Page 1

«Қазақстан-2050» Стратегиясы – қазақстандықтардың екі-үш буыны орындауға тиісті маңызды міндет. Əлемнің барынша дамыған 30 елінің қатарына ену жолы оңай емес, осыны əркім түсінуі керек.

№232 (28171) 12 ҚАЗАН СЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ.

МАЅЫЗДЫ МІНДЕТТЕР ОЙДАЄЫДАЙ ОРЫНДАЛСЫН

Кеше Ақордада Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы болды. Онда Үкіметтің биылғы жылдың 9 айындағы жұмыс қорытындылары тыңдалды. Жақсыбай САМРАТ, Динара БІТІКОВА, «Егемен Қазақстан».

Премьер-Министр Серік Ахметов еліміздің əлеуметтік-экономикалық дамуы жəне Үкімет жұмысының негізгі нəтижелері туралы баяндады. «Биылғы жылы Үкімет өз жұмысында Сіздің «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауыңызда айтылған негізгі міндеттерді іске асыруға басымдық берді. Бірінші кезекте экономиканың тұрақты өсімін қамтамасыз ету мен жаңа жұмыс орындарын ашуға айрықша көңіл бөлінді. Сіздің тапсырмаңыз бойынша дағдарысқа қарсы дер кезінде қабылданған шаралардың нəтижесінде еліміздің əлеуметтік-экономикалық дамуында оң үрдіс сақталуда», деп бастады сөзін Үкімет басшысы. Бүгінде əлем экономикасы жаһандық дағдарыстың жағымсыз əсерлерінен əлі толық айыға алған жоқ. Еуропа одағындағы экономикалық ре цессия, АҚШ-тағы фискалдық құлдырау тəуекелдері, сонымен қатар, Қытай мен Ресей экономикасының баяулауы аясындағы жалғасып келе жатқан əлемдік экономикадағы тұрақсыздық жағдайы – осының бəрі Қазақстан экономикасына да өз əсерін тигізері айқын. Бұл ретте Қазақстан Үкіметі кешенді жоспарларды жүзеге асыра оты рып, атқарылған ауқымды жұмыстардың арқасында ғана тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізері анық. Осыған орай, еліміз ағымдағы жылы Елбасы жүктеген міндеттерді жүзеге асыру аясында бес бағытқа басымдық берген екен. Премьер-Министр С.Ахметов осы бағыттарға жеке-жеке тоқталды. Біріншіден, экономиканы əртараптандыру арқылы орнықты əрі ұзақ мерзімді экономикалық өсімді сақтау. Бұл бағытта ағымдағы жылы мемлекеттік индустрияландыру бағдарламасын жүзеге асыру жалғасты. Индустрияландыру картасы аясында бірінші жартыжылдықта 34 жоба іске қосылды. Ондағы инвестиция 72 млрд. теңгені құрап, 2300 шамасында тұрақты жұмыс орындары құрылды. Басымдық берілген екінші бағыт – əлеуметтік жаңғырту жəне еңбек өнімділігі. Бұл ретте «Жұмыспен қамтудың жол картасы-2020» бағдарламасын ерекше атап өтуге болады. Үшінші басым бағыт – тиімді өңірлік даму. Бұған орай Үкімет шағын қалаларды дамыту бағдарламасын əзірледі. Оған жалпы саны 1 млн. тұрғынды қамтитын 41 қала енді. Сондай-ақ, ауылдарды қайта дамыту картасы мақұлданды. «Ақбұлақ» бағдарламасы бойынша ағымдағы жылы 303 сумен қамту жəне су тарату жобасы іске асырылатын болады. Төртінші басым бағыт – мемлекеттік басқару. Бұл бағытта мемлекеттік сыңайлы

сектор субъек тілерін үйлестірудің алғашқы кезеңі аяқталды жəне мемлекеттікпен қатысты, жеке секторға беруге жататын ұйымдар тізімі анықталды. Бесінші басым бағыт – өңірлік ықпалдастық, ішкі экономикалық ынтымақтастықты жетілдіру. Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жөнінде келіссөздер жүргізуі аяқталуға жақын екенін де айта кеткен жөн. Үкімет басшысы сондай-ақ, қолға алынған шаралардың нəтижесінде еліміздің əлеуметтікэкономикалық даму үдерісі жақсара түскенін атап өтті. «Алдын-ала беріліп отырған бағаға сəйкес, қаңтар-қыркүйек аралығындағы елдің ішкі жалпы өнімі 5,7 пайызға артты. Жыл қорытындылары бойынша 6 пайыз деңгейінде өсім болады деп күтілуде. Инфляция жылдық көрсеткіште алғанда 5,4 пайызға төмендеді. Негізгі капиталға құйылған инвестициялар көлемі 7,9 пайызға артты. Еліміздің халықаралық резервтері 90 млрд. АҚШ долларынан астам көрсеткішті құрады. Жұмыссыздық 5,2 пайыз деңгейінде, халықтың жан басына шаққандағы номиналдық табыс көлемі 8 айдың ішінде 9,2 пайызға артты», деді С.Ахметов. Президент Үкімет басшысы Серік Ахметовтің, Премьер-Министрдің орынбасары – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешевтің, Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Ерболат Досаевтың, Алматы қаласының əкімі Ахметжан Есімовтің, Павлодар

облысының əкімі Ерлан Арынның жəне Атырау облысының əкімі Бақтықожа Ізмұхамбетовтің есептерін тыңдағаннан кейін отырыс жұмысын қорытындылады. ЭКОНОМИКАНЫҢ ДАМУЫ БІРҚАЛЫПТЫ Дүние жүзіндегі, сондай-ақ көрші мемлекеттердегі экономикалық дағдарыстың теріс ықпалы бізге де кесірін тигізуде. Солай бола тұрса да Қазақстан экономикасының дамуы бірқалыпты, тұрақты деп айтуға болады, деп бастады Елбасы өзінің сөзін. Үкімет осы қалыппен жұмыс істегелі бір жыл болды. Бұл жыл «Қазақстан-2050» Стратегиясын іске асырудың алғашқы жылы болып отыр. Стратегияның ең негізгі мақсаты – экономикасы барынша дамыған 30 елдің қатарына қосылу екенін білесіздер. Үкімет соған сəйкес еңбек етті деп айта аламыз, сондықтан биылғы атқарған жұмыстарыңызға рахмет айтамыз. Барлық аймақтар да, министрліктер де, жалпы Үкімет те біршама тындырымды еңбек етіп жатыр. Қазақстан Президенті өз сөзінде Үкімет қызметінің басым бағыттары мен оның алдында тұрған нақты міндеттерге тоқталып өтумен қатар, мемлекеттік органдар жұмысына бағасын бере келіп, бірқатар кемшіліктер мен əлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқарудағы олқылықтарды көрсетіп берді. Қолымыз жетпей немесе қателіктен жіберген кемшіліктеріміз де көп, дей келіп Елбасы бірқатар

сын-пікірлерін жəне алда тұрған міндеттер туралы айтып өтті. БАҒДАРЛАМАЛАРДЫҢ БАҒДАРЫ ҚАНДАЙ? Ең алдымен біз қабылданған бағдарламалардың орындалу барысына тоқталуымыз керек, деді Нұрсұлтан Назарбаев. Біз халыққа қабылданған бағдарламалардың бəрі пайдалы екенін, оның орындалуына қажетті ресурстардың бөлінетіндігін айтып отырамыз. Барлық бағдарламалар да еліміз үшін маңызды. Бірақ перманентті дағдарыс жағдайында бізге ресурстарымызды үнемдеуге тура келеді. Сондықтан біз кейбір нысандарды, кейбір кейінге қалдыруға болатын бағдарламаларды қаржыландыруды тоқтатамыз. Осыдан əрі Елбасы қаржыландыруды тоқтату тетіктеріне тоқталды. Мемлекеттік сатып алу жүйесі бойынша бюджеттік саясатты оңтайландыру қажет. Үкімет ең алдымен бюджетті жоспарлау мен орындау сапасын жақсартуға назар аударуы керек. Атап айтқанда, үш жылдық бюджет жобасы əкімдермен тиісті деңгейде келісілмеген, бұл бюджеттік бағдарламалардың теңгерімсіздігіне əкеліп соғуы мүмкін. Бюджет тиісті аймақтармен келісіліп жасалуы керек. Əрине, аймақтар көрпені өзіне қарай көлемдірек тартуға тырысады. Бірақ Үкімет олардың талап-тілегінің қажеттілікке қаншалықты жақын екенін анықтауы керек. Бюджеттің сапасыз орындалып жəне толықтай игерілмеуі қалыпты жайға айналып отыр.

Ќайырым мен ќанаєат мейрамы

Кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен «Бəйтерек» ұлттық басқарушы холдингі» АҚ директорлар кеңесінің кезекті отырысы өтті. Директорлар Кеңесі Delloitte с и п а т т а ғ ы к е м ш і л і к т е р д е компаниясы холдингтің тапсы- анықталды. Олардың арасында рысымен жүргізген 10 еншілес берілген несиелер мен инвестикомпанияның ағымдағы қаржылық циялар, түйткілді активтер сынахуалын диагностикалау қоры- ды өткен жылдардан қордаланып тындыларын қарастырды. Жетіс- қалған мəселелер бар. тіктермен қатар, əрбір компания ның жұ мысындағы жүйелі «Егемен-ақпарат».

Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаевтыѕ Ќўрбан айт мейрамына орай Ќазаќстан халќына арнаєан ќўттыќтауы

негіздерін нығайтатын, өзгеге өнеге болатын ізгі ниет пен игі əрекеттен көрініс табады. Діннің басты мұраты – қоғамның биік рухани мəдениетін қалыптастыру. Қазақстан халқының басым бөлігін құрайтын мұсылман жамағаты мемлекетіміздегі бірлік пен ынтымақтың бекем бола түсуіне айтарлықтай үлесін қосуда. Еліміздегі түрлі дін өкілдерінің өзара татулығы əлемге үлгі көрсетіп отырғаны қуантады. Халқымыз өз рухани болмысын сақтап, ерікжігерін арттыра отырып, одан əрі өркендеу жолына қадам баса береді деп кəміл сенемін. Алла тағала барлық дұға-тілектеріңізді қабыл етсін! Құрбан айт мүбəрак болсын! Барша қазақстандықтарға береке-бірлік, бейбіт өмір, əр шаңыраққа игілік пен амандық тілеймін!

Ќўрбан айт ќўтты болсын, аєайын! Мейірімді, рақымды Алланың атымен бастаймын! Қадірменді мұсылман бауырлар, құрметті отандастар! Баршамызды қуаныш-шаттыққа бөлейтін, құт-берекелі, мұсылман қауымының ұлық мерекесі – Құрбан айтқа аман-есен жеткізген Алла тағалаға сансыз шүкірлер мен мақтаулар болсын! Əлемнің əр түкпірін мекендеген мұсылмандар бұл күні Жаратушы Иеміздің разылығы үшін құрбан шалып, Алланың мейірім-шапағатына бөленуге тырысады. Адам осындай ізгі амалы арқылы Раббысына жақындай түседі. Ал «құрбан» сөзі «жақын

болу», «жақындау» деген мағынаны білдіреді. Бұл күні қажылыққа аттанған мұсылман бауырларымыз, отандастарымыз жүздерін Қағбаға қаратып, Арафат тауында еліміздің игілігі мен халқымыздың бірлігін тілеп, екі дүниенің бақытын сұрап, Жаратқанға жалбарына дұға жасайды. Тəуелсіз еліміздің Тұңғыш Президенті, асыл дініміздің жанашыры Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев Құрбан айт мейрамын Қазақ стан жұртшылығы үшін демалыс күні деп жариялады. Бұл – ұлық мерекені халықтық деңгейде атап өтуге, көпұлтты Отанымызды мекен еткен халықтар достығы мен бірлігін нығайта түсуге

септігін тигізіп келеді. Ең бастысы, біз мұны дəстүрлі дініміз Исламға көрсетілген құрмет деп білеміз. Құрбан айтты атап өтудің мəні мен мағынасы зор. Алланы бір, пайғамбарды хақ деп білген мұсылмандар мешіттерімізде айт намазын оқып, дұға жасап, бір-бірін мерекемен құттықтап, мəре-сəре болғаннан кейін құрбандық шалады. Бұл – ағайын арасын жақындата түсетін күн. Араздасқан адамдар татуласып, өзара кешірім жасап, туысқандық байланысты күшейтуге итермелейтін ұлық мейрам. Құрбан айт – отбасы құндылығын арттыратын мереке. Ата-анаға, Құдай

(Соңы 2-бетте).

Холдинг жўмысы ќаралды

 15 қазан – Құрбан айт мерекесі

Қымбатты отандастар! Баршаңызды айтулы мереке – Құрбан айт мейрамымен шын жүректен құттықтаймын! Бұл мейрам – ұлт пен ұлысты ұйыстыратын рухани ұлы құндылықтардың бірі. Осы қасиетті күндері көпшілік жұрт құрбандық шалып, бірбіріне тек жақсылық тілейді. Береке мен бірлікті, қайырым мен қанағатты арттыратын құтты мейрам – Құрбан айт адамдардың етене араласуына, ұлттар мен діндердің өзара ынтымақтастығына жол ашады. Ол жетім-жесірді жебеу, мұқтажға қолұшын беру сияқты гуманистік дəстүрлерді нығайтуға қомақты үлес қосады. Ата-бабаларымыз осы асыл үрдістерді ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып келеді. Еліміз азаттық алғалы бері ата дініміз нағыз өркендеудің жолына түсті. Дін өз руханилық

Алдын-ала болжамға қарағанда, игерілмеген қаражат көлемі бүгінгі күні 150 млрд. теңгеге жетіпті. Бюджеттік жобалардың дəстүрге айналған қымбаттауларына қарсы əрекеттер жасау керек. 2012 жылы жобалық бағалардың қымбаттауы 40 млрд. теңге болған еді. Ал биылғы жылы ол əлден-ақ 60 млрд. теңгеге жетіп отыр. Осыдан əрі Президент жобалық-сметалық құжаттарды дайындау ісін күмəнді бизнеске айналдырудың жолдары бар екенін айтты. Нұрсұлтан Əбішұлы ПремьерМинистрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаевқа нақты тапсырма беріп, осындай күмəнді фирмалардың қызметінен бас тартып, оларға ақша аударуды тоқтатуды талап етті. Одан əрі Елбасы құрылысты жүргізетін мердігерді табу ісіндегі жымқыру жолдарын да біліп отырғанын жеткізді. Алдымен конкурсқа түскен 2 мердігердің жеңілгені сотқа береді, ол процесс аяқталғанша ешқандай жұмыс жүрмейді, одан əрі келесі конкурс болып, бұл жолы да алғашқы оқиға қайталанып, ақыр соңында «өздерінің» ақша бөлісетін «бір көз» атты мердігері ғана қалады. Мұндай істерді қарайтын судьяларды да сыбайлас жемқорлардың арасында жүр деп санауға болады, деді ол. Сондықтан да үлкен мердігерлерді табу ісіне облыстың бірінші басшылары жауапты болсын, ал біз оларды түрлі, орынсыз шағымдардан қорғауымыз керек. Тендерді комиссияның көзінше ұтып алған мердігерге тиісуге ешкімнің де хақы жоқ. Мердігерлерді анықтауда түрлі сарсаңға салудың кесірінен бағдарламалар да орындалмайды, бөлінген қаражат та игерілмей жатады, нысандардың жобалық құны да артады, дей келіп, осы келеңсіздіктерді жоюды Премьер-Министрге тапсырды. Одан əрі Қаржы министрі Б.Жəмішевке қаржылық тексерубақылаушылардың жеткілікті дəрежеде жұмыс істемей, осындай істегі жымқыруларды əшкере қылмайтындығы үшін ескерту жасады. Облыс əкімдерінің де мұндай істерді біліп тұрса да қазір ештеңе айтпай, тыныш отырғандығын сынап өтті. – Қуаты да, көлемі де бірдей екі нысанның бағасы екі түрлі болатынына неге шүбə келтірмейсіңдер? – деді Президент. – Мəселен, Ақмола облысында 1200 орындық мектеп дəл сондай 900 орындық мектептен 219 млн. теңгеге арзанға түскен. Ақтөбе облысында бір жылда салынған екеуі де дəл бірдей екі мектептің құндарындағы айырмашылық 130 млн. теңге болған. Атырау облысындағы бірдей емхана құрылысына жұмсалған шығын құнының айырмашылығы 400 миллион теңгеден асқан. Елбасы осындай фактілерді айта келіп, тиісті облыстардың əкімдерін орындарынан тұрғызып, жеткілікті дəрежеде бақылау жасамағандары үшін ескертулер жасады. Сендердің міндеттерің бюджеттің, елдің ақшасының ұрланбауын бақылау емес пе, мен сендерді бұрынғыдай астықты, етті, сүтті қанша бересің деп тоқпақтап жатқаным жоқ қой, деген қатаң сөздерін айта келіп, қаржы полициясы, қаржы бақылау жəне т.б. бақылаушы органдардың осындайларды тексеруін талап етті.

Дінаралық үнқатысу сөз болды

Кеше Парламент Сенатының Төрағасы Қайрат Мəми Астана жəне Қазақстан Митрополиті Александрмен кездесті. Əңгіме барысында дінаралық толеранттықты, бейбітшілік пен үнқатысу мен өзара ынты мақ- келісімді ны ғайтудағы белсенді тастықты ілгерілету туралы сөз бол- қызметі үшін ризашылығын білдірді. ды. Əлемдік жəне дəстүрлі діндер Кездесу барысында Митрополит лидерлері съезі Хатшылығының Александр барша мұсылмандарды қорытындылары талқыланды. келе жатқан Құрбан айт мерекеСъезд Хатшылығының Бас- сімен құттықтады, деп хабарлады шысы ретінде Қ.Мəми православ Парламент Сенатының баспасөз діни қайраткерлеріне қоғамдағы қызметі.

қосқан жарымызға, бала-шағамызға арнайы сыйлық беру, жаңа киім əперу – мейрамның сəнін келтіріп, мəнін арттырады. Қадірменді ағайын, бауырлар! Алла тағала шынайы ниеттеріңізді, ізгі амалдарыңызды жəне шалған құрбандықтарыңызды қайырымен қабыл еткей! Жаратушы Иеміз баршамызға екі дүниенің бақытын нəсіп етіп, жүзімізді жарық еткей! Еліміздің мерейі үстем, тəуелсіздігіміз тұғырлы əрі тыныштығы мəңгілік болғай! Бейбіт өмірді мұрат тұтқан мұсылман қауымының ұлық мерекесі құтты болсын, ағайын! Ержан қажы МАЛҒАЖЫҰЛЫ,

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти.

Бюро отырысы өтті

Палата Спикері Нұрлан Нығматулиннің төрағалығымен өткен Мəжіліс Бюросында жалпы отырыста қаралатын мəселелер белгіленді. Палата салалық комитеттер- б о й ы н ш а ө з г е р і с т е р м е н ге жаңа заң жобалары бойын- толықтырулар енгізу туралы заң ша қорытынды əзірлеу мезгілін жобалары да өзінше бір топ болды. Палата қоржынына түскен заң нақтылауға бір топ заң жобасын тапсырды. Оның ішінде «Қазақ- жобалары қатарында меншік құстан Республикасының кейбір қығын қорғауды күшейту, шартконституциялық заңдарына өзге- тық міндеттемелерді қорғауды рістер енгізу туралы» Консти- кепілдендіру жəне оларды бұзғаны үшін жауапкершілікті қатаңдату, туциялық заңның жобасы бар. Қазақстан Республикасы Қыл- қылмыстық іс жүргізу заңнамасын мыстық, Қылмыстық іс жүргізу, жетілдіру, сонымен қатар, əлеуметтік Қылмыстық-атқару кодексінің қамсыздандыру мəселелеріне түзету енгізу туралы құжаттар бар. жəне де қылмыстық-процессуалдық заңнаманы жетілдіру мəселелері «Егемен-ақпарат».


2

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

МАЅЫЗДЫ МІНДЕТТЕР ОЙДАЄЫДАЙ ОРЫНДАЛСЫН

(Соңы. Басы 1-бетте). Бұл ретте Нұрсұлтан Назарбаев жылжымайтын мүлік нысандарын сатып алу барысында оның бағасына тиісті бақылаудың жоқ екеніне назар аударды. Сондай-ақ, құрылыс саласында жаңа технологияларды енгізу арқылы күрделі шығындарды азайту жəне сапаны арттыру жұмысы нашар жүргізіліп жатқаны айтылды. Соның салдарынан жаңадан салынған автомобиль жолдарын пайдалануға берген бір жылдан кейін қайта жөндеу керек болады. Атап өтілгендей, əлемдік рейтингте жол сапасы жөнінен Қазақстан 140 елдің ішінде 117-орында тұр. Бюджеттің сапасыз орындалуы көбінесе рұқсат беру жəне келісу ресімдерінің көптігіне байланысты, бұл да экономиканың дамуын тежейді. Үкіметке осы мəселелерді қатаң бақылауда ұстауға тапсырма берілді. МЕМЛЕКЕТ НЕНІ, ҚАЛАЙ САТЫП АЛУДА? Президент өз сөзінде мемлекеттік сатып алу мəселесіне де арнайы тоқталды. Бюджеттік бағдарламалардың орындалмауының жəне олардың тиімсіздігінің негізгі себебі мемлекеттік сатып алу жүйесі болып саналады. Көбінесе мемлекеттік органдар тендерлерде «бөгде» жет кізушілердің қатысуына мүмкіндік бермей тін шарттар белгілейді. Бұған қоса мемле кеттік органдардың бірінші басшылары өздерін өздері жауапкершіліктен босатып, сатып алуға қатысты шешім қабылдаудан сырт қалады, дей келіп, Мемлекет басшысы əкімдер мен орталық мемлекеттік органдардың басшыларына тендерлік комиссияларды өздері басқарып, олардың ауқымды көлемдегі мемлекет қаражатын шығындауға байланысты жұмыстары үшін толықтай жауапкершілік алуын тапсырды. Сондай-ақ, мемлекеттік сатып алу жүйесін жетілдіруге бағытталған заң жобасын Парламентке енгізуді тездеткен жөн. Нысандар мен жер учаскелерін сатып алуда тиісті дəрежеде бақылау жасалмайды. Мəселен, Ақтөбе облысының Шалқар ауданында құны 75 млн. теңгелік 140 орындық балабақша екі есе бағасына сатылып алынған. Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Осындай мысалдарға қарап əкімдер ештеңені де бақыламай ма деп қаласың. Жаңа технологиялар енгізу арқылы күрделі шығындарды азайту мəселесін де ешкім қолға алмаған. Əсіресе, үй құрылысында, жол құрылысында осындай əдістерді қолданып, бағаны азайтуға болушы еді ғой. Мен Ресейде жаңа технологиялар қолдану арқылы салынып жатқан Мəскеу – Қазан тасжолының бұрынғы бағадан екі есе арзандағанын естідім. Бізде неге осындайларды қолға алмасқа? – деді Президент. КƏСІПКЕРЛІККЕ – КЕҢ ӨРІС Отырыста қаралған мəселелердің келесі бөлігі мемлекеттік қорғауды жəне кəсіпкерлікті қолдауды күшейту болды. Мемлекет басшысы атап өткендей, «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы кəсіпкерлікті қолдаудың тиімді тетігіне айналды. Сонымен бірге, оны жүзеге асыруға қатысты шағымдар да көбейіп отыр. Мəселен, 43 аудан жəне облыстық маңызы бар қалалар «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясындағы несиелердің пайыздық мөлшерлемелерін субсидиялау жұмыстарын жүргізіп отырған жоқ. Бұл қызмет түрі Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Маңғыстау жəне Қарағанды облыстарында баяу жүруде. Ақмола, Алматы, Қарағанды, Шығыс Қазақстан жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарында кəсіпкерлерге бірде-бір грант берілмеген. 10 ауданда жəне облыстық маңызы бар қалаларда жаңа бастаушы кəсіпкерлерге бірде-бір шағын несие берілмеген. Мемлекет басшысы аталған облыс əкімдерінің əрқайсысына осы мəселе бойынша есеп беріп, нəтижесін БАҚ-та жариялауды тапсырды. Сонымен қатар, бірқатар өңірлер «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы бойынша бөлінетін қаражаттың тапшылығына кезігіп отырғаны айтылды. Өңірлік комиссиялар

мақұлдаған 155 жоба бойынша тапшылық 1,5 миллиард теңгені құрайды. Қазақстан Президенті осы қаражаттарды бөлуге пəрмен берді. Мемлекет басшысы мемлекет-жекеменшік серіктестік сияқты тəсілдің тиімділігі төмен екендігіне назар аударды. Атап айтқанда, Қызылорда, Павлодар жəне Солтүстік Қазақстан облыстары 2008 жылдан бері сараптамаға бірде бір концессиялық ұсыныс жасамаған. Даму институттары, банктер, зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары мемлекет-жекеменшік серіктестігі жобаларына белсене қатыспайды. Нұрсұлтан Назарбаев бизнесті дамыту үшін маңызды ынталандыру жəне бюджетті толтырудың көзі жекешелендірудің жаңа толқыны болуы тиістігін атап өтті. Сөйте тұра, мемлекеттің қатысы бар ұйымдардың тек 4 пайызын ғана жекешелендіру туралы ұсыныс енгізілді. – Əрбір ведомство мен «Самұрық-Қазына» жəне «ҚазАгро» компанияларының жекешелендіру нысандарын комиссиялық түрде анықтап, осы жұмысты ашық жүргізу қажет. Біз шағын жəне орта кəсіпкерліктің мыңдаған жаңа субьектілерін құра аламыз, – деді Қазақстан Президенті. Нұрсұлтан Назарбаев статистика елдегі шағын жəне орта бизнес өсімін көрсететінін атап өтті. Жеке кəсіпкерлердің саны екі жылда 21 пайызға өскенімен, олардан салық түсімдері 11 пайызға ғана ұлғайған. Тексерулер кезіндегі заң бұзушылықтар бұрынғыша сақталып отыр. Бизнесті қорғаудың Президенттік сайтына өткен жылғы 9 айда – 870, ал биыл 940 шағым түсіп үлгерді. Биылғы 7 айдың өзінде прокуратура органдары 2 мыңнан астам негізсіз тексерулерді анықтады. Мемлекет басшысы Бас прокуратураға тексеру шараларын қысқарту бойынша ұсыныс əзірлеуді, сондай-ақ заңсыз тексеру бастамашыларын жазалауды тапсырды. Мемлекет басшысы сондай-ақ «көлеңкелі экономиканың» көлемін төмендету жұмыстары созылып бара жатқанына назар аударды. Атап айтқанда, алкоголь айналымын бақылауды күшейтуге бағытталған заң жобасын Парламентке енгізу 2015 жылға ысырылды. Нұрсұлтан Назарбаев Үкімет басшысына осы мəселені шешуді жəне «көлеңкелі экономиканың» көлемін төмендету жұмыстарының барысы жайлы тұрақты баяндап отыру қажеттігін айтты. ИНДУСТРИЯЛЫҚ САЯСАТТЫҢ САЛМАҒЫ Отырыста талқыланған үшінші маңызды бағыт өңірлік даму міндеттері аясында индустриялық саясаттың тиімділігін қамтамасыз ету болды. Мемлекет басшысы индустрияландырудың бірінші «бесжылдығы» оң нəтиже бергенін атап өтті. Құны 2,1 трлн. теңгелік 563 нысан пайдалануға беріліп, 2,2 трлн. теңгенің өнімдері өндірілді. 70 мыңға жуық жұмыс орны ашылды. – Біз дағдарыстың ең қиын кезінде осындай бағдарламаны бірінші болып қабылдадық. Бізден кейін инновациялық бағдарламаларды АҚШ, Жапония, Түркия жəне өзге де көптеген елдер іске қосты. Бəрі мұндай шараның қажеттігін сезінді, сондықтан біз «нүктеге» дəл түстік. Екінші «бесжылдық» бағдарламасын сапалы əзірлеп, бұл бағыттағы инвестицияның қарқынын азайтып алмау қажет, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Сонымен бірге, нақты секторды, соның ішінде институттық секторды қолдау тетіктерін жетілдіру керек. Мысалы, биыл құрылған Өңірлік даму министрлігі өкілеттігі мен қаражатының ара-жігі нақты болмағандықтан өз міндетін толық көлемде жүзеге асырмағаны, Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігімен арада міндеттерді бөлісуде түсініспеушілік туындағаны атап өтілді. – Бізде кəсіпкерлерге қолдау көрсетуден гөрі оларды бақылау функциялары көп, – деді Мемлекет басшысы. Ол санэпидстанса қызметінде 12 мың қызметкер, ал Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінде 200 мемлекеттік қызметші жұмыс істейтінін атап өтті. Өндіріс қуатын ұтымды орналастыру талаптары сақталмай отыр. Мысалы, Астанада электровоздар шығаратын зауыттың жəне Павлодарда жүк вагондары мен жартылай вагондар шығаратын зауыттың ашылғанына қарамастан, Қарағандыда тағы бір балама кəсіпорын салу жоспарлануда.

Жер қойнауын пайдалану саласындағы қызмет те жандандыруды қажет етеді. Елімізде барланған қорлардың жеткілікті өсімі қамтамасыз етілмейтіні, жұмыс істемейтін кеніштер бойынша ахуал сол күйінде екені атап өтілді. Биыл жер қойнауын пайдалану құқығын беруге бірдебір конкурс өткізілмеген, халықаралық инвестицияларды тартуға ешқандай келісімшарт жасалмаған. Атап айтқанда, «Рио-Тинто» сияқты ірі инвестордың ұсынысы бойынша əлі шешім қабылданған жоқ. Энергетика саласында Мемлекет басшысы елдің оңтүстігіндегі энергия тапшылығын төмендету қажеттігіне айрықша назар аударып, соған байланысты Үкіметке Балқаш ЖЭС-ның құрылысы мен инфрақұрылымын бақылауға алуды тапсырды. Президент «жасыл экономика» туралы айтпас бұрын энергия үнемдеудің базалық мəселелерін шешу қажеттігін атап көрсетті. Қазақстанда жылу желілеріндегі шығын 22,1 пайыз, ал Еуроодақта орташа 10 пайызды құрайды. Қазақстандық электр желілерінде шығын 14 пайыз болса, Қытай, Корея, Жапонияда ол небəрі 5 пайыз. Мемлекеттік органдар тарапынан энергия үнемдеу мен энергия есептеу мəселелеріне жеткіліксіз деңгейде көңіл бөлінеді. Мəселен, жалпы үйдің жылу есептегіштерімен қамтамасыз ету Қарағанды облысында 25,8 пайызды, Батыс Қазақстан облысында 16 пайызды ғана құрайды. Тұрғындар арасында электр энергиясын, жылу мен газды үнемдеу жөнінде пəрменді насихат жүргізілмейді. Елбасы өзінің бұрын жекешелендірудің келесі толқынын жүргізу туралы берген тапсырмасына тоқталды. Бүгінгі күні мемлекеттің үлесі бар ұйымдар саны алты мыңнан асып барады. Олардағы адам саны миллионға жуық жəне бюджеттен оларды ұстауға 1,5 трлн. теңге кетеді, деді Президент. Біз қиыншылық жылдарында сатып жіберген аса ірі компаниялардың бақылау пакетін мемлекетке қайтардық. Ол дұрыс. Бірақ басқа жақтан бұрын жекешеленіп кеткен дүниелер неге қайтадан мемлекеттің мойнына мініп кеткен, деп осыған орай Өмірзақ Шөкеевтен түсінік сұрады. Ол ұлттық компаниялардың жанынан құрылған еншілес кəсіпорындардың тізімі жасалып, оның негізгі бөлігі жекешелендірілгенін айтты. Инновациялық-индустриялық бағдарламаның алғашқы 5 жылдығы жақсы табыстармен аяқталғаны қанағатпен аталып өтіп, осы қарқынның алдағы уақытта да жалғастырылуы талап етілді. Алайда, көптеген жобалар тоқырауға ұшырағанын айта келіп, соның ішінде Қарағандының фермерлерге ұшақ шығарамыз деген зауытының тоқтап қалғанын, ОҚО-дағы тоқыма фабрикасының жұмыс істемейтінін сын тезіне салып, тиісті лауазымды тұлғалардан түсінік алды. Индустрияландыру жұмыстарын қадағалауды тоқтатып едім, бəрі де тоқырауға айналғанын байқаймын. Енді қайтадан бақылап отыратын боламын, тіпті əрбір тоқсан сайын бақылаймын, деді Президент. АГРАРЛЫҚ СЕКТОРҒА – АЙРЫҚША НАЗАР Үкіметтің кеңейтілген отырысында аграрлық сектор секілді стратегиялық сала мəселелері бөлек қаралды. Мемлекет басшысы ет экспортын 2016 жылға қарай 60 мың тоннаға дейін жеткізу міндеті қойылғанын еске салды. Тиісті бағдарламаны жүзеге асыруға 120 миллиард теңге бөлінген. Сөйте тұра, биылғы жылдың 7 айында Кеден одағынан сыртқа шығарылатын ет экспорты нөлге теңескен. Мұның орнына Қазақстан етті сырттан, соның ішінде Беларусьтан импорттауда. Елбасы айтқан бұл мəселе əркімнің де жанын ауыртатыны анық. «Егемен Қазақстан» газетінің алдыңғы күні, 10 қазанда жариялаған «Сыртқа ет шығарудың орнына, етті сырттан тасимыз» атты проблемалық мақаласы осы тақырыпқа арналған. Шұжық өнімдерінің экспорты да 2013 жылы нөлдік деңгейге түсіп, кəсіпорындардың жүктемесі 28 пайыз ғана болған. Осындай жағдай сүт, қант жəне майға қатысты да байқалады. Қазақстан Президенті қаражат жетіспеушілігі жағдайында да азық-түліктің тұрақтандырушы қорларын қаржыландыру жалғастырылғанын атап өтті. Бұл орайда іс жүзінде 5 миллиард теңге

немесе бөлінген қаражаттың 40 пайызы депозиттерде жатыр жəне пайдаланылмай отыр. Бұған қоса, тұрақтандырушы қорлардың жұмысына қарамастан, əлеуметтік маңызы бар бірқатар өнімдердің бағасы едəуір өскен. «ҚазАгроҚаржы» былтыр 66 жобаны, ал биыл, қаржыландыру көлемі ұлғайса да, небəрі 16 жобаны іске асырды. Мемлекет басшысы пайдаланылмаған жерлерді ревизиялау жəне оларды айналысқа түсіру тетіктерін əзірлеу жұмыстарының салғырт жүргізіліп жатқанын айтты. Президент Ауылдық аумақтарды дамытудың жаңа бағдарламасын əзірлеудің қисындылығына күмəн келтірді, өйткені, осындай құжат 2004-2010 жылдары-ақ жүзеге асырылған болатын. – Алдымен бұрынғы бағдарламада қарастырылғанды аяғына жеткізіңіздер жəне нақты нəтижелері бойынша есеп беріңіздер, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. ҚАЙТАЛАМА ҚҰРЫЛЫМДАРДАН ҚҰТЫЛУ ҚАЖЕТ Мемлекет басшысы мемлекеттік органдардың бірін бірі қайталайтын құрылымдарын оңтайландыруды жəне функцияларды нақты бөлу жұмысын жалғастыруды тапсырды. Əкімдердің жұмысын бағалаудың қазіргі жүйесін көптеген формалық көрсеткіштер мен есептілік түрлері қиындатып отырғаны айтылды. Көрсеткіштердің 96-сының тек 46-сы қолданыстағы статистикадан алынады, ал 50-і жаңа. Сондай-ақ, өңірлердің дамуына берілетін бағаға деген көзқарасты өзгерту қажет. Əкімдер жұмысының тиімділігі рейтингісіндегі негізгі көрсеткіштер инвестиция тарту, шағын жəне орта бизнесті дамыту, толыққанды жұмыс орындарын ашу, мемлекеттік қызметтер сапасы, қауіпсіздік пен құқықтық тəртіп, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық мəселелері, жастарды жұмыспен қамту сияқты индикаторлар болуға тиіс. Қазақстан Президенті Үкімет пен Ұлттық Банктің жаңа басшылығы ақша-несие саясатының тиімділігін арттыру мəселелерін пысықтағаны жөн екенін атап өтті. Мемлекет басшысы банк секторының нақты экономиканы дамытуға салынатын салымды арттыруын басымдығы бар міндет ретінде белгілеп берді. Өнеркəсіпке бүкіл банк секторының тек 12 пайы з несиесі бағытталады. Банктердің шағын бизнесті несиелендіруді азайту үрдісі де алаңдаушылық тудырады. Несие көлемі 2013 жылы 13 пайызға төмендеді, бұл ретте тұтынушылық несиелерінің көлемі бір жыл ішінде 50 пайызға өсіп, 2 триллион теңге деңгейіне жеткен. ƏЛЕУМЕТТІК ЖАҢҒЫРТУ ЖАЛҒАСТЫРЫЛСЫН Үкіметтің жіті назар аударуын талап ететін келесі бағыт – əлеуметтік жаңғырту үдерісін күшейту. Соңғы үш жыл ішінде мемлекет білім беруді қаржыландыру мөлшерін 1,7 еседен астам мөлшерге ұлғайтты. 2013 жылы ол бір жарым триллион теңгеге жуық көлемді құрады. Бірақ балабақшалардағы орын жетіспеушілігі өткір күйінде қалуда, жарты миллионға жуық бала кезекте тұр. Жекелеген облыстар білім беру нысандарының құрылысын тұралатуға жол беруде. Солтүстік Қазақстан мен Ақтөбе облыстарындағы республикалық бюджеттен қаржыландырылатын нысандар бойынша қаржы игеру 62 пайыздан аспай отырғаны атап айтылды. Жергілікті бюджет бойынша да осындай ахуал байқалып отыр. Нұрсұлтан Назарбаев кəсіптік-техникалық оқыту саласында экономика талап етіп отырған барлық мамандардың тек үштен бірі ғана дайындалатынына тоқталды. Сонымен қатар, материалдық-техникалық база қанағаттанарлықсыз күйде қалуда, жатақханалар жетіспейді, өндірістік тəжірибесі бар білікті мамандар қатарына жататын оқытушыларға тапшылық бар. Жоғары білім беру жүйесінде де проблемалар бар секілді. Мемлекет басшысы денсаулық сақтау саласына да аса ауқымды қаржы бөлініп отырғанын атап өтті. 2012 жылы жалпы қаржыландыру көлемі 8 миллиард долларды құрады, яғни дамыған елдер деңгейіндегі ішкі жалпы өнімнің 4 пайызы.

45 емхананың, Алғашқы дəрігерлік санитарлық көмек көрсету орталықтарының, 300-ден астам дəрігерлік амбулаториялар мен фельдшерлікакушерлік пункттердің құрылыстары жоспарланды. Осыған қарамастан қызмет көрсету сапасы əлі күткен нəтижеге жете қойған жоқ. Қазақстан Президенті өңірлерде салынған медициналық нысандардың білікті мамандармен қамтылуы қажеттігіне тоқталды. Қазақстанның жүрек-қан тамырлары ауруларынан болған өлім жөнінен бірінші, жол-көлік оқиғаларынан болған өлім жөнінен екінші орын алатыны атап айтылды. Өткен жылы жол бойында 2145 адам, биылдың өзінде 2273 адам қаза болды. Мемлекет басшысы осыған орай көлікті алкогольді ішімдік ішіп алып жүргізгендер үшін жауапкершілікті күшейтуді тапсырды. Елбасы еңбек жəне жұмыспен қамту саласындағы əлеуметтік көмекті өзара міндеттемелер негізінде еңбекке қабілетті адамдарға беру қажеттігіне назар аударды. Жұмыссыз адам əлеуметтік көмекті кейін қайтару шартымен алуға тиіс. Қабылданған шараларға қарамастан, жалақы бойынша берешек сақталып отырғаны, оның биылғы 1 қарашада 1 миллиард теңгеден асқаны атап айтылды. Баспанамен қамтамасыз ету маңызды əлеуметтік мəселе күйінде қалып отыр. Мемлекет басшысы «Қолжетімді баспана-2020» бағдарламасын жүзеге асыру көп реніш тудырып отырғанына тоқталды. Төлем қабілетінің төмендігіне байланысты оған көптеген отбасылар қатыса алмауда. Қолжетімді баспана бойынша «Тұрғынүйқұрылыс жинақ» банкіндегі келеңсіз фактілерді атап өтіп, жеңілдікпен, заңсыз жеңілдікпен үй алғандардың баспаналарын қайтаруды талап етті. ЫҚПАЛДАСТЫҚ – ӨМІР ТАЛАБЫ Отырыс барысында халықаралық ықпалдастық мəселелері де қаралды. Нұрсұлтан Назарбаев ішкі нарықтың көлемі шектеулі екендігін жəне экономиканың бұдан арғы өсімі үшін нарық кеңістігін кеңейту қажеттігін атап өтті. – Ықпалдастық – біз үшін өмір талабы. Сол себеп ті біз қазір Еуразиялық экономикалық одақты құру жəне Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру туралы айтудамыз, – деді Мемлекет басшысы. Бұл ретте жалпы ықпалдастық картинасын жасау, іс-əрекеттердің мүмкін болатын барлық балама нұсқаларын əзірлеу, Қазақстанның ықтимал шығындары мен пайдасына талдау жүргізу қажет. Нұрсұлтан Назарбаев келіссөз топтары мен салалық мемлекеттік органдардың арасындағы үйлестірудің, сондай-ақ отандық келіссөз жүргізушілердің деңгейін көтеру қажеттігіне тоқталды. Бұл үшін Қазақстаннан өкілдік ететін кадрларды сапалы іріктеудің айқын тетігін əзірлеп, Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің осы мəселедегі рөлін күшейткен жөн. ОТЫЗДЫҚТАН ОРЫН АЛУ ОҢАЙ ЕМЕС Президент осы көтерілген мəселелер бойынша тиісті түсіндірме жұмыстары жүргізілуі жəне БАҚ-тардың рөлін арттыру қажеттігін атап өтті. Мемлекеттік БАҚ-тарда өзекті проблемалардың көтерілгені қадағалансын. Олардың міндеті халыққа осы заманғы экономика, саясат, елдің іші-сыртындағы ахуал туралы ақпарат жеткізу, дей келіп Мемлекет басшысы өзінің елдің тарихы туралы оқулық жасау жөніндегі тапсырмасы бойынша жұмыс істеліп жатқанын жеткізді. Тарих Конституция сияқты кəсіби мамандардың қолымен жазылуы керек деп санаймын. Мұндай салмақты іске нақ сондай мамандарды тартуымыз керек. Бұл мəселеге біз алдағы уақытта да өте объективті жəне анық түрде қарайтын боламыз, деді Нұрсұлтан Назарбаев. «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қазақстандықтардың екі-үш буыны орындауға тиісті маңызды міндет. Əлемнің барынша дамыған 30 елінің қатарына ену жолы оңай емес, осыны əркім түсінуі керек, деді Елбасы сөзінің қорытындысында. ----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.


12 қазан 2013 жыл

Президент тапсырмаларынан туындайтын міндеттер ќаралды Кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің төрағалығымен Мемлекет басшысының үстіміздегі жылдың 11 қазанында өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында айтқан тапсырмаларын жүзеге асыру жөніндегі шаралар қаралды, деп хабарлады ПремьерМинистрдің баспасөз қызметі. Үкіметтің кеңейтілген отыры сында тыңдалған əлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары бойынша Мемлекет басшысы бірқатар маңызды міндеттер қойды. Президент сөзінен туындайтын негізгі сəттерге назар аудара отырып, С.Ахметов осы тапсырмаларды тиімді жүзеге асыру үшін мемлекеттік органдар күш-жігерлерін үйлестіру қажеттігін атап өтті. Бюджет саясаты мен мемлекеттік сатып алулар жүйесін оңтайландыру саласында Үкімет басшысы жыл соңына дейін барлық деңгейдегі орталық мемлекеттік органдар басшыларының бөлінген бюджет қаржыларын, соның ішінде трансферттерді де барынша игеруді қамтамасыз етуі қажеттігін атап көрсетті. Сол сияқты Мемлекет басшысы ның тапсырмаларын ескере отырып, мемлекеттік жəне са ла лық бағдарламаларды инвен та ризациялау жұмыстарын

жал ғастыру қажет, дей келіп, С.Ахметов бірқатар көрсеткіштер бойынша өсімді, соның ішінде еңбек өнімділігін қамтамасыз ететін бағдарламаларды анықтау қажеттігін атады. Мемлекеттік сатып алулар мəселесіне қатысты С.Ахметов Қаржы министрлігіне Мемлекет басшысының тапсырмаларын ескере отырып, мүдделі мемле кеттік органдармен, өңірлер əкімдерімен бірлесіп, заңнаманы жетілдіру жөнінде нақты ұсыныстар енгізуді ұсынды. Сондай-ақ, ол барлық тендерлік комиссияларды орталық мемлекеттік орган дардың бірінші басшылары мен өңірлер басшыларының басқаратынын атап көрсетті. Кəсіпкерлікті дамыту жөніндегі Президент тапсырмаларын орындау тұрғысында Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігі холдингтермен жəне ұлттық компаниялармен бірлесіп, оларды жеке секторға бере отырып

квазимемлекеттік субъектілерді оңтайландыру жөніндегі жұмыстарды жалғастыруы тиіс. Сондай-ақ, Үкімет басшысы мемлекеттік индустриялық саясатты одан əрі жүзеге асыру, арнайы экономикалық аймақтардың жұмыс істеуі, пайдаланылмайтын жерлерді инвентаризациялау мəселелеріне қатысты да бірқатар тапсырмалар берді. Өңірлік саясатты одан əрі дамыту мəселесіне қатысты С.Ахме тов Өңірлік даму министрлігі алдына мемлекеттік бағдарламаларды инвентаризациялау шеңберінде өңірлерді дамыту бағдарламаларын жүзеге асыру тиімділігіне талдау жасау жəне оларды оңтайландыру жөнінде ұсыныстар енгізу туралы міндет қойды. Экономика жə не бюджеттік жоспарлау министрлігі мен Өңірлік даму министрлігі өңірлік даму саласындағы өздерінің функциялары мен өкілеттіктерін қайта қарау мəселесін ойластырып, Үкіметке ұсыныстар енгізуі тиіс. Бүтіндей алғанда өңірлік саясат саласындағы жұмыстардың жүйелілігі мен үйлестірілуін Өңірлік даму министрлігі жүзеге асыратын болады. Бұл орайда Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігімен бірлесе

Медициналыќ кешен сыйєа тартылды Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Осыдан он ай бұрын Парламент Мəжілісінің Əлеуметтікмəдени даму комитетінің төрайымы Дариға Назарбаева іссапармен Қостанайға келгенде осындағы Меценаттар клубының жұмысына сүйсінгендігін жасырмаған еді. Соңғы жылдары кəсіпкерлерден тұратын бұл қоғамдық ұйым ауру балаларын шетелге емдету үшін тығырықтан шыға алмай отырған ата-аналарға жəне ком муналдық қызмет ақысын төлей алмай қарызға батқан

ғаріп жандарға да көмек қолын созды. Дариға Нұрсұлтанқызы жыл басында келгенде Қостанай облыстық Меценаттар клубына мүшелікке кіретіндігін, бірге жұмыс істейтіндігін мəлімдеген. Депутат сөзінде тұр ды. Осы уакыт ішінде облыс Меценаттар клубымен байланысын үзбей, олардың бастамасы жəне көмегімен жылжымалы медициналық амбулаториялық кешенді Жітіқара аудандық ауруханасына сыйлады. Бұл облыс меценаттарына 53 миллион теңгеге түсті. Ал ол алыс елді мекен тұрғындарының ден саулығын тексеру, озық деңгейде

профилактикалық жұмыстар жүргізу үшін өте қажет. Жылжымалы амбулаторияның ішінде рентген, ЭКГ, УЗИ жəне гастрофибраскоп сияқты ауру диагнозын дəл анықтауға мүмкіндік жасайтын заманауи жабдықтардың барлығы да бар. Облыс əкімі Нұралы Сəдуақасов медициналық ке шеннің алынуына мұрындық болған Дариға Назарбаеваға жəне қолдау көрсеткен облыс кəсіпкерлеріне рахмет айтты. – Тек жітіқаралықтар ғана емес, оған іргелес, бірақ облыс орталығынан тым шалғайда орналасқан Қамысты, Денисов

отырып қаралатын өңірлерді дамытудың барлық бюджеттері қа лыптастырылуы тиіс, деді С.Ахметов. Əлеуметтік жаңғырту саласында, Мемлекет басшысының тапсырмаларын ескере отырып, мүдделі мемлекеттік органдарға білім беру, денсаулық сақтау жəне əлеуметтік қорғау мəселелері бойынша ұсыныстар енгізу тапсырылды. С.Ахметов Президент өткізген кеңес қорытындысы бойынша берілген тапсырмаларды жүзеге асыруда кешенді жоспар əзірлеу жөнінде өкім берді. Сол сияқты Үкімет басшысы өңірлер əкімдерінің назарын елді мекендердің алдағы қысқа дайындығы, əлеуметтік маңызды азық-түлік бағаларының тұрақтылығы жəне жиналған астықтың сақталуын қамтамасыз ету мəселелеріне аударды. Бүгін Мемлекет басшысы тарапынан жеткілікті дəрежеде ашық, шынайы əңгіме болып, сындарлы сын айтылды, дей келіп, біз Президент тапсырмаларын жүзеге асыру жөніндегі барлық ісшараларды кешенді жоспарға енгізіп, осынау үлкен жұмысқа кірісуіміз керек, деп түйіндеді сөзін Премьер-Министр.

аудандарының да тұрғындары бұл заманауи жылжымалы амбулаторияның пайдасын көретін болады. Жітіқара ауданында 60 мыңдай, Қамысты, Денисов аудандарында осы қаралас адам тұратынын ескерсек, бұл кешен маңыздылығының қандай екенін біле беріңіз, – деді облыс əкімі. – Денсаулық сақтау саласында қандай қайырымдылық жұмыс жасаса да артық емес. Біз үшін басты байлық – адамдар, – деді Дариға Назарбаева. Дариға Назарбаеваның əлеуметтік маңызды сапары мұнымен шектелген жоқ. Ол жетекшілік ететін «Дегдар» қайырымдылық қорының ұйымдастыруымен «Жүрек сазы» музыка фестивалі де қостанайлықтарға тарту етілді. Оның аясында əнсүйер қауым Дариға Назарбаеваның концертін тамашалады. ҚОСТАНАЙ.

Ќылмысына орай жазасы Парламент Сенатында кеше «Қылмыстық құқық пен процестің конституциялық-құқықтық проблемалары» тақырыбында конференция болып өтті. Аталған шара Қылмыстық жəне Қылмыстық-іс жүргізу кодекстерінің жобаларын Парламентте қараудың алдында ұйымдастырылып отыр. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Конференция жұмысына қос палата депутаттарынан өзге Конституциялық Кеңес, Жоғарғы Сот, Бас прокуратура, Əділет жəне Ішкі істер министрліктері мен үкіметтік емес ұйымдар өкілдері, ғалымдар қатысты. Шараны кіріспе сөзбен ашқан Сенат Төрағасының орынбасары Асқар Бейсенбаев Мемлекет басшысының тапсырмасына сəйкес, қылмыстық құқықты ізгілендіру мен қоғамда кез келген құқық бұзушылыққа төзбеушілікті қалыптастыру көріністері арасында ортақ вектор жасалуы тиістігін айтты. Төраға орынбасары осы ретте заңдылықтың, адам құқықтары мен бостандығының мінсіз сақталуын, негізсіз айыпталу мен кінəлаудан, бостандығын заңсыз шектелуінен қорғауды қамтамасыз ету өзекті мəселе болып отырғандығын ерекше

3

www.egemen.kz

атап көрсетті. Жəне де қылмыс үдерістеріндегі тараптардың айыпталуы мен қорғалуындағы тартыстық негізді одан əрі дамыту, сотқа дейінгі тергеу жəне сот талқысы рəсімдерін оңайлату мен жетілдіру жөніндегі шараларды қабылдау қажеттігіне конференцияға қатысушылардың назарын аударды. Отырысты жүргізген палатаның Конституциялық заңнама, сот жүйесі жəне құқық қорғау органдары комитетінің төрағасы Серік Ақылбай ішкі саясиəлеуметтік, құқықтық реформалар қылмыстық жəне қылмыстық іс жүргізу заңнамасын түзету енгізуді талап етіп отыр дегенді баса айтты. Тарқатып айтқанда, қылмыстық жəне қылмыстықіс жүргізу заңнамасындағы жекелеген ережелердің қазіргі жағ дайларға сəйкес келмеуі, оны өзгерген нақты жағдайға бейім деуге талпыныстар, қылмыс тық заңнамаға ауқымды

түзету жасау жаңа Қылмыстық жəне Қылмыстық-іс жүргізу кодекстерін əзірлеу жəне оны қабылдау қажеттігін туындатқан. Сонымен бірге, конференция барысында Бас прокурордың бірінші орынбасары Иоган Меркель Қылмыстық жəне Қылмыстықіс жүргізу кодекстерінің жаңа жобаларындағы негізгі мəселелері бойынша баяндама жасады. И.Меркельдің мəліметіне қарағанда, Қылмыстық кодекстің жаңа жобасы 467 баптан тұрады. Ал қолданыстағы кодексте 422 бап бар. Халықаралық тəжірибеге сəйкес қылмыстық жазаға тартудың екібөліктік жүйесі, яғни қылмыс жəне қылмыстық теріс қылық əрекеттері енгізіліп отыр. Қылмыстық теріс қылықтары үшін жазаны жұмсарту түрлері, ең алдымен қоғамдық жəне түзету жұмыстары, сондай-ақ соттылығы жоқтығына байланысты қылмыстық мерзімінің қысқаруы көзделеді. Əсіресе, бас бостандығынан айырудың орнына ірі көлемде айыппұл төлету немесе қоғамдық жұмыстарға жұмылдыру мəселесі кеңінен қолданылады деп күтілуде. Мұндай айыппұл тек адам өліміне алып келмеген үлкен емес

немесе орташа ауыр қылмыс жасағандарға қолданылатын болады. Кəмелетке толмағандарға қатысты қылмыс жасағандарды жəне оларға қатысты жыныстық қылмыстарға барғандарды өмір бойы балалармен жұмыс жасауына тыйым салу да назардан тыс қалмаған. Медициналық қылмыстарға ден қойылып отыр, əсіресе, заңсыз дəрі-дəрмек айналымымен айналысқандарды жазалау күшейтілген. Киберқылмыспен күрес те жобада көрініс тапқан. Кейбір жағдайларда сот шешімінсіз мүлікті тəркілеу шарасы да енгізілген. Онда да бұл шара тек заңсыз жолмен алынған мүлікке қатысты жүргізілетін болады. Көлікпен жасалған қылмыстар үшін жаза да қатайып, мас күйінде көлік жүргізген азаматтар үшін жүргізушілік құқынан айыру мерзімі 10 жылға дейін ұзартылып отыр. Бұдан басқа жобада есірткі заттарының заңсыз айналымына қатысты норма да күшейтілген. Сол сияқты экстремизм мен терроризм жəне радикалдық идеология таратқандар үшін жаза да өте қатаң болады деп күтілуде.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 11 қазан

№1087

Астана, Үкімет Үйі

«Фильтрлі сигареттерге ең төмен бөлшек баға белгілеу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 4 сәуірдегі №260 қаулысына өзгерістер енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Фильтрлі сигареттерге ең төмен бөлшек баға белгілеу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 4 сəуірдегі № 260 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2007 ж., № 10, 116-құжат; 2010 ж., № 25-26, 189-құжат; 2012 ж., № 35, 466-құжат) мынадай өзгеріс енгізілсін: І-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. 20 (жиырма) фильтрлі сигаретке:

1) 2013 жылғы 31 желтоқсанға дейін бір жүз отыз мың теңге мөлшерінде; 2) 2014 жылғы 1 қаңтардан бастап бір жүз елу теңге мөлшерінде ең төмен бөлшек баға белгіленсін». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С.АХМЕТОВ.

Дамыған мемлекет экспортқа заман талаптарына сай, өңделген дайын өнім шығарса, артта қалған мемлекет шикізат тасымалдайтыны белгілі. «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан» қағидасына сай, Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауында: «Мен ХХІ ғасыр, Қазақстанның алтын ғасыры болатынына сенемін», дей келіп, бірлік пен бейбітшілік, түсіністік негізінде жердегі əрбір адамның жүрегінде иман ұялап, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған, адамзатының рухани алтын ғасырына аяқ басқан, қуатты Қазақстан ұлттық идея Доктринасының мақсат-мүддесін айқындап берді.

Ќуатты Ќазаќстан ўлттыќ идея доктринасы болуы тиіс Əрбір жүз жылда, қоғамның дамуына қарай жаңа түсініктер өмірге келіп, ұғымдар өзгеріп тұратыны белгілі. Елбасымыз көтеріп отырған «Адамзаттың рухани алтын ғасырына аяқ басу деген не, алтын ғасыр ұғымдары деген не?», «Адам деген кім?», «Өмір мəні неде?», «Тəрбие деген не?», «Бақыт деген не?», «Адам əлеуетін дамытып, постиндустриялық қоғамға көшу негізі, интеллектуалды ұлт қалыптастыру деген не?» – деген сұрақтарға философиялық, психологиялық, педагогикалық тұрғыда ғылыми негізделген түсініктеме арқылы ғана жауап беруге болады. ХХІ ғасырға аяқ басқан, ақпараттық нано-био-атом-ядролық қару технологиялары дамыған заманда адамзаттың, əсіресе, өскелең ұрпақтың өмірге біржақты, материалдық көзқараспен қарауы, суицид, нашақорлық, жемқорлық, басқа да рухани аурулар туындап, адами құндылықтар артта қалуы бүгінгі күннің жаһандық, саяси проблемаларына айналып, əлем зиялы қауым мен жұртшылықты қатты толғандыруда. Бізге бүгінде «Адам болу үшін, надан болмау керек» деген Абай атамыздың өсиетіне сай тіршілік жасау қажет. Осы орайда қиындықты көп көріп, даналыққа жеткен халық болғандықтан, ақ пен қараны ажыратып, ақылды алға салып, дамыған елдердің жақсы жағынан үлгі алу – уақыт талабы. Профессор Махмұд Хамди Зақзұқ «Ұмытылған құндылықтар» кітабында: «Тап қазіргі кезде, қоғамның тек материалдық тұрғыдан ғана біржақты дамуы, ғалам тепе-теңдігіне əсер етіп, жерде түрлі катаклизмдер тудыруда. Ал рухани құндылық өмірдің барлық саласын дамытуға қозғау салатын негізгі тірек болып табылады. Осы тіректен қалған дамушы күштер бастау алады, өйткені, мұнсыз ешқандай нəрсе жасау мүмкін емес», деп жазады. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев «Нұр Отан» ХДП-ның ХІІ съезінде егемен ел тарихында алғашқы рет идеологиялық бағытымызды нақтылай келіп: «Дағдарыс ашып көрсеткен ішкі проблемалардың үлкен бір бөлігі қоғамның рухани ахуалымен байланысты. «Нұр Отанның» идеологиялық жұмысы қоғамда рухани-парасаттылық құндылықтардың жаңа жүйесін орнықтыруға бағытталуы тиіс», деді. Осыған сəйкес, Білім жəне ғылым министрлігі «Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесіндегі тəрбие

тұжы рымдамасын қабылдап», жеке тұлғаның рухани жағынан қалыптасуы барлық тəрбие үдерісінің өзегі болып тұр, деп нақтылады. Астанада өткізіліп жүрген Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшы ларының съездері, адамзат үшінші мыңжылдықта тек рухани негізде ғана біріге алатындығын дəйектеп беруге ұмтылып келеді. Ал Қазақстан халқы Ассамблеясы жұ мысы негізінде «Ел бірлігі доктринасы» қабылданып, онда бейбітшілік, теңдік пен жасампаздыққа негізделген «Ұлт рухын дамыту» қағидаты бекітілді. Бұл жолғы Саяси доктрина жобасы корпоративті мəдениетімізді ұлт рухын көтеру арқылы іске асыратын құжат ретінде жазылған. Онда қуатты Қазақстан басты ұлттық идея ретінде алынған. Сол себепті, Доктрина алдымыздағы кем дегенде жүз жылдық межені қамтитындықтан, ел үшін ерекше стратегиялық құжат. Қуатты Қазақстан ұлттық идеясын іске асыруға бағытталған, кейбір ұғымдарға тоқтала кетейік: Қуатты Қазақстан ұлттық идеясы деген не? Ұлттық идея – адам өмірінің мəнінен туындайтын ұғым. Адам өмірінің мəні – өмір сынақтары (қиындықтары) арқылы рухани жетілу болса, адамдар қауымдастығы мемлекеттің ұлттық идеясы, рухы күшті, қуатты мемлекет қа лып тастыру. Яғни, «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптас қан мемлекеттің жаңа саяси бағытын» іске асыруға бағытталған алтын ғасыр Доктринасы. Доктрина деген не? Доктрина – лат. «doctrina», ілім, ғылым, оқыту, білімділік деген сөз. Əрбір ұлт, халықтың тіл, дəстүр, діліне қарай қалыптасқан дүниетанымына сай ұстанымдары негізіндегі саяси, теориялық даму бағытына заманауи көзқарас. Рух дегеніміз не? Рух дегеніміз – мəңгі, шексіз, еш нəрсеге мұқтаж емес, бірлікке негізделген, махаббат пен мейірімнен тұратын, таза сана негізіндегі ақыл-парасат, ғаламдық қуатты өрістік негіздегі толық жетілген ақпараттық жүйе, барлық жаратылыс негізі. Адам дегеніміз кім? Адам дегеніміз – жан мен тəннен жаралған, 12 мүше, 62 тамыр, 72 буыны санаға қызмет жасайтын, толық жетілген рухтың білім мен тəжірибе негізіндегі, рухани заңдылықтарды меңгеру арқылы жетілетін бөлігі. Өмір мəні неде? Өмір мəні – өмір сынақтары (қиын дықтары) арқылы рухани жетілу.

Тəрбие дегеніміз не? Тəрбие дегеніміз – адам бойындағы ата-баба тегінен, əкесі мен анасы арқылы келе жатқан шежірелік, генетикалық ақпараттарды баптау. Мінезіңнің жақсы жақтарын күшейтіп, жаман жақтарын басу арқылы өзіңді өзің жетілдіру. Ұлттық тəрбие негізіндегі рухани тазалық ұстанымдарының көрсеткіштері: – ой-сана, ниет-пиғыл тазалығы; – гигиеналық дене тазалығы; – сөз тазалығы; – іс-əрекет тазалығы; – көркем мінезге сай адамдар арасындағы қарым-қатынас тазалығы; – экологиялық сана негізіндегі қоршаған орта мен табиғатқа деген тазалық. Бақыт деген не? Бақыт дегеніміз – рухани заңдылықтар негізінде ақ пен қараны ажырата білу арқылы күнделікті өмірде дұрыс шешім қабылдап, алдыңа қойған мақсаттарға жете білу. Зияткер ұлт дегеніміз не? Ол даналықты меңгерген ақылпарасат иесін қалыптастыру, яғни дəстүрлі рухани заңдылықтар негізінде жан-жақты тазалық ұстанымдарын меңгеру арқылы ақ жолдың қарасы, қара жолдың ағы болатынын түсініп, бір сөзден-ақ көп нəрсені аңғарып, сөз астарын түсініп, ақыл-оймен саралап, жақсылыққа даралап, күнделікті өмірде дұрыс шешім қабылдау жолымен алға қойған мақсатыңа жету жəне де таза өмір сүре білу. Зияткер ұлт қалыптастыру тетігі қалай іске асады? Зияткер ұлт қалыптастыру тетігі тіл мен ділге, дəстүрлі рухани заңдылықтарға, заман талабына ғылыми көзқараспен қарап, адам ой-санасының пирамидалық құрылымының галограммасын күнделікті өмірде дұрыс қолдана білу арқылы іске асады. Əлем тəжірибесі көрсетіп тұр ғанындай, алдыңғы қатарлы дамыған мемлекеттер ұлт рухын көтеру арқылы нарықтық бəсекеде алдыңғы орындарға ие болып, мəдени-экономикалық салаларда ірі жетістіктерге жетіп отыр. Қуатты Қазақстан ұлттық идея Доктринасы деңгейінде іске асырылатын, зияткер ұлт қалыптастыру тетігі, бақыт пен даму кілті қазақ дəстүрін білу арқылы ғана жоғары деңгейде іске асатындықтан, өзге ұлттар тарапынан мемлекеттік тіліміз, тарих, мəдениетімізге деген қызығушылық пен мұқтаждық күннен-күнге арта түсері ақиқат шындық, ұрпақтарымыздың жарқын болашағы. Мұхит ƏУЕЛБАЙ.


4

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

ПАРЛАМЕНТ ПАРЛАМЕНТ

 Депутат дауысы

Бюджет саясатын жетілдіру – уаќыт талап етіп отырєан їдеріс Татьяна ЯКОВЛЕВА,

Мəжіліс депутаты, «Нұр Отан» ХДП фракциясының мүшесі.

Парламенттің екінші сессиясының ашылуындағы бірлескен отырыста сөйлеген сөзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның бюджеттік қаражатты үнемдеу саясаты одан əрі жалғастырылатынын мəлімдегені белгілі. «Ғаламдық экономикалық ахуал ушығып жатқан жағдайда оны тек қана бюджет шығындарының үнемділігі мен тиімділігі амалы арқылы ғана қалыптастыруға болады», деп баса айтып өтті Президент. Елбасы, сондай-ақ, экономикалық өсім мен халықты жұмыспен қамту мəселелерін қамтамасыз етпейтін шығындарды қысқартуды тапсырды. Шығыстардың тиімділігі көп жағдайда қаржыны мемлекеттік басқарудың сапасымен анықталады. Бюджеттік қаражаттарды басқарудың сапасын көтеру қажеттілігі нəтижеге бағытталған бюджет шығындарының бағыт-бағдарын топшылайтын нəтижелі бюджеттендіруге көшуге себепші болды. Демек, оларды үйлестіру алға қойылған мақсаттарға жетуге байланысты жүреді. Бюджеттік шығыстардың тиімділігін арттыру міндеті мемлекеттің бюджеттік саясатының ең басты бағыттарының бірі болып табылады. Сондықтан, барлық деңгейдегі атқарушы билік қызметінің тұрақты бағыты алдын ала болжамдалатын жəне жауапты бюджеттік саясат жүргізу болуы тиіс. Сонымен, нəтижеге бағытталған бюджеттеудің алдында бюджеттік қаражаттарды жұмсаудан бұрын одан қандай нəтиже түсетіндігі, яғни барлық бюджеттік қаражатты нақты өлшенетін нəтижеге бағыттау міндеті тұр. Мысалы, егер, денсаулық сақтауға мемлекеттік бюджеттен біршама миллион теңге жұмсағымыз келсе, онда біз мемлекеттің қанша тұрғынына дəрігерлік көмек көрсетілетінін жəне ол өмір сүрудің орташа ұзақтығына қалай əсер ететіндігін нақты білуіміз қажет. Осылайша, барлық бюджеттік қаражаттар тек қана нысаналы мақсатқа ие болып мемлекеттік шығындарды атқару үшін ғана емес, нақты өлшенерлік нəтижеге ие болады. Егер біз нəтиже мен пайдаланған қаражаттардың тиімділігін өлшей алмасақ, онда біз процесті басқара алмаймыз. Бюджеттік қаражаттарды пайдаланудың тиімділігін бағалаудың нақты өлшемдері болмаған жағдайда жоспарлау процесі қиындайды, мақсаттарға жету мен оларды анықтау бюджеттік бағдарламаларының жəне өз қызметіндегі нəтижелілік көрсеткіші бойынша бюджеттік бағдарламалар əкімшілерінің жауапкершіліктері төмендейді, шығындарды үнемі «өсіріп айтуға» деген ұмтылыс пайда болады. Енді шешімі мемлекеттік бюджет шығындарының тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретін бірнеше мəселеге тоқталып көрейік.

Біріншіден, мемлекеттік меншіктерді түгендеу қажет. Осы жылдан бастап, барлық мемлекеттік органдар кассалық əдістен төлем əдісіне көшуді ұсынатын қоғамдық секторға арналған қаржылық есептіліктің халықаралық үлгілеріне өтеді. Ол үшін ең алдымен активтердің қатаң есебі керек. Алғашқы есеп жүргізілмесе, мұндай көшудің еш пайдасы болмайды деп ойлаймын. Екіншіден, ең төменгі əлеуметтік стандарттарды қабылдау мен жасаудың қажеттілік сəті пісіп-жетілді. Елбасымыз Қазақстан халқына Жолдауында: «Азаматтарымыз үшін экономика мен бюджеттің өсуіне тікелей тəуелді болатын ең төменгі əлеуметтік стандарттар мен кепілдіктерді орнатуымыз керек», деп атап көрсеткен еді. Сондай-ақ, Үкіметке осыған сəйкес келетін заң жобасын жасау тапсырылған болатын. «Бұл стандарттарды ұстану барлық əлеуметтік салаларды бюджеттік қаржыландырудың көлемін анықтауы қажет. Бұл бюджет процестерінің айқындығын арттырып, бөлінген қаражаттардың атаулылығын күшейтетіндігін» Елбасымыз баса көрсетіп берді. Бұл мəселені депутаттар республикалық бюджетті қарастыру барысында бірнеше рет көтерген болатын. Үшіншіден, бюджеттік заңнамаға, сондай-ақ, мекемеге қарайтын ұйымдар жасаған міндеттерге нормаларды қолдану бөлігінде мемлекеттік сатып алулар туралы заңнамаға өзгерістер енгізу керек. «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңның нормалары көрсетілген заңды қолданбайақ мекемеге қарайтын ұйымдардан, акционерлік қоғамдардан да сатып алуды жүзеге асыруға мүмкіндік туғызады. Бұл мекемеге қарайтын бюджеттік ұйымдарды асырауға кететін шығындардың көрсетілетін қызметінің құны, сапасы, көлеміне емес, бар қуат асырау қажеттілігіне жоспарланып жатқандықтан орындалуы мүмкін. Жоспарлау, негізінен, олардың құрылымын өзгеріссіз күйде сақтай отырып, бар шығындарды индекстеу əдісі бойынша жүзеге асырылады. «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңды есепке алмай-ақ, кез келген жағдайда қызметтерді мемлекеттік басқару органдары жасаса, жаңадан бірнəрсе ойлап табудың қажеті қанша?! Нəтижесінде, шығындарды оңтайландыруға деген ынталары болмайды. Төртіншіден, шығын тиімділігін бағалауды ұдайы жүргізіп отыру қажет жəне бюджеттік шығындарды жоспарлау барысында оның нəтижелерінің есебімен қамтамасыз етіп отыру керек. Шығындардың тиімсіздігі – бұл сапасыз жоспарлаудың салдары. Бюджеттік шығындардың құрылымы мен көлемін ұтымды жоспарлау барысында «жұмсалған қаражат-пайда» талдамасы негізгі құрал болып табылады. Біз «қанша қаражат салдық жəне нəтижесінде қанша алдық» қағидасы бойынша талдау жасауымыз керек. Алынған есеп бойынша

 Талқылау тағылымы

Заѕ жобасында кїмəн келтірер тўстар бар

Мəжілістің соңғы отырысындағы соңғы сұрақ кейбір заңнамалық актілерге бюджет заңнамасын жетілдіру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасын қарауға арналды. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Баяндама жасаған Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрі Ерболат Досаев бұл заңның қажеттілігі туралы сегіз түрлі себеп айтты. Біріншіден, деді ол, тұрақты сипаттағы трансферттердің жергілікті бюджет шығыстарының базасына берілуіне байланысты кейбір іс-шараларды қаржыландырудың ең төменгі шегін белгілеу ұсынылады. Бұл енді жергілікті бюджетті басқарушыларға кейбір аса қажетті жергілікті шығыстарға немқұрайды қарап, оған бөлінетін соманы тым азайтып тастауынан сақтайтын қажетті норма екені даусыз. Екінші себебі, бюджеттік сұранымдарды дайындау кезінде бағдарламалар мен жаңа бастамалар шығыстарына лимиттер енгізіліп, қаржылық тəртіпті арттыру көзделіп отыр делінді. Бұл мəселе дұрыс-ақ дер едік, бірақ соны сылтауратып жергілікті бағдарламалар əкімшілерінің қажетті шығыстарды кесуіне жағдай жасалып, жақсы бастамаларға тұсау салуына соқтыруы мүм кін. Министрдің заң жобасының қа жет тілігін айтқан үшінші себебі, бюджеттік инвестицияларды бірлесіп

қаржыландыратын жағдайларда жоғары тұрған бюджеттен төменгі бюджетке нысаналы даму трансферттерін бөлу көзделеді дегенге саяды. Келесі себебі, бюджет қаражатын игеру кезінде бюджеттік бағдарламалардың нəтижелеріне қол жеткізбегені үшін бюджеттік бағдарламалар əкімшілігі бірінші басшысының тəртіптік жауапкершілігін енгізу ұсынылғаны айтылды. Əрине, жауапкершілік деген өте жақсы, бірақ сол бұлтартпайтын негізде болса құба-құп болар еді. Заң жобасын талқылау бойынша сөз алған депутат А.Перуашев бұл жерде жауапкершіліктен жалтаруға «орын қалдырылғанын» атап өтті. Атап айтқанда, басшы қызметінен ауысқанда немесе жұмыстан шыққан кезіндегі жауапкершілік кімде болатындығы анықталмағандығына назар аударылды. Заң жобасында бюджеттік бағдарламалар əкімшілерінің инвестициялардың іске асырылуын бақылау үшін мемлекет тік органдардың ішкі қадағалау қызметтеріне нысанға барып, тексеру жөнінде қосымша өкілеттіктер беріледі делінген. Бұл да жауапкершілікті арттыру бағытындағы тиімді қадам болуға тиісті. Сондай-ақ, заң жобасында мемлекеттік

мемлекеттік бюджетті жоспарлауымыз қажет немесе қабылданған бюджетке түзетулер енгізуіміз керек. Қазір бізде негізінен «бағдарламалы» жоспарлау болғандықтан, ұзақ мерзімді бағдарламаларды жүзеге асырудың тиімділігін бағалап түзете алуымыз, не мерзімінен бұрын тоқтата білуіміз қажет. Сондай-ақ, бағдарламаның жүзеге асуы тиімсіз болған жағдайда тиесілі тұлғалардың жауапкершілігін орнату керек. Бесіншіден, бақылау-қадағалау қызметін жетілдіру керек. Əсіресе, бюджеттік қаражатты тиімді қолдануды қатаң бақылауға алу керек. Аудит тиімділігі стратегиялық жоспарларда көрсетілген міндеттер мен мақсаттар бюджеттік бағдарламаларының əкімшілер қызметі нəтижесінің сəйкестіктерін бағалау үшін қажет. Оларға жету тəсілдерін бағалау керек жəне қаржы қызметінің тиімділігін арттыру бойынша рекомендация дайындау қажет. Бұл жағдайда негізінен ревизорлардың өздерінің жауапкершіліктерін арттыру маңызды болып табылады. Бюджет кодексіне сəйкес, мемлекеттік қаржы бақылау жөніндегі мемлекеттік ұйымдар қызметі бюджет процесіне жатады, дегенмен, Сыныптауышта мемлекеттік қаржы бақылау ұйымдары қызметкерлері жауапкершіліктерінің бұзылуы көрсетілмеген. Қазіргі кезде бақылау актісінде нені көрсететіндігін ревизордың өзі анықтайды жəне актіде көрсетілген анықталған бұзушылық фактілеріне ғана жауапты. Сонда тексеруші оларды төмендету үшін өз өкілдіктерін асыра пайдаланып, қиянат етушілік пен бұзушылық тексерісі барысында табылған əдейі жасырып қалушылыққа қалай жауапты бола алады?! Егер бұзушылық болған жоқ деген тексерістен кейін бюджеттік қаражатты тиімсіз қолдану фактілері, қымқыру, не басқа да бұзушылық фактілері шықса, сол жерде басшысымен бірге тексеріс жүргізген, сол фактілерді өз актілерінде көрсетпеген тексерушілер де шақырылуы керек. Тексерушінің жауапкершілігін күшейтуде мемлекеттік қаржы-бақылау ұйымдарының басшылары мен тексерілуші жақ тарапынан да тексеріс нəтижесіне əсер ете алу мүмкіндігі алынып тасталады деп есептеймін. Барлығы да тексерушінің жеке (əкімшілік не қылмыстық) жауапкершілігіне байланысты құрылады. Осы амалдар өткізілетін тексерістердің сапасын көтеруге мүмкіндік береді. Қорыта айтқанда, бюджеттік бағдарлама əкімшілері бюджетті жоспарлай жəне атқара отырып, бюджет шығындарының тиімділігі мен үнемшілдігін естерінде ұстаулары тиіс. Мемлекеттік бюджет, əсіресе, экономика құрылымдарын жақсартуды қамтамасыз ететін, ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттігін көтере отырып, халықтың өмір сүру деңгейін жоғарылататын салаларды дамытуға жағдай жасауы керек.

пен жекеменшіктің бірлескен жобасын əзірлеуге қажетті тетік арнаулы мамандандырылған ұйымдар арқылы жүргізіледі делінген. Заң жобасы туралы баяндама тыңдалған соң, бірнеше сұраққа жа уап берілді. Ал талқылау бойынша екі депутат қана сөз алды. Оның біріншісі Татьяна Яковлева заң жобасын толық қолдайтынын айтты. Мəжілістің жалпы отырыстарына барып жүріп бір қызық дүниенің əбден қалыптасқан дəстүрге айналып бара жатқаны туралы айта кеткіміз келеді. Заң жобасы туралы баяндама аяқталған соң міндетті түрде бірінші немесе алғашқылардың бірі болып сөйлеген бір немесе бірнеше депутат оны біржақты қолдап шығады. Осыған қарағанда, өтірік болса құдай өзі кешірсін, баяндамашының алдын ала жасаған өтінішін орындау бар сияқты... Заң жобасы туралы бірқатар сынды «Ақ жол» фракциясының жетекшісі, депутат А.Перуашев айтты. Ол «бюджеттік инвестиция» деген сөздің нақтылығына күмəн келтірді. Сондай-ақ, жоғарыда айтқанымыздай, бюджетті жоспарлау басшысының жеке жауапкершілігі туралы айтылған баптың дұрыстығын сынады. Депутат, сондай-ақ бюджеттік бағдарламаның орындалу барысына шығыс əкімшілігінің өзі мониторинг жасауын сын тезіне алды. Мұндай мониторингтің тиімді екеніне толық күмəн келтіруге болады, деді ол. Сөзінің қорытындысында ол өз фракциясының заң жобасын қолдамайтындығын атап көрсетті. Дауыс беру нəтижесінде заң жобасы сегіз дауыстың қалыс қалуымен бірінші оқылымда мақұлданды.

