Page 1

Елбасы Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиынға қатысты, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Іс-шараға Əзербайжан Республикасының Президенті Ильхам Əлиев, Қырғыз Республикасының Президенті Алмазбек Атамбаев, Түркия Ұлы ұлттық жиналысының спикері Исмет Йылмаз, Түрікменстан Үкіметінің вицепремьері Сапардұрды Тойлиев, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, зиялы қауым өкілдері, спорт, мəдениет жəне өнер қайраткерлері қатысты. Салтанатты жиынға қатысушылар алдында Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев сөз сөйледі.

№174 (28652) 12 ҚЫРКҮЙЕК СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Біз – Ўлы Дала ўрпаќтарымыз Тїркі əлемі ыќпалдастыєы жолындаєы маѕызды ќадам Ќазаќстан Президенті Нўрсўлтан Назарбаевтыѕ Ќазаќ хандыєыныѕ 550 жылдыєына арналєан салтанатты жиналыста сґйлеген сґзі Құрметті ханымдар мен мырзалар! Мəртебелі меймандар! Қазақ хандығының 550 жылдығына жиналған барша қауымды бүгінгі торқалы тоймен шын жүректен құттықтаймын! Бүкіл əлемді дағдарыс жайлап, дамыған елдердің өздері үлкен экономикалық күйзеліске ұшыраған мынау алмағайып заманда алыс-жақын ағайынның басын қосып, Қазақ хандығының 550 жылдық ұлан-асыр тойын өткізудің өзінің ерекше себептері бар. Бүгінгі той, ең алдымен, батыр бабаларымыздың биік рухына тағзым ету жəне тағдырдың сан алуан қиындықтарынан сүрінбей өткен ата тарихынан тағылым алу үшін өткізіліп отыр. Кеңес Одағы заманында Қазақстан мектептерінде оқушылар «КСРО тарихы» атты ортақ оқулықтан білім алды. Сондықтан, жас ұрпақ ата тарихынан мүлде алшақтап қалды. Оның үстіне Қазақ хандығының шаңырағын көтеріп, айбынын асырған ұлы хандарымыз бен

даңқты батырларымыздың есімдері біртіндеп ел жадынан өшіріле бастады. Өз ішімізден шыққан оларды жамандағыштар құрметке бөленді. Елімізде ханның, не батырдың ескерткіші тұрмақ, олардың атында білім мен мəдениет нысандары, керек десеңіз, жалғыз-жарым көше де болған жоқ. Қазақ хандарының аты атала қалған жағдайда оларға үстем тап өкілі ретінде келеңсіз баға беріліп, қисынсыз айып тағылды. Бұл туралы ақын Ғафу Қайырбеков кезінде: «Басқаның патшасының бəрі жақсы. Неліктен біздің хандар жаман болған?» деп ашына жазған болатын. Ұлт жадының тамырына балта шабуға арналған осындай сұрқай саясаттың небəрі ширек ғасыр бұрын орын алғанына сенудің өзі қиын. Бірақ кеңес заманының ащы шындығы дəл осындай болатын. Тəуелсіздік қазақ халқының өшкенін жандырып, өлгенін тірілтті. Алматы мен Астанада, облыс орталықтары мен ірі елді мекендерде Керей мен Жəнібек, Абылай мен

Əбілқайыр сияқты əйгілі хандарымыздың, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай батырлардың еңселі ескерткіштері бой көтеріп, олардың есімдері елді мекендерге, жоғары оқу орындары мен мектептерге берілді. Бабалардың ерлік пен күреске толы өнегелі өмір жолдары жайлы том-том ғылыми еңбектер мен əдеби шығармалар жазылды. Тəуелсіздікпен бірге оралып, ұрпағына ұлан-ғайыр қоныс қалдырған батыр бабаларымыздың биік рухы қазақтардың, əсіресе, жаңа буынның арасында аса зор патриоттық өрлеу туғызып, ұлт тарихына деген мақтаныш сезімін ұялатты. Қазақ, Жұбан ақын айтқандай, «мың өліп, мың тірілген» халық. Бірлігі жарасқанда даңқы асып, билікке таласқанда берекесі қашқан. Баршаға белгілі, байырғы бабаларымыз бөрілі байрақ ұстап, Байкалдан Балқанға дейінгі алқапты еркін жайлаған. Көгімізде желбіреген алтын Күн астында қыраны қалықтаған Туымыз мемлекеттілігіміздің үзілмей жалғасып жатқандығының айғағы. (Соңы 2-бетте).

Қазақстан Президенті кездесу барысында И.Əлиевке сапармен келіп, Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиынға қатысқаны үшін алғыс айтты. Сонымен қатар, Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан мен Əзербайжанның бауырлас халықтарын сан ғасырлар бойғы достық қатынастар байланыстыратынын атап өтті. – Біздің өзара қарым-қатынасымыз бір-бірімізге деген сенімді айғақтайды. Менің ойымша, Қазақстанға сіздің əрбір сапарыңыз – елдеріміз арасындағы ынтымақтастықтың жаңа бір кезеңі. Бүгінде əлемдік экономика күрделі уақытты бастан өткеруде, алайда, осындай жағдайдың өзінде біздің елдеріміз

сауда-экономикалық салада тың байланыс көздерін жан-жақты іздестіру үстінде, – деді Қазақстан басшысы. Əзербайжан Президенті бауырлас Қазақстанға əрдайым зор ықыласпен келетінін айта отырып, екіжақты қарым-қатынастар өзара толық түсіністікке негізделгенін атап өтті. И.Əлиев, сондай-ақ, барша Қазақстан халқын Қазақ ханды ғы ның 550 жылдығымен құттықтады. – Бүгінгі сөзіңіз, Қазақстанның тарихи өткені мен қазіргі дамуына жасаған талдауыңыз елдің жеткен табыстарының ұлттық жəне тарихи тамыры өте тереңде жатқанын тағы бір мəрте көрсетіп берді, – деді Əзербайжан Президенті.

Түркі кеңесінің БҰҰ жəне ИЫҰ жанындағы бақылаушы мəртебесін алуы ұйымға мүше елдердің ортақ мүддесіне сай келетінін айтты. Нұрсұлтан Назарбаев түркі əлеміне бүгінде жаһандағы түрлі геосаяси жəне геоэкономикалық өзгерістер ықпалын тигізіп отырғанын атап өтті. – Біз Сирияда, Ливияда жəне Ирак та тезірек бейбітшілік пен тұрақтылық орнауына мүдделіміз, Палестина мен Израиль арасындағы ахуалдың реттелуін жақтаймыз. Ауғанстандағы ахуалдың тек бейбіт түрде қалпына келтірілуін қолдаймыз, – деді Қазақстан Президенті. Бұл ретте, Мемлекет басшысы террористік, экстремистік жəне сепаратистік қауіп-қатерлерді сейілту бағытында бірлесе күшжігер жұмсаудың маңыздылығына назар аударды.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы

Д.Н. Назарбаеваны Ќазаќстан Республикасы ПремьерМинистрініѕ орынбасары ќызметіне таєайындау туралы

А.Б.Мўхамбетовті Ќостанай облысыныѕ əкімі ќызметіне таєайындау туралы

Дариға Нұрсұлтанқызы НАЗАРБАЕВА

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесінің бесінші саммиті аясында Əзербайжан Республикасының Президенті Ильхам Əлиевпен кездесті, деп хабарлады Қазақстан Президентінің баспасөз қызметі.

Саммит ақпарат саласындағы ынтымақтастықты дамыту тақырыбына арналды. Іс-шара барысында Əзербайжан Президенті И.Əлиев, Қырғызстан Президенті А.Атамбаев, Түркияның Ұлы ұлттық жиналысының спикері И.Йылмаз, Түрікменстан үкіметінің вице-премьері С.Тойлиев жəне Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесінің бас хатшысы Р.Гасанов баяндама жасады. Қазақстан Президенті өз сөзінде Астанада өтіп жатқан мерейтой лық бесінші саммит түркі əлемі ықпалдастығы жолындағы маңызды қадам екенін атап өтті. Мемлекет басшысы Түркі академиясы əзірлеген Түркі əлемінің интеграциясы тұжырымдамасын қабылдау мəселесін жеделдету қажеттігіне тоқталды. Қазақстан Президенті болашақта

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары болып тағайындалсын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2015 жылғы 11 қыркүйек. № 90

Бауырлас екі халыќты достыќ байланыстырады

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесінің бесінші саммитіне қатысты, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

1963 жылы туған. С.М.Киров атындағы Қа зақ мемлекеттік университетін бітірген. Саяси ғылымдар докторы, тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дəрежелері бар. Журналистика академиясының академигі, Телевизия жəне радио халықаралық академиясының академигі. Мəскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітіргеннен кейін «Бөбек» қайырымдылық балалар қорының вице-президенті болып жұмыс істеді. «Қазақстанның телевизиясы мен радиосы» республикалық корпорациясының вицепрезиденті – «Хабар» Ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігінің директоры, «Хабар» агенттігі» РМК бас директоры лауазымдарында қызмет атқарды. 1998-2004 жылдары «Хабар» агенттігі» акционерлік қоғамының президенті, директорлар кеңесінің төрайымы болды. «Асар» партиясын басқарды. Парламент Мəжілісі үшінші шақырылымының депутаты болып сайланды. 2007 жылғы маусымнан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Қорының директоры қызметін атқарады. Соңғы кезде – Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің депутаты, Мəжіліс Төрағасының орынбасары.

Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов Қостанай облысының əкімі болып тағайындалсын, ол Ақтөбе облысының əкімі қызметінен босатылсын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2015 жылғы 11 қыркүйек. № 88

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы Б.М.Сапарбаевты Аќтґбе облысыныѕ əкімі ќызметіне таєайындау туралы Бердібек Мəшбекұлы Сапарбаев Ақтөбе облысының əкімі болып тағайындалсын, ол Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары қызметінен босатылсын. Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2015 жылғы 11 қыркүйек. № 89

Хроника Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұралы Мұстафаұлы Сəдуақасов Қостанай облысының əкімі қызметінен босатылды.

ҐНЕРМЕН ҐРІЛГЕН ТАРИХ

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Барыс» мұз айдыны сарайында Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған театрландырылған мерекелік қойылымды тамашалады. Іс-шараға, сондайақ, Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесі бесінші саммитіне келген Əзербайжан Президенті И.Əлиев, Қырғыз Республикасының Президенті А.Атамбаев, Түркия Ұлы ұлттық жиналысының спикері И.Йылмаз, Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесінің бас хатшысы Р.Гасанов қатысты. Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

«Қазақстанның тəуелсіздігі деген – өте қасиетті ұғым. Бабалардың аңсағаны біздің буынның бақытына келді. Оны

сақтау – бəріміздің парызымыз. Керей мен Жəнібек 1465 жылы алғашқы хандықты құрды, қазақтың мемлекеттілігінің тарихы сол кезден бастау алады» деген Елбасының «Тарих толқынында» атты кітабы – театрландырылған

мерекелік шараның негізгі арқауына айналды. «Барыс» мұз айдыны сарайында ине шаншар жер жоқ, иін тірескен халықтың бар зейіні театрландырылған көрініс өтетін орталық алаңға ауған. Тəубе,

хандығымыздың 550 жылдығын тойлаудамыз, елдігімізді ертеңге апарар ұрпағымыздың санасы азат, тəуелсіздік таңы буырқандырып қанды ойнатқан рухымыз биік, осының бəріне мың шүкір деген аға буынның да, бойларындағы жастық қуаттарын бүгінгі тойдан алған əсер ерекше тасытып түлеткен жастардың да жүздері жарқын, алдағы қойылымнан əлдебір жан тебірентер тағылым мен тарихтың қатпарларын көз алдыңа əкелетін қойылым күтіп алабұртқан, əлдилі сезім билеген сəтті сағат. (Соңы 6-бетте).

Сауда-экономика саласындағы ынтымақтастықты дамыту мəселесіне тоқтала келіп, Қазақстан Президенті Қытай, Ресей, Еуропа, Таяу Шығыс, Кавказ жəне Орталық Азия экономикалық жəне коммуникациялық желілерін жалғайтын құрлықаралық транзиттік көпірге айналу үшін Түркі кеңесіне мүше мемлекеттердің барлық мүмкіндігі бар екенін айтты. – Каспий теңізінің транзиттік əлеуеті мен өткізу қабілетін арттыру қажет. Мультимодальді Еуразия трансқұрлықтық көлік дəлізін құру мəселесі өте өзекті болып саналады. Сонымен бірге, аяқталуға таяған «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автокөлік магистралі Еуразия кеңістігіндегі басты транзиттік арнаға айналатынына сенімдімін. Бұл – «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясатының басты басымдығының бірі, – деді Қазақстан басшысы. (Соңы 3-бетте).

Мерейлі отбасы – мемлекеттіѕ мерейі Гүлшара ƏБДІҚАЛЫҚОВА,

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы.

Б ағ зы дəуірлерден əрбір қоғамның темірқазығы мен діңгегі саналатын отбасы институтының халқымыздың өміріндегі əлеуметтік рөлі мен асыл құндылығы ерекше. Ғасырлар бойы «Отан – отбасынан басталады» деген ұғым қазақ қоғамында бұлжымас тұжырым ретінде тамырын тереңдетіп, Ұлы Дала елінің мызғымас əлеуметтік тұғырнамасына айналды. Сондықтан, отбасылық əулеттің негізгі тіректері – қарияны қадірлеу мен əкені құрметтеу, ананы ардақтау жəне балаға жастайынан тəлімді тəрбие беру ұлтымыздың ұлағат мектебі жəне өнегелік салты ретінде бекіген. Ұрпағының бойына ұлттың салиқалы салт-санасын сіңіріп, ұлын имандылыққа, қызын инабаттылыққа тəрбиелеген, ақ адал еңбегімен ел-жұртқа еленген отбасы қашанда берекелі шаңырақ ретінде өз ауыл-аймағында ерекше беделге ие болған. Яғни, ірі дала философтарының бірі Бұқар жыраудың «Ақтың үйі – ақ мешіт» деген сөзінің астарында терең ақиқат жатыр. Мұндай көшелі отбасының үйіне арнайы түсіп, ақ дастарқанынан дəм тату үлкен құрмет саналғаны белгілі. (Соңы 9-бетте).


2

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Біз – Ўлы Дала ўрпаќтарымыз (Соңы. Басы 1-бетте). Қазақ хандығы бұдан бес жарым ғасыр бұрын ғана шаңырақ көтерсе де, Еуразияның ұлы даласында орнаған арғы дəуірдегі сақ, ғұн, үйсін мемлекеттерінің, бергі замандағы Ұлы түрік қағандығы, Дешті Қыпшақ пен Алтын Орда мемлекеттерінің заңды мұрагері болды. Арғы дəуірлерге бармай-ақ, таза түркілік заманымызға зер салар болсақ, əйгілі Рим империясы құлап, Еуропадағы осы күнгі мемлекеттердің нобайы да əлі қалыптаса қоймаған, ал Қытайда үш патшалық пен алуан əулет өзара қырқысып жатқан VI ғасырда – 552 жылы Алтайда Ұлы түрік қағанаты атты қуатты, күшті мемлекет дүниеге келді. Ол небəрі жарты ғасыр ішінде Алтай мен Кавказ арасындағы алып далада жеке-дара билік жүргізді. Дəуірлеп тұрған кезінде Византия мен Ираннан, Қытайдың екі патшалығынан алым алған ер түріктің берекесі кетіп, өз ішінде билікке талас басталғанда, əуелі Батыс жəне Шығыс болып ажырап, кейін оғыз, қарлұқ, қыпшақ болып бөлініп, жауларына жем болды. VIII ғасырда тасқа қашалған Күлтегін жазуында: «Алдау мен арбауға арандаған түркі халқы бірлігінен айырылды. Табғаштарға қайсар ұлдары құл, көрікті қыздары күң болды», – деп жазылған. Қай заманда болса да, барлық жеңістеріміздің бастауы береке-бірлік екенін жас ұрпақ ешқашан ұмытпай, өткеннен сабақ алуы үшін Күлтегін жазуының көшірмесін жасатып, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университетінің атриумына қойғыздым. Бүгінгі тəуелсіз түркі мемлекеттері – Түркия, Қазақстан, Өзбекстан, Əзербайжан, Түрікменстан мен Қырғызстан жəне дүниенің əр түкпіріне тарыдай шашылған жалпы саны 200 миллионнан асатын 30-дан астам түркітілдес ұлттар мен ұлыстардың ұлы бабасы ер түрік аталарымыз болатын. «Түрік» сөзінің бір мағынасын əйгілі түрколог академик А.Н.Кононов «берік», яғни «бірігу», «бірлік» сөзінен шығарады. Ендеше, түркі халықтары жаратылысында əрдайым бірге, береке-бірлікте болу үшін жаратылған. Бабаларымыз да бізге осыны мирас еткен. Бірлік – біздің барлық жеңістеріміздің алтын қайнары, ел қорғағанда күш-қуат берер асқақ айбары. Осыны əрдайым жадымызда ұстауымыз керек. Жаһандану заманында тағдыр талайымен бөлініп кеткен, тілі, ділі, діні мен тегі бір түркі халықтары ХХІ ғасырда ынтымақ жарастыруы қажет. Сөйтіп, саясатта, экономикада, ғылым мен технологияда өзара ықпалдастық пен байланыстарды күшейте беруіміз керек. Ата тарихы бізді осыған шақырады. Бүгінгі той – ең алдымен, Қазақ хандығының 550 жылдық тойы. Атақты Мұхаммед Хайдар Дулатидің деректері бойынша, 1465 жылы Қозыбасы тауының етегінде тарихи оқиға болды. Бұл – біздің елдігіміздің тамыры тереңде жатқанын танытатын аса маңызды тарихи дерек. Керей мен Жəнібек хандар Əбілқайыр ұлысынан бөлініп, Шу мен Таластың арасында Қазақ хандығының шаңырағын көтерді. Алты Алаш анттасып, айырылмасқа сөз байласып, Ұлытауға таңбаларын қашап жазды. Осылайша, тарих сахнасына Қазақ деген халық шығып, ұлан-ғайыр өлке Қазақ жері деп атала бастады. Одан соң қасқа жолды Қасым хан хандықтың іргесін бекітіп, керегесін керді. Хақназар хан ел шекарасын Еділдің бойына дейін кеңейтсе, Тəуекел хан Түркістан өлкесін түгелдей Қазақ хандығына қаратты. Еңсегей бойлы ер Есім елдің іргесін бекіту жолындағы күресте қолбасшылығымен танымал болды. Салқам Жəңгір хан Орбұлақ түбіндегі шайқаста жоңғарларға ойсырата соққы берсе, Əз Тəуке «Жеті Жарғыны» енгізді. Қазақ хандығы кезеңі – ат жалында күн кешкен алаш жұртының қаһармандық дəуірі. Ел билеген хандардың өмірі майдан шебінде өтті. Қазақтың алғашқы он төрт ханының жетеуі жорық жолында қаза тапты. Осынау ұлы бабалардың биік рухына барлық ұрпақ айрықша құрметпен бас иіп, ризашылығын білдіреді. Олардың ұлтқа сіңірген ұшан-теңіз еңбегі əрдайым ел есінде сақталады. Қазақтардың талай буыны қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған мамыражай заман орнатқан хан ретінде қадірлейтін Əз Тəуке биліктен кеткен соң халқымыздың береке-бірлігі əлсіреп, жүзге жəне руға бөлінушілік белең алды. Орталық Азиядағы аса қуатты əскери мемлекет саналатын Қазақ хандығының осы осалдығын оңтайлы пайдаланған жоңғарлар тұтқиылдан соғыс ашып, ел тарихына «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен енген трагедияға ұшыратты. Дəл осы тұста тарих сахнасына қол бастаған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Малайсары сияқты батырлар, сөз бастаған Төле, Қазыбек, Əйтекедей дуалы ауыз билер, ел бастаған Абылай, Əбілқайырдай хандар шықты. Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, береке-бірлігі асқан қазақ қолы 1730 жылы Аңырақай түбінде жоңғарларға күйрете соққы беріп, ата қонысын жаудан біржолата азат етті. Қаз дауысты Қазыбек би: Біз қазақ деген мал баққан елміз, Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, Елімізден құт-береке қашпасын деп, Жеріміздің шетін жау баспасын деп, Найзаға үкі таққан елміз.

Ешбір дұшпан басынбаған елміз, Басымыздан сөз асырмаған елміз. Достықты сақтай білген елміз, Дəм-тұзды ақтай білген елміз, – деген екен. Бірліктің қадірін біліп, білекке білек қосқанда атамекенді жаудан азат етті. Алайда, ағайынның араздығынан, ынтымақтың аздығынан көп ұзамай хандық жойылды. Данышпан Абай айтқандай, «Бас-басына би болған өңкей қиқым» елдің сиқын кетірді. Сол кезде бүкіл дүниежүзін жайлаған, «бөліп ал да, билей бер» деген отаршылдыққа негізделген сұрқия саясат Қазақ елін біржолата Ресей патшалығының отарына айналдырды. Бұдан кейінгі Қазан төңкерісінен, Азамат соғысынан, халқымыздың тең жартысын жалмаған отыз екінші жылғы ашаршылықтан ер азаматқа да, елге де сын болған Ұлы Отан соғысынан қазақ қаншама қансырап шықса да, азаттық аңсаған өршіл рухы мен ұлттық келбетін жоғалтқан емес. Ел арасында айтылатын тəмсіл бар. Абылай хан: «Үш арманым бар еді. Біріншісі – елімді бейбіт өмірге жеткізсем деп едім, қан көп төгілді. Екіншісі – халқым қала, кент сала алмады. Үшіншісі – елдің басын біріктіре алмадым», – деген екен. Абылайдың асыл армандары тəуелсіздік тұсында түгелдей орындалды. Қазақстанның қай түкпіріне барсақ та, қалаларымыз бен ауылдарымыз жарқырап, жайнап тұр. Даламыз жайқалған егінге толып, еліміз жасыл баққа айналды. Алтын Күн шуағын шашқан Көк байрағымыздың астында қазақ қана емес, 130 ұлттың өкілдері береке-бірлікпен тату-тəтті өмір сүруде. Мен бұдан бұрынырақ «Қазақ тарихында біз ұялатын ештеңе жоқ» деген едім. Бүгін сол сөзімнің жалғасы ретінде: «Бізге бабалар тұлпарларының тұяғымен жазылған ата тарихының əр парағы ерекше қымбат. Қазақтардың бүгінгі жəне болашақ буыны оны əрдайым орынды мақтан ететін болады», дегім келеді. Тек өткен тарихымен ғана мақтанатын елдің болашағы бұлыңғыр. Əр буын өкілдері ата-баба даңқына даңқ қосып, абыройын арттырып, бүкіл дүниежүзі алдында беделін биіктете білген елдің ғана болашағы жарқын, мерейі үстем болады. Осы тұрғыдан келгенде, тəуелсіз Қазақстанның бүгінгі буыны бабалар аманатына адалдық танытып, еліміздің абырой-беделін бұрын-соңды болмаған биікке көтерді деп айта аламыз. Ең алдымен, бабаларымыз егемен еліміз тəуелсіздік алғанда еншімізде ұлан-байтақ жер қалды. Бірақ əлемдегі тоғызыншы территория саналатын қазақ даласы ешбір халықаралық құжатпен ресімделмей, ашық-шашық жатқан еді. Біз осы бір аса күрделі əрі шетін мəселені сəтімен шешіп, Ресей мен Қытай бастаған барлық көршілерімізбен арадағы жалпы ұзындығы 14 мың шақырымнан асатын шекарамызды халықаралық құжаттармен рəсімдеп, болашақ ұрпақтың алаңсыз болуы үшін біржолата əрі мəңгілікке шегендедік. Екіншіден, бізге мұраға қалған ата қонысымыз жылдар бойы халқымызға қасірет əкелген ажал полигондары мен жаппай қырып-жоюға арналған ядролық оқтұмсықтарға толы болды. Біз соның бəрінен елімізді де, жерімізді де азат етіп, əлемдік ядролық қарусыздану көшін бастадық. Ақыл мен парасаттың кез келген қарудан қуаттырақ болатынын дəлелдеп, жаһандық қауіпсіздікке зор үлесімізді қостық. Үшіншіден, екі жарым ғасыр патшалық Ресей мен 70 жылдан астам Кеңес Одағы құрамында болғанда қазақ халқы өз жерінде отырып-ақ азшылыққа, ал Қазақстан өз еркінен тыс 130 ұлт пен ұлыстың мекеніне айналды. Əлем тарихына көз тігер болсақ, соғыс атаулы не жер дауы, не ұлт артықшылығы, не дін үстемдігі үшін болатынын байқау қиын емес. Біз елімізді мекендеген сан алуан ұлт пен ұлыс, дін өкілдерін Көк тудың астына жинап, ел тыныштығын, береке-бірлігін сақтадық. Біріккен Ұлттар Ұйымы əлемдегі талай мемлекетке үлгі-өнеге ретінде ұсынған

Қазақстан халқы Ассамблеясын құрып, бес рет қатарынан Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съездерін зор табыспен өткіздік. Бабаларымыз мирас еткен «Кең болсаң – кем болмайсың» деген қағиданы басшылыққа ала отырып, əлі талай биіктерге жетеріміз анық. Төртіншіден, біз іргемізді бекітіп, бірлігімізді бекемдеген соң əлемдегі ең дамыған елдердің тəжірибесін зерттеп, дамудың өзіміз жасаған жаңа моделі – «Қазақстан жолын» ұсындық. Дамудың ең жарқын болашағын айқындаған «Қазақстан-2050» Стратегиясын түздік. Дəл осы құжаттың негізінде алға қойған мақсаттарымызды рет-ретімен жүзеге асырып, қуатты да табысты мемлекет орнаттық. Соның нəтижесінде экономикамыз аз ғана жылда ешқашан, ешкімде болмаған қарқынмен алға басты. 2014 жылы еліміздің ішкі жалпы өнімі 1993 жылғы көрсеткіштен 19 есеге көбейді. Ол жан басына шаққанда 696 доллардан 13 мың долларға, яғни 18 есеге артты. 19932013 жылдар аралығында 200 миллиард доллардан астам тікелей шетел инвестициясын тарттық. Елдің əл-ауқатын барынша жақсартып, өркениетті елдердің деңгейіне жеткіздік. Бесіншіден, бабалар мирас еткен жеріміз қаншалықты кең болса да, бізде ұлы мұхитқа шығатын жол болған емес. Теміржол атаулы Қазақстанның байлығын тасу үшін тек солтүстікке қарай салынды. Тəуелсіздік жылдары біз жалпы ұзындығы 2500 шақырымдық теміржол салып, еліміздің барлық облыстарын бір-бірімен жалғастырдық. Нəтижесінде Қазақстанның болат жолдары Қытай арқылы Тынық мұхитқа, түрікмен жері, Парсы шығанағы арқылы Үнді мұхитына, Ресей арқылы Батыс Еуропаға, одан əрі Атлант мұхитына жететін болды. Бұған қосымша, «Батыс Қытай – Батыс Еуропа» еуразиялық автомагистралі де пайдалануға берілді. Ал «Нұрлы Жол» бағдарламасымен елімізде жаңа 7 мың километрден астам автокөлік жолы салынып, барлық өңірлермен байланыс екі есеге жақын болады. ХХІ ғасырдың нағыз Жібек жолы деп осыны айтуымыз керек. Алтыншыдан, қазақты өзге ұлттан даралайтын оның тілі мен мəдениеті, руханияты. Еліміз егемендігін алғаннан кейін, жағдайдың қиындығына қарамастан, тағдырдың жазуымен дүниенің төрт бұрышына тарыдай шашылып кеткен миллионнан астам қандасымызды атамекенге қайтарып алып келдік. Бабалар тарихына қатысты дүниежүзінің архивтерінде шаң басқан тарихи құжаттарды алдырып, томтом кітаптар мен оқулықтар шығарып, ата тарихтың ақиқатын түгендедік. Тəуелсіздік жылдарында 1300-ге жуық мектеп, 1250-ге жуық денсаулық сақтау нысанын, тағы 4 мыңнан астам балабақша салдық. Халықтың орташа өмір ұзақтығы 72 жасқа жетті. Азаттықтың алғашқы жылдарында «Болашақ» бағдарламасын əзірлеп, он мыңнан астам талантты

