «Бұл, бұл заман» композициясын халықаралық конкурстардың лауреаты Еділ Құсайынов, Ерболат Ахмедияровтың дирижерлік етуінде халықаралық конкурс тардың лауреаты Нұржан Бажекенов Мариям Жагорқызының «Дударайын», сол сияқты, сопрано шеруін Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Айгүл Ниязова жəне халықаралық конкурстардың лауреаттары Салтанат Ахме това, Əсем Сембина, Ықыластың «Жез киігін» қобызшылар триосы Əсел Рақымжан, Анар Қабдыманова, Айнагүл Əділова, халықаралық конкурстардың лау реаты Салтанат Ахметова Латиф Хамидидің «Бұлбұлын» асқақтата орындады. Қазақ биі «Аққу қыздарын» «Аққу» фольклорлық-хореографиялық ансамблі мен оркестр шалқыта төгілдіріп, көрерменнің көңіліне көрікті күйінде жеткізе білді. Ал Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген əртісі Майра Мұхамедқызы қазақтың халық əні «Ағажай Алтайды»,

ұйғырдың халық əні «Бір пиала» жəне қытай халқының «Қытай менің сүйікті елім» əнін, Қазақстанның халық əртісі Роза Рымбаева Н.Тілендиевтің «Куə бол», Чен Джин Синнің «Шаттық үнін» жəне Талғат Мұсабаев, Андрей Треубенко, Олег Татамировпен қосылған концерттің барлық мүшелері толығымен сахна төрінде тізіліп «Атамекенді» шырқай шарықтатқанда, шіркін-ай, шаттанбаған жан қалмады-ау! Зал толы халық орындарынан тік тұрып қол соқты. Ұзақ соғып тұрып алды. Олар тамаша Қазақ елінен келген өнер адамдарымен қоштасқылары келмеді. Осылайша, Қазақстан Республикасының мəдениет күндерін Қытай Халық Республикасында өткізу бүкіл қытай көрермендері үшін қазақ мəдениетіне деген үлкен қызығушылықты оятып, Қазақстан-Қытай мəдени байланыстарын дамудың жаңа сатысына көтере түскені ірі жетістік əрі үлкен абырой деп білеміз. АСТАНА – БЕЙЖІҢ – ҮРІМЖІ – АСТАНА. Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.


www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

11

ҰЛТТЫҚ БАНК ХАБАРЛАЙДЫ, ТҮСІНІКТЕМЕ БЕРЕДІ, ТҮСІНДІРЕДІ  15 қараша – Ұлттық валюта күні

– Дина Төлеубекқызы, теңгенің екі он жылдығы – бұл валютаның күшін немесе əлсіздігін, қаржылық орнықтылығын жəне экономикалық маңыздылығын бағалау үшін жеткілікті уақыт. Теңгенің жүріп өткен тарихын қазақстандық жəне шетелдік қаржыгерлер мен экономистер қандай өлшемдер бойынша бағалауда? – Эмоциясыз, тек кəсіби өлшемдер бойынша бағаланамыз. Мамандар қазақстандық валюта өзінің қолданыста болған уақытында, өз тарихында түрлі оң жəне теріс кезеңдерді басынан кешіріп, толыққанды ұлттық ақша бірлігі ретінде қалыптасты деген пікірге келіп отыр. Ол өзінің негізгі: құн шамасы болу, төлем жасау, жинақтау жəне айналыс құралы болу функцияларын сəтті орындауда. Халықаралық сарапшылардың мойындауынша, теңгенің дизайны ежелгі дəстүрлер мен заманауи технологияларды өзіне сəтті үйлестіре білген. Ұлттық валютаның банкноттары мен монеталары Банкнот фабрикасы мен Теңге сарайының ең алдыңғы қатарлы технологияларды пайдалануының жəне жоғары сапамен дайындалуының арқасында беделді көрмелер мен түрлі конкурстарда лайықты бағасын алуда. – Теңгенің тарихы кең көлемді сынақтар мен айтулы оқиғаларға толы. Олардың қайсысын кезеңдік деп атауға болады, олар кейіннен қаржы жүйесінің дамуында жəне оның жұмыс істеу қағидаларында қалай көрініс тапты? – Қазақстан экономикасының ең күрделі кезеңі – егемендік алу кезеңінде өзіміздің ұлттық валютамызды енгізу жөніндегі шұғыл экономикалық жəне ұйымдастыру шараларының бағдарламасы əзірленді. Бұл ретте ең алдымен қолма-қол ақша айналымының құралдары – банкноттар мен монеталарды дайындауға назар аударылды. 20 жыл бұрын қажетті банкноттар мен монеталар көлемін айқындау жəне олардың купюралық құрылымы бойынша байыпты жұмыс жүргізу қажет еді. Теңгенің қалыптасқан алғашқы жылдарында теңгенің төлемдік функциясын күшейту жəне ұлттық валютаға деген сенімді арттыру негізгі міндет болды. Осы мақсатта экспорттық жəне импорттық баж салықтарын, кедендік төлемдерді теңгемен төлеуге көшірілді, шетел валютасымен бөлшек сауда жасауға тыйым салынды. Өндірістің дамуына, елге шетел капиталының келуінің ұлғаюына, ірі отандық инвесторлардың пайда болуына қарай ұлттық валюта нығая түсті. Бірқалыпты қатаң ақша-кредит саясатын жүргізу жолы таңдап алынды, ол кейіннен дұрыс болып шықты. Кеңестік рубльді ауыстыру міндетін де орындаған қолма-қол ақшаның есептелген көлемі банк секторына деген сенімді біртіндеп қалпына келтіріп жəне баламалы төлем құралдарын дамыта отырып, басқармалы, инфляцияны төмендетуге бағытталған жағдайда экономикадағы өзгерістердің болжанған нұсқаларының біріне сəйкес келді. Соның нəтижесінде экономикада есеп айырысуды жүзеге асыру жаңа валютаны пайдалануға айтарлықтай жылдам көшіп кетті. Бұл ретте бөлшек саудада да, шаруашылық жүргізетін субъектілер арасындағы өзара қарым-қатынастарда да айтарлықтай немесе түзетілмейтін қиындықтар туындаған жоқ. – Сіздің пікіріңізше, теңгенің қалыптасуынан жəне дамуынан қандай сабақ алынды, оны біз қаншалықты игердік? – Теңгені енгізу кезіндегі негізгі міндеттер:

– Валентин Константинович, валютаның атын сол кезде Парламенттің комитетін басқарған Сауық Тəкежанов бергенін білемін. Бұл даулы мəселе болған шығар, себебі жағдай істің мəнін шешуді талап еткен жоқ па? – Оның төл валютамызды енгізу қажеттігі туралы дауыстап айтқан алғашқылардың қатарында болғанын еске сала кетейін. Ал валютамыздың атауы теңге болатыны Жоғарғы Кеңестегі пікірталас барысында айқындалды. Теңгенің жүзден бір бөлігі тиын деп аталды. Ұлттық валютамызды енгізу мəселесі, əсіресе ,1991 жылдың соңында 1992 жылдың басында өзекті болды. Ол кезде экономикада гиперинфляция болып, қолма-қол ақшамен қамту қиындығы туындады. Оның үстіне кейбір республикалар өздерінің меншікті валюталарын енгізіп те қойды. Айырбастау коэффициенті төмен, қолма-қол ақша көп болғандықтан, Қазақстанға рубльдің бақылаусыз əкелінуі басталды. Жайылып кеткен гиперинфляция, экономиканың құлдырауы, жалақының, зейнетақының төленбеуі аясында түбегейлі шаралар қабылдап, республиканың экономикасын ТМДдан əкелініп жатқан ескі ақша легінен шұғыл қорғау қажеттігін сол кезде барлығы түсінді. – Жұмыс тобына оңай болмаған шығар: дайын үлгі, тəжірибе ешкімде бола қоймады ғой. – Жұмыс тобында кəсіби мамандар болды, бірақ елдің басшылығы қойған міндет барлығы үшін қағидаттық тұрғыдан жаңа болды: алгоритмін ойлап табу, айырбастау бағамының, эмиссия көлемінің есептерін жүргізу. Сондықтан да теңгеге көшуге дайындық кезінде ТМД елдерін қоса алғанда, басқа елдердегі өз валюталарын енгізу тəжірибесін зерделедік.

ұлттық валютаның орнықтылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ету, оны жалған ақша жасаудан қорғау жəне халықтың тарапынан оған деген сенімді арттыру болды. Өзінің тəуелсіздігін алған жылдарында республикамыз Қазақстанның басты даму векторы – əлеуметтік-экономикалық жаңғыртуда едəуір жетістіктерге қол жеткізді. Елімізді дамытудың таңдап алынған саяси,

банктердің ұлттық валюта бағамының өзгеруін ескере отырып теңгемен беретіндігімен сəйкес статистикалық есепке алудың ерекшеліктеріне байланысты болды. Осылайша, 2009 жылы кредиттерді долларландыру орташа алғанда 50,8% деңгейінде қалыптасты. Кейінгі жылдары шетел валютасындағы кредиттердің үлесі біртіндеп төмендеп, 2013

валютасымен 4,5% болды. Осылайша, депозит нарығындағы басымдықтар жинақ ақшаның тартымды болуының бас белгісі болатын кірістіліктің деңгейіне байланысты айқындалады. Сондықтан теңгедегі салымдар бойынша сыйақының барынша жоғары мөлшерлемесі əдетте депозиттің түріне басымдық берудің негізгі себебі болып табылады.

Қазақстанның басты даму векторында Өзінің жиырма жылдығын теңге кез келген валюта секілді биржалық бағамын айқындап алып, мəмілелер мен сатып алулар үшін бір күнде миллиардтарын «төлеп», түрлі мекенжайларға, карталарға, шоттарға аударымдар түрінде жіберіле отырып қаржылық оқиғалардың ішінде шыр айналып жүріп қарсы алады. Бəрі сол баяғы – теңгенің ісі. Теңгеміз жас болғандықтан болар, біз оның əрбір жылын санап, əр кезеңін атап өтеміз, тағдыры мен орнықтылығы туралы ойлап, қиналамыз. Сондықтан да теңгенің мерейтойы жəне Қаржыгерлер күні қарсаңында ұлттық валютамыздың жай-күйін, жүріп өткен жолын жəне қаржылық күшін Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары Дина ҒАЛИЕВАМЕН талқыласақ деп шештік.

əлеуметтік-экономикалық жəне сыртқы саяси үлгісі тиімділігі мен ұлттық валютамыздың орнықтылығын дəлелдеп берді. – Жуырда Халықаралық валюта қорының сарапшылары Орталық Азия аймағындағы елдер, оның ішінде Қазақстан үшін туындаған сын-тегеуріндерге тоқтала отырып, олардың ішінде долларландырудың бар екендігін атап өтті. Былай алып қарағанда, бұл «дерт» тек қазақстандық қаржы жүйесіне ғана емес, əлемнің көптеген елдеріне де тəн. Валюталардың америкалық долларға қатысты арасалмақтары əртүрлі. Теңгенің дамуының түрлі кезеңдерінде долларландыру деңгейінің түрлі болғанын ескерсек, экономикамызда да, реттеушіде де ықпал етудің белгілі бір құралдары мен тетіктері болды деп айтуға болады. Жаһандану əлемінде мұндай ықпалды мүлдем жоюға бола ма, долларландырудың қандай деңгейі экономика үшін рұқсат етілген немесе қауіпті емес жəне құбылысты барынша азайту үшін ҚР Ұлттық Банкі қандай құралдар пайдалануда? – Егер долларландыру деңгейін банктердің кредиттік жəне депозиттік базасына қатысты қарастырсақ, мына жағдайларды атап өткен жөн. Халықаралық валюта қорының əдіснамасы бойынша экономиканы долларландырудың шекті деңгейі – 30%. Кредиттерді долларландырудың ең жоғарғы деңгейі Қазақстанда 2002 жылғы қаңтарда болды, ол кезде шетел валютасындағы кредиттердің сомасы кредиттік базаның жалпы көлемінің 71,9%-ын құрады. Одан кейінгі жылдары шетел валютасындағы кредиттердің төмендеуінің орнықты үрдісі байқалды, олардың үлес салмағы 2008 жылғы желтоқсанға қарай 44,2%-ға дейін төмендеді. 2009 жылғы ақпанда жүргізілген теңгенің бір сəттік девальвациясы күштердің арақатынасын қайтадан өзгертті, ол көбіне кредиттер бойынша да, депозиттер бойынша да есептілікті