 Сізді не толғандырады? Мəжілісте палата Спикері Нұрлан Нығматулиннің төрағалығымен өткен жалпы отырыста депутат Андрей Бегенеев Қоршаған ортаны қорғау министрі Нұрлан Қаппаровқа депутаттық сауал жолдаған еді. Онда былай делінеді:

өзге өңірлерге де үлгі ретінде таралуы лайықты бастама болып отыр. Оның маңыздылығы туралы ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаев: «Егер біз жыл сайын барлық облыста көгалдандыру ісімен айналысатын болсақ, онда Қазақстанды жасыл желекті елге айнал-

Отанымызда орман тапшы Осы проблемаєа аздап болса да їлесімізді ќоссаќ, ўтарымыз кґп болмаќ «Еліміздің ұлан-ғайыр даласының сəйкес аумақтарын жасыл желекке бөлеудің аса маңызды екені анық. Қазақстанда орманды алқап елдің жалпы аумағы көлемінің 8-10 пайызын ғана құрайды. Сондықтан да Мемлекет басшысының бастамасы бойынша құрылған Астананың «жасыл белдеуінің»

дырамыз», деп атап өткен болатын. Жасыл желекті көбейту мақсатында құрылған республикалық жəне жергілікті деңгейде мамандандырылған мемлекеттік құрылымдар жəне тиісті қызметтер бар, «Зеленстрой», «Жасыл ел» мемлекеттік бағдарламасы түріндегі жəне басқа да екпелер бар. Сенбіліктерде

тал-теректерді отырғызу дəстүрге айналған. Алайда, Ресейдегі сияқты ағаш егу күні жоқ. Орманы көп болса да, көрші елде 18 мамыр Бүкілресейлік ағаш отырғызу күні болып белгіленген. Ынталы адамдардың бастамасы бойынша өткізіліп жүрген қазақстандық сенбіліктер бюджет қаражатын да шығындайды. Сондықтан «Нұр Отан» партиясынан сайланған депутаттар ретінде бізді «Қазақстанның қай жерінде жəне қандай ағаштар түрі егіледі, ең бастысы, соның қаншасы өсіп шығады?» деген сұрақтар толғандырады. Өйткені, Қазақстанның көптеген аймағында əлі күнге дейін тоғай да, бір шоқ бұта да жоқ. Сол себепті «Ормандарды дамытуға, аумақтарды көгалдандыруға республика бойынша тұтастай алғанда жəне өңірлерге бөлгенде мемлекет қаражаты қалай жұмсалады?» деген сұрақ туындап отыр».

Сайлауды баќылауєа ќатысты Парламент Мəжілісінің депутаты Үсенгелді Медеуов 8-10 қазанда Əзербайжанда болып, ТүркПА миссиясының құрамында осы елде өткен президент сайлауын бақылауға қатысты. ТүркПА бақылаушылар делегациясына Түркия Жалпыұлттық мəжілісінің депутаты Халюк Ипек жетекшілік етті. Сапар барысында ТүркПА делегациясы Əзербайжан Милли Мəжілісінің төрағасы Октай Асадов, Сыртқы істер министрі Е.Мамедяров жəне Орталық сайлау комиссиясының төрағасы М.Панаховпен кездесулер өткізді. Сұхбат барысында депутат Ү.Медеуов Қазақстан мен Əзербайжан арасындағы қарым-қатынастардың ауқымды дамып келе жатқанын атап өтіп, осы үрдістің заңнамалық негізін кеңейте түсу үшін екі ел парламентарийлерінің өзара əрекеттестігін одан əрі арттыру қажеттігін айтты. Сондай-ақ, қазақстандық депутат ТүркПА-ға

мүше елдердегі сайлауларды өзара бақылау осы мемлекеттердегі сайлау процесінің жетілуіне септігін тигізетінін тілге тиек етті. 9 қазанда ТүркПА бақы лаушы лар миссиясының мүшелері Бакуде орналасқан бірқатар сайлау учаскелерінде болып, учаскелік комиссия мүшелерімен, президенттікке үміткерлердің өкілдерімен жəне сайлаушылармен жүздесті. 10 қазан күні ТүркПА бақылаушылар миссиясы өз бақылауының қорытындысы бойынша баспасөз мəслихатын өткізді. «Егемен-ақпарат».

 Депутат дабылы

Ґз елінде тўрып, ґзініѕ ана тілінде оќуєа мїмкіндігі жоќ Мўны ќалай, немен тїсіндіруге болады? Қуаныш АЙТАХАНОВ, Сенат депутаты.

Елбасымыз Н.Ə.Назарбаев 2025 жылға қарай қазақстандықтардың 95%-ы қазақ тілін білуге тиіс деген міндет қойғанын бəріміз жақсы білеміз. Мемлекеттік тілді оқып, үйрену балабақша мен мектептерден басталатыны баршамызға аян. Бұл бағытта республикада бірқатар жұмыстар атқарылуда. Елімізде оқушылардың 64%-дан астамы қазақ тілінде оқытылады. 30 мыңнан астам басқа ұлт өкілдері қазақ сыныптарында оқиды. Биылғы оқу жылынан бастап барлық мектептерде қазақ тілінде жүргізілетін «Өлкетану», «Алаштану», «Абайтану» курстары енгізілді. Бұл курстар қазақ тілінің қолдану аясын кеңейтумен қатар, оқушылардың ұлттық, отаншылдық санасезімін дамытуға оң ықпал етеді. Алайда, тіл мəселесін шешудің басты, негізгі тетігі іске қосылмай келеді. Ол – мемлекеттік тілге деген ынта, қажеттілік. Бүгінде негізгі мемлекеттік лауазым иелері Үкіметтен бастап, билік тізгінін ұстап отырған басшылар, мемлекеттік қызметшілер міндетті түрде мемлекеттік тілді білуі керек деген қағида басшылыққа алынбайды. Мемлекеттік тіл мемлекеттік дəрежеде талап етілмегендіктен, көп азамат Қазақстандағы қазақ тілінің болашағына сеніңкіремейді. Сондықтан да, оны үйренуге ынталанбайды, балаларын орыс тілді мектептерде оқытады. Бүгінде қазақ балаларының 37%-ының орыс мектептерінде оқуы соның айғағы.

Қазақ тілінде оқитын мектептер саны қалаларда аз, олар небəрі 15%-ды құрайды. Еліміздің кейбір өңірлерінде қазақ тілінде оқытатын мектептердің жоқтығынан 161 бала өзбек тілінде, 101 бала ұйғыр тілінде оқуға мəжбүр. Олардың өз елінде тұрып, өзінің ана ті лінде оқу ға мүмкіншілігінің болма уын қалай түсінуге болады. Қазақ балаларының қазақша оқуын қамтамасыз ету мəселесімен Үкіметтен бас тап жергілікті атқарушы органдар тия нақты айналысып, ата-аналар арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, қазақ мектептерінің мəртебесі мен əлеуетін көтеру, материалдық-техникалық базасын нығайту, мұғалімдер біліктілігін арттыру бағыттарында қосымша шаралар атқарулары тиіс. Еліміздегі 10 мыңға жуық балалар тəрбиеленетін балалар үйлерінде тəрбиешілердің көпшілігі орыс тілді азаматтар болғандықтан жəне оқу үдерісі орыс тілінде жүргізілетіндіктен, балалардың көпшілігі мемлекеттік тілді білмейді. Сондықтан, бұл үйлерде оқу үдерісін қазақ тілінде жүргізіп, мемлекеттік тілді білетін тəрбиешілер жұмыс істеулері керек. Балалар үйлерінде тəрбиеленетін бүлдіршіндер мемлекеттік тілді толық меңгерген, еліміздің нағыз патриоты болып шығуы тиіс. Орыс тілді мектептерде қазақ тілінен дəріс беретін ұстаздар жетіспейді. Олардың сапасы төмен. Бұл аздай, Білім жəне ғылым министрлігінің 2012 жылдың 8 қарашасындағы №500 бұйрығымен бекітілген жаңа оқу жоспарында қазақ

тілді емес мекептердегі қазақ тілінің апталық оқу жүктемелері азайтылып, қазақ тілі пəнінің сағаты бастауыш сыныптарда 133 сағатқа немесе 28%-ға, ал жоғары сыныптарда 340 сағатқа немесе 40%-ға қысқартылған. Бұл – тіптен түсініксіз жəйт. Өзге тілді мектептерде мемлекеттік тілді толық меңгеріп шығудың ең пəрменді тетігі, бірден-бір жолы қазақ тілінен тест тапсыру қорытындысын жоғары оқу орындарына түсу кезінде міндетті түрде есепке алу екендігі айдан анық болса да, бұл мəселе көптен бері шешімін таппай келеді. Мемлекеттік тілді меңгеру мақсатында орыс тілді мектептерде «Қазақстан тарихы», «География», «Өлкетану» пəндерін қазақ тілінде оқытуды ендіру қажет. Бұл тəжірибе қазір Назарбаев зияткерлік мектептерінде, Қазақ-түрік лицейлерінде бар. Бұл курстар қазақ тілінің қолдану аясын кеңейтіп, өзге ұлт балаларының халқымыздың мəдениеті мен тарихына қызығушылығын арттырып, əлеуметтік-экономикалық фактілер мен құбылыстарды қазақ тілінде танып-білу, талдап-қорыту қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Жоғарыда айтылған мəселелер мемлекеттік тілдің мəртебесін арттырады, қазақ тілін оқып үйренуге, меңгеруге то лық жағдай жасайды, Елбасымыз Н.Ə.Назарбаевтың мемлекеттік тіл туралы қойған міндеттерін орындауға үлкен үлес қосады деп ойлаймын. Сондықтан, Үкіметтің осы мəселелер бойынша тиісті шешім қабылдағаны қажет-ақ.

 Туыстық туы

Тїркіменстанєа барып ќайтты Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, Қаржы жəне бюджет комитетінің мүшесі Бақтыбай Шелпеков Түркіменстан Мəжілісінің шақыруы бойынша Түркіменстан тəуелсіздігінің 22 жылдығын мерекелеуге арналған Балқан уəлаятындағы шараларға қатысты. Сапар барысында Түркіменстан Мəжілісінің төрағасы Акджа Нурбердыевамен кездесіп, онда тараптар екіжақты ынтымақтастықтың жағдайы мен келешегі туралы мəселелерді талқылады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының баспасөз қызметі.

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, Əлеуметтік-мəдени даму комитетінің мүшесі Владимир Редкокашин Ыстықкөл қаласында өткен «Орталық Азия: бірыңғай білім беру кеңістігін құру мəселелері» атты бірінші Орталық Азиялық конференцияға қатысты.

Маќсат айќындалєан басќосу

Конференция Орталық Азия жоғары білім беру кеңістігін құру, аймақтағы жоғары оқу орындары арасында өзара тиімді тұрақты əріптестік қатынастар орнату, студенттер мен оқытушылардың сапарларын көбейту, сонымен бірге, салалық жоғары оқу орындары арасындағы тəжірибе алмасуды арттыруға бағытталған. Конференция жұмысына Қазақстан, Қырғызстан, Тəжікстан, Түркіменстан парламенттерінің депутаттары, сондай-ақ, министрліктер өкілдері қатысты. Конференция Қырғызстан Жогорку Кенешінің 75 жылдығына арналған мерейтойлық шаралар аясында өтті, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының баспасөз қызметі.


12 қазан 2013 жыл

www.egemen.kz

● Достық дəнекері

5

● Өнер «Қазақстан» орталық концерт залында «Айгүл – күйге бар əлем тамсанады...» деген атпен өткен Қазақстанның еңбек сіңірген əртісі, Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты, танымал домбырашы Айгүл Үлкенбаеваның өнер кешінде қасиетті қара домбыра үнімен күй құдіреті асқақтап, классикалық шығармалар, халық композициялары мен əндері жаңғыра түрленді.

Кїйші ќыз Айгүл СЕЙІЛОВА,

«Егемен Қазақстан».

Қазақтың əн-күйі əлемнің кез келген мемлекетіндегі таңдаулы сахналарда шырқалып жүр. Тиісінше, өзге елдердің мəдениеті мен өнерімен танысуға бізде де мүмкіндік көп. Жылына кем дегенде 4-5 елдің мəдени күндері өз елімізде ұйымдастырылып жатады. Бұл жолғы Белоруссия сапары қазақстандық өнер шеберлеріне тағы да бір ұмытылмас əсер сыйлап, жайма-шуақ достық пейілдің ықыласына бөленді деген ойдамыз. Қазақстан мен Белоруссия арасындағы мəдени байланыстар жылдан-жылға нығайып келеді. Бір ғана мысал. Елімізде жыл сайын өтетін «Опералия» фестиваліне Беларусь мемлекетінен опера əншілері тұрақты түрде қатысып тұрады. Сондай-ақ, сол елде ұйымдастырылатын «Славянский базар», «Листопад» фестивальдерінде біздің өнерпаздар да бақ сынап жүр. Ал, мəдени күндерге келер болсақ, еліміздің мəдени күндері осыдан төрт жыл бұрын Минск жəне Гродно қалаларында өткен болатын. Іле-шала 2010 жылы Беларусь мəдениетінің күндері бізде ұйымдастырылды. Қазақ елі Беларусь халқымен Кеден одағы аясында да сенімді серіктес. Соған орай бұл елде атқарылып жатқан істердің бір парасымен танысуға тура келді. Минск қаласына жеткен соң қазақстандық БАҚ өкілдері, яғни, біздер алдымен сондағы Төтенше жəне өкілетті елшінің кеңесшісі Айдар Шалбаевқа жолығып, екі елдің қарым-қатынасы туралы біраз жайларға қанықтық. Өзімізді қызықтырған жерлерге бардық. Алғашқы барған жеріміз Белоруссия Ұлттық техникалық университетінде ашылған Абай атындағы қазақ тілі, тарихы жəне мəдениеті орталығы болды. Оның жұмысымен орталықтың жетекшісі, сол елде радиотехника мамандығы бойынша білім алып жатқан магистрант Хамит Əбішев таныстырды. Орталықта фотокөрмелер, семинарлар, дөңгелек үстелдер, Қазақстанның атаулы мейрамдарына орай мерекелер ұйымдастырылады екен. Сондай мерекенің бірі ретінде биыл тұңғыш рет əз Наурыз мейрамы тойланған жəне жыл сайын өткізілу құқығын иемденген. Хамиттің айтуынша, орталық ұйымдастырған тағы бір үлкен шара – «Туровский, Абай, Гумилев, Конфуций, Боливар, Гете: заманауи мəдениеттің философиялық диалогындағы Белоруссия рөлі» деген тақырыпта өткен ғылыми конференция. Бұл конференцияға біздің елімізден де ғалымдар қатысқан. Белоруссия Ұлттық техникалық университетінің халықаралық əріптестік бойынша проректоры Александр Цыганов орталық туралы да, жалпы екі елдің ғылыми тұрғыдағы байланысы туралы да кеңінен əңгімеледі. «Сіздер екі елдің Кеден одағында əріптес екенін білесіздер. Соның аясында білім жəне ғылым саласы бойынша əріптестіктің де маңызы ерекше. Екі елдің басшылары Қазақстан мен Белоруссияның даму бағыты инновациялық тұрғыда болуы керектігін айтып жүр. Сол бағытта екі елдің ғылымизерттеу институттары мен алдыңғы қатарлы техникалық университеттері кіретін консорциум құрылды. Консорциумның бастамашылары – біздің университет жəне Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті. Осы уақыт аралығында екі форум өтті. Оның бірі Минск, екіншісі Астана қаласында ұйымдастырылды. Екі жиында да ғылыми жобалар талқыланған болатын. Кейіннен бұл жобалар екі елдің тиісті министрліктеріне таныстырылып, қазіргі уақытта жобалар бойынша жұмыстар жасалып жатыр. Бір айта кететін нəрсе – екі елдің де жобалары өз қаржыларымен жүзеге асады. Екіншіден, бастамашы болып отырған екі жоғары оқу орны өзара қарым-қатынасты жақсарту бағытында да жұмыс істеп жатыр. Оқу ордамыз техникалық болғанымен, бітіріп шыққан түлектеріміздің мəдениетті, зиялы болғанын қалаймыз. Сондықтан осында түрлі мəдени орталықтар жұмыс істейді. Оның бірі – Абай атындағы қазақ тілі, тарихы жəне мəдениеті орталығы. Сəйкесінше, Астанадағы Еуразия Ұлттық университетінде Беларусь мəдениеті орталығы өз деңгейінде жұмыс істеп жатыр»,–деді Александр Цыганов. Ол «Абай» орталығында түрлі кездесулер өтетінін, оған елшілік өкілдерінің қатысатынын, елшінің өзі оқу орнына бірнеше рет келгенін айтып өтті. А.Цыганов Қазақстан мен Белоруссияның білімғылым саласында жақсы қарым-қатынасқа қол жеткізіп келе жатқанын мəлімдеді. Мəселен, аталмыш оқу орны Қарағанды техникалық университетімен тығыз қарымқатынас орнатқан. Сол университеттің базасында машина жасау бойынша

ЇНДЕСТІК Белоруссия астанасы Минск ќаласында Ќазаќстан Республикасыныѕ мəдениет кїндері ґтті құрал-жабдықтарды Белоруссия тарапы жеткізетін орталық құрылған. Қазіргі таңда екі жақ бірігіп жұмыс істеуде. «Біз жақын жылдары бизнес-өндіріс құруды қолға алуымыз керек. Əрине, ғылыми-зерттеу бағытындағы жұмыстар да керек. Бірақ, бұл екі ел байланысының бірінші кезеңі. Екінші кезеңде бизнес-өндіріс құру ісі де өте маңызды. Бұны бір жағынан мемлекет қаржыландырса, екінші жағынан бизнеспен шұғылданып жүрген жеке тұлғалар да ортақ іске қаражат салары сөзсіз. Тағы бір айта кететін нəрсе, соңғы кезде Еуропада мобильді студент, мобильді аспирант, мобильді оқытушы деген жеке-жеке бағдарламалар бар. Еуроодақ елдерінің бұл бағдарламасы бойынша бір студент кем дегенде бір семестр өзге елдің ЖООсында білім алуы шарт. Бұл дұрыс нəрсе. Студенттер басқа ғылыми мектептермен танысады. Біз осы бағдарламаны қазақстандық əріптестерге қолданып жатырмыз. Қазіргі таңда Белоруссия Ұлттық техникалық университетінің құрылыс факультетіне қазақстандық студенттердің бір тобы келді. Олар жарты жыл бойы тəжірибеден өтеді. Өз кезегінде біз де студенттерімізді Қазақстанға жіберуді жоспарлап отырмыз. Адамдар солай танысады. Тек таныстықтан соң арада сенім пайда болады. Біз Кеңес Одағынан шықтық. Одақ құлап қалғанымен, достық, іскерлік, əріптестік байланыстар сақталу керек деген ойдамын», – дейді проректор. Қазақстандық БАҚ өкілдерін «Звязда» Баспа үйінің директоры Алесь Карлюкевич пен оның орынбасары Алексей Бадактың шынайы ықыласпен күтіп алғанын айтқымыз келеді. Бұл мекемеде «Звязда» газеті, тағы бірнеше республикалық журналдар мен аударма кітаптар басылып шығады екен. «Звяздаға» барған мақсатымыз жуырда ғана жарық көрген «Не ведая границ» деп аталатын Қазақстан мен Беларусь қаламгерлерінің шығармалары жинақталған кітап туралы кеңірек білу болатын. Кітапты құрастырушы, директордың орынбасары Алексей Бадак жинақтың жарық көруіне Ақпарат министрінің бірінші орынбасары Лилия Ананичтің тікелей ықпалы тигенін баяндады. «Кеңес Одағы тарағаннан кейін 16 мемлекет əрқайсысы бөлек күн

шығарғандарын айтты. «Жалпы, Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы» эпопеясының 4 томы да бізде жаңадан басылып шықты. Оны беларусь тіліне аудару алдағы күндердің еншісінде. Өйткені, Анатолий Ким бұл шығарманы орыс тіліне аудару үшін бір жыл ғана еңбектенбегені шындық. «Не ведая границ» жинағына келетін болсақ, орыс тілінде жарық көрген бұл кітапқа қазақтың Мұхтар Əуезов, Олжас Сүлейменов, Əбіш Кекілбаев, Мұқағали Мақатаев, Қадыр Мырзалиев, Фариза Оңғарсынова, Нұрлан Оразалин, тағы басқа да бірқатар талантты қаламгерлерінің шығармалары топтастырылды. Жинақтың бірінші бөлігінде қазақ қаламгерлерінің шығармаларына орын тисе, екінші бөлігі беларусь қаламгерлерінің шығармашылығына арналған. Біз əзербайжан, армян, түркімен, т.б елдердің қаламгерлерінің шығармалары топтастырылған тура осындай тағы да 10 жинақ шығардық. Бұл арада белгілі аудармашы Қайрат Бақбергеновке алғыс айтқымыз келеді. Ол бізге Абай өлеңдерін беларусь тіліне аударуға үлкен көмегін тигізді. Екіншіден, осы жинақтағы қазақ

кешті де, біз біріміздің əдебиетімізден де алшақтап кеттік. Түркіменстанға барсақ та, Арменияға барсақ та, жалпы қай елге барсақ та, алдымыздан: «Бұрынғы одақ елдерінің əдебиеті қандай халде?» дейтін сауал көлденеңдейді. ТМД елдерінің жəне өз қаламгерлеріміздің шығармаларын орыс тілінде шығарып отырмыз. Өйткені, одақтас елдердің оқырмандарына түсінікті болсын дейтін ниетіміз бар. Осы кітаптарды шығару барысында бір үлкен қиындыққа жолықтық. Бұрынғы 16 мемлекеттің кейбір елдерінде осы жиырма жыл аралығында орыс тіліне аударылған шығармалар өте аз екен. Ал, сіздерге келетін болсақ, орыс тілінде шығармаларды жинау аса қиындық тудырған жоқ. Мысалы «Простор» журналымен, жазушы Алексей Киммен қарымқатынасымыз жақсы»,– деді А.Бадак. «Звязда» Баспа үйінің директоры Алесь Карлюкевич даңқты жазушы Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы» романын Анатолий Кимнің аудармасында орыс тілінде басып

авторларының шығармаларын құрастыруға көмектесті»,–деді А.Карлюкевич. Қазақстандық журналистер Минскідегі Жазушылар одағында болып, одақ төрағасы Николай Чергинецпен кездесті. Ол өз кезегінде Қазақстан Президенті Н.Ə.Назарбаевтың үлкен жиындарда екі елдің тауар айналымына, мəдени байланыстарына ешқандай да кедергі болмау керек дегенді сонау 90-шы жылдардан бастап айтып келе жатқанын, соңғы жылдары құрылған Кеден одағының дуалы ауыздан шыққан сөздің нəтижесі екенін баяндай келіп, Қазақстан да, Белоруссия да экономикалық һəм əлеуметтік мəселелерді шешу тұрғысында алысқа ұзап кеткенін əңгімеледі. «Біз Қазақстанға түрлі техникалар, автомобильдер мен жер өңдеу техникаларын жібереміз. Өз кезегінде Қазақстаннан да түрлі тауарлар алып отырмыз. Бұл бірбірімізді қолдап, қуаттап жатқанымыздың айғағы. Ал, əдебиет мəдени байланыстың бір ғана бөлшегі. Ресми түрде айтар болсам,

Белоруссияда Қазақстанның жоқ дегенде бес кітабын шығару жоспарда бар. Бұған толықтай мүмкіндігіміз жетеді. Өйткені, Қазақстанның Жазушылар одағымен байланысымыз жақсы жолға қойылған», – дейді Белоруссия Жазушылар одағының төрағасы. Қазақстанның Белоруссиядағы мəдениет күндері аясында Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің Минскідегі бірқатар мəдениет ошақтарында болғанын да атап айтуымыз керек. Соның бірі – Минскідегі Ұлттық академиялық опера жəне балет театры. Мұхтар Абрарұлы осы елдің Мəдениет министрі Борис Светловпен, Ұлттық академиялық опера жəне балет театрының бас директоры Владимир Гридюшкомен бірге екіжақты келісімдерге қол қойды. Ресми хаттамадан кейін Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед екі елдің баспасөз өкілдерінің сұрақтарына жауап берді. «Белоруссия мен Қазақстанның байланысы тамырын тереңге жіберген, ел басына күн туған ауыр шақта сыналған, тарихтың сүзгісінен өткен бекем байланыс. Біз осындағы Орталық алаңда болдық. Ол жерден Кеңес Одағының Батыры атанған оншақты қазақстандық азаматтардың атыжөнін кездестірдік. Сүндетқали Есқалиев бастаған қазақтардың Минск қаласын жаудан босату үшін шайқасып, ерлік көрсеткенін тарих ұмытпайды. Жалпы, əріптестікті үздіксіз дамытуға мүмкіндігі мол бірден-бір сала деп мəдениетті атар едім. Шын мəнінде екі ел арасындағы байланыстардың тоқтап қалған кезі жоқ. Кеңес үкіметі кезінде де, тəуелсіздік алған жылдары да бұл байланыстар жалғасып келеді»,–деді Мəдениет жəне ақпарат министрі. Ол сондай-ақ, мəдени байланыстар түрлі деңгейде дамып келе жатқанын, соның ішінде екі ел театрлары, мұрағаттары мен мұражай ұжымдарының жақсы қарым-қатынаста екенін сөз етті. «Міне, Ұлы жеңістің жетпіс жылдығы қарсаңында мұрағат деңгейіндегі тығыз əріптестік байланыстың арқасында түрлі жұмыстар атқарылып жатыр. Біз жыл сайын жаңа мұрағат деректерімен танысудамыз. Белоруссиядағы шайқаста хабарсыз кеткен солдаттардың қатарында болған əкелеріміз бен аталарымыздың аты-жөндері жазылған деректермен жетпіс жылдан аса уақыт өткен соң қайта қауышу үстіндеміз»,–деді министр. Қазақстан мен Белоруссияның нық қарым-қатынасының айғағындай, өткен аптада ғана сол елдің президенті А.Лукашенконың Астанаға ресми сапармен келіп, экономикалық байланыстан бастап мəдени гуманитарлық байланысқа дейін қамтылған келісімшарттарға қол қойғаны есте. Араға апта аралатып қана қазақстандық делегация Минскіге барып, мəдениет күндерін өткізді. Бұл күндердің аясында қазақстандық өнер шеберлерінің Беларусь мемлекеттік академиялық музыка театрының сахнасында Гала-концерті өтті. Концерттік бағдарлама барысында өнерпаздар қазақ халқының музыка мəдениетінің, би өнерінің алуан түрлілігін паш етуге тырысты. Минск театрында халық əртісі Роза Рымбаева, еңбек сіңірген қайраткерлер Бибігүл Жанұзақ, Жəмила Жарқымбаева, Нұрлан Бекмұхамбетов, Андрей Трегубенколар əн шырқаса, «Сазген сазы» фольклорлықэтнографиялық ансамблі, «Ұлытау» тобы, «Серпер» домбырашылар ансамблі мен «Аққу» би ансамбльдері қазақтың би жəне күй өнерінің шоқтықты шығармаларын орындады. Бұл сахнада қазақтың халық əндерімен қоса Құрманғазының, Абайдың жəне Латиф Хамидидің шығармалары тыңдармандардың жүрегіне жол тартты. Сондай-ақ, əлемдік классика санатындағы А.Вивальди жəне Ш.Гуноның əуендерін қазақстандық өнер шеберлерінің орындауында беларусь жұрты жылы қабылдады. Қонақжай беларусь халқы қазақстандық өнер шеберлерінің концертін ыстық ықыласпен, қол соға отырып тамашалады. Тыңдармандардың арасында Қазақстанның Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед жəне Бела русь Республикасының Мəдениет минис трі Борис Светлов, Қазақстанның Белоруссиядағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Ерғали Бөлегенов бастаған елшілік қызметкерлері, қазақстандық диаспора өкілдері де болды. Сөз соңында айтарымыз, Қазақстанның Белоруссиядағы мəдениет күндерін қорытындылаған Гала-концерт достығы жарасқан екі ел тыңдармандарының да рухани əлеміне жаңаша қуат, тың серпін сыйлағандай əсер етті. ––––––––––––––––––––––– Суреттерді түсірген Бауыржан ЖУАСБАЕВ.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Күй өнері дала өркениетінің халықтық қазыналары – алқақотан жиналған халықтың ерекше рухтанып, ортадағы орындаушыны сахнада жан-жақтан аратұра дауыстап қолдау көрсетіп, лəззаттана, қуаттана, арқалана қабылдайтын айтыс, терме сынды айрықша асыл мұраларының біріне жатады. Осы кереметті көзбен көріп, күйші-домбырашының жүрегінің лүпілі мен əр алған тынысын жақыннан тікелей сезініп отырып тыңдаудан алған əсер қандай ғажап! Күй шымылдығын Есір күйшінің «Ақжарма» туындысы ашқаннан кейін Динаның «Бұлбұлы» бұлақтың кəусар лебіндей майдалап соғып, балбырай пісті. Жайықтың жағасынан Нұрғиса Тілендиевтің «Аққуы» күміс қанаттарын шолпыдай сыңғырлатып жүрек түбіндегі нəзік пернені қозғап өтті. Сарыарқаның сары белдігінен дүлдүл тұлпар желдей гулеп, көкжиекпен тұтасқан ғажайып өрнекке барып сіңіп кетті. Күйге еліткен сезім тым нəзік. Іштегі алапат бір толқуға ерік берген көңілдің көк дөненін шідерлеп ұзақ ұстап тұра алмайсың, ағылтегіл жөңкіп барады. Күй көшімен бірге көшіп, дала ның керемет жұпар ауасын жұтпағалы қашан. Нұрғиса Тілендиев, Рыспай Ғабдиев, Қаршыға Ахмедияров, Рахым Тəжібаевтардың əрқайсысы тау еңселі тұлғалар еді ғой. Саусақтарынан күй сорғалаған қалыптары тарихта қалыпты. Экраннан Дина күйші мен Қали Жантілеуов бастаған сол шоғырдың шоқтай жанған көздерін көрген жұрт үнсіз егілді. Айгүл ұлттық аспапты заманауи үнге жақындастыру үшін маңдай терін аямай төгіпті. Домбыраның ХХІ ғасырдағы ғаламат дауысы қазақ ұлттық музыка өнерінің жаңа кезеңі басталғанын байқатты. Тың жобада автор қазақтың дəстүрлі музыкалық аспабын «Керулен» фольклорлық-этнографиялық, джаз-рок, эстрадалық, классикалық музыкалық аспаптармен шебер шендестіруімен ерекшеленіп отыр. Сүгірдің «Ыңғай төкпе», Қазанғаптың «Жем суы» күйлері эстрадалық, джаз-рок тобының қосылуымен орындалғанда шығарманың екінші тынысы ашылып кеткендей жаңғырып естілді. Есжанның «Қош аман бол, Ақбикешінің» мақамы мамықтай майда үнмен құлақ құрышын қандырды. Сейтектің «Жантаза» күйін Марат Ахмеджановпен бірге орындағанда домбыра мен кахон аспабының үні үзілмей қабысып, тез жымдаса кетті. Бір мезгілде джаз-рок, эстрадалық, классикалық аспаптардың домбыраға қосылуы нəтижесінде халық əндері мен əуендері өзгеше өрнекке ие болды. Көз алдымызда «Қарай көзім», «Ақдариға», «Бір бала», «Ақ ерке, Ақжайық» сияқты халық əндері мен қазақ композиторларының əндері əсем сарында салтанат құрды. Дина, Есір, Сейтек, Нұрғиса, Қаршыға шығармаларын жеке домбыраның, ұлт-аспаптар оркестрлерінің орындауларында талай мəрте естіп те, көріп те жүрміз. Жаңалық – Айгүлдің көне күйлер мен халықтық əуендерді домбыраны басшы етіп, ал қалған

музыкалық аспаптарды соңынан ерген қосшы етіп, үлкен сахнаның төріне оздыра білуінде. Осы еңбегі үшін оған көп алғыс. Біріншіден, қазақтың жаны дерлік домбыраны шексіз шөлейттен шүйгінді айдынға алып шыққандай үлкен еңбек сіңіріп отыр. Екіншіден, күйлерге де күннің көзін түсіріп отыру артықтық етпейді. Осы жағынан мысалы, ол естілмей кеткен, ұмытылуға айналған есімдерді, күйшілерді халықпен қайта қауыштырып, мерейді таудай өсіріп жүр. Айта берсек, Айгүл Нариманқызының елордадағы шығармашылық кешіндегі жарқын сəттер өте көп. Қазіргі композиторлардан Ермұрат Үсеновтің «Кербез сұлу» күйі, Ерлан Мырзабек пен Əділжан Толықбаевтың гитара сүйемелдеуімен орындаған «Қызылқұмда ауылым» əні, өзінің шəкірттерімен, «Ритм» тобымен қосылып тартқан «Синг-синг», «Тико-тико» шығармалары екі ішектің құдіретіне иілмейтін, икемделмейтін ештеңе жоғын дəлелдеді. Айгүл Үлкенбаева мен Қазақстанның халық əртісі Роза Рымбаеваның, белгілі өңдеуші Ринат Гайсиннің, əнші Ерген Айтымбетовтің, домбырашылар Олжас Сүлейменов, Қадыршат Сатбай, Ержан Жаманкеевтердің, өз студиясында білім алған шəкірттері Əли Солдатбай, Іңкəр Мизамбек, Ислам Сəрсенбек, Абылайхан Əбдірахмандардың бірлесіп орындаған кеші музыкалық жобаға бірталай өнер шеберлері мен мамандар тартылғанын, яғни концерттік бағдарлама бір күннің, бір жылдың еңбегі емес, талай уақыттан бергі ізденісті іс-əрекеттердің жемісі екенін білдіреді. Айгүл орындаушылық жағынан шашасына шаң жұқпас жүйрік қана емес, алдыңғы толқын ағаапаларының өнеріне қашанда адал да ақ шəкірт əрі өнер қуған өрендерді тəрбиелеп жүрген үлкен ұстаз. Жаңа мен көненің, дала мен қала мəдениетіндегі озық, тозбайтын дəстүрлерді бір-бірімен жалғастырып, өнер көгіне өзгеше өрнек төгіп жүрген бөлек бітім. Күйді жаңғырту, заманауи талапқа сай өңдеп орындау өзіне дейінгі дəстүрлі күйден түбегейлі бас тарту деген сөз емес, қайта керісінше, сүю, көкейге түю дегенді білдірсе керек. Бұл ретте республикалық Құрманғазы атындағы, У. Гаджибеков атындағы халықаралық байқаулардың лауреаты, күй ақтаңгері А. Үлкенбаеваның алда атқарар міндеті айқын тəрізді. «...Қазақтың күйін еркектің тартуына тыйым салынсын, күйді тек əйелдер тартсын! Деген үкім шығарар едім! Айгүл өте сезімтал, күйдің ішіне түсіп алып барып тартады. Оның орындаушылығында жаттанды нəрсе жоқ, сезіммен, өзі де сол күйдің кейіпкеріне айналып жеткізеді. Сол себепті де менің жүрегімнің үкімі қашанда Айгүл жағында» деген екен марқұм Ақселеу ағамыз. Біз Дина күйші туған қасиетті Нарын топырағының сол бір ақ гүлі бүгінде өнер сахнасына қай жағынан болсын жарасып тұрғанын білеміз. –––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.


6

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

 «Егеменге» елден келді Біздің қолымызға Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылдық округі, Лавар ауылынан жеке қолдарын қойып растаған 47 тұрғынының жəне «Желтоқсан», «Дарын», «Илахун», «Əйгерім» атты шаруа қожалықтарының төрағалары жер, су дауына байланысты жазған арыз хаты тиді.

Келеѕсіздік кеулеген ауыл Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Хатта: «...Мемлекеттік жер қорына кіретін Қорам ауылының маңындағы жерде кеңестік дəуірден бері «Қорам» ұжымшарының төрт түлігі жəне ауыл тұрғындарының жекеменшігіндегі малы жайылып, кезінде сол ел шабындықтан бір жазда екі рет шөп шауып та алатын еді. Еліміз Тəуелсіздік алғалы сол жер халықтың жекеменшігіндегі малының тұрақты жайылымына айналып, тұрғындар көңілі орныққан. Содан уақыт ағымына орай кəсіпкерлер бөліске сала бастаған соң, сол кезеңде Еңбекшіқазақ ауданының əкімі лауазымын атқарған Керімтай Абдрахманов Қорам ауылдық округі əкімінің, учаскелік полиция инспекторының, аудандық жер комиссиясының ұйғарымдары мен хаттарын жəне ел заңдарын басшылыққа ала отырып, «Қорам ауылдық округіндегі мемлекеттік жер қорындағы жалпы көлемі 385 га. жайылымдық жер телімі Қорам ауылдық округі жер телімдері санатына жəне Қорам ауылдық округі жеріне қарасты 220 га. жер телімі Қорам ауылдық округі мемлекеттік жер қоры санатына өткізілсін» деген мəтінде 26.11. 2007 жылы № 6406 қаулы шығарған еді. Қазақы жалпақ тілмен айтқанда аудан əкімі халықпен келісе отырып «бұл жер енді ешқандай шаруа қожалығына да, басқа тұлғаларға да берілмесін» деген заңды күші бар құжатын елге жариялаған соң, бұл жерге көз тіккендердің əрекеті сап тыйылған. Ал соңғы 2 жылда сол құжат күшін жойды ма, əйтеуір ұшты-күйлі жоғалып, жоғарыда көрсетілген жер теліміне «мықтылардың» ынтызарлығы қайта оянып, арта бастады» деп жер дауына байланысты бір ақиқаттың бетін ашқан соң, одан əрі былай жалғасады: «Үлкен Алматы каналынан ауыл іргесіне дейін су жақсы келеді. Бірақ оны бөлу, яғни 5-10 гектар суармалы жерімізді суару үлкен проблема болып отыр. Арықтар қайранға толып, жыңғыл ағаш өскен. Оны тазалауға тұрғындардың техникасы да, қаражаты да жоқ. Сондықтан жеке тұлғалар бекерге жер салығын төлемеу үшін өздеріне тиесілі жер телімдерін тастап кетуде» деп жазылған хат мазмұнымен мұқият таныстық. Содан аталған ауылға арнайы бардық. Арыз иелерімен кездестік. Су тапшылығынан еңбегі жанбай, алтын уақыты зая кеткен Əнуар Керімбай секілді шаруалардың жүзі солғын. Көктемде себілген жүгері тұқымы қаулап өсуін өскенімен, дер кезінде суарылмағандықтан қурап қалыпты. Жалпы, бұл өңірдің сырт

көрінісіне алыстан көз тастасаңыз кепкен топырақ, бозарған дала құдды таздың басындай ойдым-ойдым болып көрінеді. Өйткені, қолы қысқа шаруаларға тиесілі жер сусыз бозарса, сол жерде қатар жатқан өзге алқапта жайқала көкөністер өсіп, өнім берекелілігі артып тұр. Мұны əлеуметтік теңсіздік дейміз бе, əлде қолы ұзын адамдар мен өзгелердің өзара тіл табыса алмауына тірейміз бе, білмейміз. Бірақ тіл ұшына келе беретін қайырымдылық деген сөз арқылы бүгінде халық қалаулысы атанып отырған Адалят Газиеваның №22 Бижанов сайлау округінен, яғни, бізге шағым-хат жолдаған жерлестері қоныстанған елді мекендерден Еңбекшіқазақ аудандық мəслихат депутаттығына үміткер болып түскендегі бағдарламасынан мына бір жолдарды келтірсек: «Басты мақсатым – қоғамның саяси өміріне белсене қатысу, саяси жəне əлеуметтік экономикалық реформалардың іске асуына жəрдемдесу, қоғамдық тұрмыс жəне азаматтардың əлеуметтік жағдайы төңірегіндегі мəселелер бойынша жəрдем беру, шаруа қожалықтары мен шағын, орта бизнестің дамуына жəрдемдесу жəне қолдау» деп нығарлап уəде берілген. Дəл осы тұста қолымыздағы шағым-хаттағы: «Екі арыздың да тоқ етері қандай да бір жолмен 3 млн. теңге бөлініп, Еңбекшіқазақ ауданының əкімі Бинəлі Ысқаққа заң шеңберінде осы қаражатпен Қорам ауылдық округіне қарасты 500-700 га. жайылымдық жерді жəне сол маңдағы шаруа қожалықтарының жер телімдерін уақтылы суару үшін ұзындығы 3-4 шақырым тоған қаздырып, аудандық су шаруашылығы бөлімінің құзырына өткіздіресіз. Жерді, тоғанды бір байшыкештің бауырына басып бермейсіз деген тегеурінді тапсырма түссе бəрі шешімін табатын еді», деген көкейге қонымды жолдарды да назарға ұсына кеткенді дұрыс санадық. Оған тиісті орындар не айтар екен? Ал енді Еңбекшіқазақ ауданындағы өзекті мəселенің тағы бірі – мал ұрлығы. Осы жолғы іссапарымызда жетім бала, жесір кемпірдің сауын сиырын дəл Құрбан айт мейрамы қарсаңында ұрлап, ауыл іргесіндеақ сойып əкеткенін, атакəсібін жалғап, шаруасын күйттеген ақсақалдың бар малын бір түнде ұрлап кеткенін де естідік. Арыз-хатта жазылған шағымдардың растығына көзіміз жетіп, олардың да шарасыздықтан жəудіреп отырғандарын көрдік. Сол фактілер туралы хатта: «Ережепова күні-түні көзінен таса қылмай бағып жүрген жалғыз сиырын ағымдағы жылдың 20 сəуірінде күндізгі сағат 12.00-13.00 аралығында өзі түскі асын ішуге кеткенде Құлжа күре жолынан

● Үйренетін үрдіс

«Онлайн» режімде тілдесті Жуырда Ақтөбе облыстық сотының төрағасы Ерлан Айтжанов пен Ақтөбе облыстық сотының азаматтық жəне əкімшілік істер жөніндегі апелляциялық сот алқасының төрағасы Нұрсапа Примашев Шалқар аудандық сотына жиналған азаматтарды алғаш рет «онлайн» режімінде қабылдады.

Азаматтармен қарым-қатынас жасаудың жылдам əрі ыңғайлы тəсілі – жоғары технологияның үлкен жетістігі. Бұл жетістіктің Шалқар ауданының азаматтарына жол шығындарын үнемдеп, тікелей облыстық сот төрағасымен байланысқа шығып, көкейкесті сұрақтарын қойып, сот жұмысы жөніндегі пікірлерін айтуына мүмкіндік туғызғанын айта кеткен орынды. Жинақталған бірқатар мəселелерді жедел əрі сапалы шешуге мүмкіндік берген бұл қадам тұрғындарға да ерекше əсер етті. Кездесуге келгендердің бірі – Шалқар қаласының тұрғыны, жеке кəсіпкер Райкүл Жолашева болды. Ол Шалқар аудандық сотының шығарған шешіміне қарамастан, «Даму» қорының кепілдікке қойылған жылжымайтын мүліктің құжаттарын бермей жүргендігіне қатысты сұрау салған еді. Өңірдің тағы бір тұрғыны – еш жерде жұмыс істемейтін Зейнегүл Құдайбергенова. Азаматша қайтыс болған күйеуі қолхатпен сатқан автокөлікті қазіргі иесінің өз атына аудару үшін көмек сұрағанын, соның жолын білгісі келетінін жеткізді. Кездесу барысында екі тұрғынға да заң кеңестері беріліп, құқықтық көмек жасалды. Байланысқа шығушылар арасында сот жүйесі қызметкерлеріне тілек арнағандар да аз болмады. Мəселен, Шалқар аудандық ардагерлер қоғамының төрағасы Оразбай Əділбаев ақсақал: «Еліміздің сот жүйесі адамның, азаматтың мүддесін қорғайтын, бұзықты түзеп, ақылсызды тезге салатын, тек шындыққа сүйенетін білікті мамандар тобы деп есептеймін. Қазіргі уақытта халық əділдікке, дұрыс қазылыққа, шындыққа ерекше мұқтаж. Сондықтан осы режімнің жұмысын өз деңгейінде жүргізіп, халықтың риясыз ықыласына бөлене беріңіздер», деген ыстық ықыласын білдірген. «Онлайн» режіміндегі қабылдауда осындай екіжақты əдемі диалог құрылды. Көкейде жүрген біраз мəселе жөнінде нақты түсінік, ақпарат алынды. Бұл, əрине, сот жұмысының жариялылығын арттырып, азаматтардың əділ сотқа деген сенімін көтерері сөзсіз. Осы шарада соған көзіміз анық жетті. Оған қатысқан азаматтар өз ризашылықтарын білдіріп, алдағы уақытта да осындай қабылдаулар өткізіп тұрса деген өтініштерін жеткізіп жатты. Солардың бірі Илья Резванов деген азамат бұл шараның уақыт рухына сай, озық іс деген пікірін айтты. Жалпы, «онлайн» байланысқа шыққан Шалқар қаласы тұрғындарының айтуынша, Шалқар аудандық соты өзге өңірлерден озық тұр. Мəселен, мұнда аудандық соттың арнайы сайты туралы да айтылды. Онда бұл құрылымның жұмысына қатысты ақпараттар екі тілде үнемі беріліп, жаңартылып отырады. Жақсы іс жалғасын табатын болса, халық сенімі бұдан əрі беки түсетініне сенім мол. Тұрсын ҚОШАЕВА, Шалқар аудандық сотының кеңсе меңгерушісі. Ақтөбе облысы.

200-300 метр жердегі Достық ауылы маңында сойып, ішіндегі бұзауын, ішек-қарнымен қоса ақтарып тастап, етін алып кеткен. Бұл қылмыстық іс əлі күнге ашылмады. Дəл осы ауылда жалғыз өзі ғана тұратын жасы 70-тен асқан кемпір 2012 жылы 20 қарашада қайтыс болған баласының асын беруге дайындалып отырғанда 2 жылқысын ұрлап кетті. Ұры ұсталғанымен жалғызілікті кейуананың адал малын қайтармады. Лавар ауылының тұрғындары 2012 жылдың көктемінде Құрбан айт намазын оқып мешітте отырғанда Жомарт Дəулетбаевтың буаз сиырын ауыл шетінде сойып, тағы екі бас сиырын тірідей көліктеріне басып ұрлап кеткен. Бұл қылмыс ашылмақ түгілі тіркелген де жоқ. Лавар ауылында тұратын 80 жастан асқан Ізтай Күлетов деген қарияның қорасын 2011 жылдың көктемінде бұзып, 5 бас сиырын айдап кеткен», деген деректер осы хатта 17-ге жетті. Бұған дəлел, мəселен «Желтоқсан» шаруа қожалығының төрағасы Əнуар Керімбайдың жазған шағым-хатына ҚР ІІМ Криминалдық полиция комитеті төрағасының орынбасары Арман Оразалиевтің қолы қойылған 10 сəуір 2013 жылғы шығыс нөмірі 3-3-10/ ЖТ-Ұж-1014 жауабын сөзбе-сөз келтірсек: «Шелек өңірінде орын алған мал ұрлығы туралы жазған арызыңыз Ішкі істер министрлігінің Криминалдық полиция комитеті тарапынан қаралды. Қазіргі уақытта өтініште көрсетілген сезіктілер ағайынды Байзақовтар мен Адирбаев осындай қылмыстар жасағаны үшін жауапкершілікке тартылуда. Министрліктің нұсқауына сəйкес Алматы облысының ІІД ұжымдық арызда көрсетілген барлық мəнжайларды жəне жоғарыдағы сезіктілердің тағы басқа мал ұрлықтарына қатыстығын анықтау үшін қосымша тексеру жүргізілуде. Оның нəтижелері бойынша қолданыстағы заңға сəйкес процессуалдық шешім қабылданатын болады», делінген. Ал Бас прокуратураның өтініштерді қарау жəне іс-қағаздарын жүргізу туралы заңдардың қолданылуын қадағалау басқармасы бастығының орынбасары Қ.Мəдібаев қол қойған 14.03.2013 жылғы шығыс нөмірі 2-01660-13-13343 жауап-хатта: «Қарау жəне шара қолдану үшін Əнуар Керімбайдың өтініші жолданады. Қаралу нəтижесін өтініш берушіге хабарлауды өтінеміз. Екінші мекенжайға Бас прокуратураға берген жағдайда оған облыс прокурорының немесе оған теңестірілген прокурордың жауабы қоса тіркелуі керек екендігін түсіндіреміз...», деп жазылған. Бұл жерде айтайын деп отырғанымыз, құқық қорғау органдарының жауап-хаттары арқылы Еңбекшіқазақ ауданында мал ұрлығының өршіп, оспадарсыз орын алғандығын растау. Бұл бір. Екіншіден, ел үшін осы мал ұрлығымен бірге өңірдегі жер дауын, су тапшылығын көтерген жандар қысым көрмеуі, жапа шекпеуі тиіс. Үшіншіден, Қорам ауылдық учаскелік полиция инспекторы арқылы мал ұрлығына байланысты жазылып, аяғы сиырқұйымшақтанып кеткен арыздарға Еңбекшіқазақ аудандық ішкі істер бөлімінің басшылығы не айтар екен? Заңдылықтың сақталуын қадағалайтын аталған ауданның прокуроры да үнсіз қалмас. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы.

Келіссґздердіѕ кезекті раунды

Астанада «Қазақстан Республикасы – Еуропалық Одақ» Ынтымақтастық комитетінің 13-ші отырысы жəне Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы Кеңейтілген əріптестік жəне ынтымақтастық туралы жаңа келісім бойынша келіссөздердің төртінші раунды өтті.

Қазақстан делегациясын аталмыш іс-шаралардың екеуінде де Сыртқы істер министрінің орынбасары Алексей Волков, ал Еуропа делегациясын Еуропалық Одақтың сыртқы əрекеттер қызметінің Ресей, Шығыс əріптестік, Орталық Азия, аймақтық ынтымақтастық пен ЕҚЫҰ мəселелері жөніндегі директоратының директоры Гуннар Виганд бастады. Қазақстан Республикасының Еуропалық Одақпен стратегиялық əріптестікті жанжақты кеңейту мен күшейту саясаты шеңберінде комитет отырысына қатысушылар сауда мен инвестициялар, энергетика, көлік, қоршаған ортаны қорғау мен өңірлік ынтымақтастықтың өзекті мəселелерін талқылады. Тараптар, сондай-ақ жаңа қауіп-қатерлермен күресудегі

бірлескен күш-жігерлер мен адам құқықтарының қамтамасыз етілуі мəселелерін қозғады. Жаңа келісім бойынша келіс сөз дер жұмыс топтары мен пленарлық сессия пішінде өтті, тараптар болашақ келісім жобасының саяси, саудаэкономикалық, құқықтық, қаржылық жəне гуманитарлық ынтымақтастық мəселелерін қамтитын барлық тарауларын пысықтады. Тараптар Қазақстан мен ЕО арасындағы екіжақты ынтымақтастықтың сапалы жаңа, анағұрлым жетілген деңгейін көрсетудегі жə не олардың ұзақ мерзімді тең құқылы əріптестігінің берік негізін қам та масыз етудегі келісімді дайындауға өз мүддесін тағы бір мəрте растады. «Егемен-ақпарат».

Елшімен екіжаќты əѕгіме

Парламент Сенаты Халықаралық қатынастар, қорғаныс жəне қауіпсіздік комитетінің төрағасы Икрам Адырбеков Грузияның Қазақстандағы елшісі Зураб Патарадземен кездесті, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі.

Кездесуде Қазақстан мен Грузияның өзара ауқымды ісқимылы, оның ішінде екі елдің заң шығару органдары арасындағы ықпалдастық мəселелері талқыланды. И.Адырбеков жоғары деңгейдегі саяси үнқа тысу жəне экономикалық ынтымақтастықтың зор əлеуетін атап өтті. З.Патарадзе екіжақты өзара іс-қимылдың жағдайы жəне Астанадағы Грузия елшілігінің ағымдағы қызметі туралы хабардар етті. Грузин тарапы парламентаралық байланыстарды, əсіресе, ынтымақтастық жөніндегі парламенттік топтар деңгейінде үдетуге əзір, деді

дипломат. Жүздесушілер кедендік əкім шілендіру, көлік, туризм, мемлекеттік органдар арасындағы тəжірибе алмасу жəне мəденигуманитарлық салалардағы өзара іс-қимыл мəселелеріне егжейтегжейлі тоқталды. З.Патарадзе биылғы қазан айының соңында өтетін президенттік сайлау қарсаңындағы Грузияның əлеуметтік-экономикалық дамуы жəне ішкі саяси жағдайы туралы əңгімеледі. Кездесуге сондай-ақ, Сенаттың Қаржы жəне бюджет комитетінің хатшысы Ертарғын Астаев қатысты.

 Ойласу

Ґзгеніѕ ќаѕсыєы бізге таѕсыќ па?

Кеңес заманында бар халықтың көретіні бірдей, бірнеше ғана телеарна болса, қазір құдайға шүкір, пультіңізді қолға алып ауыстыра берсеңіз тоқтау жоқ. Спутниктік, шетелдік арналардан өзге отандықтықтардың өзінің қарасы молайды. Соңғы уақытта телеарналар көрермен сұранысын өтеуге бет бұрғандай мəдениет, білім, спорт пен балаларға арналған арналарын да ашып, оларда 100 пайыз өздері дайындамағанмен басқалардың жақсы деген бағдарламаларын аударып беретін үрдіс қалыптасып қалды. Осылайша телеарналар көпшілік көңілінен шығуға ұмтылыс танытуда. Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Алайда, көркем фильмдер, сериалдарға келсек, жағдай мəз емес. Көрерменін алдына байлаған «жəшіктен» не көріп жүрміз? Əр арнадан 4-5-тен берілетін қаптаған түрік, корей, қытай сериалдарының көркемдік дəрежелері, тарататын идеялары, беретін үлгілері қандай деген сауалдарға жауап іздесеңіз, тығырыққа тірелесіз. Əйтеуір, көңіл жұбатарлығы, осы өртеңге шыққан шөптей қаулаған сериалдарды қазақшаға тəржімалағанда ең болмаса дубляж саласындағы мамандардың қатары өсер деген ой келетіні дəтке қуат. Əйтпесе, арналар қыруар қаражат шығарып, осы сериалдарды сатып алып жатқанда не ойлады екен, отандық телеарналар қанша жекенің меншігі болса да, көпшілікке рухани азық болатын дүниелерді экраннан халыққа ұсынарда мемлекеттік, елдік тұрғыдан неге келмеске деп налисың. Əлде мұнымен министрліктің айналысқаны жөн бе екен, немесе барлық арналарға жіберілетін сериалдарды сараптан өткізетін көркемдік кеңес қажет пе екен деген сан түрлі ой мазалайды. «КТК» арнасында түріктің «Қайран өмір» атты сериалының алдымен бірінші маусымы, одан қазір жалғасы басталып, үлкенкіші экранға үңіліп, ақырында қазақтар басты кейіпкер Айлин есімімен жаңа туған сəбилерін де атай бастады. Ал сол Айлин қызға ағайынды екі жігіт бірдей ғашық болады, Кішісі – Мұрат мүгедек те, үлкені – Сонер мол байлықтың иесі, жасы келсе де үйленбеген сүрбойдақ. Айлин Сонерді жақсы көргеніне қарамастан, əйтеуір, бір шаңырақтың астында күнделікті сүйгенін көріп жүру үшін мүгедек інісіне тұрмысқа шығады. Артынан жарының ағасын жақсы көретінін білген Мұрат өзіне қол салады. Інісінің беті жабылған соң Сонер Айлинге үйленеді. Айлин маңайындағы шырғалаң бір бұл емес. Айлин мен оның немере сіңлісі арасында да Сонер үшін тайталас жүреді. Туыстық, жақындық, бауырмалдық қатынастар бырт-бырт үзіліп, қазақы тұрғыдан алғанда «мал құлағы саңырау» ешкім естімесін, жамандық жұққыш болады», деп жиреніп отыратын үлгісіздіктің барлығы осы сериалдан табылады. Бұрынғысы аздай жақында «КТК» осы сериалдың жалғасын көрсетуді тағы бастады. Немесе жақында ғана көрерменнің «көзайымы» болған «Астана» арнасынан көрсетілген тағы бір түріктің «Гүллі ханым» сериалын алайықшы. Бірыңғай адамгершіліктен аттау, дүние жолында қиып жіберіп кісі өлтіру, қайын сіңлісінің күйеуіне жеңгесінің тұрмысқа шығуы, бала ұрлау, үйге өрт қою, зина жасау дейсіз бе, көріп отырып иманың қасым болатын кісəпірлікке, тексіздікке,

қасиетсіздікке, қаты гез дікке куə боласыз. Сонда осын дай фильмдерді көпшілікке шімірікпес тен ұсынатын арналар дың ойлағандары не?! Мұның жанында ойын баласын үйлендіріп, бесіктен белі шықпаған кішкентай қызды ұзататын «Қазақстан» арнасынан беріліп жатқан үнділік «Келін» сериалын бейкүнə дерсіз. Қызықтап қарап отырған үлкендер: «Е-е, өздерінің салт-дəсүрлері сондай шығар, бірақ, онысы несі, кіпкішкентай қызды «келін» деп»,– деп ерсі көріп, əйтеуір «əр елдің салты басқа...» шүкіршілік, өзге ел ғой деп отырары хақ. Бұған əрине, телеарналар тарапынан: «Отандық телесериалдар қаулап тұрып, оларды көрсетпестен шетелдіктерді сатып алып жатыр ма екенбіз. «Жоқтан бар жасап» көрерменге оны тіптен ана тілінде ұсынып отырғанымызға рахмет айтпай ма?», деп қарсы уəж айтылатынын да білеміз. Бірақ, кітаптан гөрі компьютер мен теледидарға үңілетін заманда, ата-ана жұмысбастылықпен үйдегі балаға қарай алмайтын кезеңде, ғаламдасқан əлемде, шекаралардың өзі шарттылыққа айналып бара жатқанда жас буынды жамандықтан қорғау қалай жүргізілуі тиіс? Түптеп келгенде, ұрпақ жанының саулығы мемлекеттік іс, ұлттың ертеңгі қауіпсіздігі емес пе. Көрермендердің күнделікті серігіне айналып бара жатқан, орыс па, түрік пе, корей ме, əйтеуір қазақ емес осы телехикаяттар турасында интернет əлемі не дейді екен деген оймен ілмектеу арқылы біраз сайттарды шарладық. Қазқалпында сол пікірлерді келтіре кетейік. Əлқиса: antijrca, 22 ақпан 2010 14:12 былай депті: Ақзереге: Прокатқа «құдайы» қылып əкеліп жатқан жоқ сол сериалдарды. Сыртқа кетіп жатқан соманың неше нөлі бар екенін бір Алла біледі. Бізде жақсы актерлер бар, жетпей жатса кастинг өткізу керек. Түсіремін десе өмірде тақырып та толып жатыр. Қалталы космолиттер мемлекет үшін қайырлы бір іс жасауға құлықсыз, мемлекет ұлттық нақыштағы туындыларға қаржы бөлдірмейді, самарқау қарайды. Шетелден келіп жатқан сериалдар бізді қараңғылықтан «сүйреп» алып шығады дегенің бір түрлі ойға қонымсыз. Өзімізге өзіміздің жанымыз ашымаса, шетелдегілердің біздің қамды ойлауы мүмкін емес қой. Аққу, шортан һəм шаян. akzere, 22 ақпан 2010 14:17 былай депті. Біз ғана емес, бүкіл əлем Батыстың киносы, музыкасымен тыныстайды, тіпті кореялықтар да. Жоқ нəрсені жоқ, бар нəрсені бар деу керек қой. Сериал түсірсін, тек Астана қандай керемет, бəрің көшіңдер деген сарында емес, жəй ғана өмір жайлы, жақсы актерлік шеберлікпен түсірілген сериалдарды көруден еш қашпаймыз! tarazkyzy, 22 ақпан 2010 16:03 былай депті. Өз басым корей

сериалдарын жақсы көрем. Түрік сериал дарын дағы атыс-шабыс, орыс сериалдарындағы айқайшу, Бразилия сериалдарындағы азғындық жоқ корей сериалдарында. Төзімділік пен сабырлылық дегенді білетін, сезімді үнсіз ұқтыра алатын халық. Мазасыз тіршіліктен шаршағанда мөлдір əлемге кіріп кетесің. Басқаларын қайдам, өзім демалам… antijrca, 22 ақпан 2010 16:28 былай депті: Ақзереге: Саған не үшін сапалы кинолар түсірілмей жатқанын айтып кеттім ғой. Патриоттық сана төмен, өнердің құны төмен, шын дарынды адамдарды бағаламайды. Бүкіл əлем Батыстың киносы, музыкасымен тыныстайды депсің, мұныңа қосылмаймын. Мəселен, мына өзбек көршілерімізде бар-жоғы 14 телеарна бар, таңның атысы, кештің батысы тəулігіне жиырма төрт сағат өзбекше сайрайды, өзбек киноларын көрсетеді, өзбекше бейнебаяндарын айналдырады, салт-дəстүрлерін «мінеміне» бізде мынадайлар бар деп көрсетуден жалықпайды. Қытайды алсақ, шетелдік көрсетілімдердің 1/3 қысқартты, алдағы уақытта қысқарта түсетініне күмəнім жоқ. Басқасын қойып, осы екі көршіміздің істерінен өнеге алатын уақытымыз жетті ғой. Еуропаның арзан «құндылығы» бүгін бар, ертең жоқ. Кезінде Гитлерден əлемді қалай жаулап алмақшы екенін сұрағанда: «Тəулігіне 24 сағат түрлі даңғырлақты тыңдау арқылы өздері-ақ оп-оңай беріледі, рухтары сынады, саналары ұсақталады, кітап оқудан қалады», депті. Солай!!! Иə, қалай айтқанда да, бұл ұзын сонар телесериалдарды бізге шүлен таратқандай тегіннентегін беріп жатқан жоқ. Қыруар ақшаның шетке кеткені былай тұрсын, сол елдің экспанциясы үстемдігін жүргізіп, ой əлемін билеп, рухани діңгекке тигізер əсерін қайда қояр екенбіз. Бала кезімізде ауылға теледидар келмеген тұста Алматыдағы Əкем театр мен Балалар мен жасөспірімдер театрының қойылымдарын радио арқылы тыңдап, кейін Алматыға келгенде бұрын дауысын естіген Зəмзəгүл, Шолпан, Хадиша, Сəбира, Фарида апайларды, Серке, Елубай, Қапан, Əнуар, Сəбит, Алтынбек сынды əртістерді көруге ынтығып, театр табалдырығын жүрегіміз дүрсілдеп тұрып аттайтынбыз. Жарайды, біздің қазіргі уақытта телесериалдар мен отандық көрермендерге қажет өзге де дүнияларды пештен жаңа шыққан ып-ыстық тоқаш күйінде таратуға шамамыз келмесе, ел театрларында қойылып жатқан үздік туындыларды экран арқылы халықтың көзайымына айналдыруға болмай ма? Бұл бір жағынан театрларға да көмек қой. Егер кезінде жоғарыда аттары аталғаны бар, аталмағаны бар əртістеріміздің қатысуымен өткен небір драма, комедия, трагедияларды бейнетаспаларға түсіріп алсақ, қазір қаншалықты ұтқан болар едік. Амал не, ол кезінде де, қазір де қолға алынбай келе жатқан олқылық. Есесіне, арақ культі насихатталатын, алдау, арбауды үйрететін шетел сериалдарын өзіміз де, балаларымыз да көріп күн артынан күн, ай артынан ай жылжып өтіп барады...


12 қазан 2013 жыл

● Есімі елдің есінде

● Сақтансаң – сақтайды

С

оғыстан соң туған ұрпақтың дені көзін көркем əдебиетпен тырнап ашты. Жақсы кітаптың жарнамасы жоқ, əйтсе де оның үгітнасихатын қалың оқырманның өзі жасайтын. Оқитын. Оқитын да көкейіне тоқитын. Тоқыған дүниесінің мазмұнын бір-біріне ауыздың суын ағызып айтатын. Ақынның немесе жазушының ауызша тараған кітабы жырдан да қызық секілді. Соңына түсіп, сол кітапты қайтсек те тауып алуға тырысатынбыз. Кітаптан бас алмайтын Оразбек Нұсқабаев деген кластас баланың қолына (ұмытпасам 1964 жылы) Рахметолла Райымқұловтың «Түйелі адам» деген повесі түсіпті. Ертегідей еліктіріп, мазмұнын қайталап майын тамызып айтты. Қолдан-қолға ауысқан жұқа кітаптың тоз-тозын шығарып, тобымызбен кезектесіп оқыдық. Балаларды баурап алды. Тебірендірді. Тереңіне батырды. Ойға шомдық. Армандадық. Қиялымызға қанат бітірді. Орта мектепті бітіретін жылдары «Қазақ əдебиеті» газеті мен «Жұлдыз» журналына ден қоя бастадық. Жарияланған əдеби, сын мақалаларда қазақ əдебиетінің көрнекті өкілдері Мұхтар Əуезов, Сəбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафиннің атыжөндері аражігі ажырамай жазылатын. Кімнен кейін кім тұратынын жатқа білеміз. Сондай-ақ, «халық жауы» атанып, кейінірек ақталған айтулы тұлға, атақты ақын-жазушылар Сəкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, «Қалың мал» романының авторы Спандияр Көбеевтің тізімдері де бір-біріне нөмірлеп тіркеген вагондар секілді рет-ретімен көрсетілетін. Сол кездері осы ағаларымызды жатқа білуші едік. Елуінші жылдардың соңына таман саяси-сатиралық «Ара-Шмель» журналы жарық көрді де, əзіл сүйер əлеуметті баурап, ауыл-ауылды аралап кетті. Таралымы көп «Араны» да асыға күтеміз. Күндердің күнінде, Рахметолла Райымқұловтың əзіл əңгіме, скетч, сынадай қағылған сын-сықақ, өткір фельетондары жиі жариялана бастады. «Е, бұ кісі сықақ та жазады екен ғой» деп таңырқап, журналдың редакция алқасы мүшелерінің тізіміне үңілдік. «Араның» алғашқы редакторы Ғабит Мүсіреповтің қатарында Дмитрий Снегин, Темірбек Қожакеевтен кейін Рахметолла Райымқұловтың да аты-жөні тұр екен. Қызығушылығымыз одан сайын артты. Мірдің оғындай мысқылдары мен ойып түсер оспақтарын іздеп жүріп оқи бастадық. Бір жылдары жоғалтып алдық. Еш баспасөзде есімі жоқ. Кейін білдік, бақилық болыпты. О-о, зымыраған заман-ай! Біздің сол Рахаң биыл жүзге толды. Бір ғасыр! Сонау қалың қазақтың қаймағы бұзылмаған 1913 жылы туып, пайғамбар

Бір тал їкі (Эссе) Көпен ƏМІРБЕК,

Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты.

ретінде мысалға келтіріп талдайтын. Тоңмойын директор қойшыны кабине тіне шақырып алады да: «Менің үстімнен жоғарыға неге арыз жазасың?» деп дүрсе қоя береді. «Қанша жазсаң да бəрібір өзіме қайтып келеді», деп тартпасынан будақ-будақ қағаздар алып көрсетеді. – Міне, мынаның бəрі сен сияқты совхоздың сауаты аз жұмысшыларының жазғаны. Бірақ біліп қойыңдар, қай құдайға шағым айтсаңдар да қайтып айналып өз қазығын табады. Қайда жазсаң, онда жаз! Бəрібір. Əй, маубасым-ай, соған да миың жетпегені ме, ə? Иə, жетпейді. Бұл сенің бақытсыздығың! Қойшы: – Əй, құрысын! Бақ дегеннің де осы күні миы ашып кеткен екен, – дейді қолын бір-ақ сілтеп. – Неге олай дейсің?

Өмірі мақала түртпейтін Мұқағали 1968 жылы «Түйелі адам» повесі туралы рецензия жазды. Ағасына деген сүйіспеншілігі шығар. «Адамдардың жан дүниесін іс-қимылдары арқылы шебер де жатық тілмен жан-жақты көрсетеді. Райымқұловтың тілі оралымды, өзіндік үн-сазы бар. Шектен тыс сөзбұйдалық пен орынсыз ділмарлық жоқ», деп баға беріпті. жасынан асқан шағында дүниеден озған ағамыздан артында қаншама əдеби мұра қалды. Соның бірталайы 2003 жылы 90 жылдық торқалы тойына орай шығарылған үш томдық шығармалар жинағына енді. Негізінен көзі тірісінде шыққан кітаптарға енген əңгіме, повестерінің басын құраған. Романдары мен облыстық, республикалық театрлардың сахнасында қойылған пьесалары жоқ. Сірə, сыймай қалған. Сондай-ақ, «Ара» журналы мен басқа да басылымдарда жарияланған усойқы əзіл əңгімелері, уытты фельетондары үш томдыққа енбей қалыпты. Өкінішті. Өте өкінішті. Студент кезіміз. Түбіт иек, түкті бас бозбаламыз. Даланың баласы қалаға сіңісе кете ме? Бəрі де таңсық. Кірпігіне кірпік жалғап, ернін шиедей қып бояған аруларға таңырқап қараймыз. Табиғи шаштарын бұйралап, өзге түске өзгертіп жіберген қыздардың қылығы тіпті ерсі көрінетін заман. Осындай ойқы-шойқы оспадар «мода» туралы ағамыздың əзілін оқып езу тарттық. Жас кездегі жақсы дүние жадыңда қалады ғой. Мазмұнын ауызекі айтып берейін. Қап-қара шашын сап-сары ғып бояп, қаладан келген қызының сайтандай түрін көрген атасы: – Қарағым-ау, шашың ағарып кетіпті ғой, – дегенде, бір бүйірде жамбастап отырған кемпірі: – Қойшы əрі, не болса соған сөйлемей! Сен оқысаң шашың ағармақ түгілі көгеріп кетер! – деп кейіпті. Бітті. Ұзын-ырғасы осы. Қандай ғажап əзіл. Майдан қыл суырғандай. Кеңес өкіметі негізінде тоғышар, көрсеқызар, керенау, кердең, жылпос, қырсыздық секілді жағымсыз мінездер көбірек сын тезіне алынатын. Тоңмойын мен топастар да сықақшылар қаламына жиі ілініп жататын. «Өзің пəле екенсің» атты əдеби фельетонын ұстазымыз про фессор Темірбек Қожакеев үлгі

7

www.egemen.kz

– Баяғыда əкем марқұм: «Бақ адасса, батпаққа қонады», дейтін еді. Директор орнынан ыршып тұрып: – Көріп тұрсың ғой бақыттың қайда отырғанын?! – дейді желпініп. – Иə, көріп тұрмын. – Қайда? – Сенде. Əне, сенің сылдыраған тіліңде, жылтыраған көзіңде, тұнжыраған түсіңде, түршіген қабағыңда, тайқиған маңдайыңда, көнтиген ерніңде! Шопанның шоқтай қарыған ащы сөзіне ризашылық білдіргендей: – Өзің пəле екенсің, жарайды, жағдай жасайын саған! – дейді. Ұстазымыздың ұлағатты дəрісін тыңдап, біз, студент жастар, Рахметолла ағаның фельетон жазу шеберлігі мен тəсілдерін құйттайымыздан құлағымызға құйып өстік. ҚазМҰУ-де өнерпаз студенттерден құралған «Аққу» атты ансамбль бар болатын. Сайқымазақ курстасым Өмірəлі Смайылов екеуміз көркемсөз оқып, көпшіліктің көңілін көтеруге тырысатынбыз. Атағы асқақтап тұрған Асқар Тоқмағамбетов, Шона Смаханұлы, Үмбетбай Уайдин, Оспанхан Əубəкіров, Сейіт Кенжеахметов, Қажытай Ілиясовтың əзіл-сықақтарын көрерменге ұсынып, сахнада ақ тер, көк терге түсетінбіз. Жұртты күлдіру оңай ма? Əдемі əзілдерді іздейміз. Іздегенге – сұраған, Рахметолла ағамыз қырғыздың қыршаңқы тілді сықақшысы Құдайберген Жапаровтың əп-əдемі күлкілі диалогын аударып, «Араға» жариялапты. Жерден жеті қоян тапқандай қуандық. Өмірəлі екеуміз тез арада жаттап алып, сахнаға шығардық. Ұзынырғасы мынадай: – Кел, шылым тарт. – Тартпаймын, тастадым. – Шарапты ше? – Тастадым. – Сыраны ше? – Тастадым. – Мұның жақсы екен.

Азаматсың! Ал, қызметіңді ше? – Беймаза жұмыс, оны да тастадым. – Əйеліңді қайттің? – Менің есебім бойынша 1 сəуір – күлкі күні босану керек еді. Ол оңбаған мерзімінен үш күн бұрын туды. Есептен жаңылысып көрген жан емеспін. Білдіңіз бе? – Сөйтіп... – Сөйтіп əйелімді де тастадым. – Балаларыңды? – Оларды да тастадым. – Үйіңді ше? – Саттым. – Анаңды ше? Інілерінің қолына бердің бе? – Бердім. – Жесір жеңгеңді төркініне қарай қудың ба? – Қудым. – Енді не істемексің? – Білмеймін. – Онда мен айтайын. Сонау қиядағы қызыл жарды көрдің бе? – Көрдім. – Оның биік шоқысын да көріп тұрсың ба? – Көзім соқыр дейсің бе, көріп тұрмын. Бала кезімізде басына талайталай шыққанбыз. – Шыққан болсаң, енді тағы да шық. Сөйт те, тастағыш болсаң өзіңді өзің тура сол жардан таста. Бітті, шаруа! Солай ет. Ұзын-ырғасы осы. Ол заманда бала-шағадан безу ақырет. Ақырзаман.