жастарымызды шетелдердің ең беделді университеттерінде оқыттық. Қазір «Болашақ» түлектері басқару ісіне араласып, өздері ел болашағына қызмет істеуде. Кемелімізге келген соң еліміздегі барша орта білім ошақтарына үлгі болсын деп, республикамыздың əрбір өңірінде дүниежүзіндегі ең биік талаптарға сай «Зияткерлік мектептерді» аштық. Ал, күллі жоғары білім ордалары биыл алғашқы түлектерін ұшырып, əлемдік деңгейде танылып үлгерген «Назарбаев Университетке» қарап бой түзейді. «Мəдени мұра» бағдарламасы бойынша ата-бабамыздың асыл мұрасын жинақтаған соң əлемдегі ең жаңашыл өнер ордалары саналатын Бейбітшілік жəне келісім сарайы, Орталық концерт залы, Астана опера жəне балет театры, Ұлттық музей ғимараттарын салып, ұлт мəдениетінің əлемдік өркениет биігінде дамуы үшін барлық жағдайды жасадық. Мұндай мəдениет ошақтары еліміздің əр өңірінде бой көтерді. Жас ұрпақтың жаны сұлу, дені сау болуымен қатар, күш-қайраты мол болуы үшін зəулім спорт сарайларын тұрғызып, қысқы Азия ойындарын зор табыспен өткіздік. Лондон Олимпиадасында ұлы жеңіске ие болдық, отандық спортшылар жарқын жетістіктерімен ел мерейін өсірді. Жетіншіден, іргесі берік үйдің шаңырағы шайқалмайды. Жақында ғана біз Ата Заңымыздың 20 жылдығын атап өттік. Біздің Конституциямыз ұлттық заңнама жүйесіне берік іргетас болып қаланды. Заң шығарушы, атқарушы билік пен тəуелсіз сот жүйесінің негізін құрды. Қазақстан Парламенті ең жоғары өкілетті орган ретінде өз міндетін абыроймен атқаруда. Сегізіншіден, бабалар даңқына мақтанумен шектелмей, үздіксіз алға жылжыған ел ғана озады. Осыдан ширек ғасыр бұрын ғана əлем картасында болмаған Қазақстан дүниежүзінің 56 елінің басын қосатын Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымына, 57 мемлекетті біріктіретін Ислам ынтымақтастығы ұйымына абыроймен төрағалық етіп, ұлтымыздың рухын көтеріп, жұртымыздың еңсесін биіктеттік. Қазақстан алып құрлықтағы ең түйінді мəселелерді шешетін 30-ға жуық мемлекеттің басын қосып, Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес құрып, оны əлемдегі беделді ұйымдардың қатарына қосты. Əлемдегі ең ықпалды халықаралық ұйымдардың біріне айналған Шанхай ынтымақтастық ұйымын құрудың басты бастамашыларының бірі болып, бірнеше рет биік деңгейдегі саммит өткіздік. Біздің бабаларымыз – ғұндар да, түркілер де, қыпшақтар да өткен замандарда Еуразиядай алып материктің басты интеграторы болған. Олар Ұлы Даладағы алуан тайпалардың басын талай мəрте қосып, берекесі қашқан кезде сан рет жауларына жем болған. Біз де 20 жылдан

астам уақыт бойы Еуразиялық одақ құру туралы бастаманы табандылықпен ілгері жылжытып, оны бүгінде бес мемлекеттің басын қосатын посткеңестік елдер ішіндегі ең үлкен экономикалық ұйымға айналдырдық. Тоғызыншыдан, Астананың төрінде тұрып, бүгінде бар қазақтың ортақ мақтанышына айналған елордамыз туралы айтпау мүмкін емес. Астанамыз – жаһанға танылған жұртымыздың жарқыраған жақұты, Азаттығымыздың алтын қыраны! Елорданы салу тəуелсіз Қазақстанның өте күрделі мақсат қойып, оны табандылықпен орындай алатынын күллі əлемге айқын дəлелдеп берді. Бас қаламыз қазақтың абыройын асырып, мерейін тасытты. Еңселі елордаға айналды. Астанамен бірге қалың қазақтың да даңқы артты. Еліміздің əр өңіріндегі басқа қалалар мен елді мекендер де елордаға қарап бой түзеп, жарқырай бастады. Бүгінгі торқалы тойымыз өтіп жатқан Тəуелсіздік сарайы жəне жаңа салынған Спорт кешені де осындай еңселі ғимараттардың бірі болмақ. Оныншыдан, бəсекеге қабілетті елу елдің қатарынан берік орын алып, əлемдегі үздік отыздықтың қатарына кіруді басты стратегиялық мақсат етіп қойдық. Алда Астанада əлемдегі ғылым мен техниканың, өнеркəсіптің, жаңалық атаулының жетістіктерін насихаттайтын ЭКСПО-2017 көрмесін өткізу міндеті тұр. Қазір адамзат қоғамы жаңа индустриялық революциямен бетпе-бет келіп отыр. Оған Қазақстанның экономикасы мен өнеркəсібі дайын болуы үшін біз «Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын» əзірлеп, жүзеге асырудамыз. Дүниежүзілік сауда ұйымына кірдік. Баршаға бірдей кəсіби, осы заманғы мемлекетіміз одан əрі табысты болуы үшін бес институттық реформа жүргізуді қолға алдық. Тиісті мемлекеттік органдар оны рет-ретімен жүзеге асыруға кірісіп те кетті. Бұл реформа бізді жаңа биіктерге бастайды. «Егемен болмай ел болмас» дегендей, біз азаттық жылдарында шын мəнінде ұлы жолдан өттік. Тəуелсіздік кезеңі – біз үшін ғасырлар жүгін арқалаған ғаламат кезең. Кезінде Керей мен Жəнібекке ілесіп шыққан халықтың ұзын саны 200 мың шамасында екен. Бүгінгі күні сол қазақтың қатары жер жүзінде 15 миллионнан асып жығылды. Ал егер қазақ өткен ғасырдың ашаршылығына ұшырамаса, өткен соғыста қырылмаса қанша болар еді? Қазақтың өз ішіндегі береке-бірлігі күшті болуы керек. Данышпан Абайдың: «Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бəрі бос», деген өсиетін əрдайым естен шығармайық, ардақты ағайын. Алда қандай сын-қатерлер күтіп тұрса да бірлігіміздің арқасында біздің болашағымыз бүгінгіден де жарқын деп кəміл сеніммен айта аламын. Бəріміздің киелі атамекеніміз бар, ол – қазақтың Ұлы Даласы. Сол далада бабалардың ізгі аманатын орындау

жолында біз құрған қасиетті Отанымыз бар. Ол – Тəуелсіз Қазақстан. Тəуелсіздік – біздің маңдайға басқан бағымыз, мəңгі сақтауға тиіс аманатымыз. Қасиетті Отанымызда қандай қиындықты да қайыспай қарсы алуға лайық өршіл рухты, азат ойлы, жасампаз халық бар. Ол – ержүрек қазақ халқы, барша қазақстандықтар. Сол қаһарман халықтың алға қойған ізгі мұраты бар. Ол – Ұлы Дала төсінде өзі құрған мемлекетті Мəңгілік Ел жасау. Ендеше, əрқашан еліміз аман, бауырымыз бүтін болсын. Сіздер мен біздер құрған Тəуелсіз Қазақстанымыз Мəңгілік Елге айналсын! Ұлы мақсаттарға жету жолында бізге батыр бабалардың аруағы жар болсын! Қымбатты қазақстандықтар! 2 мың жылдан астам тарихы бар ежелгі Таразда бір айдан кейін Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған монумент салтанатты түрде ашылатын болады. Біз өзіміздің қасиетті жеріміздің тарихы бірнеше мыңдаған жылдарға кететінін есте сақтай отырып, өз бабаларымыздың естеліктері мен істеріне тиісті баға береміз. Ол Еуразияның өткен жəне қазіргі өркениетінің өсіп-өркендеуінде өзінің айрықша ою-өрнегімен шебер өрілген. Хроностың көзге көрінбейтін арқауы бізді Қытайдың мыңжылдық тарихымен жəне қазіргі кезімен, Таяу жəне Орта Шығыс, Азия құрлығының басқа да бөліктерінің өткенімен жəне бүгінімен байланыстырады. Тілдік жəне мəдени байланыстар мириадасы арқылы біз өз бауырларымызбен – бүгінде Мұзды мұхит жағалауларынан Жерорта теңізіне дейінгі жерді мекендейтін түркі халықтарымен байланысамыз. Ұлы Түркі елі – ол біздің ортақ бабаларымыз бен батырларымыз, ортақ рухани байлықтарымыз бар ортақ арғы Отанымыз. Ол біздің бірлескен ұлы мұрамыз. Біздің Ресей халықтарымен, бірінші кезекте, орыс халқымен жүздеген жылдарға созылатын бірлескен тарихи жолымыз бар. Тəуелсіздік жылдары ішінде біз Еуропалық одақ, Америка, Ислам əлемі елдерімен тарихымыздың бірлескен парақтарына ие болдық. Олар жаңа заман уақытының көптеген халықаралық оқиғалары, оның ішінде, біздің елімізде болған оқиғалар туралы баяндайды. Қазақстан əрқашанда өз көршілерімен арадағы достықты жəне сенімді көздің қарашығындай сақтап, одан əрі дамыта береді, əлемнің бүкіл елдерімен ізгілікті қарым-қатынастар орнатады. ХХІ ғасырда да біздің жаһандық дамуға қосар үлесіміздің тек қана арта беретініне жəне əлемнің оны лайықты бағалайтынына сенімім мол. Біздің жеріміздің жүріп өткен жəне алда тұрған тарихи жолын ой елегінен өткізе отырып, бізге Қазақстанның жаһандық қоғамдастықта танымалдығы мен мəшһүрлігін кеңейе түсетіндей етудің маңызы зор. Əлемде қандай да бір халықтың өз мемлекетінің ресми атауымен бірге айрықша бейресми ұғымды пайдаланатын мысалдары көп. Біздің қасиетті жерімізді ежелден Ұлы Дала, ал біздерді – Ұлы Дала ұрпағы деп атады. Оны сонау ерте замандардан бері туған жерге деген халықтық махаббатты домбыраның, қобыз бен жетігеннің жүректі арбайтын əуеніне айналдыра отырып ақындар жырға қосты. Біз бабаларымызда ешқашан болмаған адам айтқысыз жаңа мүмкіндіктер мен перспективалар бар жаңа Қазақстанды құрудамыз. Біздің көптеген мыңжылдық тарихы бар жеріміз көз алдымызда өзгеруде. Қазіргі заманғы Қазақстанның əр ауылы мен қаласында болып жатқан өзгерістерге көк аспан куə. Дала көгіндегі Күн біздің ізгі істерімізге нұрын шашуда. Аспан мен Күн – біздің Туымыздың түсі. ХХІ ғасырда далалық Еуразияның құшақ жетпес кеңістігі қайтадан түлеп, өркендеуде. Біз өз Тарихымыздың жаңа Шамшырағын жақтық. Сондықтан да бүгінде жəне əр кезде де біздің Қазақстан – ол Ұлы Дала Елі! Ол – түлеген Ұлы Дала Елі. Біздің сүйікті Отанымыздың халықтық аты да дəл осы. Ол біздің Отанымыздың өткенін де, қазіргісін де, болашағын да бейнелейді. Онда қазақстандық мінез бен оның негізгі сипаттары көрініс тапқан. Олар – біздің жандүниеміздің ашықтығы мен кеңдігі, біздің жүректеріміздің жылуы, қонақжайлылық пен бейбітсүйгіштік, кемеңгерлік пен ойшылдық, еңбексүйгіштік пен іскерлік. Ол – сүйікті жеріміздің өркендеуіне осы уақытқа дейін болмаған қол жеткізудегі өзіміздің күшіміз бен мүмкіндіктерімізге деген сенім. Мен біздің жаңа Қазақстанның осындай бейнесінің əрбір қазақстандықтың ойсанасы мен жан дүниесінен орын табатынына, бүкіл əлемде мойындалатынына сенімдімін. Тағы да қайталап айтайын, біздің қасиетті жерімізді ықылым замандардан Ұлы Дала деп, ал бабаларымызды Ұлы Даланың ұрпақтары деп атаған. Біз – солардың жалғасымыз, Ұлы Даланың мұрагерлеріміз. Осынау кең-байтақ Ұлы Даланың көгінде халқымыздың бақ жұлдызы болып Жаңа Қазақстан дүниеге келді. Біздің Қазақстанымыз – ұлы істердің ұйытқысы болған Ұлы Дала Елі! Бұл – біздің тағдырымыз! Бұл – біздің таңдауымыз! Мəңгілік Елімізде бейбітшілік пен береке болсын! Халқымыз аман болсын!


3

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Тїркі əлемі ыќпалдастыєы жолындаєы маѕызды ќадам дамыту мəселесін де ұмытпаған жөн, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Сонымен қатар, Қазақстан Президенті түркі əлемінің білім кеңістігін қалыптастыру ісін жеделдету мақсатында Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақтүрік университетін түркі дүниесінің ортақ оқу орнына айналдыру қажеттігін атап өтті. Мемлекет басшысы, сондайақ, Түркі академиясы əзірлеген XV ғасырға дейінгі түркі халық тары ның тарихы туралы оқулық назар аударуға тұратын еңбек екенін атай отырып, осы оқулықты түркітілдес елдердің мектеп бағдарламаларына енгізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Нұрсұлтан Назарбаев түркі халықтарының адамзат мəдениетіне қосқан елеулі үлесіне де назар аударды. Осыған байланысты Қазақстан Президенті бай мəдени мұрамыз туралы ақпаратты «Аталар мирасы» деген атпен ғылыми еңбек түрінде жариялауды ұсынды.

(Соңы. Басы 1-бетте). Нұрсұлтан Назарбаев көлік инфрақұрылымын жетілдіру түркітілдес елдерге туризм саласын дамытуға мүмкіндік беретінін атап өтті. Бірлескен «Түркі кеңесі – Заманауи Жібек жолы» туристік өні мін қолдауға шақырамын. Кеңеске мүше мемлекеттер бұл өнімді туризм саласындағы өздерінің ұлттық стратегиясына енгізуі қажет, – деді Қазақстан Президенті. Мемлекет басшысы Астанада өтетін ЭКСПО-2017 көрмесінің маңыздылығына тоқталды. – «Болашақтың энергиясы» тақырыбына арналатын бұл көрмеге барлық түркітілдес мемлекет белсене қатысатынына сенімдімін. Бұл көрмені осы саладағы əлемдік тəжірибені зерттеу жəне енгізу орталығын құру үшін пайдалану қажет. Алдағы уақытта əлемде арзан атом энергиясына сұраныс өседі. Соған орай, ядролық энергетиканы

Қазақстан Президенті былтыр халықаралық ұйым мəртебесін алған Түркі академиясы қысқа уақыт ішінде тиімділігі жоғары институтқа айналғанын атап айтты. – Академия ЮНЕСКО, ИСЕСКО сияқты халықаралық ұйымдармен байланыс орнатты, Халықаралық академиялар одағының мүшесі болды. ЮНЕСКО штаб-пəтерінде Қорқыт мұрасына арналған халықаралық форум өтті. Академия Астана экономикалық форумы аясында «Каспий транзиттік дəлізі» тақырыбына арнайы пікірталас ұйымдастырды, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Мемлекет басшысы Əзербайжандағы Түркі мəдениеті жəне мұрасы қоры мен қырғыз тарапы бастамашылық еткен Көшпенділер өркениеті орталығы түркітілдес елдердің өзара ықпалдастыққа деген ұмтылысының айғағы екенін айтты. Нұрсұлтан Назарбаев, сондай-ақ, Кеңеске мүше мемлекеттердің іскер топтары мен демеуші лерін тарта отырып, Түркі

инте грациясының ортақ қорын құру мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Қазақстан Президенті түркі əлемінің ортақ ақпараттық кеңістігін қалыптастыру қажеттігіне тоқталды. – Ортақ түркі телеарнасын құру тұжырымдамасын қабылдау осы бағыттағы маңызды қадам болды. Келесі міндет – жобаны тиісті деңгейде жүзеге асыруды бірлесіп қамтамасыз ету. Сонымен бірге, түркі əлемінің мəдени-ақпараттық даму стратегиясын жүзеге асыратын беделді орталық құру мүмкіндігін қарастыруды да ұсынамын, – деді Мемлекет басшысы. Соңында Нұрсұлтан Назарбаев қатысушыларға Кеңес аясындағы бастамаларға қолдау көрсеткені үшін алғыс айтты. – Саммитте қабылданған шешімдер түркітілдес мемлекеттердің қарқынды дамуына барынша ықпал ететініне сенімдімін, – деді Қазақстан Президенті. Саммитке қатысушылар Түркітілдес мемлекеттер ынтымақтастығы кеңесінің келесі алтыншы саммитін 2016 жылы Шолпанатада (Қырғызстан) өткізуді ұйғарып, оның тақырыбы ұлттық спорт түрлеріне арналады деп белгіледі. Іс-шара қорытындысы бойынша Бесінші саммиттің декларациясына, сондай-ақ, Түркі кеңесі бас хатшысының орынбасарын жəне Түркі мəдениеті мен мұрасы қорының президентін тағайындау туралы шешімдерге қол қойылды.

● Салтанатты жиынға қатысушылар лебізі

Ертеѕге деген ныќ сенім Тарихи оқиға туралы терең толғанысқа толы Елбасы сөзі бəрімізді де толқытты. Нұрсұлтан Əбішұлы ұлттық тарихымызды көктей шола өтіп, ұлы тұлғаларымызға лайықты бағаларын берді, олардың асыл аманатын ақтау бүгінгі, болашақ буындардың биік мұраты екенін айшықты айтты. Президенттің ел тарихының бастау-бұлақтары əріде жатқанын атап көрсетуінің мəні үлкен. Иə, біз ежелден Еуразияны ен жайлап келе жатқан халықпыз. Құрлық өміріндегі түбегейлі өзгерістерден соң, мемлекеттігіміз де сан өзгеріп, сан құбылды. Бағзы Ғұн елдерінің де құрамында болдық. Тарихтың алдымызға тартқан ащылы-тұщылы сыбағасын молынан таттық. Жеңіп те, жеңіліп те көрдік. Тауқымет пен тақсіреттерді де тарттық. Алтын Орда ыдырағанда өз алдымызға ту көтердік. Бұрынғы Дешті Қыпшақ, кейінгі Жошы ұлысы мекендеген далалық аймақта осыдан 550 жыл бұрын тəуелсіз Қазақ хандығын құрдық. Халық қалаған Керей мен Жəнібек хан көтеріліп, ел биледі. Қасым мен Ақназар тұсында Алтай мен Еділдің арасындағы ұлан-ғайыр жерді алып, ырзық-несібеге кенелдік. Тобыл бойларын жайлап, Мырзашөл бұйраттарын қыстадық. Асан Қайғы болып, желмая мініп жер кездік. Қазіргі ата-қонысымызды негізінен сол кезде басыбайлы еттік. Соңғы ғасырларда жез шайнап, мыс түкірген жержүзілік империализм теперішін біз де бір кісідей көрдік. Зіркілдеген зеңбірек семсерін

сермелеген талай сабаздың қаралай мысын құртты. Бүгежектеп бұқпадық, еңсемізді жықпадық. Біз ол зобалаңды да жұртпен бірге көріп алдық. Тəуелсіз даму жолына тым беріде түстік. Ширек ғасырдай қысқа кезеңде тым биікке самғадық. Прогресс үшін адамзат біздің тарихи таңдауымызды бірден мақұлдады. Ғылыми-техникалық прогресс, экономикалық өрлеу, əлеуметтік кемелдену, демократия жолымен жеткен жетістіктерімізге бүгінгі дүние түгел куə. Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болдық. Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақ ұйымына төрағалық еттік. Дүниежүзілік сауда ұйымына кірдік. Халықаралық ЭКСПО-2017 көрмесіне əзірленудеміз. Ядролық қырып-жойғыш қарудан əлемде бас тартқан əзірге жалғыз мемлекетпіз. Бұған жеткен де бар, жетпеген де бар. Əлемдегі 7 мыңнан астам халықтың тек 200-дейі ғана өз мемлекеттігіне ие бола алып отыр. Көпшілік үшін əлі алыс арман. Біреуді көріп пікір ет, біреуді көріп шүкір ет деген осы. Құдайға шүкір, Қазақстанның алдындағы мол мүмкіндіктер туралы алыс-жақынның бəрі айтуда. Ендеше ертеңнен күтер үмітіміз мол. Ізгілік жолымен алға баса берейік! Жасаған жар болғай!

Мəн-маѕызы ерен мереке Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойы тəуелсіз еліміздің тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі ретінде жылнамаларға алтын əріптермен жазылары сөзсіз. Мерейтой қазақстандықтардың мəрте бесін өсіріп, ынтымақберекемізді одан əрі арттыратын шара екендігі анық. Ол – тек Қазақ хандығын құрған бабаларымыздың ғана емес, бүгінде береке-бірлігі жарасқан барша отандастарымыздың ерен еңбегіне де көрсетілген құрмет. Тарихи сананы жаңғыртудың жаңа сапа мен деңгейге көтерілуінің белгісі. Бүгінде тəуелсіз еліміз саяси-экономикалық, əлеуметтік-мəдени жəне өзге де салаларда толайым табыстарға қол жеткізді. Мерейтой – осы жетістіктерімізге сүйініп, алдағы қадамдарымыздың нық болуына да өз үлесін қосатын маңызды іс-шара. Ең бастысы – Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойы Елбасының «Мəңгілік Ел», «Ұлы Дала» идеяларының қырларын əлемге паш етеді. Біз осынау ұлан-асыр мереке арқылы достарымызға, əлемдік қоғамдастыққа терең тарихымызды танытудамыз. Əрі ұрпақтар сабақтастығының жүздеген, мыңдаған жылдарға тамыр тартатындығын тағы да айғақтай түстік. Бүгін еңбек етіп, бала тəрбиелеп, өндіріс пен өркениетті дамытып жатқан барша отандастарымыз мемлекеттілігіміздің нығаюына қызмет жасауда. Бұл – Қазақ хандығы дəуірінен, тіпті, одан да терең замандардан жалғасып келе жатқан дəстүрге, аманатқа құрмет, əрі адалдықтың белгісі. Асқар МЫРЗАХМЕТОВ, «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары.

Əбіш КЕКІЛБАЙҰЛЫ, Қазақстанның Еңбек Ері.

Тауларды аласартпай, Даланы асќаќтатты Менің жас күнімде жазып, өмір бойы ұстанып келе жатқан қымбат қағидам – тауларды аласартпай, даланы асқақтату. Елбасы сөзі дəл осы ойдың орайынан шыққандығымен көңіл толтырып отыр. Нұрсұлтан Назарбаев тарихи сөз сөйледі. Бұлай дегенде мен ол сөздің тарихқа арналғандығын, тарихи оқиғаға байланысты айтылғандығын меңзеп тұрған жоқпын. Президенттің бұл сөзі Мемлекет басшысының қазақ тарихын жалпы бағалау арқылы оның мəн-маңызын терең ашып көрсеткендігімен ерекше құнды. Елбасы қазақ мемлекеттілігінің түп-тамыры өте арғы замандарда екенін нақты дəлелдеді. Тарих мəселелерімен айналысқаныма жарты ғасырдан асып барады. Осы жылдарда талай еңбектерімде мемлекеттіліктің бірінші белгісі жазуы болуы екендігін айтқанмын. Менің түркі жазуының бастауларын қазақ даласынан алыс жерлерден іздегенім белгілі. Мұның өзі біздің бабаларымыздың жеті жұртпен жалғасып жатқан дəстүрлері мол болғанын білдіреді. Жұбан ақын жақсы айтқан, «Мен қазақпын мың өліп, мың тірілген» деп. Біздің ары-бері жөңкіле көшіп-қонуымыз Еуразияның алып даласында əртүрлі мемлекеттіліктердің пайда болуымен, өркендеуімен, жоғалуымен жалғасып жатқан. Түркілер сияқты ұлы этностың жиналусыз, құрылусыз өмір сүруі əсте мүмкін емес еді. Мемлекет дегеніміздің басты белгісі де сол. Қазір біздің қайта жиналып, қайта құрылып жатқанымыздың маңызы

да осында. Бұл, əсіресе, он сегізінші, он тоғызыншы ғасырлардағы катастрофалардан кейін ерекше мəнді. Нұрсұлтанның қазақ тарихында біз ұялатын ештеңе жоқ дегенді қайталай айтқаны өте жақсы болды. Иə, тарихымызда біз ұялатын ештеңе жоқ. Бабаларымыз жаулаушылық, тонаушылық соғыстарын жүргізіп, тарихта қанды ізін қалдырмады. Сонымен бірге, біздің тарихымызда біз қайғыра еске алатын кезеңдер баршылық екенін де ұмытпауға тиіспіз. Біз сол кезеңдерде етек-жеңімізді жинай алмағанымыз, басымыздың бірікпегені үшін қысылуға, сол трагедиялы тұстардан тағылым алуға тиіспіз. Президент сөзінің қуатты бір тезисі осы. Нұрсұлтан Назарбаев түркі дүниесінің тұтастығына да тоқталды. «Араб көктемінен» кейін сондай сынақты сырт күштер түркі дүниесіне де дайындамайды деп ешкім де айта алмайды. Осы тұрғыдан қарағанда біз түркі тілдес елдердің қуаттанып келе жатқанына қуанамыз. Менің досым Гейдар Алиевтің ұлы Ильхам Алиевтің басқаруымен Əзербайжанда өте ірі істер атқарылып жатқанын атап өту жөн. Қарабақ қырғынынан кейін елдің еңсе көтеріп, бой тіктеп кетуі үлкен жетістік. Мені ақын ретінде Нұрсұлтанның өз мемлекетімізді Ұлы Дала елі деп бейнелі атау жөніндегі ұсынысы өте қуантады. Бұл өте дұрыс. Енді біз Ұлы Дала перзенттері деген атаққа лайық болуды ойлауымыз керек. Олжас СҮЛЕЙМЕНОВ.

Абылайдыѕ орындалєан арманы

Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтуді еліміздің еңсерген тағы бір белесі деп атауға болады. Бұл шара атабабаларымыздың биік рухынан тəлім алуға да өзіндік үлес қосатыны анық. Тағы бір айта кетерлігі, «Өшкеніміздің жанып, өлгеніміздің тірілгені» Елбасының сөзі арқылы əсерлі шықты. Ұлт тарихына деген халық сенімі де осы жерде алға тартылды. Алтайдан анау Қап тауына дейінгі аралықты мекендеген түркі халықтарының мемлекеті күшті болғандығы, Қазақ хандығы туралы жақсы ойлар айтылды. Əсіресе, хандардың елдікті сақтау жолында жорықтарда қаза

тапқаны көп нəрсені аңғартады. Хан деген сөзден шошып қалған халықпыз ғой. Олардың ел билеп, тəуелсіздігін сақтау үшін күрескендігі ашып айтылмайтын. Азаттық арманының халық бойында қалғаны, Абылайдың арманы орындалғаны жиын барысында ерекше аталды. Сондықтан да қазақ тарихының болашағы ұлттың тəуелсіздігімен байланыс ты екендігін уақыттың өзі дəлелдеп отыр. Серік ҚИРАБАЕВ, академик.

Бірлік пен тірлік жемісі «...Бұл той бабалар рухына тағзым етіп, тағдырдың алуан қиындықтарынан өткен ата тарихынан тағылым алу үшін өткізіліп отыр. Тағдыр талайымен бөлініп кеткен, тілі, ділі, діні, тегі бір түркі халықтары ХХІ ғасырда ынтымақ жарастыруы қажет», – деді торқалы тойда сөз сөйлеген Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев. Осы ойдың тереңіне мəн берсеңіз үлкен мағына бар. Өйткені, түбі түркінің тамырын қуалай келсеңіз, ортақ діңгегі қарт тарихтың қалың қабатынан табылады. Сол себепті құндылығы, құрмет сезімі ортақ жұрттар бір-бірімен тез табысады, мүдде-мақсаттың түбіне жылдам топтасады. Ұлы Даланы мекендеген халықтың тұрмысы мен тұғырының мығымдығы осынысында. Өзара жарасқан татулығы мен туыстық қарым-қатынасында. Тағы бір сөзінде Елбасы бабалар тұлпарының тұяғымен жазылған ата тарихымыздың əр парағы ерекше қымбат екенін мəлімдеді. Демек, Қазақ хандығының

550 жылдық торқалы тойын атап өтудің маңызы өте жоғары. Өйткені, тарихыңды білмесең, тағдыр-талайыңды танып-білу қиын, өткеніңе дұрыс баға бере алмасаң, келешегің бұлыңғыр деген сөз. Ендеше, 550 жылдық мереке жалпы бірліктің, тірліктің тойы деп санаймын. Ұлы Даланың ұланғайыр белінде кімнің шамшырағы жанбады, кімнің өрісі кеңімеді, кімнің шабыты шалқымады? Əсіресе, осылардың ішінде тілі, түрі, діні ортақ түбі түркі баласының бір-бірімен етене жақын қалпы мұндағы тіршіліктің жарасымды тініне айналып үлгергені қашан. Ең басты байлығымыз Тəуелсіздік десек, сол құндылықтың құрағы мен бұлағын сақтап, барынша нығайтуда халық достығы мен өзара туыстық, ынтымақтастықтың атқарар рөлі өте зор екеніне толық сенімдімін. Розақұл ХАЛМҰРАДОВ, Парламент Мəжілісінің депутаты.