жылғы қыркүйектің аяғында 29,6%-ға дейін қысқарды. Валюталық кредиттеудің жəне тиісінше кредиттерді долларландыру деңгейінің төмендеуіне 2009 жылдың ортасынан бері жүргізілген ҚР Ұлттық Банкі Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын бақылау мен қадағалау комитетінің ынталандырмайтын саясаты белгілі бір тұрғыдан əсер етті. Бұл саясат валюталық түсімі жоқ не оффшорлық аймақтардың аумағында тіркелген қарыз алушыларға валюталық кредиттер беретін банктерге қойылатын талаптарды қатаңдатуға, сондай-ақ доллар бағамының белгісіз болашағына байланысты қарыздардың осы түріне сұраныстың төмендеуіне бағытталған болатын. Банктердің депозиттік базасына қатысты айтатын болсақ, кредит нарығымен салыстырғанда долларландыру деңгейінің құбылмалылығы төмен болды, алайда, тұтастай алғанда үрдістер қайталанды. Валюталық депозиттер үлесінің 64,3%-ға тең ең көп шамасы сондай-ақ 2002 жылғы қаңтарда тіркелді, ол 2008 жылғы желтоқсанда 35,4%-ға дейін біртіндеп төмендеді. 2009 жылғы ақпандағы теңгенің девальвациясы дəл осылай депозиттердің долларландыру деңгейін көтерді, ол 2009 жыл бойынша орташа алғанда 46,9% болды. Кейінгі жылдары шетел валютасындағы депозиттердің үлесі біртіндеп төмендеп, 2013 жылғы қыркүйектің аяғында 37,4%-ға дейін қысқарды. Қазақстанда халықтың депозиттерін тартатын барлық банктердің «Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры» АҚ-тың (бұдан əрі – ҚДКҚ) салымдарға кепілдік беру жүйесінің қатысушылары болып табылатынын жəне оның ұсынымдарын орындауы тиіс екендігін атап өткен маңызды. 2008 жылдың ортасынан бастап жүйеге қатысушы банктер үшін қор жеке тұлғалардың жаңадан тартылатын депозиттері бойынша сыйақының ұсынылатын мөлшерлемелерін белгілей отырып, сол арқылы халықтың жинақ ақшасы бойынша кірістіліктің шекті деңгейін айқындайды. 2008 жылы ҚДКҚ ұлттық валютамен депозиттер бойынша ұсынылған шекті мөлшерлемені 13,5% деңгейінде, ал шетел валютасымен депозиттер бойынша 10% деңгейінде белгіледі. Содан соң мөлшерлемелер кезең-кезеңімен төмендеп, қазіргі уақытта ұлттық валютамен 9% жəне шетел

2013 жылғы қыркүйекте жеке тұлғалардың ұлттық валютамен тартылған мерзімді депозиттері бойынша орташа алынған мөлшерлеме депозит нарығында 6,3%; еркін айырбасталатын валютадағы депозиттер бойынша 4,8%; ал заңды тұлғалардың депозиттері бойынша тиісінше 4,4% жəне 1,8% болып қалыптасты. Депозиттер бойынша кепілдік беру мөлшерін 5 миллион теңгеге дейін ұлғайту жөніндегі мемлекет қабылдаған шаралар арқылы халықтың ұлттық валютаға деген сенімінің жоғары деңгейі, сондай-ақ экономикадағы макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету депозит нарығындағы едəуір ықпал ету факторы екендігі сөзсіз. – Теңгенің мерейтойы қарсаңындағы «көріністе» долларландыру жалғыз қыр көрсету емес екендігі аян. Бүгінгі күні теңге жəне тұтастай алғанда банк секторы қандай тəуекелдерге – жаһандық, өңірлік жəне ішкі тəуекелдерге қарсы тұруда жəне 2007-2008 жылдардың қателіктері қайталанбас үшін реттеуші қандай шаралар қолдануда? – Айырбастау бағамын қалыптастыру мəселесі өзекті əрі талқыланатын мəселелердің бірі болып табылады. Алайда, халық қандай да болсын тұжырым жасамас бұрын мынадай жағдайларды ескеруі қажет. Теңгенің бағамына түрлі бағыттағы көптеген ішкі жəне сыртқы факторлар əсер етеді. Сыртқы факторлар ең алдымен экспортталатын тауарларға бағалардың конъюнктурасына, əлемдік валюта нарықтарындағы ахуалға, оның ішінде біздің негізгі сауда əріптестеріміздің валюталары бағамдарының динамикасына байланысты. Теңгенің ішкі орнықтылығы елдегі бағалардың тұрақтылығына тəуелді. Бүгінгі күні жүргізіліп отырған саясаттың бағытын өзгертуге объективтік алғышарттардың жоқ екендігін айтуға болады. Валюта нарығындағы жағдайға Ұлттық Банк тұрақты түрде мониторинг жүргізуде. – Кезінде дағдарысқа қарсы бағдарлама, Еліміздің қаржы жүйесін дамыту тұжырымдамасы жəне қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған заңнамалық сипаттағы бірқатар құжаттар қабылданған болатын. Тұтастай алғанда бүгінде теңгенің жəне отандық қаржы жүйесінің дағдарысқа қарсы орнықтылығы мен стресс-орнықтылығы

қа лай жəне қандай өлшемдер бойынша бағаланып отыр? – Банк секторының теріс макроэкономикалық сценарийдің ықтимал дамуына қатысты орнық тылығын бағалау мақсатында Ұлттық Банк тұрақты негізде Қазақстанның банктеріне стресс-сынақ жүргізіп отырады. Теріс макроэкономикалық сценарий мұнай бағасының айтарлықтай төмендеуі арқылы айқындалады, оның нəтижесінде нақты сектор қарыз алушыларының кредиттік тəуекелін іске асырған кезде банктердің əлеуетті шығындары бағаланады. Стресс-сынақтардың нəтижелері Қазақстанның қаржылық тұрақтылығы туралы жыл сайынғы есебінде тұрақты түрде жарияланады. 2012 жылғы есепте жарияланған стресс-сынақтардың соңғы нəтижелері күтілетін шығындардың жоғары мөлшеріне қарамастан банктер капиталының жеткіліктілігі деңгейінің тиісті деңгейде екенін көрсетті. Стресс-сынақтардың келесі нəтижелері қазір дайындалып жатқан 2013 жылғы есепте берілетін болады. – Əрбір кезең дамудың келесі айналымына бір қадам екені белгілі. Қазіргі кезде теңгенің алдында қандай міндеттер тұр? – Валютаның орнықтылығын жəне нарықтың тұрақтылығын сақтау. Осы мақсаттармен ҚР Ұлттық Банкі айырбастау бағамы динамикасының нарықтық алғышарттар арқылы орын алатын жалпы үрдісін қалыптастыруға əсер етпей, теңгенің айырбастау бағамының күрт ауытқуларын икемдеу мақсатында интервенцияларды жүргізуін жалғастырады. Ақша-кредит саясатының трансмиссиялық тетігінің дамуына жəне пайыздық мөлшерлемелердің реттеуші рөлінің артуына қарай Ұлттық Банктің ішкі валюта нарығына қатысуы қысқаратын болады. 2013 жылы ҚР Ұлттық Банкі АҚШ долларынан, еуродан жəне Ресей рублінен тұратын мультивалюталық қоржынның құнын жариялауға кірісті. Қоржынды енгізу мақсаты бағам саясатын жүргізген кезде болашақта операциялық бағдарды кейіннен өзгерту болып табылады: АҚШ долларына байланыстырудың орнына Ұлттық Банк жоғарыда аталған үш валютаның динамикасына бағдар жасайтын болады. – Кəсіби мереке қарсаңында ұлттық валютамызға жəне қаржыгерлерге қандай тілек айтасыз? – Ұлттық Банктің атынан еліміздің барлық қаржыгерлерін кəсіби мерекесімен – Қаржыгерлер күнімен жəне ұлттық валютамыз – теңгенің 20 жылдық мерейтойымен құттықтаймын! Барлығына қаржылық əл-ауқат, қаржылық қызметінде жемісті жұмыс жəне кəсіби табыстар тілеймін. Бұдан əрі де жұмыстарыңыз ел экономикасының қаржылық əлеуетін дамыту мен нығайтуға бағытталатын болсын.

№71 кодты құпия операция Ағылшындық «Харрисон және ұлдары» деп аталатын банкнот фабрикасының Қазақстанның теңгесін басып шығаруға тапсырысы осылайша құпияланған болатын Ресей 1993 жылғы 26 шілдеде 1961-1992 жылдар үлгісіндегі ақшаны біржақты тəртіппен ауыстырғаннан кейін қазақстандық рубль күрт құнсыздана бастады. Оның ресми бағамы бір Ресей рублі үшін 67 тиынды құрады. Ал экономикадағы ахуал одан қатты нашарлай бастады. Тамыздың басында жалақы бойынша борыш 200 млрд. рубльге жетті, ал кəсіпорындардың банктердің несиелері бойынша жартыжылдық берешегі 7,7 есе өсіп, 397 млрд. рубльге жетті. Республикамыздан ағылып кетіп жатқан тауардың орнына мүлдем құнсызданған рубль келіп жатты. Сондықтан да 1993 жылдың ортасында ұлттық валютаны енгізу жөніндегі мемлекеттік комиссияны құру туралы шешім қабылданды, оны Премьер-Министр Сергей Терещенко басқарды. Құжаттаманы сол кездегі Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Дəулет Сембаев басқарған арнайы жұмыс тобы əзірледі. Топтың құрамына сол кездегі Ұлттық Банк төрағасының кеңесшісі Валентин НАЗАРОВ та кірген болатын. Қазіргі уақытта Валентин Константинович зейнет демалысында, алайда ол сол күндерді əлі де ұмытқан емес. Теңгенің 20 жылдығын мерекелеу қарсаңында ол естеліктерін ортаға салған еді. Кейіннен Ұлттық Банк реформаның барысын реттейтін құжаттардың 18 хаттамасын дайындады. Сонымен бірге, валютаны енгізудің нұсқаларын да айқындау қажет болды: аралық, қатар, теңгені тікелей енгізу. Валюталық режімді таңдау қажет болды: еркін өзгермелі бағам; бағамның диапазон шеңберінде өзгеруі; бір валютаға байланысты ету; валюталар қоржынына байланысты ету. Рəсімдік мəселелер де маңызды болды: айырбастау коэффициенті мен лимиті, банк шоттарын жəне басқа қаржы активтерін айырбастау мөлшерлері. Ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету жəне оны алтын-валюта резервтерімен қамтамасыз

ету мəселелерін шешу қажет болды. Қолайлы ақша-кредит саясатын айқындау да күн тəртібінде тұрды. Мұның барлығы жұмыс тобы дайындаған ұлттық валютаны енгізу тұжырымдамасында жəне іс-шаралар сценарийінде жазылған болатын. Банкноттар мен монеталарды дайындау мəселесіне ерекше көңіл бөлінді. Теңгенің дизайнымен Тимур Сүлейменов бастаған авторлар ұжымы айналысты. Бірнеше нұсқа қарастырылды. Тіпті, Нұрсұлтан Назарбаевтың портреті бар банкноттар нұсқасы да болғаны есімде. Президент бұл нұсқаны көріп, «жақсы» жұмыс істепсіңдер деп əзілдеді. Ол дизайнды тез арада ауыстыруды

үзілді-кесілді талап етті. Солай істелді де. – Ал сізге есеп-қисабын қамтамасыз ету міндеті жүктелгені есімде… – Иə, маған жəне Галина Георгиевна Старастенкоға цифрлық көрсеткіштерді: эмиссия көлемін, айырбастау бағамын, айналыстағы рубль санын шығару қажет болды. Ол оңай болған жоқ, себебі инфляция өршіп тұрды. Мысалы, біз пропорцияларды енді санай бастағанымызда, айырбастау коэффициенті 100-ге 1-ді құрады. Ал айырбастау қажет болған бір жылдан соң коэффициент бес есе өсті. Көлемін бастапқы коэффициентке қарай басып шығарғанымызбен, Мемлекеттік комиссия 500-ге 1-мен айырбастау туралы шешім қабылдады. Теңгені үстеме басып шығаруға кеш болды, себебі инфляция 2000%-дан асып кеткен еді. 1994 жылды күтпей-ақ теңгеге ауысу қажеттігі барлығымызға түсінікті болды. – Сіздерге түрлі халықаралық қаржы ұйымдарының консультанттары да көмектесті ғой. Олардың қайысысы есіңізде? – Консультация беруі үшін ағылшындық қаржыгер доктор Л.С. Пейн шақырылды. Ол оған дейін осы мəселе бойынша бірқатар елдердің орталық банктеріне кеңес берген, Қазақстанға да қомақты көмек көрсетті. Пейн мырза еліміз бойынша орташа жалақыға тең болатын номиналды ең жоғарғы номинал етуді ұсынды. Ол кезде орташа жалақы, біздің есебімізше, 120-130 теңге болатын. Пейннің əдісін қолданып есептеп көрсек, республикамызға 2,3 млрд. жаңа теңге керек екен. 1993 жылдың басына

қарай банкнотқа берген тапсырысымыз орындалған болатын. Ол тікелей арнайы рейспен Жамбылға жеткізілген еді, онда жақсы сақтау орны бар болатын. Қолма-қол валюта жөніндегі маман болғандықтан ақшаға Тұрсынов ілесіп жүрді. – Теңгенің алғашқы қатарын қатаң құпиялылық жағдайында Англияда «Харрисон жəне ұлдары» компаниясы басып шығарғаны белгілі. Осы жобада жұмыс істеген Крис Мэтьюс Қазақстаннан алынған бұл құпия тапсырыстың 71 деген кодпен істелгенін айтып берген болатын. Қандай банкноттар өз елімізде басыла бастады? – 2000-дық банкноттардан бастап барлық қазақстандық ақша өзімізде басыла бастады, себебі Ұлттық Банктің құрылымында Банкнот фабрикасы мен Теңге сарайы пайда болды. – Айырбастау жоспар бойынша жүрді ме? – Теңгеге көшудің барлық рəсімдері қабылданған сценарийге сəйкес жүргізілді. Соның қарсаңында Президент телевизиядан сөз сөйледі, БАҚ-та рубльді теңгеге айырбастаудың тəртібі, мерзімі мен талаптары жарияланды. Айырбастау 1993 жылғы 15 қарашада таңғы сағат 8.00-де басталды жəне сол жылы 20 қарашада сағат 20.00-де сəтті аяқталды. Нəтижесінде айналыстан 950,6 млрд. рубль сомасында 1961-1992 жылдар үлгісіндегі КСРО банкноттары айналыстан алынды. Ол сома республика аумағындағы рубльдің көлемі туралы болжамды дəлме-дəл растап берді.