апай телефон шалды. Ақтотыға құда түсіп сырға салу үшін белгілі қоғам қайраткері Ұзақбай Қараманов зайыбымен үйлеріне келмекші екен. Шақырды. «Ақтотының ағасы боп біздің жақтан қатыс», деді. Бардым. Құдалыққа қатыстым. Содан бері ара-қатынасымыз үзілген жоқ. Ағайындай араласып келеміз. Макиза апайды қашан көрсем де қасында – Исахан. Менің курстасым. Ташкент түбіндегі Бостандық ауданында туған. Рахметолла ағайдың жерлесі. Ауылы Төле би бабамыздың жамбасы тиген жерден алыс емес. Іргесінде. Табиғаты тамылжыған таулы өлкенің бұлақ суын қанып ішіп өскен сұлу інілерінің бірі. Жасы ұлғайғанда туған қызының атын Ақтоты деп ырымдап қойған. «Тоты құстай түрленсін!» дегені ме? Балапанын басынан сипап отырып: – Өз қанатың болмаса, басқаның қанатымен самғап ұша алмайсың, қызым! – дейді екен Рахаң. «Өзіңе сен!» дегені ғой. Сол Ақтоты қазір білікті ұстаз, білімді тəлімгер. Қанына сіңген қасиетті тəрбиесін шəкірттерінің бойына құйып, санасына сіңдіріп, мейірімін шуақтай төгіп келеді. Белгілі композитор. Оның əсем əндерін орындап қаншама өнерпаз қанат қақты. Аяғын қаз-қаз басқан «Арнау», «Аңсар» атты өнерпаздар тобы қазір «Астана – махаббатым менің!» əнін орындап жүр. Медеу Арынбаев «Алматы – алтын бесігім», Толқын Забирова «Бөбегім» əнімен қошеметке бөленді. Ал, Роза Рымбаева мен Мақпал Жүнісованың орындауындағы «Қазақстан», «Тырналар», «Анажан», «Жан əкем», «Əнім сенсің, туған ел» сияқты əуезді əндерінің орны бір бөлек. Оның үстіне «Дала сыры», «Жəмила», «Толғау» сияқты кең тынысты симфониялық поэмалары да бар. Сол Рахметолла атамыздың жүз жылдық мерейтойы таяуда ғана Ташкент қаласында кеңінен аталып өтті. Өзбекстан Республикасының ұлтаралық мəдениет орталығының үлкен залында Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының бірінші орынбасары, ақын Ғалым Жайлыбай кіріспе сөз сөйлеп, филология ғылымдарының докторы, профессор Құлбек Ергөбек өзбек, қырғыз, молдаван, грузин, Балтық жағалауы елдерінің əдебиетімен салыстыра баяндама жасады. Қазақ прозасындағы дəстүрлі баяндау мен кейіпкердің ішкі жан дүниесін психологиялық иірімдерін беру секілді

Рахаң елу бес жасында тұңғыш рет əке болды. Ақтоты дүниеге келді. Құрдастары: «Осынша жасқа келіп... Сондағың қыз ба?» деп қалжыңдаса, жарықтық Рахаң: «Ойбай-ау, өзімнің əлі күнге дейін балам болмаса, ол ұл боп туса, тіл тиіп өліп қалады ғой! Маған өлмейтін қыз керек», депті. Азғын деп айыптайтын. Дəуір сыны дəл көздеді. Рахаң соны көре білген. ...Есейдік. Күндердің күнінде қыздар педагогикалық институтының маңынан жас əнші Мақпал Жүнісова мен оның аршыған жұмыртқадай əппақ құрбысымен ұшырасып қалдым. Мақпалдың енді-енді танымал бола бастаған кезі. Құрбысымен таныстырды. Аты – Ақтоты екен. Міне, қызық! Бала кезден кітабын жастанып оқыған жазушы ағамыз Рахметолла Райымқұловтың бір тал үкідей қызы екен. Əкесі туралы, оның шығармашылығы жөнінде бие сауымдай уақыт сырластық. Сөзімді бөлмей мұқият тыңдады.Тұла бойы тұнған иба, инабат. – Мамаңа сəлем айт! – деп қоштастым. Телефон алмастық. Арада ай өтпей жатып мамасы Макиза

дəуірде əдебиетке келген Рахметолла Райымқұловтың қазақ прозасына елеулі үлес қосқанын талдай отырып, тамылжытып айтып берді. Өзбекстанның Қазақ ұлттық мəдени орталығының төрағасы Марат Үкібаевтың ұйымдастыруымен бас талған мерейтой Рахаңның туған жері Бостандық ауданында жалға сын тапты. Қазақстаннан барған қаламгерлерді Өзбекстан Жазушылар одағының төрағасы Мұхаммед Али қабылдап, ағайындық ақ тілегін білдірді. Халықаралық «Түркі əлемі» киностудиясының директоры, қаламгер Доқтырхан Тұрлыбек деректі фильм түсіріп қайтты. Рахаңның аяулы жары, Ақтотыдай қызды дүниеге əкелген асыл ана Мəкиза апай денсаулығына байланысты

Ташкентке бара алмады. Бұл кейуана əйгілі жазушы Зейін Шашкиннің туған қарындасы. Текті тұқымнан. Сəбит Мұқановтың жары Мəриям апайдай, Əбіш Кекілбайдың шешесі Айсəуледей, Асқар Сүлейменовтің аяулы анасы Айтотыдай, Иманғали Тасмағамбетовтің анасы Ділдадай тірі шежіре. Сөзден жаңылмаған. Төгіліп тұр. Есіл ерін есіне алып: – Өзбекстан жазушыларына рахмет, – деді мейірлене, – олар Рахаңның мерейтойларын өле-өлгенше атап өтуден жаңылған жоқ. «Екі елдің жазушысы» атаған. Ташкенттегі педагогикалық институтта оқып жүргенде 1935 жылы Өзбекстан қазақ қаламгерлері Қазақстанның 15 жылдығына арнап «Социалистік шашу» атты жинақ шығарыпты. Ішінде Рахаңның өлеңі бар. Бір шумағын айтайын. Алтын күн көкте күліп жымыңдайды, Қызыл гүл жерде тұрып сыр ұрлайды. Бұралып бой жеткендей өсімдіктер, Майысып бір-біріне сыбырлайды. Əу баста ақындықтан бастаған. Болмыс-бітім, жаратылысы ақынжанды еді. Ауылы Қараманас, қаладан шалғайда. Оқимын деп Ташкентке ауылдан жаяу келгенін жиі-жиі əңгімелейтін. Ол кезде ат-арба да тапшы. Аштық. Жоқшылық. Кемтарлық. Соғыстан соң Ташкентке білім іздеп келген. Қалтай қайным Мұхамеджановтың мынадай қалжыңы бар еді: «Жалаңаяқ жар кешіп, Ташкенде оқыдым. Бəтіңке қайда? Аяғымыз күс-күс, башпайымыздың арасына шөп өсіп кететін» дейтін. Рас. Қиындығы көп қилы заманды басынан өткерді. Соғысқа қатысып, елге 1946 жылы оралған. – Макиза апай, кейінгі ұрпақ біле жүрсін, о кісі кімдермен жиі араласты? – Адам жатырқамайтын. Бəріне құшағы ашық. Қай қазақ болса да қамқорлығын аямайтын. Тіпті түртүсін танымаса да жас жазушылардың əңгімесін оқып, сыртынан ризашылығын білдіріп отыратын. Есімдері елге белгісіздеу, əдебиеттің есігін енді-енді аша бастаған Софы Сматаев пен Дулат Исабеков жөнінде: «Осы екі жігіттің еңбектерін ерекше сүйіп оқимын. Екеуі де болашағынан үлкен үміт күттіретін жастар», дейтін. Рахаңның ағайындай боп араласпаған адамы кемде-кем: Бауыржан Момышұлы, Сырбай Мəуленов, Қалижан Бекхожин, Қалмұқан Исабаев, Əбен Сатыбалдиев, Шерхан Мұртаза, Мыңбай Рəш, Сайын Мұратбеков, Бекен Əбдіразақов, Шəміл Мұхамеджанов, Қалаубек Тұрсынқұлов, Оспанхан Əубəкіров, Қалдарбек Найманбаев... Ұшы-қиырсыз. Əсіресе, Мұқағали Мақатаевпен ағалы-інідей араласты. Шіркін, Мұқағали кісі танығыш, сезімтал азамат еді ғой! Үйге келіп, Ақтотыны қызықтап, Рахаңмен ұзақ əңгімелесетін. Өмірі мақала түртпейтін Мұқағали 1968 жылы «Түйелі адам» повесі туралы рецензия жазды. Ағасына деген сүйіспеншілігі шығар. «Адамдардың жан дүниесін іс-қимылдары арқылы шебер де жатық тілмен жан-жақты көрсетеді. Райымқұловтың тілі оралымды, өзіндік үн-сазы бар. Шектен тыс сөзбұйдалық пен орынсыз ділмарлық жоқ», деп баға беріпті. Ал академик Рахманқұл Бердібаев «қазақ прозасының дамуына, оның көркемдік деңгейінің көтерілуіне үлес қосқандығын» айтса, Қазақстанның халық жазушысы Мұхтар Мағауин: «Ұлттық санасы жоғары, шұрайлы қазақ тілін бойына сіңіріп өткен қаламгер еді», деп емірене еске алып, ерекше пікір білдірген. Университетте бірге оқыған досы, ғарышкер, Халық Қаһарманы Талғаттың əкесі Амангелді Мұсабаевпен қиналған сəттерінде ақылдасып тұратын. Шəкірттері көп еді. Соның бірі ізінен ерген інісі танымал ғалым Бақтияр Сманов. Рахаң елу бес жасында тұңғыш рет əке болды. Ақтоты дүниеге келді. Құрдастары: «Осынша жасқа келіп... Сондағың қыз ба?» деп қалжыңдаса, жарықтық Рахаң: «Ойбай-ау, өзімнің əлі күнге дейін балам болмаса, ол ұл боп туса, тіл тиіп өліп қалады ғой! Маған өлмейтін қыз керек», депті. Мұны естігенде қуанғанымнан жүрегім жарылып кете жаздады. Азан шақырып атын кім деп қоямыз? Ақылдастық. Алдымен Зейін Шашкин ағам: «Сəбидің аты Айжан болсын» деді. Рахаң кешірім сұрап: «Менің кітабымда бір тамаша кейіпкер бар еді. Шіркін, тым болмаса осындай ғана қызым болса деп армандаушы ем. Оның аты – Ақтоты еді», деді. Ақтотыны көшеге қыдыртса жетектемейтін. Оң иығына отырғызып, үкілеп ұстайтын. Тағдырдың маңдайына жазғаны шығар, Ақтоты он екі жасқа толғанда, бар қызығын қалдырып бақилық болды... –––––––––––––––––– Суреттерде: 1. Бірінші қатарда (солдан оңға қарай) Рахметолла Райымқұлов, Бауыржан Момышұлы, Жұбан Молдағалиев, Қуандық Шаңғытбаев. Екінші қатарда (солдан оңға қарай) Виктор, Қаратай Құттыбаев, Қажықұмар Қуандықов, Баламер Сахариев. 2. Рахметолла Райымқұлов.

Ќатерге ќарсы кїрес Кеше Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Ғылымизерттеу институтының ұйымдастыруымен «Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі: қазіргі замандағы қауіп-қатерлер» атты республикалық ғылымитəжірибелік конференция болды. Ол аталған институттың құрылғанына он жыл толуына орай ұштастырылды. Конференцияны ҰҚК Ғылыми-зерттеу институтының директоры, заң ғылымдарының докторы Қайыртай Шегіров ашып, жүргізді. Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Конференцияның тақырыбы меңзеп отырғандай, онда еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен оған төнетін қазіргі замандағы қауіп-қатерлер мəселесі ортаға салынды. Мінберге көтерілген баяндамашылар осы қауіпсіздік аясында өз ойларын ашық айтып, қауіпқатерлердің алдын алу мен оны болдырмау жолдарын талқылады. «Біз экономикаға жəне қоғамға қажетті жаңа идея, білім, ғылыми ашылымдар мен технологиялық жаңалықтарды бере алатын тиімді ғылыми жүйені құруымыз керек» деп Елбасы айтқандай, бұл орайда сөз сөйлеген Президент жанындағы адам құқықтары жөніндегі комиссия төрағасы, Парламент Мəжілісінің депутаты, саяси ғылымдар докторы, Қуаныш Сұлтановтың орынды пікірлері мен дəлелдемелері жиналғандарға үлкен ой салды. Депутат бұрын айтылмай келе жатқан идеологиялық алуандық туралы жəне қауіпсіздікті сақтау мəселелерін жан-жақты талдап, ашып берді. Мемлекеттің қауіпсіздігіне қауіп-қатерлер, байқаған адамға ел ішінен емес, сырттан келетінін, олардың «қой терісін» жамылып, іріткі салатынын, халықтың əлеуметтік қорғалмаған əлсіз топтарын, жұмыссыздарды, санасы қатпаған жастарды, биліктің, əсіресе, құқық қорғау органдарының қайсыбір қоқан-лоқысы мен дөрекі де əділетсіз дөң-айбатынан жəбір көргендерді тез өздеріне тартып, пайдаланатынын жасырмады. Сондықтан мемлекеттің халық үшін жасап жатқан қызметі əр адамның игілігі үшін арналуы жəне осы бағытта алдын алу жұмыстарын жүргізу қажеттілігін, сонда ғана сырттан келетін арамза күштерге жол бермеуге болатынын, демек қауіпсіздік мəселесін сақтауда бұрынғы КСРО-дан қалған кейбір амал-тəсілдерді доғарып, жаңа Қазақстанның жаңа бағытына сай іс-əрекет жасау керектігін алға тартты. Бұл орайда, жасыратыны жоқ, дəл қазіргі күні өз қамы, ел қамы үшін бейбіт жұмыс істеп жүрген адамдарды ашындырмау керек екендігі басты мəселе болып тұрғаны анық. Мемлекеттің ел үшін арнаған əр жақсылығын бар адам бірдей көруі тиіс. Əйтпесе əділетсіздікті, заңның орындалмайтындығын сезінген адам билікке сенімсіздік танытады. Бұл наразылық тудырады. Оның арты адамның ашынуына соқтырады. Міне, осындай жағдайды іріткі салатындар дер мезетінде пайдаланады. Кешегі гүлденіп тұрған Мысыр елі не болды, Сирияның енді жағдайы не болмақ? Демек, құқық қорғау органдарына ойланатын мəселелер өте көп. Мемлекеттің жақсылығы кейбір адамдарға неліктен толыққанды жетпей жатқандығын терең зерттеген жөн. Сөйтіп қолдан əділетсіздікті тудыратын, заңды бұрмалайтын, белден басатын шенеуніктерді түгел əшкерелеу қажет. Міне, сонда ғана елге төнген қауіпқатерлердің алдын алуға əбден болады. Конференцияда орнықтылық пен тұрақтылықты нығайту – мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ең басты факторы екендігі туралы Парламент Сенатының депутаты, Əлеуметтік-мəдени даму жөніндегі комитет төрағасы, саяси ғалымдар докторы Ақан Бижанов айтып берді. Сондай-ақ, ұлттық қауіпсіздік мəселелері мен жастар арасындағы қазіргі жағдай жөнінде Парламент Мəжілісінің депутаты, Əлеуметтік ғылымдар академиясының вице-президенті, саяси ғылымдар докторы, профессор Камал Бұрханов сөз сөйледі. Сөйтіп, бұл конференция аясында ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің қалыптасуы, дереккөздермен толығуы, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне төнетін қатердің сипаты жəне қауіптілік деңгейімен байланысты мəселелер, аталған саладағы жаңа бағыттар қаралып, талқыланды. Сондайақ, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қоғамдық, саяси, экономикалық, əскери жəне ақпараттық аспектілері жан-жақты сараланды.


8

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

 14 қазан – халықаралық Стандарттау күні

Ел экономикасы игілігіндегі стандарттар

Жыл сайын, 1970 жылдан бастап əлемдік қауымдастық 14 қазанда Дүниежүзілік стандарттар күнін атап өтеді. Əр жыл сайын Дүниежүзілік стандарттар күні белгілі бір ұранмен атап өтіледі. 2013 жылы Дүниежүзілік стандарттар күні «Халықаралық стандарттар оң өзгерістерге жағдай жасайды» деген ұранмен атап өтілмек.

Стандарттар – нақты техникалық талаптардың көмегімен жаһандық рыноктарға шығуға жол ашуға, бизнес үшін сындарлы орта құруға, экономикалық өсімді ынталандыруға, ахуалдың теріс өзгерістерін төмендетуге немесе оларға бейімделуге қажетті оң өзгерістерді жүзеге асыратын қуатты құралдар. Дүниежүзілік стандарттар күнін өткізудің мақсаты – əлемдік экономика үшін жаһандық стандарттаудың маңыздылығын əлемдік ғылыми-техникалық қа уымдастыққа көрсету жəне

тұтынушылардың, бизнестің, өнеркəсіптің, бүкіл əлемдегі үкіметтердің мұқтаждарын қанағаттандыруға көмектесудегі оның рөлін насихаттау. Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Техни калық реттеу жəне метрология комитеті бүгінде Қазақстан Республикасындағы стандарттардың жалпы саны 4 849 бірлікті құрайтынын, оның ішінде 3 501-і халықаралық талаптармен үйлестірілгендігін атап көрсетеді. Ол жалпы үйлестірілу көрсеткішінің 72,15 пайызын құрайды.

Стандарттар əзірлеу үшін республикада стандарттау жөніндегі 51 техникалық комитет жұмыс істейді. Олардың құрамына өнімдерді дайындаушылар мен тұтынушылар, мүдделі адамдар кіреді. Жыл сайын 600-ден астам стандарттар əзірленеді. Бұл орайда оларды халықаралық жəне өңірлік талаптармен (ИСО, МЭК, ЕН) үйлестіруге, сол сияқты 2010-2014 жылға дейінгі мемлекеттік үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын басым бағыттар бойынша жүзеге асыруға зор көңіл бөлінеді. Оның сыртында,

бүгінде Кеден одағы техникалық регламенттері талаптарын орындау жəне тиісті өнімдерге бағалауды жүзеге асыру мақсатында экономи каның салалары бойынша техникалық реттеу салаларында маңызды нормативтік базаны құру бөлігіндегі жұмыстар анағұрлым көкейкесті. Бүгінгі күні Техникалық реттеу жəне метрология комитеті өз жұмысын стандарттау саласындағы заманауи халықаралық талаптарға сəйкес ҮИИД бағдарламасын жүзеге асыру шеңберінде экономиканың барлық салаларын қамтитын стандарттау жоспарларын жасау жөніндегі Үкіметтің тапсырмасына сəйкес құруда. Бұл ұмтылыстар халықаралық сарапшылардың оң бағасына ие болуда, бұл бағыттағы жұмыстар Кеден одағы жағдайында жəне Қазақстанның ДСҰ-ға өтуі қарсаңында одан əрі жалғасуда. Бұл күндері əлемдік қауымдастық əлемдік рыноктардың трансформациялануымен, сол сияқты макроэкономикалық проблемаларды шешуде тепе-теңдікті

қам тамасыз ету, кли маттың өзгеруіне шұғыл жəне мақсатты түрде жауап беру қажеттіліктерімен бетпе-бет келуде. Осындай күрделі жағдайда стандарттар жаңа əлемдік рыноктарды игеруге, бизнесті жүргізуге қолайлы жағдайлар жасауға, экономикалық өсімді жеделдетуге жағдай жасайтын талаптарды белгілеу жолымен оң өзгерістерді жүзеге асырудың ықпалды құралы болып отыр. Қазіргі заманғы стандарттар елдерді біріктіреді, мемлекеттер мен құрлықтар арасындағы тауар айналысын жолға қоюға жағдай жасайды, еңбектің, кəсіпкерлік рухының тиімділігін арттырады. Адамдардың талаптары мен мұқтаждарын қанағаттандыруға назар аудартады, яғни бұлардың өзі бизнес өкілдерін өз өнімдерін тұрақты жетілдіріп отыруға итермелейтін, инновациялық технологиялардың дамуына жаңа серпін беретін факторлар болып табылады. Мереке ТАҢАТАРОВ.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Маңғыстау мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 30 қазанда (Астана уақытымен) сағат 11.00-ден бастап www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. аукцион өткізілмеген болып танылады. Республикалық меншіктегі нысан- төменгі бағасы – 14398 теңге. Кепілді шотының деректемелерін; Жекешелендіру нысанының бастапЭлектрондық аукционға қатысу4) байланыс деректерін (пошталық дарды сату, Қазақстан Республикасы жарна – 7428,15 теңге. Электрондық аукционға қа- мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); шылар электрондық аукцион бастал- қы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы 5) ұлттық куəландырушы орталық ғанға дейін бір сағат ішінде аукцион екі қадамына өскен жағдайда ғана № 920 қаулысымен бекітілген, Жеке- ты сушыларды тіркеу хабарлама шелендіру нысандарын сату қағи- жарияланған күннен бастап жүр- берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзі- залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пай- жекешелендіру нысаны бойынша гізіледі жəне электрондық аукцион мін көрсете отырып, Тізілімнің веб- далана отырып кіреді. Электрондық сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойдасымен жүзеге асырылады. аукцион жекешелендіру нысанының ынша электрондық аукцион өткізілген С а у д а - с а т т ы қ т ы ң г о л л а н д басталғанға дейін қырық сегіз сағат порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер бастапқы құнын аукцион залында ав- болып танылады, бұл ретте бастапқы əдісімен электрондық аукционға бұрын аяқталады. Кепілді жарнаны өткізу дерек- өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс томатты түрде орналастыру жолымен бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі республикалық меншіктің мына нытемелері: күні ішінде Тізілімнің веб-порталына сауда-саттықты өткізу туралы хабар- қатысушы жүзеге асырады сандары қойылады. Маңғыстау мемлекеттік мүлік енгізілген деректерді өзгертеді. Əрбір сатылған жекешелендіру ламада көрсетілген Астана қаласының № 1. Газ 3110 411 автокөлігі, нысаны бойынша электрондық аукциЭлектрондық аукционға қаты- уақыты бойынша басталады. м/н R 042 BL, 2003 ж.ш. Нысанның жəне жекешелендіру департаментінің Сауда-саттықтың голланд əдісі он нəтижелері электрондық аукцион орналасқан жері: Ақтау қ., 23-шағын д е п о з и т т і к ш о т ы , Ж С К № сушы ретінде тіркелу үшін мынадай бойынша электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттааудан. Теңгерім ұстаушысы – KZ980705012170175006 Қазақстан құжаттардың: мамен ресімделеді, оған сатушы жəне 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың ережесі: «Маңғыстау облысы бойынша Республикасы Қаржы министрлігінің 1) егер электрондық аукцион жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, қазынашылық департаменті» ММ. Қазынашылық комитетінде, БСН немесе жеке тұлғаның жеке басын Алғашқы бағасы – 58459 теңге. 120240022666, төлем тағайындау коды куəландыратын құжаттың, сондай- бас талған сəттен бастап бес минут электрондық аукцион аяқталғаннан кейін Бастапқы бағасы – 292295 теңге. Ең 171, Кбе 11, мекеме коды 2170175, БСК ақ банктен ағымдағы шоттың бар- ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің вебтөменгі бағасы – 31983 теңге. Кепілді KKMFKZ2A, төлем тағайындалуы: жоғын растайтын анықтаманың; заңды электрондық аукционда жекешелендіру порталында қол қояды. кепілді жарна. Электрондық аукцион нəтижелері тұлғалар үшін: жарғының, заңды нысанын сатып алу ниетін растамайжарна – 8768,85 теңге. Назар аударыңыз! Сатушының тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тын болса, жекешелендіру нысанының туралы хаттама электрондық аукцион № 2. Уаз 31512 автокөлігі, м/н R 422 BY, 2000 ж.ш. Нысанның орналасқан электрондық өтінімді қабылдаудан бас тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұл- бастапқы бағасы қағидамен бекітілген нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы жері: Ақтау қ., 23-шағын аудан, тартуы үшін қатысушының жарнама- ғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін бойынша сатып алу-сату шартына қол 39-ғимарат. Теңгерім ұстаушысы да көрсетілген талаптарды сақтамауы, туралы анықтаманың, сондай-ақ бан– Қазақстан Республикасы Ауыл сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның ктен банктік шоттың бар-жоғын рас- бес минут ішінде қатысушылардың қою міндеттерін белгілейтін құжат бобірде-біреуі жекешелендіру ныса- лып табылады. Ақтау қаласы, 9-шағын шаруа шылығы министрлігінің электрондық өтінімі мен құжаттарын тайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна нын сатып алуға ниетін растамайтын аудан, 23-ғимарат мекенжайында В е т е р и н а р л ы қ б а қ ы л а у ж ə н е қарау мерзімі аяқталғанға дейін саудақадағалау комитеті «Маңғыстау саттықты өткізу туралы хабарламада сомасын аударғанын растайтын банк болса, жекешелендіру нысанының жеңімпазбен сатып алу-сату шартына соңғы жарияланған бағасы белгіленген электрондық аукцион өткізілген күннен аумақтық инспекциясы» ММ. көрсетілген кепілді жарнаның сату- белгісі бар төлем құжатының; бастап күнтізбелік он күннен аспайтын 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін қадаммен азаяды. Алғашқы бағасы – 20986 теңге. шының шотына түспеуі негіз болып Ж а р и я л а н ғ а н б а ғ а б о й ы н ш а мерзімде қол қойылады. куəландыратын құжаттың, сондай-ақ Бастапқы бағасы – 104930 теңге. Ең табылады. Электрондық аукционға қатысу заңды тұлғаның өкілі паспортының не- жекешелендіру нысанын сатып алуБұл ретте, электрондық аукционның төменгі бағасы – 6102 теңге. Кепілді үшін мыналарды: месе оның жеке басын куəландыратын ға ниетін бірінші болып растаған жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсжарна – 3147,9 теңге. 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəй- құжаттың көшірмелерін қоса бере оты- қатысушы сауда-саттықтың голланд қаларын міндетті түрде көрсете №3. Ваз 21213 110 00 автокөлігі, м/н R 773 AX, 2003 ж.ш. Нысанның кестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), рып, электрондық аукционға қатысуға əдісі бойынша электронды аукци- отырып көрсетілген құжаттардың орналасқан жері: Ақтау қ., 23-шағын ау- тегін, атын, əкесінің атын (бар болған нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ он жеңімпазы болып танылады жəне көшірмелерін не болмаса нотариалқойылған (сканерленген) электрондық осы жекешелендіру нысаны бойынша ды куəландырылған көшірмелерін дан. Теңгерім ұстаушысы – Қазақстан жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес өтінімді (бұдан əрі – электрондық электронды аукцион өткізілген болып сатушыға ұсынады. Құжаттардың Республикасы Ауыл шаруашылығы түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін министрлігінің Агроөнеркəсіптік сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – өтінім) Тізілімнің веб-порталында танылады; 3) егер жекешелендіру нысанының бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. кешендегі Мемлекеттік инспекция БСН), толық атауын, бірінші басшының тіркеу қажет. Аукцион өткізу туралы қосымша Шетелдік заңды тұлғалар қазақ бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге комитетінің «Маңғыстау облыстық тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотари- жетсе жəне қатысушылардың бірде- ақпаратты www.gosreestr.kz сайтта аумақтық инспекциясы» ММ. жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін алды куəландырылған аудармасы бар біреуі жекешелендіру нысанын сатып жəне мына телефон арқылы алуға Алғашқы бағасы – 49521 теңге. Бастапқы бағасы – 247605 теңге. Ең екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу құрылтай құжаттарының электрондық алу ниетін растамаса, онда электрондық болады: 8(7292) 421657.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Батыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 1 қарашада сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін (Астана уақытымен) www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген, Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес жүзеге асырады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктің мына нысандары қойылады : 1. Nissan Pathfinder автокөлігі, 1997 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 033 AW. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облысы бойынша салық департаменті» ММ. Орал қаласы, Некрасов көшесі, 30/1. Бастапқы баға – 382 000 теңге. Кепілді жарна – 57300 теңге. 2. Nissan Patrol автокөлігі, 1998 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 246 AW. Баланс ұстаушы – Республикалық мемлекеттік қазыналық Орал су жолдары кəсіпорны. Орал қаласы, Чапаев атындағы айлақ 7 корпус. Бастапқы баға – 624 000 теңге. Кепілді жарна – 93600 теңге. 3. Газ-31105 411 автокөлігі, 2004 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 028 РR. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облысының прокуратурасы» ММ. Орал қаласы, Ж. Молдағалиев көшесі, 23. Бастапқы баға – 186 000 теңге. Кепілді жарна – 27900 теңге. 4. Газ-3102 101 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 029 РR. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облысының прокуратурасы» ММ. Орал қаласы, Ж. Молдағалиев көшесі, 23. Бастапқы баға – 155 000 теңге. Кепілді жарна – 23250 теңге. 5. Уаз-315142 017 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 016 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 150 000 теңге. Кепілді жарна – 22500 теңге. 6. Уаз-315142 017 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 018 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 150 000 теңге. Кепілді жарна – 22500 теңге. 7. Уаз-315142 017 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 019 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 150 000 теңге.

Кепілді жарна – 22500 теңге. 8. Уаз-315142 017 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 021 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 150 000 теңге. Кепілді жарна – 22500 теңге. 9. Ваз-21060 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 024 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 131 000 теңге. Кепілді жарна – 19650 теңге. 10. Ваз-21060 автокөлігі, 2002 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 031 СС. Баланс ұстаушы – «Батыс Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ. Орал қаласы, Достық даңғылы, 204. Бастапқы баға – 89 000 теңге. Кепілді жарна – 13350 теңге. 11. Ваз-21214 автокөлігі, 2003 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 529 ВА. Баланс ұстаушы – «Қазақавтожол» РМК Батыс Қазақстан облыстық филиалы. Орал қаласы, Ықсанов көшесі, 44/1. Бастапқы баға – 158 000 теңге. Кепілді жарна – 23700 теңге. 12. Toyota Hay Lux автокөлігі, 1997 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 328 AY. Баланс ұстаушы – «Қазақавтожол» РМК Батыс Қазақстан облыстық филиалы. Орал қаласы, Ықсанов көшесі, 44/1. Бастапқы баға – 299 000 теңге. Кепілді жарна – 44850 теңге. 13. Уаз-31512 автокөлігі, 1994 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 792 ВК. Баланс ұстаушы – «Қазақавтожол» РМК Батыс Қазақстан облыстық филиалы. Орал қаласы, Ықсанов көшесі, 44/1. Бастапқы баға – 88 000 теңге. Кепілді жарна – 13200 теңге. 14. Ваз-21093 автокөлігі, 2004 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі L 606 КР. Баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы ІІМ Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орал қаласы, Вокзал көшесі, 2/6. Бастапқы баға – 113 000 теңге. Кепілді жарна – 16950 теңге. 15. Газ-3110-411 автокөлігі, 2000 жылы шығарылған, мемлекеттік нөмірі жоқ. Баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы ІІМ көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орал қаласы, Вокзал көшесі, 2/6. Бастапқы баға – 93 000 теңге. Кепілді жарна – 13950 теңге. Электрондық аукционға

қатысу шыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне электрондық аукцион басталғанға дейін қырық сегіз сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар Батыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті мемлекеттік мекемесінің шотына төленеді: депозиттік есеп-шот КZ400705012170171006. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті, БИК KKMFKZ2A, БСН 120240022537, Кбе 11, КНП 171. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін қатысушының жарнамада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық өтінімі мен құжаттарын қарау мерзімі аяқталғанға дейін саудасаттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сатушының шотына түспеуі негіз болып табылады. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, e-mail), 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің вебпорталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны

мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банктің белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың; сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады; 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың

бірде-біреуі жекешелендіру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып табылады, ал осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады. Жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі; 4) жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған қатысушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің вебпорталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы, Достық даңғылы, 208 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса, нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтынан жəне мына телефон арқылы алуға болады : 8 (7112) 53 42 36

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің Жетісу филиалы 2013 жылғы 31 қазанда сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr. kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген, Жекешелендіру нысандарын сату қағидасымен, республикалық меншіктегі нысандарды сатудың орындалуын сəйкестендіреді. Сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукционға республикалық меншіктін мына нысандары қойылады: 1. Гараж, жалпы алаңы 100,5 ш.м., жерасты көкөніс қоймасы, жалпы алаңы 99 ш.м., көкөніс қоймасы, жалпы алаңы 68,5 ш.м., 1980 жылы салынған, орналастырылған мекенжайы: Алматы қаласы, Медеу ауданы, Көктөбе кенті, Жабаев көшесі, 69а. Жылжымайтын мүліктін жер учаскесін қоспағанда (немесе оған құқығы) бастапқы (алғашқы) баға – 3 024 637 теңге. Кепілді жарна – 453 696 теңге. Сауда-саттықтың голланд əдісі мен электрондық аукционға республикалық меншіктің мына нысандары қойылады: 2. Ваз 21214 автокөлігі, мем. нөмірі В 421 ВY, 2007 жылы шығарылған, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Бəйтерек а., Талғар тұйық к-сі,16. Баланс ұстаушы – «Қазселденқорғау» ММның «Прогноз» филиалы. Бастапқы баға – 2 310 000 теңге, ең төменгі баға – 134 326 теңге. Алғашқы баға – 462 000 теңге, кепілді жарна – 69 300 теңге. 3. Зил 157 автокөлігі, мем.нөмірі В 937 АN, 1969 жылы шығарылған, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Бəйтерек а., Талғар тұйық к-сі,16. Баланс ұстаушы – «Қазселденқорғау» ММ-ның «Прогноз» филиалы. Бастапқы баға – 645 000 теңге, ең төменгі баға – 70 575 теңге. Алғашқы баға – 129 000 теңге, кепілді жарна – 19 350 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне электрондық аукцион басталғанға дейін қырық сегіз сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарналар Алматы мем лекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті мемлекеттік мекемесінің шотына төленеді: депозиттік шот KZ790705012170167006, ҚР Қаржы ми нис трлігінің Қазынашылық комитеті, БИК KKMFKZ2А, БСН 120340000064, КБе 11, КНП 171. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық өтінімі мен құжаттарын қарау мерзімі аяқталғанға дейін саудасаттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сатушының шотына түспеуі негіз болып табылады. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН,) толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, e-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦК-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің вебпорталында енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мынадай құжаттардың 1) жеке тұлғалар үшін паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондайақ банктен ағымдағы шоттың баржоғын растайтын анықтаманың заңды тұлғалар үшін жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу қайта тіркеу туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу қайта тіркеу туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің вебпорталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының

бастапқы бағасы аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреу осы Қағиданың 36-4-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреу осы Қағида ның 36-4-тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанының ағым дағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса,жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады. Жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер электрондық аукцион басталған сəттен бастап бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі электрондық аукционда жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы қағидамен бекітілген қадамға азаяды. 2) егер баға азайғаннан кейін бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгіленген кадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады. 3) егер жекешелендіру нысанының бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамаса, онда электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің вебпорталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Алматы қаласы, Желтоқсан көшесі, 114 мекенжайында жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукцион ның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қ осымша ақпаратты www.gosreestr. kz сайтынан жəне мына телефон арқылы алуға болады 8 (7272) 67-70-50.


Ақпараттық хабарлама Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 30 қазанда сағат 11.00-де www.gosreestr.kz. Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукцион өткізу туралы хабарлайды. Республикалық меншік нысандарын сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Электрондық аукционға сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша мынадай республикалық меншік нысандары қойылады: 1. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, тіркеу нөмірі D905СЕ, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, 8 Наурыз көшесі, 3Б. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 34 000 теңге. Кепілді жарна – 5 100 теңге. 2. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, тіркеу нөмірі D931СЕ, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, 8 Наурыз көшесі, 3Б. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 77 000 теңге. Кепілді жарна – 11 550 теңге. 3. Ваз 21213 автокөлігі, тіркеу нөмірі D845BZ, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Əйтеке би ауданы, Комсомол а., Құлымбетов көшесі, 6. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 97 000 теңге. Кепілді жарна – 14 550 теңге. 4. Уаз 31512 автокөлігі, тіркеу нөмірі D286СF, 1993 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ырғыз а., Барысбаев көшесі, 1. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 27 000 теңге. Кепілді жарна – 4 050 теңге. 5. Уаз 31512 автокөлігі, тіркеу нөмірі D451СВ, 1998 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша а., Əйтеке би көшесі, 4077. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 44 000 теңге. Кепілді жарна – 6 600 теңге. 6. Ваз 21213 автокөлігі, тіркеу нөмірі D125СF, 2001 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Қобда а., Алматы көшесі, 21. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 92 000 теңге. Кепілді жарна – 13 800 теңге. 7. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, тіркеу

9

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

нөмірі D396СЕ, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Қалиев көшесі, 14. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 39 000 теңге. Кепілді жарна – 5 850 теңге. 8. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, тіркеу нөмірі D367СF, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Ойыл а., Бақаев көшесі, 8. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 35 000 теңге. Кепілді жарна – 5 250 теңге. 9. Ваз 21213-110-00 автокөлігі, тіркеу нөмірі D813СD, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – ҚР АШМ Ветеринариялық бақылау жəне қадағалау комитеті «Ақтөбе облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Хромтау ауданы, Хромтау қ., Спортивная көшесі, 2. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 97 000 теңге. Кепілді жарна – 14 550 теңге. 10. Газ 31105-110 автокөлігі, тіркеу нөмірі D083BW, 2007 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облысы бойынша монополияға қарсы инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Сəңкібай батыр даңғылы, 1. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 87 000 теңге. Кепілді жарна – 13 050 теңге. 11. Ваз 21213 автокөлігі, тіркеу нөмірі D988BЕ, 2004 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Ақтөбе облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Қобландин көшесі, 7. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 106 000 теңге. Кепілді жарна – 15 900 теңге. 12. Газ 322132-224 автокөлігі, тіркеу нөмірі D908КР, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Наурыз көшесі, 1а. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 115 000 теңге. Кепілді жарна – 17 250 теңге. 13. Газ 3110-101 автокөлігі, тіркеу нөмірі D907КР, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Наурыз көшесі, 1а. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 98 000 теңге. Кепілді жарна – 14 700 теңге. 14. Ваз 21120 автокөлігі, тіркеу нөмірі D931КР, 2001 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе қаласы, Наурыз көшесі, 1а. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 113 000 теңге. Кепілді жарна – 16 950 теңге.

15. Уаз 31514 автокөлігі, тіркеу нөмірі D927КР, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Жамбыл көшесі, 66. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 48 000 теңге. Кепілді жарна – 7 200 теңге. 16. Ваз 21213 автокөлігі, тіркеу нөмірі D915КР, 2002 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Жамбыл көшесі, 66. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 87 000 теңге. Кепілді жарна – 13 050 теңге. 17. Уаз 31514 автокөлігі, тіркеу нөмірі D947КР, 2003 жылы шығарылған, теңгерім иесі – «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. Орналасқан жері: Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы, Жамбыл көшесі, 66. Бастапқы (алғашқы) бағасы – 39 000 теңге. Кепілді жарна – 5 850 теңге. Сауда-саттықтың ағылшын əдісін қолдана отырып аукцион өткізу кезінде жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы алғашқы бағаға тең. Электрондық аукционға қаты сушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне электрондық аукцион басталғанға дейін қырық сегіз сағат бұрын аяқталады. Кепілді жарна «Ақтөбе мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына төленеді: KZ160705012170166006, БСК KKMFKZ2A, БСН 120340000827, «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті» ММ банкіне, КБе- 11, КНП- 171. Назар аударыңыз! Сатушының электрондық өтінімді қабылдауын бас тартуы үшін қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондайақ жеке жəне заңды тұлғаның электрондық өтінімі мен құжаттарын қарау мерзімі аяқталғанға дейін сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сатушы шотына түспеуі негіз болып табылады. Департаменттің депозиттік шотына кепілді жарнаның уақтылы түсу мақсатында өтініштерді қабылдау аяқталғанға дейін үш күн кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес

Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 31 қазанда сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің вебпорталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды Электрондық аукцион ағылшын əдісі бойынша қойылады: 1-лот. ГАЗ-31105-100 автомашинасы, мем. нөмірі В 072 BV, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Жансүгіров к-сі, 113. Бастапқы (алғашқы) баға – 407 600 теңге. Кепілді жарна – 61 140 теңге. 2-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі В 019 BV, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Жансүгіров к-сі, 113. Бастапқы (алғашқы) баға – 315 000 теңге. Кепілді жарна – 47 250 теңге. 3-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі В 078 BV, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Жансүгіров к-сі, 113. Бастапқы (алғашқы) баға – 413 700 теңге. Кепілді жарна – 62 055 теңге. 4-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі В 014 BV, 2006 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Жансүгіров к-сі, 113. Бастапқы (алғашқы) баға – 388 000 теңге. Кепілді жарна – 50 700 теңге. 5-лот. Daewoo Nexia автомашинасы, мем. нөмірі В 977 CU, 2007 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қаблиса жырау к-сі, 69А. Бастапқы (алғашқы) баға – 385 200 теңге. Кепілді жарна – 57 780 теңге. 6-лот. Wollkound-31 катері, 2001 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Шевченко к-сі, 131. Бастапқы (алғашқы) баға – 7 304 000 теңге. Кепілді жарна 1 095 600 теңге. 7-лот. ВАЗ-21310 автомашинасы, мем. нөмірі В 353 BZ, 2007 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Қаблиса жырау к-сі, 69А. Бастапқы (алғашқы) баға – 402 700 теңге. Кепілді жарна – 60 405 теңге. 8-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі В 778 AF, 2001 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Ескелді би к-сі, 283а. Бастапқы (алғашқы) баға – 352 700 теңге. Кепілді жарна – 52 905 теңге. 9-лот. ВАЗ-21053 автомашинасы, мем. нөмірі В 466 DF, 1998 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Гайдар к-сі, 17. Бастапқы (алғашқы) баға – 31 630 теңге. Кепілді жарна – 4 744 теңге. 10-лот. ВАЗ-21099 автомашинасы, мем. нөмірі В 499 DF, 1997 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Гайдар к-сі, 17. Бастапқы (алғашқы) баға 165 200 теңге. Кепілді жарна – 24 780 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен басталады жəне электрондық аукцион басталғанға дейін қырық сегіз сағат бұрын аяқталады. Сауда-саттыққа қатысу үшін кепілді жарна Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мы на депозиттік есеп-шотына төленеді: KZ790705012170167006, Астана қаласындағы ҚР Қаржы ми нистрлігінің Қазынашылық комитетіне, БИН 120340000064, БИК KKMFKZ2A, бенефициар коды – 11, мекеме коды – 2170167 (кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берге ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркеу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің вебпорталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркеу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны

мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне /немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжатттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысу шылар электрондық аукционға бір сағат қалғанда аукциондық залға кіреді, ЭЦҚ жəне аукциондық нөмірімен. Электрондық аукцион хабарламадағы көрсеткен уақытта басталады. Сауда-саттықтың ағылшындық əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреу осы Қағиданың 36-4 тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі осы Қағиданың 36-4 тармағына сəйкес белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. 3) егер ағымдағы баға артқаннан кейін жиырма минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанының ағымдағы құнын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін соңғы растаған қатысушы жеңімпаз болып танылады, ал осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады. Жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдісімен электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның екі қадамға өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық акуцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы боынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде мына мекенжайда қол қойылады: Алматы облысы, Талдықорған қаласы, Тəуелсіздік көшесі, 75, 210, 211-бөлмелер. Сатушыға электрондық аукционнан ұтып алушылар керекті сұратылған нотариалды расталған құжаттарды тапсыру қажет. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты 8(7282) 27-07-12, 21-00-02 телефоны жəне сайты арқылы білуге болады www. gosreestr. kz.

сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталында енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне /немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦК мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион ережесі: 1) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма

минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады; 2) егер аукцион залында электрондық аукцион басталған сəттен бастап жиырма минут ішінде қатысушылардың біреуі Қағидада белгіленген қадамға жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын арттыру жолымен жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растайтын болса, бастапқы баға белгіленген қадамға артады. Жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион қатысушылардың біреуі ұсынған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы бағаны ұлғайтудың кемінде екі қадамына өскен жағдайында ғана жекешелендіру нысаны бойынша сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады, бұл ретте бастапқы бағаның өсуін кемінде екі қатысушы жүзеге асырады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып танылады. Ақтөбе қаласы, Ш.Қалдаяқов көшесі, 33, жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылғаннан кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты www.gosreestr.kz сайтта жəне мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7132) 54-44-54.

Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 30 қазанда сағат 10.00-ден сағат 17.00-ге дейін www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды Электрондық аукционға голланд əдісі бойынша қойылады: 1-лот. ВАЗ-21213-110 автомашинасы, мем. нөмірі В 699 АF, 2003 жылы шығарылған, Талдықорған қ., Лесная к-сі, 1. Алғашқы баға – 164 400 теңге. Бастапқы баға – 822 000 теңге. Ең төмегі баға – 25 402 теңге. Кепілді жарна – 24 660 теңге. 2-лот. УАЗ-3303 автомашинасы, мем. нөмірі B 450 АО, 1998 жылы шығарылған, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., 70-нысан. Алғашқы баға – 409 000 теңге. Бастапқы баға – 2 045 000 теңге. Ең төменгі баға – 63 197 теңге. Кепілді жарна – 61 350 теңге. 3-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі B 451 АО, 1998 жылы шығарылған, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., 70-нысан. Алғашқы баға – 439 000 теңге. Бастапқы баға – 2 195 000 теңге. Ең төменгі баға – 67 832 теңге. Кепілді жарна – 65 850 теңге. 4-лот. ВАЗ-21213 автомашинасы, мем. нөмірі B 649 ВЕ, 1998 жылы шығарылған, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., 70-нысан. Алғашқы баға – 424 000 теңге. Бастапқы баға – 2 120 000 теңге. Ең төменгі баға – 65 515 теңге. Кепілді жарна – 63 600 теңге. 5-лот. УАЗ-22069 автомашинасы, мем. нөмірі B 031 АS, 2000 жылы шығарылған, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., 70-нысан. Алғашқы баға – 318 000 теңге. Бастапқы баға – 1 590 000 теңге. Ең төменгі баға – 49 136 теңге. Кепілді жарна – 47 700 теңге. 6-лот. КАВЗ-3270 автомашинасы, мем. нөмірі B 447 АО, 1989 жылы шығарылған, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., 70-нысан. Алғашқы баға – 386 000 теңге. Бастапқы баға – 1 930 000 теңге. Ең төменгі баға – 59 643 теңге. Кепілді жарна – 57 900 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен басталады жəне электрондық аукцион басталғанға дейін қырық сегіз сағат бұрын аяқталады. Сауда-саттыққа қатысу үшін кепілді жарна Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік есепшотына төленеді: KZ790705012170167006, Астана қаласындағы ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіне, БИН 120340000064, БИК KKMFKZ2A, бенефициар коды – 11, мекеме коды – 2170167 (кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін : бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін ( пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берге ЭЦҚның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркеу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркеу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың

бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне /немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжатттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар элек трондық аукционға бір сағат қалғанда аукциондық залға кіреді, ЭЦҚ жəне аукциондық нөмірімен. Электрондық аукцион хабарламадағы көрсеткен уақытта басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер электрондық аукцион басталған сəттен бастап бес минут ішінде қатысушылардың бірдебіреуі электрондық аукционда жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының бастапқы бағасы осы Қағиданың тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша электрондық аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион өткізілген болып танылады; 3) егер жекешелендіру нысанының бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру ны санын сатып алу ниетін растамаса, онда электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің веб-порталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына электрондық акуцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде мына мекенжайда қол қойылады: Алматы облысы, Талдықорған қаласы, Тəуелсіздік көшесі, 75, 210, 211-бөлмелер. Сатушыға электрондық аукционнан ұтып алушылар керекті сұратылған нотариалды расталған құжаттарды тапсыру қажет. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты 8(7282) 27-07-12, 21-00-02 телефоны жəне сайты арқылы білуге болады www. gosreestr. kz.

Акционерное общество «RG Brands», зарегистрированное по адресу: Республика Казахстан, город Алматы, проспект Райымбека, дом 212-«Б», РНН 600 400 087 818, БИН 010 340 003 839, банковские реквизиты: ИИК KZ973 19A 010 000 450 113, БИК ABKZKZKX в АО «БТА Банк», сообщает о намерении выплаты дивидендов по привелегированным акциям. Период, за который выплачиваются дивиденды – 01.01.2012 г. до 21.10.2013 г. Размер дивиденда в расчете на одну привилегированную акцию составляет 240 (двести сорок) тенге. Дата начала выплаты дивидендов – 21 октября 2013 г. Порядок и форма выплаты дивидендов: дивиденды будут выплачены на основании списка акционеров по состоянию на 20.10.2013 г., имеющих право на получение дивидендов по привилегированным акциям. Выплата осуществляется в национальной валюте – тенге, путем перечисления денег на реквизиты, указанные в списке акционеров.

«Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) байланысты, дабылдатқышты, орталықтандыруды жəне бүлендеуді орнату бойынша құрылыс-монтаж жұмыстарын қайталап сатып алу жөнінде Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26 мекенжайында 2013 жылғы 10 қазанда сағат 10.00де өткізілген ашық тендердің болмады деп танылғандығы туралы хабарлайды.

МАЭС-тің 2013 жылғы 20 қыркүйектегі ұйғарымымен «Атырау Бизнес ЛТД» ЖШСны банкрот деп тану туралы азаматтық іс қозғалды. Шағымдар мына мекенжай бойынша қабылданады: Атырау қ., Сəтбаев даңғылы, 3.

Определением СМЭС от 20 сентября 2013 года возбуждено гражданское дело о признании банкротом ТОО «Атырау Бизнес ЛТД». Претензии принимаются по адресу: г. Атырау, проспект Сатпаева, 3.

«RG Brands» акционерлік қоғамы, тіркелген мекенжайы: Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Райымбек даңғылы, 212-«Б»-үй, СТН 600 400 087 818, БИН 010 340 003 839, банктік деректемелері: ИИК KZ973 19A 010 000 450 113, БИК ABKZKZKX «БТА Банкі» АҚ-та, артықшылықты акциялар бойынша дивидендтер төлеу ниеті жөнінде хабарлайды. Дивидендтер төленетін кезең – 01.01.2012 жылдан 21.10.2013 жылға дейін. Бір артықшылықты акцияға есептегенде дивиденд мөлшері 240 (екі жүз қырық) теңге құрайды. Дивидендтер төлеудің басталатын күні – 2013 ж. 21 қазанда. Дивидендтер төлеудің тəртібі мен нысаны: дивидендтер артықшылықты акциялар бойынша дивидендтер алуға құқылы 20.10.2013 ж. жағдай бойынша акционерлердің тізімі негізінде төленетін болады. Төлем ұлттық валюта – теңгемен, тізімде көрсетілген акционерлердің деректемелеріне ақшаны аудару жолымен жүзеге асырылады.

Түзету

«Егемен Қазақстан» газетінің 2013 жылғы 11 қазандағы № 231 санында жарияланған хабарлардырудың III-тармағындағы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің электрондық денсаулық сақтауды дамыту департаменті директорының лауазымына конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар «экономикалық – барлық мамандықтар» деген сөзбен толықтырылып оқылғаны жөн.

 Еске алу

Ғылымға үлес қосып, із қалдырды

Құқық ғылымымен жəне оқытушылық қызметпен көп жылдар бойы айналысқан заң саласының ардагері Есмұқан Баяновтың өмірден өзі өтсе де, артында ізі қалды. Ол Қостанай облысы Əулиекөл ауданының Дүзбай ауылында 1927 жылы 5 желтоқсанда дүниеге келген еді. Еңбек жолын Ұлы Отан соғысының қайнаған тұсында, 1942 жылдары бір кездері Кенесары хан аялдаған Кенжатқан (Хан-жатқан) колхозында бастап, Бірлік ауылдық кеңесі оқу үйінің меңгерушісі, ауылдық кеңестің есепшісі жəне хатшысы қызметтерін атқарды. Сұрапыл соғыс жылдарында майданға көмек көрсету ісіне белсене қатысқан Е.Баянов бейбіт өмірді көксеген еңбекқор азамат ретінде үлкен үлес қосып, медальдарымен марапатталды. 1948-1950 жылдар аралығында ол Əулиекөл аудандық партия комитетінің нұсқаушысы қызметін атқарды. Бұдан кейін Алматы мемлекеттік заң институтына оқуға түсіп, оны 1954 жылы үздік бітірді. Жоғары оқу орнында студенттердің көркемөнерпаздар үйірмесін ұйымдастырып көзге түсті. Институтты бітіргеннен кейін республика Мемлекеттік бақылау комитетінің шақыртуымен 19541957 жылдары бақылаушы, аға бақылаушы қызметінде болды. Тың жəне тыңайған жерлерді игеруге белсенді қатысып, «Тың жерлерді игергені үшін» медалімен марапатталды. Бұдан кейін ол Мəскеудегі КСРО Ғылым академиясының Мем лекет жəне құқық институтына аспирантураға түсіп, 1961 жылы заң ғылымдары кандидаттығын алуға диссертация қорғады. Е.Баянов көп жылдар бойы Қазақ ССР Ғылым академиясының Философия жəне құқық институтында қызмет етіп, жетекші ғылыми қызметкер, авторлық ұжымдардың жетекшісі, бөлім меңгерушісі болды.

Есмұқан Баянов республика «Білім» қоғамының мүшесі бола жүріп, Жоғарғы Ке ңес төралқасының штаттан тыс консультан ты, Жоғарғы Соты ның заседателі міндеттерін үлкен абыроймен атқарды. Елі міз егемендікке ие бол ған тұста Ғылым академиясындағы жұ мысымен қатар Жоғарғы Кеңестің консультанты ретінде заң шығару ісіне атсалысты. Ол мемлекетіміздің Ата заңын жасауға да белсене қатысты. Осындай еңбегі ескеріліп «Қазақстан Республикасы Конституциясының 10 жылдығы» медалімен мадақталды. 1994 жылдан бастап Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі болып, көптеген шəкірт даярлаған профессор еді. Қоғамның құқықтық сауатын көтеріп, ұлттық маман тəрбиелеуге мол еңбек сіңірді. Қызмет атқарған жерінде əділетсіздік пен құқық бұзушылыққа жол бермеген оның турашыл принциптілігі туралы академик С.Зиманов «Менің адал да, күрескер шəкірттерімнің ішінде əділдік пен ақиқат үшін күресе білетін азамат», деп үлкен баға берген. Ол құқық тақырыбы мен мəселелеріне арнап көптеген еңбектер жазып, лайықты бағасын алды. ҚР Білім жəне ғылым министрлігі жоғары оқу орындарына оқулық ретінде ұсынған оның «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері», «Əкімшілік құқық» кітаптары мен көлемді монографиялары жəне мақалаларының шоқтығы əлі күнге биік. Профессор Есмұқан Баянов ұстаздық қызметі үшін А.Байтұрсынов атындағы медальмен лайықты бағаланды. Үлкен шаңырағымыздың тірегі, асыл əке, ардақты ата Есмұқан Баяновтың жарқын бейнесі артында қалған жарының, ұлдары мен қыздарының жəне немерелерінің жадында əрдайым сақталады. Баяновтар əулеті.

Аяулы бейнесі жадымызда

Əкеміз, Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданындағы Амангелді атындағы орта мектептің жоғарғы санатты мұғалімі Қызыр Бидахметұлы Дəуітбаевтың арамыздан кеткеніне де 40 күндей уақыт өткен екен. Бұл уақыт соңында қал ған ұрпақтары – біздер үшін қайғы мен мұңға толы өте ауыр кезең болды. Əкеміздің 56 жасқа қараған шағында ерте дүниеден өтуі ерекше өкіндіргенімен, соңына ұрпақ таратып, олардың қызығын біраз қызықтауы, немерелер сүюі көңілімізді жұбатады. Марқұмның бұл дүниеде атқарған еңбегі мен жасаған жақсылықтары көп еді. Өзі де əкесінен жастай қалып, қасындағы Лəтипа анасына сүйеу болып, соңынан ерген бес бауыры, бір қарындасына əке орнына əке болып, олардың өсіп жетілуіне, жеке шаңырақ көтерулеріне көп көмегін жасады. Бір əулеттің ұйытқысы, жастай ақылшысы бола білді. Ауылына, ауданына, айналасындағы адамдарға, туған-туысқандарына қадірлі еді. Ұстаз ретінде шəкірт тəрбиесіне жанын салатын. Ауыл жастарын спортқа баулыды. Білімділігімен, еңбек сүйгіштігімен өскелең ұрпақ

тəрбиелеу ісіне белсене араласып, көптеген марапаттарға ие болды. Отбасында бір қыз, үш ұл тəрбиелеп өсірген асқар таудай əке, немереге мейірімді ата, аяулы жар, ұжымға ықпалды ақылшы аға бола білді. Бас қа істерін былай қойғанда немерелері дегенде ішкен асын жерге қойып, оларды қуандырып, шаттандыру үшін əр кез сыйлықтар ұсынып, ұрпағының əрбір күлген сəтіне мерейі өсіп отыратын. «Аллаға да жақсы керек», деуші еді. Енді міне, нұрлы жүзі, салмақты сөзі, парасатты мінезі ешқашан ұмытылмастай жүрегімізде жатталып, өмірден өте шықты. «Орнында бар оңалар», «жақсының аты өлмейді» дейді атам қазақ. Біз, соңындағы ұрпақтары, əкеміздің аяулы бейнесін əрдайым жадымызда сақтаймыз. Гүлжауар анамызға əкемізді жоқтатпауға тырысамыз. Əкеміздің топырағы торқа, иманы жолдас болуын бір Алладан тілейміз. Дəуітбаевтар əулетінің атынан – балалары.

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің ұжымы қазақ тіл білімі кафедрасының профессоры, филология ғылымдарының докторы Жантас Алтайұлы Жақыповқа анасы ОРАЛДЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті филология факультеті қазақ тіл білімі кафедрасының ұжымы кафедра профессоры, филология ғылымдарының докторы Жантас Алтайұлы Жақыповқа анасы ОРАЛДЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

 Спорт

 Тағзым

Ќазаќтыѕ Ќалижанына ќўрмет Арқалы ақын Қалижан Бекхожиннің 100 жылдық мерейтойы облыс көлемінде атап өтілді. Мерейтойлық шара ақын ескерткішінің салтанатты ашылуынан басталды. Оған елімізге танымал қаламгерлер, ақынның туған-туыстары, қала жұртшылығы қатысты. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Əлем боксшыларыныѕ бас додасы енді екі кїннен кейін Алматыда жалауын кґтереді

Алдағы дүйсенбі күні Алматыдағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында бокстан əлемнің XVII чемпионаты басталады. Ұзын-ырғасы 13 күн бойы оңтүстік астананың түңдігін желпілдететін бұл сайыс қазанның 26-сы күні өз мəресіне жетеді. Серік ПІРНАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстан бұрынғы Кеңес республикалары ішіндегі былғары қолғап шеберлерінің жаһандық жарысын қабылдап отырған екінші ел болғалы тұр. Мұның алдында ғана мұндай сайыстың Əзербайжан астанасы – Баку қаласында өткені белгілі. Жалпы, кешегі кеңестік кезеңді қоса есептегенде, бұл біздің аумақтағы үшінші сайыс болып табылады. Олардың біріншісі республикалар əлі Одақтан еншілерін алмаған 1989 жылы Мəскеуде

өткізілген болатын. Содан бері бұл құрметке қол жеткізген басқа посткеңестік мемлекет жоқ. Осының өзі Алатаудың бау райында шаршы алаңды шайқайтын бəсірелі бəсекенің бəсі қаншалықты жоғары екенін аңғартса керек. Дəл бүгінгі таңға мұнда келуге 110 елдің 567 боксшысы келісім беріп қойды. Рас, осының алдында 116 елден 576 саңлақтың келетіні туралы ақпар тараған болатын. Егер сол меже белгіленсе, ол осының алдындағы Баку рингіндегі рекордтың жаңарғанын білдіретін еді. Ал Хазар теңізінің иініндегі шаһарда 2011

жылы 113 елдің 570 боксшысы жүлделі орындар үшін жан беріп, жан алысқан кескілескен шайқастар өткізген. Бірақ соңғы сəтте Алматыда планета боксшыларының бірінші рет ірі халықаралық жарысты шлемсіз, яғни қорғаныш бас киімінсіз өткізетіні түбегейлі шешілді де, мұнда келуге ниеттілердің қа тарлары сəл де болса сиреп қалды. Дегенмен, бұл чемпионат қатысушы елдері мен спортшыларының саны бойынша ең үздік көрсеткішке қол жеткізбегенмен, көп жылдарғы үзілістен кейін шайқасты қайтадан шлемсіз өткізуді бастаған дода ретінде тарихта қалатын болады. Оның үстіне, бұл аламанға қатысушы негізгі бокс державаларының бəрі де өздерінің қазіргі таңдағы ең күшті құрамдарымен келгелі

отыр. Мұнда өткен чемпионат пен Лондон Олимпиадасында жүлделі орындардан көрінгендердің дені келгелі тұр. Мысалы, Кубаның Альбион жерінде чемпион атанған тарландары Робейси Рамирес пен Росниел Иглесиасты, сондайақ, ирланд Люк Кемпбеллді біз осында да көреміз. Рас, алтын медальдің қалған иегерлері бола қоймайды. Себебі, біздің Серік Сəпиев бұл кезге дейін боксты аяқтаса, Зоу Шимин (Қытай), Риото Мурата (Жапония), Василий Ломаченко, Александр Усик (екеуі де – Украина), Энтони Джошуа (Англия), Егор Мехонцев (Ресей) сынды чемпиондар кəсіпқойлар сапына ауысып кетті. Енді қазіргі Қазақстан құрамасы жөнінде бірер сөз. Ол түгелге жуық биыл Иорданияда өткен Азия чемпионатына қатысқан құраммен жасақталды. Мұнда тек аса жеңіл

 Қылмыс пен жаза

Шекарада 20 тонна жїзім тəркіленді

 Масқара!

Атырауда террористік іске қатысы бар 9 азаматқа сот үкімі шықты. Олар 2009-2012 жылдары Қазақстанда тыйым салынған салафиттік бағыттағы идеологияны насихаттаумен айналысқан. Бұл туралы облыстық соттың баспасөз хатшысы Боранбай Ғалиев хабарлады.

Атырауда 9 лаѕкес сотты болды Біздің елдің бір азаматы Қазақстан-Ресей шекарасы арқылы салмағы 20 тонна болатын жүзімді заңсыз өткізуге тырысқан кезде ұсталды. Нақтырақ айтқанда, 1988 жылы туған отандасымыздың «Даф» автомобилі арқылы Ресейден осылайша өткізбек болған оқиғасының алдын алуда Ақтөбе шекара отрядының «Жайсаң» өткізу бекетінің шекара наряды қырағылық танытқандығын атап өткен орынды. Аталған дерек бойынша Мартөк ауданының құқық қорғау органдары тиісті іс-шаралар жүргізуде, деп хабарлады ҚР ҰҚК ШҚ баспасөз қызметі.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

салмақта (49 кг) құрлық чемпионы атанған Теміртас Жүсіповті 2010 жылғы Азия ойындарының күміс жүлдегері Біржан Жақыпов алмастырды. Қалған салмақ дəрежелері бойынша еліміздің намысын Амман рингінде атой салған Ілияс Сүлейменов (52 кг), Қайрат Ерəлиев (56 кг), Берік Əбдірахманов (60 кг), Мерей Ақшалов (64 кг), Данияр Елеусінов (69 кг), Жəнібек Əлімханұлы (75 кг), Əділбек Ниязымбетов (81 кг), Антон Пинчук (91 кг) жəне Иван Дычко (+91 кг) қорғайды. Біз алдағы аптадан бастап газет бетінде осы чемпионат жайлы арнайы топтамалар бере бастаймыз. Сонымен бірге, біріншілік барысындағы түрлі жаңалықтарды egemennews.kz сайты арқылы сағат сайын дерлік беріп тұратын боламыз. Іске сəт, жігіттер!

«Қыркүйек айының аяғында басталған сот процесі жабық түрде өтіп, оған БАҚ өкілдері мен сотталушылардың туыстары қатыстырылған жоқ. Тек жасөспірім балалардың ата-аналары ғана қатысуға мүмкіндік алды. Топ басшылары Роман Баярисов пен Рамиз Ким қылмыстық топтың қызметіне жасы кəмелетке толмаған балаларды тарту белгілерімен кінəлі деп танылып, 14 жыл мерзімге бас бостандығынан айрылды», – делінген хабарламада. «Рамиз Ким кəмелетке толмаған адамға нəпсіқұмарлық сипаттағы күш қолдану, бопсалау

Мўєалім əйелін ўрып ґлтірді Жамбыл облысында қонақта араққа сылқия тойып алған денешынықтыру пəнінің мұғалімі үйіне келгесін лаң салып, əйелін ұрып өлтірді. Бұл туралы КТК телеарнасы мəлім етті.

жолымен нəпсіқұмарлық сипаттағы еркек пен еркектің жыныстық қатынас жасауына мəжбүр ету баптары бойынша сотталды. Қылмыстық топтағы кəмелетке толмаған Əділхан Қыдырсихов пен Тұрғанбай Ағорыновтың жастығы ескеріліп, оларға 6 жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды», – деді баспасөз хатшысы. Жалпы, Атырау облысында тек биылғы жылдың өзінде терроризм бабы бойынша осымен үшінші рет сот процесі өтіп, 25 адам сотталды.

Қанды оқиға облыстың Талас ауданындағы Ақкөл ауылында болған. Ерлі-зайыптылар сол күні Тараз қаласында бір тойға барады. Ол жерде не болғанын кім білсін, бірақ олар түнделетіп үйлеріне қайтып келгенде, араларында дауасыз дау туып кетеді. Шамасы, күйеуі келіншегін əлдекімнен қызғанғанға ұқсайды. Тез басыла қоймаған бұл ұрыс-керістің қызған шағында ауыл мектебінде оқушы балаларды жаттықтырып жүрген мұғалім кезекті екі қолға береді. Осы қатты тиген соққылар жас келіншекті бірден талдырып түсірсе керек, көп ұзамай оның даусы шықпай қалады. Осылайша 24 жастағы келіншек жатқан орынан тұра алмаған. Қазір оның үш қабырғасы сынып, миына қан құйылғаны айтылып жатыр. Ал шаруасын тындырған бойда қорылдап ұйықтап кеткен гүрзі жұдырықты «физкультурашы» мұғалім келіншегінің кешікпей о дүниеге аттанып кеткенін ертеңінде бір-ақ байқапты. «Адал жарына айуандық жасаған 30 жастағы азамат қазір қамауға алынды», – деп түйіндейді арна тілшісі.

Құрыш НҰРЫМБЕТ.

Мұрат АЙТҚОЖА.

– Қалижан Бекхожин лирикақын, драматург, əдебиет сыншысы болды. Өскелең ұрпақ осындай даңқты адамдары жайлы білуі қажет, – деді өз сөзінде облыс əкімі Ерлан Арын. Айтса айтқандай, ақын өлеңдері, поэмалары – əдебиетіміздің қазынасы. Бар өмірін шығармашылыққа арнаған айтулы ақын «Ақсақ құлан», «Кек», «Дала комисары» сияқты поэмалық шығармалар жазды. Зайыбы Зайда Бекхожина ағаларың қайталанбас өлең əлемін жасаған ақын еді ғой, құрмет көрсеткен елдің ғұмыры баянды болады, деп ризашылық білдірді. Ескерткіштің ашылу салтанатында көрнекті қаламгерлер Əб діжəміл Нұрпейісов, Тұрсынбек Кəкішұлы, Ұлықбек Есдəулет, Ғалым Жайлыбай, журналист Сейітқазы Матаев, т.б. қатысты. – Қалижан Бекхожин сияқты дара тұлғаның еңселі ескерткіші кейінгі ұрпаққа мұра болып қалады, – деді Əбдіжəміл Нұрпейісов. Ескерткіш облыс орталығындағы Сəтбаев пен Луначарский көшелерінің қиылысында, 100 жылдық тарихы бар Ақ мешітке таяу жерде орналасқан. Оның авторы – Мұрат Мансұров. Облыс орталығында ақынның атында көше жəне орта мектеп бар. Бұдан кейін Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы универ-

ситетте Қалижан Бекхожиннің өмір жолы мен əдеби мұрасынан толық мəлімет беретін арнаулы веб-сайттың тұсауы кесілді. Қазақ əдебиетінің қоры тағы да бір электронды кітапханамен толықты. Бұл веб-сайт «Бекхожиннің

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

монияның əртістері өнер көрсетті. Мерейтойлық шаралар барысы екінші күні Баянауыл ауданында ұлттық спорт түрлерінен жарыстармен жалғасты. Павлодар облысы.

Бүгін «Егемен Қазақстанның» интернет-басылымынан (egemennews. kz) мына хабарлармен таныса аласыздар: Екі жасар баланың кейпіндегі жиырма алты жастағы жігіт. Астананың тұрғыны Альбионға барып қам кесек сатпақ. Облыс əкімінің орынбасары мемлекетке 2 млрд. теңгені санап қайтарды. Питерден келген ғалым Қызылорда жерінде жоғалып кетті. Садизмнің «көкесін» Көкшетаудың қыздары көрсетті. Америкалық жігіттер Қазақстанның даңқын шығарады. Алматының ардагерлері АҚШ-тың шлагбауымен «шайқасты».

(«Егемен Қазақстан» газетінің келесі нөмірі 17 қазан, бейсенбі күні шығады).

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

шығармашылығы жəне қазақ поэзиясы» атты ғылыми-практикалық конференциясы аясында жүзеге асты. Сөйтіп, ақын 20-дан астам поэмасын, 40-тан астам өлең жинақтарын бүгінге мұра етті. Сондай-ақ, фото мұрағат, бей не бөлімін де тамашалап, қонақ парақшасына пікір-ле бізін тіркей алады. Торайғыров университетінде өткен «Қалижан Бекхожиннің шығармашылығы жəне қазіргі қазақ поэзиясы» атты ғылыми-практикалық конференциясында халық жазушысы Əбдіжəміл Нұрпейісов, облыс əкімі Ерлан Арын, Президент телерадиокешенінің бас директоры Ерлан Бекхожин, ақынның зайыбы Зайра Бекхожина, жазушы, филология ғылымдарының докторы Тұрсынбек Кəкішұлы, филология ғылымдарының докторы Бауыржан Омаров рухани танымдық тақырыпта баяндамалар жасады. Конференция жұмысына Түркия мен Əзербайжан елдерінен келген қонақтар, Қазақстан Жазушылар одағының жергілікті жердегі мүшелері, ақын-жазушылар қатысты. Ақынның мерейтойына арналған алғашқы күн Естай атындағы қалалық мəдениет сарайында əдеби-музыкалық кешпен аяқталды. Онда ақынның өмірі жайлы бейнефильм көрсетіліп, шығармалары оқылды. Опера əншісі Шахмардан Əбілов, Алматы опера жəне балет театрының солисі Есекелді Рыза, Иса Байзақов атындағы облыстық филар-

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Сұңғат ƏЛІПБАЙ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 10 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №163 ek


11

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 24 қыркүйек

№1000

Астана, Үкімет Үйі

«Парниктік газдар шығарындыларына квоталарды өзгерту және сертификатты қайта ресімдеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 7 мамырдағы №585 қаулысына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Парниктік газдар шығарындыларына квоталарды өзгерту жəне сертификатты қайта ресімдеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 7 мамырдағы №585 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №48, 654-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтыру енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Парниктік газдар шығарындыларына квоталарды өзгерту жəне сертификатты қайта ресімдеу қағидаларында: 4, 5-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын: «4. Осы Қағидалардың 2-тармағында көрсетілген жағдайларда, табиғат пайдаланушы қоршаған ортаны қорғау саласындағы уəкілетті органға (бұдан əрі – уəкілетті орган) ағымдағы жылғы 1 қазанға дейін мынадай құжаттарды: 1) уəкілетті орган бекіткен нысан бойынша өтінішті; 2) квотаның өзгеруін негіздейтін есептерді тапсырады. 5. Квотаның ұлғаюына байланысты парниктік газдар шығарындыларына квоталарды қайта қарау белгіленген базалық деңгейден ұлттық жоспардың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейінгі кезеңде жүргізілген өзгертулер бойынша қаралады.»; 6-тармақ алынып тасталсын;

мынадай мазмұндағы 8-1-тармақпен толықтырылсын: «8-1. Уəкілетті органға ұсынылған материалдардың толық еместігі жəне дəйексіздігі квотаны өзгертуден бас тарту үшін негіз болып табылады.»; 9-тармақтың 2) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «2) қызметті алушының заңды тұлғасын мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің * немесе анықтаманың көшірмесі. Ескертпе: * «Қазақстан Республикасының кейбір заңна малық актілеріне заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу жəне филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2012 жылғы 24 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы қолданысқа енгізілгенге дейін берілген заңды тұлғаны (филиалды, өкіл дік ті) мемлекеттік (есептік) тіркеу (қайта тіркеу) туралы куə лік заң ды тұлғаның қызметі тоқтатылғанға дейін жарамды бо лып табылады.». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы

компоненттердің проценттік құрамын анықтау үшін ілмелерді өлшеу; қабатты пластиктер мен шыны пластиктердің тығыздығы мен су сіңіргіштігін анықтау; материалдардың қалыңдығы мен габариттерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; брактың алдын алу, оның себептерін анықтау жəне бракқа акті жасау. 295. Білуге тиіс: шикізатқа, жартылай шикізатқа жəне дайын өнімге арналған мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттарды; шығарылатын материалды қабылдау жəне бақылау тəсілдерін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысаны мен пайдалану ережесін; жоғары вольтті қондырғыларда жұмыс істеу ережесін; брактың пайда болу себептерін жəне оны жою тəсілдерін. Параграф 3. Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы, 5-разряд 296. Жұмыс сипаттамасы: коллекторлық миканиттерді, фольгирленген материалдар мен оқшаулауысы қатты кірме бөлшектерді қабылдау жəне бақылау; кірме бөлшектің диэлектрлік шығын бұрышы тангенгісінің өсуін жоғары вольтті мостылармен жəне вибрациялық гальванометрлермен анықтау; бөлшектердің геометриялық параметрлерін күрделі бақылау-өлшеу аспаптарымен сызбаларға сəйкес анықтау; коллекторлық миканиттер мен болат салмаларды сынауға дайындау; коллекторлық миканиттерді гидравликалық пресстерде сомаланған орталануын сынау; миканиттердің қысыммен əсерден кейінгі ыстық жəне суық жағдайларда орталауын есептеу; шикізат материалдарын қабылдау жəне бақылау; брактық алдын алу жұмыстарын орындау; қабылданған өнімге паспорт жасау жəне қабылдау актілерін ресімдеу. 297. Білуге тиіс: қабылданатын өнімді бақылау жəне қабылдау əдістерін; бақылау жəне сынауға қолданылатын жабдықтар мен қондырғыларды, оларды реттеу жəне баптау тəсілдерін; электр оқшаулау материалдарын əзірлеудің технологиялық процесін; миканиттердің орталануын есептеу əдістемесін; өнімге паспорт жасау жəне қабылдау актілерін ресімдеу ережесін. 34. Айналдыра соғушы Параграф 1. Айналдыра соғушы, 2-разряд 298. Жұмыс сипаттамасы: сіңірілген қағаз бен матадан стержень айналмасын қолмен жасау процесін жүргізу; дайындамаларды барабанға салу жəне белгіленген тəртіппен орналастыру; стерженьдерді барабанда қажетті мөлшерге дейін өңдеу; жабдықтың температура режимін қадағалау; қажетті шикізатты маркасы мен мөлшеріне қарау іріктеу жəне ілу. 299. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымы мен жұмыс принципін; стержень айналмасын қолмен жасауға қолданылатын сіңірілген қағаз бен матаның сұрыптары мен маркаларын температураның стержень сапасына əсерін. 35. Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы Параграф 1. Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы, 3-разряд 300. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау бұйымдарын орау процесін механикалық орау станоктарында жүргізу; орама мен өзектерді орнату, материалды станокқа қою; дұрыс жəне біркелкі орауды қадағалау, қыртыстарды жою; орау станогы валдарының температуралық режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; материал оралған өзекті станоктан электротельфердің көмегімен түсіріп алу; станокты тазалау жəне майлау, ұсақ ақауларын жою. 301. Білуге тиіс: орау станоктарының құрылымын, жұмыс принципін жəне оны басқаруды; орау жылдамдығын реттеу ережесін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне пайдалану ережесін; валдардың температурасын реттеу тəсілдерін; орау сапасының температуралық режимге тəуелділігін; электр оқшаулау материалдарының маркаларын. Параграф 2. Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы, 4-разряд 302. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау бұйымдарын орау процесін роторлы-агрегаттық станоктар мен жартылай автоматтарда жүргізу; материалды, өзекті жəне жабдықты жұмысқа дайындау; материалды ыстық өзекте термоөңдеу; термоөңдеу уақытын, валдардың температуралық режимін жəне полотноның барынша керілуін реттеу; орама қалыңдығын берілген параметрлер бойынша есептеу; журналға жазба жүргізу. 303. Білуге тиіс: роторлы-агрегаттық станоктар мен жартылай автоматтардың құрылымын, жұмыс принципін; электр оқшаулау материалдарын орау жəне термоөңдеу режимдерін; орама қалыңдығын есептеу əдістемесін; орауға қолданылатын шикізаттардың қасиеттерін; май түрлерін жəне оларды жасау тəсілдерін. Параграф 3. Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы, 5-разряд 304. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау бұйымдары мен шықпа өзектерге арналған қатты оқшаулау өзекшелерді орау процесін бір позиционды жəне көп позиционды станоктар мен автоматтарда жүргізу; материалдарды орау процесінде терморадиациялық пісіру; орау қалыңдығын автоматты басу құралының көмегімен анықтау; орау жылдамдығын реттеу; сəуле көзі мен өзек арасындағы қашықтықты іріктеу; сəуле көзіндегі қысымды жəне оралған материалдың өзектен алыну уақытын бақылау. 305. Білуге тиіс: бір позиционды жəне көп позиционды станоктар мен автоматтардың құрылымын, жұмыс принципін жəне жұмыс ережесін; орау жəне режимдері ережесін жəне реттеу тəсілдерін; пісіру режимі мен материалдардың шығыс нормасын; графитті ерітінді жасау тəсілдерін; электр оқшаулау бұйымдарына қойылатын техникалық талаптарды. 36. Слюданы күйдіруші Параграф 1 Слюданы күйдіруші,2-разряд 306. Жұмыс сипаттамасы: слюданың қалдықтарын конвейерлі электр пешінде күйдіру процесін біліктілігі анағұрлым жоғары күйдірушінің басшылығымен жүргізу; слюданы күйдіруге дайындау, оны өлшеу жəне бункерге салу; пештің температуралық режимін қадағалау. 307. Білуге тиіс: электр пешінде жұмыс принципі мен пайдалану ережесін; слюданың қалдықтарын күйдірудің технологиялық процесін; слюданы өлшеу жəне бункерге салу ережесін; слюдаға қойылатын талаптарды. Параграф 2. Слюданы күйдіруші, 3-разряд 308. Жұмыс сипаттамасы: слюданың қалдықтарын конвейерлі электр пешінде күйдіру процесін жүргізу; слюданың берілуін, күйдірудің температуралық жəне жылдамдық режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; люданың дайындық дəрежесі мен күйдірілу сапасын анықтау, процесті жүргізуді күйдіру нəтижесіне қарай түзеу. 309. Білуге тиіс: электр пешінің, конвейердің, күйдіру режимін автоматты реттеуге арналған бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымын; пеш жұмысының температуралық режимдерін, конвейер жүрісінің жылдамдығы мен электр пешінің температурасын реттеу тəсілдерін; күйдірілген слюда сапасын анықтау əдістерін. 37. Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы Параграф 1. Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы, 2-разряд 310. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау материалдарын қайта орау станоктарында қайта орау; станокты жұмысқа дайындау; полотноны вал жүйелері арқылы орналастыру, оны гильзаның ені бойынша реттеу, ұшын тігу жəне желімдеу; қайта оралатын материалдың ұзындығын бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен айқындау; полотноның тартылуын фрикционды құрылғының көмегімен реттеу; ақаулы жерлерін бракқа шығару; қайта оралған материалды орамаға буып-түю жəне таңбалау. 311. Білуге тиіс: қайта орау станоктарының құрылымы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; тігу жəне желімдеу əдістерін; электр оқшаулау материалдарының түрлері мен сұрыптарын; қайта оралған материалды орамаға буып-түю жəне таңбалау əдістерін; брак түрлерін. 38. Оқшаулау материалдарын престеуші Параграф 1. Оқшаулау материалдарын престеуші, 2-разряд 312. Жұмыс сипаттамасы: парақты қабатталған оқшаулау материалдарын біліктілігі анағұрлым жоғары престеушінің басшылығымен престеу; ілмелерді өлшеу, материалды дайындау жəне престеуге арналған пакеттерді іріктеу; пресс қалыптар мен пресс тақталарын тазалау. 313. Білуге тиіс: материалдар мен жартылай шикізаттардың түрлері мен нысанын; прессқалыптарды іріктеу; өлшеу ережесін. Параграф 2. Оқшаулау материалдарын престеуші, 3-разряд 314. Жұмыс сипаттамасы. парақты қабатталған қалыңдығы 4 мм жоғары оқшаулау, қалыңдығы 0, 3 мм жоғары слюдопластикті материалдарды, қалыңдығы 0,8 жоғары миканиттерді гидравликалық пресстерде престеу; белгілі бір қалыңдықтағы ілмелерді жасау жəне оны пакеттерге құрастыру; пакеттерді пресс секцияларына жəне дайындамаларды пресқалыптарға қолмен орналастыру; температура мен қысымды бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу; пакеттерді пресс секцияларынан түсіріп алу; престелген материалдарды қалыңдығы бойынша сұрыптау жəне оларды стеллаждар мен топтарға қою. 315. Білуге тиіс: пресстердің жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережесін; престеу режимдерін; пакеттер мен ілмелерді құрастыру ережесін; пакеттер орналастыру жəне түсіріп алу əдістерін; брактың себептері мен оны жоб тəсілдерін. Параграф 3. Оқшаулау материалдарын престеуші, 4-разряд 316. Жұмыс сипаттамасы: парақты қабатталған қалыңдығы 4 мм дейінгі оқшаулау, қалыңдығы 0, 3 мм дейінгі слюдопластикті материалдарды, қалыңдығы 0,8 дейінгі миканиттерді, қалыңдығы 0,5 жоғары фольгаланған материалдарды,

2012 жылғы 28 желтоқсан

№445-ө-м

Астана қаласы

Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (19-шығарылым) бекіту туралы (Жалғасы. Басы 229-нөмірде). 30. Каландрлаушы Параграф 1. Каландрлаушы, 2-разряд 278. Жұмыс сипаттамасы: мақта-қағаз маталарды каландрларда өңдеу процесін жүргізу; гильзаларды қабылдаушы механизмдерге орнату; металл валды қажетті температураға дейін қыздыру жəне соған орай қысымды белгілеу; жіктер мен үзіктерден өту кезінде валдарды уақытылы сығымдау; валдарды тазарту, матаны машинаға салу жəне оның біркелкі қозғалуын қадағалау; каландрлендірілген мата орамаларын қабылдаушы механизмнен түсіру жəне оларды стеллаждарға орналастыру; машинаны тазалау жəне майлау. 279. Білуге тиіс: каландрде жұмыс істеу ережесін; жетекші жəне қысымдаушы валдардың қысым арақатынасын; мақта-қағаз маталардың түрлерін; матаны каландрге жəне қабылдаушы механизмге орналастыру əдістерін. Параграф 2. Каландрлаушы, 3-разряд 280. Жұмыс сипаттамасы: жібек маталарды каландрларда өңдеу процесін жүргізу; температура режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; маталарды іріктеу жəне ыстық тəсілмен жапсыру; матаны əлсін-əлсін жарыққа қарап, кеткен жерлерін анықтау, қатпарларын мен қыртыстарын жазу; каландрлендірілген мата орамаларын қабылдаушы механизмнен түсіру жəне тасымалдау; каландрларды баптау. 281. Білуге тиіс: каландрлардың құрылымы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; жібек мата түрлерін; маталардың ақауларын жəне оларды жою тəсілдерін; жекелеген мата кесектерін жапсырып жалғау тəсілдері мен ережесін. 31. Миканиттерді желімдеуші Параграф 1. Миканиттерді желімдеуші, 2-разряд 282. Жұмыс сипаттамасы: икемді миканиттерді, микалент пен шыны микаленттерді үстелде жəне микаленттаушы машиналарда желімдеу процесін жүргізу; слюданы бір қабат жəне екі қабат етіп белгілі бір жабынмен жазып төсеу; полотноны кептіру камераларынан өткізу жəне оны орауларға орау; қағаз жəне шыны мата орамаларды микаленттаушы машиналардың жіберу механизмдеріне орнату; миканит дайындамаларын кептіру шкафтарында кептіру; су ағынына арналған миканит дайындамаларын орналастыру. 283. Білуге тиіс: электр оқшаулау материалдарын микаленттаушы машиналар мен желімдеу үстелдерінің, кептіру шкафтарының құрылымы мен жұмыс принципін; желімдеу жəне кептіру əдістері мен ережесін; миканиттердің, микалент пен шыны микаленттердің түрлерін. Параграф 2. Миканиттерді желімдеуші, 3-разряд 284. Жұмыс сипаттамасы: қалыптаушы жəне салма миканиттерді, шыны микаленттерді, микафолийді, слюдопласт пен слюдиниттерді микаленттаушы жəне мұнаралы машиналарда желімдеу процесін жүргізу; миканит дайындамасын мұнаралы машиналарға себелеу; слюдасы бар материалдарды көп қабатты сіңірмелеу жəне шыны матадан, лак мата мен пленкадан жасалған астарды пайдалана отырып лактау; көп қабатты полотноны кептіру жəне оны берілген мөлшердегі парақтарға кесу; салмаларға арналған қағаз бен матаны кесу; миканиттің əр парағын бөлгіш қабатпен салмалау; слюданы сұрыптау жəне оны шайырмен құрған тəсілмен тозаңдату; миканит жиектерін кесу жəне оларды арнаулы тараға орналастыру. 285. Білуге тиіс: микаленттаушы жəне мұнаралы жəне сұрыптаушы машиналардың құрылымы мен жұмыс принципін; сіңірмелеу жəне желімдеу тəсілдерін; пайдаланылатын лактардың, еріткіштер мен шайырлардың номенклатурасын; шикізаттардың түрлері мен сұрыптарын; миканиттерге арналған техникалық талаптарды. Параграф 3. Миканиттерді желімдеуші, 4-разряд 286. Жұмыс сипаттамасы: коллекторлық миканиттерді, имидофлекстерді, икемді слюдиниттерді, полиимидті жəне слюдинитті таспаларды микаленттаушы машиналарда желімдеу процесін жүргізу; слюданы кабель қағазға ьерілген мөлшердегі қалыңдықпен жазып салу жəне қабаттарды престеу үшін пакеттерге жинастыру; пакеттерді арнаулы белгілі бір концентрациядағы су ерітінділі ваннаға салу; миканит пакеттерді жоғары жиілікті қондырғыларды күйежентектеу; жоғары жиілікті қондырғылардың температурасы мен қысымын реттеу; пакеттерді лактау, калибрлеу, пресстеу жəне бөлшектеу; миканиттерді берілген мөлшер бойынша арнаулы ыдысты орналастыру. 287. Білуге тиіс: арнаулы айлабұйымдардың, калибрлеуші станоктардың, жоғары жиілікті қондырғылардың құрылымы мен жұмыс принципін; полиимидті пленкалардың қасиеттерін; қолданылатын термоберік материалдардың түрлері мен сұрыптарын жəне оларға арналған техникалық шарттарды. 32. Пленка электр картонды желімдеуші Параграф 1. Пленка электр картонды желімдеуші, 2-разряд 288. Жұмыс сипаттамасы: пленка электр картонды ленталы машинада желімдеу процесін біліктілігі анағұрлым жоғары желімдеушінің басшылығымен жүргізу; машиналарды жұмысқа дайындау; желімді ваннаға құю; картон, полимерлі пленка орамалары мен кесу пышақтарын ленталы машинаға орнату; пресстеуші валдар мен кептіру шахтасының қысымы мен температурасын бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу. 289. Білуге тиіс: Пленка электр картонды желімдеуге арналған ленталы машинаға қызмет көрсету ережесін; машиналардың жұмыс режимін; пленка электр картонды желімдеу процесін жүргізу əдістерін; қолданылатын желім номенклатурасын. Параграф 2. Пленка электр картонды желімдеуші, 3-разряд 290. Жұмыс сипаттамасы: пленка электр картонды ленталы машинада желімдеу процесін жүргізу; картон, полимерлі пленка полотносын ленталы машинаға орналастыру; картон полотносын 2 пленка арқылы вал жүйесінен жəне кептіру камерасынан өткізу; гильзаларды қабылдаушы механизмге орнату жəне картон мен пленканың шетін гильзаға бекіту; машиналардың жұмыс режимдерін сақтау; полотноның тартылуын фрикционды айлабұйыммен реттеу; желімді дайындау; желімнің берілуін жəне полотноға жағылуын бақылау. 291. Білуге тиіс: ленталы машина мен көмекші жабдықтың құрылымы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; пленкоэлектрокартон өндірісінің технологиялық процесін жəне оның қасиеттерін; желімді дайындау тəсілдерін. 33. Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы Параграф 1. Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы, 3-разряд 292. Жұмыс сипаттамасы: рак маталарды, шыны маталарды, сіңірмеленген мақта-қағаз жəне шыны маталарды, қағазды жəне электр оқшаулау трубкаларын қабылдау жəне бақылау; лак маталар мен шыны маталарды қуаты 15 кВт дейінгі жоғары вольтті қондырғыларда сынау; лак маталар мен шыны маталардың майға, бензинге төзімділігі мен желімінің ыдырау жылдамдығын тексеру; сіңірмеленген мақта-қағаз жəне шыны маталардағы, қағаздағы шайырды, ұшпа жəне ерігіш заттар құрамын анықтау; материалды дайындаудың технологиялық процесін бақылау; лак маталар мен шыны маталардың метражын жəне полотно енін айқындау; материалдарды сыртқы түріне қарай бракқа шығару; бракты түрлері бойынша сыныптау жəне оны жою жөнінде уақытылы шара қабылдау; бақылау нəтижелері жазбасын ресімдеу. 293. Білуге тиіс: шикізатқа, жартылай шикізатқа жəне дайын өнімге арналған техникалық шарттарды; материалды қабылдау жəне бақылау ережесі мен тəсілдерін; қызмет көрсететін учаскедегі жабдықты жəне технологиялық процесті; жоғары вольтті қондырғыларда жұмыс істеу ережесін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысаны мен пайдалану ережесін; брак түрлерін жəне оны жою тəсілдерін; бақылау нəтижесін ресімдеу ережесін. Параграф 2. Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы, 4-разряд 294. Жұмыс сипаттамасы: қабатты пластиктерді, шыны пластиктерді, икемді диэлектриктерді, қалыптаушы жəне салма миканиттерді, микалентті, слюдиниттерді, слюдопластыларды, пленка-электр картонды, бакелизирленген қағазды, лактарды, компаундар мен эмальді қабылдау жəне бақылау; электр оқшаулау материалдарын қуаты 15 кВт. жоғары жоңғары вольтті қондырғыларда сынау; лактың, компаундар мен эмальдің тұтқырлығы мен тығыздығын бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша бақылау; пленка электр картон мен қабатты пластикаттардың ыстыққа беріктігін анықтау; лактың, компаундардың қышқылдық санын анықтау үшін химиялық талдау жүргізу;

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С.АХМЕТОВ.