Келешек ўрпаќќа серпін Қазақ хандығы 550 жылдығының маңызды тарихи мəні бар. Осы мерейтойды атап өту – өскелең ұрпақтың қазақ халқы тарихына деген сезімін білдіреді. Мерекелік күнді атап өтуге республика Президенті Елбасы Нұрсұлтан Назар баев бастамашылық жасады. Осы бастама жəне Елбасының бүгінгі айтқан сөздері кең қоғамдық резонанс жəне Қазақстан азаматтарының, əсіресе, ғылыми жəне шығармашылық зиялы қауымның, сондай-ақ, шетелдерде зор қызығушылық тудырды. Өз сөзінде Елбасы айтып өткендей, Қазақстанның тарихы 550 жылдық кезеңмен шектелмейді. Қазақ хандығының тарихы Жəнібек хан мен Керей ханнан басталып, қазақ мемлекетінің бірлігі мен орнығуын жүзеге асырған Тəуке ханмен аяқталады. Ал ежелгі сақ, ғұн жəне сармат, Түрік қағанаты, Алтын Орда Қазақ хандығының қалыптасуынан Қазақстанның жаңа тарихына дейінгі уақытты қамтиды. Біздер, заңгерлер үшін осы оқиға қазақ даласы құқықтық жүйесінің алғашқы көздерін неғұрлым мұқият зерттеу үшін себеп болды, сол кездері мемлекеттік жəне қоғамдық өмірді құқықтық регламенттеуге табысты əрекеттер жасалған. Олар: «Қасым ханның қасқа жолы» (XVI ғасыр), «Есiм ханның ескi жолы» (XVII ғасырдың басында), Тəуке ханның «Жетi Жарғысы» (XVIII ғасырда),

сондай-ақ, билер сотының институты. Өткен тарихты зерделеу қазақ мемлекеттілігінің алғашқы кезеңіндегі қалыптасқан барынша тиімді құқықтық тетікті растайды, бізге жағымды тəжірибені пайдалануға, бүгінгі шынайылықты ескере отырып, оларға қарай бағыт алу мүмкіндігін береді. Қазіргі таңдағы құқықтық ақиқат мынадай: құқықтық реттеу салаларының алуан түрлілігіне жəне күрделілігіне байланысты халықтың санасында ұмытылмастай ескерткіш қалдыра отырып, біздің елімізде жүздеген жылдар бойы жұмыс істеген қазақтың əдет-ғұрып құқығы институтын зерделеу талап етілетіні жиі байқалады. Белгілі ғалым Ш.Уəлихановтың, қазақтан шыққан алғашқы заң ғылымдарының кандидаты Т.Құлтелеевтің, академик С.Зимановтың жəне т.б. еңбектері осы үдеріске теңдессіз үлес қосты. Бұл ұлттық мемлекеттіліктің терең тарихи туындылары туралы ғана емес, келешек ұрпаққа жинақталған білімді сақтау, сондай-ақ, оларды одан əрі зерделеу үшін серпін береді. Осы ісшараны өткізу тарихқа, еліміздің салтдəстүріне, мəдениетіне жəне мұрасына құрметпен қарауға тəрбиелейтін болады. Игорь РОГОВ, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің төрағасы.

Ўлт тамырын ўлыќтаєан жиын Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың бастамасымен Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойын мемлекеттік деңгейде атап өту біздің тамыры терең ел екенімізді əлемдік қоғамдастық алдында тағы да дəлелдеді. Керей мен Жəнібек құрған Қазақ хандығының тарихи жалғасы – бүгінгі өркениетті Қазақстан. Еліміздің өзіндік стратегиясы қалыптасқан, əлемдегі алдыңғы қатарлы мемлекеттер қатарынан орын алуы – Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың ерен еңбегі мен көреген саясатының жемісі. Елбасының «Мəңгілік Ел» идеясы қазірдің өзінде елді біріктіруші күшке, ұлттық идеологияға айналды. Ол – «Қазақстан-2050» Стратегиясының, сонымен қатар, XXI ғасырдағы Қазақстан мемлекетінің мызғымас идеялық тұғыры, ұлттың рухани құндылығы. Қазақ хандығының мерейлі мерекесі аясында жыл басынан бері елімізде түрлі шаралар ұйымдастырылып келеді. Бүгінгі күні елордамызда ұйымдастырылып отырған осы салтанатты жиын жəне «Мəңгілік Ел» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы – осындай игі шараның бірі. Мерекелік шарада Елбасы «Батыр бабаларымыздың биік рухы, ерлік

пен өнегеге толы жолдары халқымыздың ұлт тарихына деген мақтанышын оятты. Қазақ хандығы осыдан бес жарым ғасыр бұрын шаңырақ көтерсе, оған дейінгі сақ, үйсін мемлекеттері, түркі қағанаттары өз заманында іргелі ел болды. VIII ғасырда алдау мен арбауға түскен түрік қағанаттары ыдырап, дербестігінен айырылды. Осындай тарихи оқиғаларды жас ұрпақ ұмытпай, өткеннен сабақ алуы тиіс, – деді. Мұндай мазмұны терең жиын Қазақстанның əлемдік өркениеттегі орнын тағы бір айшықтайтын болады. Сонымен бірге, елдігімізді одан əрі нығайтады. Ел экономикасын дамыту, əлемдік қаржы дағдарысынан қиналмай өту жолында нəтижелі жұмыс жасау əрбір қазақстандықтың алдында үлкен жауапкершілік жүктеп отыр. Ал бүкіл əлем халықтары толық мойындаған ауызбіршілік, ел ішіндегі түсіністік – бізді қандай қиындықтардан да алып өтетін ең басты байлығымыз. Сондықтан тəуелсіз еліміздің осы құндылықтарын сақтай отырып, Елбасымыздың сарабдал саясатын жүзеге асыру жолында аянбай еңбек ету – біздің азаматтық парызымыз. Қылышбай БИСЕНОВ, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің ректоры.


4

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

«МƏЅГІЛІК ЕЛ» МƏЙЕГІ –  Лебіздер легі

Тарихты білмей, болашақты бол жау мүмкін емес. Тарих – халықтың бүгіні мен болашағын айқындайтын бірден-бір ерекше сала. Сондықтан мəні де, маңызы да жоғары Қазақ хандығының 550 жылдығы – бір күнде, бір аптада емес, жыл бойы тойланатын мемлекеттік мереке. Бұл алқалы жиынның ұлтқа қызмет етер ұлағатты шара ретінде маңызы зор. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» атты кітабында «Қазақ хандығы – Орталық Азиядағы тұңғыш ұлттық мемлекет. Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн»,– деген болатын. Бұл Қазақ хандығының құрылуының мəн-маңызын ашып, қазақ жеріне қатысты бүкіл тарихты зерделей келе жасалған тұжырым екені анық. Осы тұста Қазақ хандығының құрылуы екі бірдей тарихи үдерістің қорытындысы екенін айтуға тиіспіз. Біріншісі – бірнеше мың жылға созылған этногенезі нəтижесінде Ұлы Даладағы мемлекеттіліктің да муы Қазақ хандығымен ұлттық сипат алды. Екіншіден, «қазақ»

деген сөз сол кезде ұлттық сипатқа ие болып, ұлттық мемлекеттілігіміздің, ұлт ретіндегі рухымыздың негізін қалады. Сөйтіп, еуразиялық үлкен аймақта мемлекет болып қалыптасып, өркениетті ел болу деген ұлы арман даңғылына түсті. Кезінде «Үш жүздің ханы» атанған Абылай ханның: елімді бейбіт өмірге жеткізсем, қала, кент салсам, елдің басын біріктірсем деген үш арманы болған екен. Бүгінгі күні халқымыздың ғасырлар бойғы асқақ арманы Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың бастауымен ақиқатқа айналды. Бірлігі жарасқан еліміздің дамуы, бейбіт өмір сүруіміз, əсем қала Астананы салу жолында халқымызды Тұңғыш Президентіміз біріктірді. Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойы – ұлттық рухтың жаңа биігі. Биік ұлттық рух – Мəңгілік Ел негізі. Яғни, мерейтой Қазақ елі болашағының жарқын боларына сенімді нығайта түсуде.

Бүгін бойымызға еселенген күш-қуат сылайтын атаулы күн. Елбасының бастамасымен Қазақ хандығының 550 жылдығын, ұлы датаны тойлаудамыз. Бұл жай дата емес, оның мəнісі тереңнен бастау алатын қазақ халқының тамыр-тарихына қайта шолу жасауда жатыр. Ұлттың тарихын, Қазақ хандығының мерекесін жүрекке орнықтыра түсетін, асқан мақтанышқа толы ел қуанышын атап өтудеміз. Мемлекет басшысының ұдайы назарында болғандықтан тарих саласына қатысты соңғы 10 жылдықта заңнамалық база нығая түсті. Мəдениет ошағы болатын

тарихи жəдігерлерді қастерлеу жөнінде де үнемі бастама көтеруінің өзіндік маңызы зор. Ұлтты ұйыстыра түсетін, бірлік пен ынтымаққа жол сілтейтін Елбасының «Мəңгілік Ел» идеясы барысында кемел де келісті келешектің жарқын күндері алыс емес. Сол себепті, біз ұлт болып осы идеяны жандандыру жолында аянбай еңбек етуге тиіспіз. Бұл ретте ел тірегі – жастардың бірігуі жəне отансүйгіштік қасиетті бойына сіңіруі маңызды болып табылады.

Бұл мерекенің Қазақстан халқы үшін маңызын жақсы түйсініп отырмын. Өйткені, бұл айтулы дата Қазақ елінің қалыптасуында өзіндік рөл ойнаған маңызды кезең саналады. Қазақстан Орталық Азияда ғана емес, Еуразиялық кеңістіктегі маңызды мемлекеттер қатарында. Оның бай да терең тарихы бельгиялықтар үшін таңсық болғанымен, əлемдегі бейбітшілікті орнатудағы тың бастамалары баршаға аян. Əсіресе, жаппай қырып-жоятын қарудан бас тартуға қатысты бастамаларды ерекше атап кеткен орынды.

Мен осы тұрғыдан келгенде Қазақстанның маңызды рөл ойнап келе жатқанын ерекше атар едім. Бұл ретте Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқанын орнымен атап кеткен жөн. Қазіргі кезде бұл ел көптеген өңірлік жəне жаһандық ұйымдардың белсенді мүшесі де. Өзінің кім екенін жəне қайда бара жатқанын жақсы білетін ел ғана өз болашағына қол соза алады.

Елбасының Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиындағы сөйлеген сөзі көпшілікке үлкен əсер етті, əсіресе, тарихшыларға. Өзімізді Ұлы даланың мұрагері ретінде сезіндік жəне əр қазақтың жүрегіне солай жол тартты деп ойлаймын. Себебі, тарихымыз тым тереңде жатқанына көзіміз жетті. Елбасы тарихқа бастан-аяғына дейін тоқталып, бүге-шігесіне дейін айтып берді. Көпшілік Қазақ хандығы Алтын Орданың заңды мұрагері екендігін білді. Дешті Қыпшақ мемлекеті, Түрік қағанаты, үйсін, ғұн мемлекеті бар, оның арғы жағында сақтардың мемлекеттілігі бар, солардың бəрінің басты мұрагері Қазақ елі болып табылады. Себебі, олармен біздің тіліміз, діліміз, дəстүріміз, тарихымыз бен тағдырымыз бір. Міне, бұл əрі қарай тарихшыларға артылған үлкен жауапкершілік, тереңдей түсуіміз керек. Қазір жасалып жатқан жұмыстар аз емес, бірақ атқаратынымыз одан да көп. Тарихшыларға жүктелер жұмыстың салмағы өте ауыр екенін біз жақсы білеміз жəне ол жүкті Қазақстан тарихшылары көтереді деген нық сенімдемін. Елбасы айтқан Ұлы Дала өркениетіне келсек, Ұлы Дала өркениетінің елі біз. Сондықтан осы еліміздегі мəдени мұра бүкіл түркі əлеміне ортақ. Сол үшін өз тарихымызбен, өз мəдениетімізбен, мемлекеттілігімізбен қашанда

мақтана аламыз. Себебі, біздің мəдениетіміз бай, тарихымыз мол, рухымыз биік. Осы рухымыз арқылы қандай дағдарыс болсын өтеміз жəне Ұлы Дала жеріндегі Мəңгілік Ел боламыз. Сондықтан бүгінгі басқосу Қазақ хандығының 550 жылдығы ғана емес, үлкен ой салған жиын – нақты деректер айтылды, айқындалды. Бір сөзбен айтқанда, біз Тəуелсіздігіміздің, Елба сының көрегендігінің арқа сында тамаша егеменді ел болдық. Дүниежүзіне танылып, əлем сыйлайтын дəрежеге жеттік. Экономикамыз көтерілді, көркейді, ұлт пен ұлыстардың арасындағы ынтымақ пен бірлік нығайды. Қазір 130 ұлт пен ұлыстың өкілдері Қазақстанды жерұйық ретінде мекендеп, татутəтті өмір сүріп жатыр. Осылардың барлығы үлкен саясаттың жəне қазақ халқының ақылдылығы мен Елбасының кемеңгерлігінің арқасында. Олай болса, осы жиырма жылдың ішінде Ұлы Дала елінің мəңгілігінің негізі қаланды деп толық айта аламыз. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, Елбасы баяндамасы Ұлы Дала тарихының академиялық бағыт-бағдары деп санаймын.

Наурызбай БАЙҚАДАМОВ, «Нұр Отан» партиясы Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, тарих ғылымдарының кандидаты.

Светлана ФЕРХО, Парламент Мəжілісінің депутаты.

Мишель ПЕТЕРМАНС, Бельгияның Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі.

Ерлан СЫДЫҚОВ, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры, Қазақстан тарихшылары ұлттық конгресінің төрағасы, ҰҒА академигі.

Сəтімен басталған Қазақ хандығының 550 жылдығына орай кеше елордадағы «Назарбаев Университетте» «Мəңгілік Ел» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті. Сүлеймен МƏМЕТ, Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Конференцияның ашылу салтанатында алғашқы сөзді Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы Гүлшара Əбдіқалықова алып, бұл конференция қазіргі заманның талабына сай салынған еліміздің білім мен ғылым орталығы «Назарбаев Университетте» болып отырғанын, алқалы жиынға 1500 адам қатысса, оның 900-і этнологтар мен археологтар, философ жəне саясаттанушы ғалымдар, белгілі мемлекет, қоғам жəне өнер қайраткерлері екенін еске салды. Ол, сонымен бірге, конференцияға 43 шет ел қызығушылық танытқанын, 318 танымал тарихшы-ғалымдар жəне басқа қонақтар келгенін, олардың қатарында Иран, Түркия, Əзербайжан, Моңғолия, Болгария, Ұлыбритания, Германия, Израиль, Үндістан, Испания, Италия, Қырғыз Республикасы, Қытай, Беларусь, Тəжікстан, Ресей, АҚШ, Өзбекстан, Украина, Франция, Швейцария сынды мемлекеттерден тарих пен мемлекеттіліктің проблемаларын зерттейтін ірі ғылыми-зерттеушілер келгенін атап өтті. Белгілі ортағасырлық тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде Қазақ хандығының 1465 жылы құрылғандығы туралы мəлімет берілгенін, Қазақ хандығы кейінгі ғасырларда қазақ халқының ұлт болып қалыптасуына, оның этностық аумағының түзілуі мен қорғалуына, қазақтың материалдық жəне рухани мəдениетінің дамуына мүмкіндік жасағанын жеткізді. Бұл конференцияның жалпыұлттық идеясы ұлы тарихи мұраларды жəне Қазақстан халқының жоғары адамгершілік мұраттарын болашақ ұрпаққа жеткізу. Оларға отаншылдық тəрбие беру ісіндегі жұмыстың мəн-мағынасын арттыруды да көздейді, деді. Бұдан кейін Мемлекеттік хатшы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың конференцияға қатысушыларға жəне шетелдік қонақтарға арнаған құттықтау хатын оқып берді. Мемлекет басшысы құттықтауында былай делінген: «Қазақ хандығы құрылуының 550 жылдығын бүкіл халық болып мерекелеу – бір шаңырақтың астында өзара келісімде өмір сүріп жатқан барша қазақстандықтардың бірлігінің жарқын көрінісі. Біз өткенімізді мақтан тұтамыз жəне ата-бабаларымыздың сан ғасырлық армандарын ақиқатқа айналдыра отырып, олардың асыл мұраларын қастерлейміз. Бүгінде Қазақстан Республикасы – егемен мемлекет, əлемдік қоғамдастықтың тең құқылы мүшесі. Тəуелсіздік жылдарында біз ұлттық тарихи сананы жаңғырту жолында дəйекті саясат жүргізудеміз. Мұның жарқын бір дəлелі – «Мəдени мұра» бағдарламасын табысты іске асырғанымыз. Қазіргі таңда «Халық тарих толқынында» атты ғылыми жобаның аясында ғалымдар отандық тарихты зерделейтін ғылыми еңбектер əзірлеуде. Қазақстан тарихын ежелгі дəуірден қазіргі күнге дейін қамтитын академиялық басылымдар мен оқулықтардың жаңа легі дайындалуда. Біз үш мың жылдан əріден бастау алатын ұлы тарихтың иесіміз. Қазақ хандығы – тұтас Еуразия

құрлығын алып жатқан сақ, ғұн мемлекеттерінің, одан кейінгі Түрік қағанаты мен Алтын Орданың заңды мұрагері. Біз, бүгінгі қазақстандықтар ұрпақ сабақтастығын берік ұстап, ұлы бабаларымыздың жасампаз жолын лайықты жалғастырушылармыз. «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы тарихи сананың берік іргетасына арқа сүйейді. Бұл қазақстандық патриотизмнің маңызды қыры. Қазақстандық тарихшылардың Қазақ хандығының құрылуының, қалыптасуы мен дамуының тарихи үдерісіне, халқымыздың тарихи жолына терең талдау жасап, зерттеу жұмыстарын жалғастыра беруі маңызды. Конференция жалпықазақстандық бірегейлікті бекемдей түсетін құндылықтар мен бағдарларды нығайтуға өз үлесін қосады деп сенемін. Барлық қатысушыларға жемісті жұмыс тілеймін». Халықаралық ғылыми форумның өтуі халықтың ерлікпен өткен тарихын зерттеуге, əрбір қазақстандықтың басты мерейтойлы датасына құрмет көрсетуіне қосымша серпін берері анық. Қазақстан аумағы мың жыл бойы өркениеттің торабы болды, халықтардың ұлы көшінің легіне айналды. Тұрмыстықматериалдық жəне рухани мəдениет қалыптасты. 550 жыл бұрын Жəнібек пен Керей құрған Қазақ хандығы алғаш рет өз атауында халық этнонимі бекітілді. Қазақ халқының тəуелсіздік үшін көп ғасырлық күрес жолында ұлы жеңістер мен ауыр жеңілістер болды. Осы үздіксіз күрестің тарихи тəжірибесі «Мəңгілік Ел» өзекті идеясының маңыздылығын – халық бірлігін дəлелдейді. Тарихи дата – Қазақ хандығы құрылуының 550 жылдығын тойлау – өткен, осы жəне келер шақтың мирасқорлығын жəне ұрпақтың бабалар алдындағы қазақи мемлекеттіліктің қайнар көзі мерейтойлы датадан бұрын есептелетін мызғымас негізі мен дəстүрін сақтаудағы ерекше жауапкершілігін айрықша көрсетеді. Тəуелсіз Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың заманауи қазақстандық мемлекеттілік құрудағы сіңірген тарихи еңбегіне ешкімнің таласы жоқ. Күшті қайраты мен стратегиялық көріпкелдігінің арқасында Қазақстан заңды ресімделген шекарасы бар, жемісті, тұрақты, беделді мемлекетке айналды. Қазақстандықтардың ұлттық идеясы мен тарихи санасын қалыптастыруда, жəне халықтың бірлігін нығайтуда Қазақстан Президенті Н.Назарбаевтың ерекше рөлін атап көрсету қажет. Қазақстан «Мəңгілік Ел» идеясына біріккен көп ұлттың өкілдеріне Отан болып табылады. Қазақстандықтар бар қиыншылықтардан өтіп, ұлттық қауымдастықта лайықты орын алды. Бұған жету жолы да оңай болмағаны аян. Иə, ел болып еңсе тіктедік дегенде – арғы жағында арқасүйер, табан тірер не бар екенін алдымызға тартқан тарихи конференция қазақ жұрты мен қазақстандықтардың жарасымды тіршілігінің тағы бір куəсі болды. Бір кездері Алаш арысы Міржақып Дулатов «Түрік баласы» атты жазбасында: «Келешек күннің қандай болашағын білуге тарих анық құрал болады. Өзінің

тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп, қайда тұрғандығын, не істеп, не қойғандығын білмейді, келешекте басына қандай күн туатынына көзі жетпейді. Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де жоғалуға ыңғайлы болып тұрады», – деп, одан кейін Абайдың қайтыс болғанына 10 жыл толуына байланысты жазған мақаласында: «Тарихы, əдебиеті жоқ халықтың дүниеде өмір сүруі, ұлттығын сақтап ілгері басуы қиын. Əдебиеті, тарихы жоқ халықтар басқаларға сіңісіп, жұтылып жоқ болады», – деп алып, араға жыл салып: «Бір жұрттың қайдан тарауы, өніпөсуі, ресімі, мінезі, тілі, əдебиеті – осының бəрі əрқайсысы тарих мүшелері, барлығын жиғанда – сол жұрттың тарихы. Тарихын жоғалтқан жұрт – жоғалған жұрт», – деген еді. Конференция рухында ұлт арысының осы байламдары əр қырынан көрініс тапты десек, артық айтқандық емес. Хандардың ханы саналған Абылай хан туралы 1940 жылы қазақ əдебиеті ғылымының көрнекті өкілі Бейсембай Кенжебаев тарихи очерк жазып, онда: «Абылайға дейін болсын, Абылайдың тұсында болсын қазақ халқының арман еткені: 1) өз алдына ерікті ел болып, өзін өзі меңгеру, 2) ата қонысына жайғасып, бейбіт еңбек етіп, шаруашылық шалқыту, 3) бір ауызды, ынтымақты болып, отанын, елдігін қорғау» деген еді. Міне, осы үш қағида тəуелсіздігімізді алып, бодандықтан құтылғаннан кейінгі жерде салтанат құрып келе жатыр. Осындай береке-бірліктің, татулығы жарасқан тірліктің, яғни қазақ жерін мекен еткен қазақстандықтардың ортақ мерекесіне айналған бес жарым ғасырлық ел тарихы талқыға түскен алқалы жиындағы алғашқы баяндаманы Түркия ғылым академиясының президенті Аджар Ахмет Джеват «Түркия мен Қазақстан тарихының ұштасу кезеңдері» деген тақырыпта жасап, Қазақ хандығының 550 жылдығы бұл қазақ жұртының өз тарихын түгендеудегі ерекше ұмтылысы екенін, бұған жоғары мəн беріп, аталы сөз айтқан Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың ерекше қарым-қабілетіне ілтипат танытып, түбі бір түркі жұртының туыстас халқы кеңестік құрылым шайқалған тұстан берік қарым-қатынаста болғанын, 1990 жылдың желтоқсанында ресми байланыс орнатылғанын, мəдениет, білім беру, ғылыми жобалар бойынша қарым-қатынастардың жүргізіле бастағанын, сол тұстағы Түркияның мемлекет басшысы Тұрғыт Өзал мен Нұрсұлтан Назарбаев арасындағы əңгімелерде Түркияның нарықтық экономикаға көшу жолы, болашақта түрік кəсіпкерлерімен байланыстар күн тəртібіне қойылғанын тілге тиек етті. Академик бұдан кейінгі жерде екі мемлекет арасында саяси, саудаэкономикалық, ғылыми-техникалық байланыстардың жақсы жолға қойылғанына нақты мысалдар келтіріп, 1991 жылдың қыркүйегінде ғылыми симпозиум өткенін, Қазақ елі тəуелсіздігін жариялағанда алғаш рет танып, тілектестіктерін білдіргенін жеткізді. 1991 жылы Қазақстан Президенті Н.Назарбаев пен сол кездегі Түрік Республикасының Премьер-министрі С.Демирелдің екіжақты келісімінің арқасында киелі Түркістанда Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университеті бой көтергенін атап өтті. Соңғы жылдары Қазақстанның Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев пен Түркия Президенті

Реджеп Тайып Ердоған арасындағы жылы шырайлы жүздесулер көптеген игілікті істерге жол ашып отырғанын назарға салды. Ұлтымыздың ұлы ақыны Мағжан Жұмабаев: «Түркістан – екі дүние есігі ғой, Түркістан – ер Түріктің бесігі ғой. Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің тəңір берген несібі ғой», деп жырға қосқан қасиетті мекенге түрік халқының президентінен бастап, үлкен-кішісі ерекше ілтипат танытатынын атады. Сөз кезегі өзіне тигенде Моңғолия Ғылым академиясының президенті Батболдин Энхтувшин моңғол мен қазақ арасындағы байланыстар орта ғасырлардың ерте кезеңінен басталатынын айтты. Орталық Азияда сарматтардың ең алғашқы мемлекеті ұйымдасқан кезден бастап екі халықтың араласу дəуірі арна тартқан. VI ғасырдың ортасына дейін түркітілдес тайпалар қазіргі Моңғолия аумағында қоныстанған. Ол тайпалардың атаулары қыпшақ, қырғыз, ұйғыр, авар, қидан жəне т.б. Моңғолияда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2002 жылы жарияланған «Түркістан – Орталық Азияның мəдени ошағы» атты мақаласымен жақсы таныстық. Онда Президент Н.Назарбаев VI ғасырда Орталық Азиядағы халықтардың тарай орналасу қалыптары өзгергенін атап өтеді. Осы кезден бастап түркітілдес халықтар өздерінің төл мемлекетін құруды қолға алған, деді Б.Энхтувшин. Одан əрі шешен Шыңғыс хан Ұлы моңғол мемлекетін құрғанға дейін екі халықтың арасындағы байланыстардың тығыз болмағандығын айтты. Ал Шыңғыс дəуірінен басталған екі халықтың араласуы Жошы мен Шағатай ұлыстарында жалғасын тауыпты. Сол ХІІІ ғасырда басталған тығыз байланыстар əлі күнге жалғасып келе жатқанын айтқан шешен қазақ пен монғол халықтарының ортақ тамыры, ортақ тарихы бар екенін жеткізді. Сөзінің соңында ол бүгінгі қазақ елі қуатты мемлекет құру жолында тер төгіп келе жатқанын айтты. Мен оның осы жолдағы қадамдарына құтты болсын айтамын, деді шешен сөзінің соңында. Одан кейін сөзді Иран Ислам Республикасы Ғылым, зерттеулер жəне технологиялар министрі Моджтаба Шариати Ниасар алды. Өзінің сөзін осындай ауқымды форумға шақырылғаны үшін алғыс білдіруден бастаған шешен одан əрі Қазақ хандығының 550 жылдығымен барша қазақстандықтарды құттықтайтынын жеткізді. Өзінің өткен тарихын халықаралық деңгейде таныстырып жатқаны – Қазақстанның мемлекет ретінде алға басқандығын көрсетеді. Батыс пен Шығыстың, Түстік пен Терістіктің арасындағы ұлан-ғайыр жерді алып жатқан Қазақ елі өзінің төл мəдениетін, салты мен дəстүрін орнықтыру жəне оны сақтау үшін аз тер төкпегені белгілі. Сонымен бірге, қазақ халқы астрономия, тарих, медицина, этнология секілді ғылымдарды да өз қажетіне қарай дамытып отырғаны көрініп тұр. Қазақ халқының осындай терең дəстүрлі өмір салтын қалыптастыруына көрші халықтардың, аралас-құраласы болған алыстағы елдердің де ықпалы аз емес. Сондықтан осы өлкені ғасырлар бойы ұстап, жат жұрттан барлық құндылықтарын қорғап келген қазақ халқы – ұлы тарихи өңірдің өкілдері деп айту толық негізді. Қазақ халқының қалыптасуы мен орнығуына осындай баға берген шешен одан əрі қазақ халқы тарихының зерттелуі мəселесіне де тоқталып өтті.