– Бірақ тиындармен олай сəтті болмады: металл ақша оған деген қажеттілік болмаған кезде айналысқа шығарылды… – Өкінішке қарай, арнайы цех іске қосылған Үлбі металлургия комбинатына Германиядан жабдық уақытында əкелінбеді. Бірақ 1994 жылға дейін күтуге болмайтын еді. Бірақ бұл жөнінде де: теңгені тиындар соғылғаннан кейін енгізу қажет немесе ұлттық валютаны тиынсыз енгізу қажет деген сияқты пікірталас басталды. Кейбіреулер «ұсақтамай» теңгені ғана енгізуді ұсынды. 200 теңге ең жоғарғы номинал болғандықтан, ұсақ ақшасыз болмайтын еді. Біздің жұмыс тобымыз ұсақ ақшаның болу қажеттігін айтты, сол кезде шешім табылып, қағаз тиынға тоқталдық. Олар бір апта бұрын ғана шығарылды, ал қолданыста одан сəл артығырақ болды, алайда ұсақтау монетасының рөлін орындады. – Сіз осындай бірегей қаржы жобасына қатыстыңыз. Жылдар өткен соң еліміз үшін бұл қадамның маңыздылығын қалай бағалайсыз? – Бүгінгі күні Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың осы шешімнің қабылдануындағы еңбегінің зор екендігін барлығымыз түсінеміз. Оның маңызын қайта бағалау мүмкін емес: теңгеге көшкен бойда Қазақстан күрт алға жылжи бастады. Қысқа мерзімнің ішінде 90-шы жылдардағы гиперинфляция, өндірістің құлдырауы, өзара есеп айырысу, жалақы мен басқа төлемдердің кешігуі сияқты негізгі проблемаларды еңсере алдық. Теңгеге көшу жас еліміздің күрделі проблемаларын ғана шешіп қоймай, Қазақстан экономикасының өсуі үшін маңызды алғышарттарды жасады, ол дағдарыстарға қарамастан, əлі де жалғасуда. Əңгімелескен Алевтина ДОНСКИХ.


12

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

 Тарих толқынында

Ту алып, тўлпар мінген…

(Суретші Ғазез Сəттібаев)

…Қазақ жеріне Шығыстан келетін жау Барқытбел (Тарбағатай тауларының ежелгі аты) мен Барлықты асып, я болмаса Жоңғар қақпасы арқылы жөңкілетін. Сол Барқытбел мен Барлық, Алтай мен Сауыр-Сайқан арасында жайылып жатқан қазақ əскерін бір тудың астына біріктіріп, одан төменгі Өскемен мен Жетісарайға (Семейдің сол кездегі аты) көз алартқан қалмақ күрендерін Алтайдан əрі асырып, Құлыстайға дейін қуып тастаған Қабанбай батыр өз жанына халқының қамын, елінің ертеңін ойлаған ержүрек ерлерді топтастыра білді. Керей Жəнібек пен Саты Дəулетбай, Көкжарлы Көкжал Барақ пен Саржомарт Танаш, Уақ Баян мен Бура Қошқарбай сынды от жүректі өрендер Ерасыл бабамыздың Қалба, Тарбағатай, Алтай маңында, Жоғарғы Ертіс бойында құба қалмақпен болған ұрыстарда қайсарлығымен танылған сенімді серіктері болды. Биыл солардың бірі – Үмбетей жырау «Ту алып, тұлпар мінген ер Дəулетбай» деп жырға қосқан, Қабанбай атамыздың өзі «Дəулетбай, едің қайратым!» деп қимай қоштасып, қасиетті ақ туын өз қолымен тапсырып кеткен Саты баласы – Дəулетбай батырдың туғанына да 300 жылдан асып барады. Дəулетбай – он бесінде жауына қылыш сермеген, отызында бүкіл үш жүздің ұранына айналған ер Қабанбайдың ет жақын етене туыс інісі. Төле би дана «Шаңырағы күйреп, аңырауы жиілеп бара жатқан еліңнің бірлігін шыңдар шырақ бар ма?» деп торыққандай болғанда топ басынан табыла білген жан серігі. Еспембет батыр туралы қиссада жыр басы: Найманның ту басшысы – Байжігіт ер Қабанбай… – деп келсе, «Қабанбайдың жаралмышы» қиссасындағы: Мағұлым Байжігіттен үш ұл туған, Жұмық, Тоғас, һəм Мəмбет күнде думан. Бұлардан неше түрлі жақсы шығып, Батырлық, жомарттықпен белін буған… деген жолдар бар. Ал осы Дəулетбай батырдың ата-жөнін қысқаша таратар болсақ, ол былайша өріледі: Найман Қаракерейден – Байжігіт, одан – Жұмық, Тоғас, Мəмбет тарайды. Мəмбеттен – Қожағұл, Қожағұлдан – Қабанбай туған. Ал Байжігіттің бір ұлы – Жұмықтан – Саты, Сатыдан – Дəулетбай туады. Дəулетбайдан: Қыстаубай, Көтеш, Жантүгел, Жəмеңке, Марқа, Байтілес жəне Байтүгел атты жеті ата тараған. Олардың оныншы-он бірінші ұрпақтары қазір бір шеті Тарбағатай тауының теріскейі мен бір шеті батырлық жыр-дастандарда жиі айтылатын Маңырақ пен Шорға, Зайсанкөл арасында үрім-бұтақ таратып отыр. Дəу атаның шөбересі – Тəнтібай би де от тілді, орақ ауызды шешен

адам болған. Бүкіл арғын, найманның көш бастаған көсемдері мен сөз бастаған шешендері бас қосып, жер дауы мен жесір дауын бір жақты ете алмай елді кідіртіп қойған бір сын сəтте сөз сұрап: «Ел болсаң – құшақтасып бітісетін, ит болсаң – ырылдасып кетісетін уақыттарың болды ғой, ағалар. Бұл үнсіздіктеріңнің мəні не?» деп игі жақсыларды сөзден ұтып, алқалы мəжілістің алдын ашып беретін де сол бала Тəнтібай. Ал көк сүмбінің ұшымен, сом білектің күшімен, от жүректің сұсымен өз елін торғауыттың тозағынан, қалмақтың шеңгелінен құтқарған, сол бір сойқан соғыстың басынан аяғына дейін желдің өтінен, жаудың бетінен табылған Дəулетбай батыр жайында əйгілі Үмбетей жырау: Қалмақты қуып қашырдың, Қара Ертістен өткізіп Алтай тауға асырдың, – десе, Саты Жанұзақұлы Əрімжан ақын кейін өз атасының ерлігін: Қабанбай, Қосай, Дəулетбай – Қатаған ханның жиені. Байжігіттен шыққан үшеуі, Батыр болып киелі… Батыр болып бір кезде Найманды атам бастапты. Қарсыласқан дұшпанды, Қайратымен жасқапты Қабанбай мен Дəулетбай Жауға қарсы шапқанда, Халқын оңға бастапты… – деп жырлаған. …Тарих көмбесінде қалған сонау бір жаугершілік заманда қалмақтың Босмойын дейтін батырының да жерімізге арындап ат ойнатып, төбемізге қайқы қылыш үйіргенінен көзіқарақты қазақ хабардар болар, əрине. Сол Босмойынды жекпе-жекте Тоғастан шыққан Анар батыр өлтіріп, оның үлкен қызын Тоғас батыр алып, одан Қосай батыр, екінші қызын Қожағұл алып, одан Қабанбай батыр, ал үшінші қызына Жұмықтан шыққан Саты үйленіп, одан Дəулетбай батыр туған. Қабекең күш-қайраты ерен, жүрек оты қайтпайтын Дəулетбай інісін сегіз жасынан бастап жанына ертіп жүріп баулып, 13 жасында жауға салған. Өз қолынан үйлендірген. 1984 жылы Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан жарық көрген «Қазақ қиссалары» атты көптомдықта жарияланған «Қабанбай» қиссасындағы мына бір жолдар соның айқын айғағындай: Дəулетбайды сегізде Серуенге ертіп барып ем. Тоғыз жасар күнінде Қоңырат деген бір елден Айттырып беріп алып ем. («Қазақ əдебиеті» газеті, 1990 ж., 5 қаңтар). Ел аузында, түрлі аңыз-əфсаналарда айтылатын əңгімелерге қарағанда, ол қапсағай денелі, ақсұр жүзді, тік иық, өткір жанарлы, шымыр да жинақы əрі өте қарулы адам болыпты. Ағайынды қос батырдың Алтайдағы жылдарынан бастап аражігінің ажырамағандығы қытайдағы қазақ зерттеушілері Зейнолла Сəнік пен Бейсенғали Садыханның еңбектерінен болсын, əртүрлі жырлар мен қиссалар нұсқаларынан болсын анық аңғарылады. «Сайып келгенде, – деп жазады қос автор өздерінің 1991 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Қаракерей Қабанбай» атты еңбегінде, – Жұмық Дəулетбай батыр, Тоғас Қосай батыр, Мұрын Боранбай батыр, Тума Шыңқожа батыр… бəрі де Қабанбайдың жақын туыстары». …Моңғолдың Доланқара бастаған елу-алпыс адамы Сауырдағы Меркіт елінің көп жылқысын барымталап, оларды Қабанбай мен Дəулетбай бастаған 40 жігіт Ертістен өте қуып жетеді. Сол жерде Доланқараның өзі білегін сыбанып тастап атып шығады да, Қабекеңді жекпе-жекке шақырады. Қалқанының быт-шытын шығарып, қалмақ батырын əп-сəтте-ақ жайратып салған қазақ қолбасына енді Доланның кегін аламын деп атан өгіздей Түркеш батыр тұра ұмтылады. Аңысын аңдап тұрған інісі – Дəулетбай қайратын жиып алып, тортөбелге қамшы басып, ойнақтап

топ ортасына шыға келеді. Келе салып қалмақ та Тұра ұмтылды Дəулетке. Шапшаңдықпен Дəулетбай Келтірмеді нəубетке. Сілтеді найза бүйірден, Қырандай көктен шүйілген. Жамсатқан көпті қу екен, Алысты жайпап қиырмен. Дəулетбай еді қайлалы, Шанышты сермеп найзаны. Өкіріп түсіп атынан, Түркеш батыр жайрады… Есен қайтты еліне, Сауырдың шықты беліне. Қабанбайдың ерлігі Мəлім болды көбіне. Жастан шыққан Дəулетбай Танылды жұрттың көзіне. Абылай хан болып, Қабанбай қолбасы болып тұрған шақта жоңғар шапқыншылары бейбіт жатқан қазақ жасақтарын сан рет ойсырата шауып, қызыл қырғын соғыс салып, жерін тартып алып отырған. Сондай бір аласапыран кезде, жау жақ қапталда Қосай, Тама батырлардың жасағы қалқан болып, мыңғырған жылқылары сонау Орқашар жеріне дейін созылып жатқан бір мəуетек шақта Алтайдағы Алқабек-Білезікке бекінген торғауыттар тағы да мың-мыңдап жылқы барымталап, бірқыдыру адаммен бірге Таманың ұлы Байқонысты да өлтіріп, Тарбағатай өңіріне біржола бекініп алады. Жаудан үркіп Қалбаға қарай қашқан ел ағыны қатты өзеннен өткел таба алмай, көп адам суға кетеді (Кейін шаруашылық қажеті үшін су бөгені салынған, қазір Бозша, Маңырақ, Ақжар ауылдарының іргесінен ағып өтетін тау өзенінің «Қандысу» аты содан қалған деген аңыз бар…). Тоқсанның сеңгіріне шыққан Тама батыр елді Сауырға тиянақтатып, Дəулетбайды дереу Тарбағатайдың батысындағы Бақтының мойнында отырған Қабанбайға шаптырады. Бұл – атақты Шорға соғысы атанып тарихта қалған, сексен күнге созылған қанды сойқанның басы еді. Қылышынан қан сорғалаған батырлар ата жаудан айласын асырып, жасақтардың жан аямай арпалысуының арқасында Қалбадан Шорғаға дейінгі өңірді жау шеңгелінен қайтадан қайтарып алады. Алтай мен Сауыр-Сайқан, Қара Ертіс пен нұр Зайсан, Марқа мен Нарын арасы торғауыттан тазартылады. Босқан ел Қарғыба-Базар мен Ойшілікке, Шорға мен Боғас Маңыраққа қайтадан қоныс тебеді. Сол жылдары Алакөл мен Бақты маңында да дүрбіттер дүрбелеңі белең алды. «Дүрбіттер Қатынсу бойында тағы бір рет бас құрап, өздерінше тұрыстық бермек болған. Бірақ ол талаптарынан да ештеңе шықпады. Жеке сайысқа шақырған Бадынжап Зайзанды Жұмық Дəулетбай батыр екі айналымға келтірмей, найзамен іліп тастады» (Қабдеш Жұмаділовтің «Дарабоз» тарихи романынан, І том). Сол жылдары Тарбағатай өңірі бойынша тарихта қалған қанды шайқастардың ішінде Маңырақ маңындағы ұрыс та аса ауыр болған. Барқытбел, Сауыр-Сайқанның шығыс бет қапталындағы Маңырақ сілемдерінде сіресе бекініп алған əрі оқ қарумен жарақтанған торғауыт пен дүрбіт қатты қарсыласады. «Бұл ұрыста Дəулетбай батыр бастаған Жұмық жігіттері ерекше көзге түсті. Əншейінде əр қадамын аңдап басып, сақ жүретін Дəулетбай бұл жолы өлер-тірілерін ұмытып, үнемі алдыңғы шепте шабуылдаумен болды. Батырдың көзіне қан толып, бет-əлпеті де жан шошырлықтай өзгеріп кеткен. Шамасы, мұндай жанкешті өлермендіктен ажалдың өзі де қаймығатын болуы керек, ақ көбігі шыққан тортөбелдің үстінде ұршықтай үйіріліп, алдаспанын оңды-солды сілтегенде, бейне орман отап келе жатқандай, жау ортасын қақ жарып, арттағы əскерге жол ашып отырды» (Бұл да сонда). Қабанбай бабамыздың жау келерде дүрілдейтін қасиетті ақ туы да осыдан үш ғасыр бұрынғы жоңғар жорықтарынан