гидравликалық пресстерде жəне жартылай автоматты желілерде престеу; ілме қалыңдығына қарай материалды қайта қабаттау; пакеттер мен ілмелерді құрастыру; берілген мөлшерге қарай прессқалыпты іріктеу жəне оны преске орнату; материалдың түріне қарай престеудің технологиялық режимдерін реттеу; салма парақтарды тазалау жəне жұмысқа дайындау; престерді дайындау. 317. Білуге тиіс: пресстердің, бу құбыры мен су құбыры коммуникациялары жүйесінің құрылымы мен пайдалану ережесін; пайдаланылатын материалдарға қойылатын негізгі техникалық талаптарды; салма парақтарды сақтау жəне дайындау ережесін; тұғырлар мен прессқалыптарды; оқшаулау материалдарын престеу технологиясын; престелетін материалдардыі мөлшері мен маркасына қарай престеудің температуралық режимдері мен ұзақтығын; жасалатын өнімге арналған нормативтік-техникалық құжаттаманы. Параграф 4. Оқшаулау материалдарын престеуші, 5-разряд 318. Жұмыс сипаттамасы: қалыңдығы 0,5 мм дейінгі қабатталған жəне фольгаланған оқшаулау материалдары мен аса жоғары жиіліктегі диэлектриктерді гидравликалық пресстерде жəне автоматты желілерде престеу; престеу процесін сіңірмеленген толтырғыштың технологиялық қасиеттеріне сəйкес реттеу; материалдарды көп сатылы режимдерді жартылай автоматты реттелетін арнаулы термостаттарды термоөңдеу; көп позиционды дайындама жиынтықтарын дайындау. 319. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың кинематикалық сызбаларын; желілік мөлшер дəлдігіне жəне оқшаулау материалдары бетінің тазалығына қойылатын талаптарды; көп позиционды дайындама жиынтықтарын дайындау ережесін. 39. Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші Параграф 1. Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші, 3-разряд 320. Жұмыс сипаттамасы: қағазды, қағаз мақта маталар мен шыны маталарды сіңірмелеу машиналарында сіңірмелеу процесін жүргізу; сіңірмелеу машинасын, материалды жұмысқа дайындау; ваннаға байланыстырушы материалды құю, материалдарды машинаға орналастыру; орама ұштарын тігу жəне желімдеу; машинаның жұмысын қадағалау жəне қыртыстарды жазу. Қағаз бен маталарды кептіру; оларды орамаға орау. 321. Білуге тиіс: сіңірмелеу машиналарының құрылымы мен нысанын, оларды басқару ережесін; сіңірмелеудің технологиялық процесін; тотырғыштар мен байланыстырғыштарға қойылатын талаптарды; қолданылатын материал номенклатурасын. Параграф 2. Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші, 4-разряд 322. Жұмыс сипаттамасы: қағазды, жібек, синтетикалық маталар мен шыны маталарды автоматты құрылғылары бар сіңірмелеу машиналарында сіңірмелеу процесін жүргізу; материалдың орналастырылуын, ұштарының желімделуі мен кептірілуін автоматты реттеу; ауа пресін, сығымдау құрылғылары мен полотноны керілуін реттеу; байланыстырушы компоненттерді берілген концентрацияға дейін жеткізу; сіңірмеленген материалдың дайындық деңгейі мен сапасын бақылауөлшеу аспаптарының көмегімен анықтау жəне ақауларын сұрыптап шығару; материалдарды берілген мөлшерге кесу, тасымалдау жəне жинау. 323. Білуге тиіс: сіңірмелеу машиналары мен кесу механизмдерінің құрылымы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарын пайдалану ережесін; түрлі материалдарды сіңірмелеудің температуралық режимдерін; байланыстырушы компоненттерді дайындау технологиясын; материалдарды бракқа шығару тəсілдерін; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптарды. 40. Слюданы регенераторлаушы Параграф 1. Слюданы регенераторлаушы, 2-разряд 324. Жұмыс сипаттамасы: қалдықтардан электр пештерінде слюданы регенерациялау процесін жүргізу; слюда қалдықтарын пешке салу; температураны бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу жəне пештің берілген жұмыс режимін сақтау; электр энергиясының берілуін бақылау; күйдірілген слюданы пештен түсіріп алу жəне оны таралау. 325. Білуге тиіс: электр пештерінің құрылымы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарын пайдалану ережесін; пеш температурасын реттеуді; қалдықтардан слюда күйдіріп алу туралы технологиялық нұсқаулықты. 41. Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы Параграф 1. Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы, 1-разряд 326. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау материалдарын (қағазды, маталарды, слюданы) біліктілігі анағұрлым жоғары сұрыптаушының басшылығымен сұрыптау; сұрыпталған материалдарды жинау. 327. Білуге тиіс: қағазды, маталарды, слюданы сұрыптаудың қарапайым ережесін; қарапайым оқшаулау материалдарының түлері мен маркаларын; бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын. Параграф 2. Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы, 2-разряд 328. Жұмыс сипаттамасы: электр оқшаулау материалдарының барлық түрлерін сұрпы, маркасы жəне қалыңдығы бойынша сұрыптау; слюданы механикалық жəне қолмен сұрыптау, бөгде қоспаларды алу; қағаз бен матаны слюда ұнтақтарынан тазарту; қағаз бен матаны топқа, ал слюданы маркасы мен нөмірі бойынша іріктеу жəне жинастыру. 329. Білуге тиіс: электр оқшаулау материалдарын сұрыптаудың принциптері мен əдістерін; бақылау-өлшеу аспаптары мен сұрыптауға арналған айлабұйымдарды пайдалану ережесін; сіңірмеленген қағаздың, маталардың, слюданың барлық сұрыптары мен маркаларын жəне оларға қойылатын талаптарды; оқшаулау материалдарын сұрыптау туралы технологиялық нұсқаулықты. 4-бөлім. Электр көмір өндірісі 42. Көмір шайбаларын жеткеруші Параграф 1. Көмір шайбаларын жеткеруші, 3-разряд 330. Жұмыс сипаттамасы: көмір шайбаларын шайбалардың қалыңдығы параллельдігі бойынша шойын тақтада арнаулы айлабұйымдарды қолдана отырып екі жақты жеткеру; жылтыратып тегістелген өзектерді іріктеу; өзектің қарама-қарсы тараптарының диаметрі бойынша параллельдігі мен тереңдігін тексеру; шайбалардың сыртқы түрін жəне өңделу дəлдігін бақылау-өлшеу аспабының көмегімен бақылау; айлабұйымдар мен құралдарды баптау. 331. Білуге тиіс: арнаулы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспабының құрылымын, баптау жəне пайдалану ережесін; тегістеп жылтырату тақтасының нысанын жəне оны таңдау ережесін; шайбаларды жеткеру тəсілдерін; дайын өнімге арналған техникалық талаптарды; бұдырлық квалитеттері мен параметрлерін. 43. Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы Параграф 1. Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы, 2-разряд 332. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдар мен көмір массаларын ұсақтауыштар мен түрлі үлгідегі диірмендерде біліктілігі анағұрлым жоғары ұсақтаушының басшылығымен ұсақтау; көміртекті материалдарды бөгде заттардан, қоспалар мен лас кесектерден сұрыптау; шикізат материалдары мен жартылау шикізатты қарапайым қол құралдары мен айлабұйымдарды қолдана отырып алдын ала ұсақтау; материалдар мен массаларды ұсақтаушы бункеріне салу; ұсақталған материалдар мен массаларды түсіріп алу жəне таралау; жабдықты тазалау жəне майлау. 333. Білуге тиіс: ұсақтауыштар мен диірмендердің атауы мен нысанын; арнаулы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспабын пайдалану ережесін; материалдардың түрлерін жəне ұсақталған материалдарға қойылатын талаптарды. Параграф 2. Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы, 3-разряд 334. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдар мен көмір массаларын ұсақтауыштар мен түрлі үлгідегі диірмендерде ұсақтау; материалдар мен массаларды дайындау жəне белгіленген деңгейге дейін салу; материалдар мен массаларды гранулометриялық құрамға дейін ұсақтау; ұсақталған материалдар мен массаларды түсіріп алу, көтеру-түсіру механизмдерінің көмегіңмен тасымалдау жəне буып-түю, таңбалау; електерді іріктеу жəне орнату; қызмет көрсететін жабдықты баптау. 335. Білуге тиіс: ұсақтауыштар мен диірмендердің, көтеру-түсіру механизмдерінің атауы мен нысанын, пайдалану ережесін; тарту тонинасын реттеу əдістерін; өңделетін көміртекті материалдардың нысаны мен қасиеттерін жəне талап етілетін ұсақтау дəрежесін; тасымалдау, буып-түю жəне таңбалау тəсілдерін. 44. Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші Параграф 1. Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші, 2-разряд 336. Жұмыс сипаттамасы: металл керамикалық, металл графитті жəне электр көмір бұйымдары мен жартылай шикізаттарын электрлі муфельді күйдіру пештеріне біліктілігі анағұрлым жоғары тиеуші-түсірушінің басшылығымен тиеу жəне түсіру; тигельдер мен толтырманы дайындау; тигельдерді камералардан түсіріп алу; тигельдерден бұйымдарды іріктеу жəне толтырмадан айыру. 337. Білуге тиіс: электрлі муфельді пештердің нысаны мен пайдалану ережесін, тигельдер мен толтырманы іріктеу жəне сапасын айыру тəртібін; бұйым түрлерінің атауларын жəне нысанын; күйдірілген бұйымдары мен жартылай шикізаттарға сыртқы түріне қарай қойылатын талаптарды. Параграф 2. Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші, 3-разряд 338. Жұмыс сипаттамасы: металл керамикалық, металл графитті жəне электр көмір бұйымдары мен жартылай шикізаттарын электрлі муфельді күйдіру пештеріне тиеу жəне түсіру; бұйымдар мен жартылай шикізаттарын тигельдерге толтырманы тығыздай отырып салу; тигельдерді пеш астына орналастыру жəне шығарып алу; бұйымдардың бумасын ашу жəне іріктеу. 339. Білуге тиіс: электрлі муфельді пештердің құрылымы мен жұмыс принципін; бұйымдарды орналастыру мен толтырмалау ережесін; бұйымдардың күйдіргенге дейінгі жəне одан кейінгі қасиеттерін; күйдірілген бұйымдарға, мөлшері мен отыруына қарай қойылатын талаптарды; бұйымдар дұрыс орналастырған кезде болатын ақауларды. Параграф 3. Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші, 4-разряд 340. Жұмыс сипаттамасы: электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдар мен жартылай шикізаттарын үздіксіз жұмыс істейтін электрлі пештеріне жəне жалынды пештерге тиеу жəне түсіру; жалынды күйдіру жəне электр графиттеу пештерін бұйым орналастыру алдында дайындау; пеш табаны мен кессондарды тазалау; бұйымдар мен жартылай шикізаттарын тигельдерге, кессондар мен керндерге орналастыру; кессондар мен пештерді толтырмамен толтыру; пештің кірпі қабырғасын қалау жəне бөлшектеу; бұйымдарды кессондар мен тигельдерден алу; электр графиттеу пештерінен толтырманы алу; бұйымдар мен жартылай шикізаттарды тараға орналастыру жəне тасымалдау. 341. Білуге тиіс: күйдіру жəне электр графиттеу пештерінің құрылымын жəне жұмыс принципін; пештерді суыту тəсілдерін; бұйымдар мен жартылай шикізаттарын тигельдерге, кессондар мен керндерге орналастыру ережесін; күйдірілген жəне графиттелген бұйымдарға, электр физикалық сипаттамалары бойынша қойылатын талаптарды; бұйым ақауларын жəне олардың алдын алу тəсілдерін;

тасымалдау тəсілдерін. 45. Пілтелерді престеуші Параграф 1. Пілтелерді престеуші, 3-разряд 342. Жұмыс сипаттамасы: қатты пілтені көмір қабығына қолмен престеу; қабықша арнасын шомполмен тазалау; қабықша арнасын шаю; пілтені цементтеуші массаға малу жəне көмір қабықшасына енгізіп қою; көмір бетінен цементтеуші масса қалдығын кетіру; көмірді тазалау, кептіру жəне үю. 343. Білуге тиіс: құралды, айлабұйымды жəне көмекші материалдардың нысанын жəне пайдалану ережесін; пілтені көмір қабықшасына енгізіп қою жəне тегістеу тəсілдерін; қабықша арнасын тазалау жəне шаю ережесін, көмірді кептіру процесін; көмірдің сыртқы түріне жəне механикалық беріктігіне қойылатын талаптарды. Параграф 2. Пілтелерді престеуші, 4-разряд 344. Жұмыс сипаттамасы: сіңірме пілтені көмір қабығына пресстер мен жартылай автоматтарда престеу; мундштуктерді іріктеу; пресс цилиндрлерін пілте массасымен толтырып отыру; престеудің температуралық режимін реттеу; престелген қабықшаларды түсіріп алу, оларды сүрту жəне электр пештерінде кептіру; кептіру пештерінің жұмыс режимін реттеу; көмірдің типі мен мөлшеріне қарай құралды іріктеу; жабдықтың жұмысындағы ақауларды анықтау жəне жою; жабдық пен айлабұйымдарды баптау. 345. Білуге тиіс: пресстер мен жартылай автоматтардың, кептіру пештерінің құрылымы мен жұмыс принципін; қызмет көрсететін жабдықты баптау ережесін; пілтені престеу жəне кептірудің технологиялық процестерін; бақылау-өлшеу аспаптары мен күрделі айлабұйымдарды пайдалану ережесін; пілте массасына қосылатын материалдардың қасиеттерін жəне олардың бұйым сапасына əсерін; брактың туындау себептерін жəне оларды жою тəсілдерін. 46. Микрофондық ұнтақтарды жасаушы Параграф 2. Микрофондық ұнтақтарды жасаушы, 3-разряд 346. Жұмыс сипаттамасы: антрациттен түрлі микрофонды ұнтақ маркаларын жасау; антрацитті ұсақтау, сұрыптау жəне шарлы диірмендерде тарту; ұнтақты виброелектерде фракциясы бойынша елеу жəне магнитті сепаратордан өткізу; ұнтақты жуу, кептіру жəне термоөңдеу; физикалық-химиялық талдауға сынама алу; ұнтақты виброелектерде соңғы елеу; микрофондық ұнтақтарды өлшеу; буып-түю жəне таңбалау. 347. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын жəне жұмыс принципін; ұнтақ түрлері мен қасиеттерін, дайындау тəсілдерін; ұнтақтау дайындау үшін алынатын бастапқы материалдарды; дайын өнімге қойылатын талаптарды; өлшеу. буып-түю жəне таңбалау ережесін; брактың туындау себептерін жəне оларды жою тəсілдерін. 47. Электр көмір бұйымдарын сынаушы Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын сынаушы, 2-разряд 348. Жұмыс сипаттамасы: көмір жəне электр щетка бұйымдарын сынауға дайындау; қарапайым электр сызбаларды құрастыру; ықтимал сынақтарға дайындық жұмыстары; бұйымдарды стенд қысқышына орнату; тендтің қоректену кернеуін бақылау жəне ұстап тұру; күрделі емес сынақ жабдығын жөндеу. 349. Білуге тиіс: сынақ стенділері мен қондырғыларының нысаны мен пайдалану ережесін; сынақтың негізгі түрлерін; қарапайым электр сызбаларды; бұйым типтері мен олардың нысандарын. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын сынаушы, 3-разряд 350. Жұмыс сипаттамасы: көмір жəне электр щетка бұйымдарын суық жəне ыстық күйінде электрофизикалық сынауды қарапайым стенділер мен қондырғыларда жүргізу; жалын разрядтаушысы саңылауы шамасын реттеу; ең төмен жəне ең жоғары жүктеме кезіндегі электр қарсылығын бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; бұйымдарды тұрақтандыру жəне суыту; сынақтарды тіркеуді белгіленген нысан бойынша жүргізу. 351. Білуге тиіс: стенділер мен қондырғылардың құрылымы мен жұмыс принципін; қондырғының электр сызбасы мен құрастыру ережесін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; тұрақтандыру жəне суыту процестерін; разрядтаушысы саңылауы түзеу ережесін; көмір бұйымдарына қойылатын техникалық талаптарды. Параграф 3. Электр көмір бұйымдарын сынаушы, 4-разряд 352. Жұмыс сипаттамасы: көмір жəне электр щетка бұйымдары үлгілерін электр сынауды күрделілігі орташа стенділер мен қысқа тұйықталған коллекторлық қондырғыларда жүргізу; сынақ сызбасын өздігінен құрастыру жəне оңтайлы режимді таңдау; электр щеткасы үлгілерін коллектор немесе контакті сақиналарының радиусына келтіріп тегістеп жылтырату; кернеудің ауыспалы түсуін, сəуле беру дəрежесі мен бұйым үлгілерінің үйкелу жəне тозу коэффициенттерін анықтау жəне реттеу; сынау режимі жазбасын технологиялық журналда жүргізу. 353. Білуге тиіс: стенділер мен коллекторлық қондырғылардың құрылымы мен жұмыс принципін жəне оларды басқару ережесін; сызбасын дайындау жəне құрастыру ережесін; сынақтардың жүргізілу кезектілігін; сыналатын бұйымдардың құрылымы мен жұмыс принципін жəне оларды пайдалану ережесін; сынақ нəтижелерін ресімдеу ережесін. Параграф 4. Электр көмір бұйымдарын сынаушы, 5-разряд 354. Жұмыс сипаттамасы: көмір жəне электр щетка бұйымдары үлгілерін электр сынауды күрделі стенділер мен электр машиналарда жер бетіндегі жағдайда жүргізу; арнаулы стенділерге арналған электр сызбаларды шабақтау; бұйым үлгілерін машиналарға орналастыру жəне машиналарды бұйымдармен вакуумді қондырғыларды барокамераларына монтаждау; сынақ жабдығы кешенін баптау жəне басқару; сынақ жүргізумен байланысты есептерді орындау; қуаттың, қыздыру температурасының төмендеуін, бұйым үлгілерінің тозу жəне коммутациялық сипаттамаларын анықтау; бұйым үлгілерінің габариттік мөлшерлерін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен кезеңді өлшеп тұру; сыналатын бұйымдардағы ақаулары анықтау. 355. Білуге тиіс: стенділер мен электр машиналарының құрылымы мен пайдалану жəне баптау ережесін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; есептерді орындау, бұйым үлгілерінің тозу жəне коммутациялық сипаттамаларын анықтау əдістемесін; электротехника негіздерін; ақау түрлерін. Параграф 5. Электр көмір бұйымдарын сынаушы, 6-разряд 356. Жұмыс сипаттамасы: көмір жəне электр щетка бұйымдары үлгілерін электр сынауды ерекше күрделі стенділер мен вакуумді қондырғыларда жоғары жағдайда жүргізу; бұйым үлгілерін машиналарға орналастыру жəне машиналарды бұйымдармен вакуумді қондырғылардың барокамераларына монтаждау; басқару пульттерін монтаждау жəне ауа, өлшеу жəне электр коммуникацияларын құрастыру; күрделі сынақ жабдығы кешенін төменгі қысым, төмен жəне жоғары температура жағдайында баптау, реттеу жəне басқару; термобарокамерадағы температура режимі мен разрядтау дəрежесін белгілеу əрі берілген деңгейде ұстап тұру; бұйым үлгілерін берілген физикалық, электр жəне климаттық параметрлерге сəйкес сынау; бұйымдардың тəжірибелік жəне бірегей үлгілерін зерттеу; сынау жəне зерттеу материалдары бойынша есептерді орындау, графиктер мен диаграммаларды құру; сынақ нəтижелері хаттамасын ресімдеу. 357. Білуге тиіс: вакуумді қондырғылардың құрылымы мен пайдалану жəне баптау ережесін; басқару пульттерін монтаждау тəсілдерін; жабдықтың жұмыс режимін; сынау жəне зерттеу əдістемесін; графиктер мен диаграммаларды құру ережесін; тəжірибелік жəне бірегей үлгілерін зерттеу ерекшеліктерін; техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттарды; құжаттаманы ресімдеу ережесін. 358. Орта кəсіптік арнаулы білім талап етіледі. 48. Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші, 1-разряд 359. Жұмыс сипаттамасы: металл графитті жəне электр көмір бұйымдарды калибрлердің, кондукторлар мен айлабұйымдардың көмегімен, біліктілігі анағұрлым жоғары калибрлеушінің басшылығымен калибрлеу; құрал мен айлабұйымдарды жұмысқа дайындау; бұйымдарды орналастыру. 360. Білуге тиіс: бұйымдарды калибрлеу тəсілдерін; калибрлердің, кондукторлар мен айлабұйымдардың нысаны мен қолдану ережесін; бұйымдардың түрлері мен олардың нысанын; сызбалар мен калибрлердегі квалитеттер мен параметрлердің шартты белгілерін. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші, 2-разряд 361. Жұмыс сипаттамасы: металл графитті жəне электр көмір бұйымдарды калибрлердің, кондукторлар мен айлабұйымдардың көмегімен калибрлеу; бұйымдардың калибрлеу саңылаулары мен мөлшерін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен өлшеу; жарамды бұйымдарды іріктеу жəне орналастыру. 362. Білуге тиіс: калибрлерді, кондукторлар мен айлабұйымдарды, бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; калибрлеу тəсілдерін; бұйымдарды калибрлеу процесін; бұйымдарға қойылатын техникалық талаптарды. Параграф 3. Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші, 3-разряд 363. Жұмыс сипаттамасы: металл графитті жəне электр көмір бұйымдарды арнаулы айлабұйымдары бар жартылай пресс автоматтарда калибрлеу; бұйымдарды бункерлерге салып орналастыру жəне берілген мөлшерге дейін калибрлеу; сымды бір мезгілде калибрлей отырып электр щетка ішіне престеу; айлабұйымдарды орнату жəне бұйымдардың мөлшеріне қарай ауыстыру; жартылай пресс автоматтарды баптау. 364. Білуге тиіс: жартылай пресс автоматтардың құрылымын, жұмыс принципі мен баптау тəсілдерін; айлабұйымдарды орнату тəсілдерін; бұйымдарды калибрлеу процесін; жол берілетін шектеулерді; бұдырлық квалитеттері мен параметрлерін. 49. Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы Параграф 1. Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы, 2-разряд 365. Жұмыс сипаттамасы: сымды əртүрлі маркадағы жəне пішіндегі электр щеткаға арнаулы айлабұйым көмегімен сіңіру; арнаулы айлабұйымдарды бұйымның талап етілетін мөлшері мен ішіне дайындау жəне баптау; тығын ұнтағын гранулометриялық құрамы бойынша іріктеу жəне оны ауыстыру; бұйымның жарамдылығын сымына қарай анықтау. 366. Білуге тиіс: арнаулы айлабұйымның нысанын, пайдалану ережесі жəне оны баптау тəсілдерін; бұйымды тығындау тəсілдерін, электр щетканың маркасын, мөлшері мен пішінін; брак түрлерін. Параграф 2. Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы, 3разряд 367. Жұмыс сипаттамасы: сымды əртүрлі маркадағы жəне пішіндегі электр щеткаға жартылай автоматтарда сіңіру; жартылай автоматты бұйымның бақыланатын параметрлері бойынша баптау; тығын ұнтағының біркелкі берілуін жəне шпинделдің соғу санын реттеу; бұйымдардың жарамдылығын ауыспалы электр қарсылығы мен щетка мен арматура арасындағы бекітпе беріктігіне қарай, бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша анықтау. 368. Білуге тиіс: жартылай автоматтардың құрылымын, жұмыс принципін жəне баптау тəсілдерін;

бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; бұйымды тығындау тəсілдерін; мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттар бойынша электр щетканың техникалық сипаттамасын; ықтимал ақауларды жəне оларды жою тəсілдерін. 50. Көмір массасын араластырушы Параграф 1. Көмір массасын араластырушы, 3-разряд 369. Жұмыс сипаттамасы: пісіру, пілтелік жəне цементтеуші массаларды берілген рецептура бойынша əрекет ету принципі əртүрлі араластырғыштарда жасау; массаларды таразылау, орталау жəне аралыстырғышқа салу; вальцілеу жəне араластыру процестерін ерттеу; пілтелік массаның компоненттерін есептеу жəне түзеу; пілтелік массаның жарамдылығын ылғалдылығы мен тығыздығына қарай анықтау; жабдықты жұмысқа дайындау жəне баптау. 370. Білуге тиіс: араластырғыштардың құрылымын, жұмыс принципін жəне баптау тəсілдерін; массалардың рецептурасы мен дайындау процесін; қолданылатын материалдардың түрлері мен қасиеттерін; таразылау жəне тиеу ережесін. Параграф 2. Көмір массасын араластырушы, 4-разряд 371. Жұмыс сипаттамасы: пісіру массаларын берілген рецептура бойынша араластырушы агрегаттар мен ағынды желілерде; материалдарды дайындау жəне дозалау; бегундарды, вальцілер мен араластырғыштарды кезектілік уақыты есебіне қарай кезеңдеп тиеу жəне түсіру; вальцілеу, араластыру жəне тығыздау кезінде массаның температурасын бақылау жəне реттеу; араластыру кезінде массаның дайындық деңгейін бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша анықтау; массаны тасымалдау, буып-түю жəне таңбалау; жабдықтың жекелеген тораптарының ақауларын анықтау жəне жою. 372. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын, жұмыс принципін жəне баптау тəсілдерін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесін; пісіру массасын дайындау тəсілдерін; пісіру массасы компоненттерін есептеу жəне оны дозалау ережесін; массаның температурасын жəне валдар арасындағы саңылау шамасын реттеу ережесін; тасымалдау, буып-түю жəне таңбалау тəсілдерін. 51. Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы, 2-разряд 373. Жұмыс сипаттамасы: жекелеген электр көмір бұйымдары пачкаларын құралдың жəне айлабұйымдардың көмегімен орап байламдау; көмір дискілерді пудралау жəне салмалармен байламдау; көмір пачкаларының тысын орау қағазымен орап байламдау; бұйымдарды, құрал мен айлабұйымдарды байламдауға дайындау; көмекші материалдарды іріктеу жəне оларды бұйымның мөлшері мен типіне қарай кесу; құрал мен айлабұйымдарды баптау. 374. Білуге тиіс: құрал мен айлабұйымдардың нысаны мен пайдалану ережесін; түрлі бұйымдарды орап байламдаудың негізгі тəсілдерін; көмекші материалдардың түрлерін, нысанын жəне олардың сапасына қойылатын талаптарды. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы, 3-разряд 375. Жұмыс сипаттамасы: жекелеген электр көмір бұйымдары пачкаларын арнаулы станоктарда орап байламдау; станокты, құрал мен айлабұйымдарды бұйымның берілген мөлшеріне баптау; бұйымды станокта орнату жəне тегістеу; пачкадағы бұйымның санын анықтау; бұйымдарды орап байламдау кезіндегі ақаулардың алдын алу жəне жою. 376. Білуге тиіс: орап байламдауға арналған станоктың, құрал жəне арнаулы айлабұйымдардың құрылымын, жұмыс принципін жəне баптау тəсілдерін; бұйымдарды орап байламдаудың жолдары мен тəсілдерін; бұйымдарды орап байламдау кезінде тік сызықты сақтау ережесін; бұйымдарды орап байламдау алдындағы ұстап тұру процесінің нысанын; бұйымдарға қойылатын техникалық талаптарды. 52. Электр көмір бұйымдарын күйдіруші Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын күйдіруші, 3-разряд 377. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті жəне электр көмір бұйымдары мен жартылай шикізаттарын муфельді электр пештерінде біліктілігі анағұрлым жоғары күйдірушінің басшылығымен күйдіру жəне жентектеу; пештерді дайындау жəне қыздыру; бақылау-өлшеу аспаптарының жарамдылығын тексеру; күйдіру температурасын технологиялық кестеге сəйкес реттеу. 378. Білуге тиіс: бұйымдары мен жартылай шикізат түрлерін күйдіру жəне жентектеу процестерін; муфельді электр пештерінің құрылымы мен жұмыс принципін; температураны басқару жəне реттеу принципін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын күйдіруші, 4-разряд 379. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті жəне электр көмір бұйымдары мен жартылай шикізаттарын, электролит мыс ұнтағы муфельді электр пештерінде күйдіру жəне жентектеу; құм жаппаларының толуын жəне герметикалығын тексеру; гидравликалық, механикалық жəне пневматикалық итергіштер жүйесін дайындау жəне пневматикалық қондырғының жарамдылығын тексеру; пештерді жүктемемен қосу; пешті қуатты қисық сызық бойынша арттыру отырып қыздыру; тигельдерді пневматикалық итергіштің көмегімен пеш арнасы бойынша жылжыту; күйдіру режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен бақылау; күйдіру жəне жентектеу процесінің аяқталғанын анықтау; пештердің температура режимін жазуға арналған журналды жүргізу. 380. Білуге тиіс: бұйымдар мен жартылай шикізат түрлерін күйдіру жəне жентектеудің технологиялық процесін; муфельді электр пештерінің құрылымын; түрлі типтегі итергіштердің құрылымы мен жұмыс принципін; пештердегі температураны көтеру кестесін жəне температура режимін ұстап тұру тəсілдерін; күйдіру режимінен ауытқулардың бұйым сапасына əсерін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану ережесін. Параграф 3. Электр көмір бұйымдарын күйдіруші, 5-разряд 381. Жұмыс сипаттамасы: электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдарды, жартылай шикізаттар мен көмір текті талшықты материалдарды үздіксіз жұмыс істейтін электр пештерінде жəне жалынды пештерде күйдіру жəне электр графиттеу; бақылау-өлшеу аспаптарының, газ вентильдері мен қарау шыныларының болуын жəне жарамдылығын тексеру; газдың камераға берілуін реттеу, газды бір камерадан екіншісіне ауыстыру; газдың жану процесін жəне газ ағынының камераларға тарауын қадағалау; температураның сағат сайын көтерілуін жəне газдың ауысуын есептеу; берілген күйдіру режимін ұстап тұру; пезтегі разрядтауды жəне ауаның берілуін реттеу; жүйенің герметикалығын тексеру; пештерді толтырудың, қосудың суытудың кезектілігін анықтау. 382. Білуге тиіс: электр графиттелген бұйымдарды, жартылай шикізаттар мен материалдарды күйдіру жəне электр гарфиттеудің технологиялық процесі мен күйдіру режимін; бұйымдардың сыртқы түріне жəне электр физикалық сипаттамалары бойынша қойылатын талаптарды; пештердің электр сызбасын; түрлі типтегі пештердің құрылымын жəне қызмет көрсету ережесін; пештерді толтыру есебі əдістемесін жəне түрлі типтегі жəне мөлшердегі бұйымдарға арналған электроэнергия шығысын анықтауды; күйдіру жəне электр графиттеу режимінен ауытқулардың бұйымның сапасы мен электр физикалық көрсеткіштеріне əсерін; пештерді суыту тəсілдерін. 53. Электр көмір бұйымдарын престеуші Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын престеуші, 2-разряд 383. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті, көмір жəне электр щетка бұйымдары мен жартылай шикізаттарын қуаты 15 тоннаға дейінгі механикалық жəне гидравликалық пресстерде біліктілігі анағұрлым жоғары престеушінің басшылығымен престеу; престеу ұнтақтарын дайындау жəне елеу; берілген мөлшерді қамтамасыз етуге қажетті пресс ұнтақтары ілмесін іріктеу; ұнтақты пресс қалыбы матрицаларына ілу жəне себу; құралдар мен айлабұйымдары дайындау жəне баптау. 384. Білуге тиіс: конструкциясы қарапайым престердің құрылымы туралы негізгі деректерді; бұйымдар мен жартылай шикізаттарды престеу жолдарын; пресс ұнтақты пресс қалыбына себу тəсілдерін; таразылау ережесін; бұйымдардың түрлері мен маркаларын; престелетін бұйымдарға қойылатын талаптарды; жол берілетін шектеулер мен бұдырлық квалитеттері мен параметрлері туралы негізгі деректерді. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын престеуші, 3-разряд 385. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті, көмір жəне электр щетка бұйымдары мен жартылай шикізаттарын қуаты 15 тоннаға дейінгі механикалық жəне гидравликалық пресстерде престеу; престеу ұнтақтарын елеу, дозалау жəне пресс бункеріне салу; түрлі конструкциядағы қыздырылмайтын прес қалыптарда престеу; престелетін бұйымдардың сапасын сыртқы түрі, мөлшері мен тығыздығына қарай анықтау; көмір бұйымдары мен жартылай шикізаттарын ұнтақты араластыра отырып салу жəне тасымалдау; престі баптау жəне майлау. 386. Білуге тиіс: престердің құрылымы мен жұмыс принципін жəне оларды баптау тəсілдерін; əртүрлі бұйым түрлері мен маркалары престеу процесі мен режимін; престелетін ұнтақтардың құрамы мен қасиеттерін; арнаулы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану ережесін; жол берілетін шектеулерді, бұдырлық квалитеттері мен параметрлерін. Параграф 3. Электр көмір бұйымдарын престеуші, 4-разряд 387. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті, көмір жəне электр щетка бұйымдары мен жартылай шикізаттарын қуаты 15 тоннадан жоғары механикалық жəне гидравликалық пресстерде престеу; престеу құралдары мен айлабұйымдарын іріктеу, дайындау жəне ауыстыру; престеу ұнтақтарын дайындау жəне олардың престеуге жарамдылығын анықтау; блоктарды берілген тығыздық мөлшеріне престеу; престің жұмыс қысымын белгілеу жəне реттеу; ұстауды жəне қысымды бақылау; престелген бұйымдарды таңбалау, Тараға салу жəне тасымалдау. 388. Білуге тиіс: престердің құрылымы мен жұмыс принципін жəне оларды баптау тəсілдерін; қысымды жəне ұстау уақытын белгілеу мен реттеудің ережесі мен тəсілдерін; арнаулы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану ережесін; жол берілетін шектеулерді, бұдырлық квалитеттері мен параметрлері жүйесін. Параграф 4. Электр көмір бұйымдарын престеуші, 5-разряд 389. Жұмыс сипаттамасы: метал керамикалық, метал графитті, көмір жəне электр щетка бұйымдары мен жартылай шикізаттарын қуаты 100 тоннадан жоғары механикалық жəне гидравликалық пресстерде, автоматтар мен жартылай автоматтарда престеу; ток жеткізуші сымдарды; салмаларды, пресс ұнтақтары мен дайындамаларды қыздырылатын жəне бөлшектенетін пресс қалыптарға салу; престі бұйымның талап етілетін мөлшеріне баптау Температураны, қысыммен ұстау жəне толық қысым уақытын бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу; престеме санын жəне олардың мөлшерін анықтау; сымды щеткаға сіңіріп престеу; престерді, пресс қалыптарды, құралдар мен арнаулы айлабұйымдарды жұмыс процесінде баптау. 390. Білуге тиіс: престердің кинематикалық жəне электр сызбаларын; қуаты үлкен престердің басқару жəне реттеу жүйесін; конструкциясы күрделі пресс қалыптардың құрылымын жəне оларды орнату ережесін; пресс қалыптардың тозу жəне сыну себептерін жəне олардың алдын

алу шараларын; жоғары қысымды жабдықта жұмыс істеу ережесін; тіркеуші аспаптардың құрылымын жəне жұмыс принципін; престелетін ұнтақтар мен компоненттер рецептурасын; пресс ұнтақтары мен массаларына қойылатын техникалық тараптарды. 54. Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы Параграф 1. Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы, 2-разряд 391. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдарды электр шахта пештерінде біліктілігі анағұрлым жоғары қыздырушының басшылығымен қыздыру; материалдарды пеш шахтасына салу, итермелеу жəне тегістеу; қыздырылған материалды суытушы барабандардан кезең-кезеңімен түсіріп алу жəне тарту бөлімшесіне тасымалдау; пешті тиеу алдында тазалау. 392. Білуге тиіс: пештердің жұмыс принципін; материалдарды пеш шахтасына салу жəне суытушы барабандардан түсіріп алу ережесін; ашық ыстық пеште жұмыс істеу жəне зиянды ұшпа заттарды бөлу ережесін; көміртекті материалдардың түрлері мен олардың негізгі қасиеттерін. Параграф 2. Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы, 3-разряд 393. Жұмыс сипаттамасы: спектральді көмірлерді ауыспалы ток арнаулы электр қондырғыларында қыздыру; көмірді қондырғыға салу жəне қыздыру жағдайына дейін ұстау; температура режимін жəне ұстау уақытын бақылау; өңделген көмірді түсіріп алу жəне оларды пачкаға салу; электр қондырғыларын баптау жəне ток жеткізгіштердің жарамдылығын тексеру. 394. Білуге тиіс: электр қондырғыларының құрылымын, жұмыс принципі мен баптау тəсілдерін; спектральді көмірді қыздыру тəсілдерін; өңделген көмірді қызу күйінде түсіріп алуды; брактың түрлерін жəне олардың алдын алу шараларын. Параграф 3. Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы, 4-разряд 395. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдарды электр шахта пештерінде қыздыру; материалдардың пешке берілуін жəне электродтардың сіңірілу тереңдігін реттеу; пеш жұмысының режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен бақылау; қыздыру процесінің аяқталғанын уақыт бойынша, температура бойынша жəне қыздырылған материалдың физикалық-химиялық параметрлері бойынша анықтау; материалдарды түсіріп алу жəне көтеру-тасымалдау механизмдерінің көмегімен тасымалдау. 396. Білуге тиіс: қыздыру пештерінің құрылымын; электр сызбаны; басқару жəне реттеу жүйесін; пештердің электр жəне жылу режимін ережесін жəне оны ұстап тұру тəсілдерін; бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымын, нысаны мен қолдану ережесін; көміртекті материалдарды процесін; көміртекті материалдардың атауын, қасиеттерін. 55. Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы Параграф 1. Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы, 3-разряд 397. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдар мен көмір массасын түрлі типті диірмендерде ұнтақтау; материалдарды, массаларды дайындау жəне диірмендерге салу; ұнтақталған ұнтақты жəне кебекті түсіріп алу; ұнтақ партияларын гранулометрлік құрамы бойынша құрастыру; əртүрлі бұйым түрлеріне арналған шикіқұрамны берілген рецепті бойынша дайындау; шикіқұрамды қабылдау жəне бөлінген жерге жинау; диірменді өткен материалдан тазалау. 398. Білуге тиіс: түрлі типті диірмендердің құрылымын жəне жұмыс принципін диірменді жұмысқа дайындау ережесін; түрлі таразыда өлшеу ережесін; шикіқұрам партиясының мөлшерін жəне оны дайындау ережесін. Параграф 2. Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы, 4-разряд 399. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті материалдар мен көмір массасын ұнтақтау агрегаттарында ұнтақтау; материалдарды, массаларды дозалау жəне бункерге салу; ұнтақтау тоннасын реттеу; ұнтақтау агрегаттарының қоректендіру жəне салқындату жүйесін қадағалау; електерді дайындау жəне ауыстыру; ұнтақтау ұнтағының жарамдылығын сыртқы түрі мен физикалықхимиялық параметрлері бойынша анықтау. 400. Білуге тиіс: түрлі конструкциядағы ұнтақтау агрегаттарының құрылымын, жұмыс принципі мен оны баптау тəсілдерін; дозаторлар мен қоректендіргіштердің құрылымын; ұнтақтау тонинасын реттеу тəсілдерін; көміртекті материалдар мен көмір массасын ұнтақтау процесін; тартылған ұнтақтардың түрлерін, қасиеттерін жəне нысанын, оларға қойылатын талаптарды. 56. Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы Параграф 1. Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы, 1-разряд 401. Жұмыс сипаттамасы: электр щеткасы арматурасын біліктілігі анағұрлым жоғары құрастырушының басшылығымен айлабұйымдарды қолдана отырып, қолмен құрастыру; трубканы орналастыру жəне сымды электр щеткасының саңылауынан өткізу; сымға ұшты қосу жəне оны бекіту. 402. Білуге тиіс: арматураны құрастыру кезіндегі əдістерді қолдану кезектілігін; арматураны іріктеу ережесін жəне оның түрлерін; қарапайым айлабұйымдарды нысаны мен қолдану шарттарын; жол берілетін шектеулердің, бұдырлық квалитеттері мен параметрлерінің шартты белгілерін. Параграф 2. Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы, 2-разряд 403. Жұмыс сипаттамасы: электр щеткасы арматурасын айлабұйымдарды қолдана отырып, қолмен құрастыру; сымды зенковкаға немесе электр щеткасының саңылауынан түрлі тəсілдермен өткізу; сымның ұзындығы мен қимасын сызба бойынша анықтау; амортизаторларды, оқшаулауды, ұштарды сымға кигізу жəне оны түрлі тəсілмен бекіту; құрсау мен шайбаны орналастыру. 404. Білуге тиіс: түрлі типтегі арматураны сызба бойынша құрастыру кезектілігін; айлабұйымдарды қолдану ережесін; жол берілетін шектеулер туралы негізгі деректерді. Параграф 3. Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы, 3-разряд 405. Жұмыс сипаттамасы: электр щеткасы арматурасын түрлі типтегі станоктарда жəне қарсыласу бағандарын тұрақты ток станоктарында құрастыру; операцияны орныдау кезектілігін анықтау; тиісті диаметрдегі жəне бейіндегі арматураны, сыртқы түріне қарай айлабұйымдар мен көмір шайбаларын іріктеу; арматураны электр щеткаға түрлі тəсілдермен бекіту: үстелдегі бұрғы станоктарында вальціні жазып алу; сымды ұшына эксцентриктік престерде престемелеу; сымды дəнекерлеу жəне ұшты ыстықтай қалайылау; сымның развальцовкалау, престемелеу жəне дəнекерлеу сапасын тексеру; электр щеткасы мен арматураның арасындағы ауыспалы қарсылықты анықтау; шайбаларды кигізу; көмір бағанының қарсылығы мен деформациясын анықтау. 406. Білуге тиіс: электр щеткасы арматурасын станокта құрастырудың технологиялық процесін; көмір бағанын құрастыруды; арматураның типтері мен олардың нысанын; станоктардың құрылымын, оларды басқару жəне пайдалану ережесін; қондырғының құрылымы мен электр сызбасын; құрал мен айлабұйымды орнату жəне бекіту тəсілдерін; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарды қолдану ережесін; сызбаларды оқуды, орындалатын жұмыс көлемінде. 57. Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы, 1-разряд 407. Жұмыс сипаттамасы: электр көмір бұйымдарын күйдіруден жəне электр графиттеуден кейін маркасы, партиялары, пісірілуі, мөлшері жəне сыртқы түріне қарай (көтерілу, жарылу, күю, деформация) сұрыптау; тараны, құралды жəне жартылай шикізатты дайындау; бұйымдарды санау, жəшіктерге салу; журналға деректерді жазу. 408. Білуге тиіс: күйдіруден жəне электр графиттеуден кейінгі ақаулардың түрлерін; бұйымдарды сұрыптау тəсілдерін; күйдірілген жəне электр графиттелген бұйымдардың атаулары мен олардың сыртқы белгілері бойынша қойылатын талаптарды; бұйымдардың сұрпын анықтау нұсқаулығын. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы, 2-разряд 409. Жұмыс сипаттамасы: электр көмір бұйымдарын механикалық өңдеуден жəне престеуден кейін маркасы, партиялары, пісірілуі, мөлшері жəне сыртқы түріне қарай (көтерілу, жарылу, күю, деформация) сұрыптау; өлшеу құралы мен сызбаларды дайындау; жарамды жəне баркқа шығарылған бұйымдардың есебін жүргізу. 410. Білуге тиіс: бұйымдарды механикалық өңдеуден жəне престеуден кейін сұрыптау тəсілдерін; бұйымдарды механикалық өңдеу түрлерін; бақылау-өлшеу аспаптарының нысаны мен қолдану ережесін; бұйымдарды механикалық өңдеуден жəне престеуден кейінгі брак түрлерін; бұйымдардың атаулары мен маркаларын; дайын бұйымдарға арналған мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттарды; жол берілетін шектеулер туралы негізгі деректерді. 58. Электр көмір бұйымдарын тазалаушы Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын тазалаушы, 1-разряд 411. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым метал керамикалық, метал графитті, электр щетка жəне электр графитті бұйымдарды сынықтардың, құм жəне шаңының қалдықтарынан қарапайым айлабұйымдарды қолдана отырып тазалау; артық ұнтақты утильдеу; бұйымдарды тараға салу. 412. Білуге тиіс: бұйымдардың сыртқы түріне қойылатын талаптарды; айлабұйымдарды қолдану ережесін; бұйымды тазалау тəсілдерін. Параграф 2. Электр көмір бұйымдарын тазалаушы, 2-разряд 413. Жұмыс сипаттамасы: үлгілік метал керамикалық, метал графитті, электр щетка жəне электр графитті бұйымдарды жартылай автоматты станоктарда қолмен жеткере отырып тазалау; бұйымдарды станок бункерлеріне салу жəне орналастыру; бұйымды талап етілетін пішінге жəне тиісті түрге дейін жеткізу (саңылауларды, шұңқырларды жəне айналмаларды айлабұйымдар мен құралдардың көмегімен тазалау); дискілерді, щеткаларды орнату жəне станоктарды баптау; бұйымдарды іріктеу жəне орналастыру. 414. Білуге тиіс: жартылай автоматты станоктардың құрылымын, олардың жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарды қолдану ережесін; бұйымдарды тазалау жəне жеткеру тəсілдерін; бұйымның түрлері мен маркаларын, олардың сапасына қойылатын талаптарды. 59. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы Параграф 1. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы, 2-разряд 415. Жұмыс сипаттамасы: метал графитті, электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдар мен жартылай шикізаттарды қайрау-ажарлау станоктарында біліктілігі анағұрлым жоғары ажарлаушының басшылығымен ажарлау; абразивтік айналмаларды іріктеу, орнату жəне түзеу; станокты баптау. 416. Білуге тиіс: станоктың негізгі тораптарының атауы мен нысанын; станокты баптау ережесін; абразивтік айналмаларды түзеу процесін; жартылай шикізаттардың атаулары мен түрлерін. Параграф 3. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы, 3-разряд 417. Жұмыс сипаттамасы: метал графитті, электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдар мен жартылай шикізаттарды қайрау-ажарлау станоктарында ажарлау жəне кесу; мұқалудан кейін бейіні мен кесу қасиеттерін қалпына келтіру; абразивтік жəне алмазды айналмаларды теңгермелеу; станокты бұйымдар мен жартылай шикізаттардың берілген мөлшеріне баптау; өңдеудің мөлшерлі бөлігін, шектеулерді, тазалығын бақылау; бұйым ақауларын жою;

(Жалғасы 12-бетте).


12 (Жалғасы. Басы 11-бетте). орналастыру жəне тасымалдау. 418. Білуге тиіс: станоктардың құрылымын, жұмыс істеу принципі мен баптау тəсілдерін; абразивтік жəне алмазды айналмаларды орнату жəне түзеу тəсілдерін; арнаулы айлабұйымдар мен қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарының нысаны мен пайдалану ережесін; бұйымдарды механикалық өңдеу процесін; чертеждерді оқуды, орындалатын жұмыс көлемінде; жол берілетін шектеулерді, бұдырлық квалитеттері мен параметрлері жүйесін. Параграф 4. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы, 4-разряд 419. Жұмыс сипаттамасы: метал графитті, электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдар мен жартылай шикізаттарды автоматтар мен жартылай автоматтарда ажарлау; арнаулы айлабұйымдар мен беру механизмдерін бекіту жəне баптау; конфигурациясы күрделі абразивтік айналмаларды іріктеу, орнату жəне түзеу; бұйымдар мен жартылай шикізаттарды бункер-қоректендіргіштерге салу жəне орналастыру; мөлшер бөлігін, конфигурацияны, шектеулер мен бұдырлық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; бұйымдарды тазалау, салу жəне тасымалдау. 420. Білуге тиіс: автоматтар мен жартылай автоматтардың құрылымын, жұмыс істеу принципі мен баптау тəсілдерін; конфигурациясы күрделі абразивтік жəне алмазды айналмаларды түзеу ережесін; бұйымдарды механикалық өңдеудің тəсілдері мен ережесін; арнаулы айлабұйымдар мен қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарының нысаны мен пайдалану ережесін; бұйымдарды тазалау, салу тəсілдерін; жол берілетін шектеулерді, бұдырлық квалитеттері мен параметрлері жүйесін Параграф 5. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы, 5-разряд 421. Жұмыс сипаттамасы: метал графитті, электр көмір жəне электр графиттелген бұйымдар мен жартылай шикізаттарды арнаулы агрегатты станоктарда жəне ағынды желілерде ажарлау; жартылай шикізаттар мен түрлі үлгідегі жəне мөлшердегі анодтарды өңдеудің тəртібін анықтау; блоктарды мөлшермен кесу, бетін тегістеу жəне фаскаларды алу; күрделі бейіннің үлгілік бетін сызбаларға сəйкес операциялық ажарлау; агрегаттық станоктарда сызба кесу, саңылауларды бітеу жəне бұрғылау; бұрғыларды, үлгілік кескілерді қайрау жəне ауыстыру; үлгілік бұйымдарда жарықтардың болмауын тексеру; бұйымның ақауларын жою. 422. Білуге тиіс: агрегатты станоктардың жəне ағынды желілердің құрылымын, жұмыс принципін жəне пайдалану ережесін; кесу, тегістеу жəне бұрғылау процестерін; бұйымдар мен жартылай шикізаттарды жасау технологиясын; бұйымдарға арналған мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттарды; брактың түрлері мен оларды жою тəсілдерін. 5-бөлім. Кабель өндірісі 60. Шыны оқшаулаудағы микросым жасау аппаратшысы Параграф 1. Шыны оқшаулаудағы микросым жасау аппаратшысы, 3-разряд 423. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті аппаратшының басшылығымен жоғары жиіліктегі құрылғыларда шыны оқшаулаудағы микросымдар жасау процесін жүргізу; жоғары жиіліктегі құрылғыға ретімен сым толтыру; құрылғыны оқшаулау материалымен толтыру; шыны оқшаулаудағы сым жасау процесін қадағалау; микросымдардың геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспабымен өлшеу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптауға қатысу. 424. Білуге тиіс: жоғары жиіліктегі құрылғылардың құрылымы жəне жекелеген тораптарының өзара іс-əрекеті, шыны оқшаулаудағы микросым жасаудың технологиялық нұсқаулықтары; бақылау-өлшеу аспабының қызметі жəне пайдалану ережесі, микросымдардың сапасына қойылатын талаптар. Параграф 2. Шыны оқшаулаудағы микросым жасау аппаратшысы, 4-разряд 425. Жұмыс сипаттамасы: жоғары жиіліктегі құрылғыларда шыны оқшаулау микросымдарын жасау процесін жүргізу. бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен температуралық режимді ұстап отыру; қабылдағышты реттеу, жылдамдығы; май салқындатқыштың ортасын дəлдеу; даяр сымды сынамалау; микросымдарды сынамалау журналын жүргізу. 426. Білуге тиіс: жоғары жиіліктегі құрылғының құрылымы жəне қолдану принципі; сымға шыны оқшаулау салу режимін бақылау аспабының қызметі жəне пайдалану, ақау түрлері, оның алдын алу жəне жою тəсілдері. 61. Кабель бұйымдарын арматуралаушы Параграф 1. Кабель бұйымдарын арматуралаушы, 1-разряд 427. Жұмыс сипаттамасы: сымдарды арматуралау; бухта сымдарының ұштарын берілген ұзындық бойынша кесу жəне ұштарынан оқшаулауды шешу; желі жəне бұрма ұзындықтарын бақылау жəне ұзындық бойынша артық жерлерін жою; сымдардың ұшын ілмектеу жəне бандаж қою; айырларды (колодка) жаю, сым ұштарын айыр (колодка) контактілеріне қосу; массаны қыздыру, жартылай муфталарды массамен толтыру; бақылау муфтасының қақпағындағы құлыптарды, қапсырмаларды бұрандамен бекіту; саңылауларды эмаль лакпен бояу; бақылау муфтасына реттік нөмір жазу, барабандар мен жинақтау бөлшектерін таңдау, оларды конвейерге орнату жəне шешу; диаметр бойынша орама таңдау; металл шыбықтардан стерлинг шлангтерді шешу. 428. Білуге тиіс: қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану принципі, қызметі мен қолданылуы; арматураны бөлшектеу жəне құрастыру тəртібі; бандаж қою тəсілдері. Параграф 2. Кабель бұйымдарын арматуралаушы, 2-разряд 429. Жұмыс сипаттамасы: бақылау муфталары стакандары, кіші корпустарын бір уақытта құрастыра отырып сымдарды арматуралау; сым ұштарын арматуралау жəне сығымдау үшін дайындау; сым ұштарын түстері бойынша тарату; түрлі үлгідегі ұштарды сызбаға сəйкес іріктеу жəне оларды сым ұштарына сығымдағышта сығымдау; полихлорвинилді түтікшені пісіру; жартылай муфта бөлшектерін түпкілікті біріктіру жəне құраманы барабан ұяшықтарына орнату. 430. Білуге тиіс: сығымдағыш құрылымы жəне қолдану принципі; қарапайым электр тəсімдер; сым маркалары мен кесу, ұштама үлгілері жəне олардың сым шықпаларына сəйкес қызметі; муфталардың, жартылай муфталар мен стакандардың құрылымы; полихлорвинилді түтікшелерді пісіру тəсілдері. 62. Сымдарды қаптап ораушы Параграф 1. Сымдарды қаптап ораушы, 2-разряд 431. Жұмыс сипаттамасы: автоавиатрактор сым орамаларын 10 мм2 – ге дейін кесіп тік қаптау машинасында қаптау; металл таспалы рулондарды жəне сым орауыштарды іріктеу, орнату жəне ауыстыру; металл таспа немесе сымды жіберетін калибрлер арқылы толтыру; авиаавтотрактор сымдардың машинаға түсуін жəне оған қорғайтын қабаттың жағылуын қадағалау; қабылдайтын жəне беретін катушкаларды орнату жəне ауыстыру. 432. Білуге тиіс: тік қаптау машиналарының негізгі тораптарының құрылымы мен олардың өзара іс-əрекеті; металл таспа немесе сымды жіберетін калибрлер арқылы толтыру тəртібі; металл таспалар мен сымдардың маркалары; қаптау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар. Параграф 3. Сымдарды қаптап ораушы, 3-разряд 433. Жұмыс сипаттамасы: автоавиатрактор сым орамаларын 10 мм2 – ден асыра кесіп тік қаптау машинасында қаптау; ауыспалы тісті дөңгелектерді, калибрлерді іріктеу жəне орнату жəне таспаның шыққан жерінің бұрышын жəне оның жабылған жерін реттеу; қаптау машинасының тораптарына сымды кезектеп толтыру; қорғау қабатының геометриялық параметрлерін жəне оның жағылу сапасын бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; қабылдағыш жəне беретін орауыштардың тартылуын реттеу; техпроцесті жүргізу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу. 434. Білуге тиіс: тік қаптау машиналарының құрылысы мен қолдану принципі; бақылау-өлшеу аспабының қызметі мен қолданылуы; сымның қорғау қабатының құрылымы; қаптау қадамын айқындау ережесі; даяр өнімге қойылатын негізгі талаптар; ақаудың негізгі түрлері, олардың алдын алу жəне жою тəсілдері. 63. Кабельді қаптап ораушы Параграф 1. Кабельді қаптап ораушы, 3-разряд 435. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті қаптаушының басшылығымен күш кабелін, бақылау жəне диаметрі 30 мм-ге дейінгі кабелді қаптағыш машинада болат таспамен қаптау; қағазды, кабельді жəне шыны жіпті бабиндер мен болат таспалы орамаларды іріктеу, орнату жəне ауыстыру; битум бор қораптарды толтыру; кабельдің машинаға түсуін жəне оған қорғау қабаты элементтерінің жағылуын қадағалау; беретін жəне қабылдайтын барабандарды илемдеу, орнату жəне ауыстыру; даяр кабельді қабылдағыш барабанға теңдей қалау. 436. Білуге тиіс: қаптау машиналарының негізгі тораптарының жəне олардың өзара іс-əрекетінің құрылымы; қаптау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар, кабельдің қорғау қабаттарының құрылымы. Параграф 2. Кабельді қаптап ораушы, 4-разряд 437. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті қаптаушының басшылығымен күш кабелін, бақылау жəне диаметрі 30 мм-ге дейінгі жəне диаметрі 30 мм-ден жоғары кабелді қаптағыш машинада жəне төмен жиіліктегі кабельді қаптағыш машинада болат таспамен жəне сым қаппен қаптау; ауыспалы тісті дөңгелектерді, калибрлерді іріктеу жəне орнату жəне таспаның шыққан бұрыштарын жəне оның жабылған жерлерін реттеу; қаптағыш машиналардың тораптарын кабельмен кезектетіп толтыру; қаптағыш қабат элементтерінің геометриялық параметрлерін жəне олардың жағылу сапасын бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; болат таспа ұштарын ұзарту; техпроцесті жүргізу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу. 438. Білуге тиіс: қаптағыш машинаның құрылысы мен қолдану принципі, бақылауөлшеу аспабын пайдалану ережесі, қаптағыш кабель құрылымы мен маркалары; битум құрамдары, ақаудың негізгі түрлері, олардың алдын алу жəне жою тəсілдері. Параграф 3. Кабельді қаптап ораушы, 5-разряд 439. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті қаптаушының басшылығымен күш кабелін, бақылау жəне диаметрі 30 мм-ден жоғары кабелді қаптағыш машинада жəне төмен жиіліктегі кабельді қаптағыш машинада болат таспамен жəне дөңгелек сым қаппен қаптау; болат таспа мен сым қап жағу бұрышын есептеу арқылы іріктеу; тарату құрылғысын жіберетін роликтерге жəне сым қаптарға болат таспа толтыру; беретін жəне қабылдайтын барабандардағы, қағаз, болат жəне пластмасса таспалар мен сымдардағы кабельдің тартылуын реттеу; сіңдіру бұлауларының температуралық режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен орнату жəне реттеу. 440. Білуге тиіс: қаптағыш машиналардың кинематикалық тəсімдері, қаптағыш машиналардың барлық тораптары мен айлабұйымдарын өзара ісəрекетін баптау жəне қамтамасыз ету тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы;

www.egemen.kz

қорғау қабатын жағу қадамдарын айқындау ережесі; даяр өнімге қойылатын негізгі талаптар. 64. Кабель массасын пісіруші Параграф 1. Кабель массасын пісіруші, 3-разряд 441. Жұмыс сипаттамасы: пісіру қазандықтарында сымдарды сіңдіруге арналған кабельді муфталар мен оқшаулау құрамын құю үшін кабельді массаны пісіру; оқшаулау құрамы мен кабель массаны берілген құрам бойынша жасау; пісіру қазандықтарын кабель масса құрамымен толтыру жəне даяр массаны төгу; жылу режимін реттеу жəне массаның дайындығын бақылау-өлшеу аспаптары жəне аппаратурасы арқылы айқындау; қазандық тазалау. 442. Білуге тиіс: пісіру қазандықтарының құрылымы; гудрондар мен битум маркалары, сыртқы түрлеріне қарай олардың айырмашылығы; шіруге қарсы, атмосфераға төзімді жəне отқа төзімді құрамдарды жасау тəсілдері мен құрамдары; əрбір құрамды пісіру ұзақтығы мен температурасы, даяр өнімге қойылатын техникалық талаптар, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы. 65. Кабель бұйымдарының вулкандаушысы Параграф 1. Кабель бұйымдарының вулкандаушысы, 2-разряд 443. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті вулкандаушының басшылығымен барабандарда, тəрелкелерде жəне бухталарда вулкандау қазандықтарында түрлі маркадағы сымдар мен кабельдерді вулкандау; сымдар мен кабельдерді вулкандау барабандарына орау жəне оларды вулкандағаннан кейін орамдау; қазандықтарға барабандар, бухталар, тəрелкелер толтыру жəне оларды қазандықтардан алу; вулкандау қазандықтарын тазалау. 444. Білуге тиіс: вулкандау қазандықтарын қолдану принципі, айлабұйымдардың қызметі мен қолданылуы; вулкандауда қолданылатын материалдардың маркалары. Параграф 2. Кабель бұйымдарының вулкандаушысы, 3-разряд 445. Жұмыс сипаттамасы: барабандарда, тəрелкелерде жəне бухталарда вулкандау қазандықтарында түрлі маркадағы сымдар мен кабельдерді вулкандау, сымдар мен кабельдерді вулкандау барабандарына орау жəне оларды вулкандағаннан кейін қайта орау; вулкандау режимін аспап көрсеткіштері бойынша бақылау жəне реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықты жөндеуге қатысу. 446. Білуге тиіс: вулкандау қазандықтарының құрылысы, бу құбыр жүйелері, сақтандыру клапандары мен конденсациялық горшоктардың қызметі, қайта жасау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; бұйымдардың түрлі түстеріне арналған оқшаулаудың бұзылуының алдын алу тəсілдері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы. 66. Шыбықтар мен сымдарды тоқушы Параграф 1. Шыбықтар мен сымдарды тоқушы, 1-разряд 447. Жұмыс сипаттамасы: шыбықтарды, сымдарды, құбырларды дестеге жəне бухтаны джутпен жəне сыммен қолмен тоқу; шыбықтарды, сымдарды, құбырларды сұрыптары, балқымалары жəне өлшемдері бойынша іріктеу; тоқылатын жеріне бухтаны домалатып апару; бұйымдарды сыртқы түріне қарай сұрыптау жəне іріктеу; бухталар мен дестелерді қағазға, қапқа жəне пластикатқа орау; бухталарға жапсырма жапсыру; бақылау-өлшеу аспаптарының геометриялық параметрлерін бақылау. 448. Білуге тиіс: шыбықтарды, сымдар мен құбырларды тоқу тəсілдері; тоқу үшін қолданылатын материалдардың түрлері; түсті металлдардың қорытпалары; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы. Параграф 2. Шыбықтар мен сымдарды тоқушы, 2-разряд 449. Жұмыс сипаттамасы: созба сым жəне жылжытпа бухталарын ыстықтай ілмек конвейерде сыммен қолмен өру; созба сымның пластиналық транспортермен берілуін қадағалау жəне оны ілмек конвейерге пневматикалық құрылғының көмегімен ілу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптауға жəне жөндеуге қатысу. 450. Білуге тиіс: созба сым мен жыжытпалы бухталарды өруге арналған пластиналық транспортердің, ілмекті конвейер мен пневматикалық құрылғының қолдану принципі; өру тəсілдері. 67. Зер жіп жасаушы Параграф 1. Зер жіп жасаушы, 3-разряд 451. Жұмыс сипаттамасы: мақта-қағаз жіп пен жібек жіптен түбін орай отырып жұқартылған сыммен зер машинада зер жіп жасау; жіп жəне жібекті бобиндерді, жұқартылған сымды орағыштарды орнату жəне ауыстыру. зер сымды, жіпті немесе жібекті зер машина тораптарына толтыру; зер сымның, жіптің немесе жібектің созылуын жəне орау барысын реттеу; зер жіптің дұрыс оралуын қадағалау; сымның қалыңдығын микрометрмен тексеру; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне оны жөндеуге қатысу. 452. Білуге тиіс: зер машинаның құрылысы жəне оны баптау тəсілдері; жіп нөмірлерін жəне жұқартылған сым өлшемдерін; ақау түрлері мен олардың алдын алу тəсілдері; даяр өнімге қойылатын талаптар. 68. Фильера жасаушы Параграф 1. Фильера жасаушы, 3-разряд 453. Жұмыс сипаттамасы: қатты балқымалардан, табиғи жəне синтетикалық алмастардан жасалған диаметрі 0,09 мм-ден асатын дөңгелек фильераларды жылтырату станоктарында жасау; дайындамаларды жылтырату сапасын тексеру жəне оларды оправаға алмас опамен жəне бор карбидімен тығыздау; патрон ұяшығына фильера орнату; фильера арнасы арқылы жылтыратылатын тұлымды өткізу; шықпа фильераларды алмас опамен қолмен тазалап жеткізу; сым тарту арнасының геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспабымен бақылау; жылтырату станогын баптауға қатысу. 454. Білуге тиіс: жылтырату станоктарының негізгі тораптары мен олардың өзара іс-əрекеті, фильера өндірісінде қолданылатын баяу балқитын материалдардың маркасы; сым тарту арнасының қалыптары, бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі жəне қолданылуы; ақау түрлері жəне олардың алдын алу тəсілдері. Параграф 2. Фильера жасаушы, 4-разряд 455. Жұмыс сипаттамасы: түрлі үлгідегі прецизионды жылтырату станоктарында табиғи алмастан жасалған диаметрі 0,09-дан 0,05 мм дөңгелек фильера жасау; жіп созу арнасы əрбір аймағының геометриясын микроскоппен тексеру; жіп созу арнасын созу, жіп созу күші жəне диаметрі бойынша арнайы аспаптарда бақылау; алмас фильераның ортасын дəлдеу жəне алмас опамен жылтырату; жіп созу арнасының қалыптарын арнайы аспаптарда механикалық жəне ультрадыбыс тəсілімен түзету; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. 456. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі прецизионды жылтырату станоктарының құрылымын, кинематикасын, баптау жəне дəлдігін тексеру ережесі; ультрадыбыс құрылғыларына қызмет көрсету ережесі; синтетикалық алмас маркалары; тас ішіндегі ақау түрлері; даяр фильераға қойылатын талаптар; ақауды түзету əдістері. Параграф 3. Фильера жасаушы, 5-разряд 457. Жұмыс сипаттамасы: түрлі үлгідегі прецизионды жылтырату станоктарында табиғи жəне синтетикалық алмастарды, қатты қорытпалардан жасалған үлгілік фильераларды тік сығымдағыштарда диаметрі кемінде 0,05-ден 0,02 мм-ге дейін дөңгелек фильералар жасау; ультрадыбыстық құрылғыларда барлық диаметрдегі фильераларды жасау; фильераның барлық аймағына арналған болат инелерді қайрау, инелерді орнату жəне ортасын дəлдеу; сығым қалыптарды белгілі мөлшердегі вольфрамды-кобальт қоспамен толтыру; матрицаларды, пуансон жəне шектеу сақинасын сығымдағышқа орнату, шешу; фильералардың сығымдалған дайындамаларын кептіру шкафтарына тиеу, кептіру жəне түсіру процесін жүргізу. дайындамалардағы қылтанақтарды тазалау; жартылай піскен фильераларды алдын-ала қолмен бөлу; фильера дайындамаларын электр пештерде кептіру; пештің берілген температуралық режимін ұстап отыру; фильера дайындамаларын гидравликалық пештерде сығымдау жəне электр эрозиялық станоктарда өңдеу; электродты дайындау, оны электр эрозиялық станокта орнату жəне шешу; үлгілік фильераларды ұнтақпен берілген мөлшерге дейін қолмен жылтырату жəне жетілдіру; жіп созғылау арнасының бетін бақылау; үлгілік фильералардың кескінін проекциялық аппаратта сызба бойынша бақылау. 458. Білуге тиіс: тік қол сығымдағыштың, гидравликалық сығымдағыштың, электр эрозиялық станоктың, тік жылтырату станогының кинематикасы мен қолдану принципі; ине қайрау станогының, электр пеш жəне кептіру шкафының құрылысы; ультрадыбыс құрылғысын қолдану принципі, фильера кемшіліктерін ультрадыбыспен жою əдістері; баяу балқитын фильераларды өңдеу үшін станоктың дəлдігін тексеру тəсілдері; пісіру жəне кептіру режимдері; баяу балқитын үлгілік фильера арнасының геометриясын бақылау əдістері, үлгілік фильералар жасау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; проекциялық аппараттың қызметі жəне қолданылуы; баяу балқитын үлгілік фильералардың созғылау арнасының бетіне қойылатын талаптар. Параграф 4. Фильера жасаушы, 6-разряд 459. Жұмыс сипаттамасы: прецизионды жылтырату станоктарында табиғи алмастардан жасалған диаметрі кемінде 0,02 мм дөңгелек фильералар жасау; жоғары дəлдіктегі аспаптармен фильера диаметрлерін бақылау; созғылау жабдықтарында созғылау бағытын сынау жəне оны түпкілікті жетілдіру; фильералардың төзімділік коэффициенті бойынша фильераларды тензоөлшеу құрылғыларында тексеру. 460. Білуге тиіс: жоғары дəлдіктегі электронды аспаптардың, тензоөлшеу құрылғылардың жұмыс істеу принципі, барлық түрдегі созғылау жабдықтарының кинематикасы; арна геометриясын, фильера диаметрін бақылау əдістері; жылтырату жабдығын баптау əдістері. 69. Кабель желісін оқшаулаушы Параграф 1. Кабель желісін оқшаулаушы, 3-разряд 461. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 1 кВ-ға дейін күш кабель желілерін, төмен жиіліктегі байланыс кабельдерін оқшаулау машиналарында оқшаулау; қабылдау барабандарын, орауыштарды жəне мыс сымды жəне полистиролды пленкалы беретін орауыштарды іріктеу, орнату жəне ауыстыру; оқшаулау машиналары тораптарын мыс сыммен жəне оқшаулау материалдармен біртіндеп толтыру жəне олардың ұштарын біріктіру; оқшауланған желі сапасын қадағалау, ток өткізгіш, оқшаулау материалдары мен оқшаулау желілерінің геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; оқшаулаудағы ақауларды жою. 462. Білуге тиіс: оқшаулау машиналарының құрылысы мен қолдану принципі; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; кабель желілерінің құрылымы жəне маркалары; оқшаулау материалдарына қойылатын талаптар; ақаудың негізгі түрлері; олардың алдын алу жəне жою тəсілдері. Параграф 2. Кабель желісін оқшаулаушы, 4-разряд 463. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 1 кВ-дан 20 кВ-ға дейінгі күш кабельдерін, жоғары жиіліктегі байланыс кабельдерін кордельді-полистирольді оқшаулағышпен оқшаулау машинасында оқшаулау; мыс сымның, полистирольді пленканың, кабель қағаздың жəне оқшаулау желісінің созылуын реттеу; жіп, қағаз жəне пленканың қозғалуын бақылау-өлшеу аспабымен өлшеу;