12 қыркүйек 2015 жыл

5

www.egemen.kz

ТАРИХТЫЅ АЛТЫН ДƏЙЕГІ  Лебіздер легі

Соның ішінде Шығыстың бірнеше ғалымының есімдерін атап өтті. Сондай-ақ, алғаш рет ХVІ ғасырда парсы тілінде жарық көрген Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегінің де маңыздылығын айтты. Одан əрі ол бүгінгі күннің проблемаларына ойысып, Қазақстан мен Иран арасындағы əріптестіктің дамуы жақсы жолда екенін жеткізді. Біздің жоғары технологияларды қолдануға жəне оларды өзіміздің экономикамызға енгізуімізге басқалармен бірдей толық құқымыз бар. Алайда, соған кесір келтіргісі келетін күштер бар. Қазақстан – Иранның жоғары технологияларды қолдануын қолдайтынын ашық айтқан мемлекеттердің бірі. Сондықтан біздің алғысымыз шексіз, деді ол. Келесі сөз Ресей Ғылым академиясы Жалпы тарих институты директорының орынбасары Ирина Коноваловаға берілді. Кез келген халық өзінің тарихын ұзақ жылдар бойы жасайды. Əрине, Қазақ хандығының құрылуы мен ұйымдасуы жөнінде де ғалымдар арасында талас пікірлер болуы мүмкін. Ондай көзқарастардың болуы да заңды жəне олардың бəрі де ғылымның зерттеу материалына айналуы қажет. Сонымен қатар, ондай талас пікірлердің шешімі мəдениеттанушылар, географтар жəне саясаткер ғалымдардың қатысуымен табылғаны дұрыс. Қазақ хандығының құрылуымен осы аймақтың саяси картасы түбегейлі өзгеріске ұшырағаны сөзсіз. Əрине, Қазақ хандығының құрылуына 550 жыл болды деген шартты көзқарас. Өйткені, хандық бір күнде немесе бір айда құрыла қоймайды. Мемлекеттік құрылым бір сəттік шешім емес, ол – ұзақ жылдардың талқысынан өткен шешім. Кеше Мемлекет тарихы институтында болған дөңгелек үстелде де осы туралы айтылып, Қазақ хандығының түп атасы Жошы ұлысы немесе Алтын Орда екендігі аталып өтті. Демек, қазақ халқы Қазақ хандығына дейін де мемлекет құрып, оның қатарында өмір сүріп келген. Қазақ хандығының ең үлкен айырмашылығы сол – онда хандыққа алғаш рет қазақ атауы қолданылды, деді ол. Одан əрі шешен Қазақ хандығы мен Ресей патшалығының арасындағы қарым-қатынасқа тоқталды. Бұл қатынастар тұрақты болмаса да əр кезеңде өзінің тікелей мақсатын көздеді. Осы қатынастарды түбегейлі зерттеуді əлі де жетілдіре түскен жөн. Қазақстан мен Ресей Федерациясы арасындағы бүгінгі тығыз əріптестік пен достықтың түп негізін осы қатынастар қалаған, дей келіп, шешен сөзінің соңында екі елдің арасындағы осындай қатынастар болашақта да жалғасын тапқанын қалайтынын жеткізді. Ал Париждің Шығыс тілдері жəне өркениеттері Ұлттық институтынан (INALCO) келген тарихшы Катрин Пужоль, мемлекет тарихын түгендеу жолындағы осындай ауқымды халықаралық конференцияға қатысуды өзі мəртебе санайтынын, əйтсе де, аз уақыт ішінде тəуелсіздігін алғанына ширек ғасыр əлі бола қоймаған мемлекеттің өткені туралы толық əңгіме айту өзіне қиын тиіп тұрғанын алға тартып, «Менің байқауымша Қазақстан тарихы бірегей, өте қуатты тарих. Ол Еуразия кеңістігінде өткен бір кезең ғана емес, көшпенділердің өркениетіне тəнті ететін кемел тарих деп білемін. Жерінің аумағы кең бола тұрып адамдарының білімдарлығымен өзіндік жолын қалыптастырған. Елінің де бітім-болмысын кейінгіге өшпестей із етіп жеткізе алған. Менің

зерттеп, зерделеуімше, қазақ тарихы небір терең пайымдауды қажет ететін материалдық құндылықтардан тұрады. Иə, қазақ көшпенді жұрт. Бірақ қала құрылысын да дамытқан, жер иесі де бола білген. Соған сай экономикасын да өрістеткен», дей келіп, халқымыздың табиғатқа жанашырлықпен қарағанын, мəдениетін өркендеткенін, «Номад елі болу қандай ғажап нəрсе! Мұны неге қозғап отырмын. Себебі, қазақтың дəстүрлі мəдениетін қалай сипаттасаң да жарасады. Оны танып білу үшін үлкен білімдарлық керек. Ең бастысы, қазақтың прагматикалық қасиеттері қызықтырады. Мұнда ұлттың жеке өмір сүру ерекшелігі, экономикасын қалыпты жүргізіп отыруы, екінші бойларындағы жылдамдық, алғырлық, қозғалысқа əрқашан бейім тұратындығы, үшінші, ашықтығы, қонақжайлылығы, төртінші, Еуразиялық кеңестікте ол қай дəуірде де алтын арқау болып келеді. Жібек Жолы да қазақ байтағымен өтеді. Қазірдің өзінде Еуропа мен Қытайдың арасындағы алтын көпір де Қазақ елі болып отыр. Тағы бір айтайын дегенім», деді Катрин Пужоль: «Байтақ далада өмір сүрудің өзіндік экономикасын қалыптастыруы мені қатты қызықтырды. Экологиясын таза ұстауы, соны осы күндері жаңғыртып отырғаны сүйсінтеді. Гендерлік саясатты дұрыс жолға қою, ядролық апатқа қарсы тұру, бейбіт өмірді жақтау – мұның бəрі адами өмірге деген қазақ халқының талпынысы деп білемін». Шетелдік ғалым кең далада өмір сүру адамның бойына мықты күшқуат беретініне, осы арқылы адамдар өзін берік сақтайтынына да дəлелдер келтірді. «Франция тарихшылары Еуропадағы көрікті ескерткіштерді айтса, ал мен Қазақстанда қазақ халқының ішкі дүниесінен рухани бай «ескерткіштерді» көремін. Ол өте нəзік қасиет қой. Уақыт қаупінен аман өтіп, бүгінге жеткен ондай адамдық асыл қасиеттер барлық жұртта кездесе бермейді», деп: «Мені таңғалдырған тағы бір нəрсе халық бірлігі, қазақ тілінің қуаттылығы еді. Сол қазақ тілінде диалекті жоқ екен. Бұл халықтың түп-тамырының тұтастығын көрсетеді. Қазақ қандай қиындықты да еңсере білген. Осындай жетістігімен қатар, бір «кемшілігін» де айта кетсем деймін. Көп уақытқа созылған бодандықтан ба екен, көшпенді елдің адамдары кей жағдайда өзін-өзі кемсітуге бейім тұратыны бар. Бұл арғы жағындағы бодандықты былай қойғанда, КСРО заманындағы бодандық табынан шығар, жасқаншақтық, жалтақтықтың əлі де жойылмай келе жатқаны. Əйтсе де, бір қуанарлығы сол бодандықты көрмеген жас ұрпақтың қаулап өсіп келе жатқаны. Болашақта олар атабаба тарихын ұялмай айтумен қатар, өздеріне тірек ете алады. Ондай бетбұрыс кейінгі толқынның бойынан табылады. Ондай жалынды жастар жаһандануға да төтеп береді. Белсенділік, ілгері ұмтылыс, талғам молынан табылуы да сүйсінтеді. Жиырма жыл ішінде төрткүл дүниеден өз орнын алған мемлекет алдағы уақытта да үлкен жетістіктерге қол жеткізеді деген үкілі үмітімді ашық айтуды парыз санаймын», деді. «Назарбаев Университеттің» Гуманитарлық жəне əлеуметтік мектебінің Ұлыбританиядан шақырылған профессоры Александр Моррисон, Мұхаммед Хайдар Дулатидің Қазақ хандығын тайға таңба басқандай жазып кеткен «Тарих-и-Рашиди» еңбегі туралы

айтып, ондағы деректерден мысалдар келтірді. Мəселен, Əбілқайыр ханнан бөлінген Керей мен Жəнібек туралы ой тербеп, өзі дəріс үстінде Қазақ хандығы туралы еңбектерді жиі пайдаланатынын, əйтсе де, əлі де болса ізденістердің қажеттігін еске салып, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту жөніндегі ұйғарымынан кейін көптеген жұмыстардың атқарылғанын, тың деректердің жариялана бастағанын, бұл өзі секілді шетел ғалымдарының қазақ жұртын танып-білуге ерекше септігін тигізіп отырғанын тілге тиек етті. Əсіресе, көшпенділердің өмір сүру өнегесі өркениетті деген елдерден кемдігі жоқ екеніне соңғы кездері көзінің жеткенін де атады. Осыдан кейін шағын үзіліс болған соң конференция жұмысы секциялық отырыстарда жалғасты. Тарих ғылымдарының докторы, Мемлекет тарихы институтының директоры Бүркітбай Аяған мен АҚШтың Колумбия университетінің профессоры Рафис Абаз модераторлық еткен бірінші секцияның тақырыбы «Қазақ хандығы жəне Н.Назарбаевтың «Мəңгілік Ел» идеясы» деп аталды. Онда бірінші баяндаманы Ресей Ғылым академиясы Жалпытарих институты директорының орынбасары профессор Ирина Коновалова жасады. Оның баяндамасының тақырыбы «Қазақ хандығы мен Ресейдің арасындағы қарым-қатынастар» деп аталыпты. Ғалым көптеген тарихи құжаттарға сүйене отырып, екі елдің арасындағы қатынастардың ұзақ жылдар бойы бейбіт болғанын атап өтті. Сонымен қатар, мүдделер қайшылығына байланысты тарихтың кейбір кезеңдерінде бұл қатынастардың салқындаған сəттері де болғанын көлденең тартты. Қалай болғанымен, осы қатынастар бүгінгі Қазақстан мен Ресей арасындығы тығыз қатынастардың негізін салды, деді шешен. Секцияда екінші баяндама жасаған Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының мүше-корреспонденті Меруерт Əбусейітованың тақырыбы «Мəдени мұра» жəне «Халық тарих толқынында» мемлекеттік бағдарламаларының Қазақ хандығын зерттеуге қосқан үлесі» деп аталыпты. Шешен аталған бағдарламалардың Қазақ хандығы тақырыбын ашудағы рөлі мен маңызы туралы тереңнен толғады. Осы бағдарламалар аясында жарық көрген еңбектер: кітаптар мен мақалалар жөнінде де əңгіме қозғады. «З.Тоғанның еске алулары башқұрттардың күнделікті өмірдегі құқының негізі» атты тақырыпта жасаған Ресей Ғылым академиясының Уфадағы ғылыми орталығының директоры Фирдауси Хисамединованың сөзін де ғалымдар үлкен ыждағатпен тыңдап, көптеген сұрақтар берді. Баяндамада қазақ пен башқұрт халықтарының үйішілік құқындағы жақындықтары барынша айқын көрінді. Ресей Ғылым академиясы Дағыстан ғылыми орталығының жетекші ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының докторы Даниял Қыдырниязовтың «ХVІ-ХІХ ғасырлардағы ноғай-қазақ қатынастарының тарихы» атты баяндамасы да қызықты жəне құнды деректерімен есте қалды. Жалпы, секция отырысында бұлардан да басқа оншақты баяндама тыңдалып, талқыланды, ғалымдар жасалған баяндамалардың бəріне қызу араласып, белсенділік көрсетіп отырды. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия

ұлттық университетінің ректоры, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі Ерлан Сыдықов пен Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының директоры Ұлттық ғылым академиясының мүше-корреспонденті Ханкелді Əбжанов модераторлық еткен екінші секцияның тақырыбы: «Қазақ хандығынан Қазақстан Республикасына дейін: белгісіз негіздер, жаңа тұжырымдар» деп аталыпты. Мұнда да елімізге белгілі ғалымдар мен шетелдік қонақтар оннан артық ғылыми баяндама жасады. Олардың ішінде Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академиктері Болат Көмековтің, Сейіт Қасқабасовтың, Ғарифолла Есімнің жəне т.б. баяндамалары тыңдалды. Мəселен, С.Қасқабасовтың «Бабалар сөзі – ұлттық рухтың негізі» атты баяндамасы отырғандар арасында үлкен қызығушылық тудырды. Ал Ғ.Есімнің «Ұлы Дала құндылықтары жəне ақылой азаттығы» деген тақырыптағы қазақ философиясының тақырыбын қозғаған баяндамасы шетелден келген қонақтар үшін өте қызықты болғаны көрініп тұрды. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Зиябек Қабылдиновтің «Ұлы Дала тұрғындарының əскери өнері мен жауынгерлік дəстүрлері» тақырыбында жасаған баяндамасы да ұзақ талқыланған еңбектердің бірі болды. Осы секцияда Өзбекстан ғалымы, тарих ғылымдарының докторы, профессор Виктор Шулико «Ұлы Дала жауынгерлерінің соғыс кезіндегі ерліктері» деген тақырыпта баяндама жасады. Конференцияның үшінші секциясы Жоғарғы Соттың ғимаратында Жоғарғы Сот Төрағасы Қайрат Мəмидің модераторлық етуімен өтті. Мұнда Ресей ғылым академиясы Тарих институтының бас ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының докторы Найля Бекмаханова, Рим университетінің профессоры Фабио Грасси жəне т.б. белгілі ғалымдар мен судьялар баяндамалар жасады. Секцияның тақырыбы: «Қазақ құқығы мен билер сотының əлемдік өркениеттегі орны» деп аталыпты. Төртінші секция «Назарбаев Университеттің» президенті Шигео Катсудың модераторлық етуімен «Қазіргі Қазақстанның бүгінгі əлемдегі орны» деген тақырыпта өтті. Мұндағы баяндамалар тарихтан гөрі əлемнің бүгінгі күнгі саясаты мен экономикасына арналды. Мəселен, Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов «Адам капиталының дамуы», Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары Ералы Тоғжанов «Ішкі саясат» деген сияқты тақырыптарда баяндама жасады. Секция жұмыстарында ғалымдар мен сарапшылар өздерінің неше түрлі ойлары мен пікірлерін ортаға салды. Сонымен қатар, өздерін толғандыратын мəселелерге байланысты жауаптар алды. Сонымен, Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған «Мəңгілік Ел» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция өз жұмысын аяқтады. Конференция қарарында қатысушылар барлық Қазақстан азаматтарына мемлекеттің тəуелсіздігіне сенімді тірек болған, халықтың қайнар көзіне айналған «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясының терең мағынасын түсінуі қажет деп үндеу жасады. –––––––––––– Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Бүгінгі той – қатардағы көп тойлардың бірі емес. Ол – бүкіл əлем жұртшылығын құлақ түргізген дүбірлі той. Бұл күн – біздің аталарымыздың сан ғасырғы армандарының жүзеге асып жатқан күні. Елімізге шексіз еңбек сіңірген ұлы бабаларымыз елінің қамын, жерінің тыныштығын ойлап аттан түспей жүргенде, 550 жылдан кейін ұрпақтары аттарын атап, еңбектерін елеп, есімдеріне алғыс айтатынын, осындай той тойлайтынын ойлады ма екен. Міне, бүгін ұрпағына риза болған олардың аруағы орнынан аунап түсіп жатқан шығар деп санаймын. Тəуелсіздігін алған Қазақ елі еңсесін тік көтеріп, бүкіл дүниежүзіне жар салып, бабаларының еңбегін,

батырлығын, елдігін, ерлігін бар дауыспен айтып, алғыстарын жеткізіп жатыр. Қаншама айқас, шапқыншылық болса да, «мың өліп, мың тіріле» отырып, Ұлы Даламызды шашау шығармай, бүгінгі күнге жеткізген бабаларымызды қалай мақтасақ та артық емес. Мен бүгінгі ұрпақтарымыз да осы бабаларымыз сияқты елін, жерін сүйетін патриот болса екен деп тілеймін. Елімізді осындай дəрежеге көтеріп, керемет алпауыт елдермен үзеңгі қағыстырып, қатар тұруға жеткізген Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев сияқты азаматтардан ұрпақтарымыз тəлім алса екен деймін.

Қазақ хандығының 5 5 0 ж ы л дығ ы ая сын да өтіп жатқан ісшаралардың барлығы бүкіл қазақстандықтар үшін орны бөлек əрі ерекше маңызды. Себебі, олар еліміздің болашағы – жастарды патриотизмге тəрбиелейді, елі мен жерін батыр ата-бабалары сияқты қорғауға үндейді. Сондай-ақ, мұндай шаралар талай қиындықтарды бастарынан кешірген бауырмал қазақ халқының өткен тарихын зерделеуде, ұлттық құндылықтарын жаңғыртып, əлем жұртшылығына əйгілеуде орасан зор рөл атқарады. Біздер, қазақстандықтар Қазақ хандығынан бергі кезеңдерде Қазақстанның дамуын, оның құндылықтарын қорғауды, соған барынша үлес қосуды парыз санаймыз.

Оның негізі Елбасымыз Н.Ə.Назарбаевтың жалпыхалықтық «Мəңгілік Ел» идеясында жатыр. Осы идея арқылы біз қазақ халқының, Қазақстанның болашағын бағамдап отырмыз. Мемлекеттің жанжақты дамып, əлемдік қоғамдастықтың алдыңғы қатарынан орын алуы – сол ел халқының бірлігіне тікелей байланысты. Елімізде осы мəселе шешімін тапқан. Президентіміздің əуел бастағы ұстанған саясатының нəтижесін барлығымыз көріп те, сезініп те келеміз. Соның нақты көрінісі – Қазақ хандығы мерейтойының кең көлемді аталып өтуі.

ХV ғасырда құрылған Қазақ хандығы қазақ тарихында ерекше орын алады. ХІІІ-ХІV ғасырларда қалыптасқан қазақ ұлты оған Қазақ хандығы деп атын берді. Сондықтан бұл датаның біздің халқымыз үшін маңызы ерекше. Қазақ хандығының арқасында қазақ халқының ой-ниетінде мемлекетшілдік сана пайда бола бастады. ХVІІІ ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы тұсында біз ұлт ретінде жойылып кетуіміз мүмкін еді. Алайда, мемлекеттік сананың қалыптасқандығының арқасында күш біріктіре алып, шетелдік жауға тойтарыс бердік. Сонымен, Қазақ хандығы деген сөзді Қазақ мемлекеті деген

сөзден ажыратпау керек, екеуінің мағынасы бір. Қазақ мемлекеттілігі үшін күрес барлық ғасырларда жүріп жатты. Исатай Таймановтың, Жоламан Тіленшиевтің, Кенесары Қасымұлының жəне т.б. күрестері, Алаш қозғалысы – осының бəрі Қазақ мемлекеттілігі үшін күрес болатын. Тіпті, кеңестік идеологиянықабылдаған қазақ зиялылары да Қазақ мемлекеттілігі үшін күресті. Соның бəрі бүгінгі Тəуелсіз еліміздің тарихына ұласқаны – қазақ халқының бақыты. Сондықтан бұл датаның маңызы өте ерекше.

Бұл мерекенің маңыздылығы барлық қазақ үшін ерекше. Қазақ хандығын құрған тайпалардың тарихы сонау шошақ бөрік қыпшақтардан, ғұндардан бастау алады. Содан бері қарай жарқ етіп Қазақ хандығы құрылған. Əрине, ішкі ынтымақтың берік болмағандығынан оны сыртқы дұшпандар көп рет жаулады. Енді, міне, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен Тəуелсіз елімізді қайта құрағаннан кейін жоғалған дүниелерімізді қайта тауып, үзілген жерін жалғап, тарихты өз қалпына келтіру үстіндеміз. Президенттің осы мəселені көтергенін мен өте зор данышпандық деп танимын. Осы ісшара біздің ұрпағымыздың өз тарихын білуіне үлкен түрткі болады. Екіншіден, Қазақ хандығы туралы білімін тереңдетеді. Үшіншіден, бұл біздің ұлтымыздың рухын көтереді. Ал кейбір керауыз, біздің

жетістіктерімізді көре алмайтын дұшпандары мыздың аузына құм құя ды. Сондықтан бұл оқиғаның маңызы өте терең. Қытайдағы қазақ бауырлар да бұл оқиғаға қатты қуанып жатыр. Қазір орталық радиодан берілетін қазақ хабарлары бұрын 8 сағат қана болушы еді, қазір соны 18 сағатқа бір-ақ көтерді. Соның ішінде «Ұлағат» деген 29 хабарды мен жүргізіп, қарапайым халыққа ұлтымыздың тарихы туралы лекция оқыдым. Қытай мемлекетінің қазақтарға жасап отырған осы қамқорлығын да Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойы құрметіне жасап отырған қолдауы деп ұғу керек. Сөйтіп, ҚХР-да осындай əрекеттер жасалып жатыр.

Қазақ халқы жаңа ғасырда шынайы тəуелсіздікке қадам басты. Соның арқасында бұрын атын айтуға қаймығатын Қазақ хандығының 550 жылдығын бүгін тойлап жатырмыз. Мен оны өте маңызды шара деп білемін. Барлық Қазақстан халқы біртұтастықпен оны атап өтуде. Сонымен қатар, бұл той еліміздегі қазақтар үшін ғана емес, шетелдерде жүрген 5 миллион қандасымызға да үлкен мереке болып отыр. Бүгінгі тойға алыс-жақын шетелдерден ондаған бауырларымыз келіп, тойымызға қатысуда. Соның ішінде Моңғолиядан, Қытайдан, Еуропа елдерінен көптеген ағайындарымыз келді. Сондықтан Қазақ хандығының

550 жылдық тойы жалғыз қа зақстандықтар үшін ғана емес, бүкіл əлемдегі қазақтардың да тойы деп есептейміз. Бүгінгі ғылыми конференцияда қазақ халқының, Қазақ хандығының тарихы шетелде жақсы жазылғаны туралы айтылды. Сондықтан шетелдерде жазылған Қазақ хандығы туралы еңбектерді бір арнаға тоғыстырып, елімізде басып шығару керек деп санаймын. Таразда болатын тойға да шетелдегі бауырларымыздан үлкен делегациялар келетін болады.

Марфуға АЙТХОЖИНА, ақын.

Олег ДЫМОВ, Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары.

Мəмбет ҚОЙГЕЛДІ, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Сұлтан ЖАНБОЛАТ, Қытай Халық Республикасының азаматы, жазушы.

Сұлтанəлі БАЛҒАБАЙ, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары.


6

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

ҐНЕРМЕН ҐРІЛГЕН ТАРИХ

(Соңы. Басы 1-бетте). Алдын ала берілген баспасөз парағынан ұққанымыз – мерекелік қойылым Қазақ елінің үш мың жылдық тарихы мен қазіргі заманауи келбетін тарау-тарау арқылы сахналауды мақсат тұтып, əрбір тарауда еліміздің халық болып дамыған, ұлт болып қалыптасқан тарихи кезеңдері əн-күй, жыртерме, хореография, хор секілді əртүрлі жанрлар арқылы қамтылуы тиіс. Күткен сəт те келіп жетті. Аспан мен жер арасындағы Ұлы Дала тарихы. Көне саз. Ырғатыла иіле, сəмбі талдай майыса, көлге біткен балқұрақтай, өртеңге шыққан өлеңдей зипа бойларынан пəктік пен сұлулық төгілген арулар көнеден жеткен күмбірге нəзік қимылмен үн қосқан. Халықаралық байқаулардың лауреаттары Риза Қанатқызы мен Фархад Буриевтің жəне Қазақстан театрларының балет труппалары сайын даланың кеңдігі мен өрлігін, бұла қайраттың тасыған күшін көрсетіп, маң даланы қорғап қалған бабалардың қанын тамырларында ойнатып, бұлқына шыққанда би рухты аспандатып жіберген еді. Халықтық болмыс-бітім, табиғатпен үйлескен тыныстіршілік, аспанға қол созған Өмір ағашы – алып бəйтерек, түпсіз көк аспанды қанатымен көмкерген алып қыран, көсіле жатып керіліп, құшағына кіргендерді мейірімімен қойнына басып жылытқан ЖерАнаның бір пұшпағы– Қазақ даласындағы өмір, тыныс би тілімен өріліп, көне күмбірмен көрерменге сыр саудырған. Оған Жұбан Молдағалиевтің «Қыран дала» жырын оқыған Асанəлі Əшімовтің дауысы қосылып, композитор Дженкинсонның халықтық көне əуендер мен халық əндерінің негізінде жазған «Туған жер» хореографиялық композициясы шерткен сыр үйлесім үлгісін паш еткен. Енді бір сəт, айбынды сақ, сармат, ғұндардың салтанаты сарай ішін кернеді. Əлемдік өркениетке олжа əкелген көне мəдениет бұл жолы композитор Төле ген Мұхамеджанов пен Хамит Шанғалиевтің «Сақтар» атты сазымен көмкерілген театрландырылған көрініспен өрнектелді. Пазырық, Берел, Қарғалы, Есік Едірей, Бесшатыр, Тасмола, Үйғарақтан табылған өркениет іздері, металл өңдеудің шыңына жетіп, əсемдіктің шегіне жеткен зергерлік бұйымдар жасаған бабалар тағылымының сахналануы Алтын адамның алаңға келуімен жарқырағанда жиналған жұрттың кеуделерін мақтаныш кернегені

рас. Осы сезім сөнуіне мұрша берместен сахнаға елді сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ежелгі ата-баба жолы мен салт-дəстүрін берік ұстауға үндеген Күлтегін (Жəнібек Иманқұлов) шыққан айбарлы. Би тілімен айбынды бабаны сомдаған Жəнібектің қимылынан түркілердің қайсар рухы өріліп, ол бүгінгі заманғы жауынгерлердің үнімен үндесе шалқығанда, Түрік қағанаты мен бүгінгі Қазақ елі арасында жібек желі тартылғандай əсер бергені рас. Əртіс Бақыт Хаджибаев Мағжан ақынның «Отты күннен ғұн туған» жырын оқыған сəтте өрлік рухы, өлмес ерлік рухы сіздің де жаныңызға қуат, жүрегіңізге айбар ұялатады екен. Сарайшық, Түркістан, Сығанақ, Тараз, Отырар, Сауран сынды Ұлы Жібек жолының жауһар қалаларының мəдениеті «Көш керуеннің» сылдырына сыңғыр қосып, сахнада қызған сауда көріністері əуенмен өріліп, Ұлы Дала ізгілік пен ілімнің ордасына айналып, ғұламаларды тудырған орта ғасырлардағы біздің қалалар көз алдыңызға келеді. Тарих баба өнер тілімен тіл қатып, ұрпақтарын ұлағатқа, бірлік пен ынтымаққа, ымыра мен татулыққа шақырып тұр дерсің. Сахналандырылған қойылымның үшінші тарауы хандық дəуірге құрылыпты. Алтын Орда, Көк Орда, Ақ Орда тарихы сөйлеп, əртістердің қимылы мен киімдері сол кезеңдерді көз алдыңызға əкелгендей. Қазақ хандығының құрылуы. Керей мен Жəнібек хандар (əртістер – Қуандық Қыстақбаев, Əділ Ахметов) бастауымен Шу бойына қоныс тепкен Қазақ