хабардар қазақтың есінде болар. «Ер Қабанбай» қиссасында: Жапанда жел жоқ мезгіл жатқанында, Ақ туы аспан кернеп күрілдейді, – деп суреттелетін, жорықта алға ұстап алып жүретін сол туын Батыр баба кейін жан серігі – Дəулетбайға тапсырып жатып: «Елге ие бол, жауыңнан сақтан, Қабанбай өлді дегізбе!» деп өсиет айтқаны «Қисса Мəмбетұлы Қабанбай» дастанында баяндалады. Қабекеңнің жастық жалынындай, асау арынындай болған Дəулетбай батырдың «Ту алып, тұлпар мінген ер Дəулетбай» деген қосалқы аты да содан қалған… Сын шақта семсер ілген білегіндей болған, қысталаңда иықтас тірегіндей болған жалын жігерлі інісін Қабекең көзі жұмылғанша жанындай жақсы көрген. Ерен туған Ерасыл бабамызды ауыр дерт меңдеп, о дүниелік болуға бет қаратқанда Қызылсу-Шар бойында отырған Дəулетбайға шабарман жіберткен. Жолай кездескен қойшыдан жөн сұрағанда ол Қабекеңнің ауылына кеше ғана барып қайтқанын, ұлы сардардың тетелес інісін асыға күтіп жатқанын айтады. Жырдың көңілді қозғар осы бір тебіреністі тұсы былай өрілген: Сұлық жатыр Қабанбай, Екі аяғын жимайды, Кетуге сізді қимайды. Еріндерін жалайды, Келді ме деп Дəулетбай Есік жаққа қарайды… Тарбағатайды торыған торғауыт пен дүрбітті, Марқа мен Нарын маңына елеурей еніп кеткен ұранхайларды жапыра қуып тастап, Жұмықтың жеті баласының ата қонысын аңдатқан Қабанбай ағасы сияқты Дəулетбай батыр да Тарбағатай өңірінде ат тізгінін тартқан соң Жұмықтан тараған Сатының бес баласы мен аталас туысы – Сайболат ұрпақтарына Маңырақ пен Арғанаты, Барқытбел мен Зайсан көл арасынан əділдікпен жер бөліп бергендігі де тарихи шындық. Бірақ, бір өкініштісі – атақоныс жері үшін жанын жалдап, қанын төккен осы батыр баба атына əлі күнге дейін облыс орталығы – Өскеменнің бір көшесі бұйырмай келеді. Халқымыздың жағасына жармасып, тілі мен діліне өршелене қарсы болған, «бүкіл Шығыс Қазақстан – атам заманғы Ресей өлкесі» деп ұранға айтақ қосқан Головков деген депутатқа беттері бүлк етпейақ Мир көшесін алып берген қалалық мəслихат басшыларының Қабанбай мен Дəулетбай немесе Көкжал Барақ пен Танаш, би Боранбай десе теріс айналуының астарында бір жымысқы сыр жатқан сияқты... Əйтпесе, қаланың қақ ортасында-ақ Киров, Орджоникидзе, Ворошилов, Питерских Коммунаров, Новаторов сияқты мəнсіз де мағынасыз атаулардан аяқ алып жүре алмайсыз. Тіпті, батырдың өзі туып-өскен, қаншама қанды шайқаста жау шеңгелінен құтқарып қалу үшін жанкештілік жасаған Тарбағатай ауданының өзінде ресми түрде Дəулетбай есімі берілген бірде-бір ауыл-аймақ жоқ. Жоғарыда өзіміз айтқан Қандысу өзенінің бөгелген аузында отырған отыз үйлі Бозша ауылының адамдары бұдан пəленбай жыл бұрын облыс, республикаға жазған өтінішхаттары мүлде хабар-ошарсыз кетсе де өздерін сол Дəулетбай батыр атындағы ауылда тұрып жатырмыз деп алдарқатып келеді. Сондықтан кезінде бір шаруашылықтың орталығы болған Маңырақ ауылында шоғырланған үрім-бұтағының сол ауылға Ерасыл бабамыздың сарқылмас ырысындай, жан серік тынысындай болған мұрагері – Дəулетбай аты берілсе деген тілек айтып, мəселе көтеруі – толғағы баяғыда жеткен құптарлық бастама. Сондай-ақ, қазақтың хас батырының туын өз қолынан алған айбынды ерге арнап бір еңселі ескерткіш тұрғызатын да уақыт жетті. Бұл – «Болар елдің баласы бірін бірі батыр дейді» деген парасатты түйсіктен туған өте орынды талап əрі аруақтар алдында күні бүгінге дейін өтелмей келе жатқан асыл парыз, ардақты қарыз деп ойлаймыз. Іргелі елдің баласына ірілік жарасады. Тек соны ел тізгінін ұстаған ойы өрелі, кеңесі келелі, намысы биік азаматтар қуана құптап, қолдау көрсетсе нұр үстіне нұр болар еді.

ӨСКЕМЕН.

Жұмағазы ИГІСІН, Қазақстан Журналистер одағы Əлихан Бөкейханов атындағы сыйлығының лауреаты.

Мəшћїр-Жїсіп еѕбектері

жиырма том болып жарыќ кґрді Биыл ғұлама ойшыл, атақты философ, танымал ақын, шығыстанушы-ғалым, фольклор мұрасын жинаушы Мəшһүр-Жүсіп Көпеевтің туғанына 155 жыл толып отыр. Осыған орай, əулие қонған бабамыздың рухани мұрасын мəңгілік ету бағытында 20 томдық жинағының тұсауы кесілді. Жалпы, Мəшһүр атамыздың мұраларын насихаттауда қазіргі уақытқа дейін қыруар жұмыс атқарылды. Əлі де атқарыла бермек. Осыдан 7 жыл бұрын, яғни 2006 жылы өзінің туған өлкесі – Баянауыл баурайындағы Ескелді шатқалында кесенесі бой көтерді. Бұл бүкіл қазақстандықтарды өзіне тартқан бірегей туристік орынға айналды деуге де болады. Одан кейін Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде 14 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Мұның бəрі – Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың бастамасымен жүзеге асырылған «Мəдени мұра» бағдарламасының жемісі. Соның арқасында жадымыздан жырақтап бара жатқан қазақ халқының бірқатар тұлғаларын қайта тірілттік. Ортамызға қайта əкелдік. Ал, Павлодар облысының əкімі Ерлан Арынның бастамасымен жарық көрген жиырма томдық жинақты құрастыруға өңірдің танымал мəшһүртанушы ғалымдары да атсалысты. Алғашқы төрт томына Мəшекеңнің өлеңдері мен дастандары кірген. Бесінші томынан бастап фольклор мен ауыз əдебиеті үлгілерінің жиынтығы жарық көрді. Сонымен қатар, тарихи-шежірелік туындылары мен ғұлама туралы жазылған ғалымдардың естеліктерін де оқи аласыздар. Ал, соңғы томдарында ол кісінің бұрын-соңды жарыққа шықпаған, халыққа əлі жол тартпаған шығармалары мен аудармалары бар. Мəшһүр атамыздың артында қалған құнды мұралары осымен ғана бітпейді. Əлі де талай томдарға татитын дүниелер жетерлік. – Қазақ халқы Мəшһүр-Жүсіп Көпеевті қайталанбас тұлға ретінде жақсы таниды. Ол өз дəуіріндегі көзі ашық, бірнеше шығыс тілдерін жетік меңгерген, Шығыс əдебиеті мен философиясын терең зерделеген, дəуір үні мен ақиқатын жырға қосқан ақын болған. Шын мəнінде, Мəшһүр-Жүсіп бар ғұмырын ағарту ісіне арнаған. Ол туған халқының поэзиясын, тарихын, этнографиясын, əдебиеті мен мəдениетін терең зерделеген. Оның есімі қазақ даласы мен одан да тысқары жерлерде жақсы белгілі болған. Қазақстан бойынша жасаған саяхат барысында ғұлама ғалым ерекше мұқияттылықпен жəне ыждағаттылықпен ғылыми талдау мен материалдарды жүйелеу əдісін қолдана отырып мол тарихи фактілер түзген. Болашақ ұрпақ игілігі үшін халық ауыз əдебиетінің үздік үлгілерін жинаған Мəшһүр-Жүсіп əдебиет тарихына сүбелі үлесін де қосты. Кешегі тарихымызға көз жүгіртсек, халқымыз басынан небір «тар жол, тайғақ кешуді» өткерген. Сол бір салқын Мəшекеңді де айналып өтпеді. Мұны ойшылдың бүгінгі ұрпақтары да айтады. – Ұзақ жылдар Мəшһүр-Жүсіп Көпеевтің мұрасы зерттелмей келді. Оның себебі, өз дəуірінің шындығын жырлаған ақындар қудаланып, олардың шығармалары ел ішінен тəркіленіп, кітаптары мен еңбектері өртеліп, олардың шығармаларын оқуға тыйым салынған болатын. Енді, міне, ақтаңдақ беттер ақиқаты ашылды. Біз ерекше қуаныштымыз. Игі істің бастамашысы бола білген облыс басшылығына айтар алғысымыз шексіз, – дейді С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы, Мəшекеңнің ұрпағы Қуандық Пазылұлы Жүсіп. Осыған қарамастан, ойшылдың рухани бай мұрасын көптеген ғалымдар зерделеді. Еліміз тəуелсіздік алғаннан кейін ақын мұрасы жан-жақты зерттеле бастады. Бұл ретте филология ғылымдарының докторы Айтмұхамбет Тұрышев бастаған С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті «Мəшһүртану» орталығының еңбегі өлшеусіз. Ақын мұрасын зерттеуге ғалымдармен қатар, студенттер, мектеп оқушылары да атсалысты. Мəшһүр-Жүсіп еңбектері ғылыми ортаның бағасын алды. Орталық директорының айтуынша, Мəшһүр-Жүсіп шығармашылығы – қазақстандықтардың рухани байлығы. Ақынның философиялық өлеңдерінің мəні өте терең. Ол жарқын болашаққа озық өнер-білімді меңгеру арқылы жетуге болады деп халықты оқу-ғылымға үндеген. «Өлі разы болмай, тірі байымас» деп бекер айтпаған дана халқымыз. Алаштың болашағы үшін еселі еңбек еткен азаматтарға құрмет көрсету – біздің қанымызға сіңген қасиет. Ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан бұл үрдіс жоғалмақ емес. Мəшһүр-Жүсіп бабамыздың есімі, өмір жолы мен шығармашылығы ел арасында əлі де кең таралады. ПАВЛОДАР.