12 қазан 2013 жыл

термокамераның температуралық режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен орнату жəне қадағалау; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу; ілеспе құжаттаманы толтыру. 464. Білуге тиіс: жоғары жиіліктегі симметриялық кабельдерді оқшаулауға арналған оқшаулау машиналарының кинематикасы; оқшаулау машиналарының барлық тораптары мен айлабұйымдарды баптау жəне өзара іс-қимылын қамтамасыз ету тəсілдері, бақылауөлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; жіптер мен пленканың жабылу шегі мен қондыру жолдары; электр кабель оқшаулау материалдарының мөлшері мен сапасына қарай тəуелділігі; оқшауланған желіге қойылатын негізгі талаптар. Параграф 3. Кабель желісін оқшаулаушы, 5-разряд 465. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 20 кВ-дан асатын күш кабельдері желісін оқшаулау машиналарында оқшаулау; трансформаторлық жəне май толтырылған кабельдерді оқшаулау; желіні, кабель орамдарын, жоғары вольтты; металданған қағаз, фольга жəне басқа да оқшаулау материалдарын іріктеу; қағаз таспаларының көлемін жəне енін есептеу; оқшаулау материалдары таспасының созылуын, иілу бұрыштарын жəне оқшаулау бағытын орнату; желі жəне оқшаулау бойынша экрандардағы таспа сандарын таңдау; өндіруді есептеу журналын жүргізу. 466. Білуге тиіс: жоғары вольтты кабельдердің желілерін оқшаулауға арналған оқшаулау машиналарының кинематикалық тəсімдерін; жоғары вольтты кабельдерінің желілерін оқшаулауды қондыру теориясының негіздерін; саңылау көлемін жəне оқшаулау материалдарының енін есептеу əдістері; желі құрылымы мен мөлшерінің тəуелділігі. 70. Өткізгіш сымды оқшаулаушы Параграф 1. Өткізгіш сымды оқшаулаушы, 3-разряд 467. Жұмыс сипаттамасы: тік жəне көлденең машиналардағы жұмыр жəне үлгілік сымдарды мақта мата жəне жібек жіппен, синтетикалық талшықтармен, дельтоасбестті, шыны оқшаулағыштармен оқшаулау; оқшаулағыштарды жылуға төзімді, кремнийорганикалық жəне басқа да лактармен желімдеу, сіңдіру жəне лактау; электр пештердегі сымдарды кептіру; машинаны жұмысқа баптау жəне дайындау; машина тораптарына қағаз таспа, кембрикті полотно орамдарын, мақта-мата жіп, жібек, синтетикалық талшық бобиндерін іріктеу жəне орнату, қағаз таспалардың жəне жіп пасьмаларын, талшық жабындарын, машина пештеріндегі температураны аспаптар бойынша реттеу; бұлаушаларды лакпен толтыру, оқшаулау материалдарын ауыстыру; беретін жəне қабылдағыш барабандарды немесе орауыштарды ауыстыру; сым ұштарын дəнекерлеу, пісіру; дəнекерленген немесе пісірілген жерлерді оқшаулау машинасы арқылы жіберу; тиісті ыдысты таңдау. 468. Білуге тиіс: оқшаулау машинасының құрылысы, жəне баптау тəсілдері, қосалқы айлабұйымдардың: пісіру аппараттардың, муфта пештерінің, бақылау-өлшеу аспабының қызметі жəне пайдалану ережесі, қызмет көрсететін жабдықтарда жасалатын барлық маркадағы жəне кескіндегі сымдардың құрылымы; технологиялық нұсқаулықтар; оқшаулау материалдарын жағу ережесі жəне негізгі қасиеті; қолданылатын материалдарға қойылатын талаптар; даяр өнімдерге техникалық шарттар. 71. Сымдар мен кабельдерді сынаушы Параграф 1. Сымдар мен кабельдерді сынаушы, 2-разряд 469. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті сынаушы басшылығымен жоғары кернеуліктегі токпен құрғақтай сынау аппараттарында оқшауланған сымдар мен кабельдерді оқшаулаудың электр төзімділігін сынау; беретін жəне қабылдағыш барабандарды немесе бухталарды орнату; сымдар мен кабельдерді аппарат арқылы кезектетіп толтыру; ток жүргізу желісін оқшаулау жəне кесу зақымданған орнын белгілеу. 470. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың жекелеген тораптарын қолдану принципі; қабылдау жəне беретін барабандарды орнату тəсілдері; сымдар мен кабельдерді аппарат арқылы толтыру кезектілігі. Параграф 2. Сымдар мен кабельдерді сынаушы, 3-разряд 471. Жұмыс сипаттамасы: құрғақтай сынау аппараттарындағы жоғары кернеуліктегі токпен электр төзімділігін оқшауланған сымдар мен кабельдерді сынау; сыналатын кабель партияларын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттар бойынша іріктеу; жіберетін жəне қабылдайтын барабандар немесе бухталарды орнату; тежегіш құрылғыларды баптау; сымдар мен кабельдерді аппарат арқылы жүйелі толтыру; сынау кернеулігін орнату жəне реттеу; ток жүргізу желінің оқшаулар жəне кесу орындарын белгілеу. 472. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты пайдалану принципі; оқшаулаудың тесілу төзімділігі бойынша талап етілетін кернеулікке аппаратты теңшеу ережесі, сыналатын кабельдер мен сымдарды сынау құрылымы; мемлекеттік стандарт бойынша сыналатын кабельге талаптар. 72. Сым жинақтаушы Параграф 1. Сым жинақтаушы, 2-разряд 473. Жұмыс сипаттамасы: өткізгіш сымдарды, шнур бауларын, электр орнату бұйымдары, біріктіру сымдарын жинақтау жəне оларды сызбаларға сəйкес қысымға қалау; электр орнату бұйымдарын бөлшектеу жəне құрастыру; сымдарды кесілуі, түсі жəне құрылыс ұзындығы бойынша іріктеу; сымдар мен шнурлардың ұштарын өңдеу; бухта конусына тарту жəне кигізу; жинақталатын сымдарды сұрыптау; сымдардың толықтай жинағын тексеру. 474. Білуге тиіс: жинақталатын сымдар мен шнурлардың құрылымы, маркалары, кесу жəне түстері; сымдар мен шнурларды бөлшектеу жəне байлау тəсілдері, электр орнату бұйымдарын бөлшектеу жəне құрастыру технологиясы; қарапайым бақылау-өлшеу аспабының қызметі мен қолданылуы. 73. Кабель бұйымдарын бақылаушы Параграф 1. Кабель бұйымдарын бақылаушы, 3-разряд 475. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым бұйымдарды бақылау-өлшеу аспаптарын қолдана отырып бақылау, қабылдау жəне іріктеу; оқшаулаудың жəне сымның қорғау қабатының құрылымын, мөлшерін, сапасын бұйымның сыртын байқап жəне үлгілерді бөлшектеу жолымен тексеру; сымдардың, жез сымдардың, ток жүргізетін желілердің, оқшаулау жəне қорғау қабаттарының, орау ыдысының геометриялық параметрлерін өлшеу; кабель бұйымдарды орау сапасын бақылау. 476. Білуге тиіс: сым жасау кезінде қолданылатын мемлекеттік стандарттар, техникалық шарттар, нұсқаулықтар, материалдар; сымды техникалық бақылау негіздері, орау, оқшаулау жасау қадамдарын айқындау; кабель бұйымдарды қабылдау ережесі; қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы. 477. Жұмыс үлгілері: 1) орама сымдар жəне эмаль сым орауыштар – орау, оқшаулау жасау қадамдарын жəне ораудың дұрыстығын айқындау; эмаль сым бетінің сапасын айқындау, сымның геометриялық параметрлерін өлшеу; 2) эмаль сымды, сығымдалған сымды орауыштар – сымның кесілуін тексеру, көзбен байқау; 3) кабель роликтер – көзбен байқау; 4) кабель тара (барабан, орауыштар, жəшіктер) – геометриялық параметрлерді өлшеу; 5) радио сүйгіштерге арналған шнурлар, сым жинақтары – геометриялық параметрлерін өлшеу, құрылымын бақылау. Параграф 2. Кабель бұйымдарын бақылаушы, 4-разряд 478. Жұмыс сипаттамасы: бақылау-өлшеу аспаптары мен арнайы құрылғылар арқылы орташа күрделіктегі кабельді бұйымдарды бақылау; шыны талшықты, пленкалы жəне талшықты оқшаулағышты орама өткізгіштерді, эмаль өткізгіштерді, электр орнату жəне электр қыздыру бұйымдарын механикалық жəне электр сынау, алюминий, мыс созба сымды жəне сымды сынау; бастапқы материалдардың кіруін бақылау; табель бұйымдарды жасаудың операция аралық бақылауды жүзеге асыру; қабылданған жəне іріктелген өнім бойынша сынау жəне есептілік журналын жүргізу; өнімнің сапасына құжат ресімдеу. 479. Білуге тиіс: күшті, төмен жиіліктегі байланыс кабельдерін, бақылау жəне телеграф кабельдердің маркалары мен құрылымдары; бақылау-өлшеу аспаптарына қосылудың электр тəсімдері; электр параметрлерін бақылау əдістері, бақылау-өлшеу аспаптары мен күрделі арнайы құрылғылардың қызметі мен қолданылуы. 480. Жұмыс үлгілері: 1) электр қыздыру жəне электр орнату бұйымдары (телевизиялық антенналар, электр дəнекерлегіштер, қыздыру элементтері, ұзартқыштар жəне тағы баска) – сенімділігін жəне жұмыс қабілетін бақылау; 2) күш, төмен жиіліктегі, бақылау жəне телевизиялық кабельдер – электр параметрлерін өлшеу; 3) алюминий жəне мыс созба сымы – механикалық төзімділігін сынау, салыстырмалы ұзарту, кесу төзімділігін жəне омикалық кедергісін бақылау; 4) жұмыр мыс жəне үлгілік кескіндегі сым (тік бұрышты, секторлық, коллекторлық, шиналар, таспалар жəне тағы баска) – механикалық жəне электр сипаттамаларын өлшеу; 5) орау сымдары – механикалық жəне электр сынамалар, оқшаулауды желімдеудің төзімділік деңгейін айқындау; 6) диаметрі 0,05 мм-ден асатын эмаль сым – икемділігін, жылу соғу, оқшаулауды сүрту, өткір кернеулігін, салыстырмалы ұзарту жəне нүктелік зақымдылыққа сынау. Параграф 3. Кабель бұйымдарын бақылаушы, 5-разряд 481. Жұмыс сипаттамасы: күрделі кабельді бұйымдарды бақылау; ерекше күрделі бақылау-өлшеу аспаптары мен жоғары вольтты аппаратура арқылы кабельдің электр параметрлерін өлшеу; техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттарға сəйкес сыналатын кабель партияларын іріктеу; оқшаулаудың бүлінген жерлерін белгілеу, оларды паспортына жазу, даяр бұйымдарды іріктеу. 482. Білуге тиіс: жоғары жиіліктегі байланыс кабельдерінің, жоғары вольтты жəне май толтыру кабельдерінің, эмаль сымдардың маркалары мен құрылымдары, бақыланатын бұйымдарды бақылау-өлшеу аспаптары мен сынау құрылғыларына қосудың электрлік тəсімдері; электр параметрлерін бақылау əдістері, жоғары вольтты аппаратура мен ерекше күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы; сынау хаттамаларын ресімдеу ережесі; электр техникасының негізгі заңдары. 483. Жұмыс үлгілері: 1) жоғары вольтты, май толтырылған, жоғары вольтты байланыс кабельдері – электрлік сипаттамаларды өлшеу; 2) диаметрі 0,05 мм-ге дейін эмаль сымдар – сынаудың толық көлемі. 74. Жгут иіруші Параграф 1. Жгут иіруші, 2-разряд 484. Жұмыс сипаттамасы: кабель қағаз немесе кендірдің түрлерінен жасалған жгутты көп жүрісті машинада иіру; қағаз таспа домалақтарын орнату жəне ауыстыру. машина тораптарын кабельді қағаз немесе кендірмен толтыру; калибрлерді іріктеу, орнату жəне ауыстыру; жгутты иіру барысын реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне оны жөндеуге қатысу. 485. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану принципі; кабель қағаз маркалары; жгутты иіру барысын реттеудің тəсілдері; даяр өнімге қойылатын талаптар. 75. Сымдар мен кабельдерді лактаушы Параграф 1. Сымдар мен кабельдерді лактаушы, 2-разряд 486. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті лактаушының басшылығымен лактайтын бұлауда немесе шахтада сымдар мен кабельдерді лактау; шахтаны, бұлауды лакпен толтыруға қатысу; калибрлерді, жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды ауыстыру; калибрлерді, шахталар мен бұлауларды тазалау. 487. Білуге тиіс: лактайтын шахталар мен оның жекелеген механизмдерін қолдану принципі; калибр өлшемдері жəне оларды орнату ережесі;

сымдарды лактау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтардың негізгі талаптары; аспаптар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану шарттары, лакталатын сым маркалары мен кесілуі. Параграф 2. Сымдар мен кабельдерді лактаушы, 3-разряд 488. Жұмыс сипаттамасы: сымдар мен кабельдерді, оларды лактайтын шахта арқылы өткізіп лактау, ораманы лактайтын бұлауда лактау; сымдарды, кабельдерді орамаларды лактайтын құрылғы арқылы толтыру; шахта немесе бұлау температурасын реттеу; лактау сапасын қадағалау, сымдардың, кабельдер мен орамалардың шахтадан немесе бұлаудан шығарында созылуын реттеу; шахтаны баптау; лактаушы сымдар мен кабельдердің ұштарын тығыз біріктіру. 489. Білуге тиіс: лактайтын шахта жəне механизмдерінің құрылысы; сымдарды лактауға арналған лак құрамы мен қасиеті, сым лактауға арналған технологиялық нұсқаулықтар; түрлі лактармен сым жəне кабельді лактау кезінде температуралық режимдері; жабдықты баптау тəсілдері, аспаптарды бақылау жəне бақылауөлшеу аспап құрылымдары жəне қолдану принципі. 76. Кабель өндірісінің монтері Параграф 1. Кабель өндірісінің монтері, 3-разряд 490. Жұмыс сипаттамасы: кесілуі 6 мм2-ге дейінгі кабель мен сымды электрмен жəне механикалық сынау үшін бөлу жəне дайындау; кабельдің кесіктері мен контактілерінің болмауын тексеру, байланыс кабельдері желілерін сынау үшін ажырату; бандажды дəнекерлеу, орамаларды шайбаларға жəне шұлыққа дəнекерлеу, индукциялық орамалар мен колодкаларды ұштарын дəнекерлеп монтаждау; жартылай муфталарды құрастыру, полихлорвинильді түтікшені дəнекерлеу. кабель мен сым ұштарын сынаудан кейін бөлу жəне дəнекерлеу; сымдар мен кабельдерді қолмен жəне құрылғыларда қайта орау. 491. Білуге тиіс: кесілуі 6 мм2-ге дейінгі кабельдер мен сымдарды сынау жəне жөндеуде бірікпелерінің тəсімдері мен электрлік сипаттамаларын өлшеу əдістері; монтажды колодкалар құрылымы; жартылай муфталарды монтаждауда бірікпе тəсімдері мен тəсілдері; кабельдер мен сымдардың ұштарын жабу жəне дəнекерлеу ережесі; кабельдер мен сымдарды жөндеу тəсілдері. Параграф 2. Кабель өндірісінің монтері, 4-разряд 492. Жұмыс сипаттамасы: электр жəне механикалық сынау үшін кесілуі 6 мм-ден асатын кабель жəне сымдардың, өткізгіш сым жəне тегіс броньды күш кабельдерінің, 110 кВ-қа дейінгі кернеуліктегі жоғары жəне төмен қысымдағы газ жəне май толтырылған кабельдердің, кордельдіполистирольді, кордельді-қағаз жəне кордельді-полиэтиленді оқшаулағышты ұзақ байланысты кабельдердің ұштарын бөлу; анағұрлым жоғары білікті монтердің басшылығымен жүзіп тұратын кабельді, оның гарнитурасын вулкандатып жəне жекелеген бөліктерін қалайылап монтаждау; полиэтиленді оқшаулаумен жер асты кабельдерін ұзындығына арнайы айлабұйымдардың көмегімен ұзарту; сынаудан кейін кабель жəне сым ұштарын дəнекерлеу, алыс байланыстағы кабельдер үшін бұрандаларды дəнекерлеу; кабельдегі ақау жерлерін аспаптар мен айлабұйымдардың көмегімен табу жəне жою; геометриялық параметрлерді бақылау-өлшеу аспабымен бақылау; кабельдің ақау жерлерін жөндеу жəне кабель қабығының герметикалығы сапасын тексеру. 493. Білуге тиіс: кабельді сынауға арналған құрылғылардың қолданыс принципі мен қызметі; барлық маркадағы жəне қимадағы кабельдер мен сымдардың құрылымы; кабельдің электрлік сипаттамаларын өлшеу əдістері, кабельдің ұштарын дəнекерлеу жəне бөлу ережесі; бақылау-өлшеу аспабын пайдалану тəсілдері, жартылай муфталарды монтаждаудың электр тəсімдері мен біріктіру тəсілдері; сымдар мен кабельдерді сынау; кабельді жөндеу тəсілдері. Параграф 3. Кабель өндірісінің монтері, 5-разряд 494. Жұмыс сипаттамасы: жүзетін кабельдің, кернеулігі 110-нан 220 кВ-тан асатын жоғары жəне төмен қысымдағы газ жəне май толтырылған кабельдердің жəне кернеулігі 35 кВ-ға дейінгі пластмасса оқшаулағышты кабельдердің ұштарын бөлу; жүзіп тұратын кабельді, оның гарнитурасын вулкандатып жəне жекелеген бөліктерін қалайылап монтаждау.кабель кесінділерін, кабельдің құрылыс ұзындықтарын, қабылдау-тапсыру жəне үлгілік сынамаларға арналған муфталарды монтаждау; түпкілікті арматураны жəне май толтырылған кабель аппаратураларын дəнекерлеп, бөлшектерді лакпен пісіріп жəне бакелитті цилиндрлерді желімдеп құрастыру; электр сынамалары тəсімдерін құрастыру жəне электр өлшеу аспаптарын қосу; вакуумды сорғыларды, қысқыштарды сығымдауға арналған гидравликалық сығымдағыштарды, оқшаулау майын тазалауға арналған газсызданған құрылғыларды сынамалауға дайындау кезінде пайдалану. 495. Білуге тиіс: сынау кезіндегі электр тəсімдерін; монтаждалатын май толтырылған жүзіп тұратын кабельдердің құрылымы жəне кернеулігі 35 кВ-ға дейінгі пластмассалық оқшаулау кабельдерін құрастыру, сынау, іске қосу жəне қысым бактарын қайта қосу тəртібі; құрылыс ұзындықтарын сынауға арналған біріктіру əдістері мен тəсілдері. Параграф 4. Кабель өндірісінің монтері, 6-разряд 496. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 220 кВ-дан асатын жоғары жəне төмен қысымдағы май толтырылған кабельдердің жəне кернеулігі 35 кВ-дан асатын пластмассамен оқшауланған кабельдердің ұштарын бөлу; біріктіретін, біріктіретін-тарамдалған, стопорлық жəне ұштық муфталардың тораптарын гидравликалық сынау жəне түпкілікті құрастыру; құрылыс ұзындықтары мен кабел кесінділерін кабельдерді электрлік сынаудың барлық түрлеріне дайындау; түрлі құрылымдағы муфталарды құрылыс ұзындықтарында жəне кабель үлгілерінде монтаждау; сынау стендісін құрастыру, вакуумдау жəне оқшаулау майын құю; сыналатын үлгідегі қыздырудың электрлік тəсімдерін құрастыру; пластмасса оқшауланған кабельдер үшін арнайы таспа муфталары орамаларын монтаждау; арнайы құрылғының көмегімен пластмассамен оқшауланған кабель муфталарын градиентті қыздыру. 497 .Білуге тиіс: түрлі құрылымдағы муфталарды сызбалар мен нұсқаулықтар бойынша құрастыру жəне сынау тəртібі; электрмен сынауға арналған кабельдің құрылыс ұзындығы мен үлгілерін монтаждау тəсілдері, кернеулігі 220 кВ-дан асатын май толтырылған кабельдердің құрылымы; пластмассамен оқшауланған кабельдерді электрмен сынауға арналған құрылғылардың құрылымы жəне қолдану принципі. 77. Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы Параграф 1. Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы, 4-разряд 498. Жұмыс сипаттамасы: автоматты желідегі пластмассамен оқшауланған ток жүргізетін желі жасау процесінің жекелеген операцияларын жүргізу; түсті металдардан, пластмассадан, эмульсиядан жасалған дайындаманың сапасын байқау жəне тексеру; сымды созатын машина, күйдіру приставкасы, экструдер арқылы толтыру; созғылау, дорн жəне матрица бағыттарын іріктеу жəне орнату; жіберетін жəне қабылдайтын контейнерлерді, немесе сым ұштарын пісірілген бухталарды ауыстыру; дайындамалар мен оқшауланған желінің геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; бағыт құжатнамасын толтыру. 499. Білуге тиіс: автоматты желі құрылысы; сыммен толтыру ережесі; оқшауланатын желілердің құрылымы; бұйымның мемлекеттік стандарттары мен техникалық шарттары, оқшаулау материалдарының маркалары; бақылау-өлшеу аспабының қызметі мен қолданылуы. Параграф 2. Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы, 5-разряд 500. Жұмыс сипаттамасы: пультпен басқарылатын автоматты желідегі пластмассамен оқшауланған ток өткізгіш желі жасау процесін жүргізу; созғылау жəне оқшаулау жылдамдығын, температураны қыздыру жері бойынша бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу; оқшаулауға қатысты ток өткізетін желінің ортасын дəлдеу; жұмыс процесінде жабдықты баптау; сымды күйдіру сапасын бақылау; жабдықтың жұмыс істеу жəне жағдайының журналын жүргізу. 501. Білуге тиіс: автоматты желілердің кинематикалық тəсімін; жекелеген тораптар мен желілерді тұтастай баптау тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; созғылау жылдамдығын, қыздыру аймағы бойынша температурасын реттеу; басқару жүйесіндегі ақаулық түрлері жəне оларды жою тəсілдері; даяр өнім талаптары. 78. Сым илемдеу станының операторы Параграф 1. Сым илемдеу станының операторы, 3-разряд 502. Жұмыс сипаттамасы: илемдеу станында сымды илемдеу процесін жүргізу. автоматты орауыштардың, транспортердің, ілмекті конвейердің, пневматикалық күректің жылдамдығын станның жұмыс істеу режиміне теңшеу; бухтаны транспортерге қалаудың дұрыстығын қадағалау; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. 503. Білуге тиіс: автоматты орауыштардың, транспортерлердің, ілмекті конвейердің құрылысы; орауыш пен транспортер жылдамдығын теңшеудің тəсілдері. 79. Сым жəне кабель тоқушы Параграф 1. Сым жəне кабель тоқушы, 2-разряд 504. Жұмыс сипаттамасы: сымдар мен кабельдерді коклюш үлгісіндегі тоқу машинасында талшық материалдармен тоқу; дайындаманы орау сапасын тексеру; жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды, бобиндер мен тоқу материалы бар орауыштарды орнату жəне ауыстыру. машина тораптарын жүйелі түрде сыммен, кабельмен жəне талшық материалдармен толтыру; тоқыма сымды қабылдағыш барабанда созылуын реттеу; тоқу сапасын қадағалау, жіптің үзілген жерлерін жою, ақау жерлерін жөндеу. 505. Білуге тиіс: коклюш үлгісіндегі тоқыма машиналардың құрылысы жəне қолдану принципі; тоқу материалдарына қойылатын талаптар; сым жəне кабель маркалары мен құрылымдары, тоқу жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; машина тораптарын толтыру тəсімдері; ақау түрлері мен олардың алдын алу əдістері. Параграф 2. Сым жəне кабель тоқушы, 3-разряд 506. Жұмыс сипаттамасы: сымдар мен кабельдерді орауыш үлгісіндегі тоқу машинасында талшық материалдармен тоқу; калибрлерді, ауыспалы тісті дөңгелекті эскиз картасына сəйкес іріктеу жəне орнату; тежеуішті, қабылдағыш жəне жіберетін катушкалардың созылуын реттеу; талшық материалды жіберетін ілмек, ролик, блоктау рычагы арқылы кезегімен толтыру жəне оны дайындамаға бекіту; тоқудың геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; жіптердің пасьмалары орамасының саңылауларын тоқыма жасаудың алдын алу; жабдықты жөндеуге қатысу. 507. Білуге тиіс: катушкалы үлгідегі тоқыма машинасының құрылысы жəне қолдану принципі, эскиз карталары; тежеуішті реттеу тəсілдері, тоқу сапасын бақылау əдістері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; ақау түрлері жəне оны жою тəсілдері. 80. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы Параграф 1. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы, 2-разряд 508. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті сығымдаушының басшылығымен диаметрі 50 мм-ге дейінгі экструдерлерде резиналармен, поливинилхлоридпен, полиэтиленмен, фторопластпен жəне басқа да материалдармен желі жəне сымдарды сығымдау;

дорн мен матрицаны орнату жəне ауыстыруға, қабылдағыш жəне жіберетін барабандарды домалату жəне орнатуға, желілерді жəне экструдер тораптарына сымдарды толтыруға қатысу. 509. Білуге тиіс: ұзынша экструдерлердің негізгі тораптарының жұмысы туралы мəліметтер; жіберетін жəне қабылдайтын айлабұйымдардың құрылысы; оқшаулау материалдарының маркалары. Параграф 2. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы, 3-разряд 510. Жұмыс сипаттамасы: диаметрі 50 мм-ге дейінгі экструдерлерде резиналармен, поливинилхлоридпен, полиэтиленмен, фторопластпен жəне басқа да материалдармен желі жəне сымдарды сығымдау; дорн жəне матрицаны іріктеу, орнату жəне ауыстыру, экструдерді оқшаулау материалдарымен толтыру; салқындату бұлауларын сумен толтыру; жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды домалату жəне орнату; экструдер тораптарына желі жəне сым толтыру; оқшаулау жөніндегі желінің ортасын дəлдеу; желі жəне сымдарға оқшаулау жасауды қадағалау; агрегатты өндіру жəне əл-ахуалы журналын жүргізу. 511. Білуге тиіс: ирекше экструдерлердің негізгі тораптарының құрылымы; барабан үлгілері, оқшаулау материалдарының маркалары; кабель жəне сымдарды пластикатпен жəне резинамен сығымдау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар. Параграф 3. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы, 4-разряд 512. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғарылау сығымдаушының басшылығымен диаметрі 50 мм-ден асатын 120 мм-ге дейінгі экструдерлерде резиналармен, поливинилхлоридпен, полиэтиленмен, фторопластпен жəне басқа да материалдармен желі жəне сымдарды диаметрі 90 мм-ге дейінгі экструзионды жоғары жылдамдықтағы автоматты желілерде, диаметрі 50 мм-ден асатын 115 мм-ге дейінгі үздіксіз вулкандау агрегаттарында, диаметрі 120 мм-ден асатын экструдерде сығымдау; сымдар мен кабельдерді плунжерлік сығымдағыштарда фторопластпен сығымдау; майлау композициясын жəне битум құрамын жасау, қораптарды битум құраммен толтыру, ауыспалы калибрлерді, дорндар мен матрицаларды іріктеу жəне битум қорапқа орнату; жерлендіретін құрылғыларды кабельдер мен сымдарға бекіту; сымдар мен кабельдердің қабылдағыш барабандарға біркелкі жайылуын қадағалау; кабель мен сымның жайылуын реттеу; сығымдаудың талап етілетін қысымын жəне кептіру жəне пісіру температурасын қолдау; сығымдау жылдамдығын реттеу, қабықтары мен қорғау шлангілерінің сапасы мен геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен бақылау; сығымдағышқа жеткізілген жартылай фабрикаттардың сапасын тексеру; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу. 513. Білуге тиіс: ирекше экструдер, үздіксіз вулкандау агрегатының, плунжерлік сығымдағыштың, фторпластты массаны араластыратын, таблетка, кептіру жəне пісіру камерасын жасау аппараттарының құрылысы, қолдану принципі жəне баптау тəсілдері; майлау дисперсиялар мен таблетка жасау технологиясын; сымдар мен кабельдерді оқшаулау режимдері; оқшаулау желісі мен кабель құрылымы; технологиялық аспапты іріктеу жəне орнату ережесі; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; өндірілетін сымдардың сапасына қойылатын талаптар; ақаулықтың негізгі түрлері, оны жою жəне алдын алу тəсілдері. Параграф 4. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы, 5-разряд 514. Жұмыс сипаттамасы: диаметрі 90 мм-ден асатын экструзионды жоғары жылдамдықтағы автоматты желілерде, диаметрі 120 мм-ден асатын экструдерлерде резиналармен, поливинилхлоридпен, полиэтиленмен, фторопластпен жəне басқа да материалдармен желі жəне сымдарды диаметрі 115 мм-ден асатын 200 мм-ге дейінгі үздіксіз вулкандау агрегаттарында сығымдау; үздіксіз вулкандау агрегаттарын кабельмен толтыру, ниппельді ауыстыру; кабельдерді қабығына немесе қорғау шлангісіне қатысты ортасын дəлдеу; жоғары вольтты аппараттардың көмегімен кабельдің пластмасса қабығы мен қорғау шлангісін бақылау; сығымдау жылдамдығы мен резина қабығын вулкандауды реттеу; бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен вулкандау түтігінің, цилиндрдің жəне экструдер қақпағының температурасын реттеу; кабель жылдамдығын шынжыр табанды жетек құрылысымен, электронды аппаратурамен ауыстыру жылдамдығымен оқшаулау материалын жіберу жылдамдығын синхрондау; экструдер, үздіксіз вулкандау агрегаты, экструзионды жоғары жылдамдықтағы автоматты желіні пультпен басқару. 515. Білуге тиіс: ирекше экструдерлердің, үздіксіз вулкандау агрегаттарының, экструзионды жоғары жылдамдықтағы автоматты желілердің кинематикалық тəсімі жəне баптау тəсілдері; сығымдау материалының түріне байланысты ирекшені іріктеу жəне орнату ережесі; пластикаттар мен резиналардың сипаттамалары, кабельдің қабығы мен қорғау шлангісінің ақау жерлерін жою əдістері. Жоғары вольтты аппараттар мен автоматты бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы. Параграф 5. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы, 6-разряд 516. Жұмыс сипаттамасы: ирекшесінің диаметрі 200 мм-ден асатын үздіксіз вулкандау агрегаттарында жəне бір уақытта кабельге екі жəне одан да көп қабат оқшаулау жасайтын үздіксіз вулкандау агрегаттарында кабельдерді резинамен сығымдау; агрегатты кабельмен толтыру жəне бірнеше қабат шлангіге қатысты желі бойынша кабельдің ортасын дəлдеу; вулкандау жəне сығымдаудың оңтайлы режимдерін іріктеу; үлкен диаметрдегі резина қабықтарды вулкандау жылдамдығын, сығымдағыш қақпақтарының температурасын реттеу; резина қабықтарының жекелеген қабаттарын вулкандау сапасын бақылау; екі жəне одан да көп оқшаулау қабатын жағуға арналған желіні баптау жəне жөндеуге қатысу. 517. Білуге тиіс: бір уақытта кабельге екі жəне одан да көп қабат оқшаулау жасайтын үздіксіз вулкандау агрегаттарының кинематикалық тəсімдері, үздіксіз вулкандау жəне сығымдаудың оңтайлы режимін айқындау ережесі; оқшаулау сапасын қабаттары бойынша тексеру əдісі; оқшаулаудың екі жəне одан да көп қабатын жағуға арналған желілерді баптау тəсілдері. 81. Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы Параграф 1. Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы, 4-разряд 518. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті сығымдаушының басшылығымен кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдау; қабылдау жəне жіберу барабандары немесе жіберетін кəрзеңкелерді домалатып жеткізу, орнату жəне ауыстыру; технологиялық аспаптарды іріктеуге жəне ауыстыруға қатысу; балқыту пештерін дайындау жəне қорғасынмен толтыру; қыздыру пештерін алюминий құймаларымен толтыру; гидравликалық сығымдағыштардағы реципиентті қорғасынмен толтыру; кабелді сығымдағышқа жіберу; оның сапасын қадағалау; жіберетін кəрзеңкеден кабельдің таратылуын басқару; сығымдағыш штемпельден алюминий қалдықтарын жою; бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен кабельдің геометриялық параметрлерін бақылау; сығымдағышты бөлшектеуге, тазалауға жəне жөндеуге қатысу. 519. Білуге тиіс: қорғасын жəне алюминий қабықтарын жағуға арналған механикалық жəне гидравликалық сығымдағыштың құрылысы жəне қолдану принципі; жасалатын кабельдердің құрылымы; технологиялық аспапты іріктеу жəне орнату ережесі; бақылау-өлшеу аспабының қызметі жəне қолданылуы; шығарылатын кабельге қойылатын талаптар. Параграф 2. Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы, 6-разряд 520. Жұмыс сипаттамасы: кабельді алюминий немесе қорғасынмен сығымдау; сығымдағышты жұмысқа дайындау, тораптар мен гидравликалық цилиндрлердің жұмысқа жарамдылығын тексеру; сығымдағышты жұмыс температурасына дейін қыздыру, сығымдағышты баптау; қорғасын, алюминий жəне кабель дайындамасының сапасын айқындау; ауыспалы технологиялық аспапты іріктеу жəне орнату; сығымдағышты іске қосу; қорғасын немесе алюминий қабықтарының геометриялық параметрлері мен механикалық төзімділігін бақылау-өлшеу аспаптары жəне құралдармен тексеру жəне реттеу; сығымдағыштың барлық механизмдерінің жұмысын орталық пульттан басқару; қорғасын балқыту пешінің жəне алюминий қыздыру пешінің, сығымдағыш реципиенті мен қақпағының температуралық режимін бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу; гидравликалық сығымдағыштың қысымын реттеу; кабельге қорғасын жəне алюминий қабат жағу жөніндегі өңдеу жəне технологиялық режимдерді есептеу журналын жүргізу. 521. Білуге тиіс: сығымдағыштың кинематикалық, гидравликалық тəсімдері; жоғары қысымды реттеу тəсілдері; сығымдағышты баптау тəсілдері мен əдістері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; ақау түрлері, оларды жою жəне алдын алу тəсілдері. 82. Кабель бұйымдарын күйдіруші Параграф 1. Кабель бұйымдарын күйдіруші, 4-разряд 522. Жұмыс сипаттамасы: болат қабатты минералды оқшауланған кабельдерді мұржалы өтпелі пештерде, сутегі мен кабельдер атмосферасында, мыс қабатта қорғау газ атмосферасы бар , роликті жəне қалпақты өтпелі пештерде күйдіру; кабельдерді пешке толтыру жəне шығару; пештің жұмыс кеңістігі температурасын реттеу, газдың инерттілігін тексеру; күйдірілген кабельдің сапасын бақылау; даяр өнімді есептеу журналын жүргізу. 523. Білуге тиіс: мұржалы, өтпелі жəне қалпақты пештердің, гидроредукторлар мен пневможетектердің құрылысы мен пайдалану ережесі; кабель тиеу жəне түсіру ережесі; күйдірілетін кабельдердің маркалары мен құрылымдары; кабель жасауда қолданылатын материалдардың қасиеті; күйдірудің технологиялық режимдері; температураны жəне қорғау атмосферасын өлшеудің кабельдің қасиеті мен сапасына əсері; қорғау газының инерттілігін тексеру əдістері; жылу бақылау аспаптарын қолдану; даяр өнімге қойылатын талаптар. 83. Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы Параграф 1. Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы, 3-разряд 524. Жұмыс сипаттамасы: флеско штеккерлік бітемелерін, жылжымалы жарықтандыру торап бітемелерін сығымдау, сондай-ақ резина мен пластмассадан жасаған бұйымдарды сығымдағышта жасау; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалана отырып технологиялық режимді реттеу; сығымдағышты баптау жəне жабдықты жөндеуге қатысу. 525. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін сығымдағыштың құрылысы, жұмыс істеу принципі жəне баптау тəсілдері; электр техникалық бұйымдардың түрлерін сығымдауға арналған технологиялық нұсқаулықтар; резина жəне басқа да материалдардың сұрыптары; даяр өнімнің техникалық шарттары. Параграф 2. Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы, 4-разряд 526. Жұмыс сипаттамасы: эмаль сымдарға арналған электр бұрғылар мен катушка секцияларын сығымдағышта сығымдау; сығымдау процесін қадағалау; бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен технологиялық режимді бақылау; қызмет көрсетілетін механизмдерді, аппаратура мен сығымдағыш қалыптарды жарамды қалпында ұстап отыру. 527. Білуге тиіс: электр бұрғы секцияларын сығымдауға арналған сығымдағыштардың құрылысы жəне қолдану принципі, технологиялық нұсқаулықтар; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы. 84. Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы Параграф 1. Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы, 2-разряд 528. Жұмыс сипаттамасы:

жоғарылау білікті қыздырушының басшылығымен магний тотығы ұнтағын түбі айналып тұратын қыздыру пешінде қыздыру жəне оны оқшаулау; астық құрамы бойынша ұнтақты іріктеу, лифтілік көтергіштің көмегімен бункерге толтыру жəне құбыржол бойынша пешке тасымалдау. 529. Білуге тиіс: қыздыру пешінің, вибраторлардың, лифтілік көтергіштердің негізгі тораптарының құрылысы мен қолдану принципі; магний тотығы ұнтағының нөмірі; қыздыру пешіне ұнтақты жіберу ережесі. Параграф 2. Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы, 3-разряд 530. Жұмыс сипаттамасы: магний тотығы ұнтағын түбі айналып тұратын қыздыру пешінде қыздыру жəне оны оқшаулау; бункерге түсетін ұнтақ температурасын бақылау; құбыржолдар бойынша ұнтақ жіберу жылдамдығын, пеш температурасын бақылау-өлшеу аспаптарымен реттеу; қыздырғаннан кейін ұнтақ сынамасын алу; магнит сепараторларды түсіру құрылғыларын баптау, пештің берілген қалпағын орнату. 531. Білуге тиіс: қыздыру пешінің, түсіру құрылғыларының, магнит сепараторлардың құрылысы мен өзара іс-əрекеті; кабель дайындамасына арналған қыздыру ұнтағының көлемін есептеу; қыздыру технологиясын; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; ұнтақ сынамасын алу тəсілдері, қыздырылған ұнтаққа талаптар. 85. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші Параграф 1. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші, 1-разряд 532. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті сіңдірушінің басшылығымен сымдар мен күш кабельдерін бұлауларда сіңдіру массасымен сіңдіру; жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды іріктеу жəне орнату; сымдар мен кабельдерді бұлау жəне сығу құрылымы арқылы толтыру; қызмет көрсететін жабдықтарды жөндеуге қатысу. 533. Білуге тиіс: сіңдіру бұлау құрылымы; сіңдіру массасының құрамы; қабылдау жəне жіберу барабандарының үлгілері. Параграф 2. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші, 2-разряд 534. Жұмыс сипаттамасы: сымдар мен күш кабельдерін бұлауларда сіңдіру массасымен сіңдіру; сіңдіру массасын дайындау жəне бұлауды толтыру; сіңдіру сапасын қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; сіңдіру массасының қызу температурасын реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптауға қатысу. 535. Білуге тиіс: сіңдіру бұлауын қолдану принципі; қыздыру жүйесін; сымдар мен кабельдердің маркалары; технологиялық нұсқаулықтар; ақау түрлері жəне оны жоюдың тəсілдері. Параграф 3. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші, 3-разряд 536. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 3 кВ-ға дейінгі күш кабельдерін вакуум аппараттарда сіңдіру жəне кептіру; құрамдас компоненттермен масса пісіретін аппараттарды толтыру жəне сіңдіру массасын пісіру; кəрзеңкелер мен кабельді барабандарды вакуум аппараттарға іріктеу, толтыру; вакуум аппараттарды сіңдіру массасымен толтыру; вакуум аппараттарды жөндеуге қатысу. 537. Білуге тиіс: вакуум аппараттардың құрылысы мен қолдану принципі, құбыржолдардың тəсімдері, сіңдіру массасын жасауда пайдаланылатын материалдардың маркалары, кəрзеңкелер мен барабандарды көтеру жəне түсіру ережесі; байлауға арналған айлабұйымдар; технологиялық нұсқаулықтар. Параграф 4. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші, 4-разряд 538. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 3 кВ-дан асатын 10 кВ-қа дейінгі күш кабельдерін вакуум аппараттарда сіңдіру жəне кептіру; сіңдіру масасының құрамдас компоненттерін іріктеу; арнайы аппаратураға, электр жəне май желісіне кабель жалғау; вакуум сорғы аппаратурасын басқару; бу көйлегіндегі вакуумды жəне бу қысымын кабельді кептіру жəне сіңдіру процесінде орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспаптарымен реттеу; кабельдерді кептіру жəне сіңдіру журналын жүргізу; қызмет көрсететін жабдықты баптау. 539. Білуге тиіс: вакуум сорғылардың құрылысы жəне қолдану принципі, сіңдіру масса рецептілері, кептіру жəне сіңдіру тəсілдері; орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы. Параграф 5. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші, 5-разряд 540. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 10 кВ-дан асатын күш кабельдерін вакуум аппараттарда жəне терең вакуумды аппараттарда сіңдіру жəне кептіру; май толтырылған кабельдерді сіңдіру жəне кептіру; майды химиялық тазарту, сүзгілеу жəне газсыздандыру; сіңдіру майындағы берілген ылғалдығын жəне газ құрамын ұстап отыру; азот, май жəне вакуум жүйесін, вакуум сорғыларды жəне аппараттарды дайындау жəне қызмет көрсету; аппараттарда кептіру жəне сіңдіру режимдерін, автоматты реттегіштерді жəне датчиктерді монтаждау жəне теңшеу; қайталау құрылғысының көмегімен азот дайындау; кабельдің қызу температурасын, вакуум дəрежесін бақылау жəне реттеу; сіңдіру майы немесе сіңдіру құрамын күрделі бақылау-өлшеу аспаптарымен жіберу; кабель желілерін электр шықпаларына берілген тəсім бойынша қосу; мəжбүрлі салқындату құрылғысынан кабельді маймен салқындату; вакуум жəне қысымдағы жабдықтың герметикалығын тексеру; вакуум сорғы станцияларын, май сорғыларының, бұрандаларын, қақпақтың гидравликалық саңылаулары жүйесін вакуум аппараттарда баптау жəне жөндеуге қатысу. 541. Білуге тиіс: вакуум сорғы станцияларындағы, гидравликалық агрегатты, май жəне қайталау құрылғыларымен кабельді мəжбүрлі салқындатуға арналған құрылғылы вакуум аппараттардың құрылымы жəне өзара іс-əрекеті; май толтырылған кабельдерді кептіру жəне сіңдірудің негізгі технологиялық режимдері; желілер мен кабельдерді біріктірудің электр тəсімдері; электр шықпаларға қосу тəсілдері; кабель құрылымдары; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; ақау түрлері жəне оларды болдырмау тəсілдері. 86. Сусымалы материалдарды елеуші Параграф 1. Сусымалы материалдарды елеуші, 1-разряд 542. Жұмыс сипаттамасы: сусымалы материалдарды қолмен електен елеу; електі толтыру; електің жарамдылығын тексеру; сусымалы материалдардың тазалығын қадағалау; жарамсыз електерді жаңасымен ауыстыру. 543. Білуге тиіс: елек нөмірлері; еленетін материалдардың түр түрі; жарамсыз електерді жаңасымен ауыстыру тəсілдері. Параграф 2. Сусымалы материалдарды елеуші, 2-разряд 544. Жұмыс сипаттамасы: көміртекті электр жəне металл ұнтақтарды механизацияланған ысқымалы дірілді електе елеу; ұнтақтарды өлшеу, дірілді елекке толтыру; еленген материалдардың сапасын тексеру; қайнатым жəне елек маркалары мен нөмірлері бойынша еленген ұнтақты түсіру, ыдысқа салу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. 545. Білуге тиіс: механизацияланған елек құрылымы мен амплитуда жəне тербеліс жиілігі бойынша баптау тəсілдері; ұнтақтың түрлі маркаларын елеу жəне еленген ұнтақтың сапасына қойылатын техникалық талаптар; елейтін електің нөмірлері; еленген ұнтақтарды талдауға сынама алу ережесі. Параграф 3. Сусымалы материалдарды елеуші, 3-разряд 546. Жұмыс сипаттамасы: сусымалы жəне электр материалдарды елеу агрегатында елеу; агрегатты сусымалы материалдармен толтыру, електі орнату; елеу сапасын бақылау елегінде тексеру; агрегат пен електі жөндеуге қатысу. 547. Білуге тиіс: елеу агрегатының құрылымы; технологиялық нұсқаулықтар; бақылау елегінің қызметі жəне қолданылуы; еленетін материалдарға талаптар. 87. Кабель өндірісі материалдарын кесуші Параграф 1. Кабель өндірісі материалдарын кесуші, 2-разряд 548. Жұмыс сипаттамасы: миткаль, резина жəне орау қағазы орамаларын түрлі ендікте қағаз кесетін машинада кесу; миткаль, резина жəне орау қағазы орамаларын орнату жəне ауыстыру. қағаз кесетін машина тораптарын миткальмен, резинамен, орау қағазымен кезектетіп толтыру; таспаның берілген еніне сəйкес пышақтарды жинақтау жəне орнату; кесілген ораманы домалатып қолмен орау; қызмет көрсетілетін жабдықты баптауға қатысу. 549. Білуге тиіс: қағаз кесетін машинаның негізгі тораптарын қолдану принципі; резина, орау қағазы жəне миткаль маркалары; қайрау ережесі; домалақтың ені мен биіктігі шектері. Параграф 2. Кабель өндірісі материалдарын кесуші, 3-разряд 550. Жұмыс сипаттамасы: телефон, кабель жəне металданған қағаз, кембрик, фторопласт орамаларын жəне басқа оқшаулау материалдарын қағаз кесетін машиналарда домалақтатып кесу; қабылдау білікшелерін кесілген оқшаулау материалдарына орау жылдамдығын орнату; жіберетін барабан тежеуішін реттеу; домалақтың ені мен биіктігін бақылау-өлшеу аспабымен бақылау; қызмет көрсететін жабдықты жөндеуге қатысу. 551. Білуге тиіс: қағаз кесетін машиналардың түрлі үлгілерінің құрылысы; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылу; өңделетін материалдардың маркалары мен қасиеті, ақау түрлері мен оларды болдырмау тəсілдері. 88. Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы Параграф 1. Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы, 2-разряд 552. Жұмыс сипаттамасы: кесілуі 10 мм2-ге дейінгі сымдар мен кабель желілерін сигар машиналар мен дестелеп ширату машиналарында ширату; стренг жəне шнурларды ширату; ауыспалы тісті дөңгелектерді, катушка партияларын, калибрлерді іріктеу жəне орнату; машинаны толтыру. 553. Білуге тиіс: сигар машиналардың негізгі тораптарын қолдану принципі; жəне олардың өзара іс-əрекеті; катушкаларды орнату тəсілдері; технологиялық нұсқаулықтар. Параграф 2. Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы, 3-разряд 554. Жұмыс сипаттамасы: кесілуі 10 мм2-ден асатын 16 мм2-ге дейінгі сымдар мен кабель желілерін сигар жəне бір фонарлы машиналарда ширату; стренг жəне шнурларды ширату; ауыспалы тісті дөңгелектерді, калибрлерді кабель мөлшері, желілік жылдамдығы жəне ширату бағыты бойынша іріктеу жəне орнату; сымның біркелкі созылуын реттеу, калибрлердің қаусыруын тексеру; сымдар мен стенгтерді электрмен дəнекерлеу аппаратында ұзарту; желі жəне кабель мөлшерін бақылау-өлшеу аспабымен тексеру. 555. Білуге тиіс: бір фонарлы жəне сигар машиналарының, дəнекерлеу аппараттарының құрылысы жəне қолдану принципі; желіні кесу; ширату жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; ширату қадамын айқындау тəсілдері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы. Параграф 3. Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы 4-разряд 556. Жұмыс сипаттамасы: кесілуі 16 мм2-ден асатын сымдар мен кабель желілерін сигар жəне көпфонарлы машиналарда ширату; кестелер бойынша ширату жүйесін таңдау; жіберетін барабан партияларын іріктеу; бағыт тежегіштерін жəне фонарьдың айналу жылдамдығын реттеу; кабель желілерінің созылуын есептеу; кабель желілерін машина тораптары арқылы кезектетіп толтыру;

(Жалғасы 13-бетте).


(Жалғасы. Басы 11-12-беттерде). кабельдің ширатылған желілері диаметрін бақылау-өлшеу аспаптарымен өлшеу. 557. Білуге тиіс: сигар жəне көп фонарлы машиналардың құрылысы мен қолдану принципі, желі маркалары мен кесілуі; технологиялық нұсқаулықтар; ширату қадамдарын айқындау тəсілдері жəне олардың желі диаметрімен ара қатынасы; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы. 89. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы Параграф 1. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы, 2-разряд 558. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті жұмысшының басшылығымен ширату-оқшаулау машинасында кесілуі 6 мм2-ге дейінгі күш кабельдерін, 100 жұпқа дейін телефон кабельдерін, 19 желіге дейін телеграф кабельдерді жəне төрттік ширатылған төмен жиіліктегі кабельдерді ширату жəне оқшаулау; ауыспалы тісті дөңгелектерді, оқшаулау материалдары роликтерін іріктеуге жəне орнатуға, жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды, кəрзеңкелерді ауыстыруға қатысу. 559. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың негізгі тораптарын пайдалану принципі жəне қызметі; ширатылатын жəне оқшауланатын кабельдердің маркалары мен кесу материалдарына қойылатын талаптар. Параграф 2. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы, 3-разряд 560. Жұмыс сипаттамасы: ширату-оқшаулау машинасында кесілуі 6 мм2-ге дейінгі күш кабельдерін, 100 жұпқа дейін телефон кабельдерін, 19 желіге дейін телеграф кабельдерді жəне төрттік ширатылған төмен жиіліктегі кабельдерді ширату жəне оқшаулау; желілік катушкаларды, роликтерді, оқшаулау материалдарын, экрандық таспаларды жəне өлшеу таспаларын іріктеу, орнату жəне ауыстыру; кабель элементтерінің түсуін, ширатылуын жəне оқшаулау материалдарының, экран таспаларының жағылуын қадағалау; қабылдағыш барабанға даяр өнімді қалау. 561. Білуге тиіс: жалпы ширататын ширату оқшаулау машиналары негізгі тораптарының құрылымы жəне олардың өзара іс-əрекеті; барабан үлгілері; кабель құрылымын; желі жəне кабель ширату жəне оқшаулау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; экрандау материалдарын оқшаулау маркалары. Параграф 3. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы, 4-разряд 562. Жұмыс сипаттамасы: ширату-оқшаулау машинасында кесілуі 6 мм2-ден 25 мм2-ге дейінгі күш кабельдерін, 100 жұптан асатын телефон кабельдерін, 19 желіден асатын телеграф кабельдерді, кордельді, коаксиальды кабельдерді, алыс байланыс кабельдерін ширату жəне оқшаулау; ауыспалы тісті дөңгелектерді, калибрлерді іріктеу жəне орнату; жіберетін катушкалардың, оқшаулау жəне экрандау таспаларының, таспа бұрыштарының жəне олардың біткен жерлерінің немесе саңылауларының созылуын реттеу; кабельдің ширатылатын элементтері геометриялық параметрлерін, оқшаулау жəне экрандау таспаларын бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; желілер мен кабельдерді ширату жəне оқшаулауда ақаулықтарды анықтау жəне жою; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау жəне оны жөндеуге қатысу. 563. Білуге тиіс: ширату-оқшаулау машиналарының құрысы жəне қолдану принципі, ширату қадамдарының, оқшаулаудың, оқшаулаудың біткен жері мен саңылауының шекті көлемі; желілерге, кабельдерге, оқшаулау жəне экрандау материалдарына қойылатын талаптар; ақаудың негізгі түрлері, олардың болдырмаудың жəне жоюдың тəсілдері. Параграф 4. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы, 5-разряд 564. Жұмыс сипаттамасы: көп фонарлы ширату-оқшаулау машинасында кесілуі 6 мм2-ден асатын күш кабельдерін ширату жəне оқшаулау; секторлық жəне сегментті желілерді күш кабельдеріне көп фазалы машиналарда ширату жəне оқшаулау; көп фазалы машиналарда барабандарды іріктеу, орнату жəне оқшауланған желілерден шешу; секторлық жəне сегменттік желілерді ширату кезінде мөлшерлері бойынша тығыздау біліктері мен калибрлерді іріктеу; кабель құрылымына байланысты ширату жəне оқшаулау қадамдарын есептеу; кабель орамдары арасында термобу орнату; күш кабельдерінің секторлық жəне сегменттік желілері геометриялық параметрлерін бақылау; өңдеуді есептеу журналын жүргізу. 565. Білуге тиіс: көп фазалық жəне көп фонарлық ширату-оқшаулау машиналарының құрылымы мен кинематикалық тəсімдері, күш кабельдері жəне олардың желілерін ширату жəне оқшаулау теориясының негіздері, даяр өнім талаптары; ақау түрлері жəне оларды жою тəсілдері, ширату параметрлерін есептеу əдістемесі. 90. Байланыс кабельдері элементтерін ширатушы-оқшаулаушы Параграф 1. Байланыс кабельдері элементтерін ширатушы-оқшаулаушы, 3-разряд 566. Жұмыс сипаттамасы: алыс байланыс кабельдері, телефон кордельді кабельдердің элементтерін құрамалы оқшаулау машиналарында бу жəне төрттік ширату машинасында ширату, оқшаулау; қабылдау барабандарын, ауыспалы тісті дөңгелектерді, оқшаулаушы материалдармен бобиндерді жəне оқшаулаушы желілі жəне мыс сымды катушкаларды іріктеу, орнату жəне ауыстыру, кабель элементтерін машина тораптарына жүйелі толтыру; фрикционды тежегіштердің көмегімен ширатылған желілердің созылуын реттеу; ширатылған элементтердің қабылдағыш барабанға біркелкі қалануын қадағалау; кабель элементтерінің ширатылу барысын бақылау-өлшеу аспабымен бақылау; сым ұштарын пісіру аппаратында ұзарту; оқшаулаудың жарамсыз жерлерін жою; жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу; ілеспе құжаттаманы толтыру. 567. Білуге тиіс: құрама оқшаулау машиналарының, бу жəне төрттік ширататын машиналардың құрылысы жəне қолдану принципі; кабель элементтерінің құрылымы; бақылау-өлшеу аспабын пайдалану ережесі; пісіру аппаратын пайдалану ережесі; оқшаулау материалдарына қойылатын талаптар; ақаудың негізгі түрлері, оларды болдырмау жəне жою. Параграф 2. Байланыс кабельдері элементтерін ширатушы-оқшаулаушы, 4-разряд 568. Жұмыс сипаттамасы: жоғары жиіліктегі байланыс кабельдерінің элементтерін көлденең ширату автоматталған машиналарда ширату; автоматты жəне қол құрылғыларының көмегімен желілік жəне оқшаулау материалдарымен катушкаларды орнату жəне ауыстыру. машина тораптарының жарамдылығын жұмыс басталар алдын тексеру; технологиялық параметрлерді бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша орнату жəне реттеу; қабылдау барабандарында ширатылған желілерді таратуды созуды автоматты реттеу; ширататын жəне жіберетін калибрлерді ауыстыру; көлденең ширататын автоматталған машинаның жұмысын пультпен басқару. 569. Білуге тиіс: көлденең автоматталған ширату машинасының кинематикалық тəсімі; барлық машина тораптары мен айлабұйымдарын баптау жəне өзара іс-əрекетін қамтамасыз ету тəсілдері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; даяр өнімге қойылатын талаптар. 91. Кабельдерді тұрақтандырушы Параграф 1. Кабельдерді тұрақтандырушы 4-разряд 570. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті тұрақтандырушының басшылығымен тұрақтандыру машиналарында кабельді тұрақтандыру; қабылдағыш жəне жібергіш барабандарды орнату жəне шешу, кабель ұштарын жеті сақиналы коллекторға жіберетін жəне қабылдайтын құрылғыларда жалғастыру; машина тораптарына кабельді кезектетіп толтыру; машинаны баптауға қатысу. 571. Білуге тиіс: тұрақтандыру машинасының құрылысы жəне қолдану принципі; жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды орнату тəсілдері, кабель ұштарын жеті сақиналы коллекторға қосу ережесі, даяр өнімге қойылатын талаптар. Параграф 2. Кабельдерді тұрақтандырушы, 5-разряд 572. Жұмыс сипаттамасы: тұрақтандыру машиналарында кабельді тұрақтандыру; машинаны жұмысқа дайындау; бронь жəне қорғау қабаттарын тұрақтандыру сапасын қадағалау; жылу режимі мен кабельді созу ұзындығын бақылау-өлшеу аспабының көмегімен бақылау жəне реттеу; бір немесе бірнеше сымдар үзілген жағдайда ақау жерлерін жөндеу; кабельдің геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен өлшеу. 573. Білуге тиіс: тұрақтандыру машинасының кинематикалық тəсімдері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; ақау түрлері жəне оны болдырмау жəне жою тəсілдері; технологиялық нұсқаулықтар. 92. Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы Параграф 1. Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы, 1-разряд 574. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті сыдырушының басшылығымен сымдар мен кабельдерден қабаттарын қолмен жəне станоктарда сыдыру; қажетті кескіштер мен ниппель орнату. 575. Білуге тиіс: станоктың жекелеген тораптарының қолдану принципі; сым маркалары. Параграф 2. Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы, 2-разряд 576. Жұмыс сипаттамасы: сымдар мен кабельдерден қабаттарын қолмен жəне станоктарда сыдыру; қажетті мөлшердегі кескіштер мен ниппель орнату; станок жұмысы жылдамдығын реттеу. 577. Білуге тиіс: станок құрылысы жəне қолдану принципі, кабель маркалары мен құрылымдары; технологиялық нұсқаулықтар, ақау түрлері жəне оны болдырмау тəсілдері. 93. Сымдар мен кабельдерді термоөңдеуші Параграф 1. Сымдар мен кабельдерді термоөңдеуші, 3-разряд 578. Жұмыс сипаттамасы: арнайы құрылғыларда қажетті жентектеуге арналған фторпластты, пластикті жəне басқа да оқшаулаудағы сымдар мен кабельдерді термоөңдеу; құрылғыны толтыру; термоөңдеу алдында кабель жəне сымдардың сапасы мен құрылымын тексеру; желдеткіш жүйесін тексеру; инертті газ температурасын, шығынын жəне қысымын кабель қозғалысын термоөңдеу, жылдамдығы аймағында жəне термоөңдеу уақытын бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен бақылау жəне реттеу; оқшаулауды жентектеу сапасын айқындау; термоөңделген кабель мен сымдарды орнатып қайта толтыру жəне түсіру; орнатуды баптау жəне оны жөндеуге қатысу. 579. Білуге тиіс: құрылғы құрылысы жəне қызмет көрсету; кабельдер мен сымдарды толтыру жəне қайта толтыру ережесі; аталған құрылғыда жентектелетін кабель жəне сымдардың құрылымы жəне маркалары; термоөңдеу температурасы мен жылдамдығын реттеу тəсілдері; технологиялық нұсқаулықтар; бақылау-өлшеу аспабының қызметі жəне қолданылуы; газ реттейтін аппаратураның құрылымы; ыдысқа қойылатын талаптар. 94. Оқшаулау материалдарын тегістеуші Параграф 1. Оқшаулау материалдарын тегістеуші, 3-разряд 580. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті тегістеушінің басшылығымен толтыру тегістеу машинасында мыс немесе болат қабатты оқшаулау материалын тегістеу; сызба бойынша ток жүргізетін желілер мен термоэлектродтарды диаметрі, қорытпасы, электр қозғағыш күші бойынша жинақтау

13

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

жəне оларды тегістейтін жəне толтыратын штоктарда орналастыру; тегістейтін жəне толтыратын штоктарды кабель дайындамасының металл түтікшесіне орнату жəне көтергіш механизмнің көмегімен тік тегістеу машинасына сығымдау штогымен бірге мыс қабатты кабель дайындамасын орнату; дайындаманы жұдырық қысымымен бекіту; бекіту орталық бітемесін баптау; бекітпені металл түтікшеге орнату жəне ток жүргізетін желілер мен термоэлектродтарды бекіту; болат қабаттағы кабель дайындамаларын толықтыру машинасына орнату; кабель дайындамасының бетіне технологиялық май жағу; қызмет көрсететін жабдықты жөндеуге қатысу. 581. Білуге тиіс: толтыру машинасы мен вибратор құрылысы; дайындаманы оқшаулау материалымен біркелкі толтырылуын бақылау əдістері, кабель дайындамаларын орнату жəне бекіту тəсілдері; кабель құрылымдары мен маркалары. Параграф 2. Оқшаулау материалдарын тегістеуші, 4-разряд 582. Жұмыс сипаттамасы: толтыру тегістеу машинасында мыс немесе болат қабатты оқшаулау материалын тегістеу; ұнтақ салудың жəне тегістеудің тиімді режимін таңдау; пневмоқұбыр магистральдарындағы, шток қысымдарындағы жəне тегістеу тетіктеріндегі қысымды ауаны реттеу; оқшаулау ұнтағының температурасын оны кабель дайындамасына беру кезінде, кабель дайындамасын оқшаулау ұнтағымен толтырудың біркелкілігі мен тығыздығын бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау жəне реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. 583. Білуге тиіс: толтыру тегістеу машинасының құрылысы; оқшаулау материалдарын сығымдауға қойылатын техникалық талаптар; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолданылуы; даяр өнімге қойылатын талаптар; қызмет көрсетілетін жабдықтарды баптау ережесі. 95. Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы Параграф 1. Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы, 3-разряд 584. Жұмыс сипаттамасы: желілерді, сымдар мен кабельдерді мыс таспамен, алюминий фольгамен жəне басқа да экрандаушы материалдармен экрандау станогында экрандау; мыс таспалы орамаларды, алюминий фольгалы катушкаларды іріктеу, орнату жəне ауыстыру; жіберетін жəне қабылдайтын барабандарды орнату жəне ауыстыру; экрандаушы материалдарды, желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандау станоктарының тораптарына толтыру; даяр сым жəне кабель желілерін қабылдағыш барабандарға біртегіс қалау; экрандаушы қабаттың геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау; экрандаушы материалдың жағылу сапасын қадағалау, берілген қабаттан ауытқуын болдырмау; қызмет жабдықты баптау жəне жөндеуге қатысу. 585. Білуге тиіс: экрандау станогының құрылысы; экрандалатын кабельдер мен экрандаушы материалдар маркалары, экрандау жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; даяр өнім талаптары, ақау түрлері жəне оны болдырмау тəсілдері. 96. Кабельдерді электрмен кептіруші Параграф 1. Кабельдерді электрмен кептіруші, 5-разряд 586. Жұмыс сипаттамасы: түрлі күштегі ток кабельдерін вакуум аппараттарда кептіру; кабельдің кесілуі мен кернеулігіне байланысты ток күшін орнату; кабельдің қызу температурасын, қалдық қысымды, қажетті вакуумды бақылау-өлшеу аспаптары мен аппаратурасы көрсеткіштері бойынша кезеңімен бақылау; кептіру журналын жүргізу. 587. Білуге тиіс: электр техникасының негізгі заңдары; электр тəсімдер; кептіруге арналған кабельдерді қосу тəсілдері; кабельдерді кептіру қызметі, түрлі кесілген жəне маркадағы кабель құрылымдары; кабельдерді электр тогымен кептіру нұсқаулықтары. 97. Сымды эмальдаушы Параграф 1. Сымды эмальдаушы, 2-разряд 588. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті эмальдаушының басшылығымен эмаль агрегаттарда диаметрі 0,09 мм-ден асатын тік бұрышты жəне жұмыр сымды эмальдау; жіберетін жəне қабылдайтын катушкаларды, күдері, фетрді, бітілді, калибрлерді орнату жəне ауыстыру; машина тораптарына сымды кезектетіп толтыру жəне олардың ұштарын біріктіру; сымның созылуын қабылдағыш катушкаларда реттеу. 589. Білуге тиіс: эмаль агрегат негізгі тораптарын қолдану принципі жəне қолдану; жартылай фабрикаттарға жəне эмальданған сымдарға арналған тараларға қойылатын техникалық талаптар. Параграф 2. Сымды эмальдаушы, 3-разряд 590. Жұмыс сипаттамасы: эмаль агрегаттарда диаметрі 0,09 мм-ден асатын тік бұрышты жəне жұмыр сымды эмальдау; бос сымның бетінің тазалығы мен оның орамасының сапасын тексеру. сымның геометриялық параметрлерін бақылау-өлшеу аспаптардың көмегімен бақылау; лактың мөлдірлік сапасын сыртқы түріне қарай жəне бөгде заттардың болмауын айқындау; калибрлердің, күдері, бітіл, роликтерді орнату дұрыстығын жəне олардың бетінің тазалығын тексеру; лак бұлауы арқылы пешке сым толтыру; сымның кесілген жерлерін жою, эмальданған сымның температурасы мен өту жылдамдығын бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша автоматты түрде реттеу; эмальданған сымды орау тығыздығын жəне лактың бұлауға түсуін реттеу. 591. Білуге тиіс: эмаль агрегаттардың құрылысы жəне қолдану принципі; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережесі; даяр өнімге техникалық талаптар, ақау түрлері жəне оларды болдырмау жəне жою. Параграф 3. Сымды эмальдаушы, 4-разряд 592. Жұмыс сипаттамасы: эмаль агрегаттарда диаметрі кемінде 0,09 мм 0,05-ге дейінгі тік бұрышты жəне жұмыр сымды эмальдау; жұмыр сымға қойытылған қабат жəне периметрдің барлық қырлары бойынша тік бұрышты сымға біркелкі қабат жағуды қамтамасыз ету; эмаль станоктағы ауа ағынын, эмальданған сымдардың оқшаулау қалыңдығын реттеу; оқшаулаудың иілгіштігін қолмен сынау; амальпленканың пісу деңгейін түсіне қарай айқындау. 593. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі эмаль станоктардың кинематикалық тəсімдері, лактарды сынау əдістері, эмаль пештердегі жылу ағыны тəсімі; эмальданған сымның маркалары мен кесілуі; даяр өнім талаптары. Параграф 4. Сымды эмальдаушы, 5-разряд 594. Жұмыс сипаттамасы: эмаль агрегаттарда диаметрі кемінде 0,05 мм 0,02-ге дейінгі тік бұрышты жəне жұмыр сымды эмальдау; бос сым геометриялық параметрлерін микрометрмен айқындау; эмальданған сым жасау процесінде қоршаған ортаның түрлі температурасында лактың тұтқырлығын, оқшаулаудың біркелкілігі мен қалыңдығын, ұзындығы бойынша оқшаулаудағы микропор көлемін күрделі электронды бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен бақылау; қосымша ораудың болдырмауын қамтамасыз ететін эмальданған сым орау тығыздығын тексеру; агрегатты баптау. 595. Білуге тиіс: эмаль агрегатты баптау ережесі; күрделі бақылау-өлшеу электронды аспаптардың қызметі жəне қолдану ережесі, эмаль сымды сынау əдістері, тұтынушы зауыттардағы эмаль сымдардың қызметі жəне пайдалану шарттары. Параграф 5. Сымды эмальдаушы, 6-разряд 596. Жұмыс сипаттамасы: эмаль агрегаттарда диаметрі 0,02-ден кем тік бұрышты жəне жұмыр сымды эмальдау; арнайы тараны іріктеу жəне сапасын тексеру; сымды эмаль агрегат торабына арнайы пневматикалық айлабұйыммен кезектетіп салу; лак торабын қыздыру жолымен эмаль сымды күйдіру дəрежесін, лак жіберу көлемін, эмаль пленка жағу қалыңдығын жəне оның біртегіс жағылуын электронды блоктардың көмегімен реттеу; бос жəне эмальданған сымның электр кедергісін, сымның ұзындығы бойынша оқшаулаудағы микропор көлемін ерекше күрделі электронды аспаптармен бақылау; агрегатты баптау; даяр өнім журналын жүргізу. 597. Білуге тиіс: эмаль агрегатты баптау ережесі; микронды эмаль сымдарды сынаудың барлық түрлерін жүргізу тəсілдері, ерекше күрделі электронды аспаптардың құрылысы жəне қолдану принципі, даяр эмаль сым жəне арнайы тараның сапасына қойылатын талаптар. 6-бөлім. Оқшаулау жəне орау-бүркеу жұмыстары 98. Бандаждаушы Параграф 1. Бандаждаушы, 1-разряд 598. Жұмыс сипаттамасы: бандаж сымды арнайы барабан əткеншекке қайта орау; ұсақ зəкірлерді қарапайым бапталған бандаждалған станоктарда жəне қолмен бандаждау; бандаж асты оқшаулауды дайындау жəне қалау. 599. Білуге тиіс: қарапайым бандаждағыш станоктардың құрылысы жəне қолдану туралы негізгі мəліметтер; бандаждауда қолданылатын оқшаулау материалдарының атауы жəне маркалары. Параграф 2. Бандаждаушы, 2-разряд 600. Жұмыс сипаттамасы: қуаттылығы 100 кВт-қа дейінгі роторлар мен машина зəкірлеріне қарапайым бандаждағыш станоктарда бір қабатты бандаж жағу; микроқозғалтқыш статорларының екі жағынан орауын қаптау. 601. Білуге тиіс: қарапайым бандаждағыш станоктардың жұмыс принципі; айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; орындалатын жұмыс шеңберінде сызбаларды оқу; электр техникасы бойынша негізгі мəліметтер. Параграф 3. Бандаждаушы, 3-разряд 602. Жұмыс сипаттамасы: қуаттылығы 100 кВт-тан жоғары 200 кВт-қа дейінгі роторлар мен машина зəкірлеріне қарапайым бандаждағыш станоктарда бір қабатты бандаж жағу. ораудың беткі бөліктерін тегістеу. бандаж асты оқшаулау жəне құлыптар салу. бандаждағыш станоктарды баптау. 603. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылысы жəне баптау тəсілдері, бандаждарды бекітетін құлыптарды бекіту жəне дəнекерлеу тəсілдері, магнит жəне магнит емес бандаж сымдарды айқындау тəсілдері, бандаждауда қолданылатын материалдардың атауы, маркалануы жəне қасиеті. Параграф 4. Бандаждаушы, 4-разряд 604. Жұмыс сипаттамасы: қуаттылығы 200 кВт-тан жоғары роторлар мен машина зəкірлеріне қарапайым бандаждағыш станоктарда бір қабатты бандаж жағу жəне дəнекерлеу; статор орамасының беткі бөліктерін бандаждау; шыны бандаждау таспасын бандаждау. 605. Білуге тиіс: бандаждағыш станоктардың құрылымы, пайдалануға беру ережесі жəне баптау тəсілдері; түрлі құрылымдағы динамометрлер құрылысы; бандаж созудың шекті күші; бандаж үлгілері жəне олардың қызметі. 99. Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы Параграф 1. Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы, 1-разряд 606. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым оқшаулау бөлшектерін дайындау; оқшаулау материалдарынан жолақтар мен төсемдер дайындау. 607. Білуге тиіс: қарапайым айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі жəне қолдану ережесі; оқшаулау материалдарының атауы жəне маркалары. 608. Жұмыс үлгілері: 1) кабель қағазы – рулондарға орау; 2) рулон маталар – кесілген жерлерді екі қабатты жікпен тігу. Параграф 2. Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы, 2-разряд 609. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі оқшаулау бөлшектерін дайындау;

мақта мата таспалар мен қағазды қайта орау; оқшаулау материалдарынан жасалған бөлшектерді, саңылауларды сызбалар бойынша мен шаблон бойынша бөлшектерді паздарды белгілеу; рейкаларды, бакелитті цилиндрлерді кесу, қималарды кесу; барлық оқшаулау материалдарынан жасалған үлгілік бөлшектерді эксцентрикті сығымдағыштарда кесу; тік бұрышты бөлшектерді гильотинді қайшыларда кесу жəне полюсті рамкалардағы тік бұрышты саңылауларды ою арасымен аралау; электр картоннан, пленка электр картоннан, микакартоннан жəне шыны миканиттен жасалған бөлшектерді жиекті ию станоктарында ию жəне жиектеу; оқшаулау бөлшектерін таспалы жəне дискілі тегістеу станоктарында тегістеу; сыналарды созғылау; оқшаулау бөлшектерінен жасалған қарапайым тораптарды құрастыру. 610. Білуге тиіс: гильотинді қайшылардың, ою арасымен, таспалы жəне дискілі тегістеу станоктарының құрылысы жəне қолдану принципі, аспапты қайрау ережесі; əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; оқшаулау материалдарын кесу, штампылау ережесі жəне оңтайлы пішу тəсілдері; өңделетін электр оқшаулау материалдарының негізгі қасиеттері. 611. Жұмыс үлгілері: 1) қағаз, рулон жəне электр картон материалдары – берілген мөлшер бойынша кесу; 2) мойынтұрық оқшаулау, тірек сақиналар, рейкалар жəне басқа да бөлшектер – тегістеу; 3) лак мата – диагональ бойынша кесу; 4) кабельді қағаздан жасалған тыс – жасау жəне тігу; 5) электр картоннан жасалған қашықтықты төсемдер жəне шайбалар – эксцентрикті сығымдағыштарда тегістеу; 6) оқшаулау фаза аралық, қабат аралық жəне қисық төсемдер – шаблон бойынша кесу жəне жасау; 7) оқшаулау түтікшесі – берілген ұзындықта кесу жəне орау; 8) шайбалар жəне миканитті төсемдер – эксцентрикті сығымдағыштарда штампылау; 9) трансформаторларға арналған шайбалар мен сегменттер – дөңгелентіп қиятын қайшымен кесу. Параграф 3. Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы, 3-разряд 612. Жұмыс сипаттамасы: күрделі оқшаулау бөлшектерін дайындау; тік бұрышты материалдарды немесе тірек бойынша фрезерлік станоктарда, таспалы жəне циркулярлы аралармен жəне көп дискілі қайшылармен кесу; оқшаулау таспаларын қайта орау; арнайы айлабұйымдарды, шаблондарды жəне əмбебап аспаптарды пайдаланып оқшаулау тораптарын белгілей отырып құрастыру; құрастыру сызбалары бойынша қажетті бөлшектерді іріктеу, құрастыру процесінде бөлшектерді тұтастыру; қызмет көрсетілетін жабдықтарды баптау. 613. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдық құрылымы жəне баптау тəсілдері, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, қолданылатын шаблондардың жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; құрастырылған сызбаларды оқу. 614. Жұмыс үлгілері: 1) үшінші габаритке дейінгі трансформаторларды мойынтұрық жəне теңестіре оқшаулау – құрастыру; 2) миканитті коллекторлық пластиналар – калибрлеу, белгілеу, пішу, қайшымен немесе штампылап кесу; 3) алюминий жəне мыс фольгадан жасалған төсемдер – жасау; 4) металл қосымшалы төсемдер – жасау жəне желімдеу, 5) металл емес эластикалық материалдардан жасалған тығыздағыш төсемдер – жасау; 6) бакелитті цилиндрлер - жасау жəне құрастыру, 7) миканиттен бөлшектер кесуге арналған жаймалық оқшаулау материалдардан шаблондар – жасау; 8) төртінші жəне бесінші габаритті трансформатор қалқаны – құрастыру. Параграф 4. Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы, 4-разряд 615. Жұмыс сипаттамасы: ерекше күрделі жəне бірегей оқшаулау бөлшектерін дайындау; діріл жəне ролик қайшылармен жəне ою арасымен үлгілік бөлшектерді кесу жəне аралау; саңылау бұрғылау, паздар мен сақиналарды спираль бойынша кесу; токарлық əткеншек жəне фрезерлік станоктардан фаскаларды шешу; электр оқшаулағыш материалдардан жасалған үлгілік бөлшектерді пішу жəне кесу; үлгілік бөлшектерді тойтару жəне қиыстыру; ерекше күрделі бөлшектерді токарлық, фрезерлік жəне бұрғылау станоктарында механикалық өңдеу; оргшыныдан жасалған үлгілік бөлшектерді қалыптау жəне желімдеу; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. 616. Білуге тиіс: қолданылатын жабдықтар мен станоктардың құрылысы, қолдану принципі жəне баптау тəсілдері; тойтару жəне қиыстыру тəсілдері, жоғары қуатты трансформаторларды оқшаулауға қойылатын талаптар. 617. Жұмыс үлгілері: 1) үшінші габариттен асатын трансформатор аралық мойынтұрық жəне теңестіре оқшаулау – оқшауланатын жаймаларды құрастыру жəне жасау; 2) полиамидті пленкадан жасалған төсемдер – кесу; 3) турбо жəне гидрогенераторлардың роторлы жəне статорлы орамаларына арналған тіректер, сақиналар, кронштейндер, сыналар – жасау; 4) шунттағыш реакторлар – төсемдерді, сақиналар мен дискілі сегменттерді өңдеу, 5) роторлық өзекшелер – паздарды қайрау, фрезерлеу, орны бойынша құрастыру жəне қиыстыру; 6) трансформаторларға арналған шайбалар, бұрыштықтар – құрастыру. 100. Оқшаулаушы Параграф 1. Оқшаулаушы, 1-разряд 618. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті оқшаулаушының басшылығымен кабельді жəне телефон қағазын, лавсан жəне мақта қағаз таспа секцияларын, катушкаларды, бөлшектер мен бұйымдарды оқшаулау; компаундау, сіңдіру жəне сығымдауға арналған секциялар мен катушкаларға тығыз қабатпен уақытша таспалы оқшаулау жағу; сымдарға қалпақтар кигізу. 619. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; таспалы оқшаулау жағу тəсілдері, қолданылатын оқшаулау материалдарының атауы жəне маркалары. Параграф 2. Оқшаулаушы, 2-разряд 620. Жұмыс сипаттамасы: кабельді жəне телефон қағазын, лавсан жəне мақта қағаз таспа секцияларын, катушкаларды, бөлшектер мен бұйымдарды оқшаулау; компаундағаннан, сіңдіргеннен жəне сығымдағаннан кейін секциялар мен катушкалардан уақытша оқшауды шешу; орамдардың арасына оқшаулау жасау, бекіткіш бандаждарды катушкаларға оқшаулау рамкалары мен төсемдерін қалай отырып орнату; бұрамалар мен паздарды оқшаулау; экрандаушы орамдар жасау жəне оқшаулау; сығымдаусыз металл бөлшектерді жəне кейіннен оқшаулап кесіп оқшаулау; аппараттардың катушкаларындағы секция аралық бірікпелерін оқшаулау. 621. Білуге тиіс: жай өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; оқшаулау бөлшектері мен бұйымдардың атауы мен үлгілері; электр техникасы жөніндегі қарапайым мəліметтер. 622. Жұмыс үлгілері: 1) орташа үздіксіз жəне ауыспалы ток машиналары – жүрекшені орауға дайындау; 2) электр машиналарының статор пакеттері – кесік бөлшектерін оқшаулау; 3) шыбықтар мен жолақтар – киперлік таспамен лак жаға отырып оқшаулау; 4) торроидальді трансформаторлар – оқшаулау; 5) бакелизирленген қағаздан жасалған цилиндрлер – жасау; 6) электр тізбекті күш шинасы – киперлік жəне тафтянды таспамен оқшаулау. Параграф 3. Оқшаулаушы, 3-разряд 623. Жұмыс сипаттамасы; секцияларды, катушкаларды, бөлшектер мен бұйымдарды асбестпен, лак матамен, шыны лак матамен, шыны матамен жəне шыны таспамен оқшаулау; электр машина бөлшектерін 7 қабатқа дейінгі шыны матамен жəне шыны таспамен оқшаулау; оправкада түтікшелер мен гильзалар жасау; электр машина полюстерін қолмен үтіктеп жəне сығымдап жəне тозаңдату əдісімен оқшаулау; уақытша таспалар мен планкаларды гидростатикалық сығымдағаннан кейін шешу; оқшаулау станоктарында таспалық материалдармен оқшаулау; орам, корпус жəне көп қабатты оқшаулау жағу; жартылай автоматтарда статор паздарын оқшаулау; дискілік катушкаларды, сыйымдылық сақиналарын жəне трансформатор шықпаларын оқшаулау жөніндегі операцияларды орындау. 624. Білуге тиіс: оқшаулау станоктарының құрылысы жəне баптау тəсілдері; арнайы айлабұйымдарды жəне бақылау-өлшеу аспаптардың қызметі жəне қолдану ережесі; қолданылатын электроқшаулау материалдарының негізгі қасиеті. 625. Жұмыс үлгілері: 1) үшінші габаритке дейінгі дискілік трансформаторлар катушкалары – оқшаулау; 2) трансформаторлы көп секциялық катушкалар – оқшаулау; 3) орам ұстайтын жəне теңестіретін электр машиналары сақиналары – таспалық материалдармен оқшаулау. Параграф 4. Оқшаулаушы, 4-разряд 626. Жұмыс сипаттамасы: секцияларды, катушкаларды, бөлшектер мен бұйымдарды кремний органикалық оқшаулағышпен, миканитпен, микатаспамен оқшаулау; электр машина бөлшектерін 7 қабатқа дейінгі шыны матамен жəне шыны таспамен оқшаулау; статорлық жəне зəкір секцияларына эпоксидті компаундты жаға отырып көп қабатты орам жəне корпусты оқшаулау жағу; секция жəне машина өзекшелерін арнайы илемдеу станоктарында жаймалық оқшаулау материалдарымен оқшаулау; күш трансформаторларының орамдары, шықпалары жəне дискілік катушкалары тəсімдерін оқшаулау. 627. Білуге тиіс: орам жəне корпусты оқшаулауды орындауға арналған оқшаулау станоктарының құрылысы жəне баптау тəсілдері; əмбебап айлабұйымдарды пайдалану ережесі; бұйымдарды оқшаулау тəсілдері. 628. Жұмыс үлгілері: 1) ауыспалы ток машиналарының статорлық орау катушкалары – орам жəне корпустық оқшаулау; 2) үшінші габариттен асатын дискілік трансформатор катушкалары – оқшаулау; 3) гидрогенераторлардың полюсті катушкалары жəне турбогенератор роторларының катушкалары – орамдарды оқшаулау; 4) тұрақты токты ірі синхронды компенсаторлар мен илемдеу машиналарының гидрогенераторларына арналған полюсті катушкалар мен өзекшелер – оқшаулау; 5) трансформаторлардың конденсаторлары - оқшаулау; 6) турбогенераторлар мен гидрогенератор статорлық орау өзекшелері - өтпе орындарын оқшаулау; 7) турбо жəне гидрогенератор өзекшелері – алдыңғы жағына миканит жағу; 8) ауыспалы ток машиналары роторлық орау өзекшелері – оқшаулау. Параграф 5. Оқшаулаушы, 5-разряд 629. Жұмыс сипаттамасы: секцияларды, катушкаларды, бөлшектер мен бұйымдарды термобелсенді байланыстыратын синтетикалық материалдармен жəне таспалармен, полиимидті жəне полиимидтіфторпластты пленкалармен оқшаулау; гидрогенераторлардың статорлық қалпақтарын компаунд құю тəсілімен оқшаулау; күш трансформаторларының орау жəне шықпа тəсімдерін жүктемеде оқшаулау. 630. Білуге тиіс: орау ставкаларының құрылымы жəне баптау тəсілдері; оқшау жағу тəсілдері; оқшаулау материалдарының сипаттамалары; орындалатын жұмыс шегіндегі сызбаларды оқу. 631. Жұмыс үлгілері 1) гидро жəне турбогенератор жəне турбоқоздырғыш өзекшелері – көп қабатты оқшаулау; 2) гидро жəне турбогенератор өзекшелері – тегіс емес жерлерін тегістеу;