ордасының сыры Доспамбет жырау ізімен толғауын Қазыбек Ады кей қылқобызға қосылып аңыратқанда, жүректерді дір еткізді. 200 театр, цирк əртістерінің көмегімен ұлтымызға тəн ақ киізге отырғызып «Хан көтеру» көрінісі сахналанғанда, толқымаған жан сирек. Атқа мініп, айбынданып сахнаға кіріп, киізге отырғызып хан көтергенде, Тұран даласындағы жұртына адал болуға Керей хан ант бергенде қиял шарықтап, бəлкім, біздің бабамыз да сол рəсімге қатысқан болар, сонда қандай сезімді бастан кешті екен деп те кеткендейсің. Ұлт қалай ұйысады? Аузы дуалы, сөзі уəлі, ұлағаты мəуелі ұлы абыздары болмаса. Сахнадан келешекке үн қатқан дала ғұламалары – қазақтың үш биі Төле (Бауыржан Қаптағай), Қазыбек (Айдос Бектеміров), Əйтеке (Саят Мерекенов) билердің өршіл, асқақ дауыстары қайраттана шыққан. Ендігі тарау «Дала ренессансы» деп аталып, ол Сүйінбай Арон ұлының «Қарасай батыр» даста нынан үзінді Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Ақан Əбдуəли жəне «Көк түріктер» этно-фольклорлық тобы орындауында көпшілікке ұсы нылды. Кино жəне театр актері Ержан Нұрымбетов Федор Достоевскийдің Шоқан Уəлихановқа жазған хатын оқып, халықаралық байқау лауреаттары Медет Шотабаев, «Royal» тобы жəне «Астана Опера» МОБТ хоры Абайдың өлмес əні – «Желсіз түнде жарық айды» əуелетті. Сахнада – өткен ғасыр. Бірінші эпизодта 1917 жылғы төңкеріс

көрінісін тапса, екіншісінде жүректерді қан жылатқан нəубет– ашаршылық пен репрессия бейнеленеді. Бі рінші көріністе 1917 жылғы Қазан төңкерісі сахнадағы қызыл кірпіштен жасалған қабырғадағы бейнесуреттер арқылы жеткізіледі. Ал 1932 жылғы ашаршылық пен репрессия туралы тарихи мағлұматтар бей не материалдар мен хроникалар арқылы көрініс табады. Ауыр тағдырлар, қыл көпірден өтердей қиямет азап. Алғашқысы бойынша композитор Сыдық Мұхамеджановтың «Ғасырлар үні» «Астана Опера» МОБТ хоры орындауымен көркемделсе, зұлмат жылдар Қуат Шілдебаевтың, Ибрагим Исаевтың сө зіне жазылған «Отан Ана» (кантата) Қазақ ұлттық өнер университетінің балалар хорының, ал Сыдық Мұхамеджановтың «Шаттық Отаны» «Астана Опера» МОБТ хорының орындауында шырқалып, өршіл əуен рухы «Барыс» түндігін көкке қарай серпілтіп тастады. Сахнадан 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы тұсындағы ерлік шежіресіне орын берілгенде Сейдолла Бəйтерековтің Бəкір Тəжібаевтың сөзіне жазылған «Əлия» əні халықаралық байқаулар лауреаттары Жанар Дұғалова, Айна Қалмағамбетова, Жəнел Болат орындауында шырқалды. Артынан 1941-1945 жылдарғы Ұлы Отан соғысында қаза тапқан Кеңес Одағының Батырлары – қазақтардың тізімін жазу арқылы, сол сұрапыл жылдардан хабардар етті. Театрландырылған көріністер толастар емес. Соғыстан кейінгі

жандану. Тың игеру, бірімен бірі ас та сып, жалғасып жатқан тарих. Евгений Родыгиннің көпке əбден таныс «Едут новоселы» əніне жасалған вокалдық-хореографиялық композиясын халықаралық байқаулардың лауреаттары Төлеген Рақымбаев, Андрей Трегубенко, Игорь Благодарный, Евгений Чайников орындап, көпті желпіндіріп тастаған сəттен соң экраннан «Байқоңыр» ғарыш айлағы көрініс тапты. Олжас Сүлейменовтің «Адамға табын, Жер енді» жыры кадр сыртынан оқылып, Георгий Свиридовтың «Время, вперед» музыкасына композицияны Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік цирк əртістері орындады. Жылдар бойына қазақ даласына уын төккен Семей ядролық полигонының жабылуы тарихтан тыс қала ма?! Ахмет Жұбановтың «Ақ көгершін» шығармасы Қазақ ұлттық өнер университетінің балалар хоры орындауында беріліп, полигоннан төгілген заһардың уы бейбітшілікті ұлықтаған балалар үнімен, келешектің даусымен келмеске кеткенін дəлелдеді. Концертті тамашалаған адамның зердесіне бір сəт тыншу жоқ, бірде ойланып, бірде қуарып, бірде қуанып, сан түрлі сезімге бөленген толқулы минөттер. Қуаныштың тасыған, көңілдің шаттығының шалқуының нағыз ойнар шағы тəуелсіздік таңы атқан кез. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзіне жазылған «Жерім менің» əнін Қазақстанның еңбек сіңірген əртісі Майра Мұ ха медқызы, халық аралық байқаулардың лауреаттары Мейір

Байнешов, Йоанис Кайсиди шырқата салды. Осы бір мезетте күтпеген жерден 500 домбырашы күй дүбірін жасап жіберді. Бірыңғай ақ түсті киім киіп, шарт жүгініп отыра қалып, домбыраның үнін күмбірлеткен жігіттерге ел дəн риза. Əнмен өрілген шаттықтың жалғасы Астанада өрілетіні аян ғой. «Бəйтерек» лазерлік шоуы көр сетіліп, «Елімнің жүре гі – Астана» əнін Лаура Огане сян, Жанерке Хасенова, Ахмет Сұлтан, «VoiceKZ» тобы, Астана қаласындағы жетекші ЖОО студенттерінің орындауында көпшілік таразысына салды. Əн салтанаты, əсем қаланың ару бейнесі жастардың сұлулығымен бірге қанат қағып жатты. Келесі кезекте Жеңімпаздар шеруі алға шығып, құрметті қарауыл ротасы мен «Жас Ұлан» əскери мектебінің курсанттарынан құралған құрама оркестр өз өнерлерін ортаға салды. Қазақстанның мəдениеті мен өнері майталмандарының үлкен шоғыры шыққан «Тəуелсіздік» тарауының келесі эпизоды сахнаға айтулы өнер шеберлерімен қауышумен халықтың қөзайымына айналған. Қазақстанның Еңбек Ері Айман Мұсақожаева, Қазақстанның халық əртісі Жəния Əубəкірова, Қазақстанның халық əртісі Гауһар Мырзабекова, Қазақстанның халық əртісі Нұржамал Үсенбаева, халықаралық байқаулардың лауреаттары Нүрия Кəрімбаева, Еркебұлан Сапарбаев, Дияр Қасенов, Рахат би Абдысагин, Салтанат Ахметова, Жəмила Жарқымбаева, Ольга Лукашева, Мəдина Исламова ҚазҰӨУ виолончелистер

мен скрипкашылар ансамблі шыққанда «браво, браво» деген үндер тұс-тұстан естілді. Өнер бағасы халықтың аузынан алғыс болып төгіліп, өнер шеберлерінің оларға деген ізет-құрметімен жалғасып, жарасымын тапты. «Барыс» алаңында «Назарбаев Университеттің» жəне Астана қаласындағы жетекші ЖОО студент тері орындаған «Жастар алға» шығармасына жалғасқан Қазақстанның достық бесігі екен дігін бейнелейтін «Түркі əлемі» музыкалық-хореографиялық композициясын «Көк түріктер» ансамблі орындаса, Мұқан Төлебаевтың «Мереке биі» музы калық-хореографиялық компози циясын Қазақстанның би ұжымдары орындап, сахна төрі жайлау төсіндей түрлі түске боянып, жарқырап кетті. Театрландырылған қойылымның соңғы тарауы «Мəңгілік Ел» аталыпты. Қаныңды қыздыратын, жаныңды жадырататын ең тəтті мұрат, ең бір арманды мақсат – осы Мəңгілік Елдің мəңгілік мұ раты. «Қазақ елі осындай» вокалдық-хореографиялық шоу ортаға шыққанда танымал əртістер – Алмас Кішкенбаев, Димаш Құдайберген, Рүстем, Мирас, Мұхамедəлі Жүгінісовтер, «Кешью» жəне «Ай-Ару» топтары мен бар лық қатысушылар алаңды толтырған концерттің шешуші сəті де келіп жетті. Күндікте бір деммен барлық тарихтың көшін көз алдынан өткізген көрермен тегіс орнынан тұрған. Толқулы сəт, қуанышты сəт. Мемлекеттік əнұран орындалды, көрермен əлі қолын соғуда. Жалпы саны 2500-ден астам адам қатысқан концертке «Наз», «Салтанат», «Туған жер», «Рухсара», «Жорға», «Шалқыма», «Алтынай», «Аққу», «Көк түріктер», «Ақжайық» би ансамбльдері, Астана жəне Алматы қалаларының опера жəне балет театрлары мен М.Əуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры, Қ.Қуанышбаев атындағы Қазақ мемлекеттік музыкалықдрама театры, Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық аспаптар академиялық оркестрі, Қ.Қожамияров атындағы Республикалық мемлекеттік ұйғыр музы калық комедия театры, Респуб ликалық мемлекеттік корей музыкалық комедия театры, М.Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрларының əртістері, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы, Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы, Қазақ ұлттық өнер университеті, Алматыдағы Қазақ мемлекеттік циркі, Астана қаласындағы қуыршақтар театры, Астана қаласындағы «Жастар» театры, Ж.Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжі, П.Чайковский атындағы Алма ты музыкалық колледжі, К.Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған Республикалық мамандандырылған музыкалық орта мектеп-интернаты, А.Жұбанов атындағы Республикалық музыка мектебі, М.Жұмағалиев атындағы этностық сəн театры қатысты. Қорыта айтқанда, қойылымда қазіргі заманғы Қазақстан аумағында үш мың жыл бойында өткен айшықты оқиғалар бейнелеп көрсетілді. Қазақ хандығының 300 жылдық даму кезеңі салтанаттың ең жарқын тұсына, ал тəуелсіз Қазақстанның қалыптасу кезеңі қойылымның шарықтау шегіне айналды.

----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

● Лебіздер легі Несіпбек АЙТҰЛЫ, ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты:

– Өз басым талай мерекелік қойылымдарды тамашалап едім, мына шараға өте риза болдым. Негізі, театрландырылған концерт басынан аяғына дейін бес жарым ғасырлық тарихымызды жүйелі түрде көрермен назарына ұсынуы – бағдарламаны жасаушылардың көрегендігі, білгендігі деп түсінемін. Басталымның өзі Ұлы Дала келбетін ажарландыра аша түсіп, онда мекен еткен көшпенді жұрттың болмыс-бітімін, алып бəйтерек жанындағы көпшіліктің табиғатпен үйлескен тыныстіршілігін заңғар көкте шарықтаған алып қыран бірден өзіне баурап, бір сəт сонау тарих қойнауына сүңгітеді. Келесі көріністе Күлтегін жазбалары көрініс беріп, Жібек жолы бойымен өткен керуен тізбелері де тарих қойнауынан сыр шертеді екен. Одан бергі қойылым Шыңғыс хан дəуірінен, Алтын Ордадан мағлұмат беріп, хан сайлау, оны көкке көтеріп барып, үш алып – Төле, Қазыбек, Əйтеке билер туралы Ұлы Дала ғұламалары туралы поэзия тілімен əңгіме өрбітуі өте үйлесім тапқан. Іле-шала бергі ғасырдағы Сүйінбай, Абай, Шоқан, Құрманғазы

сияқты алып тұлғалардың шығармаларынан үзіндінің орындалуы қалың көпшілікті ерекше əсерге бөледі. Содан кейін Қазан төңкерісі, ашаршылық пен қуғын-сүргін туралы тарихи мағлұматтардың бейнежазбалар арқылы көрініс табуын, Ұлы Отан соғысында қаза тапқан Кеңес Одағының Батырларының тізімінің жариялануын көпшілік ерекше тебіреніспен қабыл алды. Ал тың жəне тыңайған жерлерді игеру, қасіретті полигон, «Байқоңыр» ғарыш айлағы туралы үзік сырлар өз айтарын көрерменге нақты жеткізе білген. Содан соңғы тəуелсіздік жылдарындағы ерен жетістігіміз бен береке-бірлік сияқты басты байлығымызды паш еткен маңдайалды əртістеріміздің ерекше тебіреніспен орындаған əндері қандай ғажап десеңші! Көрген көріністерді ерекше тебіреніспен айтып отырғаным – ақынжанды менің өзіме өзгеше əсер етіп, халқымыздың хандық дəуірінің 550 жылдығына арналған бұл қойылымның келешек ұрпаққа берері көп деп шештім. Сондықтан, мұндай тəуір дүниені уақыт өте жетілдіре түсіп, əркез басқа да мерекелер кезінде қайталап ұсынудан ұтпасақ, ұтылмаймыз.

Əбілғазы ҚҰСАЙЫНОВ, Қазақстан Кəсіподақтары федерациясының төрағасы:

– Елбасының бүкілхалықтық идеологиясынан бастау алған Қазақ хандығының 550 жылдығы Қазақстанның барлық жерлерінде, қалаларында тойланып, түрлі іс-шаралар ұйымдастырылуда. Айтулы мерекені атап өту егемен Қазақ елінің тəуелсіз мемлекет ретінде қалыптасып, өзінің саяси өмірін айқындағанын көрсетеді. Еліміздің көркеюі жолында Елбасы – Президент Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев теңдесі жоқ зор үлес қосты, бүгінгі жеткен мəдени жетістігіміз осының куəсі. Елбасының арнайы Жарлығымен Қазақстан Республикасының мəдени саясатының тұжырымдамасы қалыптасты. Осының шеңберінде тарихымызды, мəдени мұраларымызды түгендедік, соңғы 10 жылдың ішінде мұражайларымыздың саны екі есе өсіп, 2 млн.-нан аса жəдігерлермен толығыпты. Театрлар 30 пайызға, ал кітапханалар 20 пайызға артып, ашық аспан астындағы тарихи ескерткіштеріміз əлемге танылып, ЮНЕСКО-ның жобасына кірді. Арнайы «Мəдени мұра» бағдарламасы негізінде əлемнің түкпір-түкпірінен 5 мыңнан аса құнды тарихи жазба материалдар жинақталды, 118 тарихи жəдіргерлеріміз қайта

жөндеуден өтіп, 600-ден аса төл тарихымызға қатысты зерттеулер жарық көрді. Міне, осылайша біз тамыры тереңде жатқан халық екенімізді көпке танытып жатырмыз. Шетелде жүрген Қазақстанның өкілдері бірқатар алдыңғы қатарлы мемлекеттерде – Ресей, Түркия, АҚШ, Ұлыбритания, Нидерланд, Польша, Қытай, Моңғолия, Белоруссия елдерінде Қазақ елін дəріптеу мақсатында 40-тан аса іс-шаралар ұйымдастырды. Ел тарихымен қанық болған əлемнің жетекші Еуроньюс, ЕуразияНэт, АСЕАН Таймс, Нодо ди Джордио, Станбул таймс жəне т.б. ақпарат құралдары Қазақ хандығына арнайы мақала арнап, жарыса жазуда. Бұл халықтың ортақ қазынасы – тарихи-мəдени мұрасын жандандыруға септігін тигізді. Жас ұрпақ санасына рухани байлық қалдыру жолында жасалып жатқан шаралар Елбасының жəне барлық орта буын өкілдерінің ортақ парызы саналмақ. Қазақ хандығының 550 жылдығы – Қазақстан жерінде өмір сүрген барлық халықтардың айнымас мыңжылдық тарихы, сондықтан барша қазақстандықтар Қазақ хандығының 550 жылдығын аса қуанышпен атап өтуде. Бұл – Мəңгілік Ел тұрғысында халық жадын жаңғыртар оқиға.


7

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Ата Заңымыз бойынша Қазақстан өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық жəне əлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды. Сот төрелігі қоғамымызда туындаған даудамайлар мен келіспеушіліктерді шешуді, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, азаматтық қоғам мен мемлекеттің мүддесін қорғауды қамтамасыз ету жолында дала данагөйлері қалыптастырған құқықтық нормалар сабақтастығын жоғалтпай, билер сотының озық үлгілерін қазіргі өмірімізге лайықтап алуда. Оған 2015 жылы күшіне енген Қылмыстық кодексте айыппұл жазаларының көптеп көрініс табуы дəлел.

Ќазаќ хандыєындаєы дəстїрлі ќўќыќ жəне сот билігі Ербол ЖАНҒАЗИН,

Алматы қаласы, Алатау аудандық сотының төрағасы.

Заңдардағы айыппұлдарды бұрынғы құн төлеу жазасының балама түрі ретінде қабылдауға болады. Осы жерде «Жеті Жарғыға» Əйтеке би ұсынған «өнер құны» мен «сүйек құны» жайлы ай тар болсақ, 1685 жылы Əлі сұлтанның тентек ұлы өзі сұлу, өзі əнші-домбырашы бойжеткенге бүркітін шүйілтіп, оны қазаға ұшыратады. Бұған ашынған ағайындары төреден құн сұрайды. Əлі оларды маңына жолатпайды. Ақыры ел арасы екіге жарылып, құн сұраушылар Əйтеке биге жүгінеді. Ол Жабай мен Шолан батырларды ілестіріп Əліге барады. Сұлтан амалсыз келісіп, Əйтеке одан қыз құнына қосымша «өнер құнын» жəне қыздың жоқтаушыларын келеке етіп, сүйек сындырғаны үшін «сүйек құнын» төлеуді талап етеді. Бұл бидің ата дəс түр-салтына жетіктігімен бірге, өнерлі адамға айрықша құрметін көрсетеді. Егер алысты бол жай тын билеріміз «қанға – қан, жанға – жан» принципін аса ауыр мөлшердегі айып пұл дар мен алмастыруды қарастыр ма ғанда, осы істе бір емес екі жанның өмірі қиылар еді. Мұны айтып отырғанымыз, қазақ қоғамының басты байлығы – адам екенін билер соты баяғыда ұқтырғысы келген. Бұл құндылық тəуелсіздік алғаннан кейін біздің Конституциямыздан нық орын алды. Айта кетер тағы бір жайт, кеңестік қылмыстық заңдарда ұсақ-түйек ұрлықтың бəрінде адамды бас бостандығынан айыру көзделді. Бұл өз кезегінде қоғамнан оқшауландырылғандар санын арттырып, олардың түзелуіне емес, кері жағдайға ұрынуына əсер етті. Қазақ билер соты адамды жазалаудан гөрі, керісінше, ойландыру, ар-ұятын ояту арқылы қатарға қосу принципін ұстанды. Өйткені, билер қашанда даулы мəселелерді өш алу, есе қайтару мақсатында емес, гуманис тік құндылықтар аясында ел тыныштығын, ағайын тату лығын сақтау тұрғысында қарады. Академик Салық Зиманов бұл тұрғыда: «Қазақ құқығында барлық дау-дамайлар азаматтыққұқықтық сипатқа ие болды жəне олар мүліктік немесе ұялтатын, масқаралайтын, бітімгершілік жəне өзге де азаматтық жазалаумен ғана шектелді. Сөйте тұра, əділдік туы асқақ болды. Жетімін жылатпады, жесірін қалдырмады. Бұдан артық қандай ізгілік керек?!» дейді. Мысалы, кəмелеттік жасқа жеткен ұл ата-анасына тіл тигізіп, қорласа оны қара сиырға немесе қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым іліп бүкіл ауылды аралатқан. «Өлімнен ұят күшті» демекші, мұндай масқарадан кейін ол бала ел бетіне қалай қарамақ? Сондықтан, жастар ондай абыройсыздыққа ұшырамауға тырысқан. Ал, қыздың жазасын шешесі берген. Мұның бəрі билер сотының ұрпақ тəрбиесін, болашақты ойлағандығының нəтижесі. Билеріміз қашанда қара қылды қақ жарып, хан, қараша, тіпті, бірге туған бауыры болса да бұра тартпай, əділ үкім шығарған. Бұра тартпау дегенге келсек, Төле бидің аталас туыстары Қордай тауындағы асудың батыс жағын мекендейді екен, бірде солардың бірі ауылдасымен ренжісіп іс насырға шабады. Сөйтіп, біреуі екіншісінің мал қорасын өртейді. Араға ағайындар түсіп, Ташкендегі Төлеге кісі жібереді. Алты Алашқа əйгілі би түйесіне міне сала ағайындарға тартады. Уақыт тығыздығына байланысты іске түйеден түспей билік жасап, кері қайтқан екен. Сондағы бидің кесімі: «Қораны өртегеннің қорасын, қорасы өртелінген қора салып алғанша пайдалансын» болыпты. Туысқа бүйрегі бұрса, бидің абырой-беделіне сын. Төле би бабамыз осы тұрғыда «Жақыным деп, жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма, өрісің тарылады» деп, тəлімдік

мəні зор өсиет қалдырған. Мұндай ұсақ істердің өзі ел бірлігіне нұқсан келтіретінін билер жақсы білген. Сондықтан, олар əділ биліктері арқылы ел-ішіндегі тұрақтылықты реттеп отырған. Мысалы, бүгінде де əділдіктен тайған кез келген шешім сот жүйесінің ғана емес, мемлекет абыройына нұқсан келтіреді. Өйткені, судья Қазақстан Республикасының атынан үкім немесе шешім шығарады. Егер сотқа түскен істердің əрбірі əділ шешімін тапса, онда республикамыздың беделін асқақтатады. Демек, ел бірлігінің одан əрі нығаюын да сот жүйесінің еңбегі ерен. Ал, төбе бидің əділ билігі сол – ол жауапкерді түксіз қалдырмай, оның сол уақыт аралығында ойлануына мүмкіндік жасады. Талапкер де «неге қорасын басыбүтін алмаймын», – деп на-

бостандығын, тараптардың жəне про цеске қатысушылардың, олардың өкілдерінің іске қатысу мүмкіндігінің шектелмеуі, тараптарды татуластыруға тырысу жəне сот шешімдерінің, тіпті, кінəлі тарапқа қатаң жаза тағайындалғанның өзінде қоғам алдындағы əділеттігі мен дала заңдарына сай болуын қамтамасыз ету билер сотының нысаны мен мазмұнын құрады. Одан кейін билердің дау-жанжалды жөн-жосықсыз шешпегенін Алаш ардақтысы Ахмет Байтұрсыновтың: «Қазақтар қандай жа зықты қылмыс істеген һəм қыл мысты болған кім екенін білу түгіл, оқиғаның қалайша болғанын да түгел естіп біледі. Оны естіп отырып билік айтатын билер расын білмегендіктен лақпайды. Рас, жазықты адам мен өтірік жаланы билер жақсы

 Жүрекжарды

Нўраєам ґз ќолымен ќўрєан ел бўл Той болып, толып жатыр орта бүгін, Тосады қонақтарға Арқа гүлін. Тарихың қанша терең болған сайын, Сенімің болады екен сонша мығым! Айдын жүр Айды құшып, Күнді иіскеп, Халқының болашағын шын күйіттеп! Тамырың қанша терең кеткен сайын, Еңсең де кетеді екен тым биіктеп! Мінгенім бүгін менің бөлек кеме, Дайынбыз достыққа да, көмекке де. Патшаң қанша ақылды болған сайын, Халқың да түседі екен зеректене!.. Ақынның басылған жоқ арыны əлі, Жүрегім қуаныштан жарылады. «Көш тағы жалғасады!» депсіз бүгін, Болайын сол сөзіңнің сары лағы! Бұл да бір ғанибет қой ойлы адамға, Келеміз қадам басып жайлап алға! Өз еркің өзіңде боп, өз тойыңды, Не жетсін, өз жұртыңмен тойлағанға! Дегенде халық азды, жұрт арыды, Қазақтың ел бастады сұңқар ұлы. Тамыры қайда екенін Ұлы Елімнің, Дүние бүгін тағы бір таныды! Алыстым азулымен, белдестім де, Озбырлық кетті айналып келмес күнге! Нұрағам өз қолымен құрған ел бұл, Іргесін бастырмайды енді ешкімге!!! Ауыт МҰҚИБЕК.

разылық білдірмейді. Би айтты, орындалуға міндетті. Бұл қазақтың қашан да сөзге тоқтағандығын көрсетеді. Оған бидiң басты қаруы – сөз, ал, сөзге тоқтамау – ең ауыр қылмыс саналғаны дəлел. Билер соты дегенде тағы бір тоқталар жайт, қылмысқа қатысушылардың жауаптылығы олардың қылмысқа қандай дəрежеде қатысуымен емес, жəбірленушіге қандай дəрежеде зиян келтіруімен өлшенді. Билер институтында қалыптасқан принцип – бітімгершілік, татуластыру, ел бірлігіне сына түсірмеу болды. «Ештен – кеш жақсы» демекші, осынау баға жетпес құндылық егемен еліміз заңдарына қайта оралды. Ақын, халқымыздың қадірлі ұлы Шəкəрім Құдайбердіұлы «Қазақ» газетінде жарық көрген «Би һəм билік туралы» мақала сында: «Билік туралы қазақтың ескі жолы жоқ емес, қазылған қара жолдай жолы бар. Ол ескі жолдың көбі осы күнгі өмірге қолайлы. Соларды тексеріп, қолайлысын алып, осы күнгі өмірге келісімсізін түзеп, бір жоба жол қылып жазса, қазаққа сонан қолайлы жол болмас еді», – деп 1914 жылы жазған екен. Ал ақын айтқан ескі жол билер институтының басты мұраты саналған – бітімгершілік. Осы құндылық өмірімізге қолайлан дырылып «Медиация туралы» заңға айналды. Мысалы, тараптардың оқиғаны сот отырысы басталғанша шешуге немесе үлкен сомада қаржы құйып қылмыстық істі қамауға дейін бітіруге ұмтылуы екі жаққа да, мемлекетке де тиімді болмақ. Билер сотынан қалған осы үрдісті дүниежүзіндегі зайырлы мемлекеттер өздеріне меншіктеп, озық үлгі ретінде қолданып жүр. Билер соты негізін салған құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық сипатта болды. Ең бастысы сол принциптер, айталық, жаман іс пен теріс қылықта – құн төлеу, некеде – жеті атаға дейін қыз алыспау, сотта – əділдік, жариялылық, шешендік қағидалары өз мəнмазмұнын жоймай іске асты. Бұған сүйенсек, дау-жанжалды қараудағы қарапайымдылық, сот əділдігімен дəлелдеу

біледі. Жұртқа һəм елдің ақсақалдарына мəлім хабар бойынша билер нағыз айыпкерді біліп хүкім салады» деген сөзі анық аңғар тады. Билер соты нағыз айыпкерді анықтамағанша үкім айтуға, шығаруға тыйым салады. Яғни, бұл Конституцияның 77-бабы 3 бөлімінің 1, 6, 8, 9 тармақ та рындағы «Адамның кінəлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанша, ол жасалған қылмысқа кінəлі емес деп есептеледі», «Заңсыз тəсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды немесе «Айыптау үкімін болжамдарға негіздеуге болмайды жəне ол ақиқат дəлелдердің жеткілікті жиынтығымен расталуы тиіс» дейтұғын заңдылықтардың түп-төркіні қайдан шыққандығын көрсетеді. Өмірлерін қазақтың қа бырғалы ел болуы жолына арнаған билеріміз қалмақтармен ғана емес, Қытай, Бұхара, Хиуа, т.б. елдер араларындағы шиеленістерде де мəмілегер бола білді. Олардың билер соты институтының тарихына ойып жазған принциптері тарих қойнауында мəңгі сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетті. Əрине, бодандық тұсында халықтың өткеннен қол үзіп қалғаны ащы шындық. Сөйте тұра, теңіз түбіндегі маржандай асыл қазыналарымыз тəуел сіздікпен бірге қазақпен қайта қауышты. Сондықтан, қазіргі сот жүйесіндегі шетел тəжірибесінен алын ды деп озық үлгіге балап жүрген жаңалықтың бəрі бізді таңғалдырмайды. Себебі, бұлардың негізін қазақ билері салып, сот төрелігінде бұдан бірнеше ғасырлар бұрын қолданған. Билер кемеңгерлігі сол, Төле би біреуді қылмысқа итермелеген кісіні емес, қылмысты тікелей жасаған кісіні жазалауды дұрыс көреді. Ал, Əйтеке бидің «Өмірім өзгенікі, өлімім ғана өзімдікі» деген сөзінің астарында терең философиялық ой жатыр. Қазыбек бидің елшілік қызметтеріндегі достықты дəріптеушілігін ерекше атауға болады. Дала даналарының осындай баға жетпес қасиеттері бүгінгі билерге таптырмас қазына, асыл мұра. Тек соны ойға алып, бойға сіңіре білу – таным-қабілетімізге сын.

АСТАНА.