Жұмабек ӨРКЕНОВ.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 28 қарашада сағат 10.00-ден www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген, Жекешелендiру нысандарын сату қағидасымен, республикалық меншіктегі нысандарды сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына нысандар қойылады: 1. Audi A6 автокөлігі, м/н Р 838 CR, 1998 ж.ш. Қостанай қ., Таран к-сі, 83. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысының əділет департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 10210000 теңге, ең төменгі бағасы – 534338 теңге, алғашқы бағасы –1021000 теңге, кепілді жарна – 153150 теңге. 2. Ваз 21074 автокөлігі, м/н Р 008 MD, 2000 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Калинин к-сі, 78. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 510000 теңге, ең төменгі бағасы – 26691 теңге, алғашқы бағасы – 51000 теңге, кепілді жарна – 7650 теңге. 3. Ваз 21070 автокөлігі, м/н Р 473 CF, 2006 ж.ш. Меңдіқара ауданы, Боровское а., Королев к-сі, 3. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 2670000 теңге, ең төменгі бағасы – 139734 теңге, алғашқы бағасы – 267000 теңге, кепілді жарна – 40050 теңге. 4. Ваз 21099-20 автокөлігі м/н Р 545 BD, 2004 ж.ш. Жітіқара ауданы, Жітіқара қ., Таран к-сі, 18а. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 1400000 теңге, ең төменгі бағасы – 73269 теңге, алғашқы бағасы – 140000 теңге, кепілді жарна – 21000 теңге. 5. Газ 3102 автокөлігі, м/н Р 814 СВ, 2001 ж.ш. Ұзынкөл ауданы, Ұзынкөл а., Мүсірепов к-сі, 16. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 1190000 теңге, ең төменгі бағасы – 62278 теңге, алғашқы бағасы – 119000 теңге, кепілді жарна – 17850 теңге. 6. Зил Ммз 554 М автокөлігі, м/н 131АВ10, 1989 ж.ш. Қостанай қ., Байтұрсынов к-сі, 47. Баланс ұстаушы – «А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті» РМК. Бастапқы бағасы – 2210000 теңге, ең төменгі бағасы – 115660 теңге, алғашқы бағасы

– 221000 теңге, кепілді жарна – 33150 теңге. 7. Jeep Grand Cherokee автокөлігі, м/н Р 090 CD, 1997 ж.ш. Қостанай қ., Хакімжанова к-сі, 7. Баланс ұстаушы – «Қазақавтожол» РМК. Бастапқы бағасы – 7600000 теңге, ең төменгі бағасы – 397744 теңге, алғашқы бағасы – 760000 теңге, кепілді жарна – 114000 теңге. 8. Ваз 21219 автокөлігі, м/н Р 869 АЕ, 1993 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Əулиекөл тас жолынан 4 шақырым. Баланс ұстаушы – «Қазсушар» РМК. Бастапқы бағасы – 1590000 теңге, ең төменгі бағасы – 83212 теңге, алғашқы бағасы – 159000 теңге, кепілді жарна – 23850 теңге. 9. Уаз 31512 автокөлігі, м/н Р 725 АЕ, 1995 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Əулиекөл тас жолынан 4 шақырым. Баланс ұстаушы – «Қазсушар» РМК. Бастапқы бағасы – 1210000 теңге, ең төменгі бағасы – 63325 теңге, алғашқы бағасы – 121000 теңге, кепілді жарна –18150 теңге. 10. Газ 5201 автокөлігі, м/н Р 360 AF, 1991 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Əулиекөл тас жолынан 4 шақырым. Баланс ұстаушы – «Қазсушар» РМК. Бастапқы бағасы – 1070000 теңге, ең төменгі бағасы – 55998 теңге, алғашқы бағасы – 107000 теңге, кепілді жарна –16050 теңге. 11. Зил 4948-02 автокөлігі, м/н Р 362 AF, 1992 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Əулиекөл тас жолынан 4 шақырым. Баланс ұстаушы – «Қазсушар» РМК. Бастапқы бағасы –1500000 теңге, ең төменгі бағасы – 78502 теңге, алғашқы бағасы – 150000 теңге, кепілді жарна – 22500 теңге. 12. Газ 53-12 автокөлігі, м/н Р 451 AF, 1991 ж.ш. Қостанай ауданы, Затобол кенті, Əулиекөл тас жолынан 4 шақырым. Баланс ұстаушы – «Қазсушар» РМК. Бастапқы бағасы –1560000 теңге, ең төменгі бағасы – 81642 теңге, алғашқы бағасы – 156000 теңге, кепілді жарна – 23400 теңге. 13. Газ 31105 100 автокөлігі, м/н Р 208 СК, 2007 ж.ш. Қостанай қ., Əл-Фараби к-сі, 115. Баланс ұстаушы – «ТМРА Қостанай облысы бойынша департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 6190000 теңге, ең төменгі бағасы – 323952 теңге, алғашқы бағасы – 619000 теңге, кепілді

жарна – 92850 теңге. 14. Газ 3110 101 автокөлігі, м/н Р 031 РК, 2003 ж.ш. Қостанай қ., Толстой к-сі, 57. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысының прокуратурасы» ММ. Бастапқы бағасы – 2190000 теңге, ең төменгі бағасы – 114613 теңге, алғашқы бағасы – 219000 теңге, кепілді жарна – 32850 теңге. 15. Газ 31105 120 автокөлігі, м/н Р 432 CF, 2005 ж.ш. Қостанай қ., Гоголь к-сі, 183. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 2480000 теңге, ең төменгі бағасы – 129790 теңге, алғашқы бағасы – 248000 теңге, кепілді жарна – 37200 теңге. 16. Nissan Maxima автокөлігі, м/н Р 982 CN, 2005 ж.ш. Қостанай қ., Гоголь к-сі, 183. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 13020000 теңге, ең төменгі бағасы – 681399 теңге, алғашқы бағасы – 1302000 теңге, кепілді жарна – 195300 теңге. 17. Газ 3110 101 автокөлігі, м/н Р 186 CL, 2002 ж.ш. Лисаков қ., 4-шағын ауданы, 25. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ.Бастапқы бағасы – 2237170 теңге, ең төменгі бағасы – 69136 теңге, алғашқы бағасы – 223717 теңге, кепілді жарна – 33557,55 теңге. 18. Газ 3110-101 автокөлігі, м/н Р 654 СС, 2002 ж.ш. Денисов ауданы, Денисов а., Чапаев к-сі, 11. Баланс ұстаушы – «Қостанай облысы бойынша салық департаменті» ММ. Бастапқы бағасы – 2237170 теңге, ең төменгі бағасы – 69136 теңге, алғашқы бағасы – 223717 теңге, кепілді жарна – 33557,55 теңге. 19. Ваз 21213 автокөлігі, м/н Р 678 АЕ, 1998 ж.ш. Қостанай қ., Мəуленов к-сі, 12. Баланс ұстаушы – «Резерв» РМК «Целина» филиалы. Бастапқы бағасы – 1340640 теңге, ең төменгі бағасы – 41430 теңге, алғашқы бағасы – 134064 теңге, кепілді жарна – 20109,60 теңге. 20. Газ 31029 автокөлігі, м/н Р 288 ВС, 1992 ж.ш. Денисов ауданы, Денисов а., Дорожная к-сі, 1. Баланс ұстаушы – ҚР АШМ АӨК МИК Денисов аудандық аумақтық инспекциясы. Бастапқы бағасы – 701900 теңге, ең төменгі бағасы – 4962 теңге, алғашқы бағасы – 70190 теңге, кепілді жарна – 10528,50 теңге.

21. Уаз 31512 автокөлігі , м/н Р 181 АР, 1992 ж.ш. Федоров ауданы, Федоров кенті, Пушкин к-сі, 56. Баланс ұстаушы – ҚР АШМ АӨК МИК Федоров аудандық аумақтық инспекциясы. Бастапқы бағасы – 2029050 теңге, ең төменгі бағасы – 14345 теңге, алғашқы бағасы – 202905 теңге, кепілді жарна – 30435,75 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылы 26 қарашада сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарналар Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік шотына төленеді: № КZ350705012170174006, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті, БИК KKMFKZ2A, банк коды 070, БИН 120240011849, КБЕ 11, төлем белгіленген код 171. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтiнiмдi қабылдаудан бас тартуы үшiн қатысушының хабарламада көрсетiлген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық өтiнiмi мен құжаттарын қарау мерзiмi аяқталғанға дейiн сауда-саттықты өткiзу туралы хабарламада көрсетiлген кепiлдi жарнаның сатушының шотына түспеуi негiз болып табылады. Электрондық аукционға қатысу үшiн мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшiн: жеке сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – ЖСН), тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшiн: бизнес сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – БСН), толық атауын, бiрiншi басшының тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 3) кепiлдi жарнаны қайтару үшiн екiншi деңгейдегi банктегi есеп-айырысу шотының деректемелерiн; 4) байланыс деректерiн (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзiмiн көрсете отырып, Тiзiлiмнiң веб-порталында алдын ала тiркелу қажет. Жоғарыда көрсетiлген деректер өзгерген кезде қатысушы бiр жұмыс күнi iшiнде Тiзiлiмнiң

веб-порталына енгiзiлген деректердi өзгертедi. Электрондық аукционға қатысушы ретiнде тiркелу үшiн мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшiн: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың заңды тұлғалар үшiн: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу) туралы куəлiктiң не заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктiк шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепiлдi жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгiсi бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкiлiнiң өкiлеттiктерiн куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкiлi паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмелерiн қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтiнiмдi (бұдан əрi – электрондық өтiнiм) Тiзiлiмнiң вебпорталында тiркеу қажет. Шетелдiк заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тiлдерiндегi нотариалды куəландырылған аудар масы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшiрмелерiн ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейiн бiр сағат iшiнде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмiрiн пайдалана отырып кiредi. Электрондық аукцион жекешелендiру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткiзу туралы хабарламада көрсетiлген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер электрондық аукцион басталған сəттен бастап бес минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi электрондық аукционда жекешелендiру нысанын сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанының бастапқы бағасы осы Қағидаға сəйкес белгiленген қадамға азаяды;

2) егер баға азайғаннан кейiн бес минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру нысанын сатып алуға ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгiленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендiру нысанын сатып алуға ниетiн бiрiншi болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдiсi бойынша электрондық аукцион жеңiмпазы болып танылады жəне осы жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион өткiзiлген болып танылады; 3) егер жекешелендiру нысанының бағасы белгiленген ең төменгi мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бiрде-бiреуi жеке ше лендiру нысанын сатып алу ниетiн растамаса, онда электрондық аукцион өткiзiлмеген болып танылады. Əр бiр сатылған жекешелендiру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелерi электрондық аукцион нəтижелерi туралы электрондық хаттамамен ресiмделедi, оған сатушы жəне жеңiмпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейiн жиырма төрт сағат iшiнде Тiзiлiмнiң веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелерi туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерiн жəне жеңiмпаз сатушының жекешелендiру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою мiндеттерiн белгiлейтiн құжат болып табылады. Қостанай қаласы, Гоголь көшесі, 75, 115-бөлме мекенжайында жеңiмпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткiзiлген күннен бастап күнтiзбелiк он күннен аспайтын мерзiмде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Электрондық аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7142) 501-511.


«Каспий Меруерті Оперейтинг Компани Б.В.» филиалы, Қазақстан Республикасы, 130000, Ақтау қ., 12-ш/а, 74-ғимарат, 1-корпус, шетел қызметкерлеріне жұмыс жасауға рұқсаттарын алу жөнінде ашық конкурс өткізілетіні туралы хабарлайды: ТҚЖ-ға берілген сома, ҚҚС қосылмаған – 21 819 720 (жиырма бір миллион сегіз жүз он тоғыз мың жеті жүз жиырма) теңге. Ескертпе: Əлеуетті жабдықтаушылар тауарлар, қызмет көрсету жəне жұмыстар Реестрінде келесі сілтеме бойынша тіркелуі қажет http://www.new. reestr.nadloc.kz/registration.asp Барлық конкурстық ұсыныстар, ЭЦҚ қойылған, электрондық түрде беріледі. Сатып-алу коды – 2013.ОК-2475.

«Каспий Меруерті Оперейтинг Компани Б.В.» филиалы, Қазақстан Республикасы, 130000, Ақтау қ., 12-ш/а, 74-ғимарат, 1-корпус, қызметтерді сатып алу жөнінде ашық конкурс өткізілетіні туралы хабарлайды: Лот №1 – Көлік жүргізушілері бойынша аутсорсинг қызметі; Лот №2 – Офис қызметкерлері бойынша аутсоурсинг қызметі. ТҚЖ-ға берілген сома, ҚҚС қосылмаған: Лот №1 – 77 045 000 (жетпіс жеті миллион қырық бес мың) теңге Лот №2 – 42 374 750 (қырық екі миллион үш жүз жетпіс төрт мың жеті жүз елу) теңге Ескертпе: Əлеуетті жабдықтаушылар тауарлар, қызмет көрсету жəне жұмыстар Реестрінде келесі сілтеме бойынша тіркелуі қажет http://www.new.reestr.nadloc.kz/registration.asp Барлық конкурстық ұсыныстар, ЭЦҚ қойылған, электрондық түрде беріледі. Сатып-алу коды – 2013.ОК-2476.