3) электр пеш трансформаторлары – шықпаларды жəне бірікпе тəсімдерін оқшаулау; 4) электр физикалық жабдық бұйымдары секциялары – оқшаулау. 101. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші Параграф 1. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші, 1-разряд 632. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті калибрлеушінің басшылығымен 200 омнан асатын кедергі бойынша манганинді сымнан жасалған катушкаларды калибрлеу. 633. Білуге тиіс: катушкаларды калибрлеу туралы негізгі мəліметтер; жай бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану шарттары; жай сызбалар мен тəсімдер. Параграф 2. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші, 2-разряд 634. Жұмыс сипаттамасы: 200 омнан асатын кедергі бойынша манганинді сымнан жасалған катушкаларды калибрлеу; кедергіні тексеруге арналған қарапайым тəсімдер жасау. 635. Білуге тиіс: қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарымен пайдалану ережесі; калибрлеу тəсілдері; электр көлемдерін өлшеу бірліктері; аспаптарды қоректендіру көздері (гальваникалық батареялар жəне аккумуляторлар); түзету кестелерін пайдалану ережесі; орындалатын жұмыс көлемінде электр техника бойынша негізгі мəліметтер. Параграф 3. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші, 3-разряд 636. Жұмыс сипаттамасы: 3 омнан асатын 200 омға дейінгі кедергі бойынша манганинді сымнан жасалған жəне берілген шектерге сəйкес 100 омнан асатын кедергі бойынша қызыл мыс сымнан жасалған катушкаларды калибрлеу; катушкалардың кедергісін тексеру үшін бір жақты мосты тəсімдерін құрау; кедергі бойынша калибрлеу үшін сымның тұтыну көлемін айқындау; шықпаларды дəнекерлеу; кедергіні бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен өлшеу; индуктивті кедергіні тексеруге арналған трансформатор коэффициентін айқындау. 637. Білуге тиіс: орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; электр дəнекерлегіш құрылғысы жəне оларды пайдалану ережесі; орау үлгілері; шектеу жүйесі. Параграф 4. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші, 4-разряд 638. Жұмыс сипаттамасы: 3 омға дейінгі кедергі бойынша манганинді сымнан жасалған жəне 100 омға дейінгі кедергі бойынша қызыл мыс сымнан жасалған катушкаларды калибрлеу; катушкалардың кедергілерін тексеру үшін екі жақты мосты тəсімін құрастыру. 639. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдық құрылымы жəне баптау тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптары құрылғысы; мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттар. 102. Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы Параграф 1. Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы, 1-разряд 640. Жұмыс сипаттамасы: жоғары білікті ораушының басшылығымен диаметрі 0,1 мм-нен асатын сымнан жасалған аппараттар мен аспаптарға арналған катушкаларды орау; кедергі алабын орау; оправкаларды іріктеу; катушкаларды байланыстыру. 641. Білуге тиіс: орау станоктары құрылғылары туралы негізгі мəліметтер; орау сымы, оқшаулау материалдары, лак, желім, дəнекер сұрыптарының атаулары мен таңбалануы; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі. 642. Жұмыс үлгілері: Орау 1) қосымша кедергі катушкалары; 2) қағаз роликтері; 3) кедергі цилиндрлері. Параграф 2. Электр аспаптары мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы, 2-разряд 643. Жұмыс сипаттамасы: диаметрі 0,1 мм-нен асатын сымнан жасалған аппараттар мен аспаптарға арналған катушкаларды орау; дөңгелек каркасқа жəне орау шаблонына аппараттар мен аспаптарға арналған катушкаларды немесе орамдарды автоматты түрде немесе қолмен қалап, қажет болған жағдайда оқшаулауды жағып орау; орамдар мен қадамдарды станоктың қажет санына қайта қосу; каркастарды немесе шаблондарды орнату. 644. Білуге тиіс: қызмет көрсететін станоктардың жұмыс принципі, қолданылатын орау сым, оқшаулау материалдары, желім, лак, дəнекер сұрыптарының негізгі қасиеттері, орау сапасын тексеру əдістері, ақаудың ықтимал себептері жəне оны табу жəне жою жолдары; қабатты оралған катушкаларды жасауға қойылатын техникалық талаптар; орындалатын жұмыс көлемінде электр техника негіздері. 645. Жұмыс үлгілері: Орау: 1) кедергі алқаптары (катушкалар); 2) каркас жəне каркас емес рамкалар; 3) кедергі рамалары. Параграф 3. Электр аспаптары мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы, 3-разряд 646. Жұмыс сипаттамасы: диаметрі 0,1-ден 0,02 мм-ге дейінгі сымнан жасалған аппараттар мен аспаптар үшін катушкаларды орау; шаблонға жəне тік бұрышты каркасқа катушкалар мен рамкаларды көп секциялық жəне көп қабаттық орау; бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен катушкалардың кедергілігін тексеру. 647. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін станоктардың құрылысы; баптау тəсілдері; қолданылатын сымның негізгі қасиеттері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолдану ережесі. 648. Жұмыс үлгілері Орау: 1) екі секциядағы каркас емес катушкалар; 2) каркасты катушкалар; 3) торроидальді, көп қабатты жəне көп секциялық катушкалар; 4) трансформатор, көп қабатты жəне көп секциялы катушкалар, 5) екі секциялы рамкалар. Параграф 4. Электр аспаптары мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы, 4-разряд 649. Жұмыс сипаттамасы: диаметрі кемінде 0,02 мм сымнан жасалған аппараттар мен аспаптар үшін каркасты емес катушкаларды орау. 650. Білуге тиіс: жұқа сымнан жасалған катушкалар мен рамкаларды орау ережесі мен тəсілдері; катушкаларды кедергі бойынша тексеру тəсілдері. 103. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы Параграф 1. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы, 1-разряд 651. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті ораушының басшылығымен бапталған орау станоктарында шаблондарға қарапайым конфигурациялы катушкалар мен секция дайындамаларын орау; катушкаларды уақытша байланыстыру. 652. Білуге тиіс: орау станоктары құрылымы туралы негізгі мəліметтер; айналым есептегіштерді пайдалану ережесі; шаблондарды орнату тəсілдері, қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі, қолданылатын орау сымдарының атуы жəне таңбалануы. 653. Жұмыс үлгілері: 1) жұмыр мыстан жасалған катушкалар – конуссыз орау; 2) микроқозғалтқыш статорлары катушкалары – шаблонға орау. Параграф 2. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы, 2-разряд 654. Жұмыс сипаттамасы: орау станоктарында шаблондарды пайдалана отырып, қарапайым конфигурациялы катушкалар мен секция дайындамаларын орау; полюсті катушкалар қабатына жəне тік бұрышты кесілген секция дайындамаларына орау; электр картоннан жасалған орам аралық төсемдерді төсей отырып, орау; дəнекерлеу жəне пісіру жолымен орау процесінде сым ұштарын ұзарту. 655. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін станоктардың жұмыс принципі; арнайы айлабұйымдардың қызметі жəне пайдалану ережесі, сым ұштарын пісіру жəне дəнекерлеу тəсілдері, төсемде қолданылатын оқшаулау материалдарының номенклатурасы жəне қасиеті; орындалатын жұмыс шегіндегі электр техника негіздері. 656. Жұмыс үлгілері 1) жұмсақ салмалы секциялар – құрама шаблондарға орау; 2) тік бұрышты мыстан жасалған статорлық секциялар – бірнеше параллельді орау; 3) көп жылдамдықтағы электр қозғалтқыштарға арналған статорлық секциялар – орау. Параграф 3. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы, 3-разряд 657. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі секция катушкалары мен дайындамаларын орау станоктарында орау; статор секциясы дайындамасын бір қарапайым сым өткізгішпен дөңгелекке тиімді ораммен орау; таспалы жəне шиналы мыстан жасалған бір қабатты катушкаларды бір параллельге орау. 658. Білуге тиіс: орау станоктарының құрылысы жəне баптау тəсілдері, арнайы айлабұйымдар мен қосалқы құрылғылардың құрылысы, жапсарлы жəне газ дəнекері, күйдіру жəне пісіру əдістері; дайындама сызбалары мен əдіптері. 659. Жұмыс үлгілері 1) машина статорлары секциялары дайындамалары – жапсарларды бір уақытта оқшаулай отырып орау; 2) реттейтін генератор катушкалары – орау; 3) арнайы орындалған статорлық машина катушкалары – орау. Параграф 4. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы, 4-разряд 660. Жұмыс сипаттамасы: күрделі конфигурациялы секция катушкалары мен дайындамаларын орау; статор секциясы дайындамасын бір қарапайым сым өткізгішпен дөңгелекке 1-ден 6-ға дейінгі тиімді ораммен жəне 2-қабатқа дейінгі таспалық материалдармен бір уақытта оқшаулай отырып орау; екі параллельде жəне көбірек бос таспалық мыстан жасалған бір қабатты катушкаларды орау; оқшаулау қабаттары аралығына түрлі оқшаулау материалдары қабаттарын төсеу, лак жағу; өтпелі жалаң таспалы мыстан жасалған екі қабатты катушкаларды орау. 661. Білуге тиіс: фрезерлеуге арналған арнайы орау станоктары жəне құрылғыларының құрылымы жəне баптау ережесі; катушкаларды орағанда тұйық жерлерін тексеру тəсілдері; дəнекерлеу əдістері. 662. Жұмыс үлгілері: 1) бас аралас қоздыру полюсі катушкалары – орау; 2) жұмыр оқшауланған сымнан жасалған көп қабатты, көп параллельді катушкалар – шаблонға орау; 3) оқшауланған мыстан жасалған тұрақты ток машиналарына арналған бір жақты конусты полюс катушкалары – орау; 4) жалаң шиналық мыстан жасалған кесілуі 245 мм2-ге дейінгі полюсті катушкалар – қабырғасына орау; 5) қалыңдығы 1,35 мм-ден асатын шиналық мыстан жасалған катушкалар – қабырғаға орау; 6) биіктігі 35 мм-ден асатын жəне қабырғасының қалыңдығы 50 мм-ге дейінгі шунтты катушкалар – орау; 7) жолақ ені ішкі радиусқа 1,5-тен асатын қатынаста төрт радиусты катушкалар – орау. Параграф 5. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы, 5-разряд 663. Жұмыс сипаттамасы: ерекше күрделі конфигурациялы катушкалар мен секция дайындамаларын орау; күрделі жарақтарды жəне арнайы орау жабдықтарын пайдалана отырып, түтікшелі мыстан жасалған катушкаларды орау; қарапайым сым өткізгіш статор секциясы дайындамасын 2-қабаттан артық таспалық материалдармен бір уақытта оқшаулай отырып орау; оқшауланған сымнан жасалған катушкаларды бір қатарда үш жəне одан да көп бір жақты жəне екі жақты конуспен орау. 664 .Білуге тиіс:

арнайы орау станоктары құрылымы; автоматты таратқыш құрылғылары мен қолдану принципі, қолданылатын орау сымдардың түрлері мен маркалары, қолданылатын материалдардың қызметі жəне қасиеті; оларды өңдеу тəсілдері. 665. Жұмыс үлгілері: 1) жұмыр оқшауланған сым мен шиналық мыстан жасалған көп қабатты, көп параллельді алмалы катушкалық топтары – кейіннен қалыптай отырып шаблонға орау; 2) жоғары жиіліктегі генератор катушкалар – конусты оправкада қатар қалап, орамда орау; 3) жалаң шиналық мыстан жасалған кесілуі 245 мм2-дан асатын полюстік катушкалар – қабырғаға орау; 4) тұрақты ток машиналарына арналған оқшаулау мыстан жасалған екіжақты конусты полюсті катушкалар – орау; 5) полиамидті-фторопластты оқшаулау катушкалары – орау; 6) жолақ ені ішкі радиусқа 1,5-ге дейінгі қатынаста төрт радиусты катушкалар – орау; 7) қалыңдығы 1,35-ге дейінгі шиналық мыстан жасалған катушкалар – қабырғаға орау; 8) биіктігі 35 мм жəне қабырғасының қалыңдығы 50 мм шунтты катушкалар – орау. 104. Трансформатор катушкаларын ораушы Параграф 1. Трансформатор катушкаларын ораушы, 1-разряд 666. Жұмыс сипаттамасы: жоғарылау білікті ораушының басшылығымен бапталған орау станоктарында жұмыр мыстан жəне түрлі габаритті тік бұрышты кесілетін трансформаторлардан жасалған цилиндрлік оралатын катушкаларды орау; ағаш немесе металл рейкаларды қалыңдығы бойынша оларды байлай отырып, цилиндрлерді орау. 667. Білуге тиіс: орау станоктарының қызметі жəне қызмет көрсету ережесі; қабатсыз жəне дискілі оралатын трансформаторлы катушкалардың құрылымы; қолданылатын оқшаулау материалдары жəне мыстың атауы жəне таңбалануы; кеңірек таралған жай айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі. Параграф 2. Трансформатор катушкаларын ораушы, 2-разряд 668. Жұмыс сипаттамасы: бапталған көлденең орау станоктарында бірінші габаритті трансформатор дөңгелек кесілетін мыстан жасалған цилиндрлік көп қабатты оралатын катушкаларды орау; бірінші жəне екінші габаритті пеш трансформаторларына арналған дискілік катушкаларды орау; арнайы айлабұйымдарды пайдалана отырып оқшау аралық қабатты қалау. 669. Білуге тиіс: көлденең орау станоктары мен тежегіш құрылғылардың жұмыс істеу принципі; трансформаторлық катушкалардың үлгілік құрылымдары; кеңінен таралған айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолданылуы; орындалатын жұмыс көлемінде электр техникасы бойынша негізгі мəліметтер. Параграф 3. Трансформатор катушкаларын ораушы, 3-разряд 670. Жұмыс сипаттамасы: бапталған көлденең орау станоктарында екінші жəне үшінші габаритті трансформатор жəне бірінші жəне екінші габаритті тік бұрышты кесілетін трансформатор дөңгелек кесілетін мыстан жасалған цилиндрлік көп қабатты оралатын катушкаларды орау; үшінші габаритті пеш трансформаторларына арналған дискілік катушкаларды орау; екінші габаритті трансформатордың 12 параллелі бойынша үздіксіз жəне спиральді орамаларды орау; реттегіш шықпалардың ұштарын шығару жəне дəнекерлеу; жырашықты катушкалар мен кернеу катушкаларын экрандарды орната жəне дəнекерлей отырып орау. 671. Білуге тиіс: көлденең орау станоктары мен арнайы айлабұйымдардың құрылысы жəне баптау тəсілдері; дəнекерлеу режимдері; дəнекер түрлері жəне олардың қасиеті, трансформатор катушкаларын жасауда қолданылатын оқшаулау материалдары мен өткізгіштердің қасиеті; техникалық деректерді пайдалану ережесі. Параграф 4. Трансформатор катушкаларын ораушы, 4-разряд 672. Жұмыс сипаттамасы: төртінші габаритті дөңгелентіп кесілетін трансформаторлардың мыстан жасалған көп қабатты оралатын цилиндрлі жəне үшінші, төртінші габаритті трансформаторлардың тік бұрышты кесілетін мыстан жасалған катушкаларын көлденең орау станоктарында орау; үшінші габаритті трансформаторлардың 12 параллельден асатын спиральді орамалары мен төртінші габаритті трансформаторлардың бір жүрісті спиральды орамаларын орау; бірінші, екінші жəне үшінші габаритті трансформаторлар үшін үздіксіз катушкаларды орау; кеңістік магнитті сымға орамаларды орау; құрғақтай қорғау трансформаторларды төртбұрышты орамаларға орау; төртінші жəне бесінші габаритті күш жəне пеш трансформаторларға арналған дискілік катушкаларды орау. 673. Білуге тиіс: көлденең орау станоктарының құрылымы; трансформаторлық катушкалардың түрлі құрылымдары; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі жəне пайдалану ережесі. Параграф 5. Трансформатор катушкаларын ораушы, 5-разряд 674. Жұмыс сипаттамасы: төртінші габаритті трансформаторлардың үздіксіз катушкаларын жүктемемен қайта қосып, көлденең орау станоктарында орау; төртінші габаритті трансформаторлардың көп жүрісті спиральды орамаларын орау. 675. Білуге тиіс: күрделі құрылымды трансформаторлардың катушкаларын ораудың түрлі тəсілдері; оқшаулау құрылымдарына қойылатын талаптар; күрделі катушкаларды орау сапасын бақылау əдістері. Параграф 6. Трансформатор катушкаларын ораушы, 6-разряд 676. Жұмыс сипаттамасы: бесінші жəне алтыншы габаритті трансформаторлардың үздіксіз катушкаларын жүктемемен қайта қосып, көлденең жəне тік орау станоктарында орау; электр пеш трансформаторлар мен қайта өрілген шунттаушы реакторлардың катушкаларын орау. 677. Білуге тиіс: тік жəне көлденең орау станоктарының құрылымы жəне басқару принципі; қайта өрілген орамалы катушкаларды орау тəсілдері; орау жəне оқшаулау құрылымына қойылатын талаптар. 105. Күш конденсатор секцияларын ораушы Параграф 1. Күш конденсатор секцияларын ораушы, 1-разряд 678. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті ораушының басшылығымен парақтарының саны 4-ке дейінгі төмен вольтты жəне жоғары вольтты күш конденсаторларына арналған секцияларды орау; станокты толтыру; контактілі қосымшалары мен берілген орама санын дұрыс орналастыра отырып, орау процесін қадағалау жəне тығыз тегіс орауды қамтамасыз ету; ықтимал кесінділерді уақытылы жойып отыру жəне түрлі ақаулықтарды жою. 679. Білуге тиіс: жай құрылымды орау станоктарының қызметі жəне жұмыс ережесі; станокты толтыру тəсілдері; конденсатор қағаз жəне алюминий фольганың қызметі жəне олардың негізгі мөлшерлері; контактілі қосымшалардың қызметі; үзілу себептері жəне оларды жою тəсілдері; жұмыс аспабының қызметі жəне қолдану ережесі. Параграф 2. Күш конденсаторлары секцияларын ораушы, 2-разряд 680. Жұмыс сипаттамасы: парақтарының саны 4-ке дейінгі төмен вольтты жəне жоғары вольтты күш конденсаторларына арналған секцияларды орау; станокты берілген жұмыс режиміне дайындау, баптау жəне толтыру; материалдардың шығуын жəне материал таспаларының үзілуін болдырмау; секция ток өткізгіштерін қалау жəне таңбалау. 681. Білуге тиіс: орау станоктарының құрылымы жəне қолдану принципі; станокты материалдармен толтыру тəсімдері; конденсатор қағаз жəне фольга маркалары; ток өткізгіш секциялардың талаптары; ақау түрлері жəне оларды жою тəсілдері. Параграф 3. Күш конденсаторлары секцияларын ораушы, 3-разряд 682. Жұмыс сипаттамасы: парақтарының саны 4-тен жоғары 8-ге дейінгі төмен вольтты жəне жоғары вольтты күш конденсаторларына арналған, парақтарының саны 5-ке дейінгі электр термиялық конденсатор секцияларын, косинусты конденсаторларды жəне байланыс конденсаторлары секцияларын орау; материалдар іріктеу жəне станокқа толтыру; негізгі материал таспаларының шеттерін жəне шығып кетпеуін реттеу; орама саны жəне шықпаларының ені бойынша берілген шектеулерді қамтамасыз ету; секциялардағы қабаттың пайда болуын болдырмау; құрылғыларда секцияларды сығымдау; жұмыс процесінде орау станогын баптау. 683. Білуге тиіс: орау станоктарының құрылымдық ерекшеліктері жəне баптау ережесі; оқшаулау төсемдері мен контактілі қосымшалардың қызметі мен қою ережесі; конденсатор секцияларының электр сипаттамалары, габаритті өлшемдері жəне шектеулері; конденсатор секцияларын орауда қолданылатын материалдардың қасиеті; ақаудың ықтимал себептері жəне олардың алдын алу жəне жою тəсілдері. Параграф 4. Күш конденсаторлары секцияларын ораушы, 4-разряд 684. Жұмыс сипаттамасы: парақтарының саны 8-ден жоғары төмен вольтты жəне жоғары вольтты күш конденсаторларына арналған, парақтарының саны 5-тен жоғары электр термиялық конденсатор секцияларын, косинусты конденсаторларды жəне қағаз-пленкалы диэлектрикті конденсаторлары секцияларын орау; секция сызбасына сəйкес негізгі материалдарды іріктеу жəне станокқа толтыру; негізгі материал таспаларының созылуын реттеу; секциялардың қосымша беттерін кейіннен біріктіре отырып орау; үздіксіз ток кернеуінде оралған секцияларды алдын ала іріктеп шығару; орайтын жабдықты баптау. 685. Білуге тиіс: қағаз пленкалы диэлектрикті конденсатор секцияларының құрылымы жəне орау технологиясы; материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері; конденсатор секциясында диэлектриктің қызметі; орау жабдықтарын баптау ережесі. 106. Электр магнитті өзекшелерді ораушы Параграф 1. Электр магнитті өзекшелерді ораушы, 1-разряд 686. Жұмыс сипаттамасы: салмағы 12 кг-ға дейінгі трансформаторлық болаттан жасалған өзекшелерді орау станоктарында жай айлабұйымдарды пайдалана отырып орау; барабанға жолақ орау. 687. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін орау жабдықтарының құрылысы туралы негізгі мəліметтер; жай айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі; трансформаторлы болат атаулары мен таңбалануы. 688. Жұмыс үлгілері: 1) шиналы трансформаторлар мен зертханалық үлгідегі трансформаторларға арналған өзекшелер – орау; 2) май сөндіргіштерге арналған өзекшелер –орау. Параграф 2. Электр магнитті өзекшелерді ораушы, 2-разряд 689. Жұмыс сипаттамасы: салмағы 12 кг-нан жоғары трансформаторлық болаттан жасалған өзекшелерді орау станоктарында арнайы айлабұйымдарды пайдалана отырып орау; нүктелік аппаратта жолақтарды таспаға пісіру. 690. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін орау жабдықтарының жұмыс принципі; арнайы айлабұйымдар мен нүктелік аппараттың қызметі жəне пайдалану шарттары, пісіру жолақтарының режимі; орындалатын жұмыс көлемінде электр техникасы бойынша негізгі мəліметтер. 691. Жұмыс үлгілері:

1) май сөндіргіштерге арналған өзекшелер – жаймаларын нүктелік пісіріп орау. 107. Электр машина элементтерін ораушы Параграф 1. Электр машина элементтерін ораушы, 1-разряд 692. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті ораушының басшылығымен электр машина элементтерін орау; паздарды орауға дайындау; орамаларды сыналармен бекіту; орамаларды қарапайым тəсімдер бойынша біріктіру; орамалардың беткі бөліктерін тегістеу; катушка аралық жəне полюс аралық бірікпелерді шнурмен немесе таспамен бекіту; орамаларды сынауға дайындау. 693. Білуге тиіс: жай аспаптар мен айлабұйымдардың қызметі жəне пайдалану ережесі, орау бірікпелерінің жай тəсімдері; оқшаулау материалдарының атауы жəне таңбалануы. 694. Жұмыс үлгілері: 1) тиеу машиналары – сымды орауға дайындау; 2) роторлар, зəкірлер, статорлар – сымды сақтамай тарату; 3) жұмсақ секциялы машина зəкірлерінің, роторлар мен статорлардың өзекшелері – орауға дайындау; 4) микроқозғалтқыш статорлары – орауға дайындау, 5) бормашинаға арналған электр қозғалтқыш зəкірлері – орау. Параграф 2. Электр машина элементтерін ораушы, 2-разряд 695. Жұмыс сипаттамасы: электр машинаның жай элементтерін орау; паз жəне коллектор бойынша қадамды белгілеу; фазалық төсемдерді орнату жəне ұштарын кесу; катушкалық топтардың ұштарына оқшаулау түтікшесін кигізу; статорлар орамасын тəсімдер бойынша біріктіру; орамаларды топтарға бөлу; ораудың беткі бөліктерін өңдеу; секцияларды паздарға қалау. 696. Білуге тиіс: жұмысқа дейінгі операцияларға қолданылатын құралдар мен айлабұйымдар; секцияларды паздарға дайындау жəне қалау тəсілдері; толқынды жəне ілмекті орамаларды біріктірудің дөңгелек тəсімдері; оқшаулау материалдарының қасиеттері; орындалатын жұмыс көлемінде электр техника негіздері. 697. Жұмыс үлгілері: 1) электр машина роторлары – жұмсақ секцияларды орау; 2) роторлар, зəкірлер, статорлар – сымды сақтай отырып тарату; 3) жарылғыш электр қозғалтқыш статорлары – түрлі орам секцияларын орау; 4) микроқозғалтқыш статорлары – орау; 5) электр кар машиналарының зəкірлері – орау. Параграф 3. Электр машина элементтерін ораушы, 3-разряд 698. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі электр машиналары элементтерін орау; ораудың алдыңғы бөліктерін жүйелі қалыптастыру; фаза аралық төсемдерді орнату; оқшаулау түтікшелерінің орау ұштарын біріктіру; бірікпе орындарын ширату жəне дəнекерлеу; орамның шықпа ұштарын жəне алдыңғы бөліктерін байланыстыру; секция бойынша тексере отырып орам ұстағыш сақиналарды орнату; токпен қыздыру секцияларын біріктіру; орамаларды бекіту жəне секцияларды орам ұстағыш сақиналармен байланыстыру; қашық төсемдерді орамның алдыңғы бөліктеріне бекіту; зəкір орамын коллекторлармен біріктіру; айдарларды ағаш жəне контактілі сыналармен сыналау. 699. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін станоктардың құрылысы, пайдалану ережесі жəне баптау тəсілдері; секцияларды қыздыру кезіндегі токтың шекті тығыздығы; əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымы; орам бірікпелерінің тұйық жəне жайылма тəсімдері; компаундты жұмсарту жəне балқыту температурасы; дəнекерлеу тəсілдері; дəнекер түрлері мен олардың қасиеттері; оқшаулау материалдарының атауы, таңбалануы жəне қасиеттері; оқшаулау бөлшектерінің сызбалары; орамдарды станокта қалау тəсімдері. 700. Жұмыс үлгілері: 1) қосымша жасалатын қозғалтқыш электр машиналарының статорлары – жылуға жəне майға төзімді оқшау сымдарын орау; 2) жартылай жабық пазды машина статорлары – жартылай қатты секциялармен орау; 3) арнайы су жіберетін корпусқа қосымша салынған жартылай жабық пазды электр машина статорлары – арнайы жұқа оқшауланған сыммен орау; 4) генераторлар мен статор зəкірлері – сыммен орау. Параграф 4. Электр машина элементтерін ораушы, 4-разряд 701. Жұмыс сипаттамасы: күрделі электр машина элементтерін орау; аралас орауға арналған өзекше паздары жəне коллекторлар бойынша қадамдарын белгілеу; бір-екі қабатты статор орамаларын паздарға созғылау; орамаларды қалау жəне тығыздау; статор орамаларын күрделі тəсімдер бойынша біріктіру; біріктіру шиналарын орнату жəне дəнекерлеу; параллельді өткізгіш сымдарының саны 2-ге дейінгі секция ұштарын ию. 702. Білуге тиіс: күрделі айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы мен қолдану принципі; орамаларды бекіту тəсілдері; статор орамаларының көп параллельді бірікпелерінің тұтас жəне жайылма тəсімдері; күрделі орамалардың тұйықталған орамдарын тексеру тəсілдері. 703. Жұмыс үлгілері: 1) əлеует реттегіштер – толықтай орау; 2) ауыспалы жəне тұрақты ток қозғалтқыш роторлары мен статорлары – толықтай орау; 3) жоғары айналмалы электр машиналарының роторлары мен зəкірлері – орау; 4) тиейтін электр қозғалтқыш статорлары – созып орау; 5) жетек қозғалтқыш зəкірлері – үздіксіз секциялармен орау; 6) электр машина зəкірлері – толқынды орау. Параграф 5. Электр машина элементтерін ораушы, 5-разряд 704. Жұмыс сипаттамасы: ерекше күрделі электр машина элементтерін толықтай орау; тəсім бойынша белгілеу, қиыстыру жəне қалау; эвольвентті оралған жерлерді біріктіру жəне оқшаулау; параллельді өткізгіштер сына 2-ден асатын секция ұштарын ию. 705. Білуге тиіс: қолданылатын жабдық құрылымы, орамды сынау əдістері; қолданылатын материал қасиеттері; күрделі сызбалар жəне тəсімдер. 706. Жұмыс үлгілері: 1) асинхронды, жоғары айналмалы қозғалтқыштар – толықтай орау жəне біріктіру; 2) екі зəкірлі қозғалтқыштар – толықтай орау жəне біріктіру, 3) көп жылдамдықтағы қозғалтқыштар – толықтай орау; 4) асинхронды машина роторлары – толықтай орау; 5) синхронды генератор роторлары – толықтай орау; 6) ірі машина түрлендіргіштерінің зəкірлері – орау; 7) электр машина зəкірлері – ілмекті орау. Параграф 6. Электр машина элементтерін ораушы, 6-разряд 707. Жұмыс сипаттамасы: бірегей электр машина элементтерін толықтай орау жəне біріктіру; тəсім бойынша белгілеу, қиыстыру, қалау, тығыздау, орамдарды сыналау жəне біріктіру; сумен салқындату жүйесін монтаждау; біріктіру шиналарын орнату; теңдестіргіштер мен термобуларды қалау. 708. Білуге тиіс: бірегей электр машина элементтерін орау құрылымы жəне құрастыру ережесі; технологиялық жарақтар мен жабдықтар құрылымы жəне қызметі; арналарды реттеу, қиыстыру жəне электр параметрлері бойынша жəне гидротығыздығы бойынша орамдарды сынау əдістері. 709. Жұмыс үлгілері: 1) турбомотор роторлары – орау жəне салқындату; 2) сумен салқындату турбогенераторлары мен ірі электр машина роторлары – толықтай орау; 3) сумен салқындататын турбо жəне гидрогенератор статорлары – толықтай орау; 4) сумен салқындататын турбо жəне гидрогенераторлар статорлары мен роторлары – толықтай орау; 5) турбо жəне гидрогенераторлар – термокедергі орнату; 6) щеткасыз, диодты, ауыспалы токты синхронды генератор зəкірлері – толықтай орау; 7) ауыспалы орамалы немесе теңестіргіш бірікпелі электр машина зəкірлері – толықтай орау. 108. Қайта ораушы Параграф 1. Қайта ораушы, 1-разряд 710. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті қайта ораушының басшылығымен түрлі маркадағы жəне кесілген сымды, өткізгіш сымдарды жəне кабельдерді, конустан, орамнан, катушкадан немесе барабаннан жартылай фабрикаттар мен оқшаулау материалдарын түрлі қабылдағыш тараларға қайта орау; қайта оралатын материалдардың ұштарын біріктіру жөніндегі жұмысты орындау, ярлыктарға, биркаларға жəне трафареттің басқа да түрлеріне қажетті деректерді толтыру. 711. Білуге тиіс: жай қайта орау станоктарының қызметі жəне қызмет көрсету ережесі, қайта оралатын материалдардың негізгі маркалары мен өлшемдері; тараның сыйымдылығы жəне өлшемі жəне оны технологиялық өндіріс процесінде пайдалану ережесі; қолданылатын бақылау-өлшеу аспабының қызметі. Параграф 2. Қайта ораушы, 2-разряд 712. Жұмыс сипаттамасы: түрлі маркадағы жəне кесілген сымды, өткізгіш сымдарды жəне кабельдерді, конустан, орамнан, катушкадан немесе барабаннан жартылай фабрикаттар мен оқшаулау материалдарын түрлі қабылдағыш тараларға қайта орау; сым ұштарын жəне кабельдерді дəнекерлеу немесе пісіру əдісімен біріктіру; бақылау-өлшеу аспаптар мен құралдардың көмегімен қайта оралатын материалдардың ұзындығын жəне кесілуін айқындау; табылған ақау жерлерді тазарту жəне жөндеу; қайта оралатын материалдардың сапасын қадағалау, ярлыктарға, биркаларға жəне трафареттің басқа да түрлеріне қажетті деректерді толтыру. 713. Білуге тиіс: қайта орау станоктарын мен айлабұйымдардың қызметі жəне құрылымы, бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарын пайдалану ережесі; қайта оралатын материалдардың ұштарын біріктіру тəсілдері, қайта оралатын материалдардың негізгі маркалары мен өлшемдері; ақаудың ықтимал түрлері жəне оны болдырмау тəсілдері; техникалық құжатнаманы толтыру ережесі. 109. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы Параграф 1. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы, 1-разряд 714. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті сығымдаушының басшылығымен сығымдағыштардағы оқшаулау материалдарынан жасалған секцияларды, катушкалар мен бөлшектерді сығымдау; секцияларды арнайы сығымдағыш қалыптарда қолмен немесе пневматикалық қысқышпен сығымдау; секциялардың паз бөліктерін теңестіру жəне сығымдау жəне алдыңғы бөлігін суықтай күйі қалыпқа келтіру. 715. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін қол жəне пневматикалық сығымдағыштар мен сығымдағыш қалыптардың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; жай бақылау-өлшеу аспабының қызметі жəне қолдану шарттары; өңделетін материалдардың атауы жəне таңбалануы. 716. Жұмыс үлгілері: 1) конусты жəне сегментті төсемдер – қалыптау; 2) микроқозғалтқыш статорлары – орамның алдыңғы бетін сығымдау. Параграф 2. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы, 2-разряд 717. Жұмыс сипаттамасы: механикалық, гидравликалық жəне пневматикалық жетекті сығымдағыштарда арнайы сығымдағыш қалыптарда корпусты оқшаусыз секцияларды, катушкалар мен бөлшектерді сығымдау жəне пісіру; орамалардың алдыңғы беттерін сығымдағыш қалыптарда тегістеу жəне макет бойынша тексеру; орамалардың алдыңғы бөліктерін қалыптау станоктарында жəне макеттерінде қалыптастыру;

(Жалғасы 14-бетте).


14 (Жалғасы. Басы 11-13-беттерде). алдыңғы бөліктердің өлшемдерін шаблонмен тексеру; металл бөлшектерді оқшаулау, пісіру, сығымдау. 718. Білуге тиіс: қол, пневматикалық сығымдағыштардың жəне сығымдағыш қалыптардың, қыздыру құрылғыларының, қалыптау станоктарының жұмыс істеу принципі жəне оларды баптау тəсілдері, сығымдау кезіндегі температуралық режимдер мен шекті қысым; өңделетін бөлшектердің негізгі механикалық қасиеттері, айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі. 719. Жұмыс үлгілері: 1) сіңдірілген шыны-матадан жасалған төлкелер – сығымдау; 2) полюсті катушкалар – сығымдау, пісіру жəне калибрлеу; 3) оқшауланған мыстан жасалған катушкалар – сығымдау; 4) рейкалар, біліктер, сақиналар мен басқа да бөлшектер – пісіріп сығымдау; 5) электр машиналар мен түрлендіргіштердің полюс өзекшелері – сығымдауға дайындау. Параграф 3. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы, 3-разряд 720. Жұмыс сипаттамасы: секцияларды, катушкаларды жəне корпустық оқшаулаусыз бөлшектерді арнайы сығымдағыш қалыптарда механикалық, гидравликалық жəне пневматикалық жетекті сығымдағыштарда сығымдау жəне пісіру; бұйымға қажетті қаттылығын беру үшін қыздыру жəне кейіннен салқындату; температура мен қысымды бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен реттеу. 721. Білуге тиіс: сығымдағыштар мен сығымдағыш қалыптардың құрылысы жəне баптау тəсілдері; бұйымдардың сығымдау режимдері, сығымдалатын бөлшек материалдарының негізгі қасиеттері; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі. 722. Жұмыс үлгілері: 1) тұрақты ток машиналары зəкірлерінің катушкалары – сығымдау; 2) статорлық орау катушкалары мен роторлық өзекшелер – сығымдау, 3) электр машиналары мен түрлендіргіш полюстерінің өзекшелері – сығымдау; 4) тұрақты ток машиналарының өзекшелері – сығымдау. Параграф 4. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы, 4-разряд 723. Жұмыс сипаттамасы: секцияларды, катушкаларды жəне корпусты оқшауланған бөлшектерді көп блокты сығымдағыштарда сығымдау жəне пісіру; гидрогенераторлар мен турбогенератор өзекшелерін сығымдағыштарда бу жəне электрмен қыздырып сығымдау. 724. Білуге тиіс: көп блокты сығымдағыштар мен күрделі айлабұйымдардың құрылысы мен баптау ережесі; қыздыру элементтерінің құрылысы, қысым мен температураны реттеу əдістері; сығымдалатын материалдардың сипаттамалары. 725. Жұмыс үлгілері: 1) полюстерді оқшаулау (бұрыштықтар, манжеттер) – сығымдау; 2) гидрогенераторлардың, компенсаторлардың жəне ірі синхронды машиналардың жолақты катушкалары – сығымдау, пісіру жəне калибрлеу; 3) шыны матадан жасалған сыналар мен сегменттер – сығымдау; 4) турбогенератор роторларының пазды қораптары – сығымдау; 5) коллектор манжеттері – жасау жəне сығымдау; 6) компенсациялық орау өзекшелері – сығымдау. 110. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы Параграф 1. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы, 1-разряд 726. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті созушының басшылығымен бапталған айлабұйымдарда жəне созу станоктарында секциялар мен ойықтарды созу. 727. Білуге тиіс: созу станоктарын пайдалану ережесі; жай айлабұйымдардың қызметі жəне пайдалану ережесі; секцияларды макеттер бойынша тексеру əдістері. 728. Жұмыс үлгілері: 1) дөңгелек кесілген мыстан жасалған статорлар мен роторлардың катушкасы – созу. Параграф 2. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы, 2-разряд 729. Жұмыс сипаттамасы: арнайы айлабұйымдарда жəне созу станоктарында секциялар мен ойық дайындамаларын созу; секцияларды сызбалар мен макеттер бойынша тексеру. 730. Білуге тиіс: жай созу станоктарының қызметі жəне қолдану принципі; қарапайым бақылау-өлшеу аспаптары мен айлабұйымдарды пайдалану ережесі; орындалатын жұмыс шегінде сызбаларды оқу. 731. Жұмыс үлгілері: 1) көп ширатылатын жəне көп параллельді зəкір катушкалары – созу; 2) тік бұрышты кесілетін мыс статор, ротор жəне зəкір секциялары – созу. Параграф 3. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы, 3-разряд 732. Жұмыс сипаттамасы: арнайы созу станоктарында жəне айлабұйымдарда орташа күрделіктегі секция дайындамаларын созу; станокты катушканың берілген өлшеміне сызбаларға сəйкес баптау. 733. Білуге тиіс: созу станоктары мен арнайы айлабұйымдардың құрылысы мен баптау тəсілдері; секцияларды сызбалар бойынша тексеру тəсілдері. 734. Жұмыс үлгілері: 1) əлеует реттегіш роторлары мен статорларының секциялары – созу; 2) гидрогенератор статорларының секциялары – созу. Параграф 4. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы, 4-разряд 735. Жұмыс сипаттамасы: күрделі секция дайындамаларын арнайы созу станоктарында созу; станоктың қалпақтары мен пазды бөлшектерін ауыстыра отырып баптау; орау секцияларының геометриялық параметрлерін есептей отырып бағдарламалар жасау. 736. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі созу станоктарының құрылысы, басқару жəне баптау тəсілдері; ротор, статор жəне зəкірлерді орау құрылымы. 737. Жұмыс үлгілері: 1) ірі электр машиналардың статорын қосымша ширатып оқшаулап орау – созу; 2) асинхронды турбогенератор секциялары – созу; 3) ірі электр машиналары статорлары мен зəкірлерінің секциялары – созу. 111. Трансформатор орамдарын құрастырушы Параграф 1. Трансформатор орамдарын құрастырушы, 2-разряд 738. Жұмыс сипаттамасы: бірінші жəне екінші габаритті дискілік катушкаларды құрастыру; сыртқа орнатылатын ток трансформатор орамдарын толықтай құрастыру; бұрамаларды дəнекерлеуге дайындау. 739. Білуге тиіс: жасалатын трансформатор қызметі жəне жұмыс шарттары; жай айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; бұрмаларды дəнекерлеуге дайындау тəсілдері. Параграф 2. Трансформатор орамдарын құрастырушы, 3-разряд 740. Жұмыс сипаттамасы: үшінші габаритті дискілік катушкаларды құрастыру: пеш трансформатор тəсімдерін жəне катушка бұрамаларын құрастыру жəне пісіру. 741. Білуге тиіс: үшінші габаритті трансформатор құрылымы жəне қызметі; пісіру тəсілдері мен режимдері; дəнекерлеу қасиеті; түрлі құрылымдағы трансформаторларды орау жəне құрастырудың технологиялық процесі; орындалатын жұмыс шегіндегі тəсімдер мен сызбалар. Параграф 3. Трансформатор орамдарын құрастырушы, 4-разряд 742. Жұмыс сипаттамасы: төртінші габаритті дискілік катушкаларды құрастыру; сыйымдылық сақиналы қыстырма катушкаларды монтаждау; өтпелерді орындау; катушка бұрмалары мен сыйымдылық сақиналарын құрастыру жəне дəнекерлеу. 743. Білуге тиіс: трансформатор орамдарын құрастыру өтпесін арнайы сызбалар мен тəсімдер бойынша орындаудың оңтайлы тəртібі; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; оқшаулау құрылымдарының түрлері жəне қызметі. Параграф 4. Трансформатор орамдарын құрастырушы, 5-разряд 744. Жұмыс сипаттамасы: бесінші жəне алтыншы габаритті дискілік катушкаларды құрастыру; трансформатор тарақшалары мен тəсімдерін дəнекерлеу; пеш трансформаторларының шунттаушы реакторлары катушкалары мен орамдарын құрастыру. 745. Білуге тиіс: бесінші жəне алтыншы габаритті трансформаторлардың құрылымы; оқшаулау құрылымдарына қойылатын негізгі талаптар; күрделі монтаждау тəсімдері мен сызбалары. 112. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші Параграф 1. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші, 2-разряд 746. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 10 кВ-ға дейінгі екінші габаритті трансформатор катушкаларын созу жəне өңдеу; орамдарды тік күйінде жиектеу жəне орнату; технологиялық жарақтарды монтаждан шығару. өзекше тақтайшаларды орнату жəне төсемдерді тіктеуіш бойынша түзулеу; кептіргеннен кейін созу жəне түпкілікті құрастыру. 747. Білуге тиіс: жұмыс бабында қолданылатын кеңінен таралған айлабұйымдар мен тараланған кілттердің қызметі жəне пайдалану ережесі; трансформатор катушкаларын созу жəне өңдеу тəсілдері. Параграф 2. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші, 3-разряд 748. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 10 кВ-тан жоғары 35 кВ-ға дейінгі екінші жəне үшінші габаритті трансформатор катушкаларын созу жəне өңдеу; арнайы айлабұйымдарды пайдалана отырып гидравликалық сығымдағыштарда орамдарды сығымдау. 749. Білуге тиіс: гидравликалық сығымдағыштарды қолдану принципі; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; оқшаулау материалдарының қызметі жəне негізгі қасиеттері; жарақтарды іріктеу. Параграф 3. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші, 4-разряд 750. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 35-тен асатын 220 кВ-қа дейінгі төртінші габаритті трансформатор катушкаларын гидравликалық сығымдағыштарда созу, өңдеу жəне сығымдау; трансформатор катушкаларын жүктемені қайта қосып жəне арнайы айлабұйымдарды пайдалана отырып созу жəне өңдеу. 751. Білуге тиіс: гидравликалық сығымдағыш құрылымы жəне баптау тəсілдері; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; оқшаулау құрылымының түрлері жəне қызметі. Параграф 4. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші, 5-разряд 752. Жұмыс сипаттамасы: кернеулігі 220 кВ-тен асатын бесінші жəне алтыншы габаритті трансформатор катушкаларын гидравликалық сығымдағыштарда рычагты механизмдерді пайдалана отырып созу, өңдеу жəне сығымдау. 753. Білуге тиіс: гидравликалық сығымдағыш құрылымы жəне баптау тəсілдері, рычагты механизм құрылымы жəне қолдану принципі; оқшаулау құрылымына қойылатын негізгі талаптар. 113. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь Параграф 1. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 1-разряд 754. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті слесардың басшылығымен бөлшектер мен орамдар жасау;

www.egemen.kz

жай слесарлық операцияларды орындау; мыс гильзалар мен кабельді ұштамалар жасау; мысты кескеннен кейін жай бапталған жабдықта егеу. 755. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдық құрылымы туралы негізгі мəліметтер; орама мысты өңдеу жөніндегі қарапайым операцияларды орындау тəсілдері; оқшаулау қызметі жəне оны қолдану; кеңінен таралған аспаптар мен айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары. Параграф 2. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 2-разряд 756. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым бөлшектерден орам жасау; біржақты мысты тегістікте ию; жалаң жəне оқшауланған мыстан жасалған секция, катушка жəне өзекше дайындамаларын тегістеу кесу станоктарында кесу жəне тегістеу; қалпақтарын қысу, бұрыштарын қалыптау; макет бойынша тексеру; бұрамаларды пісіру; магнит сым жаймаларындағы қалың жерлерін егеулеу жəне қылтанақтарын тазалау; саңылау бұрғылау жəне бұранда кесу. 757. Білуге тиіс: тегістеу-кесу станоктарының жұмыс істеу принципі, арнайы айлабұйымдар мен аспаптардың құрылымы; мысты дəнекерлеу жəне пісіру тəсілдері, мыс дəнекері, флюсі, күйдіру режимінің түрлері жəне қасиеті; орау бөлшектерін жасау кезіндегі сызбалар мен əдіптер. 758. Жұмыс үлгілері: 1) жұлдызшалар, бөгеттер жəне бұрамалар – жасау; 2) шықпа кабельдер – таңбалау, қалайылау, оқшаулаудан алу жəне ұштарын дəнекерлегеннен кейін тазарту; 3) бас жəне қосымша полюс катушкалары – алдын ала тегістеу; 4) жолақты мыс – арнайы станокта кес; 5) демпферлік өзекшелер – кесу, тегістеу жəне фаскасын алу; 6) ұзындығы 1 м-ге дейінгі тұрақты ток ірі электр машиналарының компенсациялық орау өзекшелері – жасау жəне түзету. Параграф 3. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 3-разряд 759. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі бөлшектер мен орамдар жасау; секцияның алдыңғы бөліктерін радиус бойынша арнайы айлабұйымдарда ию; паздық жəне алдыңғы бөліктерін макет бойынша тегістеу; қабырғаға оралған полюсті катушкалар радиусындағы мыс қаспағын алу; катушка ширатпаларын тегістеу; шықпаларды пісіру; катушкаларды қызған күйі сығымдау; катушкаларды кейіннен тазалап пісіру. 760. Білуге тиіс: сығымдауға, тегістеуге, калибрлеуге жəне қалып беруге арналған сығымдағыштардың, бұрғылау станоктары мен арнайы құрылғылардың құрылымы жəне баптау тəсілдері; катушкалардың бетін пісіру жəне тазалауға арналған жабдықтар мен айлабұйымдардың құрылымы; мыс күйдіру пештерінің құрылымы; мыстың негізгі қасиеттері. 761. Жұмыс үлгілері: 1) шиналық мыстан жасалған магниттен сөндіретін орамдар – жасау; 2) ұзындығы 1 м-ге дейінгі бас жəне қосымша полюс катушкалары – тегістеу; 3) ток жинайтын сақиналар – толықтай жасау; 4) коллекторлық пластиналар – тегістеу; 5) демпферлік сегменттер – қабырғаға кескінді иіп жəне тегістеп қолмен ию; 6) тұрақты ток зəкір машиналарының секциялары – бір параллельде жасау; 7) зəкірлік электр қозғалтқыш секциялары - өтпелерді қабырғаға иіп жасау; 8) ұзындығы 1 м-ден асатын тұрақты ток ірі электр машиналарын компенсациялық орау өзекшелері – жасау жəне түзету; 9) қуаттылығы 50 мВт-қа дейінгі турбогенератор өзекшелері – алдыңғы бөліктерін қиыстырып, ию; 10) мотор генератордың байланыстыру шиналары – жасау; 11) тұрақты жəне ауыспалы ток машиналарының иілгіш шиналары – жасау. Параграф 4. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 4-разряд 762. Жұмыс сипаттамасы: ірі электр машиналардың турбо жəне гидрогенераторларының күрделі бөлшектері мен орамдарын құрастыру сызбасы бойынша жасау; желдеткіш арна терезелерін белгілеу жəне ашу; алдыңғы жəне паз бөліктерінің терезесін егеулеу; электр машина катушкаларының алдыңғы бөліктерін ию жəне қалыптау; орнын бойынша орамдарды қиыстыру. 763. Білуге тиіс: жабдық құрылымы, баптау ережесі; күрделі жұмыс жəне бақылау-өлшеу аспабының, құралдар мен айлабұйымдардың құрылымы, қызметі, пайдалану шарты; күрделі тəсімдер мен сызбаларды оқу. 764. Жұмыс үлгілері: 1) ұзындығы 1 м-ден асатын бас жəне қосалқы полис катушкалары – тегістеу; 2) ауыспалы полюсті ток катушкалары – гидравликалық сығымдағышта тегістеу; 3) аз қуатты турбогенераторлардың роторлық катушкалары – радиустағы қақпақтарды алу; 4) турбогенераторлардың роторлық катушкалары – тегістеу; 5) тұрақты ток ірі машиналарының ток жинайтын сақиналар – толықтай жасау; 6) ірі машина роторлары – арматура жасау жəне бекіту; 7) тұрақты ток машиналарының зəкір секциялары – екі параллельде жасау; 8) қуаттылығы 50 мВт-дан асатын 300 мВт-ға дейінгі турбогенератор өзекшелері – алдыңғы бөлігін қиыстыру, ию; 9) екі параллельді шиналардан тұратын шиналар – макет немесе шаблон бойынша жасау; 10) иілгіш шиналар – вакуумда пісіріп жасау. Параграф 5. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 5-разряд 765. Жұмыс сипаттамасы: ерекше күрделі бөлшектер мен орамдарды жасау; іші қуыс мысты өңдеу; ротор орамы катушкаларының ширатпаларын ротор макеті пазына қалау; желдеткіш арналарды пісіруге дəл қиыстырып тегістеу; турбо жəне гидрогенераторлардың статорлық өзекше орамдарын термобелсенді байланыстыратын арнайы айлабұйымдарда жасау. 766. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдық құрылымы; жалаң өткізгіштерді июге арналған күрделі арнайы айлабұйымдардың құрылымы жəне баптау; қалыптау жəне сығымдау тəсілдері. 767. Жұмыс үлгілері: 1) кескінді мыстан жасалған ауа салқындатқышы бар полюсті гидрогенератор катушкалары – жасау; 2) қуаттылығы 300 мВт-дан асатын турбогенератор өзекшесі – алдыңғы бөліктерін қиыстыру жəне ию; 3) 2-ден көп параллельді шиналардан тұратын шиналар – шаблон бойынша қиыстырып толықтай жасау; 4) турбо жəне гидрогенераторлардың статорлық орам шиналары – жасау жəне орны бойынша қиыстыру. Параграф 6. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь, 6-разряд 768. Жұмыс сипаттамасы: турбо жəне гидрогенераторларға арналған бірегей жəне жауапты бөлшектер мен орамдар жасау; бағдарламалық басқарылатын құрылғыларда өткізгіш сым дайындау; ішкі ақауларын бақылау; сымдарды өзекшеге құрастыру, өтпелерді ию жəне өру; бірегей айлабұйымдарды пайдалана отырып оқшаулаушы төсемдерді орнату; күрделі механизацияланған құрылғыларда оқшаулауды жəне өзекшелерді қалыптау; ұштамаларды пісіру; алдыңғы бөліктерін пісіру. 769. Білуге тиіс: бағдарламалық басқарылатын құрылғылардың құрылымы жəне қолдану принципі; электронды дефектоскоптармен жұмыс істеу принципі; бұйымдар мен материалдарға қойылатын техникалық талаптар. 770. Жұмыс үлгілері: 1) сумен салқындатқыш турбо жəне гидрогенераторлардың полюсті ротор катушкалары – жасау; 2) су жəне криогенді салқындатылатын турбо жəне гидрогенератор өзекшелері – жасау; 3) турбо жəне гидрогенераторларға арналған жалаң мыстан жасалған шиналар – орнына қиыстырып жасау. 7-бөлім. Химия жəне басқа да ток көздері өндірісі 114. Сепаратор жасаушы Параграф 1. Сепаратор жасаушы, 1-разряд 771. Жұмыс сипаттамасы: оқшаулау материалдары мен ағаш шпоннан жасалған қарапайым конфигурациялы сепараторлар жасау; сепараттауды калибрлеу; түрлі үлгідегі аккумуляторларға арналған сепараторларды кесу, шабу, кесіп алу жəне кескіндеу; даяр сепараторларды тараға немесе платформаға қалау. 772. Білуге тиіс: кесуге, шабуға, кесіп алуға жəне калибрлеуге арналған айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі жəне пайдалану ережесі,сепараторларды қалау жəне сақтау ережесі, шикізат жəне жартылай фабрикаттарға қойылатын талаптар. 773. Жұмыс үлгілері: 1) оқшаулау таяқшалары – кесу, калибрлеу; 2) капрон мата – сепараторды шабу. Параграф 2. Сепаратор жасаушы, 2-разряд 774. Жұмыс сипаттамасы: оқшаулау материалдары мен ағаш шпоннан жасалған орташа күрделіктегі сепараторлар жасау; сілтілерді, қышқыл, дымқылдағыштарды берілген пропорцияда мөлшерлеу жəне оларды сыйымдылықтарға салу; оқшаулау материалдары мен ағаш шпонды химиялық өңдеу; химиялық өңдеу кезінде ақаудың пайда болуының алдын алу жəне жою. 775. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтарды, айлабұйымдар мен аспаптарды пайдалану принципі мен басқару жүйесі, қышқылдар мен сілтілердің технологиялық қызметі, оларды сақтау жəне тасымалдау ережесі; сепаратор түрлері, олардың қызметі, мөлшерлеу тəсілдері; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі. 776. Жұмыс үлгілері: 1) капрон мата – химиялық өңдеу; 2) ағаш шпон – сілтілеу. Параграф 3. Сепаратор жасаушы, 3-разряд 777. Жұмыс сипаттамасы: оқшаулау материалдарынан жасалған күрделі конфигурациялы сепараторлар жасау; сығымдағыштар мен автоматтарда сепараторларды кескіндеу жəне біліктеу; сепаратордың күрделі контурын шабу, тұтқырлау жəне жону; сепараторларды сіңдіру ерітінділері мен массасын даярлау; шайырдың тұтқырлығын айқындау, ерітінділер мен массаны түзету. 778. Білуге тиіс: машиналарды, сығымдағыштар мен автоматтарды пайдалану принципі, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, ерітінді жасаудың рецептурасы, компоненттердің санын есептеу ережесі; қызмет көрсетілетін жабдықты баптау тəсілдері. 779. Жұмыс үлгілері: 1) фторлы пропиленді мата - біліктеу; 2) радийлі сепаратор – химиялық өңдеу. 115. Ток көздерін сынаушы Параграф 1. Ток көздерін сынаушы, 3-разряд 780. Жұмыс сипаттамасы: əсер ететін жүйесіз арнайы тағайындалған аккумуляторлардан немесе элементтерден тұратын жəне екі жүктеу тізбегі бар қажет болған жағдайда кейіннен бөлшектенетін ток көздерін сынау; тұрмысқа арналған ток көздерін сынау. 781. Білуге тиіс: сыналатын ток көздерінің құрылысы туралы негізгі мəліметтер; қолданылатын сынау жабдықтарын қолдану принципі; құрылымы жəне жұмысы; ток көздерін сынау жəне сынау нəтижелерін өңдеу əдістемесі; орындалатын жұмыс шегінде электр техника негіздері. Параграф 2. Ток көздерін сынаушы, 4-разряд 782. Жұмыс сипаттамасы: екі жүктеу тізбегі арнайы тағайындалған аккумуляторлардан немесе элементтерден тұратын жəне əсер ететін немесе электрмен қыздыру жүйесі, екі жүктеу тізбегі бар ток көздерін сынау;

12 қазан 2013 жыл

сынау жабдықтарын іріктеу жəне қолдану; ток көздерін сынауға арналған үлгілік тəсім элементтерін есептеу; қажетті техникалық құжаттаманы жүргізу. 783. Білуге тиіс: сыналатын ток көздерінің құрылымы жəне қолдану принципі; қолданылатын сынау жабдықтарының құрылысы жəне байланыстыру тəсімдері; сынау нəтижелерін өңдеу əдістемесі; орындалатын жұмыс шегінде электр техника жəне техника негіздері. Параграф 3. Ток көздерін сынаушы, 5-разряд 784. Жұмыс сипаттамасы: екі жүктеу тізбегі арнайы тағайындалған аккумуляторлардан немесе элементтерден тұратын жəне əсер ететін немесе электрмен қыздыру жүйесі, екі жүктеу тізбегі бар ток көздерін сынау жəне сынаудың көп компонентті режимі; сынау құралдарының жұмыс істеуін тексеру жəне оларды жұмыс режиміне теңшеу; ток көздерін сынаудың үлгілік тəсімдерін есептеу. 785. Білуге тиіс: сыналатын ток көздерінің құрылымы; сынау құралдарын қолдану принципі жəне пайдалану; ток көздерін сынау жəне сынау процесінде алынатын ақпаратты өңдеу əдістемесі; орындалатын жұмыс шегіндегі электроника жəне өлшеу техникасы негіздері. Параграф 4. Ток көздерін сынаушы, 6-разряд 786. Жұмыс сипаттамасы: əсер ететін жəне көп компонентті сынау режимінде жүйелі тəжірибелік жəне экспериментальды ток көздерін сынау; сынау жабдық кешенін басқару; сынау процесінде алынған ақпаратты өңдеу; төмендеу білікті сынаушыны басқару. 787. Білуге тиіс: тəжірибелік жəне экспериментальды ток көздерінің құрылымы; тəжірибелік жəне экспериментальды ток көздерін сынауда қолданылатын құрылғылардың құрылымдық ерекшеліктері, ток көздерін сынау жəне бақылау əдістері; орындалатын жұмыс шегінде өлшеу жəне электронды есептеу техниканы қолдану принципі. 788. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 116. Сынаушы-қалыптаушы Параграф 1. Сынаушы-қалыптаушы, 2-разряд 789. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті қалыптаушының басшылығымен қалыңдығы 2,2 мм-ден асатын электродтарды, 1 кг-ға дейін массадағы қорғасын аккумуляторлар, сілтілік аккумуляторлар мен элементтерді қалыптастыру, сынау немесе жаттықтыру процесін жүргізу; электродтарды қалыптағыш бұлауларға толтыру жəне оларға электролит құю; бұлау айнасына көбік жасайтын жапсырма жағу; дискілік аккумулятор батареясын жаттықтыру. 790. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдық құрылғысы мен қызметі, аккумулятор пластиналарының үлгілері мен полярлығын айқындау белгілері; толтыру əдісі; электролитпен жұмыс істеу ережесі. Параграф 2. Сынаушы-қалыптаушы, 3-разряд 791. Жұмыс сипаттамасы: қалыңдығы 2,2 мм-ден асатын электродтарды, 1 кг-ға дейінгі массадағы қорғасын аккумуляторлар, сілтілік аккумуляторлар мен элементтерді қалыптастыру, сынау немесе жаттықтыру процесін жүргізу; электродтарды қалыптастыру топтарына біріктіру жəне бұлауларға қалау; автоматты электролит беру; сыртына қарай электродтарды қалыптастыру процесінің аяқталуын жəне сапасын айқындау; қалыптастыру топтарын бөлшектеу; электродтарды белгілі бір қашықтықта ілу; оларды тоннельді конвейерлік кептіргіштерде кептіру; ақау себептерін жəне сыналатын үлгілердің дұрыс жұмыс істемеуін айқындау; сынау жүргізу үшін қажетті аспаптарды іріктеу жəне тексеру. 792. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану принципі жəне басқару ережесі, қалыптастыру топтарының құрылғысы жəне орналасуы; кептіру əдістері; сілті жəне қышқылдардың негізгі қасиеттері; электродтардың жарамдылық белгілері. Параграф 3. Сынаушы-қалыптаушы, 4-разряд 793. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі қалыңдығы 1,9 мм-ден 2,2 мм-ге дейінгі электродтарды, 1 кг-нан 5 кг-ға дейінгі массадағы қорғасын аккумуляторлар, сілтілік аккумуляторлар мен элементтерді қалыптастыру, сынау немесе жаттықтыру процесін жүргізу. қалыптастыру бұлауларын конвейерлерге монтаждау жəне орнату; электродтарды қалыптастыру бұлауында дəнекерлеу əдісімен параллельді біріктіру; электр тізбегін құрастыру жəне ондағы болатын ақаулықтарды жою; қалыптастыру жəне кептіру процесін бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; қалыптастыру процесінің аяқталуын есептеу; қалыптастыру немесе элементтер мен батарея аккумуляторларын сынау учаскелерінде жұмыстың орындау сапасын тексеру; технологиялық құжаттаманы жүргізу. 794. Білуге тиіс: бұлаулар мен электродтарды біріктірудің электрлік тəсімі; бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; электр тізбектердегі ақаулықтарды жою əдістері; ток күшін реттеу тəсілдері; электр химиясы негіздері; кептіру режимі; құжаттама жүргізу ережесі. Параграф 4. Сынаушы-қалыптаушы, 5-разряд 795. Жұмыс сипаттамасы: қалыңдығы 1,9 мм-ге дейінгі электродтарды, 5 кг-нан асатын массадағы қорғасын аккумуляторлар, күрделі сілтілік аккумуляторлар мен элементтерді қалыптастыру процесін жүргізу. топтарға қалыптастыру жəне жаттықтыруға арналған аккумуляторларды орнату; электр тəсімін монтаждау; сумен салқындату жүйесін дайындау жəне реттеу; электролитті тығыздығы бойынша түзете отырып жаттықтырылатын зарядтау разрядтау циклін жүргізу; электролитті араластыру, аккумулятордағы су мен электролитті барлық циклда тартып алып немесе қосымша құйып отыру; вольтамперлік сипаттамаларды, электролит температурасын, тығыздығын кезеңімен алу жəне тіркеу; электрлік сынамаларға топтарды дайындау. 796. Білуге тиіс: аккумуляторларды жаттықтыру əдістері; бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; температуралық процесс режимі; электр тəсімдерін монтаждау тəсілдері; сумен салқындату жүйесін дайындау жəне қызмет көрсету ережесі. 117. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы Параграф 1. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы, 2-разряд 797. Жұмыс сипаттамасы: жай жартылай фабрикаттарды жəне даяр бұйымдарды сыртына қарай технологиялық құжатнамадағы сызбаларға, тəсімдерге сəйкес бақылау жəне соңғы қабылдау; құрастыруға түсетін бөлшектер мен тораптардың сапасын айқындау; қызмет көрсететін учаскедегі ақауларды сыныптау, олардың пайда болу себептерін орнату, олардың алдын алу жəне жою шараларын қабылдау; даяр бұйымдар мен жартылай фабрикаттардың дұрыс сақталуын бақылау; қабылданған жəне іріктелген өнімнің техникалық құжаттамасын рəсімдеу. 798. Білуге тиіс: жартылай фабрикаттар мен даяр бұйымдардың түр-түрі; құрылымы жəне қызметі; бақылау түрі; ақаудың негізгі түрлері; қабылдау-тапсыруды ресімдеу ережесі. Параграф 2. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы, 3-разряд 799. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі жартылай фабрикаттарды жəне даяр бұйымдарды сызбалар, техникалық шарттар жəне мемлекеттік стандарттар бойынша бақылау жəне соңғы қабылдау; əмбебап бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалана отырып жартылай фабрикаттар мен даяр өнімдерді габариті, герметикалығы жəне қысқа тұйықталуы бойынша тексеру; күрделі жартылай фабрикаттарды, бөлшектерді, тораптарды, даяр өнімдерді, токтың физикалық жəне химиялық көздерін операция кезінде бақылау; ақауларды түріне қарай сыныптау; оның пайда болу себептерін анықтау жəне оны уақытында жою шараларын қабылдау. 800. Білуге тиіс: бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; өндіріс процесі жəне бақыланатын жартылай фабрикаттар мен бұйымдардың құрылысы; бөлшектер мен даяр өнімді қабылдаудың техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттары; ақауды болдырмау əдістері. Параграф 3. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы, 4-разряд 801. Жұмыс сипаттамасы: күрделі жəне ерекше күрделі жартылай фабрикаттар мен даяр өнімдерді бақылау жəне түпкілікті қабылдау; жартылай фабрикаттар мен даяр өнімдерді бақылау-өлшеу аспаптарының көмегімен габариті, герметикалығы, кедергісі, оқшаулануы жəне қысқа тұйықталуының болмауын тексеру. 802. Білуге тиіс: бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; даяр бұйымдар мен жартылай бұйымдарды құрастыру жəне бөлшектеу тəсілдері; қабылданған жəне іріктелген өнімдегі ақаудың алдын алу, есеп жүргізу жəне есептілік бойынша жұмыстарды орындау; электр техникасының негізгі заңдары. Параграф 4. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы, 5-разряд 803. Жұмыс сипаттамасы: арнайы химиялық жəне физикалық ток көздерінің күделі электр тəсімді техникалық шарттарға, нұсқаулықтарға, сызбаларға сəйкестігін бақылау; вольтамперлік сипаттамаларын алу үшін принципиалды электр тəсімдерді құрастыру; электрмен қозғалатын күшті оқшаулау сыйымдылығын, кедергісін арнайы стенділер мен жабдықтарды пайдалана отырып өлшеу. Өлшемдердің нəтижелерін талдау; кешенді формулалар бойынша алынған деректерді қайта есептеу. 804. Білуге тиіс: күрделі жəне дəлме-дəл электронды бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, қызметі жəне пайдалану ережесі; тексерілетін бұйымдардың құрылысы; ақауларды табу жəне алдын алу негіздері; арнайы химиялық жəне физикалық ток көздерін қабылдаудың техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттары. 118. Диірмен машинисі Параграф 1. Диірмен машинисі, 3-разряд 805. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті машинистің басшылығымен аккумулятор өндірісіне арналған қорғасын ұнтақ жасау жəне механизацияланған диірмен құрылғыларда агломератты масса жасауға кететін мен материалдар, шикізат жəне жартылай фабрикаттарды тарту; шикізат жəне жартылай фабрикат орнатуды кезең-кезеңмен толтыру; оларды белгілі бір тартуға дейін ұсату жəне оларды тарадан түсіру; бункердегі тараны ауыстыру. жабдықтың ысқыланатын бөліктерін майлау. 806. Білуге тиіс: диірмен құрылғыларды қолдану принципі жəне басқару ережесі; шикізат жəне жартылай фабрикаттарды тиеу ережесі; тарту циклінің ұзақтығы. Параграф 2. Диірмен машинисі, 4-разряд 807. Жұмыс сипаттамасы: аккумулятор өндірісіне арналған қорғасын ұнтақ жасау жəне түрлі құрылымдағы механизацияланған диірмен құрылғыларда агломератты масса жасауға кететін мен материалдар, шикізат жəне жартылай фабрикаттарды тарту; диірмен құрылғыны белгілі бір температураға дейін қыздыру; шикізаттар мен жартылай фабрикаттарды транспортерлік таспаның көмегімен берілген деңгейге дейін толтыру; барабанның айналу жылдамдығын реттеу; жинақтағыш тараға қорғасын ұнтағын жинау жəне тасымалдау; қызмет көрсететін жабдықты баптау; журналдағы жазбаларды жүргізу. 808. Білуге тиіс: механизацияланған диірмен құрылғылар мен қызмет көрсететін жабдық құрылғысы;