Мерейтой кеѕ кґлемде мерекеленуде Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған мерейтойлық шаралардың кешегі алғашқы күні еліміздің барлық аймақтарының қатысуымен «Қазақ Елі» монументі алаңында басталды. Кең алаңқайда алдымен халқымыздың бүкіл бітімболмысын көрсететін этноауыл орнығыпты. Бұл аталмыш алаң үш күн бойы елорда тұрғындары мен қала қонақтары тамашалай алатын бір үлкен орын болары анық. Этноауылдың сəнін əртүрлі де əралуан тігілген 50 киіз кіргізіп, келген қонақтарға сəн-салтанатымен қызмет көрсетуде. Сонымен қатар, алаңның көрікті жеріне екі үлкен сахна құрылып, спорттық алаңдар жасақталып, алтыбақан орнатылып, тағылымды тайқазан орын тепті. Алаң бойында кіші архитектуралық формалар, жалаулар желбіреп, LED-экрандар бой көтеріп, өтіп жатқан іс-шаралар барысын көпшілікке тарту етуде. Сондай-ақ, жұртқа қызмет көрсететін, яғни ұлттық құндылықтарымызды дəріптейтін, алуан түрлі тəтті тағамдар ұсынатын ою-өрнегі жарасқан шатырлар тігілді. Сол секілді, сəндік-қолданбалы өнер көрмежəрмеңкесі, халық шеберлерінің қолынан шыққан жəдігерлер, еліміздің үздік шығармашылық ұжымдарының концерттері, қазақстандық жас дизайнерлердің сəн көрсетілімдері, қазақстандық өнер шеберлерінің Гала-концерттері бір мезгілде көпшілікке ұсынылды. Əр аймақтан келген сан алуан өнер иелері де, үздік хореографиялық ұжымдар, этнографиялық ансамбльдер, жеке жəне эстрада жанрындағы орындаушылар жоспарланған уақытта мəдени бағдарламаларын ұсынып үлгерді. Сондай-ақ, қаланы тақырыпқа сəйкес безендіру барысында «Барыс» мұз айдыны, астаналық парк, «Керуен» ОСО, «Жастар» театры, Бейбітшілік жəне келісім сарайы, «Атамекен» этномемориалдық кешені жəне Қабанбай батыр мен Республика даңғылдарында бірқатар кіші архитектуралық əдемі бейнелер орнатылыпты. «Қазақ Елі» монументінің алдындағы алаңда үлкен мерекені ұйымдастыруға Астана мен

Алматы қалалары, Ақмола, Ақтөбе, Алматы, Атырау, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстары мен өзге де құрылымдар, əсіресе, шығармашылық ұжымдар ерекше атсалысты. Мəселен, Тəуелсіздік алаңына орналасқан киіз үйлердің арасында батысқазақстандық қолөнер шеберлерінің қолтаңбасы алыстан мен мұндалайды. Оралдан əкелініп тігілген киіз үйлерге бас сұғушылар аз емес. Батысқазақстандық өнер шеберлері Қазақ хандығының 550 жылдығына орай Астана жұртшылығына кең ауқымды тақырыптық концерттік бағдарлама əзірлеп əкеліпті. Оның ішінде хандықтың алдыңғы тарихы мен дəуірлеу дəуірін жəне кейінгі кезеңін бейнелейтін театрландырылған көріністердің орны айрықша. Ал Қызылорда облысы этноауыл алаңына ұлттық нақышта жабдықталған 3 киіз үй тігіп, мерекелік шараға барлығы 150ге жуық өнерпаздар мен мəдениет саласының қызметкерлері қатысуда. Концерттік бағдарламада Тұрмағамбет атындағы халық аспаптар оркестрі, «Томирис» би ансамблі, жыршы-жыраулар, балалар шығармашылығы фестивалінің лауреаттары өнер көрсетіп жатыр. Бағдарлама аясында «Ұлықталсын ұлы дала тарихы» атты облыс музейлері қорындағы жəдігерлерден көрме, зергерлік, кілем тоқу өнері, ағаштан бұйымдар жасау бойынша шеберлік дəрістері ұйымдастырылып, қолөнер шеберлерінің бұйымдарынан сату көрмелері жəне ұлттық тағамдардан Сыр дəмдері ұсынылды. Атырау облысынан Д.Нұрпейісова атындағы академиялық халық аспаптар оркестрі, Н.Жантөрин атындағы облыстық филармония ұжымдары өнер көрсетіп, облыстық тарихи-өлкетану мұражайының Сарайшық тарихимемориалдық кешенінің тарихи жəдігерлерінен құралған көрме ұсынылды.

Ќымыз мейрамы аталып ґтуде Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойын мерекелеу аясында Астанада ұлттық сусынымыздың құндылығына мəн беріліп, «Атамекен» этно-мемориалдық кешенінде қымыз мерекесі өтуде. «Қымыз мейрамы» фольклорлық-этнографиялық мерекесі деп аталатын бұл шараға қатысқан Астана тұрғындары мен қонақтары үшін 2 киіз үй тігіліп, қымыз, бауырсақ пен басқа да қазақтың ұлттық тағамдары ұсынылды. Мереке күні осында атбасын бұрғандарға Астанадағы Қалибек Қуанышбаев атындағы мемлекеттік академиялық Қазақ

музыкалық драма театры əртістерінің орындауымен ата-бабамыздан келе жатқан «Келін түсіру» салтжорасын жəне қазақ тың ұлттық сусыны туралы театрландырылған қойылымы тарту етілді. Бұл кешенді шара туралы Астана опера мұражайының директоры Априза Құсайынқызы: «Қазақ хандығының 550 жылдығы мен Ассамблеяның 20 жылдығын мерекелеу аясында өткізіліп отырған бұл шарамыз «Қымыз мейрамы» фольклорлық-этнографиялық мерекесі деп аталады. Қымыздың, ең алдымен, адам денсаулығына емдік

қасиеті басым. Ішкен адам ның бойын сергітіп, бүкіл ағзаларын қуаттандырады. Қазір гі уақытта қаламыздың қай жерінен болмасын қымызды сатып ала аласыз. Қасиеті мол бұл сусын екінің бірінің үйінен табылады деуге болады. Бұл əрине үлкен қуаныш. Өйткені, ұлттық сусынымыз – қымыздың саламатты өмір салтын қалыптастыруда рөлі зор екендігінің белгісі. Сондықтан біз қос мерекенің құрметіне орай, саламатты өмір салтын дəріптеуге өз үлесімізді қосу үшін осындай мереке өткізіп отырмыз», – деді. Сондай-ақ, «Атамекен» этно-

550 студенттіѕ ќатысуымен ґткен флеш-моб Батыр Бауыржан Момышұлы: «Патриотизм – Отанға деген сүйіспеншілік. Жеке адамның аман саулығы, қоғамдық, мемлекеттік қауіпсіздікке тікелей байланыстылығын, өзіңнің мемлекетке тəуелді екеніңді сезіну, мемлекетті нығайту

дегеніміз – жеке адамды күшейту екенін мойындау; қысқасын айтқанда, патриотизм дегеніміз мемлекет деген ұғымды оны жеке адамның барлық жағынан өткені мен бүгінгі күнімен жəне болашағымен қарым-қатынасын біріктіреді», – деп

терең, жан-жақты анықтама берген. Ал ел Президенті Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезімі мен өз еліне деген сүйіспеншілігін дамытуға тиіспіз...», – деген болатын.

«Егемен-ақпарат».

мемориалдық кешен аумағында алтыбақан орнатылып, əралуан ұлттық киім түрлері көпшілік назарына ұсынылып, мереке қонақтары арқан тарту жəне қол күресі сынды ұлттық ойындарда күш сынасты. Сондай-ақ, қала тұрғындары қымыз ішу сайысына қатысып, аталған сусын туралы білгендерін ортаға салды. Сонымен қатар, алдағы күндері «Қымыз мейрамы» фольклорлық-этнографиялық мерекесін де бүркітшілер де өз шеберліктерін ортаға салатын болады. Аталған өнер ұжымы келушілерге қазақтың ұлттық сусыны туралы театрландырылған қойылымын ұсынды. «Егемен-ақпарат».

Міне, осындай патриоттық сезімнің бір үлгісі ретінде кеше Қазақ хандығының 550 жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ата Заңымыздың 20 жылдық мерекелері шеңберінде С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті студенттерінің бастамасымен өткен «Қарсы алды Алаш батырын!» атты патриоттық акцияны айтқан болар едік. Бұл мерейтойлық шара, сондайақ, «Байқоңыр» айлағынан «СоюзТМА-18М» ғарыш кемесімен əуеге ұшқан қазақ ұланы, ғарышкербортинженер Айдын Айымбетов бастаған экипажды жəне еліміз бен Елбасымызды құттықтауға арналып отыр. Акция аясында 550 студенттің қатысуымен флеш-моб жəне театрландырылған қойылым ұсынылды. Шара соңы патриоттық əншашуға ұласты. Мұндай əнге толқып, тебіренбейтін қазақ жоқ та шығар, бəлкім. Сонау ерте заманнан қалыптасқан қасиетті сезім адамзатты тек өрге өрмелеуге, батылдық пен отаншылдық рухта тəрбиелеп келеді. Содан болар, ұлан-байтақ жерімізді «найзаның ұшы мен, білектің күшімен» қорғаған күрескер халықтың ұрпағы екендігімізді əрдайым мақтан тұтып жүреміз. Раушан ТƏУІРХАНҚЫЗЫ, журналист.


8

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Ќазаќ Елі ќуаныш ќўшаєында 2015 жылєы 11 ќыркїйек. Астана

Суреттерді түсіргендер Орынбай БАЛМҰРАТ, Ерлан ОМАРОВ.


9

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Үйдің берекесі қабырғасының қиюымен емес, теңінің жиюымен, отбасындағы сыйластықпен, татулықпен кіреді. Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ.

Алтын діѕгек

(Соңы. Басы 1-бетте). Ел дамуының ұзақ мерзімге белгіленген бағдарламасы – «Қазақстан-2050» Стратегиясының түпкі мақсаттарының бірі дені сау, бəсекеге қабілетті, білімді ұрпақ өсіруге, аға буынның қамсыз қарттығына қолдау көрсетуге, ана мен баланың құқығын қорғауға, əр отбасының берекелі өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған. Қоғамда осындай руханиəлеуметтік діңгегі берік отбасылық

иемденген прокуратура саласының саңлақ маманы Сəуле Айтпаева, қоғамдық белсенділігімен танылып, ерте жастағы ықтиярсыз некеге қарсы шаралар қолданып, ата-ананың асырауынсыз балаларға қолдау көрсетіп жүрген Əсия Хайруллина, талантты тележүргізуші ретінде көпшілікке танымал болған белгілі журналист Айгүл Мүкей жəне басқа да белсенді қайраткер қыздар бар. Сонымен бірге, бұл жұмысты жүргізуде мемлекеттік органдардың белсенділігінің арта

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жетім балалар мен ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтарын қорғау мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасының тұжырымдамасы əзірленді. Онда өмірлік қиын жағдайға тап болған отбасыларды, балаларды қорғаудың құқықтық негіздері, бала асырап алудың тетіктері ойластырылған. Елде бала асырап алу ісінде оң өзгерістердің орнығып, соның

түсуін – Отанымыздың күш-қуаты отбасының игілігі мен əл-ауқатына байланысты екендігін шынайы қабылдау деп ұғынуға болады. Бүгінгі ғылым мен техника өріс жайып отырған өркениетті қоғамда өңірлердегі əлеуметтік əл-ауқат ахуалына мониторинг жасап отыру аса маңызды. Бұл мақсатта 20 бағыт бойынша əлеуметтік проблемалар картасы жасалып, Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігінің халыққа ұсынып отыруы құптарлық. Бұл картаға жасөспірімдер арасындағы қылмыс жасау деңгейі, халық арасындағы, соның ішінде əйелдер мен балалардың есірткіге əуестенушілігі, ана мен баланың өлім-жітім деңгейі, жасөспірім қыздардың арасындағы жүктілік, жетім балалар мен ата-ана қамқорлығынсыз қалған балалардың саны сияқты көрсеткіштер жинақталып, олар бойынша нысаналы шара қолдануға септігін тигізуде. Жетім жəне қамқоршысыз қалған балалардың бірыңғай жалпыұлттық дерек қорын қалыптастыру бойынша Білім жəне ғылым министрлігі дəйекті жұмыс жүргізе бастауы да істің ілгері басуына септігін тигізбек. Бұл ретте ақпараттық жүйенің оңтайлы түрі ойластырылуы балалардың бұл санатына

арқасында бірнеше интернаттық ұйымдардың жабылғаны көңілге қуаныш ұялатады. Жүргізіліп отырған жұмыстар қазыналық жетім балалар үйінен гөрі отбасылық үлгідегі балалар үйін ашудың тиімділігін анық байқатты. Атап айтсақ, Жамбыл облысында осындай 4 отбасылық балалар үйі, Қызылорда облысында отбасылық балалар ауылы ашылды. Нəтижесінде жетімін жылатпаған, жесірін қаңғыртпаған ұлттық қасиетіміз қайта жаңғырып, 2008-2013 жыл аралығында республикамызда балалар үйлеріндегі 22 мың 163 сəби отбасылық ортаға оралған. Биылғы жылдың алты айында қазақстандық азаматтардың отбасы қамқорлығына алынған 256 баламен толықса, 118 бала патронаттық тəрбиеге берілді, 158 баланы асырап алды. Ана мен баланы қолдау, жетім балаларға қамқорлық жасау бағытында орталық мемлекеттік органдар жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп, қазіргі кезде жұмыс істеп тұрған, жас нəрестелі аналарға арналған «Аналар үйі» – «Дом мамы» дағдарыс орталықтарына қолдау көрсету ісі біртіндеп жолға қойылуда. Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігі Астана қаласының, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік

қатысты мүдделілік танытатындардың (бала асырап алғысы келетін адамдар; перзентханалар, балалар үйлерінің басшылары, қамқоршылық жəне қорғаншылық органдарының мамандары; орталық мемлекеттік органдар (Білім жəне ғылым министрлігі, Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрлігі, Əділет министрлігі, Сыртқы істер министрлігі, Қазақстанның шетелдік мекемелері жəне т.б.) өзара іс-қимылын оңайлатып, өзара ұштастыруға көмектеседі. Бұл жұмыстың бағдарламалық қамтамасыз етілуі үшін 2015-2017 жылдарға арналған республикалық бюджетте 330 млн. теңге қаражат көзделген. Қазіргі ақпараттық қоғамда теледидар, баспасөз арқылы жастарға отбасылық құндылықтардың мəнін, бақытқа жету жолында шаңырақтың іргесін берік ұстау қажеттігін, əрбір жарасымды жанұя мемлекеттің мықты уығы екенін жан-жақты түсіндіріп, санасына сіңірудің маңызы зор. Бүгінгі таңда «Отбасылық қатынастарды, моральдық-этикалық жəне рухани адамгершілік құндылықтарды нығайтудың 2015-2020 жылдарға арналған Жалпыұлттық іс-шаралар жоспарын» ақпараттық сүйемелдеу бойынша жұмыс жүйеленіп, бір жыл ішінде республикалық жəне өңірлік бұқаралық ақпарат құралдарында отбасы институтын ілгерілетуге бағытталған 8500-ге жуық материалдың көпшілік назарына ұсынылуы елеулі көрсеткіш. Бала асырап алатын азаматтардың құқықтық ортасын күшейту мақсатында

Қазақстан облыстарының əкімдіктері денсаулық сақтау басқармалары мен дағдарыс орталықтарының арасында «Аналар үйі» – «Дом мамы» жобасы бойынша меморандумдарға қол қойды. Ішкі істер министрлігі тарапынан кəмелетке толмағандар ісі жөніндегі инспекторлар мен əйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі бөлімшелердің аталған орталықтармен бірлесе жұмыс істеуі жолға қойылды. Əйелдерді тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғау бойынша ішкі істер бөлімшелері қабылдап отырған шаралар туралы қоғамның кеңінен құлақтануына, адасқан жастарды жолға салуға мəн берілуде. Бұл жерде басты мақсат – жазалау емес, қолдау көрсету жəне отбасын сақтап қалу екені басты назарда ұсталуда. Қазіргі кезде еліміздің 15 өңірінде «Аналар үйі» – «Дом мамы» атауымен қиын жағдайға тап болған жас аналарға қолдау көрсетуге арналған 20 орталық жұмыс істеп жатыр. Мұндай мекемелердің жұмысы жас əйелдің үлкен өкінішке апарып соқтыратын қадамдар жасамауына бағытталған. Бүгінге дейін осындай орталықтарға 1000-ға жуық əйел хабарласып, оларға тиісті қызмет көрсетілген. «Баласын тастап кету» сияқты адами түсінікке жат қадам қай қоғамда болмасын кездесіп тұратын жағымсыз құбылыс. Бірақ, оның көбейіп кету себебін анықтап, алдын алу жолдарын қарастыру барша қоғамның алдында тұрған міндет. Соңғы жылдары бұл мəселені қоса алғанда, отбасының

Мерейлі отбасы – мемлекеттіѕ мерейі

құндылықтарды тереңдету мақсатында Елбасы Н.Ə.Назарбаев 2014 жылы Жарлығымен қыркүйек айының екінші жексенбісін «Отбасы күні» мерекесі ретінде бекітіп, айтулы дата биыл екінші жыл атап өтілмек. Қытайдың ұлы ғұламасы Конфуцийдің «Қоғамды топтастыру үшін ең əуелі отбасын нығайту жəне қарттар мен ата-аналарға құрмет көрсету керек» деген сөзі бүгінгі қоғамда да өзінің мəн-мазмұнын азайта қойған жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, былтырдан бері өткізіле бастаған «Мерейлі отбасы» байқауы елдің өркенін өсірер өнегелі шаңырақтарды үлкен-кішіге үлгі етіп, Отанымызда отбасын ұлықтаудың мемлекеттік тұрғыдағы жаңа қадамы ретінде қалыптасуда. Бұл – мазмұны жағынан да, тəрбиелік-өнегелілік тұрғыдан да өзгеше іс-шара. Яғни, аға буынға «артымда қандай ұрпақ қалдырам?» деген ой салып, жас буынды əке салған жолды жай ғана жалғастырып қоймай, тың идеялармен байытып, жаңаша қарқынмен жетілдіруге жетелейтін, қоғамды ізгілендіріп, рухани байытатын «Мерейлі отбасының» мəні тереңде жатыр. Өткен жылы «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсының тұңғыш жеңімпаздарын марапаттау салтанатында сөйлеген сөзінде Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаев ХХІ ғасырдың ортасында «отбасыларының басым көпшілігі молшылықта, мамыражай өмір сүріп, балаларын тəрбиелеуді, оларға сапалы білім беруді басты мұрат ететін, аға буынға қамқорлық танытып, саламатты өмір салтын ұстанатын елдер ең дамыған мемлекеттер болатынын» атап көрсетті. Бұл жаһандану дəуірі де отбасы мен бақытты неке құндылықтарының бағасын арттыра түсіп, оны жетістікке жетудің басты шарты ретінде биікке көтергенін көрсетеді. Елбасының отбасыға жағдай жасап, оның беделін арттыру мақсатында берген тапсырмаларының аясында «Отбасылық қатынастарды, моральдықэтикалық жəне рухани адамгершілік құндылықтарды нығайтудың 20152020 жылдарға арналған Жалпыұлттық іс-шаралар жоспары» бекітілді. Өз кезегінде аталған жоспар елімізде осы бағытта жүргізілетін барша жұмыста басшылыққа алынатын құжатқа айналып, оның орындалуын жергілікті уəкілетті органдар бақылауында ұстап отыр. Отбасыға қатысты маңызды жұмыстың негізгі мəйегі болып отыр ған Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның құрамын күшейту туралы тапсырмаға сəйкес оның құрылымы өзгертіліп, жұмысына азаматтық қоғамның беделді өкілдері тартылды. Атап айтсақ, дара даусымен танылған дарынды əнші, көпбалалы ана Қарақат Əбілдина, қазақ қыздарының қатарында тұңғыш рет ең жоғары əскери шен – генерал атағын

рөлі, оның мəні əртүрлі алаңдарда талқылануда. Оларға белсенді түрде қатысып жүрген Ұлттық комис сия мүшелері ата-салтымызға тəн моральдық-этикалық жəне рухани адамгершілік құндылықтарды жаңғырту қажеттігі мəселелерін алға тартуда. Елбасының мемлекет пен жекеменшіктің серіктестігі негізінде жұмыс істейтін, жас отбасыларға, жалғызбасты аналарға, балаларға, қарттарға жан-жақты көмектесетін институттар желісін дамыту жөніндегі тапсырмасын іске асыруға «Отбасылық тəрбие институты», «Қазақ қызы», «Отбасым», «Жас отбасы мектебі», «Отбасылық тəрбиелеу» сияқты қоғамдық бірлестіктер үлес қосуда. Олар қоғамда отбасы мен отбасылық құндылықтар мəртебесін нығайту, жұртшылықпен өткізілетін тиісті жұмыстарды жүргізуге əдістемелік көмек көрсету бойынша тиімді іс атқаруда. Ел Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың ерекше стратегиялық саясатының арқасында Қазақстан мемлекеті деген үлкен шаңырақтың уықтары – əрбір отбасының ортасы толып, рухани-əлеуметтік діңгегі беки түсуде. Мəселен, статистикаға жүгінсек, 1994 жылы елімізде дүниеге келген сəбилердің саны 305 мың 624 баланы құраса, арадағы жиырма жыл ішінде нəрестелердің дүниеге келуі сатылап өсіп, 2014 жылы 399 мың 951 бала дүниеге келді. Яғни, салыстырмалы көрсеткіш 100 мыңға жуық сəбиге артуын республикамызда ана мен балаға жасалып жатқан мемлекеттік қамқорлықтың шынайы үлгісінің елеулі нəтижесі деп бағалауға болады. Əлбетте, қоғам болған соң отбасы жəне неке институтына қатысты күрделі мəселелер мен көкейкесті проблемалардың да бар екенін ашық айтуымыз керек. Бұл тұрғыда жас отбасылардың ажырасуы, тастанды балалардың тағдыры, тұрмыстағы зорлық-зомбылық сияқты келеңсіз фактілердің орын алып жататыны жұртшылыққа мəлім. Қоғамдағы мұндай қолайсыз оқиғалар тым етек алып кетпесе де, ел ішінде тарала бастауы алаңдатарлық жайт. Сондықтан, осындай кеселді құбылыстармен бүкіл халық болып күресіп, тұнығымызды лайламай, тұмамызды таза ұстау баршамыздың ортақ парызымыз. Отбасы институтын нығайтуда атқарылып жатқан жұмыстарға біршама шолу жасай отырып, еліміздегі өнегелі отбасылардың мерейін тасытатын «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсының биылғы өткізілу барысына келсек, байқаудың өңірлік кезеңі аяқталып, бүгін жеңімпаздар финалдық сайысқа қатысады. Яғни, Ұлттық конкурстың қорытындысы республикамыздағы 4 миллион 728 мыңнан астам отбасының ортақ қуанышы, төл мерекесі. Қазірдің өзінде конкурсқа деген жұртшылықтың ықыласы мен қызығушылығын танытатын факторлар анықталып отыр. Мысалы, биылғы жылы оған қатысушылар саны өткен жылғыдан 1,7 есе көбейген. Қатысушылардың басым көпшілігі – ауылдық жерлердің тұрғындары (2014 жылы – 16%); Өткен жылғымен салыстырғанда көпбалалы отбасылар саны екі есе, жас отбасылар саны бір жарым есе көп. Конкурсқа 319 еңбек əулеттері мен 19 этнос өкілдері қатысып отыр. Бұл отбасыларды ерекшелендіретін қасиет – патриотизм, аға буын өкілдеріне деген құрмет, рухани-адамгершілік негіздердің беріктігі. Солардың ішінде Отанға, қоғам игілігін арттыруға ата кəсіпті жалғастыру, əке-шеше ұстанымын дамыту арқылы қызмет етіп жүрген, отбасында алған тəрбиенің арқасында Қазақстан атын əлемге танытқан отбасылар халық назарына ілігіп, құрметке бөленері анық. Өткен жылы Ұлттық конкурс жеңімпаздарын марапаттау рəсімінде Елбасы Н.Ə.Назарбаев «Əулеттің ізгілікті жолын жалғастырған ұрпақ – ең мерейлі ұрпақ» деп атап көрсетті. Бұл – «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсының мағынасын ашатын басты ұранына айналуы тиіс. Жарқын мереке отбасының мерейі арқылы жас ұрпақтың бойына отаншылдық дəнін егетін, оларды ата-анасындай отбасы құруға ұмтылдыратын тағылымды ісшара ретінде жалғасатынына сенім мол. Яғни, «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсы ұрпақтар сабақтастығын жария ететін, əулеттің бір буыны бастаған жақсы бастамасын екінші буыны жалғастырғанын, Ұлы Дала еліне қызмет етудің ең озық үлгілерін көрсетіп, сүйсіндіретін, өнеге алатын сайыс болуымен де қоғам алдындағы құндылығы арта түспек.