Филиал «Каспий Меруерты Оперейтинг Компани Б.В.», Республика Казахстан, 130000, г. Актау, 12-мкр., зд. 74, корпус 1, настоящим объявляет о проведении открытого конкурса на оказание услуг по получению рабочих разрешений (для иностранного персонала): Сумма, выделенная на закуп ТРУ, без учета НДС – 21 819 720 (двадцать один миллион восемьсот девятнадцать тысяч семьсот двадцать) тенге. Примечания: Потенциальным поставщикам необходимо зарегистрироваться в Реестре товаров, работ и услуг, используемых при проведении операций по недропользованию, по следующей ссылке http://www.new. reestr.nadloc.kz/registration.asp Все конкурсные заявки подаются в электронном виде, подписанные с помощью ЭЦП. Код закупки - 2013.ОК-2475

Филиал «Каспий Меруерты Оперейтинг Компани Б.В.», Республика Казахстан, 130000, г. Актау, 12-мкр., зд. 74, корпус 1, настоящим объявляет о проведении открытого конкурса на предоставление услуг: Лот №1 – Услуги по аутсорсингу водителей; Лот №2 – Услуги по аутсорсингу офисного персонала. Сумма, выделенная на закуп ТРУ, без учета НДС: Лот №1 – 77 045 000 (семьдесят семь миллионов сорок пять тысяч) тенге. Лот №2 – 42 374 750 (сорок два миллиона триста семьдесят четыре тысячи семьсот пятьдесят) тенге. Примечания: Потенциальным поставщикам необходимо зарегистрироваться в Реестре товаров, работ и услуг, используемых при проведении операций по недропользованию, по следующей ссылке http://www.new.reestr.nadloc.kz/registration.asp Все конкурсные заявки подаются в электронном виде, подписанные с помощью ЭЦП. Код закупки – 2013.ОК-2476.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Алматы қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі жылжымайтын мүлік нысандарын сату жөнінде 2013 жылғы 28 қарашада сағат 10.00ден 17.00-ге дейін веб-порталдың Мемлекеттік мүлік www. gosreestr. kz. тізілімінде өтетін электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды. Республикалық меншік нысандарын сату ҚР Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген, Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес орындалады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына нысандар қойылады: 1. Орынжай, жалпы алаңы 102,8 ш.м. 1970 жылы салынған, Алматы қ., Достық д-лы,19, 33-орынжай. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 12 206 000 теңге, кепілді жарна – 1 830 900 теңге. 2. Цокольдық орынжай, жалпы алаңы 18,8 ш.м. 1974 жылы салынған, Алматы қ., Сейфуллин д-лы, 434/127, 25-орынжай. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 2 007 000 теңге, кепілді жарна – 301 050 теңге. 3. Цокольдық орынжай, жалпы алаңы 72,1 ш.м. 1974 жылы салынған, Алматы қ., Сейфуллин д-лы, 434/127, 27, 28, 29-орынжайлар. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 7 745 000 теңге, кепілді жарна – 1 161 750 теңге. 4. Ғимарат, жалпы алаңы 154,8 ш.м. 1965 жылы салынған, Алматы қ, Майлин к-сі, 2/3. Баланс ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 14 495 156 теңге, кепілді жарна – 2 174 274 теңге. 5. Ғимарат, жалпы алаңы 109,9 ш.м. Алматы қ., Огарев к-сі, 9. Баланс ұстаушы – «Қазаэронавигация» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 6 934 381 теңге, кепілді жарна – 1 040 158 теңге. 6. ТОПАС-4 аспап жиынтығы, Алматы қ., Абай д-лы, 191. Баланс ұстаушы – «Ұлттық технологиялық болжау орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 5 363 780 теңге, кепілді жарна – 804 567 теңге. 7. Ваз 21213 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. А 741 DH, Алматы қ., Мəметова к-сі, 3. Баланс ұстаушы – «Медицина қызметін қадағалау комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 84 700 теңге, кепілді жарна – 18 150 теңге. 8. Ваз 21213 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. А 676 FF, Алматы қ., Мəметова к-сі, 3. Баланс ұстаушы – «Медицина қызметін қадағалау комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті» ММ. Бастапқы (алғашқы) баға – 77 000 теңге, кепілді жарна – 16 500 теңге. 9. Skoda Superb B5 маркалы автокөлігі, 2007 ж.ш. м.н. А 085 VP, Алматы қ., Абай д-лы, 125. Баланс ұстаушы – Алматы қаласының статистика департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 540 215 теңге, кепілді жарна – 81 033 теңге. 10. Уаз 39629 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. А 348 СН, Алматы қ., Абай д-лы, 44. Баланс ұстаушы – «Спорттық медицина жəне оңалту орталығы» РМҚК. Бастапқы (алғашқы) баға – 188 041 теңге, кепілді жарна – 28 207 теңге. 11. Audi A6 маркалы автокөлігі, 1996 ж.ш. м.н. А 121 СX, Алматы қ., Пушкин к-сі, 2.

Баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ұлттық кітап палатасы. Бастапқы (алғашқы) баға – 281 912 теңге, кепілді жарна – 42 287 теңге. 12. Volkswagen Passat маркалы автокөлігі, 2005 ж.ш. м.н. А 017 PA, Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 189. Баланс ұстаушы – БП жанындағы ШАРБ. Бастапқы (алғашқы) баға – 594 000 теңге, кепілді жарна – 89 100 теңге. 13. Volkswagen Bora маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. А 759 CR, Алматы қ., ƏлФараби д-лы , 71. Баланс ұстаушы – «ƏлФараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 292 252 теңге, кепілді жарна – 43 838 теңге. 14. Уаз 39629 маркалы автокөлігі, 2002 ж.ш. м.н. А 945 CD, Алматы қ., Горная к-сі, 440. Баланс ұстаушы – «Балбұлақ» республикалық балаларды оңалту орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 199 900 теңге, кепілді жарна – 29 985 теңге. 15. Toyota Corola маркалы автокөлігі, 2005 ж.ш. м.н. Z 404 BA, Алматы қ., Алматы обл., Қарасай ауд., Ақжар ауылы, Бекешев к-сі, 6а. Баланс ұстаушы – «Дарын» республикалық ғылыми-практикалық орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 553 706 теңге, кепілді жарна – 83 056 теңге. 16. Уаз-36629 маркалы автокөлігі, 1999 ж.ш. м.н. А 781 BU, Алматы қ., Өтепов к-сі, 1. Баланс ұстаушы – «Республикалық қан орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 401 216 теңге, кепілді жарна – 60 183 теңге. 17. Уаз 3153 маркалы автокөлігі, 2000 ж.ш. м.н. А 541 BN, Алматы қ., Өтепов к-сі, 1. Баланс ұстаушы – «Республикалық қан орталығы» РМК. Бастапқы (алғашқы) баға – 203 023 теңге, кепілді жарна – 30 454 теңге. 18. Газ 2705 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. К 155 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 354 475 теңге, кепілді жарна – 53 172 теңге. 19. Газ 2705-04 маркалы автокөлігі, 2002 ж.ш. м.н. К 138 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 349 724 теңге, кепілді жарна – 52 459 теңге. 20. Ваз 21060 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. К 098 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 103 851 теңге, кепілді жарна – 15 578 теңге. 21. Ваз 21099 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. К 091 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 238 562 теңге, кепілді жарна – 35 785 теңге. 22. Ваз 21060 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. К 152 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 115 860 теңге, кепілді жарна – 17 379 теңге. 23. Ваз 21070 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. К 153 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер

департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 153 967 теңге, кепілді жарна – 23 096 теңге. 24. Ваз 21060 маркалы автокөлігі, 2000 ж.ш. м.н. К 154 КР, Алматы қ., Қабанбай батыр к-сі, 93. Баланс ұстаушы – ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті. Бастапқы (алғашқы) баға – 97 045 теңге, кепілді жарна – 14 557 теңге. Сауда-саттықтың голланд əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктегі мына нысандар қойылады: 1. №102 гараж «Толқын» кооперативі, жалпы алаңы 16,2 ш. м. 1992 жылы салынған, Алматы қаласы, Қазыбек би к-сі, Абдуллин көшесінің қиылысы. Баланс ұстаушы – «Мемсараптама» РМК Бастапқы баға – 21 400 000 теңге, ең төменгі баға – 316 311 теңге, алғашқы баға – 4 280 000 теңге, кепілді жарна – 642 000 теңге. 2. Газ 22171 маркалы автокөлігі, 2001 ж.ш. м.н. А 202 СА, Алматы қ., Жібек жолы к-сі, 127. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы бойынша кедендік бақылау департаменті. Бастапқы баға - 1 415 000 теңге, ең төменгі баға - 79 009 теңге, алғашқы баға – 283 000 теңге, кепілді жарна – 42 450 теңге. 3. Ваз 21213 маркалы автокөлігі, 2001 ж.ш. м.н. А 392 FL, Алматы қ., Қазыбек би к-сі, 117в. Баланс ұстаушы – «Сот медицинасы орталығы» РМҚК. Бастапқы баға – 1 055 000 теңге, ең төменгі баға – 42 944 теңге, алғашқы баға – 211 000 теңге, кепілді жарна – 31 650 теңге. 4. Газ 31105-120 маркалы автокөлігі, 2004 ж.ш. м.н. А 719 СК, Алматы қ., Əл-Фараби д-лы, 146. Баланс ұстаушы – «Балалар хирургиясы жəне педиатрия ғылыми орталығы» РМК. Бастапқы баға – 1 515 000 теңге, ең төменгі баға – 61 668 теңге, алғашқы баға – 303 000 теңге, кепілді жарна – 45 450 теңге. 5. Тойота Хай Экс маркалы автокөлігі, 1995 ж.ш. м.н. А 993 АU, Алматы қ., Əл-Фараби д-лы, 146. Баланс ұстаушы – «Балалар хирургиясы жəне педиатрия ғылыми орталығы» РМК. Бастапқы баға – 2 570 000 теңге, ең төменгі баға – 104 612 теңге, алғашқы баға – 514 000 теңге, кепілді жарна – 77 100 теңге. 6. Ваз 21074 маркалы автокөлігі, 2003 ж.ш. м.н. А 619 CL, Алматы қ., Жібек жолы к-сі, 15. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы). Бастапқы баға – 1 334 700 теңге, ең төменгі баға – 25 985 теңге, алғашқы бағасы – 266 940 теңге, кепілді жарна – 40 041 теңге. 7. Газ 3110 маркалы автокөлігі, 2001 ж.ш. м.н. А 630 СА, Алматы қ., Жібек жолы к-сі, 15. Баланс ұстаушы – Алматы қаласы бойынша экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаменті (қаржы полициясы). Бастапқы баға – 1 663 180 теңге, ең төменгі баға – 32 381 теңге, нысанның алғашқы бағасы – 332 636 теңге, кепілді жарна – 49 896 теңге. Назар аударыңыз! Сауда-саттыққа қойылатын мүлік нысандары сатып алушының жер телімдерін тіркеу құны есебінсіз заңды орнатылған ретімен қойылады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісін қолдана отырып аукционды өткізу кезінде

жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы алғашқы бағаға тең. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылғы 26 қарашада сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна Алматы қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік есеп-шотына төленеді: БСН – 120340013492, ЖСК – KZ 250705012170180006, ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіне, БСК ККМFKZ2A, мекеме коды – 2170180, бенефициар коды – 11, КНП – 171 (кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Назар аударыңыз! Сатушының электрондық сұранымын қабылдамауына қатысушы хабарламада көрсетілген талаптарды орындамауы, электрондық сұранымды қарастыру мерзімі аяқталғанға дейін жеке жəне заңды тұлғаның кепілді жарна құжаттарының саудасаттық өткізілуі туралы хабарламада көрсетілген сатушының есеп-шотына түспеуі негіз болып табылады. Электрондық аукционға қатысушы кепілді жарнаны қайтару үшін сауда-саттық ұйымдастырушыға ағымдағы есепшоттың барын растайтын банк анықтамасының түпнұсқасын өткізуі қажет. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атау ын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркеу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркеу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды

тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың; шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукционға бір сағат қалғанда аукциондық залға ЭЦҚ жəне аукциондық нөмірімен кіреді. Электрондық аукцион хабарламада көрсетілген уақытта басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі осы Қағиданың тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі осы Қағиданың тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысаны бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. Жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде мына мекенжайда қол қойылады: Алматы қаласы, Достық даңғылы,134, 206-бөлме. Сатушыға электрондық аукционнан ұтып алушылар керекті сұратылған нотариалды расталған құжаттарды тапсыру қажет. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты 8(727) 313-07-85 телефоны жəне www. gosreestr. kz сайты арқылы білуге болады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» мемлекеттік мекемесі республикалық мүлікті мүліктік жалға (жалдауға) беру жөнінде тендер өткізеді Тендер 2013 жылғы 29 қарашада сағат 11.00-де СҚО, Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 1-қабат, 11-бөлме, əкімшілік ғимаратында өткізіледі. Тендерге шығарылады: І. «Солтүстік-Қазақстан облысы бойынша салық департаменті» ММ-нің ғимаратындағы нысандар: №1 лот. СҚО, Ғ.Мүсірепов ауданы, Новоишим ауылы, Абылай хан көшесі, 63 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 8,3 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 3 593 теңге. Кепілді жарна – 1 797 теңге. №2 лот. СҚО, Шал ақын ауданы, Сергеевка қаласы, Первомай көшесі, 33 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 14,0 ш.м. үйжай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 6060 теңге. Кепілді жарна – 3030 теңге. №3 лот. СҚО, Есіл ауданы, Явленка ауылы, Ыбыраев көшесі, 11 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 13,0 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 5 627 теңге. Кепілді жарна – 2 814 теңге. №4 лот. СҚО, Ақжар ауданы, Талшық ауылы, Абылай хан көшесі, 3 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 107,7 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 37 291 теңге. Кепілді жарна – 18 646 теңге. ІІ. «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ-нің ғимаратындағы нысандар: №5 лот. СҚО, Тимирязев ауданы, Тимирязев ауылы, Ш.Уəлиханов көшесі, 4 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 111,8 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 38 710 теңге. Кепілді жарна – 19 355 теңге.