жұмыс режимі; жабдықтарды баптау тəсілдері; шикізат жəне жартылай фабрикат маркалары. Параграф 3. Диірмен машинисі, 5-разряд 809. Жұмыс сипаттамасы: аккумулятор өндірісіне арналған қорғасын ұнтақ жасау жəне автоматты диірмен құрылғыларда элемент өндірісінде агломератты масса жасауға кететін мен материалдар, шикізат жəне жартылай фабрикаттарды тарту.шикізат жəне жартылай фабрикаттарды кезең-кезеңімен толтырып отыру; құрылғыны жұмыс режиміне шығару; токты жəне айналу жылдамдығын бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; талдауға сынама алу; даяр ұнтақты конвейерге автоматты түрде жинау жəне тасымалдау; жабдық жұмысындағы ақаулықтарды айқындау жəне жою; технологиялық құжатнама жүргізу. 810. Білуге тиіс: құрылғылар мен көтергіш көлік механизмдерінің құрылымы; жабдық жұмысының режимі; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; шикізат жəне жартылай фабрикаттардың қасиеті, құжатнама жүргізу ережесі. 119. Белсенді масса дайындаушы Параграф 1. Белсенді масса дайындаушы, 2-разряд 811. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті белсенді масса дайындаушының басшылығымен паста тəріздес, ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш массаларды дайындау; металл ұнтақтар мен басқа да материалдарды түрлі құрылымды механикалық вибрациялық електерден өткізу; никель шала тотығы гидратын кептіру агрегаттарында кептіру; материалдарды электр пештерде термоөңдеу; белсенді масса жасау агрегаттарын толтыру кезінде электр өткізгіш компоненттерді мөлшерлеу; механизмдерді басқару жəне паста тəріздес жəне ұнтақ тəріздес белсенді массалардың түрлерін жасауда қолданылатын араластырғыштарға, бұлғауыштарға, дисмембраторлы жəне өзекшелік диірмендерді, біліктерді, пісіру қазандықтарын, вибрациялық електерге, электр пештерге жəне басқа да агрегаттарға жабдыққа қызмет көрсету; даяр массаны өлшеп орау; технологиялық процесті орындауды тіркеу журналын жүргізу. 812. Білуге тиіс: паста тəріздес жəне ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш масса дайындау жөніндегі агрегаттарды жəне қызмет көрсетілетін жабдықтың қоректендіргіштерін қолдану жəне реттеу принципі; орташа күрделіктегі əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптардың қызметі жəне пайдалану ережесі; камералық жəне вакуумды кептіргіштерді толтыру жəне босату ережесі, компоненттерін елеу жəне мөлшерлеу тəсілдері; материалдарды термоөңдеудің температуралық режимі; бастапқы шикізат мен шығарылған өнімнің қасиеті, сақтау жəне тасымалдау ережесі; жұмыс процесінде пайдаланылатын сілтілер жəне электролитті ұстау ережесі. Параграф 2. Белсенді масса дайындаушы, 3-разряд 813. Жұмыс сипаттамасы: паста тəріздес, ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш массаларды дайындау; анағұрлым жоғары білікті белсенді масса дайындаушының басшылығымен металл керамика жəне фольгалық технология үшін белсенді жəне электр өткізгіш массаларын дайындау; үздіксіз айналып тұратын түтікті пештерде кен концентраты мен темір тотығын қалпына келтіру; темір тотығын камералық жəне вакуум кептіргіштерде кептіру; агломерат массаны тығыздау; белсенді масса жасау агрегаттарын іске қосу жəне бақылау аппаратурасын басқару; белсенді массаларды таңбалау жəне құжаттандыру; жұмыс процесінде агрегаттарды баптау. 814. Білуге тиіс: кептіргіш жəне басқа да агрегаттардың құрылымы жəне баптау тəсілдері, орташа күрделіктегі əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; қолданылатын белсенді масса рецептурасы; компоненттерді мөлшерлеу жəне толтыру тəсілдері. Параграф 3. Белсенді масса дайындаушы, 4-разряд 815. Жұмыс сипаттамасы: паста тəріздес, ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш массаларды белсенді жəне электр өткізгіш масса нөмірлерін жиі ауыстыра отырып, дайындау; металл керамика жəне фольгалық технология үшін белсенді жəне электр өткізгіш массаларын дайындау; түрлі агрегаттар мен механизмдерді басқару; жұмыс процесінде агрегаттарды баптау; қызмет көрсетілетін жабдықты жөндеуге қатысу. 816. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі агрегаттар мен механизмдердің құрылысы жəне баптау тəсілдері; күрделі жəне дəлме-дəл аспаптар мен құралдардың құрылымы, қызметі жəне пайдалану ережесі; компоненттер санын есептеу ережесі; оларды мөлшерлеу тəсілдері жəне толтыру тəртібі; процестердің температуралық режимі; белсенді жəне электр өткізгіш масса консистенциясын түзету тəсілдері; олардың дайындығын айқындау; шикізат пен даяр өнімді сақтау жəне тасымалдау ережесі. Параграф 4. Белсенді масса дайындаушы, 5-разряд 817. Жұмыс сипаттамасы: автоматика элементтері бар химиялық ток көздеріне арналған паста тəріздес, ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш массаларды белсенді жəне электр өткізгіш массаны жартылай автоматтарда дайындау; аспап көрсеткіштерін қадағалау; компоненттер санын есептеу, оларды мөлшерлеу жəне толтыру; жартылай автоматтарды кезең-кезеңімен майлау, баптау. 818. Білуге тиіс: жартылай автоматтарда паста тəріздес жəне ұнтақ тəріздес белсенді жəне электр өткізгіш массаларды өндіру процесі; құрылысы, кинематикалық тəсімдері мен баптау тəсілдері; жартылай автоматтарды баптау жəне майлау; басқару пульттарының жұмыс ережесі. 120. Ерітінді жəне электролит дайындаушы Параграф 1. Ерітінді жəне электролит дайындаушы, 2-разряд 819. Жұмыс сипаттамасы: рецептілер бойынша екі компоненттік қоспаға дейін концентрацияланған қышқыл, ерітінді, құрамдас электролит, жалпы жəне арнайы тағайындалған электролитті паста дайындау; жұмыс процесінде қолданылатын жабдыққа қызмет көрсету, тазарту жəне шаю; технологиялық процестің орындалуын тіркеу журналын жүргізу. 820. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың атауы жəне қызметі; бақылау-өлшеу аспаптың қызметі жəне пайдалану ережесі; қышқыл, сілті жəне де басқа заттар туралы негізгі мəліметтер жəне олармен жұмыс істеу ережесі; операциялардың тəртібі жəне кезектілігі; олардың дайындығы мен сапасын айқындау тəсілдері. Параграф 2. Ерітінді жəне электролит дайындаушы, 3-разряд 821. Жұмыс сипаттамасы: рецептілер бойынша екеуден артық төрт компоненттік қоспаға дейін концентрацияланған қышқыл, ерітінді, құрамдас электролит, жалпы жəне арнайы тағайындалған электролитті паста дайындау; кезеңдік қолданылатын жабдықтарда ерітінділерді сүзгілеу, түзету жəне тұндыру; никель шала тотығы гидратын тұндыру процесін жүргізу. ерітінділерді арнайы берілген режим бойынша дайындау; электролиттерді түзету жəне регенерациялау; пасталарды қойылтуға арналған химикаттар мен өнімдердің берілген пропорцияда мөлшерлеу жəне оларды сыйымдылықтарға толтыру; талдауға сынама алу, артық сілтіні титрлеумен айқындау; жұмыс уақытында қолданылатын жабдыққа қызмет көрсету. 822. Білуге тиіс: арнайы айлабұйымдардың жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы жəне қолдану принципі; тұз, қышқыл, сілті жəне де басқа заттардың техникалық қызметі жəне қасиеттері; оларды сақтау, тасымалдау ережесі жəне олардың сапасын айқындау тəсілдері; мөлшерлеу, түзету жəне регенерациялау тəсілдері; бейорганикалық химия негіздері. Параграф 3. Ерітінді жəне электролит дайындаушы, 4-разряд 823. Жұмыс сипаттамасы: рецептілер бойынша төртеуден асатын компоненттік қоспаға дейін концентрацияланған қышқыл, ерітінді, құрамдас электролит, жалпы жəне арнайы тағайындалған электролитті паста дайындау; кезеңдік қолданылатын жабдықтарда ерітінділерді сүзгілеу, түзету жəне тұндыру; күмісті тұндыру, айырып алу жəне кептіру; қышқыл мен сілтінің санын, жəне соған қажет реактивтерді концентрациялауды алдын ала есептеп бейтараптандыру; жабдықтарды баптау. 824. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың құрылымдық ерекшеліктері, бақылау-өлшеу жəне реттеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; түрлі материалдар мен химикаттардың қызметі мен қасиеті; металдың қорғау жəне декоративтік қабаттарының гальваникалық процестері, талдау жəне есептеу жүргізу əдістемесі. Параграф 4. Ерітінді жəне электролит дайындаушы, 5-разряд 825. Жұмыс сипаттамасы: көп компоненттік қосудың технологиялық процесіне сəйкес концентрацияланған қышқыл, ерітінді, құрамдас электролит, жалпы жəне арнайы тағайындалған электролитті паста дайындау; автоматика элементтері бар жартылай автоматтарда ерітінділерді сүзгілеу, түзету жəне тұндыру жəне регенерациялау; аспаптардың көрсеткіштерін қадағалау; үздіксіз сүзгілейтін сорғы тоңазыту агрегаттарының жəне автоматты құрылғылардың жұмысын бақылау; жабдықтарды баптау. 826. Білуге тиіс: жартылай автоматтардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері жəне баптау ережесі; түрлі қолданылатын ерітінділерді сынау тəсілдері; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы, қызметі жəне пайдалану практикасы. 121. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы Параграф 1. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 1-разряд 827. Жұмыс сипаттамасы: электродтарды құрастыруға жəне конфигурациясы бойынша барынша қарапайым ток бұрмаларын ламельсіз аккумуляторлар үшін оларды қолмен оқшаулай отырып құрастыруға жəне оқшаулауға дайындау жөніндегі жұмыс кешенін сызбаларға сəйкес шаблон бойынша немесе арнайы айлабұйымдардың көмегімен орындау. 828. Білуге тиіс: кеңінен таралған қарапайым айлабұйымдар мен бақылауөлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі, өңделетін материалдардың атауы. Параграф 2. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 2-разряд 829. Жұмыс сипаттамасы: ламельсіз аккумуляторларға жəне элементтерге арналған конфигурациясы бойынша күрделі пластиналы немесе өткізгішті ток бұрмаларын шаблон бойынша немесе арнайы айлабұйымдардың көмегімен жасау; екі тотықты қорғасын, амальгамирленген мырыш жəне басқа да белсенді қабатты түрлі металдардан жасалған жай электродтарды, сондай-ақ шыны матадан жасалған, күкірт қышқыл қорғасын, хлорлы литий тұздарымен сіңдірілген электродтар үшін дайындамалар мен бөлшектерді қалыптау; электродтарды тазарту; электродтарды карбонаттардан жəне хлоридтерден ультрадыбысты құрылғыда арылту; күміс жолақтарды автоматта кейіннен карточкаларға кесу (перфорациялау); электродтарға топырақ, эмаль, лак жағу; электрод дайындамаларына контактілі планкалар мен бұрмаларды пісіру; пісіру, орау жəне желімдеу жолымен капрон жəне басқа да сепарациямен ток бұрмаларын оқшаулау жəне электродтарды сепарирлеу. 830. Білуге тиіс: сығымдағыштарды, гильотинді қайшыларды, нүктелік пісіру аппараттарын, муфталық пештерді қолдану принципі, электродтарды тазалау жəне шаю ережесі; орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспаптарының жəне арнайы айлабұйымдардың қызметі жəне пайдалану ережесі; шикізат пен даяр бөлшектерге қойылатын талаптар. Параграф 3. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 3-разряд 831. Жұмыс сипаттамасы: түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтер үшін ұзындығы 800 мм-ге дейінгі жəне 1 мм-ден асатын қалыңдықтағы электродтар жасау;

салмақ параметрлерін сақтай отырып, қолмен пастаның барлық түрлерін электродтарға жағу; электролит таблеткаларды ұнтақтардан ыстықтай күйі сығымдау; шыны матаны, никель торды дайындамаларға кесу, шаю, термоөңдеу жəне электролитті таблеткаларды жасауға дайындық жөніндегі басқа да жұмыстар; ілмелер мен таблеткаларды кептіру жəне ілмелеу; шыны мата жəне металл тордан жасалған дайындамаларды электр пештерінде күкірт қышқыл қорғасын, хром, литий тұздары ерітіндісінде сіңдіру; хлорлы күмісті пештерде балқыту арқылы күміс құйма алу. Электродтың ток жүргізетін бөлігін қалайылау; телу процесін жүргізу, сабындау жəне сабындалған пленканы бейтараптандыру; орташа күрделіктегі жəне күрделі электродтар мен түрлі материалдардан жасалған дайындамалар мен металдарды қорғасын екі тотығы, амальгамирленген мырыш қабаты жəне басқа да белсенді ұнтақтармен қалыптау; түсті металдардан жасалған жолақтарды роликтер аралық берілген ашық коэффициентпен перфорациялау; фольга электрод дайындамаларына никель суспензия жағу; сутек ортасындағы барлық мөлшердегі электрод негіздерін жентектеу жəне металл керамика негіздерін белсенді ерітінділерде сіңдіру; электродтарды винилпластпен жиектеу жəне оларды винилпласт жолақтарымен желімдеу жолымен сепарирлеу; анағұрлым жоғары білікті электродшының басшылығымен жартылай автоматтарда электролитті таблеткалар жасау процесін жүргізу. қызмет көрсететін жартылай автоматтарды баптау. 832. Білуге тиіс: сутек атмосферасында, пульверизацияланған камера жəне кептіру шкафтарында, сіңдіру бұлаулары мен кристаллизаторларда электрод негіздерін жентектеуге арналған рейкалық қолмен сығымдағыштардың, сығымдағыш қалыптардың, пештердің құрылымы; орташа күрделіктегі арнайы пештерді, талдау таразылары мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; қызмет көрсетілетін жартылай автоматтарды қолдану принципі жəне баптау тəсілдері; дайындамаларды сіңдіруге арналған компоненттерді даярлау ережесі; индикатор қағазды қолдану ережесі; тұздар мен гидрат ерітінділері туралы негізгі мəліметтер. Параграф 4. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 4-разряд 833. Жұмыс сипаттамасы: түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтер үшін ұзындығы 800 мм-ден асатын жəне 1 мм-ге дейінгі қалыңдықтағы электродтар жасау; салмақ параметрлерін сақтай отырып, қолмен пастаның барлық түрлерін электродтарға жағу; жартылай автоматты желілерде түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элемент электродтарын сығымдау; жартылай автоматтарда электродтар жасау; алдын ала қыздырылған хлорлы күмістен жасалған құймаларды илемдеу жолымен күміс таспа жəне бөлшектер алу; конфигурациясы жəне мөлшері бойынша əртүрлі электродтарда күмістің беткі қабатын қалпына келтіру; хлорлы күмістен жасалған дайындамаларды біліктерде перфорациялау жəне оларды тегістеу; хлорлы күмістен жасалған электродтарды диффузиялық пісіру; электродтардың тəжірибелік үлгілерін жасау; жартылай автоматтар электролитті таблеткалар жасау процесін жүргізу; электролитті дайындамаларға жағу; технологиялық процесте белгіленген температурада күкірт қышқыл қорғасын, хром, литий тұздары ерітіндісінде шыны мата жəне металл тордан жасалған дайындама таспаларын сіңдіру; компоненттерді тиеу кезінде мөлшерлеу; қызмет көрсетілетін жартылай автоматтарды баптау; қызмет көрсетілетін жабдықтарды жөндеуге қатысу; технологиялық процессті ресімдеу журналын жүргізу; сепарацияның барлық түрлерінің үлкен мөлшердегі аккумуляторларына арналған электродтарды (пластиналарды) оқшаулау. 834. Білуге тиіс: дайындамалар мен торларды, кептіру шкафтарды, электродтарды, айлабұйымдарды жəне басқа да жабдықтарды сығымдаудың жартылай автоматты желілерін кертуге арналған эксцентрикті жəне гидравликалық сығымдағыштардың, станоктардың құрылымы; жартылай автоматтарды қолдану принципі жəне баптау тəсілдері, шыны мата жəне металл тордан жасалған дайындама таспаларын сіңдіруге арналған тұз ерітінділерін жасау рецептурасы; күрделі жəне дəлме-дəл бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; электродтарды ұнтақ тəріздес жəне паста тəріздес белсенді массамен сығымдау ережесі; масса жұмысында қолданылатын сақтау мерзімі жəне қызметі. 122. Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы Параграф 1. Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 2-разряд 835. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті электродшының басшылығымен роликті брикеттеу агрегаттарында түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтерге арналған ламельдер жасау; алтын аралас топырақты ламельді аккумулятор пластина дайындамаларын жинақтау; электродты пластина дайындамаларын кесу; түрлі ендіктегі белдіктерге бытыраңқы ламельдерді біріктіру жəне белдіктерді гофрлау; контактілі планкаларды пластиналарды пісіру; стаканшалар жəне дискілік аккумуляторлар үшін электродтар жасау. 836. Білуге тиіс: роликті брикет агрегаттарының қызметі мен қолдану принципі, түрлі құрылымдағы гофрланған біліктер мен гильотинді қайшыларды, механикалық айлабұйымдарды жəне электродты пластиналар мен электродтарды құрастыруда қолданылатын механизмдерді қолдану жəне реттеу принципі, пісіру аппараттарының жұмыс істеу ережесі; ламельдерге, ламельді белдіктерге жəне электродтарға қойылатын техникалық талаптар; шектеулер мен отырғызулар туралы негізгі мəліметтер. Параграф 2. Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 3-разряд 837. Жұмыс сипаттамасы: роликті брикеттеу агрегаттарында түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтерге арналған ламельдер жасау; агрегат бункерін белсенді массамен кезеңімен толтыру; никельдегеннен кейін ламельді таспаны қайта орау; ламель таспа рулондарын агрегат бобиніне орнату; роликті брикеттеу агрегаттарын перфорацияланған панель таспамен толтыру; ламель, ламель электродты пластиналары мен электродтардың тəжірибелік үлгілерін жасау; жұмыс процесінде агрегаттарды баптау. 838. Білуге тиіс: роликті брикеттеу агрегаттарының құрылымы жəне баптау тəсілдері; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; өңделетін материалдардың негізгі қасиеттері; шектеулер мен отырғызулар. Параграф 3. Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы, 4-разряд 839. Жұмыс сипаттамасы: аккумуляторлар мен элемент ламельдерін роликті брикеттеу машиналарында жасау; роликті брикеттеу машинасының бункерін белсенді массамен толтыру. ламельдерді тегістеу; ламельді аккумуляторлар мен элементтер үшін электродты пластиналарды арнайы айлабұйымдар мен механизмдерді құрастыру; роликті брикеттеу машиналарын баптау жəне реттеу; машинаның жұмыс бөлшектерінің тозу дəрежесін айқындау, оларды ауыстыру жəне жекелеп қиыстыру. 840. Білуге тиіс: бункер машиналардың құрылымы жəне баптау тəсілдері, механизмдердің, айлабұйымдар мен дəлме-дəл, күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, қолдану ережесі; негізгі жəне қосымша материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері мен қызметі; олардың сапасын айқындау əдістері мен оларға қойылатын техникалық талаптар; жасалатын бұйымдарға қойылатын техникалық талаптар; жəне олардың сапасын бақылау тəсілдері. 123. Элемент өндірісінің автоматшысы Параграф 1. Элемент өндірісінің автоматшысы, 1-разряд 841. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым конструкциялы автоматтар немесе жартылай автоматтардың бір түрін ток бұрмаларын, жұлдызшалардың тұнбадан, шайбалардан тазарту, пленкаларды сақиналарға кесуін басқару; станокты материалмен толтыру; бұйымдардың жарамдылығын сыртқы түріне қарай айқындау; жарамды бұйымдарды (ток бұрмаларын, агломераттарды, элементтерді, жұлдызшаларды, шайбаларды жəне тағы баска) арнайы тараға қалау; жабдықтардың жекелеген тораптарын майлау. 842. Білуге тиіс: қызмет көрсететін автоматтардың жəне жартылай автоматтардың құрылымы туралы негізгі мəліметтер; олардың негізгі бөліктердің атауы жəне қызметі; қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолдану ережесі; автоматтарда немесе жартылай автоматтарда операцияларды орындау кезектілігі; өңделетін материалдардың, жасалған бөлшектердің, бұйымдардың атаулары жəне оларға қойылатын негізгі талаптар. Параграф 2. Элемент өндірісінің автоматшысы, 2-разряд 843. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі автоматтардың немесе жартылай автоматтардың бір түрін: агломераттарды байлау инелерін дəнекерлеу, қалпақтарын толтыру автоматтарын, оқшаулау машиналарын басқару; материалдармен автоматтарға немесе жартылай автоматтарды толтыру; агломераттарды байлау, түрлі галеттік элементтерді құрастыру жəне оларды полихлорвинильді пленкамен оқшаулау; мыспен қалайыланған инелерді мырыш полюстерге дəнекерлеу; автоматты жəне жартылай автоматты баптау жəне реттеу; автомат немесе жартылай автомат жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне олардың алдын алу жəне жою шараларын қабылдау. 844. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автоматтарды немесе жартылай автоматтарды қолдану принципі, басқару жүйесі жəне баптау ережесі; орташа күрделіктегі арнайы айлабұйымдардың жəне бақылауөлшеу аспаптарының қызметі мен оларды пайдалану ережесі; орташа күрделіктегі автоматтарда немесе жартылай автоматтарда операцияларды орындау кезектілігі; қолданылатын материалдардың, жасалған бөлшектер мен бұйымдардың қызметі жəне негізгі қасиеттері. Параграф 3. Элемент өндірісінің автоматшысы, 3-разряд 845. Жұмыс сипаттамасы: күрделі конструкциядағы автоматтардың немесе жартылай автоматтардың бір түрін: элементтерді пленкамен созу, элементтерді жəне құрғақтай қалта батареяларын құрастыру, түрлі галеттік элементтерді құрастыру автоматтарын басқару; нормаға сай емес бұйымдарды, бөлшектерді, материалдарды іріктеу; көп позициялық автоматты жəне жартылай автоматты баптау, реттеу, автоматты бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштерін қадағалау; көп позициялық автоматтар немесе жартылай автоматтардың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне олардың алдын алу жəне жою жөнінде шаралар қабылдау; көп позициялы автоматтарды немесе жартылай автоматтарды ағымдағы жөндеуге қатысу. 846. Білуге тиіс: күрделі конструкциядағы қызмет көрсетілетін автоматтардың немесе жартылай автоматтардың құрылымы жəне баптау тəсілдері; орташа күрделіктегі арнайы құралдардың, айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; қызмет көрсетілетін автоматтарда немесе жартылай автоматтарда орындалатын операциялардың кезектілігі; қолданылатын материалдардың, жасалатын бөлшектер мен бұйымдардың физикалық-химиялық қасиеттері. Параграф 4. Элемент өндірісінің автоматшысы, 4-разряд 847. Жұмыс сипаттамасы: элементтер мен батарея жасау жөніндегі автоматты желілерді басқару: қолданылатын құралдың жай-күйін, автоматты бақылауөлшеу аспаптарының көрсеткіштерін, желілерді майлау жəне салқындату жүйелерін қадағалау; жұмыс процесіндегі желіні баптау жəне реттеу; желі жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне олардың алдын алу жəне жою шараларын қабылдау; элемент жəне батарея жасау жөніндегі ерекше күрделі конструкциядағы, сондай-ақ бірегей жəне тəжірибелік автоматтар немесе жартылай автоматтардың бір түрін басқару; сепаратор жасау жөніндегі автоматты машинаны, белсенді материалдар мен қойылтылған электролит дайындау жəне өңдеу құрылғыларын басқару;

теріс жəне оң электродтар жасау, ток бұрмалы бақылау, жайма қалыптайтын, көп позициялық, желімделген, сығымдағыш сілті элементтерін жасау, тұз, сілті, элементтер мен батареяларды термопласт автоматтармен, қалайтын, орайтын, қалыптайтын, этикет жапсыратын құрастыру автоматтарын немесе жартылай автоматтарын басқару; электронды аспап көрсеткіштерін қадағалау. 848. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтарды баптау жəне реттеу құрылғылары мен тəсілдері; аспаптар мен айлабұйымдарды пайдалану ережесі; күрделі бақылау-өлшеу жəне электронды аспаптардың құрылысы. 124. Паста қайнатушы Параграф 1. Паста қайнатушы, 2-разряд 849. Жұмыс сипаттамасы: элемент пасталарын электрмен жəне бумен қыздырып қайнату; элементтерді арнайы кассеталарға орнату; пастаның деңгейін түзету жəне температуралық режимді сақтау; элемент пасталарын қайнату дайындығын сыртқы түріне қарай айқындау; элементтерді бұлаудан алу жəне салқындату жəне оларды кептіру үшін торларға орнату. 850. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану принципі; əмбебап айлабұйымдар мен орташа күрделіктегі аспаптардың қызметі жəне пайдалану ережесі; бұлаудың жұмыс температурасын жəне элемент пасталарын қайнатуға талап етілетін режимді. Параграф 2. Паста қайнатушы, 3-разряд 851. Жұмыс сипаттамасы: түрлі конструкциядағы конвейерлік құрылғыларда элемент пасталарын қайнату; элементтерді арнайы кассеталарға қалау жəне пісіру құрылғыларына тиеу; су деңгейі мен температураны бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша реттеу; агломераттардың ортасын дəлдеудің дұрыстығын тексеру; қайнату құрылғыларындағы ақаулықтарды анықтау жəне оларды жою. 852. Білуге тиіс: конвейерлік құрылғылар мен арнайы айлабұйымдардың құрылымы жəне қолдану принципі, қайнатылатын пасталардың құрамы, қасиеті жəне қызметі; пастаны қайнатуға дейін жəне кейін элементтерге қойылатын талаптар; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі. 125. Шайыр құюшы Параграф 1. Шайыр құюшы, 1-разряд 853. Жұмыс сипаттамасы: металл шөміштің көмегімен конвейерлерде немесе жұмыс үстелдерінде берілген температурада элементтер мен батареяларға түрлі рецептурадағы жəне түрлі балқытылған шайыр құю; шайырды электр бұлауларында берілген температураға дейін қыздыру; элементтер мен батареяларды шайыр құюға дайындау; элементтер мен батареялардағы шайырдың берілген деңгейін сақтау; батареяларды ағып кеткен шайырдан тазарту. 854. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; кеңінен таратылған айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; элементтер мен батареяларды құюға дайындау ережесі, құйылған шайырлардың қызметі мен температуралық режимі; элементтер мен батареяларға құю кезектілігі. Параграф 2. Шайыр құюшы, 2-разряд 855. Жұмыс сипаттамасы: элементтер мен батареяларға шайыр өлшегіштер мен басқа да арнайы шайыр құятын түрлі құрылымдағы құрылғылардың көмегімен технологияда берілген температурада түрлі рецептурадағы жəне қызметтегі балқытылған шайыр құю; шайыр өлшегіштер мен басқа да шайыр құятын құрылғыларды технологиялық режим бойынша іске қосу, реттеу жəне тоқтату; элементтер мен батареяларды құюға арналған шайырдың жарамдылығын айқындау; электрмен қыздырылатын қазандықтар мен бұлауларда шайырды қыздырудың температуралық режимін сақтау; құйылған батареялардың жарамдылығын сыртына қарай айқындау. 856. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану принципі жəне басқару жүйесі; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; элементтер мен батареялардағы құю шайырларының қызметі. Параграф 3. Шайыр құюшы, 3-разряд 857. Жұмыс сипаттамасы: элементтер мен батареяларға технологияда берілген температурада автоматика элементтері бар жартылай автоматты желілерде түрлі рецептурадағы жəне қызметтегі балқытылған шайыр құю; жартылай автоматты желілерді іске қосу жəне тоқтату; циклограмманы құюдың берілген режиміне орнату; шайырдың температуралық режимін, қысымды, жіберу жəне мөлшерлеуді реттеу; мөлшерлейтін құрылғыларды басқару; циклограмма жұмысындағы ақаулықтарды айқындау жəне жою; құйылған батареялардың жарамдылығын сыртқы түріне қарай айқындау; жабдықты баптау. 858. Білуге тиіс: циклограммаларды, температуралық режимді, шайыр көлімен берілетін өлшегіш арқылы реттеу ережесі; өлшенетін материалдардың орташа сынамасын алу ережесі; технологиялық журналдағы жазбаны жүргізу; жабдықты баптау тəсілдері. 126. Элемент өндірісін оқшаулаушы Параграф 1. Элемент өндірісін оқшаулаушы, 1-разряд 859. Жұмыс сипаттамасы: жай кескінді бөлшектер мен бұйымдардың (элемент қақпақтарын, контактілерді, картон жəне қағаз бөлшектер, дəнекерлеу орындары) беттерін түрлі лактармен жəне композициялармен қолмен жəне қарапайым айлабұйымдармен электр бұлауларда берілген температурада оқшаулау; композициялар дайындау; бөлшектер мен бұйымдарды оқшаулаудан алдын майсыздандыру; оқшаулау материалдарын электр бұлауларға толтыру; оқшаулау материалдарының сапасын сыртқы түріне қарай айқындау. 860. Білуге тиіс: электр бұлаулар мен қызмет көрсетілетін жабдықтардың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; қарапайым айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі жəне пайдалану ережесі; түрлі лактармен жəне арнайы оқшаулау композициялармен оқшаулау тəсілдері мен жолдары; композиция даярлау рецептурасы мен тəсілдері; оқшаулау материалдарының қызметі. Параграф 2. Элемент өндірісін оқшаулаушы, 2-разряд 861. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі кескін бөлшектері мен бұйымдарының ішкі жəне сыртқы беттерін лакпен жəне композициялармен арнайы машинаның көмегімен оқшаулау; бұйымдардың, бөлшектердің, тораптар мен дайындамалардың беттеріне 0,2 мм-ден асатын дəлдікте қолмен оқшаулау қабатын жағу; электр бұлаулардағы композиция температурасы мен деңгейін реттеу; бөлшектер мен бұйымдарды оқшаулау режимін қадағалау жəне оқшаулау материалдарының дайындық деңгейін айқындау; оқшаулау материалдарын тараға қалау. 862. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану принципі жəне басқару жүйесі; айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; бөлшектер мен бұйымдарды оқшаулаудың негізгі тəсілдері; оқшаулау материалдарының қасиеті. Параграф 3. Элемент өндірісін оқшаулаушы, 3-разряд 863. Жұмыс сипаттамасы: орташа кескіндегі бөлшектері мен бұйымдарының ішкі жəне сыртқы беттерін түрлі рецептурадағы арнайы лакпен жəне эпоксидті шайырмен айлабұйымдардың көмегімен жұмыс үстелдерінде жəне бокстарда оқшаулау; бұйымдардың бетіне 0,2 мм-ге дейінгі дəлдікте оқшаулау қабатын жағу; лактар мен желімдерді берілген рецептура бойынша дайындау; олардың тұтқырлығын жəне бөлшектер мен бұйымдардың оқшаулану сапасын сыртқы түріне қарай айқындау; кептіруге арналған тораптар мен бұйымдардың оқшауланған бөлшектерін ілмелеу жəне жаю; кептірудің температуралық режимін сақтау; бөлшектер мен бұйымдарды тараға қалау. 864. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылысы; оқшаулау лактары мен композицияларының қызметі, құрамы жəне жағу тəсілдері; лак жəне желім дайындау тəсілдері, кептірудің температуралық режимі. 127. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы Параграф 1. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы, 2-разряд 865. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті баптаушының басшылығымен жай конструкциядағы автоматтар немесе жартылай автоматтардың барлық тораптарының жұмысын: ток бұрамаларын тазарту, жұлдызшалардың, шайбалардың тұнуын, пленканы сақиналарға кесуді қадағалау жəне оларды талап етілетін жұмыс режиміне баптау. 866. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың негізгі бөлшектерінің атаулары мен қызметі жəне қолдану принципі; пышақ жəне тірек орнату ережесі; бақылау-өлшеу жəне слесарлық аспаптардың қызметі жəне пайдалану ережесі; шектеулер мен отырғызулар туралы негізгі мəліметтер; қолданылатын материалдардың атауы жəне қызметі. Параграф 2. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы, 3-разряд 867. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделіктегі: ине дəнекерлеу автоматы, агломерат байлау, оқшаулау машинасын, қақпақтарын пленка элементтерімен толтыру автоматтарын немесе жартылай автоматтарды баптау; автоматтар немесе жартылай автоматтардың барлық тораптарының жай-күйін қадағалау жəне оларды жұмыс режиміне баптау; қызмет көрсететін жабдықта істейтін жұмысшыларға нұсқау беру; автоматтың немесе жартылай автоматтың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне олардың алдын алу жəне жою шараларын қабылдау; қызмет көрсетілетін автоматтар мен жартылай автоматтарды ағымдағы жөндеуге қатысу. 868. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автоматтардың немесе жартылай автоматтардың құрылысы жəне баптау ережесі; орташа күрделіктегі аспаптардың, айлабұйымдардың жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; шектеулер мен отырғызулар; автоматта немесе жартылай автоматта орындалатын операциялардың кезектілігі, өңделетін материалдардың негізгі қасиеттері жəне оларға қойылатын талаптар. Параграф 3. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы, 4-разряд 869. Жұмыс сипаттамасы: элементтерді пленкамен сору автоматтары, элементтер мен құрғақ қалта батареяларын құрастыру орташа күрделіктегі автоматтар немесе жартылай автоматтарды баптау; майлау жүйесін жəне автоматты бақылау-өлшеу аспаптарын баптау; автоматтың немесе жартылай автоматтың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне оларды жою; қызмет көрсететін автоматтар мен жартылай автоматтарды ағымдағы жөндеуге қатысу. 870. Білуге тиіс: күрделі құрылымдағы түрлі автоматтар немесе жартылай автоматтардың кинематикалық тəсімдері жəне баптау ережесі; шектеулер мен отырғызу жүйесін; күрделі бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі жəне пайдалану ережесі; қолданылатын материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері жəне оларға қойылатын негізгі талаптар. Параграф 4. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы, 5-разряд 871. Жұмыс сипаттамасы: ерекше күрделі конструкциялы автоматтарды немесе жартылай автоматтарды баптау; теріс электродтар мен сілтілік элементтердің ток бұрмаларын, жасау жөніндегі желімдейтін, сығымдағыш, термопласт автоматтар, қалайтын, орайтын, қалыптайтын, этикеттейтін автоматтарды немесе жартылай автоматтарды баптау;

(Жалғасы 15-бетте).


(Жалғасы. Басы 11-14-беттерде). сепаратор жасау жөніндегі автоматты машиналарды, қойылтылған электролит жасау құрылғыларын баптау; күрделі бақылау-өлшеу аспаптарын баптау; қызмет көрсетілетін жабдықтың үздіксіз жəне сапалы жұмыс істеп тұруын қамтамасыз ету. 872. Білуге тиіс: ерекше күрделі конструкциялы автоматтарды немесе жартылай автоматтардың кинематикалық тəсімдері; баптау ережесі мен тəсілдері, күрделі бақылау-өлшеу аспаптар мен құралдарды баптау ережесі. Параграф 5. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы, 6-разряд 873. Жұмыс сипаттамасы: элементтер мен батарея жасаудың толық технологиялық цикліне автоматты желілерді баптау; бірегей жəне экспериментальды автоматтар немесе жартылай автоматтарды баптау; оң электродтар, бақылау, жайма қалыптау көп позициялық жасау, тұз, сілті элементтерді жəне батареяларды құрастыру автоматтары немесе жартылай автоматты баптау; белсенді материалдар дайындау жəне өңдеу құрылғыларын баптау; электронды аспаптарды баптау; жабдықтардың жұмысындағы ақаулықтарды жəне өнімнің жарамсыздық себептерін анықтау жəне жою; автоматты желілердің жұмысын қамтамасыз ету. 874. Білуге тиіс: автоматты желілі автоматтардың кинематикалық тəсімдері, құрылымы жəне өзара іс-əрекеті; бірегей жəне экспериментальды автоматтардың немесе жартылай автоматтардың кинематикалық тəсімдері, баптау ережесі мен тəсілдері; айлабұйымдардың құрылымы; күрделі электронды аспаптарды баптау ережесі; элементтер мен батарея өндіру технологиясы. 128. Паста жағушы Параграф 1. Паста жағушы, 2-разряд 875. Жұмыс сипаттамасы: электролит сіңдірілген картонның бетіне қарапайым құрылымдағы арнайы айлабұйымдардың көмегімен немесе қолмен белгілі рецептура пасталарының тегіс қабатын жағу; картонға бұлауда электролит сіңдіру, картонның ісінуін жəне электролит жəне паста қосымшасы картон жаймасында айқындау; картонға сіңдіргеннен кейін артық электролиттен кептіру. 876. Білуге тиіс: кеңінен таралған арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; картонға паста жағу процесі, картонға электролит сіңдіру тəсілдері; қолданылатын материалдардың, электролиттер мен пасталардың негізгі қасиеттері. Параграф 2. Паста жағушы, 3-разряд 877. Жұмыс сипаттамасы: электролит сіңдірілген картонның бетін түрлі рецептурадағы пастаның тегіс қабатын арнайы жағу машиналармен жағу; бұйымның үлгісіне байланысты электролит жəне пасталардың рецептураларын іріктеу; паста жағуға арналған машинаны, пісіру қазандықтарын, сорғыларды басқару жəне пайдалану; паста жіберу жəне паста қабатының қалыңдығын реттеу. 878. Білуге тиіс: машиналар мен қазандықтардың құрылысы жəне қолдану принципі; бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; түрлі электролиттердің қызметі жəне қасиеті, оларды сақтау ережесі; түрлі пасталар мен электролиттерді жасау жөніндегі операциялардың кезектілігі; паста сапасын айқындау əдістері. Параграф 3. Паста жағушы, 4-разряд 879. Жұмыс сипаттамасы: электролит сіңдірілген кабель қағаздың, картонның бетін түрлі рецептурадағы пастаның тегіс қабатын автоматика элементтерімен жартылай автоматты құрылғыларда жағу; жартылай автоматтарды басқару жəне қызмет көрсету; паста жіберу жəне паста қабатының, майлау, кесетін, салқындататын жəне гидравликалық торап қалыңдығын реттеу; үйінді жəне мөлшерлегіш біліктердің жылдамдығын іріктеу жəне синхрондау; кептіру камераларындағы температура режимін реттеу; паста қабатын есептеу; гель жəне пастаның тұтқырлығын өлшеуге арналған аспаптарға қызмет көрсету. 880. Білуге тиіс: пастаның температуралық режимі; жартылай автоматтардың құрылымы мен баптау тəсілдері; күрделі бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі жəне пайдалану ережесі. 129. Электр өткізгіш қабат жағушы Параграф 1. Электр өткізгіш қабат жағушы, 3-разряд 881. Жұмыс сипаттамасы: галет элементтердің теріс электродын жасау үшін мырыш жаймаға тегіс қабатты белгілі температурада қолмен электр өткізгіш масса жағу; электр өткізгіш қабатты белгілі бір қалыңдыққа дейін тегістеу; графитті қабатты кейіннен кептіре отырып жылжыту; жағылған жəне тегістелген қабаттың сапасын сыртқы түріне қарай айқындау жəне қабатты қалыңдығы бойынша жəне электр кедергісіне тиісті аспаптармен тексеру; жұмыс плиталары жəне бұлауларының температурасын реттеу. 882. Білуге тиіс: қыздыру плиталары жəне электр бұлаулардың құрылысы мен қолдану принципі; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; электр өткізгіш масса жағу тəсілдері мен электр өткізгіш қабатты жылжыту тəсілдері; электр өткізгіш қабаттың қызметі. Параграф 2. Электр өткізгіш қабат жағушы, 4-разряд 883. Жұмыс сипаттамасы: галет элементтердің теріс электродын жасау үшін мырыш жаймаға тегіс қабатты белгілі температурада жартылай автоматты сығымдағыштарда электр өткізгіш масса жағу; жартылай автоматты сығымдағышты электр өткізгіш массамен толтыру; электр өткізгіш массаның тегіс жағылуын бақылау; электр өткізгіш қабатты сығымдау; даяр электр өткізгіш қабатты техникалық параметрлерге сəйкестігін тексеру; жартылай автоматты сығымдағыштарды жұмыс процесінде баптау. 884. Білуге тиіс: жартылай автоматты сығымдағыштардың құрылысы мен қолдану принципі жəне оларды баптау тəсілдері, электр аспаптарының ақаулық түрлері, электр өткізгіш қабатты қызметі; электр өткізгіш қабаттың техникалық параметрлері; электр өткізгіш масса қасиеттері. 130. Агломераттарды орап байлаушы Параграф 1. Агломераттарды орап байлаушы, 1-разряд 885. Жұмыс сипаттамасы: агломераттарды екі белгілі үлгілерге дейін қағаз немесе миткаль карточкалармен конвейерде немесе жұмыс үстелінде қол тəсілімен орап байлау, желімдеу; орап байланған, желімделген агломераттарды қорғасын полюске немесе ыдысқа қондыру; сығымдалған агломераттар мен қолданылатын материалдардың сапасын сыртқы түріне қарай айқындау. 886. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдық құрылғысы туралы негізгі мəліметтер, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі; агломераттарды орап байлау жəне желімдеу тəсілдері мен қызметі; агломераттарды орап байлауға жəне желімдеуге қойылатын талаптар; агломераттарды орап байлау жəне желімдеу үшін қолданылатын материалдар мен жартылай фабрикаттардың сапасы; орап байланған материалдарды қалау тəсілдері. Параграф 2. Агломераттарды орап байлаушы, 2-разряд 887. Жұмыс сипаттамасы: екі үлгіден асатын агломераттарды, оның ішінде тəжірибелік партияларды миткаль карточкалармен жəне жіптермен конвейерлерде немесе жұмыс үстелінде қолмен орап байлау; орап байланған жəне желімделген агломераттардың сапасын сыртқы түріне қарай айқындау. 888. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы жəне басқару ережесі; мырыш полюске ортасын дəлдейтін жəне оқшаулайтын төсемдердің қызметі жəне орнату тəсілдері; агломераттарды орап байлауда қолданылатын материалдар мен жартылай фабрикаттардың негізгі қасиеттері; орап байланған агломераттарды сақтаудың шекті уақыты. 131. Батарея желімдеуші Параграф 1. Батарея желімдеуші, 2-разряд 889. Жұмыс сипаттамасы. барлық үлгідегі элементтер мен батареяларды қағазбен желімдеу. элементтер мен батареяларға арналған этикеткалар мен нұсқаулықтарды желімдеу жəне оларға арналған футлярларды желімдеу. түрлі желімдер дайындау. элементтер мен батареялардың полярлығын айқындау. элементтер мен батареялардың сапасын сыртқы түріне қарай айқындау. шыққан күнін штампылау. 890. Білуге тиіс: желімдеу кезінде қолданылатын арнайы айлабұйымдардың қызметі жəне қолдану ережесі, жұмыс тəсілдерінің кезектілігі жəне желім жағу ережесі; желімдеуге қолданылатын жартылай фабрикаттардың сапасы жəне қасиеті; желім рецептуралары мен оларды əзірлеу тəсілдері; даяр өнімге қойылатын негізгі талаптар. Параграф 2. Батарея желімдеуші, 3-разряд 891. Жұмыс сипаттамасы. барлық үлгідегі элементтер мен батареяларды дерматинмен жəне басқа да терінің орнын басушыларын желімдеу. сызба талаптарын сақтай отырып этикеткаларды желімдеу. 892. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтардың, айлабұйымдар мен аспаптардың құрылысы жəне қолдану ережесі; дерматин жəне басқа да терінің орнын ауыстырғыштармен бұйымдарды желімдеуге қойылатын техникалық талаптар. 132. Агломераттарды сығымдаушы Параграф 1. Агломераттарды сығымдаушы, 1-разряд 893. Жұмыс сипаттамасы: белгілі бір үлгідегі агломерат массасынан жасалған агломераттарды қарапайым құрылымдағы сығымдағыштарда сығымдау; сығымдалған агломераттардың жарамдылығын сыртқы түріне қарай айқындау; сығымдалған агломераттарды сұрыптау жəне тараға қалау. 894. Білуге тиіс: қарапайым құрылымдағы сығымдағыштардың құрылымы туралы негізгі мəліметтер жəне қызмет көрсету ережесі, агломераттарды сығымдау, сұрыптау жəне ыдысқа қалау ережесі. Параграф 2. Агломераттарды сығымдаушы, 2-разряд 895. Жұмыс сипаттамасы: түрлі рецептурадағы агломерат массадан жасалған агломераттарды арнайы көлденең сығымдағыштарда сығымдау; агломератты массамен бункерді толтыру жəне элемент көмірлерді сығымдағыш қорап дүкеніне қалау; сығымдалған агломераттардың жарамдылығын салмағына, мөлшеріне жəне механикалық төзімділігіне қарай айқындау. 896. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың қолдану принципі жəне басқару ережесі; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; агломератты масса жəне электр көмірге қойылатын талаптар, элементтер мен батареялардағы агломераттардың қызметі; сығымдалған агломераттарға қойылатын негізгі талаптар. Параграф 3. Агломераттарды сығымдаушы, 3-разряд 897. Жұмыс сипаттамасы: агломератты массалардан тұратын түрлі үлгідегі агломераттарды арнайы фрикциялық, эксцентрикті жəне гидравликалық сығымдағыштарда сығымдау; массаның сығымдағыш қалыптарға жіберілуін реттеу; сығымдағыш жұмысындағы ақаулықтарды айқындау; сығымдағыштарды баптау жəне реттеу, штампыларды, пуансондарды, сығымдағыш қалыптарды ауыстыру жəне орнату. 898. Білуге тиіс: штампылардың, сығымдағыш қалыптардың құрылымы, оларды құрастыру, орнату жəне реттеу ережесі; түрлі агломераттарды сығымдау процесінің кезектілігі; бастапқы шикізатқа қойылатын талаптар; қалыптардың, штампылардың бұзылу жəне тозу себептері, жəне олардың алдын алу шаралары; жабдықтың құрылысы, баптау жəне реттеу тəсілдері. Параграф 4. Агломераттарды сығымдаушы, 4-разряд 899. Жұмыс сипаттамасы: жартылай автоматтар мен автоматтарда агломераттары массадан тұратын агломераттарды сығымдау;

15

www.egemen.kz

12 қазан 2013 жыл

автоматты іске қосуға дайындау: жекелеген тораптар мен механизмдердің жай-күйін жəне дайындығын тексеру, пуансондар мен сығымдағыш қалыптарды орнату; агломератты массамен бункерді толтыру; бункер корпустарын толтыру; бункерге массаның жіберілуін реттеу; ішкі диаметрді реттеу жəне оң электрод сапасын айқындау; сығымдағыштардағы жылдамдықты жəне қысымды ұстап отыру; жартылай автоматтар мен автоматтарды баптаудағы кемшіліктерді анықтау. 900. Білуге тиіс: жартылай автоматтар мен автоматтардың құрысы, жұмыс принципі жəне пайдалану ережесі; сығымдау режимдері; агломераттардың сапасына қойылатын талаптар. 133. Электродтар мен элементтерді сығымдаушы Параграф 1. Электродтар мен элементтерді сығымдаушы, 2-разряд 901. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті сығымдаушының басшылығымен сынап тотығынан тұратын электродтарды сығымдау; жартылай элементтерді қолмен жəне гидравликалық сығымдағыштарда суықтай жəне ыстықтай сығымдау; электродтарды сығымдауға арналған сығымдау ұнтағы топсасын дайындау; сығымдалған электродтар мен жартылай элементтердің жарамдылығын сыртқы түріне жəне мөлшеріне қарай айқындау. 902. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың маңызды бөлшектерінің қызметі жəне қолдану принципі; кеңінен таралған қызмет көрсетілетін əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі; шектеулер мен отырғызулар туралы негізгі мəліметтер; электродтар мен жартылай элементтерді сығымдау жəне жасау ережесі; сығымдау режимдері; қолданылатын материалдардың негізгі қасиеттері. Параграф 2. Электродтар мен элементтерді сығымдаушы, 3-разряд 903. Жұмыс сипаттамасы: сынап тотығынан тұратын электродтарды сығымдау; ішкі қабаты жəне астары бар термоэлементтерді қолмен жəне гидравликалық сығымдағышта суықтай жəне ыстықтай сығымдау; астарын пуансондарға дəл орната отырып сығымдағыш қалыптарды құрастыру; термоэлементтердің берілген габариттерін қамтамасыз ету жəне тексеру. 904. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың құрылымы жəне баптау жəне реттеу тəсілдері; сығымдағыш қалыптарды құрастыру ережесі; орташа күрделіктегі əмбебап жəне арнайы айлабұйымдарды, аспаптар мен құралдарды қолдану ережесі, шектеулер мен отырғызулар; сынап тотығы жəне термоэлементтерден тұратын электродтарды сығымдау процесі, сығымдау ұнтақтарының құрамы мен қасиеті. Параграф 3. Электродтар мен элементтерді сығымдаушы, 4-разряд 905. Жұмыс сипаттамасы: коммутациялық қабатты, ауыспалы қабаты, астары бар каскадты термоэлементтерді қолмен жəне гидравликалық сығымдағыштарда суықтай сығымдау; сығымдағыш қалыптарды, астарларын дайындау, сығымдау ұнтақтарының топсасын сығым қалыптарда тегістеу; сығымдау режимін сақтау; сығымдалған термоэлементтердің астарын кесу жəне тазарту. 906. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың кинематикасы; күрделі жəне дəлме-дəл бақылау-өлшеу аспаптар мен құралдардың қызметі жəне пайдалану ережесі, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымы; шектеулер мен отырғызулар жүйесі; термоэлементтерді сығымдау процесі; сығымдау ұнтағының физикалық-химиялық жəне термоэлектрлік қасиеттері жəне оларды сығым қалыптарға құю кезектілігі. 134. Электр өткізгіш қабат əзірлеуші Параграф 1. Электр өткізгіш қабат əзірлеуші, 2-разряд 907. Жұмыс сипаттамасы: барлық үлгідегі ток көздерінің электр өткізгіш қабатын екі білікті біліктерде компоненттерін араластыру жолымен əзірлеу; электр өткізгіш төсемді мырышқа екі білікті біліктерде уақыт, температура технологиялық параметрлеріне сəйкес каландирлеу жəне домалату; төсемді мырыш жайманың өлшеміне қарай қолмен пішу; мырыш жаймалардың бетіне желім жағу; даяр өнімді стеллаждарға қалау; электр өткізгіш қабаттың сапасын сыртқы түріне қарай айқындау; екі білікті білікшені басқару, тазалау жəне майлау. 908. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың маңызды бөлшектерінің атауы жəне қызметі, жəне қолдану принципі; орташа күрделіктегі арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі; мырыш жаймаға электр өткізгіш қабат жағу тəсілдері; электр өткізгіш қабаттың қызметі. Параграф 2. Электр өткізгіш қабат əзірлеуші, 3-разряд 909. Жұмыс сипаттамасы: ток көздерінің барлық үлгілері үшін электр өткізгіш қабатын графит жəне күйе қоса отырып бутил каучук немесе полиизобутиленді араластыру арқылы екі білікті араластырғышта əзірлеу; материалдарды өлшеу жəне оларды белгілі бір қатынаста екі білікті араластырғыштарға салу; электр өткізгіш қабатты түсіру жəне сақтау; каландирлеуге қажетті мөлшерлері бойынша электр өткізгіш қабатты пішу; даяр массаның сапасын тығыздығы жəне араласуының біркелкілігі бойынша айқындау; агрегаттардың жұмысындағы ақаулықтарды айқындау жəне жою; агрегаттардың ағымдағы жөндеуіне қатысу. 910. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы жəне баптау тəсілдері, арнайы айлабұйымдардың, аспаптардың жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; түрлі таразыларды пайдалану ережесі; қолданылатын материалдардың негізгі қасиеттері, компоненттерді араластыру рецептурасы мен процесі (режимі). 135. Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы Параграф 1. Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы, 1-разряд 911. Жұмыс сипаттамасы: күрделі емес аспаптар мен айлабұйымдарды пайдалана отырып стакандық жəне галетті құрылымды гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастыру жөніндегі жекелеген операцияларды орындау; бөлшектерді құрастыруға дайындау; бөлшектер мен жартылай фабрикаттарды құрастыру машиналарына немесе жартылай автоматтарға қолмен жіберу; даяр өнімдерді тараға сұрыптау жəне қалау. 912. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; кеңінен таралған жай айлабұйымдардың қызметі жəне пайдалану ережесі; құрастыру операцияларының кезектілігі, жинақтайтын бөлшектердің атауы жəне қызметі, даяр өнімдерді тараға қалау тəсілдері. 913. Жұмыс үлгілері: 1) центраторлар – элементтерге кигізу жəне пастамен зарядтағаннан кейін шешу; 2) шайбалар – центрлеуші шайбаларды элементтерге немесе агломераттарға кигізу жəне қисық отырғызылған шайбаларды түзету; 3) элементтер - контактілерді дəнекерлеу үшін жаятын тақтайларды ұяшықтарға қалау. Параграф 2. Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы, 2-разряд 914. Жұмыс сипаттамасы: арнайы жабдықтарды, аспаптар мен айлабұйымдарды пайдалана отырып, стакандық жəне галетті құрылымды гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастыру жөніндегі жекелеген операцияларды орындау.контактілерді, ток өткізгіштерді, біріктіретін сымдарды мырыш полюстерге, қалпақтарға, штепсельді ұяшықтарға қолмен дəнекерлеу немесе пісіру; блоктарды, секцияларды, батареялар мен элементтерді жинақтау; арнайы зарядтау мөлшерлеу машиналары мен айлабұйымдардың көмегімен түрлі электролитті паста элементтерін зарядтау; үстел үсті токарлық станокта полюс жиектерін біліктеу; үстел үсті токарлық станокта полюс жиектерін қысу жəне бандаждау; кабельді қағаздан жасалған жіп немесе таспа секцияларын құрастыру машиналарында қысу жəне бандаждау; біріктіру тəсіміне сəйкес батареяларды іштей дəнекерлеу немесе пісіру; полиэтилен шайбаларын сұрыптау. 915. Білуге тиіс: мөлшерлегіш құрылғыларды, құрастыру машинкаларын, қол сығымдағыштарды жəне басқа да қызмет көрсететін жабдықтардың құрылысы, басқару жүйесі жəне қызмет көрсету ережесі; элементтер мен батареяларды құрастыру процесі; қолданылатын материалдардың, бөлшектер мен жартылай фабрикаттардың қызметі; олардың сапасын ішіне қарап айқындау. 916. Жұмыс үлгілері: 1) қыздырылған жəне анодты батареялар – жинақтау, дəнекерлеу жəне толықтай құрастыру; 2) секциялар – жинақтау жəне толықтай құрастыру; 3) элементтер – зарядтау, дəнекерлеу жəне толықтай құрастыру. 136. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы Параграф 1. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 1-разряд 917. Жұмыс сипаттамасы: сериялық өндіріс жағдайында сынап-мырыш элементтерді жəне магний батареялары секцияларын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі жай операцияларды орындау; бөлшектер мен аспаптарды құрастыруға дайындау. 918. Білуге тиіс: жұмыс процесінде пайдаланылатын жабдықтардың құрылысы туралы негізгі мəліметтер; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының атауы, құрастыру операцияларының кезектілігі; жинақтайтын бөлшектердің қызметі мен жарамдылық белгілері. Параграф 2. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 2-разряд 919. Жұмыс сипаттамасы: сериялық өндіріс жағдайында сынап-мырыш элементтерді жəне магний батареялары секцияларын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі орташа күрделіктегі операцияларды орындау; ұсақ сериялық жəне жеке өндіріс жағдайында химиялық ток көздері элементтерін, секцияларын, блоктарын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі жай операцияларды орындау; анағұрлым жоғары білікті құрастырушының басшылығымен ұсақ сериялық жəне жеке өндіріс жағдайында химиялық жəне физикалық ток көздері элементтерін, секцияларын, блоктарын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі жай операцияларды орындау; анағұрлым жоғары білікті құрастырушының басшылығымен жəне тəжірибелік өндіріс жағдайында ұсақ сериялық жəне жеке өндіріс жағдайында химиялық жəне физикалық ток көздері элементтерін, секцияларын, блоктарын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі жай операцияларды орындау.электродтарды, секцияларды сызба, принципиальды тəсімдер жəне нұсқаулықтар бойынша құрастыру; элементтерді геометриялық мөлшерлері бойынша іріктеу; полярлығын айқындау жəне қысқа тұйықталудың болмауын тексеру; компаундтарды, герметиктерді, еріткіштерді дайындау. 920. Білуге тиіс: жұмыс процесінде қолданылатын жабдықтарды қолдану принципі жəне басқару ережесі, арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне реттейтін аспаптардың қызметі мен пайдалану ережесі, жинақтайтын бөлшектердің атауы жəне қызметі; жекелеген бөлшектердің өзара іс-əрекеті принципі жəне оларға қойылатын талаптар. Параграф 3. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 3-разряд 921. Жұмыс сипаттамасы: ұсақ сериялық жəне жеке өндіріс жағдайында химиялық жəне физикалық ток көздерін (элементтерін, секцияларын, батареяларын мен қоректендіру жиынтықтарын) жинақтау жəне құрастыру жөніндегі орташа күрделіктегі операциялар мен сериялық өндіріс жағдайында сынап-мырыш элементтер мен магний батареяларын құрастыру жөніндегі күрделі операцияларды орындау; құрастыру операцияларын электрлік тəсімдер жəне сызбаларға сəйкес орындау; нүктелік дəнекерлеуді пайдалана отырып элементтерді құрастыру; оқшаулаудың, электр қозғайтын күштің, ток күшінің кедергісін тексеру; тəжірибелік өндіріс жағдайында физикалық жəне химиялық ток көздерін жинақтау жəне құрастыру жөніндегі жай операцияларды орындау; басқарушы техникалық материалдарға сəйкес сызбаларға, принципиальды тəсімдер бойынша электр монтаждау жұмыстарды жүргізу. 922. Білуге тиіс:

орташа күрделіктегі қолданылатын жабдықтардың, арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; қоректендіру жəне батарея элементтерін, секциялар, топтар, жиынтықтар жасау кезектілігі; монтаждау жəне принципиальды тəсімдер; орындалатын жұмыс шегінде ток көздерін құрастыру жəне монтаждаудың технологиялық процестері; кептіру, температура, дəнекерлеудің технологиялық режимдері. Параграф 4. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 4-разряд 923. Жұмыс сипаттамасы: ұсақ сериялық жəне жеке өндіріс жағдайында химиялық ток көздерін, элементтерін, секцияларын, блоктарын жинақтау жəне құрастыру жөніндегі күрделі операцияларды (РЦ жəне магнийліктен басқа) орындау; сызбаларға сəйкес күрделі коммутация тəсімдерімен қоректендіру батареяларын, жиынтықтарын құрастыру; тəжірибелік өндіріс жағдайында физикалық жəне химиялық ток көздерін жинақтау жəне құрастыру жөніндегі орташа күрделіктегі операцияларды орындау; батареяларды диффузионды ұзарту процесін жүргізу. түрлі тағайындалған диодтарды, штепсельді ажыратпаларды, триодтарды, датчиктерді монтаждау. 924. Білуге тиіс: жұмыс процесінде қолданылатын жабдықтардың кинематикасы; əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымы, күрделі жəне дəлме-дəл бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне қолдану ережесі; химиялық жəне физикалық ток көздерін жинақтау, құрастыру жəне монтаждау процесі, өткізгіштерден, түтікшелерден, кабель жəне шиналардан тұратын барлық мүмкін тəсімдерді əзірлеу тəсілдері; батареяларды құрастыру, монтаждау немесе диффузионды ұзарту процесінде қолданылатын материалдардың, бөлшектер мен жартылай фабрикаттардың қызметі мен қасиеттері; құрастыру мен монтаждаудың арнайы жағдайлары. Параграф 5. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 5-разряд 925. Жұмыс сипаттамасы: тəжірибелік өндіріс жағдайында химиялық ток көздерін жинақтау жəне құрастыру жөніндегі күрделі операцияларды (РЦ жəне магнийліктен басқа) орындау; жүктеу токтары, топтарды, блоктарды, монтаждау тəсімдерін орналастыру жөніндегі қажетті есептерді жүргізу; кез келген күрделіктегі принципиальды тəсімдер мен эскиздер бойынша батареяларды, қоректендіру жинақтарын құрастыру; электр монтаждау жұмыстарын жүргізе отырып физикалық ток көздері панельдерін құрастыру, диодты платалар мен диодты блоктарды дəнекерден ажырату; түрлі өлшеу аспаптары тəсімдерін сынамалау, ақауларды анықтау жəне оларды жою. 926. Білуге тиіс: жұмыс процесінде қолданылатын жабдықтардың құрылымдық ерекшеліктері мен электр тəсімдері; түрлі күрделі экспериментальды бұйымдарды эскиздер жəне күрделі принципиальды тəсімдер бойынша құрастыру əдістері мен тəсілдері; қолданылатын желім, паста, суспензия, компаунд, герметик жəне басқа да материалдардың қасиеті жəне қызметі; жүктеме тогын есептеу; жекелеген тораптар мен жалпы батареялардың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою тəртібі; орындалатын жұмыс шеңберінде электр техникасы, оптика, радиотехника жəне электроника жөніндегі негізгі мəліметтер. Параграф 6. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы, 6-разряд 927. Жұмыс сипаттамасы: тəжірибелік өндіріс жағдайында жекелеген химиялық жəне физикалық ток көздерін жинақтау жəне құрастыру жөніндегі магнийліктен басқа, күрделі операцияларды орындау; қол жəне автоматты құрылғыларда принципиальды тəсім бойынша сынама жүргізу. ақауларды анықтау жəне оларды жою тəсілдері. 928. Білуге тиіс: жекелеген химиялық жəне физикалық ток көздерін жинақтау жəне құрастыруда қолданылатын құрылғылардың құрылымдық ерекшеліктері; ерекше күрделі бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; жартылай өткізгіштер мен электроника теориясы жөніндегі негізгі мəліметтер; жекелеген ток көздерін құрастыру тəсілдері; сынама жүргізу ережесі. 929. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 137. Элемент өндірісінің кептірушісі Параграф 1. Элемент өндірісінің кептірушісі, 1-разряд 930. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым құрылымды кептіру камераларында агломераттарды, элементтерді, батареяларды, картонажды бұйымдар мен бөлшектерді кептіру процесіне дайындау жəне кептіру; агломераттарды, элементтерді, батареяларды, картонажды бұйымдар мен бөлшектерді кептіруге дайындау; бұйымдарды кептіру пештері мен кептіру камераларына тиеу жəне оларды түсіру; кептіру процесін қадағалау; температуралық режимді қадағалау; кептіру процесінің аяқталуын сыртқы түріне қарай жəне ұстап көпір айқындау; бөлшектер мен бұйымдарды маркалары мен сұрыптарына қарай штабельге сұрыптау жəне қалау. 931. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылымы туралы негізгі мəліметтер, оның маңызды бөлшектерінің атауы мен қызметі; қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі; агломераттарды, элементтерді, батареяларды жəне картонажды бұйымдарды даярлық жəне қорытынды кептіру операцияларының кезектілігін; бастапқы шикізатқа, жартылай фабрикаттарға, кептіру бөлшектері мен соңғы өнімге қойылатын талаптар. Параграф 2. Элемент өндірісінің кептірушісі, 3-разряд 932. Жұмыс сипаттамасы: түрлі құрылымдағы арнайы кептіру агрегаттарында марганец кенін кептіру; кептіру агрегаттарын кептіру процесіне дайындау; кептіру ауасын белгілі бір температураға дейін қыздыру; кептіру барабаны мен желдеткішті іске қосу жəне ажырату; кептіргіштің қабылдау бункеріне кеннің жіберілуін реттеу; кен ылғалдығын жəне кептіру процесінің аяқталуын айқындау. 933. Білуге тиіс: марганец кенін кептіруге арналған (түрлі қыздыру түрлерімен) арнайы кептіру агрегаттарының құрылысы; бақылау-өлшеу жəне реттегіш аспаптардың құрылысы; марганец кенін кептіру қызметі жəне кептіргеннен кейін қойылатын талаптар, кептіруге дайындық жəне қорытынды операцияларының кезектілігі; марганец кенін сақтау ережесі; өңделетін материалдардың негізгі қасиеті. 138. Шприцовшы Параграф 1. Шприцовшы, 2-разряд 934. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті шприцовшының басшылығымен полихлорвинилді түтік пластикатынан шприц-сығымдағышта тарту. орау жəне кесу машиналарын іске қосуға дайындау; түтікшелерді элементтің үлгілеріне байланысты мөлшерлерін орнату жəне кесу. полихлорвинилді түтікшенің сору, орау жəне кесу біркелкілігін қадағалау; полихлорвинилді түтікшенің жарамдылығын сыртына қарап айқындау; полихлорвинилді түтікшелерді бухталарға байлау; шприц-сығымдағыштарды жөндеуге жəне баптауға қатысу. 935. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың маңызды бөлшектерінің атауы жəне қызметі жəне қолдану принципі; əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі; даяр өнімдердің сапасына қойылатын талаптар. Параграф 2. Шприцовшы, 4-разряд 936. Жұмыс сипаттамасы: галетті элементтер үшін шприцтеу əдісімен түрлі құрылымдағы шприц сығымдағыштарда температуралық режимге сəйкес полихлорвинилді түтікше пластикатынан жасау; шприц сығымдағыштар мен компрессорлық құрылғыларды іске қосуға дайындау; шприц сығымдағышты баптау, пластикат, ауа жəне су беруді реттеу; шприц сығымдағыштың матрица, қалпағы жəне цилиндрін электрмен қыздыру температурасын ұстап отыру; өлшеу аспаптарының көмегімен сырма қалыңдығы мен диаметрі бойынша полихлорвинилді түтікшенің сапасын айқындау. 937. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы, кинематикалық тəсімдері мен баптау жəне реттеу ережесі; арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы; полихлорвинилді материалдар жасау процесі мен температуралық режимі; элементтердің түрлі үлгілеріне арналған қалыңдық жəне диаметр бойынша пленкалардың өлшемдері; қолданылатын пластикаттың қызметі мен сұрыптылығы. 139. Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші Параграф 1. Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші, 2-разряд 938. Жұмыс сипаттамасы: шағын жəне орта мөлшердегі аккумуляторлық пластиналарды автоклавтарда немесе пісіру камераларында, тоннельді конвейер кептіргіштерде бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша бақылау ерекшеліктеріне сəйкес булау жəне кептіру; аккумуляторлық пластиналарды біліктеу; аккумуляторлық пластиналарды кептіру процесінде тоннельдік конвейерлік кептіргіштердегі ауаны қыздыру жəне айналу жүйесін басқару; аккумуляторлық пластиналарды автоклавтарға, бумен кептіру камераларына жəне тоннельді конвейерлік кептіргіштерге тиеу жəне түсіру; аккумуляторлық пластиналарды салқындатқыш камераларда салқындату процесін жүргізу. аккумуляторлық пластиналарды іріктеу жəне оларды үйінді етіп қалау. 939. Білуге тиіс: автоклавтардың, бумен кептіру камералары мен тоннельді конвейерлік кептіргіштердің маңызды бөлшектерінің атаулары мен қызметі жəне қолдану принципі; ауаны электрмен қыздыруды басқару жəне ауа ағынын кептіргіштерде реттеу жүйесі, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану ережесі; шағын жəне орта мөлшердегі аккумуляторлық пластиналарды булау жəне кептірудің бақылау ерекшеліктері, аккумулятор пластиналардың жарамдылық белгілері; пластиналарды біліктеу ережесі. Параграф 2. Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші, 3-разряд 940. Жұмыс сипаттамасы: үлкен мөлшердегі аккумуляторлық пластиналарды автоклавтарда немесе пісіру камераларында, тоннельді конвейер кептіргіштерде бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша булау жəне кептіру, құрғақтай зарядталған пластиналарды кептіргеннен кейін сіңдіру; бумен кептіру автоклавтары мен камераларында буды қыздыруға арналған бу тарату жəне желдеткіш жүйелер жəне агрегаттарды басқару; ауаны қыздыру жүйесін басқару жəне температуралық режимді тоннельді конвейерлік кептіргіштерде реттеу; автоклавтарды немесе бумен кептіру камераларын булау жəне салқындату. 941. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтардың құрылымы жəне баптау тəсілдері; бу тарату құрылғыларын, қыздыру аспаптары мен желдеткіш жүйелерді басқару ережесі; бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы, аккумуляторлық пластиналарды булау жəне кептіру режимдері; автоклавтарды немесе бумен кептіру камераларын булау жəне салқындату ережесі; ауа температурасын кептіру аймағына қарай реттеу тəртібі; орындалатын жұмыс шегінде термодинамика теориясының негіздері. 140. Кадмий тотықтандыру жөніндегі аппаратшы Параграф 1. Кадмий тотықтандыру жөніндегі аппаратшы, 4-разряд 942. Жұмыс сипаттамасы: металлды кадмийді құрғату жəне тотықтандыру процесін кадмий тотығы ұнтағын алу мақсатында жүргізу. пеш жұмысы мен кадмийді тотықтандыру режимін аспаптар бойынша орнату жəне реттеу; аппараттарды толтыру кезінде компоненттерді мөлшерлеу, кейіннен таңбалай отырып тотықтандыру жəне тұндыру камераларынан кадмий тотығы ұнтағын түсіру; технологиялық процесстің орындалуын тіркеу журналын жүргізу. даяр өнімді өлшеп орау.

943. Білуге тиіс: кадмий тотығы ұнтағын алуға арналған құрылғылардың құрылымы, қызметі жəне баптау тəсілдері; термобу құрылғысы, қызметі жəне жұмыс істеу принципі, шикізат жəне даяр өнімге қойылатын талаптар; оларды сақтау ережесі; металл тотығын алу процесі; металл химиясы жəне олардың тотықтары туралы негізгі мəліметтер. 141. Суспензия пісіруші Параграф 1. Суспензия пісіруші, 2-разряд 944. Жұмыс сипаттамасы: құю қалыптарының жұмыс беттерін жабуға арналған тығын жəне басқа да суспензияларды пісіру агрегаттарында пісіру; суспензияларды пісіруге арналған компоненттерді берілген рецептура бойынша мөлшерлеу, оларды пісіру агрегаттарына толтыру; температуралық режимді бақылау-өлшеу аспаптары бойынша реттеу; даяр суспензияны тараға құю. 945. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың қызметі жəне құрылысы; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; негізгі компоненттер мен оларды толтыру кезектілігі. Параграф 2. Суспензия пісіруші, 3-разряд 946. Жұмыс сипаттамасы: құю қалыптарының жұмыс беттерін жабуға арналған тығын жəне басқа да суспензияларды пісіру агрегаттарында пісіру; шар диірменде тығын суспензиясын белгілі бір мөлшерге дейін ұстау; реакторға компоненттердің рецептуралық санын өлшеу жəне толтыру; реакторды берілген технологиялық режиміне шығару; суспензияның даярлығын сыртқы түріне қарай айқындау. 947. Білуге тиіс: реактор жəне шар диірмендердің қызметі жəне қолдану принципі; компоненттерді өлшеу жəне мөлшерлеу ережесі; компоненттердің физикалық-химиялық қасиеттері жəне суспензияның даярлығын айқындау тəсілдері. 142. Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы Параграф 1. Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы, 3-разряд 948. Жұмыс сипаттамасы: мыс қосымшалы борндарды, төлкелер мен элемент аралық бірікпелерді қолмен құю қалыптарында құю; қорғасын сүрмелік балқымаларды мөлшерлеу, тиеу жəне балқыту; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша температураны реттеу; қалыптарды сумен салқындату режимін құймалардың сыртқы түріне қарап айқындау; бөлшектерді тазарту, өлшеу жəне қалау; құю қалыптары мен қазандықтарды тазарту. 949. Білуге тиіс: бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; қалыптарды жұмысқа дайындау тəсілдері; өлшеу ережесі; даярланатын өнім талаптары. Параграф 2. Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы, 4-разряд 950. Жұмыс сипаттамасы: борндарды, төлкелер мен элемент аралық бірікпелерді аспалы автоматтарда құю; қорытпаларды құю қазандықтарына берілген деңгейге дейін пропорционалды тиеу; температуралық, сумен жəне ауамен салқындатуды жəне құйғыш қалыңдығын арнайы айлабұйымдардың көмегімен реттеу; бөлшектерді түсіру, сұрыптау жəне қалау; құю қалыптарын орнату, шешу жəне оларды суспензиямен жабу; жабдықтарды майлау. 951. Білуге тиіс: арнайы айлабұйымдар мен автоматтарды қолдану принципі жəне қызмет көрсету ережесі; қорытпалардың құрамы; суспензия жағу ережесі; сұрыптау тəсілдері. Параграф 3. Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы, 5-разряд 952. Жұмыс сипаттамасы: барлық үлгідегі аккумуляторлардың ток бұрамаларын жартылай автоматты құрылғыларда жəне желілерде құю; жартылай автоматты құрылғыларды құюдың берілген режиміне баптау, жұмыс процесінде жабдықты реттеу; компоненттердің құрамы бойынша қорғасын қорытпасын толтыру жəне түзету; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштеріне сəйкес жабдық жұмысының температуралық режимдерін реттеу жəне бақылау; ақаулықты, жабдықтың жұмыс режимінен ауытқу себептерін белгілеу жəне оларды жою. 953. Білуге тиіс: барлық үлгідегі аккумулятор ток бұрмалары құю жөніндегі құятын жартылай автомат құрылғылардың құрылымы мен кинематикалық тəсімдері; арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану ережесі; қорғасын аккумуляторлардың құрылысы жəне қызметі. 143. Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі Параграф 1. Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі, 3-разряд 954. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті машинистің басшылығымен темір кенін механикалық (гравитациялық) немесе флотациялық байыту; байыту агрегатын жұмысқа дайындау; шикізатты мөлшерлеу; жұмыс процесінде агрегаттың жекелеген механизмдері мен тораптарын реттеу жəне күрделі емес ағымдағы жөндеу жөніндегі жұмыс кешенін баптау жəне орындау. 955. Білуге тиіс: темір кенін механикалық (гравитациялық) немесе флотациялық байыту агрегаттары негізгі механизмдерінің құрылымы мен баптау тəсілдері, орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу жəне реттегіш құралдардың құрылымы; шикізат, концентрат, аралық өнімдер, шламдардың негізгі техникалық шарттары мен қойылатын талаптары; шикізат, концентрат жəне қалдықтарды сақтау ережесі; орындалатын жұмыс шеңберінде флотация негіздерін білу. Параграф 2. Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі, 4-разряд 956. Жұмыс сипаттамасы: темір кенін механикалық (гравитациялық) немесе флотациялық байыту; технологиялық режимді қамтамасыз етуге арналған байыту агрегаттарын баптау; орташа сынаманы іріктеу, байытылған кен сапасын тексеру; технологиялық процестің барысы туралы есептік құжаттаманы жүргізу. 957. Білуге тиіс: темір кенін механикалық (гравитациялық) немесе флотациялық байытуда қолданылатын түрлі аппараттар мен механизмдердің кинематикасы мен баптау тəсілдері; күрделі жəне дəлме-дəл бақылау-өлшеу жəне реттегіш аспаптардың қызметі мен пайдалану ережесі; шикізат пен материалдарды жұмыс процесінде бақылау жəне сынамалаудың негізгі əдістері, темір кенін механикалық (гравитациялық) немесе флотациялық байытудың негізгі жəне қосалқы операциялардың теориялық технология негізі. 144. Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы Параграф 1. Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы, 2-разряд 958. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті араластырушының басшылығымен қорғасын ұнтақ жəне басқа да компоненттерден құрғақ массаны араластыру, қорғасын аккумуляторлар өндірісіне арналған құрғақ масса жəне экспандерден паста дайындау; араластырғыштар мен механизмдерді басқару; жабдықты жұмысқа дайындау. 959. Білуге тиіс: паста жасауға арналған араластырғыштарды жəне жабдықтардың маңызды бөлшектерінің атауы жəне қызметі жəне қолдану принципі; қызмет көрсетілетін араластырғыштың қоректендіру құрылғысы мен қызметі, компоненттерді мөлшерлеу тəсілдері; қорғасын ұнтақтың, компоненттер мен пасталардың қызметі, қасиеті, сақтау жəне тасымалдау ережесі; жұмыс процесінде қолданылатын ащы қышқылдарды ұстау ережесі. Параграф 2. Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы, 3-разряд 960. Жұмыс сипаттамасы: қорғасын ұнтақ жəне басқа да компоненттерден құрғақ массаны араластыру, қорғасын аккумуляторлар өндірісіне арналған құрғақ масса жəне басқа да компоненттерден түрлі үлгідегі механизацияланған араластырғыштарда паста дайындау; транспортерлік таспалар арқылы белгілі бір мөлшерде компоненттерді толтыру; араластырғыштардың айналу жылдамдығын реттеу; паста жасауға арналған араластырғыш механизмдерді басқару; жабдықтарды жұмыс процесінде баптау. 961. Білуге тиіс: паста жасауға жəне құрғақ массаны араластыруға арналған механизацияланған араластырғыштардың құрылысы жəне баптау тəсілдері, орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі, паста рецептурасын; араластырғыштарға компоненттерді мөлшерлеу жəне толтыру тəсілдері. Параграф 3. Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы, 4-разряд 962. Жұмыс сипаттамасы: қорғасын ұнтақ жəне басқа да компоненттерден құрғақ массаны араластыру, қорғасын аккумуляторлар өндірісіне арналған құрғақ масса жəне басқа да компоненттерден автоматты араластырғыштарда паста дайындау; шикізат жəне компоненттерді кезең-кезеңімен толтыру; құрылғыны жұмыс режиміне келтіру; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштеріне орай токтың айналу жылдамдығын жəне токты реттеу; араластырылған компоненттерді автоматты түрде жинау жəне тасымалдау; жабдық жұмысындағы ақаулықтарды айқындау жəне жою. 963. Білуге тиіс: көтергіш-көлік механизмдері мен құрылғылардың қызметі жəне қолдану принципі; автомат жұмыстарының режимі; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; автоматтардағы ақаулықтардың түрлері жəне баптау тəсілдері. 145. Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы Параграф 1. Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы, 4-разряд 964. Жұмыс сипаттамасы: жартылай автоматты құрылғыларды, бақылау аспаптарын жəне көлікке тиеу құрылғыларын баптау; қарапайым жəне орташа күрделіктегі жартылай автоматты қалыптар мен жарақтарды орнату жəне ауыстыру жəне оларды жетілдіру; технологиялық параметрлерге сəйкес автоматика аспаптарын орнату жəне реттеу; анағұрлым жоғары білікті баптаушының басшылығымен жабдық жұмысындағы ақаулықтарды жою жəне ағымдағы жөндеуге қатысу. 965. Білуге тиіс: жабдықтардың құрылысы, принципиалды тəсімдері; жартылай автоматтарды баптау ережесі жəне тəсілдері; жабдық агрегаттары мен тораптарының өзара іс-əрекеті; жай жəне орташа күрделіктегі қалыптар мен жарақтардың құрылымы жəне оларды сынау тəсілдері; орындалатын жұмыс көлеміндегі слесарлық іс; шектеулер мен отырғызулар жүйесі; бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі жəне пайдалану ережесі. Параграф 2. Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы, 5-разряд 966. Жұмыс сипаттамасы: мотоциклетті, мопедті жəне басқа да шағын габаритті аккумуляторлық батареялар жасау кезінде жартылай автоматты құрылғыларды баптау жəне реттеу; бөлшек жасау жəне батарея тораптары, элементтері мен блоктарын құрастыруға арналған қалыптар мен жарақтардың түрлі құрылымды жартылай автоматтарын орнату жəне ауыстыру. қалыптарды сынау жəне жетілдіру; баптағаннан кейін батареяларды сынамалық құрастыру; жартылай автоматтардың жұмысын қадағалау жəне жабдықтың, іске қосатын жəне реттейтін аппаратураның жұмысындағы ақаулықтарды жою. 967. Білуге тиіс: жабдықтың принципі жұмысы жəне құрылымы, кинематикалық тəсімдері; əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар, жарақтардың құрылымдық ерекшеліктері, бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарын, іске қосатын аппаратураны теңшеу жəне реттеу ережесі, электроника, автоматика, электр техника, механика негіздері;