Сəукеле сəнін кіргізген Индира

Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Тарихы терең Атбасарда танымал азаматтар тізбесі көп екендігіне қайран қаласың. Мұнда биыл тойлап жатқан ұлық мерекеміз – Қазақ хандығының 550 жылдығына халық жүрегінен қозғау салған заңғар жазушымыз Ілияс Есенберлин туғандығын айтудың өзі ел рухын көтеріп тұрғандай. Сондай-ақ, қала шежіресін парақтаған кісі Қазақстанның арғы-бергі жылнамасының белгілі қайраткерлерімен ойша жүздесіп, көзбе-көз тілдесетіні анық. Олар дың қатарында 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінің белсенділерін, қызылдар мен ақтар шайқасының куəгерлерін, колхоздастыру, сауат ашу майталмандарын, Кеңес Одағының Батырларын, Социалистік Еңбек Ерлерін, Мем лекеттік сыйлықтың лауреат тарын, бүгінгі күніміздің қаһармандарын, Парламент депутаттарын, айтулы бизнес өкілдерін кездестіресіз. Атбасардың абыройын биіктеткен азаматтар толқыны қазір де арамызда көптеп саналады. Солардың қатарында Валеевтердің жас отбасына деген құрметі өзгешелеу. Шағын ғана шырайлы шаңырақтың «Мерейлі отбасы» ұлттық байқауының облыстық кезеңінде жүлдегер атануының өзі ел ілтипатының ыстықтығын байқатады. Махаббат шіркіннің өз тілі бар. Ол таңдауды емес, жүрек сезімін жалғауды біледі. Бақыттың басы – баяндылық та осыдан өрбитіндей. Шешен жігіт Альберт Азатұлы мен қазақ бойжеткені Индира Қазымбек осы ұстанымның адамдары. Осыдан да шығар, қос жақтың құдалары «мың жылдық» жарасым тауып, өзгелердің əуесі келер сыйластық жетегінде. Ұлттық құндылықтардың жарысымын аталған əулеттерден тапқандай көңілде боласыз. Əулет демекші, шаттық шаңырағын ұстап отырған күйеу бала Альберт пен Индира қызымыздың еңбек сүйгіштігіне, өз істеріне адалдығына, əдемі бастамаларымен жан-жағын үйіріп алатынына бəрекелді айтпайтын жан жоқ төңіректе. Осы қарапайым қағидалар ғой əулет ұстынын бекемдейтін. Екеуі де қадари-қатарынша қызмет иелері. Альберт Валеев Атбасар аудандық ішкі істер бөлімінің аға сержанты. Басшылармен тілдескенімізде қоғамдық тəртіп пен ел тыныштығын сақтаудағы бұл жігіттің еңбегін баяндаудың өзі біршама уақытты алатынын аңғардық. Олар бір ғана жағдайды айтты. Альберт Азатұлына Ұлы Жеңістің 70 жылдығына арналған салтанатты жиында «ІІМ үздігі» төсбелгісі тапсырылыпты. Бұл – болашаққа меңзелген əрі əркімнің қолы жете бермейтін марапат. Индира Қазымбек Атбасар қаласындағы №8 орта мектебінде қазақ тілі мен əдебиеті пəнінен сабақ береді. Ол тəрбиелеген оқушылардың облыстық, республикалық пəн олимпиадаларынан жүлделі оралатыны қалыпты жағдайға айналғандай. Түлектердің ішінде осы мектепте мұғалім болып жүргендер, еліміздің озық оқу орындары мен шетел білім ордаларында оқитындар да бар. Елге жолы түскен олар апайымен құшақтасып көрісіп, қимай қоштасып жатады. Шəкірттерінің ғылымдағы, оқудағы жоспарларын да алдымен ұстазымен бөлісетіні Индираның мұғалімдіктен де жоғары сатыда тұрғанын білдіреді. Мұның өзіндік сыры бар. Ол үнемі жұрт алдында, қоғамдық жұмыстардың бел ортасында жүрумен қатар, өзі де сан алуан байқаулардың белсенді қатысушысы. Өнегені өзіңнен бастау дегеніміз осы болар. Атбасардағы №3 орта мектепте зама нымыздың заңғар жазушысы, қазақ

халқының біртуар ұлы, жерлесіміз Сейтжан Омаровтың туғанына 105 жыл толуына орай аудандық «Омаров оқулары» байқауы өткені есімізде. Байқауда ауыл жəне қала мектептерінен келген оқушылар Сейітжан Омаровтың əр жылдарда жызылған шығармаларының желісі бойынша сахналық көріністер көрсетті. Міне, осы сайыста №8 орта мектеп оқушылары көрнекті қалам иесінің «Қос жүрек» шығармасы бойынша көрініс көрсетіп, бірінші орынды иемденді. Мұнда 11 «б» сынып оқушысы Талғат Қайыров, 6 «ə» сынып оқушылары Айжан Камбатырова мен Аружан Смағұлова өздеріне берілген рөлдерді жоғары шеберлікпен орындай білді. Жас өнерпаздардың жетекшісі, қазақ тілі мен əдебиеті пəнінің мұғалімі Индира Қазымбектің сол кездегі қуанышын сөзбен жеткізу қиын еді. Индираның өзі де талай байқауды бастан өткерді. Мəселен, Ілияс Есенберлин шығармаларын насихаттауды арқау еткен республикалық «Ғасыр үні» əдеби сағатында үздік шығып, бірінші орынға көтерілді. Оның ашық сабақтары аудан мұғалімдерінің тəжірибе алаңына айнала бастады. Сынып жетекшілері арасындағы аудандық байқаудың да жүлде төрін бірнеше рет еншіледі. Интернационалдық отбасының өкілі Индира Қазымбек 2013 жылы Абылай ханның 300 жылдығын мерекелеу шарасы аясындағы облыстық «Қазақ келіні» байқауына қатысқаны бар. Келіндер сайысы Сандықтау ауданында өткізілді. Өйткені, 2012 жылғы жеңімпаз Айзат Алпысбаева осы ауданның тұрғыны. Бұл да құрмет. Əйткенмен, Атбасар, Жақсы, Ерейментау, Ақкөл, Зеренді, Бурабай, Шортанды жəне Астрахан аудандарынан келген 10 келіншек «жеңімпаздың ауылында отырмыз» деген жоқ. Барын салды. Жарыс шарты күрделі болғанына қарамастан, байқау өте тартысты өтті. Қазылар алқасының мүшелері Қазақстанның халық суретшісі, «Əлем халықтарының өнері» халықаралық ассоциация сы сыйлығының лауреаты, Көкше тау қаласының Құрметті азаматы Шəмшия апай Айтжанова, Көкшетау қаласының Құрметті азаматы Зура Шуатаева, Қазақстан халқы Ассамблеясының мү шесі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты Жамул Мұсханов, «Нұр Отан» партиясы Сан дықтау аудандық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Асқар Есімбаев бəсеке барысын қалт жібермей қадағалады. Мұнда беташар, қыз ұзату, бесік той, тұсау кесер, шілдехана, қалжа өткізу сияқты ұлттық салт-дəстүрлерімізді бірыңғай жымдастыру əсте оңай емес еді. Шарт тəртібімен шырқалған əндер мен би ырғағында кешегі мен бүгінгінің мақамы үйлесім табуы тиіс. Көрермендер қол шапалақтап жатыр. Осының барлығынан өткен Индира Қадыр Мырзалиевтің, Мұхтар Шахановтың, Мұқағали Мақатаевтың жігерлі өлеңдерін нақышына келтіріп оқығанда – қол шапалақтау үдеп кетті. Бұл байқаудың тағдыры шешілген тұс еді. Алқа мүшелері Гран-приді бір ауыздан Индираға берді. Айзат Алпысбаева жеңімпаздық сəуке лені құрбы келінге кигізді. Индираның сəнін кіргізген сол сəукеле Атбасарда əлі сақтаулы тұр. Жуырда, облыстық «Мерейлі отбасы» байқауының ақтық кезе ңін де тағы бір жақсы хабар естідік. Альберт пен Индираның Альбинасы аудандық көркемсөз оқу байқауында І орынды жеңіп алыпты. Ақмола облысы, Атбасар ауданы.


10

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

 Мемлекет мерейі

ЎМТЫЛЫС Елімніѕ даѕќы асќаќтап... Ғарышкер Айдын Айымбетовке

Елімнің даңқы асқақтап, Мерейі тасып, аспандап, Он төрт жыл өтіп арада, Тағы да қонды басқа бақ. Қазақтың дəмі ғарышта, Дəм татып, тамыр-таныс та, Ұлы Дала еліне, Жолдады сəлем алыстан. Көк Туым көкте желбіреп, Тіледі елге көп тілек! Хат жазды Ана тілінде, Ғарыштан жаны елжіреп. Жасай бер, жаса, арысым, Бəріне төздің ар үшін. Тоқтар мен Талғат батырдай, Қорғадың ұлттың намысын.

Тұрғанда сендей батырым, Құнсыз ғой, құнсыз алтының. Риза елім, Елбасым – Бағына туған халқының! Лүпілдеп жүрек соғар шын, Көңілге шаттық толар шын. Қазақтың қайсар ұланы, Батыр боп елге оралсын! Нұрлан ҚАЛҚА, ақын, «Астана-Бəйтерек» республикалық байқауының жеңімпазы.

АСТАНА.

Ќыран ќазаќ

«Мақтанса бүгін, мақтансын қазақ, Төбесі көкке тимей тұр аз-ақ», деген əн болушы еді ғой. Сол айтқандай, ойы еркін, басы азат қазақтың мақтанатындай-ақ күні бүгін. Қалайша мақтанбасқа?! Қалайша шаттанбасқа?! Томағасын сыпырып, қанатынан қағып ғарышқа аттандырған қыраның жерге оралады. Аспан əлемінде бақандай он күнін өткізіп, өзіне жүктелген міндетті зор абыроймен орындап, жерге табаны тиеді. Оған жұрты басын иеді. Төбесіне көтеріп, маңдайынан сүйеді. Алақанында тербетеді киелі. Өйткені, ол осындай құрметке лайық. Ол ғарышқа барған үшінші қазақ – Айдын Айымбетов. Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

ОҒЛАННЫҢ ОРАЛУЫ Мына бір деректің өзі жүректі елжіретіп, көңілдің пернесін қозғап жібереді екен. Осыған дейін ғарышқа сапар шеккен сегіз ғана мұсылман бар. Ал оның үшеуі қазақ халқының өкілдері. Əлдекімдер Байқоңырдай айлағың бар. Қазақ ұшпағанда қайтсін?!» дейтін шығар-ау. Бірақ мəселе онда емес. Бүгінде қалтасы қалың, денсаулығы жарамды əрбір адам ғарышқа бара алады. Жеті қат аспанның ар жағына өтіп, жұлдызды аралап, күнге жақындап, айдың нұрына шомылуға мүмкіндігі бар. Сондықтан айлақ деген сылтау бола алмайды. Əйтпесе, ақшамен самаурын қайнатып отырған адам көп қой қазір. Негізгі мəселе – біздің халықтың о бастан ер жүректілігінде, тылсым сырдың тұңғиғына үңілуге деген қызығушылығында жатқан сияқты. Тоқтар бастаған, Талғат қоштаған жолды енді Айдын жалғап отыр. Сөзіміздің дəлелі ошақтың үш бұтындай болған осы үш азаматтың өмір жолында жатқандай. Айдын Айымбетовті Байқоңырдан шығарып салғанымызға да он күн өте шығыпты. Əрине, үшінші қазақ ғарышкерінің аспан əлемінде əлі де ұзақ жүргенін қалайтынымызды жасырмаймыз. Дегенмен, бар мүмкіндік осы ғана болып тұр. Осындай азғантай ғана уақыттың ішінде Айымбетов үлкен жұмыс атқарды. Ең алдымен, қазақ дастарқанын сынақтан өткізді. «Ас ішіп, аяқ босату да сынақ па екен?» деуге болмайды. Салмақсыздық жағдайында тамақтанудың өзі үлкен еңбек. Одан бөлек, қазақ ғалымдары арнайы ғарышқа дайындаған астың қуаттылығы тексеріледі. Сəтті өтсе, ертең бүкіл əлемнің ғарышкерлері пайдаланады. Ғарышқа арнайы дайындалған қымыз, құрт, ірімшік, қазы-қартаң «Роскосмостан» бастап «НАСА-ға» дейінгі аралықтағы ұйымдардың кəдесіне жараса, бұл да қазақ ғылымының бір жетістігі дер едік. Сондай-ақ, Айдын табиғиресурстық жəне геофизикалық мониторинг жүргізеді. Бұл Арал теңізінің айналасындағы экологиялық дағдарыс аймағын жəне Каспийге құйылатын мұнайдың залалын зерттеу деген сөз. Сол арқылы қаншалықты экологиялық, оның сыртында экономикалық зардап шегіп отырғанымыз бағаланады. Осы сапар барысында физикалықтехникалық зерттеулер жүргізу де ғарышкердің бір жұмысы.

Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары қаншама жыл бойына тер төгіп жасаған зерттеу жұмыстары Айымбетовтің қатысуымен жүзеге асады. Қысқасы, ол Əубəкіров пен Мұса баев бастаған жұмысты жалғастырады. Əл-əзір дұрыс бағамдай алмай жатқан шығармыз. Дей тұрғанмен, Айымбетовтің ғарышқа сапары үлкен тарихи оқиға екені анық. Ал сондай оқиғаның ортасында жүргеніміз біздің өміріміздегі бір шуақты шақтың бірі. Қыран қазақты шығарып салуға келген Тоқтар Əубəкіровтің көзінен үлкен толқыныс көрдік сол жолы. «Айдын еліңнің намысын биік ұста. Өзіңе жүктелген жауапкершілікті толығымен атқар. Сен бүгін үлкен қадамның алдында тұрсың. Қадамың сəтті болсын!» деп ақжарма тілегін айтқанда дауысынан жанашырлық пен қобалжудың лебі есіп тұрды. Талғат Мұсабаев осы жерден үш рет аспанға көтерілгенін ерекше тебірене əңгімелеп, Айдын Айымбетовтің арманына қол жеткізгеніне бек зор қуанышты екенін мəлім етті. Қазақ азаматтарының бірбіріне тілектестігін, аға-інілік қамқорлығын көргенде, көңіліңді бір барақат күй кешеді екен. Бүгін қазақ даласының төбесінен ғарыш аппараты жұлдыздай ағып түседі. Оның ішінде Айдын бар. Жерге аман-есен жеткеннен кейін Айымбетов Астанаға барады. Оны Елбасының өзі əуежайдан күтіп алмақ. Сосын Ресейге аттанады. Онда үш апталық ем-домын қабылдайды. БІЗ БІЛМЕЙТІН ТЫЛСЫМ БАР Он сегіз мың ғаламда біз білмейтін талай сыр бар. Сөз реті келгенде соларды да айта кетейік.

Бір керегіңізге жарап қалар. Мысалы, Сатурн ғаламшарын көлге салса, онда ол жүзіп жүретін еді. Өйткені, оның тығыздығы судыкінен аз. Ал енді Нейтронды жұлдыз материалынан шай қасық жасайтын болсаңыз, оның салмағы жер бетінде 112 миллион тоннаны құрайды екен. Жарықтың жылдамдығы деген ұғым бар ғой. Ол дегеніңіз секундына 300 мың шақырым жылдамдық дегенді білдіреді. Əгəрəки адам баласы жарықтың жылдамдығымен ұша алатын болса, онда біздің галактиканы айналып шығу үшін сізге 100 000 жыл қажет. Орион шоқжұлдызының сол жағында орналасқан Бетельгейзе атты жарық жұлдызды Күннің орнына қойса, ол Жерді, Марсты жəне Юпитерді жұтып кетеді. Оның диаметрі күннен 1000 есе үлкен. Ғалымдардың болжамынша, ол 2-3 мың жылдан кейін жарылуы мүмкін. Екі айға созылатын қуатты жарылыс кезінде Бетельгейзенің жарығы күннен 1050 есе асып түсіп, Жер бетінен оны ешбір құралсыз-ақ көруге болады екен. Сіз Андромеда галактикасына көз салар болсаңыз, оның бізге 2,3 миллион жыл бойы жүріп келген жарығын көресіз. Яғни, сіздің көріп тұрғаныңыз, ол галактиканың 2,3 миллион жыл бұрынғы көрінісі. Жарық күннен бізге дейін 8 минутта жетеді. Яки, біздің дəл қазір көріп тұрған күніміз – осыдан 8 минут бұрынғы күн. Егер ол 4 минут бұрын жарылып кеткен болса, біз оны білмес едік. Юпитердің салмағы күн жүйесіндегі барлық ғаламшарлардың салмағын қосқандағыдан көп. Егер күнді бір нүктенің көлеміндей етіп кішірейтсе, ең жақын жердегі жұлдыз одан 16 шақырым

қашықтықта болар еді. Жердің тартылыс күші адамның омыртқасын басып, сығып тұрады. Сондықтан ғарышқа ұшқан ғарышкердің бойы шамамен 5,08 сантиметрге ұзарады. Экваторда сіздің салмағыңыз полюстерге қарағанда 3 пайызға ауыр болады. Жер орбитасында ғарыш саласының дамуына байланысты түрлі қалдық темірлер ұшып жүрген көрінеді. М а м а нд а р д ы ң е с е пт е у і нше , салмағы бірнеше грамнан 15 тоннаға дейінгі 370 000-нан астам заттар сағатына 9,8 мың шақырым жылдамдықпен Жерді айналып ұшуда. Сонымен бірге, олар кейде бір-бірімен соқтығысып, кішкене бөлшектерге шашырап кетіп жатыр. Мысалы, Айдын Айымбетов мінген «Союз ТМА 18-М» ғарыш кемесі Халықаралық ғарыш кешеніне барар жолда сондай қалдықтардың бірімен бетпе-бет келген. Күннің салмағы бүкіл күн жүйесі денелерінің салмағының 99,86 пайызын құрайды. Қалған 0,14 пайызы ғаламшарлар мен астероидтарға тиесілі. Ғарыш кеңістігінде жаңа жұлдыздың жарылуы кезінде ол өте ғаламат көлемде энергия бөледі екен. Оның алғашқы 10 секунд ішінде бөлген энергиясы күннің 10 миллиард жыл ішінде бөлген энергиясынан көп болады. Шолпан – күнді сағат жүрісіне қарамақарсы бағытта айналатын жалғыз ғаламшар. Бұған бірнеше жорамал бар. Соның бірі, бұрын Шолпанның бетіне ірі астероидтар соқтығысып, оны кейін қарай айналдырып жіберген. Əлгінде айтқан Андромеда галактикасы – бізге ең жақын галактика. Осы екі галактика бір-біріне қарсы өте қатты жылдамдықпен жылжып келеді екен. Андромеданың жылдамдығы – секундына 300 шақырым, біздің Құс жолы галактикамыздың жылдамдығы – секундына 552 шақырым. Ғалымдардың пікірінше, екі галактика 2,5-3 миллиард жылдан кейін бір-бірімен соқтығысуы мүмкін. Адам баласы ашық ғарыш кеңістігінде скафандрсыз 90 секунд қана шыдай алады. Онда да өкпесіндегі барлық ауаны шығарса ғана. Ал егер өкпеде кішкене ғана ауа қалса, ол бірден көпіршіп үлкейе бастайды екен. Егер ол қанға өтіп кетсе, адам бірден өледі. Адам ғарыш кеңістігіне шыққанда, өкпесі ауаға толы болса, онда өкпесін жарып жібереді. Жердің салмағы тұрақты емес. Ғалымдардың анықтауынша, жыл сайын жер өзіне 40 160 тонна салмақ қосып, 96 600 тоннасынан айырылады. Яғни, сонда Жер жылына шамамен 56,5 тоннаға жеңілдеп келеді. Жөпелдемеде мынадай ақпараттың барлығын сіңіру де еңбек. Ал осының бəрін зерттеуде ғарышкерлердің алар орны ерекше зор. Сондықтан Айдын Айымбетовтің ғарыш сапарындағы еңбектері адамзат баласының алға жылжуына елеулі үлес қосады деп сенеміз. БАЙҚОҢЫР.

Болашаќ єарышкердіѕ ўстазы болєым келеді Айдана ӨМІРЖАНОВА,

Қостанай мемлекеттік педагогика институтының 4-курс студенті.

Қазақстаннан ұшқан үшінші ғарышкер Айдын Айымбетовтің есімі бүгінде Жер шарын аралап кетті. Əлеуметтік желіден ғарышкер ағаның ғарыштағы қызметін, ғалымдар тапсырған тапсырмаларды ұқыпты орындап жатқанын

өзінің жазбалары арқылы біліп отырмыз. Айдынның қазақтың ұлттық тағамын ғарышқа алып шығуы да ғылымға қосылған үлес болуымен қатар, біздің ұлттық мақтанышымызға да айналды. Халықтың рухын көтерді. Айдын Айымбетов ғарышқа ұшқан кезде оның өмірбаянын оқыдым. Мектепті үздік бітіргенін білдім. Ауылда өскен баланың арман арқалап, ұшқыштар

даярлайтын Армавир жоғары əскери авиациялық училищесіне түсіп, жоғары білікті ұшқышинженерлікті меңгеруі, 1993 жылы космонавтар отрядында болуға арыз беруі, одан қабылданбаған соң 2001 жылы қайталап беруі Айдынның табандылығын көрсетеді. Осындай жігерлі, намысты балаларды білім нəрімен сусындату қай ұстаздың арманы емес дейсіз?! Қазір Алматы облысындағы Айдын

оқыған мектеп ұжымының, оны оқытқан ұстаздарының қуанышын түсінеміз. Оған барлық ұстаздар қауымы тілектестікпен қарайды. Мен осы оқу жылы педагогика институтын бітіремін. Білікті ұстаз болуға талпынамын. Ал халқымыздың мақтанышына айналған Айдындай оқушым болса деп армандаймын. ҚОСТАНАЙ.

Біз Айдынды асыєа кїтеміз Мұратхан ƏЛІМХАН,

Жамбыл облыстық «Арай» жастар газетінің тілшісі.

Соңғы жылдары ел арасында «Тоқтар мен Талғаттың ісін жал ғастырар азаматтың табылмағаны ма?» деген орынды сұрақ тың туындай бастағаны да жа сырын емес еді. Алайда, «Айдын ғарышқа аттанды» деген қуанышты хабар байтақ даланың төрт бұрышына тарап, елдің көңілі бір серпілді. Қазіргі уақытта Айдын ғарыш кемесінің жекелеген

жүйе лерін басқару, сондайақ, Халықаралық ғарыш стансасының бортында «Қазғарыш» агенттігі əзірлеген зерттеулер мен тəжірибелерінің бесінші ғылыми бағдарламасын іске асыру міндеттерін орындап жатыр. Бұл бағдарлама «Мир» орбиталық кешенінің жəне Халықаралық ғарыш кешенінің бортында Тоқтар Əубəкіровтің қатысуымен бір рет жəне Талғат Мұсабаевтың қатысуымен үш рет орындалған болатын. Айдын Айымбетов енді сол зерттеулерді дамыту үстінде.

Тағы бір айтары, сонау ғарыштан бізге қазақша хат жолдап, ұлтымыздың рухын тағы бір серпілтіп тастады. Одан бөлек, Айдынның Халықаралық ғарыш кешеніне қазақтың ұлттық тағамдары – ет пен қазы, қымыз алып ба руының өзі ұлтына деген махаббаты, сүйіспеншілігі екені анық. Лайым, Айдынның аспан əлеміне саяхаты сəтті аяқталып, еліне аман-есен орала берсін. Біз Айдынды асыға күтеміз. Жамбыл облысы.

Сўѕќарларым аман-есен ќонсыншы! Кəмел ЖҮНІСТЕГІ,

жазушы, «Құрмет» орденінің иегері, Қазақстан Республикасының мəдениет қайраткері.

«Мəңгілік Ел» болуды мұрат еткен Қазақстан үшін айға құлаш сермеп, ғарышты игеру – асқаралы міндеттердің ақбас шыңы болса керек. Бүгінгі күнде бүкіл əлем көз тігіп отырған оқиға – «Союз ТМА-16М»

ғарыш кемесінің жерге қонуы сəтімен аяқталып, ойға алғанның бəрі оңымен іске асса, Алты Алаштың баласы үшін ақ түйенің қарны жарылған күннің бірі болар еді! Қазағымның қыран тектес ұлы Айдын Айымбетовтің шетсіз-шексіз кеңістіктен жіберген сəлемдемелерін алып, ел болып марқайып қалдық. Ол өзіне жүктелген міндеттерді толығымен орындап, мойнына

артқан аманаттың алдында адал болып жұмыр жерге, туған топырақ – Қазақстанға аман-есен оралады деп сенеміз. Кеңістіктен құлдилап, жұмыр жерім қайдасың деп келе жатқан батырлар мінген кеменің табанына туған жердің жусаны жұмсақ, топырағы мамық болып төселсін! ҚАРАҒАНДЫ.

Ґѕір халќыныѕ бойында – маќтаныш Ғалымұрат ЖҮКЕЛ,

Талдықорған қаласы əкімінің баспасөз хатшысы.

Жерлесіміз Айдын Айымбетовтің ғарышта жүріп, Талдықорған қаласының əкімі Ермек Алпысовпен телефон арқылы хабарласқанын теледидардан көріп, естігенде біздің мерейіміз өсіп, ерекше ілпипат мен құрмет сезіміне бөлендік. Бұл күндері талдықорғандықтар бойын билеген тамаша бір ғаламат сезімді айтып жеткізудің өзі ғанибет. Əсіресе, Айдын Айымбетов оқы-

ған №14 орта мектеп-гимназиясы оқушыларының бойларын мақтаныш билеп, мерейлері тасып, айдарларынан жел есіп жүр. Ең бастысы, Айдынымыздың ғарышкер атануын үлкен мəртебе деп білемін. Жетісудың кіндік қаласы – Талдықорғанның іргесіндегі ауылда дүние есігін ашқан Айдын, саф табиғаттың сұлулығын танып, балалық шағынан-ақ аспанға көз тіккені анық аңғарылады. Арнасынан күндіз күміс, түнде алтын іспетті көрініп ағатын қарт Қаратал өзені қақ жарған қала тұрғындары жерлестерінің ғарышқа

сапарын тағатсыз күтіп, арманына қол жеткізген азамат ретінде ардақтайды. Айдын түптің түбінде ғарышқа ұшатынына сенгендей, барша қазақстандықтар да жетістіктер жолына сілтер болашаққа сенді. Айдынның ғарышқа самғауы мен бүгінгі Қазақстанның ортақ тұсы осы арманның орындалғанымен ұқсас. Ғарышкерімізбен біз, жерлестері əрдайым мақтанамыз. Енді оның аман-есен Жерге оралуына тілектеспіз. Алматы облысы.

Кеѕістіктен келетіндерді ќарсы алуєа дайынбыз

Қайрат ƏБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан».

«Қазақстандық ғарышкер Айдын Айымбетовті «Қазғарыш» өкілдері жəне оның туыстары қарсы алады. Олардың ішінде ағасы мен баласы болады», – деді Ресей Федерациясы Əуе көлігі федералдық агенттігі басшысының орынбасары Александр Ведерников Қарағандыдағы «Космонавт» атты қонақ үйінде өткен баспасөз мəслихатында. Яғни, қазақтың қыраны туған топыраққа табан тіреген сəтте оны алқалап қарсы алушылардың арасында туған ағасы Айдар мен 17 жасар ұлы Əмір де болады екен. Сондай-ақ, А.Ведерников экипаждың жерге оралуына байланысты бірқатар мəселелердің

шешім тапқанын тілге тиек етті. Мəселен, бұл жолы экипаж жерге қонысымен бірден Астананың əуежайына жеткізіледі екен. «Қазғарыш» тарапынан Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың экипажды өзі қарсы алғысы келетіні туралы өтініш түсті. Соған орай қосымша міндеттер қойылып, бүгінгі күнде олар шешімін тапты. Сонда, біздің иелігімізде қону нүктесінен Астанаға дейін ұшып баруға 2 сағат 10 минут қосымша уақыт болады», – деп атап өтті А. Ведерников. Баспасөз мəслихатында айтылғандай, бүгінгі күнде «Союз ТМА16М» ғарыш кемесінің халықаралық экипажын қарсы алуға жəне іздеуқұтқару жұмыстарын атқаруға барлық тиісті қызмет түрлері сақадайсай екен. «Құрамына ресейлік ғарышкер Геннадий Падалка, қазақстандық Айдын Айымбетов жəне дат астронавы Андреас Могенсен енген халықаралық экипаж бар «Союз ТМА-16М» басқарылатын көлік ғарыш кемесінің Жерге қонушы аппаратының қонуы 2015 жылдың 12 қыркүйегінде 6 сағат 51 минут 23 секундта (жергілікті уақыт) Жезқазғаннан оңтүстікшығысқа қарай 146 шақырым жерге жоспарланған. Аралап ұшу нəтижесінде қондыру комиссиясы №6 ауданды іздеу-құтқару

жұмыстарын жүргізуге жарамды деп тапты. Аралап ұшуға қатысқан мамандардың баяндамасына сəйкес, төңірек барынша қолайлы», – деп мəлімдеді А. Ведерников. Ал «Ю.Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау орталығы ҒЗИ» федералдық мемлекеттік бюджеттік мекемесі басшысының орынбасары Валерий Корзун экипаждың қонуға əзір екенін хабарлады. «6 жəне 8 қыркүйекте Басқару орталығы экипажбен борттық жаттығу өткізді. Экипаж қонуға дайын. Бізде бəрі де жоспар бойынша жүріп жатыр. Проблема жоқ», – деді ол. «Союз ТМА-16М» басқа рылатын көлік ғарыш кемесінің Жерге қонуына байланысты жүргізілетін іздеу-құтқару операциясына 200ден астам əскери қызметкер, бортында арнайы қондырғылары бар 14 «Ми-8» тікұшағы, төрт Ан-12 жəне Ан-26 ұшақтары жəне 15 бірлік автотехника, сондай-ақ, жүрімділігі жоғары төрт іздестіруқұтқару машинасы қатысады. Сонымен қатар, ғарыш кемесі қонатын төңіректе əскери жедел топ та қызмет көрсетуге дайын тұрады. ҚАРАҒАНДЫ. –––––––––––––

Суретте: А.ВЕДЕРНИКОВ.


Жалпы отырыстыѕ кїн тəртібі наќтыланды Палата Спикері Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен Мəжіліс бюросы өтіп, жалпы отырыстың күн тəртібі нақтыланды, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі. Халық қалаулылары назарына ілеспе құжаттармен «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ісқимыл туралы», «Қоғамдық кеңестер туралы», «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» заң жобалары бірінші оқылымда ұсынылмақ. Сонымен қатар, мəжілісмендер «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңға жəне

11

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

жергілікті полиция қызметінің жұ мысы мəселелері бойынша түзетулерге қатысты заң жобаларын қарайды. Жалпы отырыста бірқатар ратификациялық заң жобалары халық қалаулыларының талқысына түседі. Олар: Еура зиялық экономикалық одақ шеңберінде дəрілік заттар жəне Еуразиялық экономикалық

одақ шеңберінде медициналық бұйымдар (меди циналық мақсат тағы бұйымдар мен медициналық техника) айналысының бірыңғай қағи дат тары мен қағидалары туралы ке лісімдерді, Ресеймен Қазақ стандық Балқаш торабын беру шарттары жəне оны зымыран шабуылы туралы Ресей ескерту жүйесінде одан əрі пай далану тəртібі туралы үкі метаралық келісімді, Қылмыс тық жазаны шетелде өтеу тура лы америкааралық конвенцияны ратификациялау.