13

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

№6 лот. СҚО, Жамбыл ауданы, Пресновка ауылы, Дружба көшесі, 16 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 136,5 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 53 170 теңге. Кепілді жарна – 25 585 теңге. №7 лот. СҚО, Айыртау ауданы, Саумалкөл ауылы, Конституция көшесі, 35 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 258,9 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 89 642 теңге. Кепілді жарна – 44 821 теңге. ІІІ. «Халыққа қызмет көрсету орталығы» РМК-ның Солтүстік Қазақстан облысы бойынша филиалы ғимаратындағы нысандар: №8 лот. СҚО, Аққайың ауданы, Смирнов ауылы, Труд көшесі, 11 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 4,38 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 1 896 теңге. Кепілді жарна – 948 теңге. №9 лот. СҚО, Айыртау ауданы, Саумалкөл ауылы, Сыздықов көшесі, 4 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 8,64 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 3 740 теңге. Кепілді жарна – 1 870 теңге. №10 лот. СҚО, Есіл ауданы, Явленка ауылы, Ленин көшесі, 6 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 5,65 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 446 теңге. Кепілді жарна – 1 223 теңге. №11 лот. СҚО, Жамбыл ауданы, Пресновка ауылы, Горький тұйық көшесі, 10 «Г» мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы-5,06 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 190 теңге. Кепілді жарна – 1 095 теңге. №12 лот. СҚО, Қызылжар ауданы, Бескөл ауылы, Институт көшесі, 1 «В»

мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 10,94 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 4 735 теңге. Кепілді жарна – 2 368 теңге. №13 лот. СҚО, Мамлют ауданы, Мамлют қаласы, Мұқанов көшесі, 11 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 6,88 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 978 теңге. Кепілді жарна – 1 489 теңге. №14 лот. СҚО, М.Жұмабаев ауданы, Булаев қаласы, Юбилейная көшесі, 62 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 5,85 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 367 теңге. Кепілді жарна – 1 266 теңге. №15 лот. СҚО, Ғ.Мүсірепов ауданы, Новоишим ауылы, Ленин көшесі, 7 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 6,25 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 705 теңге. Кепілді жарна – 1 353 теңге. №16 лот. СҚО, Шал ақын ауданы, Сергеев ка қаласы, Желтоқсан көшесі, 31 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 6,16 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 667 теңге. Кепілді жарна – 1 331 теңге. №17 лот. СҚО, Тайынша ауданы, Тайынша қаласы, Ленин көшесі, 208 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 6,6 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 857 теңге. Кепілді жарна – 1 429 теңге. №18 лот. СҚО, Тимирязев ауданы, Тимирязев ауылы, Уəлиханов көшесі, 17 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 8,63 ш.м. үй-жай.

Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 3 736 теңге. Кепілді жарна – 1 868 теңге. №19 лот. СҚО, Ақжар ауданы, Талшық ауылы, Победа көшесі, 67 мекенжайындағы ғимараттың бірінші қабатында орналасқан жалпы ауданы – 9,1 ш.м. үй-жай. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 3 939 теңге. Кепілді жарна – 19 70 теңге. Тендер шарты: 1) кейіннен сатып алу құқығынсыз нысандарды жалға (жалдауға) алу; 2) «Қазпочта» АҚ жəне банктердің есеп айырысу-кассалық орталықтарының халыққа қызмет көрсетуі үшін; 3) жалдау нысанын тиісті пайдаланудың техникалық жағдайында сақталуын қамтамсыз ету. Жалдау ақысының мөлшерлемесі құрамына коммуналдық қызметтер мен үй-жайды қамтамасыз етуге кеткен шығындар кірмейді жəне бөлек төленеді. Егер тіркелген өтініштердің саны екеуден кем болса, онда тендер болмады деп жарияланады (бұған екінші жəне одан кейінгі тендерлерді қоспағанда). Тендер өткізу ережесі: Комиссия тендер өткізу кезінде нысан үшін бастапқыдан төмен емес жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін қатысушыны тендер жеңімпазы деп жариялайды. Кепілді жарна Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік шотына енгізіледі: ИИК KZ 300705012170177006, БИК KKMFKZ2A, БИН 120240018658, СТН 480100253820, КНП 171, КБЕ 11, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитетінің «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ. Жеңімпазды таңдау өлшемдері: - тендерге қатысуға өтініш, онда тендерге қатысуға үміткердің келісімі жəне оның тендер шартын орындау бойынша міндеттемесі жəне тиісті шартты жасауы қамтылады;

- жапсырылған конвертке салынған ай сайынғы жалдау ақысы бойынша ұсыныс жəне тендер шартын орындау бойынша ұсыныс; - кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі; - өтініш беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама; - СТН көшірмесі; 1) заңды тұлғалар үшін: мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің жəне жарғының нотариалды куəландырылған көшірмелері; - акционерлік қоғамдар үшін - бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен көшірме; - жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін - серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірме (серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жағдайында); - шетелдік заңды тұлғалар үшін - қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариалды расталған құрылтай құжаттар; 2) жеке тұлғалар үшін: жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің көшірмесі, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжат, салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті түрде көрсете отырып үй кітапшасын немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері. Мүлікті жалға беруге шарт жасау мерзімі – баланс ұстаушымен келісім бойынша одан əрі ұзарту мүмкіндігімен 1 жыл. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күнінен бастап күнтізбелік 10 күннен кешіктірмей жасалады. Өтініштер қабылдау жалға берушінің мекенжайына құжаттарды тігілген түрінде, беттері нөмірленген жəне соңғы беттері куəландырылып жəне мөрленіп (жеке тұлға үшін, егер мұндай болса) тапсыру жағдайында ақпараттық хабарлама жарияланған күнінен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылғы 28 қарашада сағат 11-де аяқталады. Өтінімдер мына мекенжайда қабылданады: СҚО, Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 11-бөлме. Анықтама алу телефондары: 46-05-84, 4620-38, 46-51-08 ф.

ПРИГЛАШЕНИЕ К УЧАСТИЮ В ТОРГАХ (ПУТ) Название Проекта: Проект «Модернизация технического и профессионального обучения» Под-грант №69 от 23 ноября 2012 года с КГКП «Геологоразведочный колледж» управления образования Восточно-Казахстанского областного акимата Дата: 12 ноября 2013 года Номер Контракта: № KAZTVEM/NCB-01 Источник финансирования: Займ Международного Банка Реконструкции и Развития № 7931-KZ 1. Коммунальное государственное казенное предприятие «Геологоразведочный колледж» управления образования Восточно-Казахстанского областного акимата, являющееся грантополучателем проекта «Модернизация технического и профессионального обучения», приглашает все правомочные компании принять участие в Национальных конкурсных торгах на поставку тренажера-имитатора бурения согласно прилагаемой Технической спецификации. 2. Заинтересованными Участниками торгов полный пакет документации для конкурсных торгов могут быть приобретены бесплатно после того, как они направят заявку по следующему адресу: Восточно-Казахстанская область, г.Семей, ул.Карменова, 11 «В». Тел.: 8 7222-36-05-45 М.Альмуханов – Директор колледжа E-mail: sgrk@mail.ru По вышеуказанному адресу и телефонам Участники торгов, также могут получить дополнительную информацию по Конкурсным документациям. 3. Конкурсные предложения остаются действительным в течение 90 (девяносто) дней после вскрытия конкурсного предложения и сопровождается Гарантийной декларацией, и должны быть доставлены по следующему адресу: Восточно-Казахстанская область, г.Семей, ул.Карменова, 11 «В». Здание Геологоразведочного колледжа. КГКП «Геологоразведочный колледж» управления образования Восточно Казахстанского областного акимата до 15.00 часов 11 декабря 2013 года или ранее. Конкурсные предложения вскрываются публично в указанное время в присутствии представителей Участников торгов, если они изъявили желание присутствовать на этом мероприятий по вышеуказанному адресу. 4. Конкурсные предложения, поданные после установленного срока, считаются опоздавшими, не подлежат рассмотрению и будут возвращены невскрытыми. 5. Участник торгов, снимающий свое предложение до истечения срока действия Конкурсного предложения после вскрытия и/или отказывающийся подписать Контракт, в случае его присуждения будет дисквалифицирован на два года от участия в будущих торгах в рамках Проекта финансируемого Всемирным Банком.

Осы арқылы «ForteBank» АҚ, 13.04.2012 жылғы заңды тұлғаны қайта тіркеу туралы куəлік №5019-АҚ, орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Медеу ауданы, Достық даңғылы, 192-үй, БСН 070940006465 (бұдан əрі мəтін бойынша – Банк) 15.08.2013 ж. бастап 15.11.2013 ж. дейінгі кезең үшін Банктің артықшылықты акциялары бойынша дивидендтердің кезекті төлемі туралы хабарлайды. Төлемдердің басталу күні: 15 қараша. Дивидендтер «ForteBank» АҚ-дағы ұстаушының банктік деректемелеріне артықшылықты акциялар бойынша дивидендтердің кепілді мөлшердегі төлемдері басталған күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде аударылады. Банктің бір артықшылықты акциясына дивидендтердің кепілді мөлшері 80 (сексен) теңгені құрайды. Настоящим АО «ForteBank», свидетельство о перерегистрации юридического лица №5019-1900-АО от 13.04.2012 г., расположенное по адресу: г. Алматы, Медеуский район, проспект Достык, дом 192, БИН 070940006465 (далее по тексту – Банк), сообщает об очередной выплате дивидендов по привилегированным акциям Банка за период с 15.08.2013 г. по 15.11.2013 г. Дата начала выплаты: 15 ноября. Дивиденды перечисляются на банковские реквизиты держателя в АО «ForteBank» в течение 30 календарных дней со дня начала выплаты гарантированного размера дивидендов по привилегированным акциям. Гарантированный размер дивидендов на одну привилегированную акцию Банка соответствует 80 (восемьдесят) тенге. «С.А.С.» акционерлік қоғамы ірі мəміле жасау туралы шешімді қоғамның Директорлар кеңесі қабылдағаны жөнінде хабарлайды. Жасалатын ірі мəміле туралы барлық қажетті ақпаратты мүдделі тұлғалар мына мекенжайдан алуларына болады: Қазақстан Республикасы, 050062, Алматы қаласы, З.Қабдолов к-сі, 1/8, «ARMADA» сауда кешені, əкімішілік, №1 офис немесе мына телефондар арқылы: (727) 260-18-44, 260-18-05 (ішкі 1844).

 Еске алу

Ақ алмастай жарқылдап өтті Қазақ поэзиясының қыраны Мұқағали Мақатаев өлеңінің бір шумағы: Бұл қазақта жігіттер бар марқасқа, жарқылдаған алмастай деп келетін. Осы жолдар осыдан бір жыл бұрын көлік апатынан көз жұмған есімі елге елеулі азамат, бесаспап дəрігер, білікті ұйымдастырушы, өнегелі отбасы иесі Н.Баемировке арналып айтылғандай. Алғыр да қайсар, күш-жігері мол, қандай күрделі істің де жөні мен ретін таба білетін, əрі қысылтаяң кезде тез оң шешім қабылдай алатын Нұрберген көзі тірісінде Орал өңірінің тұрғындары арасында үлкен абырой мен беделге ие болды. Сəлем – сөздің анасы дейді халқымыз. Оның үлкен мен кішіге өз замандастары мен достарына берген сəлемінің өзі – ерекше еді. Рухы қашан да жоғары жан тек өзіне ғана тəн сəлем беру мəнері арқылы сол адамның жүрегіне от жағып кететін. Ол айналасына еркелей білді. Кімкімге болса да қолынан келген көмегін аямады. Нұрберген Рахымұлы ұзақ жылдар бойы «Ақжайық» шипажайының бас дəрігері, директоры, облыстық кəсіподақтар кеңесінің төрағасы қызметтерін атқара жүріп өңірдің əлеуметтік тұрғыдан өсіп өркендеуіне сүбелі үлесін қосты. Құзғын жемін басып жейді, ақ сұңқар жемін шашып жейді дегендей, ол «жемін шашып жейтін» қолындағы барын өзгелермен бөлісе алатын, адамдарға жақсылық пен қамқорлық жəне қайырымдылық жасауға əзір тұратын ақ сұңқар тектес азамат еді. Сол үшін де ел-жұрты оны сыйлады. Н.Баемиров қашан да адамдардың қайғысы мен қуанышына ортақтаса білетін. Оның

жасындай жарқылдап өткен ғұмыры да осындай адами ізгі ниетті білдіру мен іске асыру кезінде қиылып кетті. Сыр бойындағы əріптесі өмір ден озғаның естіген соң ол автокөлікпен Қызылорда қаласына оған топырақ салу үшін асығыс аттанады. Алайда, оған жете алмай жол үстінде Нұрбергеннің өзі де мерт болды. Өмірден ерте өтсе де, оның артында өшпес ізі мен өнегелі ісі қалды. Кім-кімді де жатсынбай бауырына тарта білетін ер көңілді тұлғаның басты байлығы – елдің əр қиырындағы жəне көрші мемлекеттердегі достары еді. Тұтас ТМД ауқымына таралған, Мəскеудегі беделді баспадан жарық көрген «Лучшие люди» деген халықаралық энциклопедияға Нұрберген Баемиров туралы сыр мен сезімге толы жүрекжарды мақаланың енгізілуі де көзі тірісінде оның алыс-жақындағы достарының алдында абыройы асқақ болғанын көрсетеді. Бұл іске бастамашы болған оның мəскеулік достары еді. Нұрбергеннің жарқын жүзі мен асыл бейнесі, биік азаматтық бітім-болмысы, жомарт жүрегі, дарқан көңілі мен кең пейілі ұмытылмақ емес. ОРАЛ.