шектеулер мен отырғызулар жүйесі. Параграф 3. Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы, 6-разряд 968. Жұмыс сипаттамасы. автомобильді, тракторлық, тепловоз, вагон жəне басқа да ірі габаритті аккумуляторлық батареяларды жасауда жартылай автоматты құрылғыларды баптау жəне реттеу; батареялардың түрлі үлгілеріне конвейерлік желілерінің жартылай автоматтары мен жабдықтарын қайта баптау; бұйымдарды жасап көру жəне қайта баптағаннан кейін жабдықтарды жетілдіру; электронды, пневматикалық тəсімдер мен микротəсімдер негізінде басқару жүйесінің ерекше күрделі тораптары мен құрылғыларын бөлшектеу, реттеу жəне құрастыру; жабдықтар мен жарақтарды жөндеу жəне баптауға қажетті ақаулықтарды есептеуді орындау жəне ведомостілерін рəсімдеу; жабдықтарды қабылдауға, жөндеуге жəне ауыстыруға қатысу; жабдық жұмыстары параметрлерін есептеуді жүргізу. 969. Білуге тиіс: жартылай автоматтардың құрылымы, кинематикалық жəне пневматикалық тəсімдері; конвейерлік құрастырудың гидравликалық жəне электрлік желі жүйесі мен барлық құрылғы механизмінің өзара іс-əрекеті, жабдықты баптау, жөндеу жəне монтаждау тəсілдері; бақылау-өлшеу аппаратурасы тораптары мен механизмдерді реттеу жəне сынау дəлдігін тексеру ережесі; жартылай автоматтардың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою тəсілдері; аккумуляторлық батареялар өндірісінің технологиялық процесі; даяр өнім стандарттары. 970. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 146. Аккумулятор пластиналарға жағушы Параграф 1. Аккумулятор пластиналарға жағушы, 3-разряд 971. Жұмыс сипаттамасы: аккумулятор пластиналарына қалыңдығы 2,5 мм-ден асатын паста түрлерін ағын желісінде жағу; бункерге паста толтыру; ток бұрамаларын жағатын қоректендіру машиналарына оларды жағатын таспаға біркелкі түсіру үшін жіберу; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша температуралық режимді реттеу; жағу таспасын ауыстыру; жағылған пластиналардың жиектерін тазалау; жағу жабдығын майлау. 972. Білуге тиіс: ағын желісінің құрылымы жəне қызмет көрсету тəсілдері; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; электродты пластина үлгілері, ақау түрлері, майлайтын заттар. Параграф 2. Аккумулятор пластиналарға жағушы, 4-разряд 973. Жұмыс сипаттамасы: аккумулятор пластиналарына қалыңдығы 2,5 мм-ге дейінгі паста түрлерін ағын желісінде жағу; артық пастаны алып тастауға арналған арнайы айлабұйымдарды орнату жəне қайрау; пастаның біркелкі жағылуын бақылау; таспаның созылуын жəне пастаның тығыздық деңгейін реттеу; жабдықты жұмыс процесінде баптау. 974. Білуге тиіс: ағын желілер мен арнайы айлабұйымдардың кинематикалық тəсімдері; баптау тəсімдері; қайрау ережесі; жағылатын пасталардың қасиеті. 147. Қорғасын қорытпаларын балқытушы Параграф 1. Қорғасын қорытпаларын балқытушы, 3-разряд 975. Жұмыс сипаттамасы: балқыту қазандықтарындағы қорғасын қалдықтарын балқыту процесін жүргізу; қазандыққа қалдықтарды электр тиегіштің көмегімен тиеу; балқытудың температуралық режимін реттеу; күйгенін алып тастау; даяр қорытпаларды металл қалыптарға құю; түптерін қалау, өлшеу жəне тасымалдау. 976. Білуге тиіс: балқыту қазандығы мен қосалқы жабдықтардың құрылымы мен қолдану принципі; қолданылатын қорытпалардың құрамы; сынама алу ережесі; өлшеу, қалау жəне тасымалдау тəсілдері. Параграф 2. Қорғасын қорытпаларын балқытушы, 4-разряд 977. Жұмыс сипаттамасы: балқыту-қалпына келтіру қазандықтарындағы қорғасын қалдықтарынан жасалған қорғасын қорытпаларын балқыту жəне қалпына келтіру процесін жүргізу; пешке кокс, қорғасын қалдықтары мен жапсырмаларды тиеу; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша балқытудың температуралық режимін реттеу; электр транспортерге орнатылған даяр қорытпаны металл қалыптарға құю. 978. Білуге тиіс: қалпына келтіру пештері мен тиегіш жабдықтардың құрылымы мен қолдану принципі; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі; пеш жұмысының режимі, қорытпадағы қорғасынның проценттік құрамын айқындау тəсілдері. 148. Аккумулятор пластиналарды шабушы Параграф 1. Аккумулятор пластиналарды шабушы, 2-разряд 979. Жұмыс сипаттамасы: анағұрлым жоғары білікті шабушының басшылығымен жартылай автоматтарда жəне арнайы мамандандырылған сығымдағыштарда қалыңдығы 2,2 мм-ден асатын аккумуляторлық пластиналарды шабу; пластиналарды бөлшектеуге дайындау; бөлшектеу жəне шешу; электрод үлгілерін олардың сыртқы түріне қарай айқындау; пластиналарды сұрыптау жəне платформаларға немесе тараға қалау; қызмет көрсетілетін жабдықтарды майлау жəне тазалау. 980. Білуге тиіс: шабатын жартылай автоматтар мен мамандандырылған сығымдағыш механизмдерінің маңызды бөлшектерінің атаулары жəне қызметі жəне қолдану принципі, оларды басқару ережесі; электродты пластиналардың қызметі; сұрыптау жəне қалау тəсілдері, ақау түрлері. Параграф 2. Аккумулятор пластиналарды шабушы, 3-разряд 981. Жұмыс сипаттамасы: жартылай автоматтарда жəне арнайы мамандандырылған сығымдағыштарда қалыңдығы 2,2 мм-ден асатын аккумуляторлық пластиналарды шабу; пластиналарды жартылай автомат дүкеніне қалау, бөлшектеу жəне шешу; жартылай автоматты пластиналардың берілген мөлшерлеріне баптау жəне қайта баптау; пластиналарды шабудан кейін іріктеу; ақаудың пайда болу себептерін белгілеу жəне оларды жою. 982. Білуге тиіс: жартылай автоматтар мен сығымдағыштардың құрылысы жəне баптау тəсілдері; пластиналарды шабу тəсілдері, электрод үлгілерін айқындау себептері; ақаудың ықтимал пайда болу себептері мен олардың алдын алу тəсілдері. Параграф 3. Аккумулятор пластиналарды шабушы, 4-разряд 983. Жұмыс сипаттамасы: жартылай автоматтарда жəне арнайы мамандандырылған сығымдағыштарда қалыңдығы 2,2 мм-ге дейінгі аккумуляторлық пластиналарды шабу; аккумуляторлық торларды шабу; пуансонға электрод жіберу; бөлшектеудің берілген режиміне жабдықтарды теңшеу; берілген мөлшерлер бойынша бөліктерге бөлу жəне бөлшектеу үстеліндегі орнатқан жерінен шешу; дəнекерленетін ток жүргізу құлақшаларын тазарту; пластинаның желілік өлшемдерін айқындау жəне оларды өлшеу; кондициялық емес пластиналар мен торларды іріктеу; қайта балқытатын қазандықтарға түсетін діріл желісін басқару; қызмет көрсетілетін жабдық жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою. 984. Білуге тиіс: автоматтар кинематикасын; тазалайтын станоктарды қолдану принципі; қолданылатын айлабұйымдарды орнату жəне реттеу əдістері, аккумулятор пластина өндірісі процесі; пластиналардың жарамдылық жəне ақаулық белгілері. 149. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы Параграф 1. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 1-разряд 985. Жұмыс сипаттамасы: аккумуляторлар мен батареяларды құрастыруға дайындау; аккумуляторлардың қақпақтарын, элемент аралық бірікпелері мен басқа да ұсақ бөлшектерін құрастыру конвейерінің жұмыс орындарына қалап шығу. 986. Білуге тиіс: аспаптарды жəне жай айлабұйымдарды пайдалану ережесі; құрастырылатын бөлшектердің қызметі мен жарамдылық белгілері. Параграф 2. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 2-разряд 987. Жұмыс сипаттамасы: жекелеген жұмыс орындарында жəне конвейерлерде жартылай блоктарды, элементтер мен бірікпелерді моноблоктарға жинақтау, мастика құю жөніндегі жай құрастыру операцияларын орындау. 988. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтарды, құралдар мен айлабұйымдарды қолдану принципі; аккумулятордың жиналатын блоктары мен батареяларының құрылымы; құрастырылатын бөлшектерге қойылатын талаптар. Параграф 3. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 3-разряд 989. Жұмыс сипаттамасы: құрастыру процесінде арнайы аспаптарды, айлабұйымдар мен көлік тиегіш құрылғыларды пайдалана отырып орташа күрделіктегі түрлі құрастыру операцияларын қолмен орындау; бір позициялық жартылай автоматты құрылғыларда барлық үлгідегі батареяларды құрастыру жөніндегі құрастыру операцияларды орындау. 990. Білуге тиіс: арнайы айлабұйымдар мен дəлме-дəл бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы жəне қызметі; аккумуляторлар мен батареялардың шығарылатын үлгілерінің жəне оларға кіретін бөлшектерінің құрылымы; аккумулятордың əрбір үлгісінің қызметі; қызмет көрсетілетін құрылғылардың жекелеген тораптарының құрылымы; орнату автоматикасы жəне қолмен басқару режимінде орнату жұмысы туралы негізгі мəліметтер; қызмет көрсетілетін машиналарда ақаулықтардың пайда болу себептері мен оларды жою тəсілдері. Параграф 4. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 4-разряд 991. Жұмыс сипаттамасы: көп позициялы жартылай автоматты құрылғыларда түрлі үлгідегі батареяларды құрастыру жөніндегі құрастыру операцияларын орындау; қызмет көрсететін жабдық жұмысының технологиялық режимін реттеу; құрастыру құрылғыларының жұмыс режиміндегі ауытқулардың себептерін белгілеу жəне оларды жою. 992. Білуге тиіс: аккумулятор батареяларын құрастыру жөніндегі жартылай автоматты жабдықтардың құрылымы жəне кинематикалық тəсімдері; шектеулер мен отырғызулар. Параграф 5. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 5-разряд 993. Жұмыс сипаттамасы: автоматты көп позициялы құрылғыларда түрлі үлгідегі батареяларды құрастыру жөніндегі құрастыру операцияларды орындау; элементтер мен құрылғыларды біріктірудің күрделі тəсімдерін пайдалана отырып батареялардың тəжірибелік үлгілерін жекелеген құрастыру жəне жиынтықтау; батареялардың түрлі үлгілерін құрастыруға қайта баптау кезінде автоматты құрылғылардың жұмыс режимін реттеу, жетілдіру жəне орнату жəне қол жəне автоматты басқару режимін өзгерту. 994. Білуге тиіс: аккумулятор батареяларды құрастыру жөніндегі автоматты жабдықтардың құрылымы жəне кинематикалық тəсімі; технологиялық параметрлерді реттеу ережесі мен тəсілдері жəне аккумуляторды құрастырудың барлық сатысын басқару режимі; қорғасын аккумуляторды құю технологиялары жөніндегі негізгі мəліметтер. 150. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы Параграф 1. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 1-разряд 995. Жұмыс сипаттамасы: слесарлық қиыстыра отырып, түрлі үлгілік аккумуляторлар мен элементтердің жекелеген күрделі емес тораптарды жəне жекелеген

бөлшектерді құрастыру. 996. Білуге тиіс: жұмыс процесінде қолданылатын механизмдер мен айлабұйымдар туралы негізгі мəліметтер; жұмыс қол аспаптың қызметі мен қолданылуы; өңделетін материалдардың механикалық қасиеті туралы қарапайым мəліметтер; өңделетін тораптар мен бөлшектердің атауы жəне қызметі. 997. Жұмыс үлгілері: 1) блоктар - жартылай блоктардан құрастыру жəне түзету; 2) бұрандалар – борнға бұрау; 3) түптері мен қақпақтары – ыдыстарға кірістіру; 4) аккумулятор қақпақтары – құрастыру; 5) ыдыстар – тазарту, түзету жəне таңбалау. Параграф 2. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 2-разряд 998. Жұмыс сипаттамасы: аккумуляторлар мен элементтердің тораптары мен блоктарын құрастыру немесе түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтердің құрастыру жөніндегі орташа күрделіктегі операцияларды орындау; тəсім бойынша күрделі емес батареяларды құрастыру; жетекті аккумулятор блоктарды кешенді құрастыру, дискілік аккумуляторларды түпкілікті құрастыру, герметикалау процесін жүргізу; аккумуляторларды, элементтер мен батареяларды операциялық құрастыруды жүргізу жөніндегі слесарлық-құрастыру жұмыстарын орындаудың негізгі тəсілдері мен жолдары. 999. Білуге тиіс: қосалқы жабдықтарды жəне слесарлық-құрастыру айлабұйымдарын қолдану принципі жəне басқару ережесі; бақылау-өлшеу аспаптары немесе құралдарының қызметі мен пайдалану ережесі; шектеулер мен отырғызулар туралы негізгі мəліметтер; құрастыру жұмыстарын орындаудың кезектілігі, аккумулятор, элемент жəне батарея тораптарының қызметі мен қолдану принципі; слесарлық құрастыру жəне дəнекерлеу жұмыстарын конвейерде жəне жеке жұмыс орындарында орындау жолдары, жиналатын тораптардың сыртқы белгілеріне қарай сапасын айқындау жəне ақауларды жиналатын тораптарда түзету тəртібі. 1000. Жұмыс үлгілері: 1) аккумулятор батареялар – операциялық құрастыру; 2) салмағы 7 кг-ға дейінгі блоктар – ыдыстарға қолмен сығымдау; 3) электродтарының саны 5-ке дейінгі шағын габаритті аккумулятор блоктар – жинақтау жəне алғашқы құрастыру; 4) бұрамалар – дəнекерлеу; 5) ұштамалар мен штепсельді ажыратқыштар – дəнекерлеу; 6) эбонитті оқшаулау таяқшалары – блоктарға қондырма. Параграф 3. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 3-разряд 1001. Жұмыс сипаттамасы: ток бұрамалары шықпаларын борндарға дəнекерлей отырып, түрлі үлгідегі аккумуляторлар мен элементтерді толықтай күрделі құрастыру жəне герметизациялау; аккумуляторлар мен элементтердің бөлшектерін жетілдіру жəне құрастыру кезінде түрлі слесарлық операцияларды (егеулеу, ию, дəнекерлеу, бұрғылау) орындау; орташа күрделіктегі тəсім бойынша батареяларды құрастыру. 1002. Білуге тиіс: арнайы жəне əмбебап айлабұйымдардың, слесарлық құрастыру жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; шектеулер мен отырғызулар; аккумуляторларды, элементтер мен батареяларды құрастыру ережесі жəне жолдары; орындалатын жұмыстарға қойылатын техникалық талаптар; түрлі слесарлық құрастыру жұмыстарын құрастыру конвейерінде жəне дербес жұмыс орындарында орындаудың негізгі тəсілдері мен жолдары; құрастыруға түсетін бөлшектерді өңдеу сапасын бақылау тəсілдері мен жиналатын тораптардың жұмысында табылған ақауларды түзету тəртібі. 1003. Жұмыс үлгілері: 1) шағын габаритті аккумуляторлар - толықтай құрастыру, дəнекерлеу жəне герметизациялау; 2) шағын габаритті батареялар - орташа күрделіктегі тəсім бойынша құрастыру; 3) салмағы 7 кг-нан асатын блоктар – ыдыстарға қолмен сығымдау; 4) электродтарының саны 5-ден асатын шағын габаритті аккумулятор блоктар – жинақтау жəне алғашқы құрастыру. Параграф 4. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастыруші, 4-разряд 1004. Жұмыс сипаттамасы: аккумуляторлар мен элементтердің тəжірибелік үлгілерінің бөлшектерін қиыстырып, жетілдіріп, дəнекерлеп жəне пісіріп дербес құрастыру жəне жинақтау; біріктірудің күрделі тəсімдерімен аккумуляторлық батарея элементтерін құрастыру жəне монтаждау; құрастыру технологиясының оңтайлы технологиясын айқындау жəне орнату; аккумулятор, элемент жəне батарея мөлшері параметрлерін сынағаннан кейін талап етілетін мөлшерге дейін жетілдіру. 1005. Білуге тиіс: жауапты слесарлық құрастыру жəне монтаждау жұмыстарын орындау тəсілдері мен жолдары, аккумулятор, элементтер мен батареялардың барлық үлгілерін құрастыру принципі; жекелеген тораптар мен батареялардың жалпы жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою тəртібі; аккумуляторлық батареяларды біріктірудің электрлік тəсімдері; шектеу мен отырғызу жүйесі, орындалатын жұмыс шегінде электр техника жəне электр химиясы негіздері. 1006. Жұмыс үлгілері: 1) аккумулятор батареялар – толықтай құрастыру жəне монтаждау. Параграф 5. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы, 5-разряд 1007. Жұмыс сипаттамасы: тез əсер ететін эпоксидті компаундарды, желімдерді, герметиктерді пайдалана отырып күрделі сызбалар мен эскиздер бойынша тəжірибелік үлгілер мен макеттерді қоса отырып, ерекше күрделі аккумуляторлар, элементтер мен батареяларды толықтай құрастыру жəне монтаждау; субминиатюралықты қоса алғанда, штепсельді ажыратқыштарды батареялардың электр бірікпелерінің барлық тəсімдерін дəнекерлеу режимдері бойынша ерекше техникалық талапты электр қыздыру элементтерінің, температуралық реле, шағын габаритті реле пиротехникалық торап контактілерін дəнекерден алу; арнайы батареялардың гидравликалық түрлі тораптарын монтаждау; стандартты емес автоматты технологиялық жабдықтарды пайдалана отырып, техникалық құжаттама тала ететін мөлшерге дейінгі қажет дəлдікте батареяларға полимер құю; артық қысым жəне қарсы қысым берерде батарея бірікпелерінің электр тəсімдерін түрлі өлшеу аспаптары мен гидравликалық тораптарымен тексеру; ақауларды анықтау жəне оларды жою. 1008. Білуге тиіс: эскиздер мен құрастыру сызбалары бойынша ерекше күрделі аккумуляторлар, элементтер мен батареяларды құрастыру жəне монтаждау əдістері, жолдары; пиротехникалық құралдармен жұмыс істеу тəсілдері мен жолдары; гидравликалық батарея жүйесін пиротехникалық тораптармен, қыздыру элементтермен, термореле, атқарғыш реле жəне батареялармен жалпы тексеру кезіндегі жұмыс ережесі мен тəртібі; 1009. Жұмыс үлгілері: 1) пиротехникалық блоктар – дəнекерден алу; 2) электрмен қыздыру жүйелері – монтаждау. 151. Сүзгі сығымдаушы Параграф 1. Сүзгі сығымдаушы, 2-разряд 1010. Жұмыс сипаттамасы: жоғарырақ білікті сүзгі сығымдаушының басшылығымен бақылау айрықшалықтарға сəйкес никель шала тотығы гидратын сығымдау; сүзгі сығымдағыш рамаларын ауыстыру; сүзгі сығымдағыш рамаларына төсем орнату жəне олардың тозуына қарай ауыстыру; сүзгі сығымдағыштарды кезеңімен тазалау; никель шала тотығы гидратын ұсақтау процесін жүргізу; технологиялық процестің орындалуын тіркеу журналын жүргізу. 1011. Білуге тиіс: сығымдалған массаны ұсақтауға арналған жоғары қысымдағы диафрагмалық жəне май сорғылардың, агрегаттардың сүзгі сығымдағыштарының маңызды бөлшектерінің атауы жəне қызметі жəне қолдану принципі, сүзгі сығымдағыштарды құрастыру жəне бөлшектеу, төсемдерді бекіту жəне шешу тəсілдері, сүзгі сығымдағыштардан жасалған суспензиялардың ағып кетуін болдырмау жолдары, бақылауөлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану ережесі. Параграф 2. Сүзгі сығымдаушы, 3-разряд 1012. Жұмыс сипаттамасы: бақылау айрықшалықтарына сəйкес никель шала тотығы гидратын жəне басқа да суспензияларды сығымдау; түрлі құрылымдағы сүзгі сығымдағыштар мен ұсақтайтын машиналардың жұмыс режимдерін аспаптар арқылы белгілеу жəне реттеу; никель шала тотығы гидратын сығымдау жəне ұсақтау процесін жүргізетін кездегі ақаулықтарды жою, ұсақтау процесін қадағалау; жұмыс процесінде жабдықтарды баптау. 1013. Білуге тиіс: гидравликалық сүзгі сығымдағыштардың құрылымы жəне баптау тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы; металл суспензияларын гидравликалық жəне механикалық қысқышты сүзгі сығымдағыштарда сүзгілеу жəне сығымдау жолдары мен ережесі; сығымдау процесінде қолданылатын материалдардың атауы, сұрыбы жəне сүзгілеу қасиеті; олардың шығын нормасы. Параграф 3. Сүзгі сығымдаушы, 4-разряд 1014. Жұмыс сипаттамасы: арнайы əзірленген рецептілер бойынша темір жəне сілті ерітінділерін дайындау; бақылау ерекшеліктеріне сəйкес темір шала тотығы гидратын сүзгілеу, тұндыру жəне тотықтыру процесін жүргізу; химикаттарды берілген пропорцияда мөлшерлеу жəне оларды сыйымдылықтарға салу; талдауға сынама алу, артық сілтіні титрлеу арқылы айқындау; бақылау айрықшалықтарына сəйкес темір шала тотығы гидратын сығымдау; түрлі құрылымдағы сорғыларды, сүзгі сығымдағыштардың жұмыс режимін аспаптар арқылы тоқтату жəне реттеу; жұмыс процесінде жабдықты баптау жəне темір шала тотығы гидратын əзірлеудің технологиялық процесін жүргізуде ақаулықтарды жою. 1015. Білуге тиіс: түрлі құрылымдағы темір шала тотығы гидратын, сорғыларды, сүзгі сығымдағыштарды тотықтыру жəне тұндыруға арналған бак реакторлардың құрылымы жəне баптау ережесі; дəлме-дəл жəне күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, қызметі жəне пайдалану ережесі; тұздардың, қышқыл, сілтілердің технологиялық қызметі мен қасиеттері, оларды сақтау ережесі, шикізатқа, жартылай фабрикаттар мен түпкілікті өнімдерге қойылатын техникалық шарттар жəне талаптар; темір шала тотығы гидратын гидравликалық жəне механикалық қысқышты сүзгі сығымдағыштарда сүзгілеу жəне сығымдау жолдары мен ережесі; орындалатын жұмыс шегінде бейорганикалық химия негіздері. Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (19-шығарылым) 1-қосымшы Жұмысшы кəсіптерінің əліпбилік көрсеткіші Р/с 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.

Кəсіптердің атауы Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші Элемент өндірісінің автоматшысы Электр техникалық бұйымдарды алюминийлеуші Шыны оқшаулауда микросым жасау аппаратшысы Кадмийді тотықтандыру жөніндегі аппаратшы Аппаратшы-кептіруші Кабель бұйымдарын арматуралаушы Бандаждаушы Сымдарды қаптап ораушы Кабельдерді қаптап ораушы Кабель массасын пісіруші Суспензия пісіруші Электр оқшаулау лактарын, шайырлар мен мастикаларды пісіруші Кабель бұйымдарының вулкандаушысы Шыбықтар мен сымдарды тоқушы Сынапты тазартушы Көмір шайбаларын жеткеруші Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы Паста қайнатушы Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеушітүсіруші Шайыр құюшы Пілтелерді престеуші Микрофондық ұнтақтарды жасаушы Зер жіп жасаушы

(Соңы 16-бетте).

Разрядтар диапазоны 2-3

Беті

1-4 1-3 3-4 4 2-4 1-2 1-4 2-3 3-5 3 2-3 2-4

206 3 111 230 72 112 154 113 114 115 231 4

2-3 1-2 1-2 3 2-3 2-3 1-4 2-4

116 117 6 88 89 208 155 89

1-3 2-4 3 3

209 91 92 117

229


16

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 11-15-беттерде). 26. Сепаратор жасаушы 27. Фильера жасаушы 28. Электр оқшаулау трубаларын жасаушы 29. Оқшаулаушы 30. Кабель желісін оқшаулаушы 31. Өткізгіш сымды оқшаулаушы 32. Элемент өндірісін оқшаулаушы 33. Электр машиналарын, аппараттары мен аспаптарын сынаушы 34. Ток көздерін сынаушы 35. Сымдар мен кабельдерді сынаушы 36. Электр көмір бұйымдарын сынаушы 37. Сынаушы-қалыптаушы 38. Кабестаншы 39 Каландрлаушы 40. Электр аспап катушкаларын калибрлеуші 41. Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші 42. Миканиттерді желімдеуші 43. Пленка электр картонды желімдеуші 44. Сым жинақтаушы 45. Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы 46. Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы 47. Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы 48. Кабель бұйымдарын бақылаушы 49. Электр машиналарын, аппараты мен аспаптарын құрастыруды бақылаушы 50. Жгут иіруші 51. Сымдар мен кабельдерді лактаушы 52. Электр оқшаулау бұйымдары мен материалдарын лактаушы 53 Лакты араластырушы 54. Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы 55. Диірмен машинисі 56. Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі 57. Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы 58. Көмір массасын араластырушы 59. Кабель өндірісінің монтері 60. Трубалы электр қыздырғыштарды толтырушы 61. Айналдыра соғушы 62. Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы 63. Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы 64. Зарядталған бөліктерді жылдамдатқыштарды баптаушы 65. Аккумулятор пластиналарға жағушы 66. Паста жағушы 67. Электр өткізгіш қабат жағушы 68. Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы 69. Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы 70. Трансформатор катушкаларын ораушы 71. Күш конденсатор секцияларын ораушы 72. Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы 73. Электр магнитті өзекшелерді ораушы 74. Агломераттарды орап байлаушы 75. Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы 76. Слюданы күйдіруші 77. Электр көмір бұйымдарын күйдіруші 78. Электр машина элементтерін ораушы 79. Батарея желімдеуші 80. Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы 81. Сым илемдеу станының операторы 82. Сым жəне кабель тоқушы 83. Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы 84. Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы 85. Кабель бұйымдарын күйдіруші 86. Конденсатор пакеттерін дəнекерлеуші 87. Қайта ораушы 88. Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы 89. Қорғасын қорытпаларды балқытушы 90. Шунттарды жеткеруші 91. Агломераттарды сығымдаушы 92. Оқшаулау материалдарын престеуші 93. Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы 94. Электродтар мен элементтерді сығымдаушы 95. Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы 96. Электр көмір бұйымдарын престеуші 97. Белсенді масса дайындаушы 98. Ерітінді жəне электролит дайындаушы 99. Электр өткізгіш қабат əзірлеуші 100. Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы 101. Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы 102. Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші 103. Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші 104. Электр техникалық бұйымдарды сіңірмелеуші 105. Сусымалы материалдарды елеуші 106. Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы 107. Аккумулятор пластиналарды шабушы 108. Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы 109. Слюданы регенераторлаушы 110. Электр өлшеу аспаптарын реттеуші-градуирлеуші 111 Трубкалы электр қыздырғыштарды редуцирлеуші 112. Кабель өндірісі материалдарын кесуші 113. Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы 114. Трансформатор орамдарын құрастырушы 115. Конденсатор пакеттерін құрастырушы 116. Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы 117. Сынап тіктеуіштерін құрастырушы 118. Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы 119. Трансформатор өзекшесін құрастырушы 120. Күшті нүктелі конденсаторларды құрастырушы 121. Токты шектеуші реакторларды құрастырушы 122. Трансформаторларды құрастырушы 123. Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы 124. Электр машиналары мен аппаратын құрастырушы 125. Электр өлшеу аспаптарын құрастырушы 126. Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы 127. Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші 128. Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы 129. Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы 130. Байланыс кабельдері элементтерін ширатушыоқшаулаушы 131. Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь 132. Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы 133. Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы 134. Кабельдерді тұрақтандырушы 135. Конденсатор пакеттерін кептіруші 136. Элемент өндірісінің кептірушісі 137. Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы 138. Сымдар мен кабельдерді термоөңдеуші 139. Термостатшы 140. Оқшаулау материалдарын тегістеуші 141. Сүзгі сығымдаушы 142. Сынап тіктеуіштерін қалыптаушы 143. Электр көмір бұйымдарын тазалаушы 144. Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы 145. Шприцовшы 146. Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы 147. Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы 148. Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы 149. Электр монтажшы-сызбашы 150. Кабельдерді электрмен кептіруші 151. Сымды эмальдаушы

1-3 3-6 2-3 1-5 3-5 3 1-3 2-6

188 118 74 158 120 122 210 7

3-6 2-3 2-6 2-5 3-4 2-3 1-4 1-3 2-4 2-3 2 2-3 2-5 3-5 3-5 2-6

190 123 93 191 75 76 161 95 77 78 123 96 193 79 124 13

2 2-3 2-4

126 126 20

2-4 3-5 3-5 3-4

22 232 195 233

2-4

234

3-4 3-6 2-4 2 2-6 4-6

97 127 24 81 212 235

4-6 3-4 2-4 3-4 1-4

25 237 214 215 163

1-5 1-6 1-4 3-5 1-2 1-2 2-3 2-3 3-5 1-6 2-3 4-5

165 168 170 81 173 216 98 83 99 173 217 130

3 2-3 2-6

131 131 132

4, 6 4 1-4 1-2 2 3-4 2-4 1-4 2-5 1-4

135 137 27 177 83 238 28 218 84 178

2-4 3-4 2-5 2-5 2-5 2-3 2-3 2-4 3-4 1-5 1-5 1-3 3-4 2-4 1-4 2 2-5 3 2-3 1-2

220 138 101 197 199 221 138 103 86 139 30 141 104 239 180 87 34 37 142 222

2-5 2-3 1-6

182 37 223

1-4 1-5

39 240

1-6 1-4 2-4 1-6 1-5

41 44 45 47 242

1-6 1-6 1-3 2-5 2-4 2-5 3-4

56 51 105 183 143 144 146

1-6

184

1-2 1-2 4-5 3 1, 3 1-2 3 1-2 3-4 2-4 1-5 1-2 2-5 2, 4 3 1-4

87 107 148 64 227 14 149 63 150 246 64 108 108 228 151 201

2-4 1-6 5 2-6

204 67 151 152

Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығының (19-шығарылым) 2-қосымшасы Осы бөлімдерінде көзделген жұмысшылар кəсіптері атауларының, олардың 1985 жылы шығарылған қолданыстағы БТБА бойынша атаулары көрсетілген тізбесі № р/с 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

Разряд- Беті Кəсіптердің атауы тар диапазоны Электр техникалық өндірістің жалпы кəсіптері Электр техникалық бұйымдарды алюминийлеуші 1-3 3 Электр оқшаулау лактарын, шайырлар мен 2-4 4 мастикаларды пісіруші Сынапты тазартушы 1-2 6 Электр машиналарын, аппараттары мен аспаптарын 2-6 7 сынаушы Электр машиналарын, аппараты мен аспаптарын 2-6 13 құрастыруды бақылаушы Электр оқшаулау бұйымдары мен материалдарын 2-4 20 лактаушы Лакты араластырушы 2-4 22 2-4 24 Трубалы электр қыздырғыштарды толтырушы Зарядталған бөліктерді жылдамдатқыштарды баптаушы 4-6 25 Конденсатор пакеттерін дəнекерлеуші 1-4 27 Шунттарды жеткеруші 2-4 28 Электр техникалық бұйымдарды сіңірмелеуші 1-5 30 Электр өлшеу аспаптарын реттеуші-градуирлеуші 2-5 34 Трубкалы электр қыздырғыштарды редуцирлеуші 3 37 Конденсатор пакеттерін құрастырушы 2, 4 37 Сынап тіктеуіштерін құрастырушы 1-4 39 Трансформатор өзекшесін құрастырушы 1-6 41 Күшті нүктелі конденсаторларды құрастырушы 1-4 44 Токты шектеуші реакторларды құрастырушы 2-4 45 Трансформаторларды құрастырушы 1-6 47 Электр өлшеу аспаптарын құрастырушы 1-6 51 Электр машиналары мен аппаратын құрастырушы 1-6 56 Конденсатор пакеттерін кептіруші 3 64 Термостатшы 1-2 63 Сынап тіктеуіштерін қалыптаушы 1-5 64 Электр монтажшы-сызбашы 1-6 67 Электр оқшаулау материалдар өндірісі Аппаратшы-кептіруші 2-4 72 Электр оқшаулау трубаларын жасаушы 2-3 74 Кабестаншы 3-4 75 Каландрлаушы 2-3 76 Миканиттерді желімдеуші 2-4 77 Пленка электр картонды желімдеуші 2-3 78 Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі 3-5 79 бақылаушы Айналдыра соғушы 2 81 Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы 3-5 81 Слюданы күйдіруші 2-3 83 Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы 2 83 Оқшаулау материалдарын престеуші 2-5 85 Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші 3-4 86 Слюданы регенераторлаушы 2 87 Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы 1-2 87 Электр көмір өндірісі Көмір шайбаларын жеткеруші 3 88 Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы 2-3 89 Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші 2-4 89 Пілтелерді престеуші 2, 4 91 Микрофондық ұнтақтарды жасаушы 3 92 Электр көмір бұйымдарын сынаушы 2-6 93 Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші 1-3 95 Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы 2-3 96 Көмір массасын араластырушы 3-4 97 Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы 2-3 98 Электр көмір бұйымдарын күйдіруші 3-5 99 Электр көмір бұйымдарын престеуші 2-5 101 Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы 2-4 103 Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы 3-4 104 Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы 1-3 105 Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы 1-2 107 Электр көмір бұйымдарын тазалаушы 1-2 108 Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы 2-5 108 Кабель өндірісі Шыны оқшаулауда микросым жасау аппаратшысы 3-4 111 Кабель бұйымдарын арматуралаушы 1-2 112 Сымдарды қауіпсіз етіп ораушы 2-3 113 Кабельдерді қауіпсіз етіп ораушы 3-5 114 Кабель массасын пісіруші 3 115 Кабель бұйымдарын вулкандаушы 2-3 116 Шыбықтар мен сымдарды тоқушы 1-2 117 Зер жіп жасаушы 3 117 Фильера жасаушы 3-6 118 Кабель желісін оқшаулаушы 3-5 120 3 122 Өткізгіш сымдарды оқшаулаушы Сымдар мен кабельдерді сынаушы 2-3 123 Сым жинақтаушы 2 123 Кабель бұйымдарын бақылаушы 3-5 124 Жгут иіруші 2 126 Сым жəне кабель лактаушы 2-3 126 Кабель өндірісі монтері 3-6 127 Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі 4-5 130 операторы Сым илемдеу станы операторы 3 131 Сым жəне кабель тоқушы 2-3 131 Кабель жəне сымды пластикат жəне резинамен 2-6 132 сығымдаушы Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы 4, 6 135 Кабель бұйымдарын күйдіруші 4 137 Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы 3-4 138 Кабель ұнтағын қыздырушы 2-3 138 Кабель жəне сымды сіңдіруші 1-5 139 Сусымалы материалдарды елеуші 1-3 141 Кабель өндірісі материалдарын кесуші 2-3 142 Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы 2-4 143 Желі жəне кабельді ширатып оқшаулаушы 2-5 144 Байланыс кабельдері элементтерін ширатып 3-4 146 оқшаулаушы

12 қазан 2013 жыл

32 33 34 35 36 37 38

Кабель тұрақтандырушы 4-5 148 Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы 1-2 14 Сым жəне кабельдерді термоөңдеуші 3 149 Оқшаулау материалдарын тегістеуші 3-4 150 Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы 3 151 Кабельдерді электрмен кептіруші 5 151 Сымды эмальдаушы 2-6 152 Оқшаулау жəне орау-бүркеу жұмыстары 1 Бандаждаушы 1-4 154 2 Оқшаулау бөлшектерді дайындаушы 1-4 155 3 Оқшаулаушы 1-5 158 4 Электр аспап катушкаларын калибрлеуші 1-4 161 5 Электр аспаптар мен аппараттарға арналған 1-4 163 катушкаларды ораушы 6 Электр машина катушкалар мен секцияларды ораушы 1-5 165 7 Трансформатор катушкаларын ораушы 1-6 168 8 Күш конденсатор секцияларын ораушы 1-4 170 9 Электр магниттік өзекшелерді ораушы 1-2 173 10 Электр машина элементтерін ораушы 1-6 173 11 Қайта ораушы 1-2 177 12 Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, 1-4 178 катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы 13 Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы 1-4 180 14 Трансформатор орамдарын құрастырушы 2-5 182 2-5 183 15 Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші 16 Электр машина шықпалары мен орамдары жөніндегі 1-6 184 слесарь Химиялық жəне басқа да ток көздері өндірісі Химиялық жəне басқа да ток көздері өндірісіндегі жалпы жұмысшы кəсіптері 1 Сепаратор жасаушы 1-3 188 2 Ток көздерін сынаушы 3-6 190 3 Сынаушы-қалыптаушы 2-5 191 4 Аккумулятор жəне элемент өндірісінде бақылаушы 2-5 193 5 Диірмен машинисі 3-5 195 6 Белсенді масса дайындаушы 2-5 197 7 Ерітінділер мен электролит дайындаушы 2-5 199 8 Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер 1-4 201 электродшысы 9 Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы 2-4 204 Гальваникалық элементтер мен батареялар жəне басқа да ток көздері өндірісіндегі жұмысшы кəсіптері 1 Элемент өндірісінің автоматшысы 1-4 206 2 Паста қайнатушы 2-3 208 3 Шайыр құюшы 1-3 209 4 Элемент өндірісін оқшаулаушы 1-3 210 5 Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы 2-6 212 6 Паста жағушы 2-4 214 7 Электр өткізгіш қабат жағушы 3-4 215 8 Агломераттарды орап байлаушы 1-2 216 9 Батарея желімдеуші 2-3 217 10 Агломераттарды сығымдаушы 1-4 218 11 Электродтар мен элементтерді сығымдаушы 2-4 220 12 Электр өткізгіш қабат əзірлеуші 2-3 221 13 Гальваникалық элементтер мен батареяларды 1-2 222 құрастырушы 14 Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің 1-6 223 құрастырушысы 15 Элемент өндірісінің кептірушісі 1, 3 227 16 Шприцовшы 2, 4 228 Қорғасын жəне сілті аккумуляторлар мен батареялар өндірісіндегі жұмысшы кəсіптері 1 Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор 2-3 229 пластиналарды автоклавшы кептіруші 2 Кадмийді тотықтандыру жөніндегі аппаратшы 4 230 3 Суспензия пісіруші 2-3 231 4 Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы 3-5 232 5 Механикалық немесе флотациялық кен байыту 3-4 233 машинисі 6 Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) 2-4 234 массаны араластырушы 7 Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар 4-6 235 құрылғысын баптаушы 8 Аккумулятор пластиналарға жағушы 3-4 237 9 Қорғасын қорытпаларды балқытушы 3-4 238 10 Аккумулятор пластиналарды шабушы 2-4 239 11 Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды 1-5 240 құрастырушы 12 Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы 1-5 242 2-4 246 13 Сүзгі сығымдаушы

Кəсіптердің атауы

1. 2. 3. 4. 5.

Агломераттарды орап байлаушы Агломераттарды сығымдаушы Айналдыра соғушы Аккумулятор жəне элемент өндірісіндегі бақылаушы Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы Аккумулятор пластиналарға жағушы Аккумулятор пластиналарды шабушы Аппаратшы-кептіруші Байланыс кабельдері элементтерін ширатушыоқшаулаушы Бандаждаушы Батарея желімдеуші Белсенді масса дайындаушы Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы Диірмен машинисі Ерітінді жəне электролит дайындаушы Жгут иіруші Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы Зарядталған бөліктерді жылдамдатқыштарды баптаушы Зер жіп жасаушы Кабель бұйымдарын арматуралаушы Кабель бұйымдарын бақылаушы Кабель бұйымдарын күйдіруші Кабель бұйымдарының вулкандаушысы Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы Кабель желісін оқшаулаушы Кабель жəне сымдарды пластикат жəне резинамен сығымдаушы Кабель массасын пісіруші Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы Кабель өндірісі материалдарын кесуші Кабель өндірісінің монтері Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы Кабельдер мен сымдарды сіңдіруші Кабельдерді қаптап ораушы Кабельдерді тұрақтандырушы Кабельдерді электрмен кептіруші Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы Кабестаншы Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші Кадмийді тотықтандыру жөніндегі аппаратшы Қайта ораушы Каландрлаушы Конденсатор пакеттерін құрастырушы Конденсатор пакеттерін дəнекерлеуші Конденсатор пакеттерін кептіруші Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші Қорғасын қорытпаларды балқытушы Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы Көмір массасын араластырушы Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы Көмір шайбаларын жеткеруші Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеушітүсіруші Күш конденсатор секцияларын ораушы Күшті нүктелі конденсаторларды құрастырушы Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы Лакты араластырушы Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі Миканиттерді желімдеуші Микрофондық ұнтақтарды жасаушы Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы Оқшаулау бөлшектерін дайындаушы Оқшаулау материалдарын престеуші Оқшаулау материалдарын тегістеуші Оқшаулаушы Өткізгіш сымды оқшаулаушы Паста жағушы Паста қайнатушы Пілтелерді престеуші Пленка электр картонды желімдеуші Сепаратор жасаушы Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы Слюданы күйдіруші Слюданы регенераторлаушы Сүзгі сығымдаушы Суспензия пісіруші Сусымалы материалдарды елеуші Сым жəне кабель тоқушы Сым жинақтаушы Сым илемдеу станының операторы Сымдар мен кабельдерді лактаушы Сымдар мен кабельдерді сынаушы Сымдар мен кабельдерді термоөңдеуші Сымдарды қаптап ораушы Сымды эмальдаушы Сынап тіктеуіштерін қалыптаушы Сынап тіктеуіштерін құрастырушы Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы Сынапты тазартушы Сынаушы-қалыптаушы Термостатшы Ток көздерін сынаушы Токты шектеуші реакторларды құрастырушы Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші Трансформатор катушкаларын ораушы Трансформатор орамдарын құрастырушы Трансформатор өзекшесін құрастырушы Трансформаторларды құрастырушы Трубалы электр қыздырғыштарды толтырушы Трубкалы электр қыздырғыштарды редуцирлеуші Фильера жасаушы Шайыр құюшы Шприцовшы Шунттарды жеткеруші Шыбықтар мен сымдарды тоқушы Шыны оқшаулауда микросым жасау аппаратшысы Электр аспап катушкаларын калибрлеуші Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы Электр көмір бұйымдарын күйдіруші Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы Электр көмір бұйымдарын престеуші Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы Электр көмір бұйымдарын тазалаушы Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші Электр көмір бұйымдарын сынаушы Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы Электр магнитті өзекшелерді ораушы Электр машина катушкалары мен секцияларын ораушы Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы Электр машина элементтерін ораушы Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы Электр машиналары мен аппаратын құрастырушы Электр машиналарын, аппараттары мен аспаптарын сынаушы Электр машиналарын, аппараты мен аспаптарын құрастыруды бақылаушы Электр машиналарының бұрамалары мен орамдары жөніндегі слесарь Электр монтажшы-сызбашы Электр оқшаулау бұйымдары мен материалдарын лактаушы Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы Электр оқшаулау лактарын, шайырлар мен мастикаларды пісіруші Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы Электр оқшаулау трубаларын жасаушы Электр өлшеу аспаптарын құрастырушы Электр өлшеу аспаптарын реттеуші-градуирлеуші Электр өткізгіш қабат əзірлеуші Электр өткізгіш қабат жағушы Электр техникалық бұйымдарды алюминийлеуші Электр техникалық бұйымдарды сіңірмелеуші Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы Электродтар мен элементтерді сығымдаушы Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы Элемент өндірісін оқшаулаушы Элемент өндірісінің автоматшысы Элемент өндірісінің кептірушісі

6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. 148. 149. 150. 151.

№ р/с

Осы бөлімде берілген кəсіптердің атаулары

Разряд диапазоны

1 1

2 Аппаратшыкептіруші Электр оқшаулау трубаларын жасаушы Кабестаншы Каландрлаушы Миканиттерді желімдеуші Пленкаэлектркартонды желімдеуші Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы Айналдыра соғушы Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы Слюданы күйдіруші Электр оқшаулау материалдарын қайта ораушы Оқшаулау материалдарын престеуші Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші Слюданы регенераторлаушы Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы

3 2-4

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Разрядтар диапазоны 1-2 1-4 2 2-5 4-6

Беті

3-4 2-4 2-4 3-4

237 239 72 146

1-4 2-3 2-5 1-2

154 217 197 222

3-5 2-5 2 2-5 3 4-6

195 199 126 144 151 25

3 1-2 3-5 4 2-3 1-2 3-5 2-6

117 112 124 137 116 14 120 132

3 2-4 2-3 3-6 2-3 1-5 3-5 4-5 5 4, 6

115 143 142 127 138 139 114 148 151 135

3-4 3-4 4 1-2 2-3 2-3 1-4 3 1-5

75 86 230 177 76 37 27 64 240

2-3

229

3-4 3-5 3-4 3-4 3 2-4

238 232 97 104 88 89

1-4 1-4 2-4

170 44 234

2-4 2-4

22 204

1-4

201

3-4

233

2-4 3 4-5

77 92 130

1-4 2-5 3-4 1-5 3 2-4 2-3 3-4 2-3 1-3 1-5

155 84 150 158 122 214 208 91 78 188 242

2-3 2 2-4 2-3 1-3 2-3 2 3 2-3 2-3 3 2-3 2-6 1-5 1-4 1-6

83 87 246 231 141 131 123 131 126 123 149 113 152 64 39 223

1-2 2-5 1-2 3-6 2-4 2-5 1-6 2-5 1-6 1-6 2-4 3 3-6 1-3 2, 4 2-4 1-2 3-4 1-4 1-4

6 191 63 190 45 183 168 182 41 47 24 37 118 209 228 28 117 111 161 163

2-5 3-5 2-3 2-5 1-2 1-2 1-3 2-6 1-3 2-4 2-3 1-2 1-5

108 99 98 101 107 108 95 93 105 103 89 173 165

216 218 81 193 235

2-3 3-4 2-3 2-4 2-3 3-5 2 3-5 2-3 2 2-5 3-4 2 1-2

Осы бөлімде берілген кəсіптердің атаулары

Разряд диапазоны

1 1

2 Көмір шайбаларын жеткеруші

2

4 5 6 7 8 9 10

Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеушітүсіруші Пілтелерді престеуші Микрофондық ұнтақтарды жасаушы Электр көмір бұйымдарын сынаушы Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы Көмір массасын араластырушы Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы

2-4 3 2-6 1-3 2-3 3-4 2-3

11 12 13 14 15 16 17 18

Электр көмір бұйымдарын күйдіруші Электр көмір бұйымдарын престеуші Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы Электр көмір бұйымдарын тазалаушы Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы

3-5 2-5 2-4 3-4 1-3 1-2 1-2 2-5

3

3 3 2-3

Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығын (24-шығарылым) бекіту туралы

5 2-4

6 19

Электр оқшаулау трубаларын жасаушы Кабестаншы Каландрлаушы Миканиттерді желімдеуші Пленкаэлектркартонды желімдеуші Электр оқшаулау материалдары өндірісіндегі бақылаушы Айналдыра соғушы Электр оқшаулау бұйымдарын ораушы Слюданы күйдіруші Материалдарды қайта ораушы Оқшаулау материалдарын престеуші Қағаз бен маталарды сіңірмелеуші Слюданы регенераторлаушы Электр оқшаулау материалдарын сұрыптаушы

2-3 3-4 2-3 2-4 2-3 3-5

-//-//-//-//-//-//-

7 Изоляция матер. -//-//-//-//-//-//-

Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 125-бабына сəйкес жұмыстардың белгілі бір түрлерінің күрделілігін белгілеу, жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру жəне кəсіптерінің дұрыс атауларын айқындау мақсатында бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (24-шығарылым) бекітілсін. 2. Еңбек жəне əлеуметтік əріптестік департаменті (А.Ə.Сарбасов) осы бұйрықтың заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау вице-министрі Е.К.Егембердіге жүктелсін. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

2 3-5 2-3 2 2-5 3-4 2 1-2

-//-//-//-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-//-//-//-

1985 жылғы БТБА қолданыстағы шығарылымдары мен бөлімдері бойынша кəсіптердің атаулары 4 Көмір шайбаларын жеткеруші

Разряд диапазоны

БТБА шығарылымының №

Бөлімнің қысқартылған атауы

5 3

6 19

2-3

-//-

7 Электр көмір өндірісі -//-

2-4

-//-

-//-

2-4 3 2-6 1-3 2-3 3-4 3 2-3

-//-//-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-//-//-

3-5 2-5 2-4 3-4 1-3 1-2 1-2 2-5

-//-//-//-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-//-//-//-

«Кабель өндірісі» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 1985 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі

1

Шыны оқшаулауда микросым жасау аппаратшысы

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18

Кабель бұйымдарын арматуралаушы Сымдарды қауіпсіз етіп ораушы Кабельдерді қауіпсіз етіп ораушы Кабель массасын пісіруші Кабель бұйымдарын вулкандаушы Шыбықтар мен сымдарды тоқушы Зер жіп жасаушы Фильера жасаушы Кабель желісін оқшаулаушы Өткізгіш сымдарды оқшаулаушы Сымдар мен кабельдерді сынаушы Сым жинақтаушы Кабель бұйымдарын бақылаушы Жгут иіруші Сым жəне кабель лактаушы Кабель өндірісі монтері Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы Сым илемдеу станы операторы Сым жəне кабель тоқушы Кабель жəне сымды пластикат жəне резинамен сығымдаушы Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы

19 20 21 22

23 Кабель бұйымдарын күйдіруші 24 Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы 25 Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы 26 Кабель жəне сымды сіңдіруші 27 Сусымалы материалдарды елеуші 28 Кабель өндірісі материалдарын кесуші 29 Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы 30 Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы 31 Байланыс кабельдері элементтерін ширатушыоқшаулаушы 32 Кабель тұрақтандырушы 33 Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы 34 Сым жəне кабельдерді термоөңдеуші 35 Оқшаулау материалдарын тегістеуші 36 Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы 37 Кабельдерді электрмен кептіруші 38 Сымды эмальдаушы

Разряд1985 жылы шығарылған БТБА-ның бұрын тар диақолданыста болған бөлімдері бойынша пазоны атаулар 3-4 Шыны оқшаулауда микросым жасау аппаратшысы 1-2 Кабель бұйымдарын арматуралаушы 2-3 Сымдарды қауіпсіз етіп ораушы 3-5 Кабельдерді қауіпсіз етіп ораушы 3 Кабель массасын пісіруші 2-3 Кабель бұйымдарын вулкандаушы 1-2 Шыбықтар мен сымдарды тоқушы 3 Зер жіп жасаушы 3-6 Фильера жасаушы 3-5 Кабель желісін оқшаулаушы 3 Өткізгіш сымдарды оқшаулаушы 2-3 Сымдар мен кабельдерді сынаушы 2 Сым жинақтаушы 3-5 Кабель бұйымдарын бақылаушы 2 Жгут иіруші 2-3 Сым жəне кабель лактаушы 3-6 Кабель өндірісі монтері 4-5 Оқшауланған желі жасау жөніндегі автоматты желі операторы 3 Сым илемдеу станы операторы 2-3 Сым жəне кабель тоқушы 2-6 Кабель жəне сымды пластикат жəне резинамен сығымдаушы 4, 6 Кабельді қорғасын немесе алюминиймен сығымдаушы 4 Кабель бұйымдарын күйдіруші 3-4 Электр техникалық бұйымдарды сығымдаушы 2-3 Кабельге арналған ұнтақты қыздырушы 1-5 Кабель жəне сымды сіңдіруші 1-3 Сусымалы материалдарды елеуші 2-3 Кабель өндірісі материалдарын кесуші 2-4 Кабель өндірісі бұйымдарын ширатушы 2-5 Желі жəне кабельді ширатушы-оқшаулаушы 3-4 Байланыс кабельдері элементтерін ширатушыоқшаулаушы 4-5 Кабель тұрақтандырушы 1-2 Кабель бұйымдарының сыртқы қабатын сыдырушы 3 Сым жəне кабельдерді термоөңдеуші 3-4 Оқшаулау материалдарын тегістеуші 3 Желілерді, сымдар мен кабельдерді экрандаушы 5 Кабельдерді электрмен кептіруші 2-6 Сымды эмальдаушы

РазрядШығатар диа- рылым № пазоны 3-4 19

Басылымның қысқартылған атауы Кабель

1-2 2-3 3-5 3 2-3 1-2 3 3-6 3-5 3 2-3 2 3-5 2 2-3 3-6 4-5

-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-//-

3 2-3 2-6

-//-//-//-

-//-//-//-

4, 6

-//-

-//-

4 3-4 2-3 1-5 1-3 2-3 2-4 2-5 3-4

-//-//-//-//-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-//-//-//-//-

4-5 1-2

-//-//-

-//-//-

3 3-4 3 5 2-6

-//-//-//-//-//-

-//-//-//-//-//-

БТБА-ның (19-шығарылым) 6-бөлімінің 6-қосымшасы «Оқшаулау жəне орау-бүркеу жұмыстары» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 1985 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі № р/с

Осы бөлімге орналастырылған жұмысшы кəсіптерінің атауы

Разрядтар диапазоны

1 2 3 4

Бандаждаушы Оқшаулау бөлшектерді дайындаушы Оқшаулаушы Электр аспап катушкаларын калибрлеуші Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы Электр машина катушкалар мен секцияларды ораушы Трансформатор катушкаларын ораушы Күш конденсатор секцияларын ораушы

1-4 1-4 1-5 1-4

Разрядтар диапазоны

Шығарылым Басылымның № қысқартылған атауы

1-4 1-4 1-5 1-4

19 -//-//-//-

Дайындау-оқшаулау -//-//-//-

1-4

-//-

-//-

1-5

-//-

-//-

1-6 1-4

1-6 1-4

-//-//-

9 Электр магниттік өзекшелерді ораушы 10 Электр машина элементтерін ораушы 11 Қайта ораушы

1-2 1-6 1-2

Электр магниттік өзекшелерді ораушы Электр машина элементтерін ораушы Қайта ораушы

1-2 1-6 1-2

-//-//-//-

12 Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы 13 Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы 14 Трансформатор орамдарын құрастырушы 15 Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші 16 Электр машина шықпалары мен орамдары жөніндегі слесарь

1-4

Электр машиналар мен аппараттардың секцияларын, катушкалары мен оқшаулау бөлшектерін сығымдаушы Электр машина секциялары мен катушкаларын созушы Трансформатор орамдарын құрастырушы

1-4

-//-

-//Жалпы электр техникалық өндіріс Дайындау-орау -//Жалпы электр техн. өндіріс Дайындау-орау

6 7 8

1-4

1985 жылы шығарылған БТБА-ның бұрын қолданыста болған бөлімдері бойынша атаулар Бандаждаушы Оқшаулау бөлшектерді дайындаушы Оқшаулаушы Электр аспап катушкаларын калибрлеуші Электр аспаптар мен аппараттарға арналған катушкаларды ораушы Электр машина катушкалар мен секцияларды ораушы Трансформатор катушкаларын ораушы Күш конденсатор секцияларын ораушы

5

1-5

1-4 2-5 2-5 1-6

Трансформатор катушкаларын құрастырып өңдеуші Электр машина шықпалары мен орамдары жөніндегі слесарь

1-4

-//-

-//-

2-5

-//-

-//-

2-5

-//-

-//-

1- 6

-//-

-//-

БТБА-ның (19-шығарылым) 7-бөлімінің 7-қосымшасы «Химия жəне басқа да ток көздері өндірісі» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 1985 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі № р/с

Осы бөлімге орналастырылған жұмысшы кəсіптерінің атауы

Разряд диапазоны

1985 жылы шығарылған БТБА-ның бұрын қолданыста болған бөлімдері бойынша атаулар

Разряд диапазоны

Шығарылым №

Басылымның қысқартылған атауы

1

Сепаратор жасаушы

1-3

Сепаратор жасаушы

1-3

19

Химиялық ток көздері

2

Ток көздерін сынаушы

3-6

Ток көздерін сынаушы

3-6

-//-

-//-

3

Сынаушы -қалыптаушы

2-5

Сынаушы -қалыптаушы

2-5

-//-

-//-

4

Аккумулятор жəне элемент өндірісінде бақылаушы

2-5

Аккумулятор жəне элемент өндірісінде бақылаушы

2-5

-//-

-//-

5

Диірмен машинисі

3-5

Диірмен машинисі

3-5

-//-

-//-

6

Белсенді масса дайындаушы

3-5

Белсенді масса дайындаушы

3-5

-//-

-//-

7

Ерітінділер мен электролит дайындаушы

2-5

Ерітінділер мен электролит дайындаушы

2-5

-//-

-//-

8

Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы

1-4

Ламельсіз аккумуляторлар мен элементтер электродшысы

1-4

-//-

-//-

9

Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы

2-4

Ламельді аккумуляторлар мен элементтер электродшысы

2-4

-//-

-//-

10

Элемент өндірісінің автоматшысы

1-4

Элемент өндірісінің автоматшысы

1-4

-//-

-//-

11

Паста қайнатушы

2-3

Паста қайнатушы

2-3

-//-

-//-

12

Шайыр құюшы

1-3

Шайыр құюшы

1-3

-//-

-//-

13

Элемент өндірісін оқшаулаушы

1-3

Элемент өндірісін оқшаулаушы

1-3

-//-

-//-

14

Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы

2-6

Элемент өндірісі автоматтарын баптаушы

2-6

-//-

-//-

15

Паста жағушы

2-4

Паста жағушы

2-4

-//-

-//-

16

Электр өткізгіш қабат жағушы

3-4

Электр өткізгіш қабат жағушы

3-4

-//-

-//-

17

Агломераттарды орап байлаушы

1-2

Агломераттарды орап байлаушы

1-2

-//-

-//-

18

Батарея желімдеуші

2-3

Батарея желімдеуші

2-3

-//-

-//-

19 Агломераттарды сығымдаушы

1-4

Агломераттарды сығымдаушы

1-4

-//-

-//-

20 Электродтар мен элементтерді сығымдаушы

2-4

Электродтар мен элементтерді сығымдаушы

2-4

-//-

-//-

21 Электр өткізгіш қабат əзірлеуші

2-3

Электр өткізгіш қабат əзірлеуші

2-3

-//-

-//-

22 Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы

1-2

Гальваникалық элементтер мен батареяларды құрастырушы

1-2

-//-

-//-

1-4

180

1-6 1-4

173 178

23

Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы

1-6

Сынап-мырыш, магний жəне басқа да ток көздерінің құрастырушысы

1-6

-//-

-//-

1-6 2-6

56 7

24

Элемент өндірісінің кептірушісі

1, 3

Элемент өндірісінің кептірушісі

1, 3

-//-

-//-

25 Шприцовшы

2, 4

Шприцовшы

2, 4

-//-

-//-

2-6

13

26

Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші

2-3

Қорғасын аккумуляторлар өндірісіндегі аккумулятор пластиналарды автоклавшы кептіруші

2-3

-//-

-//-

1-6

184

27

Кадмийді тотықтандыру жөніндегі аппаратшы

4

-//-

-//-

1-6 2-4

67 20

28

Суспензия пісіруші

-//-

3-5 2-4

4

Кадмийді тотықтандыру жөніндегі аппаратшы

2-3

Суспензия пісіруші

2-3

-//-

3-4

Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі

3-4

-//-

-//-

81 4

29 Механикалық немесе флотациялық кен байыту машинисі 30

2-4

Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы

2-4

-//-

-//-

3-5

79

31 Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы

3-5

Қорғасын қорытпалары бұйымдарын құюшы

3-5

-//-

-//-

2 1-2 2-3 1-6 2-5 2-3 3-4 1-3 1-5 3-4 2-3 2-4 2-6 1-3 1-4 1, 3

83 87 74 51 34 221 215 3 30 138 96 220 212 210 206 227

32

Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы

4-6

Аккумулятор өндірісі жартылай автоматтар құрылғысын баптаушы

4-6

-//-

-//-

33

Аккумулятор пластиналарға жағушы

3-4

Аккумулятор пластиналарға жағушы

3-4

-//-

-//-

34

Қорғасын қорытпаларды балқытушы

3-4

Қорғасын қорытпаларды балқытушы

3-4

-//-

-//-

35

Аккумулятор пластиналарды шабушы

2-4

Аккумулятор пластиналарды шабушы

2-4

-//-

-//-

36 Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы

1-5

Қорғасын аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы

1-5

-//-

-//-

37

Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы

1-5

Сілтілік аккумуляторлар мен батареяларды құрастырушы

1-5

-//-

-//-

38

Сүзгі сығымдаушы

1-5

Сүзгі сығымдаушы

1-5

-//-

-//-

Құрғақ (қорғасын аккумуляторларға арналған) массаны араластырушы

Астана қаласы

Бөлімнің қысқартылған атауы

БТБА-ның (19-шығарылым) 5-бөлімінің 5-қосымшасы

Осы бөлімге орналастырылған жұмысшы кəсіптерінің атауы

№461-ө-м

БТБА шығарылымының №

Электр көмір өндірісіндегі ұсатушы Күйдіру жəне графитациялау пештеріне тиеуші-түсіруші Пілтелерді престеуші Микрофондық ұнтақтарды жасаушы Электр көмір бұйымдарын сынаушы Электр көмір бұйымдарын калибрлеуші Электр щетка өндірісіндегі тығындаушы Көмір массасын араластырушы Электр көмір бұйымдарын орап байламдаушы Электр көмір бұйымдарын күйдіруші Электр көмір бұйымдарын престеуші Электр көмір өндірісіндегі қыздырушы Көмір массасын ұнтақтаушы-дозалаушы Электр көмір өндірісіндегі құрастырушы Электр көмір бұйымдарын сұрыптаушы Электр көмір бұйымдарын тазалаушы Электр көмір бұйымдарын ажарлаушы

2-4

2012 жылғы 10 желтоқсан

Разряд диапазоны

БТБА-ның (19-шығарылым) 4-бөлімінің 4-қосымшасы

№ р/с

Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы

1985, жылғы БТБА қолданыстағы шығарылымдары мен бөлімдері бойынша кəсіптердің атаулары 4 Аппаратшы-кептіруші

«Электр көмір өндірісі» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 1985 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі

Р/с №/

Жұмысшы кəсіптерінің əліпбилік көрсеткіші Р/с

БТБА-ның (19-шығарылым) 3-бөлімінің 3-қосымшасы «Электр оқшаулау материалдары өндірісі» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 1985 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі

––––––––––––––– Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2012 жылғы 14 желтоқсанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8184 болып енгізілді.

Министр Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау 2012 жылғы 10 желтоқсандағы №461-ө-м бұйрығымен бекітілген Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (24-шығарылым) 1-бөлім. Жалпы ережелер 1. Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (24-шығарылымы) (бұдан əрі БТБА) «Химиялық өндірістердің жалпы мамандықтары» бөлімінен тұрады. 2. Жұмыстардың разрядтары еңбек жағдайлары ескерілмей (еңбектің күрделілігі деңгейіне əсер ететін жəне орындаушының біліктілігіне қойылатын талаптарды жоғарылататын төтенше жағдайларды қоспағанда) белгіленді. 3. Жұмысшылардың тарифтік-біліктілік сипаттамалары алты разрядлі тарифтік торға қарай əзірленген. Жұмыстардың разрядлері, əдетте, еңбек жағдайларын ескерусіз олардың күрделілігі бойынша анықталған. 4. Қандай да бір нақты өндіріс немесе жұмыс түрі үшін ерекше болып табылмайтын жұмысшылардың мамандықтары «Экономиканың барлық салалары үшін ортақ жұмысшылардың мамандықтары» бөлімінде орналастырылған. 5. Тарифтік- біліктілік сипаттамалар жазылған жекелеген шығарылымдарға қосымша, БТБА қолдану кезінде анықтамалық материал ретінде шығарылған тарифтік - біліктілік сипаттамаларын қолдану, разрядлер беру мен арттыру, өзгертулер мен толықтырулар енгізу тəртібі БТБА 1 шығарылымына кіргізілген, Жұмыстар мен жұмысшы мамандықтарының Бірыңғай тарифтік- біліктілік анықтамалығының «Жалпы ережелерінде» келтірілген. 6. Көрсетілген бөлімде химиялық өндірістер үшін алмаспайтын болып табылатын мамандықтардың тарифтік-біліктілік сипаттамалары орналастырылған. 7. Химиялық өндірістің БТБА бөлімдерін, соның ішінде «Жалпы ережелерден» басқа осы бөлімді пайдаланған кезде, келесіні басшылыққа алу керек: күрделі аппараттарға, агрегаттарға, станоктарға, машина мен басқа технологиялық құрал- жабдыққа қызмет көрсетумен байланысты жұмысқа тағайындаған кезде, сондай-ақ жұмысшы тарифтік- біліктілік сипаттамамен қарастырылған талаптарды əлі толық меңгермеген, жəне берілген жұмыс орнында еңбекті белгіленген ұйымдастыруға жауап беретін жұмыс тəсілдері мен əдістерін меңгермеген жағдайда, жəне сондықтан технологиялық процесті өз бетінше жүзеге асыра алмайды немесе құрал- жабдықты жөндеудің жеткілікті дағдылары болмайды, кəсіпорынның (ұйым) əкімшілігі кəсіпорынның (ұйымның) кəсіподақ комитетімен келісіп жұмысшыға алты айға дейін мерзіммен тарифтікбіліктілік сипаттамамен қарастырылғаннан біреуге төмендетілген разряд белгілеуге құқығы бар. Осы мерзім аяқталысымен анықтамалықпен қарастырылған разрядлі белгілеу туралы сұрақ жалпы тəртіпте шешіледі. Белгіленген мерзім аяқталысымен əкімшілік мұндай жұмысшыға технологиялық процесті өз бетімен жүзеге асыру үшін қажетті бүкіл жұмыс кешенін оның толық игеруіне көмек көрсетуге міндетті. аппаратшылардың міндеттеріне құрал- жабдық пен қондырғыларды іске қосу кезеңінде технологиялық процестерді берілген параметрлерге дейін жеткізу сондай-ақ құрал- жабдықты қосу жəне тоқтату кіреді, барлық разряддегі жұмысшылар процестің барысы туралы технологиялық құжаттаманы жүргізеді, жекелеген мамандықтардың аса төмен разрядлерінің сипаттамаларында өндірістің жағдайларына немесе орындалатын жұмыстың сипатына қарай, технологиялық процесті жүргізу немесе жекелеген жұмыстарды орындау неғұрлым жоғары біліктілікті аппаратшының басқаруымен жүргізілетіндігі жазылған. Мұндай жағдайларда неғұрлым жоғары біліктіліктің мамандықтардың жұмысшылары сол мамандықтағы неғұрлым төмен біліктілікті жұмысшылардың жұмысын басқарып, бақылауы жəне үйлестіру білулері керек. 8. Қызметкердің еңбек қызметін растайтын құжаттарды толтыру, сондай-ақ тарифтік разрядты өзгерту кезінде оның кəсібінің атауы БТБА-ға сəйкес жазылады. 9. Тарифтік-біліктілік сипаттамалары, ерекше ескертілген жағдайлардан басқа, осы бөлімдерде көрсетілген өндірістер мен жұмыс түрлері бар ұйымдардың меншік нысанына жəне ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан, олардағы жұмысшылардың жұмыстарын тарификациялаған жəне біліктілік разрядтарын белгілеген кезде қолданылады. 10. Қолданылуға ыңғайлы болу мақсатында, БТБА-да алфавиттік көрсеткіш қосымшада көзделген, онда жұмысшылар кəсіптерінің атауы, разрядтардың диапазондары жəне беттердің нөмірленуі қарастырылған. 11. «Химиялық өндірістердің жалпы мамандықтары» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың БТБА шығарылымы бойынша қолданыстағы атаулары көрсетілген тізбесі 1986 жылғы редакциясында берілген. 2-бөлім. «Химиялық өндірістердің жалпы мамандықтары» 1. Абсорбциялау аппаратшысы Параграф 1. Абсорбциялау аппаратшысы, 2-разряд 12. Жұмыс сипаттамасы: газдық қоспадан заттарды абсорбциялау технологиялық процесінің жекелеген сатыларын жүргізу; газды жəне абсорбциялайтын сұйықтықтарды аппараттарға беру, олардың температурасы мен концентрациясын қажетті деңгейде ұстау; құрал- жабдықты жəне коммуникацияларды тазарту жəне майлау; құрал-жабдықты жөндеуге дайындау. 13. Білуі тиіс: шикізат пен дайын өнімнің технологиялық қасиеттерін; қызмет көрсетілетін құрал- жабдықтың құрылысы; жұмыс істеу қағидасын, қызмет көрсетілетін құрал- жабдықтың құрылысы; жұмыс істеу қағидасын. Параграф 2. Абсорбциялау аппаратшысы, 3-разряд 14. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі конструкциялы абсорберлерде сумен, маймен, сілтілермен жəне қышқыл ерітінділерімен заттарды жəне газдық қоспаны жұтудың технологиялық процесін жүргізу, қажет болса – неғұрлым жоғары біліктілікті аппаратшының басқаруымен абсорбенттерді десобциялау; газ бен абсорбциялайтын сұйықтықтардың температурасын жəне концентрациясын қадағалау; шашыратушы құрылғылардың, сорғыларды жəне желдеткіштердің жұмысын, аппаратураны жəне коммуникациялардың герметикалығын, жинағыштардағы сұйықтықтардың деңгейін қадағалау; бақылау- өлшеу құралдар жəне көзбен қадағалау бойынша технологиялық процестің барысын бақылау; дайын өнімді іріктеу жəне оны қоймаға немесе одан əрі қайта өңдеуге жіберу; сынамалар алу; сорғыш камераларға немесе мұнараларға, десорберлерге, сорғыларға, тұндырғыштарға, жинағыштарға, қышқыл қоймаларына, желдеткіштерге, коммуникацияларға жəне басқа құрал- жабдықтарға қызмет көрсету; құрал-жабдықты жөндеуге тапсыру. 15. Білуі тиіс: өнім өндірісінің технологиялық сызбасын; қызмет көрсетілетін процестің мəнісін; шикізат пен дайын өнімнің технологиялық қасиеттерін; қызмет көрсетілетін құрал- жабдықтың құрылысын; құрал- жабдық жұмысындағы ұсақ ақаулықтарды жою тəсілдерін, сынамалар алу ережесін. Параграф 3. Абсорбциялау аппаратшысы, 4-разряд 16. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі конструкциялы абсорберлерде сумен, маймен, сілтілермен жəне қышқыл ерітінділерімен заттарды ерітіндіден немесе газдық қоспадан жұтудың технологиялық процесін жүргізу; газды шаңнан алдын ала тазарту, оны абсорберлерге беру; белгілі құрамды жəне концентрациялы абсорбциялайтын сұйықтықтарды дайындау; абсорберлерге суландыруға суды немесе қышқылды беруді реттеу; бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері жəне талдау нəтижелері бойынша абсорбциялау процесс параметрлерін бақылау жəне реттеу: газдың температурасын, оны сұйылуын, қысымын, абсорбердегі вакуумды; суландыратын сұйықтықтардың бүркіні мен тұманды ұстау; дайын өнімді қоймаға беру, өнімді цистернаға немесе қоймаға құю немесе оны тұтынушыларға жіберу; абсорбциялауға берілетін қышқылдың мөлшерін, абсорбциялау мұнараларын суару жəне суайналым суын бейтараптандыру үшін қажетті судың мөлшерін есептеу; бөлінетін жылудың мөлшеріне жəне суытушы агенттің температурасына байланысты абсорбциялау реакциясының жылуын есептеу жəне абсорбердің өнімділігін есептеу; дайын өнімнің мөлшерін есептеу; бақылау- өлшеу құралдарының көрсеткіштері бойынша қышқылдың концентрациясын анықтау жəне кестелер бойынша қайта есептеу; құрал- жабдыққа қызмет көрсету: абсорберлерге, бүркін ұстағыштарға, қысым бактарына, суаратын жəне газды тоңазытқыштарға, тозаңдықтарға жəне басқа құрал- жабдықтарға, бақылау - өлшеу құралдарына, арматура мен коммуникацияларға; бақылау- өлшеу құралдарының көмегімен қолмен немесе қолмен əдіске көшумен қашықтан құрал- жабдықты басқару- реттеу; талдаулар жүргізу; құрал- жабдықтың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою; құрал- жабдыққа ұсақ жөндеу жасау; құрал- жабдықты жөндеуден қабылдау; неғұрлым төмен біліктілікті аппаратшыларға басшылық ету. 17. Білуі тиіс: өндірістің технологиялық сызбасын; абсорбциялау процесінің физикалық- химиялық негіздерін, мəнісі мен параметрлерін; негізгі жəне қосалқы құрал-жабдықтың, бақылау-өлшеу құралдарының құрылысын; қызмет көрсетілетін учаскеде арматура мен коммуникациялардың сызбасын, шикізаттың, жартылай өнімдердің жəне дайын өнімнің физика-химиялық жəне технологиялық қасиеттерін, талдаулар мен есептеулер жүргізу əдістемесін. 18. Жұмыс мысалдары: 1) бензолды абгаздардан ұстау. Параграф 4. Абсорбциялау аппаратшысы, 5-разряд 19. Жұмыс сипаттамасы: тұз қышқылымен, қатты күкірт қышқылымен, концентрацияланған аммиак суымен, тұздықпен жəне үлкен өнімділікті əртүрлі конструкциялы немесе үлкен қысымдағы абсорберлердегі басқаларымен абсорбциялаудың технологиялық процесін жүргізу; бақылау талдаулары арқылы абсорбциялау жүйесінің герметикалығын, бақылау- өлшеу құралдарының көрсеткіштерінің дұрыстығын тексеру; газды қабылдау, оны шаюмен алдын ала тазарту, кептіру; қышқылды жəне басқа суаратын сұйықтықтарды қабылдау жəне оларды мөлшерлеу; абсорбциялау жүйесінің жұмысын қадағалау; бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері жəне талдау нəтижелері бойынша тазалау бағаналарда жəне абсорберлерде суару тығыздығын, жүйеде кедергіні, газ бен қышқылдардың температурасы мен концентрациясын жəне технологиялық процестің басқа параметрлерін бақылау жəне реттеу; қалдық газдарды ұстау, тазарту, конденсатты белгіленуі бойынша ағызып жіберу; алынатын өнімді қажетті концентрацияға дейін жеткізу жəне дайын өнімді өндіріске, сақтағыштарға, темір жол цистерналарына немесе орап түюге беру; жұмыс істейтін пештердің санына байланысты температура режімін, дайын өнімнің өндірісі үшін шикізатты есептеу, ареометр бойынша ышқылдардың меншікті үлесін анықтау жəне концентрациялау кестелеріне сəйкес жинағыштардағы қышқылдарды жəне технологиямен қарастырылған басқа параметрлерді есептеу; қажет болған жағдайда абсорбциялау бағаналарын тоқтату жəне олардың жұмысын қалыпты технологиялық режімге жеткізумен тоқтатқаннан кейін оларды жұмысқа қосу; процестерді бақылау-өлшеу жəне тіркеу құралдарымен жабдықталған қашықтан басқару пультынан немесе қолмен реттеу; тазарту жүйесін əлсін-əлсін шаю;

С.ƏБДЕНОВ.

жуатын, тазартатын, кептіретін, абсорбциялайтын жəне басқа шеттес бөлімдердің жұмысын бақылау жəне үйлестіру; абсорбциялау жəне тазарту жүйелеріне, қалдық газдарды ұстау мен тазарту құрал-жабдықтарына, коммуникацияларға жəне басқа құралжабдықтарға қызмет көрсету; газдық тармақтарда жəне қышқыл коммуникацияларында ақаулықтарды жою, оларды жөндеу жəне ауыстыру; жөндеуге тоқтату кезінде жүйені ағыту. 20. Білуі тиіс: өндірістің технологиялық сызбасын; технологиялық процестердің мəнісін; абсорбциялайтын сұйықтықтардың жəне дайын өнімнің физикалықхимиялық қасиеттерін; қызмет көрсетілетін құрал- жабдықтың жəне бақылау-өлшеу құралдарының құрылысы мен конструкциялық ерекшеліктерін; қызмет көрсететін процестерді бақылау жəне реттеу ережелері мен тəсілдерін; технологиямен қарастырылған есептеулер жүргізу ережелері мен əдістемесін; жүйені жөндеуге тоқтату жəне оны жұмысқа қосу кезінде құралжабдықты сөндіру жəне ағыту ережесін; шикізатқа жəне дайын өнімге техникалық шарттарды. Параграф 5. Абсорбциялау аппаратшысы, 6-разряд 21. Жұмыс сипаттамасы: абсорбциялау бөлімінің ырғақты жəне синхронды жұмысын қамтамасыз ету мақсатымен абсорбциялаумен, гидролизбен, буландырумен, айдаумен жəне басқа шеттес процестермен айналысатын аппаратшылардың жұмысына бір уақытта басшылық етуді жүзеге асырумен этил жəне изопропил спиртінің, əлсіз азот жəне фумар қышқылдарының, капролактам жəне басқа өнімдердің өндірістерінде абсорбциялау процесін жүргізу. 22. Білуі тиіс: қызмет көрсетілетін учаскеде өндірістің технологиялық сызбасын; қызмет көрсетілетін учаскедлерде технологиялық процестерді; газдардың, абсорбциялайтын сұйықтықтардың жəне алынатын дайын өнімнің физикалық-химиялық қасиеттерін; қызмет көрсетілетін құрал-жабдықтың кинематикалық сызбаларын; қызмет көрсететін процестерді бақылау жəне реттеу ережесі мен тəсілдерін; жүйені жөндеуге тоқтату жəне оны жұмысқа қосу кезінде құралжабдықты сөндіру жəне ағыту ережесін; процесті қашықтағы пульттан басқару ережесін; шикізат пен дайын өнімге мемлекеттік стандарттарды. 23. Жұмыс мысалдары: 1) абсорбциялау жəне басқа шеттес процестің аппаратшыларының жұмысына бір уақытта басшылық етуді жүзеге асырумен этил жəне изопропил спиртінің өндірісінде этиленді, пропиленді, изобутиленді күкірт қышқылымен абсорбциялау, 2) абсорбциялау жəне басқа шеттес процестің аппаратшыларының жұмысына бір уақытта басшылық етуді жүзеге асырумен контактілік газдан дивинилді спиртпен абсорбциялау, 3) əлсіз азот жəне фумар қышқылдарының өндірісінде су жəне сілтілі абсорбциялау, 4) абсорбциялау жəне басқа шеттес процестің аппаратшыларының жұмысына бір уақытта басшылық етуді жүзеге асырумен капролактам өндірісінде су жəне сілтілі абсорбциялау, 5) суды жəне органикалық қоспаларды қамтитын бромды кептіру (сусыздандыру), - суды абсорбциялау жəне органикалық қоспалардан күкірт қышқылымен тазарту жəне су мен органикалық қоспалардың мөлшерін МемСТ-пен қарастырылған нормаларға дейін жеткізу. 2. Адсорбциялау аппаратшысы Параграф 1. Адсорбциялау аппаратшысы, 3-разряд 24. Жұмыс сипаттамасы: неғұрлым жоғары біліктілікті аппаратшының басқаруымен адсорбциялаудың технологиялық процесін жүргізу; адсорбентті аппараттарға тиеуге дайындауға қатысу; аппараттарға тазартылатын газдар мен сұйықтықтарға беруге қатысу; технологиялық құрал- жабдыққа қызмет көрсету; құрал-жабдықты жөндеуге дайындау; сынамалар алу; аппараттарды қалдықтан тазарту. 25. Білуі тиіс: өндірістік учаскенің технологиялық сызбасын; қызмет көрсетілетін процестің физикалық- химиялық негіздерін жəне мəнісін; шикізаттың жəне адсорбенттердің физика-химиялық жəне технологиялық қасиеттерін; негізгі жəне қосалқы құрал- жабдықтың құрылысын; жұмыс істеу қағидасын. Параграф 2. Адсорбциялау аппаратшысы, 4-разряд 26. Жұмыс сипаттамасы: газ тəрізді немесе сұйық өнімдерді қатты жұтушылардың үстінен адсорбциялау-ұстау технологиялық процесін жүргізу; адсорбентті дайындау, оны аппараттарға тиеу; тазаланатын бөлінетін газдардың немесе сұйықтықтарды аппараттарға беру, процестің барысын бақылау, адсорбенттің қанығуына жəне тазарту сапасының төмендеуіне қарау аппараттарды ағыту, аппараттарды бумен үрлеумен адсорбцияланған өнімдерді бөлу (десорбциялау); буларды конденсациялау, конденсатты тұндырумен немесе оны айдаумен адсорбцияланған өнімдерді алу; процесс барысында бөлінетін газдарды ұстау немесе тазарту (кептіру), ағынды суларды бейтараптандыру, бөлінген (тазартылған) өнімдерді кейінгі операцияларға немесе қоймаға тапсыру; талдаулар жүргізу; бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері жəне талдау нəтижелері бойынша технологиялық процестің барысын бақылау; адсорберлерге, конденсаторларға, айдау аппараттарына, скрубберлерге жəне басқа құрал-жабдықтарға қызмет көрсету; құрал-жабдық пен коммуникациялардың жұмысындағы ақаулықтарды жою; құрал- жабдықты жөндеуден қабылдау; неғұрлым төмен біліктілікті аппаратшыларға басшылық ету. 27. Білуі тиіс: шикізаттың жəне адсорбенттердің физика-химиялық жəне технологиялық қасиеттерін; өндірістік учаскенің технологиялық сызбасын; қызмет көрсетілетін процестің физикалық-химиялық негіздерін жəне мəнісін; негізгі жəне қосалқы құрал- жабдықтың, бақылау-өлшеу құралдарының құрылысын; жұмыс істеу қағидасын жəне коммуникациялардың сызбасын, технологиялық процесті реттеу ережесін; сынамалар алу ережесін; талдаулар жүргізу əдістемесін. 3. Активтендіру аппаратшысы Параграф 1. Активтендіру аппаратшысы, 3-разряд 28. Жұмыс сипаттамасы: тұз қышқылымен əртүрлі өнімдерді активтендірудің технологиялық процесін жүргізу; шикізат пен активтендіру құрамын аппаратқа тиеу, реакциялық массаны