Дос-жолдастары атынан: Темір ҚҰСАЙЫН.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru. Текелі қаласының əкімі Талғат Қанатұлы Қайнарбеков Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің бас инспекторы Сағындық Байзақұлы Жұмабековке АНАСЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «ҚазТрансГаз» АҚ ұжымы «КазРосГаз» ЖШС Астана қаласындағы өкілдігінің директоры Болат Маралұлы МҰҚАНОВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның туыстары мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.

«Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы редакция қызметкері Берік Садырға ағасы Отан ƏКІМҚОЖАҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


14

www.egemen.kz

12 қараша 2013 жыл

 Мирас

Ќўндылыќтарєа бай мўражай Семейдегі облыстық тарихи-өлкетану мұражайы орналасқан ғимарат ХІХ ғасырдың орта кезінде салынған жəне қаладағы көрікті нысандардың бірі болыпты. Мұражай ретінде ашылған кезде бұл жерде көрме залы ғана болған екен. 1983 жылы ашылғанына 100 жыл толуы қарсаңында ол жаңа экспонаттармен толықтырылған. «Мұражай қазыналары» деп аталатын бөлімде самаурынның неше түрін, ескі сағаттарды, қытай фарфорын, музыкалық ас паптарды тамашалауға болады. Мұнда

 Спорт

«Алаш» қозғалысының мүшесі Темірғали Нүрекеновтен қалған ер-тоқым бар. Мұражайға келушілер академик Қаныш Сəтбаевтың, жазушы Сəду Машақовтың, Шəкер Əбенов, Бибігүл Төлегенова, Күлəш Сəкиеваның, Болат Сыбанов, Жəнібек Кəрменовтің жеке дүниелері мен қолданған заттарын көре алады. Сондай-ақ, Түркісіб темір жолы паравозының алғашқы макеті де осында сақтаулы. Бүгінде мұражайда 106 мың экспонат 22 тақырып бойынша іріктеліп, көрермен назарына ұсынылған.

Абай театрында өткен жиында мұражай директоры Бекен Теміровке облыс əкімі Бердібек Сапарбаевтың алғыс хаты табысталды. – Қазір тарихқа оралған, өткенді парақтаған уақыт, – деді Бекен Теміров, – мемлекеттік бағдарлама аясында біздің ұжым ел игілігі үшін еңбек ететін болады. Бүгінгі асу біз үшін қимас бір белес. – Біздің қалада мақтан етерлік дүние көп, – деді жазушы Медеу Сəрсеке. – Бұл Мұхтар Əуезов оқыған педагогикалық колледж,

Абай, Достоевский мұражайлары, осы тарихи өлкетану мұражайы. Осындай рухани байлықты иелене отырып, біз оларды кейде бағалай да бермейміз. Кеште мұражай тарихына ар налған деректі фильм мен сурет альбомының тұсауы кесілді. Мұражай қызмет кер леріне қала əкімінің марапаттары табыс етілді.

Жырда өзіндік мақамы, күйде өзінше мəнері, əнде өзгеше сазы бар деп есептелетін Маңғыстаудың қаламды қанат еткен шығармашылық əлемде екпінді үні, лебі бар. Өңірдің сол əдемі өнері биыл ерекше қуаныш құшағында. Облыстың 40, облыс орталығы Ақтау қаласының 50 жылдық мерейтойларына орай өлкенің өлең мен сөзді серік еткен таланттарының шығармалары топтасып, 50 томдық боп жарық көрді. Жақсылық жақсылыққа ұласып, көптомдықтың тұсауы Астана қаласында, Ұлттық академиялық кітапхана төрінде кесілді.

Маѕєыстау маржандары – ўлт руханиятына ќосылєан їлес Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, Сүлеймен МƏМЕТ, «Егемен Қазақстан».

Соның арқасында оның жігіттері Қазақстан командалары арасынан бірінші болып Еуропа лигасының топтық кезеңінде өнер көрсету деңгейіне дейін жетті. Ал жасақтың топтық кезеңде келесі айналымға шыға алмасын білгесін, Қазақстан Кубогы үшін айқасты бірінші кезекке шығара қойды. Сөйтіп, ол бұдан бірқатар уақыт бұрын кəрі құрлық командалары додасының жауапты матчтары алдында қалай Премьер-лига ойындарына кеншілердің екінші құрамын шығарса, осыдан бірнеше күн бұрын Голландияда өткен топтық кезеңнің кезекті ойынына да қосалқы құрамын сала қойды. Бұл аралықта негізгі құрам республика Кубогы үшін кездесуге қызу дайындалып жатты. Өзін осындай тактик ретінде танытқан Виктор Кумыковтың командасы финалдық ойынның барысында қарсыласына қарағанда тың көрінді. Оның матчтағы қимылына қарап, биыл үш майданда қатар шайқасқан команданың сарбаздарын көргендей бола алмағанымыздың бір себебі, əлгіндегідей оны осы күнге баптап жеткізген бапкердің еңбегінде жатыр еді. Сондығынан болар, бірінші тайм толық қарағандылықтардың белсенділігінде қалды. Ара-тұра тараздықтардың шолғын жасап

тұрғандары болмаса, негізінен басымдық солардың тізгінінде тұрды. Алайда, кездесудің бірінші бөлігінде екі жақ та есеп аша алмай, тең тарқасты. Екінші таймды тағы да «Шахтер» шабуылмен өрбітіп əкетті. Оның ойыншылары қарсы жаққа қысымды бұрынғыдан бетер күшейте түсті. Ақыры 53-минутта олар сол басымдылықты голға да айналдырып үлгерді. Айтатыны жоқ, ол керемет бір үйлесімділікке қоса дəлдікті танытатындай болып соғылды. Осы жерде кеншілердің «Еуропаны көргендері» анық аңғарылып қалды. Оны айып алаңына лып етіп жетіп келген допқа өзін қоршаған екі қорғаушының арасынан сытылып шығып, аяғын тигізіп үлгерген Сергей Хижниченко түсірді. Доптың ұшып келіп, оның аяғына тиюі мен одан қайта серпіліп барып, қақпаның торына гүмп етіп түсе қалуы құдды бір бильярдтың шарын нағыз қас шебері керімі келіскен киймен ұрғанындай əдемі əсер қалдырды. Қарағанды футболшылары бұдан кейін де есепті ұлғайтатын мүмкіндіктерді талай рет жіберіп алды. Мұндай əтте генайды Александр Симчевич пен Сергей Хижниченко бастарынан кешіп өтті. Бірақ олар Рамиль Нұрмұхаметовті қапы қал дыратындай айла таппады.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Суреттерді түсірген автор.

 Тұсаукесер

«Шахтер» – Ќазаќстан Кубогыныѕ иегері

(Соңы. Басы 1-бетте).

Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

СЕМЕЙ.

Кеншілер бұдан кейін де бірнеше рет есепті еселеуге шақ қалды. Соның бəрінде тараздықтар соңғы сəттерде қақпаларын голдан аман алып қалып жатты. Соған қарамастан, «Шахтер» соңғы сəтке дейін шабуылдаудан қайтқан жоқ. Сөйтіп, жоғарыдағы Хижниченко салған жалғыз доп Кубоктың тағдырын шешіп кетті. Айта кету керек, бұл матчты еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен бірге УЕФА президенті Мишель Платини, оның орынбасары, Украина футбол федерациясының бұрынғы президенті Григорий Суркис, Ресей Футбол одағының басшысы Николай Толстых тамашалады. Тағы бір айта кететініміз, бұл «Шахтердің» Қазақстан Кубогы финалындағы бірінші жеңісі болып табылады. Ол бұған дейін екі рет – 2009 жəне 2010 жылдары ақтық айқаста ұтылып қалған еді. Осы жеңісі арқылы қарағандылықтар Еуропа лигасына келесі жылға жолдама да алып қойды. Соңғы қосарымыз, «Шахтерді» 2011, 2012 жылдары Қазақстанның чемпионы деген атаққа жеткізген Виктор Кумыков биыл оған еліміздің Кубогын да алып берді. Ал мұндай жетістікке жеткен жаттықтырушылар бізде оншалықты көп емес.

«Қашекем сөздің дүлдүлі, Сəт-бабам жырдың шынжыры», деп Фариза ақын жырлағандай, Маңғыстаудың жыр өнері дегенде Нұрым, Абыл, Қашаған, Аралбай, Ақтан, Сəттіғұл, Түмен деп жыр дүлдүлдерінің есімдері тізбектеле жөнеледі. Домбыраны қолына алса, сазға оранған өлең ұйқастары көмейлерінен ақтарыла жөнелетін бұл айтқыштардың жолын қалам ұстаған заманның ұл-қыздары жалғастырып əкетті. Əдебиеттен хабары бар кез келген жанға жазушыдан көмбе көкірек, қарымды қаламгер Əбіш Кекілбайды, ақындардан арқалы Сабыр Адай мен Светқали Нұржанды айтса да жеткілікті. Бірақ, күні бүгінге дейін өлке ақын-жыраулары мен жазушыларының туындылары бірге шоғырланып, басы бүтінделіп көрмеген болатын. Енді іздеген жан бұрынғы жыраулар

мен кешегі, бүгінгі қаламгерлердің шығармаларын бір жерден табатын мүмкіндікке ие. Тағдыр əртүрлі ғой, біреу өмірден ерте кетсе, біреудің рухани мұрасын жинақтап, насихаттайтын ұрпағы жоқ, зерттеушісі мен жанашыры жоқ, енді бірдің жағдайы жоқ дегендей, 50 томға енген 100-ге тарта қаламгерлер арасында өзге түгілі маңғыстаулықтардың өзіне əртүрлі себептермен мəлім емес болып келген ақын-жазушылардың туындылары бар. Кітап қашанда рухани байлық, баға жетпес құндылық. Тетікшелерді сартылдата басып, кез келген мəліметті, қажетті шы ғарманы ғаламтор арқылы тауып алуға болады дегеннің өзінде кітап өз маңызын жоймақ емес. Өйткені, біріншіден, кітап қолмен ұстап оқуға ыңғайлы құрал, екіншіден компьютердің ал дында ұзақ отырудың ағзаға пай далы емес екендігі белгілі. Демек, «Қазақпарат» баспасынан «Маңғыстау

ақын-жазушыларының кітапханасы» сериясымен көптомдықтың жарық көруі бабалар алдындағы сауапты іс болса, ұрпақ алындағы жауапкершілікті шаруа. Ал оның тұсауының елордада, ұлттық кітапханада, халқымыздың көрнекті азаматтарының алдында кесілуі маңызды, мағыналы болды. – Бүгін сіз бен біз жиылып отырған қарашаңырақ – хал қымыздың ең үлкен рухани ордасы – академиялық атауы на ие Ұлттық кітапхана. Бұл қасиет ті орынға кез келген дүниені қабылдай бермейтініміз де шындық. Маңғыстау ақын-жазушы лары шығармалар жинағы тұсауының осы ордада кесілуі ерекше жаңалық, деген Ұлттық академиялық кітапхана директоры Ə.Асқаров көптомдықтың тұсаукесер салтанатына қаламгерлерді бастап Маңғыстау облысының əкімі А.Айдарбаевтың өзі келуін ризашылықпен атап өтті. «Қазақ əдебиеті» газетінің бас редакторы Ж.Шаштай,

АСТАНА.

Дамир ҚОЖАМҚҰЛ.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

кітапты құрастырушылардың бірі А.Өтегенов, зейнеткер Д.Əріпов, республикалық Ардагерлер кеңесінің төраға сы, тарих ғылымдарының докторы Ө.Озғанбаев, сондай-ақ, қоғам қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор Б.Тұрғараев қатысып, ізгі тілектерін жеткізді. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дегендей, осы жерде қазақ даласының қай қиырында жүрсе де ұлттық мұраларды қамқорлыққа алып, рухани жауһарларды түгендеп жүретін белгілі азамат Бекет Тұрғараұлының еңбегін атап өтуге тиіспіз. 50 томдықты шығару идеясын көтерген де, оның тұсаукесерінің Ұлттық кітапханада кесілуіне мұрындық болған да Маңғыстауда қызмет еткен бір жыл ішінде біраз шаруаға ұйытқы бола білген Бекең болатын. Жақсы идеяға жан бітірген облыс басшылығына алғыс айтқан ол: «Əркімнің артында айтуға тұрарлық маңызды іс, көзге көрінетін із қалуы қажет. Маңғыстау облысының мектеп, мəдениет ошақтарына таратылатын бұл көптомдық – іс басындағы азаматтардың абыройын асырар еңбек», деді. Академиялық кітапханаға киелі Маң ғыстаудан естелік ретінде Отпан тау тарихи-мəдени кешені бейнеленген картина мен өлке ақын-жазушыларының көптомдығы сыйға тартылса, өңір басшысы А.Айдарбаев бастаған маңғыстаулық қонақтарға еңселі кітапхана ғимаратын аралата таныстырған кітапхана директоры «Қазақтың 1000 күйі, 1000 əні» жинағын ұсынды. Бұл кітап пен өнер құрметтеліп, рухани байлық басты орынға шыққан басқосу болды.

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 7 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №182 ek


12112013  

1211201312112013

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you