Сондай-ақ, мəжілісмендер Халықаралық Қайта құру жəне даму банкімен Қарыз туралы ке лісімді (Шағын жəне орта кəсіпорындардың бəсекеге қа бі леттілігін арттыру жəне Өнім ді инновацияларды ынталандыру жобасы), сонымен қа тар, Даму банкі арасындағы қа рыз туралы келісімді (Ең бек дағ дыларын дамыту жəне жұмыс орындарын ынта лан дыру жөніндегі жоба) ратифи ка циялауға қатысты заң жобал ары бойын ша қорытынды əзір леу мер зімін тағайындамақ. Осы күні депутаттар спорттықбұқаралық, мəдени ойын-сауық жəне басқа да іс-шаралар өткізу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету мəселелері бойынша түзетулерге бағытталған заң жобасын жұмысқа қабылдамақ.

 Жағымды жаңалық

 Əлем жəне Қазақстан

Стокгольмдегі брифинг Жақында Стокгольм қаласында Қазақстанның Швециядағы елшілігі Қазақстан Республикасы Үкіметі мен МАГАТЭ арасында Қазақстанда Төмен байытылған уран банкін (ТБУБ) Өскемен қаласында орналасқан Үлбі металлургиялық зауытында құру туралы келісімге қол қою рəсіміне байланысты брифинг өткізді.

Шараға Швеция СІМ-інің жауапты қызметкерлері, сарапшылар тобы, БАҚ жəне дипломаттар корпусының өкілдері қатысты. Сонымен қатар, шараға МАГАТЭнің бұрынғы бас директоры Ханс Бликс, БҰҰ-ның Ирак жөнінде арнайы комиссиясының (UNSCOM) төрағасы болған жəне Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық жөніндегі ұйымның шағын ұлттардың істері бойынша Жоғарғы комиссары Рольф Экеус құрметті қонақтар қатарында қатысты. Сөзінің басында Қазақстанның Швециядағы елшісі Дастан Елеукенов жақында Қазақстан Республикасы Конституциясының 20 жылдығы аталып өткеніне жəне елдің тұрақты дамуына негіз салатын басты заңның рөліне тоқталып өтті. Елші Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың МАГАТЭ-нің ТБУБ құру бастамасы Қазақстанның

ядролық қаруды таратпау режімін нығайтудағы жəне атом энергиясын тек бейбіт мақсатта пайдаланудағы жаңа үлесі екенін атап көрсетті. ТБУБ құру туралы келісімге қол қою 29 тамыз – Ядролық сынақтарға қарсы ісқимылдың халықаралық күніне жəне Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигонының жабылған күніне дөп келуінің нышандық мəні бар. Осыған орай, Ядролық қаруды сынауға жаппай тыйым салу туралы шарттың тез арада күшіне енуі үшін дүниежүзілік қоғамдастықтағы ел басшыларын үндеуге қол қоюға шақыратын АТОМ жобасы тыңдаушылардың назарына ұсынылды. Елші Елбасының ядролық қарудан азат əлемге жетуге бағытталған осы жəне басқа да бастамаларын атап өтіп, Қазақстан 20172018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік

Кеңесінің тұрақты емес мүшесі ретінде сайланған жағдайда ядролық қаруды таратпау жəне қарусыздану мəселелері басты басым болатынына ерекше назар аударды. Брифингте МАГАТЭ-дегі басқару жұмыстарында үлкен тəж і рибесі бар Стокгольмнің бейбітшілік мəселелерін зерттеу институтының (SIPRI) қарусыздану, қарулануды жəне таратпауды бақылау бойынша директоры Тарик Рауф сөз сөйледі. Ол Қазақстанда ТБУБ құру тарихы жөнінде, сондай-ақ, жобаның саяси, халықаралық-құқықтық жəне техникалық аспектілері туралы жан-жақты айтып берді. Т. Рауф ТБУБ құру туралы келісімге қол қою ядролық қаруды таратпауда өте маңызды қадам екенін жəне бұл саладағы Қазақстанның жетекші рөлін ерекше атады. Жақында Қазақстанда болып қайтқан шведтің «Cawa Media» ақпарат агенттігінің журналисі Питер Юхансон алған əсерлерімен бөлісіп, ТБУБ құру туралы келісімге қол қою шарасы мен Өскемен қаласында орналасқан ТБУБ-ты шолу кезінде түсірген суреттерін көрсетті. «Егемен-ақпарат».

 Мерей

Аќпарат «Аќќу їні» арќылы тарайды Айсұлу БИЖАНОВА,

Кенжекґлдіѕ жаѕа мектебі ќос ќуаныш сыйлады Облыс орталығына қарасты Кенжекөл ауылында 7 мыңдай халық тұрады. Қалаға жақын орналасқан ауылға жан-жақтан келіп қоныстанушылар да, үй салушылар қатары да жыл сайын көбейіп келеді. Негізінде, облыс орталығын осы ауылға дейін кеңейту қаланың алдағы жылдарға арналған бас жоспарында да бар. Сондықтан, бұл жерде жаңа мектеп ашудың осындай өзіндік себептері де жоқ емес. Құрылысы бір-екі жылдай тұрыңқырап барып қалған мектептің ашылуына, оған себепкер шенеуніктердің сылбыр жұмысын жедел ширатқан облыс əкімі Қанат Бозымбаевтың өзі келіп қатысты. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Өңірде соңғы екі жылда 5 мектеп пайдалануға берілді.

Тағы да 2 мектептің құрылысы жүргізілуде. Биылғы оқу жылында Кенжекөлдің мектебімен қатарлас Ақсу қалалық аумағына қарасты Қалқаман

кентінде де жаңа мектеп ашылды. Ал, жалпы білім беру саласын қаржыландыру көлемі жыл сайын артып отыр. Енді Кенжекөлдің жаңа мектебінде 600 ауыл баласы білім алатын болады. Жаңа мектептің ашылуын асыға күткен ата-аналар тіпті қуанышты. Бастауыш сыныптарда оқитын Асанəлі, Гүлназ атты ұл мен қызы бар Дəмежан Танабасова: «мына жарқыраған жаңа мектепті көріп, қайтадан оқушы болғым келіп кетті. Осындай тамаша мүмкіндік сыйлаған Елбасына рахмет!» дейді. Мектепте 30 оқу, психологиялық көмек жəне логопед кабинеттері, ме т а л л ж ə н е а ғ аш ө ң д еу г е

аудандық газет редакторы.

арналған шеберхана, мата өңдеу жəне технология кабинеті, 200 орындық асхана, 180 орындық мəжіліс, спорт, 24 орындық оқу залы, кітапхана бар. Бəрі де жарқырап тұр. Бəрі бар, бəрі дайын. Тек оқып-білім ал. Осындай жарқырған мектеп ашылған күні Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың аты нан оқушыларға еліміз туралы кітаптар сыйға тартылды. Əрине, оқушылар үшін бұл жаңа оқу жылындағы қос қуанышқа айналды. ПАВЛОДАР. ––––––––––––––––––

Суреттерді түсірген Валерий БУГАЕВ.

Білім ошаєы – балалар игілігіне Оқырмандарымыз Целиноград ауданының Нұра өзені бойындағы ауылдардың көктемгі су тасқынынан зардап шеккендігінен, онда жедел қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп жатқандығынан хабардар. Қазір мұнда тіршілік қалпына түсіп, ел қуанышы еселене түсуде. Солардың бірі ретінде Оразақ ауылындағы жаңа құрылыс насаны – бұрынғы мəдени демалыс орталығының түбегейлі жөнделіп, мектепке лайықталып пайдалануға берілгенін айтар едік. Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Еске сала кетейік, ауыл түгел дерлік су астында қалған болатын. Қазір мұнда екі пəтерлік 100 үйдің құрылысы қарқынды жүргізілуде. Бас мердігер

«Электросэтстрой» ЖШС бүгінгі күні алғашқы 40 үйдің шатырын жауып, əрлендіру жұмыстарын аяқтаса, қалған 60 үйдің иесі қазан айында жайлы пəтерлерге қоныстанады. Сонымен қатар, аудан орталығы Ақмол мен Астанаға іргелес Қосшы кентінде

де төтенше жағдайлар жүйесімен 45 пəтерлік көпқабатты екі үй салынуда. Оразақ тұрғындары биылғы оқу жылын айрықша алаңдаумен күтіп еді. Мемлекет бұл мəселеге қатысты міндеттемесін мінсіз орындағанына ел-жұрт мейлінше риза. Бұл істен жұртшылық та шет қалмай, арнайы есеп қорына қаржыларын аударып жатты. Міне, мұнда қоңырау үні сыңғырлап, 1-11 сыныптың барлық 230 оқушысы парталарына жайғасты. Сондай-ақ, мектеп жанынан 60 бүлдіршінге арналған шағын орталық жұмыс істейтін болады. Сабақтың кестеге сай

басталуына арналған салтанатта аудан əкімі Малғаждар Тəткеев, Оразақ орта мектебінің директоры Шолпан Жахина, ата-аналар атынан Тұрсын Əубəкірова жұртшылыққа құттықтау сөзін арнап, қиын сəтте көмекке келгендердің барлығына алғыс сезімін білдірді. Балалардың қуанышы бір төбе еді. Оларға Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Менің Отаным – Қазақстан» кітабы, облыс əкімі Сергей Кулагиннің атынан оқу бейне проекторы сыйға тартылды. Ақмола облысы, Целиноград ауданы.

Їш тілді їздік меѕгеру

Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Аймақ басшысының тапсырмасымен мектеп мұға лімдері жəне жоғары оқу орындарының профессорларынан құралған жұмыс тобы екі айдың ішінде көптілділікті дамытудың аймақтық бағдарламасын дайындаған болатын. Бағдарламаның негізгі мақсаты, қажетті ұйымдық, əдістемелік,

педагогикалық жəне қаржылық жағдайды құру. – Біз бұл құжатты қажетті көлемде қаржыландырамыз. Бағдарлама тілді үйретудегі мəселелерді жоюды қарастыру қажет. Бұл үш тілді еркін меңгеруге мүмкіндік береді. Өзге ұлт өкілдерінің біренсараны қазақша сөйлеп, қазақша əн айтқанына мəз болып жүре беретін заман өтті. Қазақ тілін мектептерде тереңірек оқыту керек, – деді Даниал Ахметов.

Павлодар облысы, Лебяжі ауданы.

 Үйренетін үрдіс

їш мыѕ студент аттанды Бақтияр ТАЙЖАН,

мемлекеттік тілді ґзге ўлт ґкілдерініѕ де їйренуіне мїмкіндік береді Бағдарламаны үш кезеңде жүзеге асыру қарастырылуда. Яғни, 2015-2016 жылдары ағылшын тілі мұғалімдерінің қосымша жұмысын қаржыландыру мəселесі шешілсе, 2016-2017 жылдары ағылшын, қазақ (орыс тілді мектептер үшін), орыс (қазақ тілді мектептер үшін) тілдерінде оқу материалдары дайындалады. Сонымен қатар, ҰБТ-ның орташа баллы бойынша жақсы көрсеткіштерге қол жеткізіп жүрген мұғалімдер қаржылай ынталандырылатын болады. Соңғы кезеңде, 2017-2018 жылдары А1, А2, В1 дəрежесіндегі жалпыеуропалық стандартқа сəйкес, оқушылардың үш тілді меңгеруі бақыланады. Бағдарлама аясында өңірдегі мектептерде тілді үйрететін жаңа сапалы оқу жүйесі пайда болмақ. Қазіргі кезде аймақтық бағдарламаны

Есімовтің, Уəсила Сержанованың, Дауылбай Арыновтың, корректорлар Роза Əбдірахманованың, Қазиза Жанзақованың, Вячеслав Улезконың, əдеби қызметкер Сергей Пестовтың жеке парақтары, қолдарымен жазған өмірбаяндары, жұмысқа алу жəне еңбек демалыстарына шығу кезінде жазған өтініштері сақталған. Еліміз егемендігін алған соң, 1997 жылдан бастап «Аққу үні» жəне «Вести Акку» газеттері екі тілде шыға бастады. 2011 жылы қайта құрылып, екі бөлек газет болды. Өмір жаңарды. Елдік мақсат-мүдде тұрды алдымызда. Аудандық газетіміз де жаңаның жаршысына, жаңалықтың жеткізушісіне, жақ сының насихатшысына айналды. Оқырмандарын туған жер ді терең перзенттік махаббатпен сүюге тəрбиелеуде де айтарлықтай рөл атқарып келеді. Аудан орталығы – Аққулы ауылында Абай атамыздың кеуде мүсінін орнаттық. Ерлік – елге мұра, ұрпаққа ұран. Тарихиөлкетану музейімізге Отан соғысына қатысқан даңқты полковник Əбілқайыр Баймолдиннің каскасымен құтысы қойылған, Невель

Оѕтїстіктен солтїстікке

 Еркін елдің ертеңі

Шығыс өңірінде 2015-2018 жылдарға арналған көптілділікті дамытудың өңірлік бағдарламасы əзірленді. Аталған бағдарлама облыс əкімі Даниал Ахметовтің қатысуымен өткен арнайы кеңесте таныстырылды. Қазақ, орыс жəне ағылшын тілдерін оқыту ісінде сапаны жоғарылататын бағдарламаны қабылдау мəселесі жөніндегі арнайы кеңеске мектеп басшылары мен мұғалімдері қатысты.

Жалпы, қоғам өмірінде баспасөздің, газет-журналдардың ерекше орын алары белгілі. Солардың арасында шыға бастағанына 75 жыл толып отырған аудандық «Аққу үні» – «Вести Акку» газеттері əрбір аудан тұрғыны үшін ерекше. Өйткені, газетті қолына алған əр адам өңірдің, ауданның əлеуметтікэкономикалық жағдайынан, елде күн сайын болып жатқан өзгерістерден хабардар. Ал газетіміз 1940 жылдың 15 қыркүйегінде жауапты редактор Ш.Сəрсенбаевтың қолымен «Ленин жолы» аталып, тұңғыш саны жарық көрді. Қандай қиындықтарда да газет жасаған байырғы тілшілер қолдарынан қаламдары түспей, жазған мақалаларымен халқына жақын бола білді. Сұрапыл соғыс, халық шаруашылығын қалпына келтіру, елді жаңа бейбіт заманға жеткізу, тың көтерген уақыт, одан кейінгі егемендік жылдарындағы елді бірлікке шақырған бастамалардың жаршысына айналды. Архивтен сарғайған газет беттерін қарап отырып, 1983 жылғы «Партия тұрмысы бөлімі», «Ауыл шаруашылығы бөлімі», «Астық - 83», «Азық- түлік бағдарламасы – бүкілхалықтық іс», «Мал шаруашылығы –белсенді майдан» деген айдарларды көзім шалды. Өткеннің де өзіндік сыры, маңызды оқиғалары болғаны сөзсіз. Сондай-ақ, сол кездегі редактордың орынбасары Көкеш Əміржановтың, газеттің ауыл шаруашылығы бөлімін басқарған Василий Мурзанаевтың, хатха бар бөлімінің меңгерушісі Роберт Штарктың, Сəлмен Арынғазиннің, Людмила Калашникованың, аудармашылар Жұ матай Əбдірахмановтың, Серік Бай ғожиннің, Нəсіполла

қаласының түбіндегі ол жерленген зираттан топырақ əкелінді. Өткен жылы ауданның өкілдері – облыстық мəслихаттың депутаты, №28 кəсіптік лицейдің директоры Қанат Əлтаев пен аудандық мəслихаттың депутаты Қуандық Тілеуғабылов Псков облысына барып қайтты. Иə, айтса айтқандай, айналамыз қазір тынымсыз, барлығы да жаһандық өзгерістерден қалыспай, оқу-біліммен, еңбекпен озып шығуға талпынуда. Былтыр біздің Лебяжі жəне Шығыс Қазақстан облысының Бесқарағай аудандары арасында қабылданған аймақаралық ынтымақтастық бағдарламасы аясында бірқатар жұмыстар жүзеге асуда. Жолдауда айтылған тапсырмаларды жүзеге асыру, өзара тəжірибе алмасу мақсатында меморандумға қол қойылған. Бұл күндері қос аудан «Нұр Отан» партиясының сайлауалды тұғырнамасын жүзеге асыру мақсатында нақты іс-шараларды қолға алуда. Аудандық тілшілер үшін бір жақсысы – жиі-жиі ел аралаймыз, шаруашылықтарға барамыз, түрлі шараларға қатысып қайтамыз. Ауыл-ел аман. Елде болса, ерінге тиеді дейді қазақ. Дастарқан мол. Біздің тілші-қызметкерлерімізді 15 қыркүйек күні 75 жылдығы аталып өтетін газетіміздің мерейтойлық мерекесімен «Егеменнің» беті арқылы құттықтауды жөн көрдім. Əріптестерім – байырғы журналист Серік Кəрім, қызметкерлер Айжарқын Сүлейменова, Батима Тастамбекова, тілшілер Алмагүл Мустимова, Əсемгүл Берделханқызы, фототілші Елдос Бейбітұлы, Əбен Шəкіров жəне басқаларына шығармашылық табыс тілеймін.

тиімді жүзеге асыру мақсатында Британияның Қазақстандағы білім бағдарламалары кеңесімен жəне Назарбаев Университетпен байланыс орнатылды. Ауызекі сөйлеу тəжірибесін жаттықтыру жəне мұғалімдердің сабақ беру əдісін жетілдіру үшін Өскемен, Семей жəне Зайсан қалаларында 3 оқыту орталығы ашылады. Жиын барысында мектеп басшылары мен қазақ, орыс жəне ағылшын тілі мұғалімдеріне бағдарламаның жобасы таныстырылды. Аталған құжат білім саласы өкілдерінің оң бағасына ие болды. Облыс əкімі қосымша толықтырулар бойынша айтылған ұсыныстарды ескере отырып, бір айдың ішінде бағдарламаны толығымен аяқтап, бекітуді тапсырды. ӨСКЕМЕН.

«Егемен Қазақстан».

Жақында тау бөктеріндегі «Бəйшешек» спорт-сауықтыру орталығында облыс əкімінің орынбасары Ерлан Айтахановтың облыс жастарымен кездесуі өткен. Алқақотан кеңесте жастар өздерін мазалаған сауалдарға билік өкілінен тұшымды жауап күтті. Соның бірі – Созақ аудандық мəдениет үйінде қызмет жасайтын қарындасымыз баспана, жалақы мəселесінің өзін қанағаттандырмайтынын айтқан. Əкімдік жастарға арнап баспана салмайды, адам көп болғандықтан жалақы мардымсыз. Қалай көсегеміз көгереді? Ерлан Қуанышұлы мемлекеттік «Серпін» бағдарламасы жайында жан-жақты талдау жасады. Расы керек, алтын құрсақ Оңтүстік мұнайға болмаса да адамға бай. Мақтаарал, Сарыағаш аудандары, Түркістан қаласында 250-300 мың аралығында тұрғын тұрады.

Былай айтқанда шағын облыстың халқымен тең. Алайда, халқы көп екен деп артық штат бөлінбейді. Сондықтан, мамандығы бар жастардың жұмыс табу мүмкіндігінің шектеулі екендігі белгілі. – Қазақстанның қай жері болсын қазақ баласы үшін туған жері, – деді облыс əкімінің орынбасары. – Сен, қарындасым, солтүстік жаққа барсаң өзің сұраған мəселелерді толықтай шешетініңе күмəнданбаймын. Ондай жақсы мысалдар көп. Оңтүстікте жұмыссыз жүргендердің солтүстікке барғанда бірінің мəдениет үйінің меңгерушісі, бірінің мектеп директоры болып тағайындалып, жемісті жұмыс жасап жатқандығын өз көзіммен көрдім. Мұнда жұмыссыздықтан қысылып, əлеуметтік мəселелерді шеше алмай жүргенше солтүстікке барып бағыңды сына. Отбасылы да боласың» деген. Біраз жастар бармаққа қопаңдап қалған. Сол күн де жетті.

Жақында оңтүстіктің үш мың студенті «Мəңгілік Ел жастары – индустрияға» бағдарламасы аясында солтүстікке сапар шекті. «Серпін» бағдарламасы бойынша 19 оқу орнына техникалық жəне педагогикалық мамандықтарға 5 мың грант, 34 колледжге 1200 грант бөлінген. Павлодардағы Жаяу Мұса атындағы Ақсу колледжіне қабыл данған Айтілеудің анасы Сұлу Махан баласының болашағы үшін енді алаңдамайтындығын айтады. Кəсібін меңгеріп шығады. Студенттерге шəкіртақы, жатақхана жəне қыстық киімдер беріледі. Бəрі тегін. Оның сыртында екі рет еліне барып келуге жолақы қарастырылған. Бағдарлама бойынша 6495 жас өтініш жазса, оның 3 мыңнан астамы грант иесі атанды. Екі жаққа да тиімді бағдарлама мезгілі жеткен түйінді осылайша тарқатады. Оңтүстік Қазақстан облысы.


12

www.egemen.kz

 Əдебиеттің əңгімесі

 Өңір өмірі

Қазіргі қазақ балалар əдебиетінің көрнекті өкілі, «Ерке-шора», «Əуелеп ұшқан тырналар», «Аюқұлақ», «Аққоянның үйшігі», «Жалқаулыққа кім үйір?», «Алабұға аулаған күн», «Ағыл-тегіл», «Құс қанаты», «Дала əуені» атты прозалық жинақтардың авторы Толымбек Əбдірайымның қаламынан 117 əңгіме, 25 ертегі, 4 хикаят туындапты.

Еѕбек торысы Толымбек Серік НЕГИМОВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор.

Баланы əлпештеп-мəпелеп, əдептілікке, із гілікке, еңбексүйгіштікке тəрбиелеу, оның сана-сезімін, ой-қиялын, арман-тілегін жетілдіру – ата-ананың абзал борышы, қасиетті ісі. «Бақыт қайда барасың? – Балбыраған бесікте, Қайыры бар есікте, Балалы үйге барамын» дегенде бал буынға деген ынтызарлық пен қамқорлық, бал дəурен балалыққа деген құрмет пен көзқарас бар. Иə, нарық заманында ұлттық-рухани құндылықтарға негізделген ежелгі қағидаттар əлсіреп, қоғамды берекесіздіктер жайлап алғаны, ойран салғаны қынжылтады. Жазушы Толымбек Əбдірайым «Тұнжыр» дейтін хикаятында қорлық пен зорлықтың тұзағында шырмалған Рауанның қасіретті тағдыры көрсетілген. Тасбауыр етжеңді қарасұр келіншектің, яғни өгей шешенің Рауанға зіркілдеуі оқырманды шошындырады. Тыңдайық: – Доғар сөзді! Жаның барда жылдам киін! Ағаш жар, көмір кіргіз! Кірін жу ана бөпеңнің! Осы жұмыстарды атқарсаң, соңыра, біз ұйқыға жатқанда оқисың сабағыңды. Ұқтың ба? Көргенсіз бейпіл ауыз өгей шешенің сөз саптасы: «Қу жүгірмек», «көзіңе көк шыбын үймелетем», «қолының сумақайлығы бар» секілді тікенек сөздер, шайтанның дұғасындай өрескел жалған айыптаулар. Осылармен қоса-қабат Рауанды теуіп жіберу, жақтан ұру сияқты. Ақырында безбүйрек өгей шеше мен тасжүрек əкенің теперішіне шыдамай Рауан мешіт, базар, автомойка маңын төңіректеп, нəпақасын табады. Бейнет-мехнат шегеді, далада түнейді, мектептен шығады, алданады, арбалады. Бірде ол түсінде «аспанға көз тіксе, дөңгелек ай күлімсірегендей, тілдескендей көрінді». Сонда ол: «Ей, Ай! Естимісің мені? Сен жердегі тіршілік иелеріне, сонау көктен, дəл төбеден қарап тұрсың ғой! Айтшы, білсең? Ата-анам бола тұра, неге мені сыртқа тебеді? Тəтем неге жек көреді. Бар жазығым одан тумағандығым ба? Əлім келгенше, айтқанын істеп жүрмін ғой... Өмір неге күрделі?! Өмір неге көңілсіз?». Мінеки, Рауанның көкейкесті құпия сыры. Рауанның тағдырын сипаттай отырып, жазушы Толымбек Əбдірайым «Адам баласы із-түзсіз жоғалатын ине емес. Əр адамның өз орны бар. Адам атаулы бірбір тұлға. Жазылмаған кітап» дейтін түйін жасайды. Негізінде балалар жазушысы Т.Əбдірайым олардың жас ерекшеліктеріне, қабыл дауына, ұғым-түсініктеріне орай жатық, қарапайым тілмен суреттеп жеткізеді. Мəселен, «Бақыт деген не?» атты ертегісінде бір байдың баласы не ішем, не кием демейді. Үріп ішіп, шайқап төгіп сайранды, салтанатты дəурен өткізеді. Сөйтіп шалқып-тасып жүргенде ата-анасы дүниеден озып, өзі азып-тозып, малы таусылады, тұрмысы нашарлайды. Содан ол бақыт іздеп ит арқасы қиянға сапар шегеді. Жол үстінде алдымен сал болып жартастың үстінде жатқан жыланға жолығады. Ол айтады: жай-күйімнің емін сұрашы деп тапсырады. Мұнан соң құрғақшылықтың шырмауында, жоқшылықтың шылауында қалған ырғалған қалың елге кезігеді. Осы бір апаттан құтылудың жолын сұрашы деген ел тілегін өтініш етеді. Одан əрі бір шаһарға келіп, оның ханы былай дейді: Жарты ғасырдан бері ұрықары көбейіп, бей-берекетсіздік жайлады. Осының мəнісі не екенін тексерші дейді. Мұнан соң тағы бір шаһар алдынан шығады. Сондағы бір ұстаханаға бас сұқса, бір қария жөн сұрайды. – Е-е... бақыт іздеп шықсаң, келген ізіңмен кері еліңе қайт. Бағың тосып тұр – дейді де, ақылды қарт жолда кезіккендердің тілектеріне былайша кеңес беріпті: Бірінші. Ол жылан ең ақымақ адамның миын жесін. Сонда сырқатынан құлан-таза айығады. Екінші. Құрғақшылық жайлаған елдің іргесінде бастау – бұлақ бар. Көзінде ат басындай алтын жатыр. Соны қопарып алса, бұрқырап су шығады. Үшінші. Сен сөйлескен шаһар ханы тұрмыс құрмаған қыз. Сондықтан ерге шықсын. Бір бастың екі бас болғаны жақсы. Күйеуімен ақылдаса отырып ел басқарса, дұрыс болады. Жолаушы жас науша қарияға дəн разы болып, тұп-тура келген жолымен кері қайтады. Алдымен ханшаға келіп, қарияның кеңесін жеткізеді. Қыз патша онда екеуіміз бас қосып, елді бірге басқарайық дейді. Жігіт елде бақ күтіп тұр деп азар да безер болады. Енді құрғақшылық құртқан елге келіп,

12 қыркүйек 2015 жыл

қарияның сəлемін айтады. Расында да солай екен. Ел ат басындай алтынды жігітке ұсынады. Ол оны ауырсынып қалдырып кетеді. Бағыты ел. Жылан жатқан жартасқа соғады да, қарияның «дүниедегі ең ақымақ адамның миын жесе, тəуір болады» деген ақылын айтады. Бақыт іздеген, шартарапты шарлаған, əбден шаршаған жігіт қалың ұйқыға кетеді. Жылан терең ойға шомып, қыз-патша тақ берді, анау ел ат басындай алтын ұсынды, байлықтан да, бақтан да бас тартты. Шын ақымақтың өзі екен деп, дəу тасты құйрығымен жылжытып-сырғанатып, басын мылжа-мылжа етіп, миын жейді. Мінеки, алақанына қонайын деген бақ құсын жолатпаған ақылы тайыз ойсыздың тағдыры осылайша қиылған. Қандай əсерлі, көркем, мағынасы терең тəмсіл! «Сабыр түбі – сары алтын» дейтін ертегісінің де ғибрат-өнегесі де өзгеше. Алты жыл айтулы шаһарда білім алған жігіт еліне бара жатқан жолда жалғыз қызы, 5-6 қойшысы бар ақылы асқан, көпті көрген, көңіліне түйген Рақым қартқа жолығып, дидарласады. Ол: «Сөздің атасы не, анасы не?» деп сұрайды. Оқыған азамат лəм-мим демейді. Содан не керек, қария сенің бір жылдық оқуың кем екен деп, жүз саулық беріп бақтырады. Қара қозы менікі, ақ қозы сенікі дейді. Бір жылдан соң қария жігітке қос ат беріп, қозыкөш жерге шығарып сап тұрып: «Жадыңа тұт! Сөздің атасы – ақыл, анасы – сабырлылық!» – дейді. Сондай-ақ, «Тəкаппар піл» ертегісінің де оқиғасы қызықты əрі ғибратты. Таудай піл жеті балапаны бар Тоқылдақтың ұясын аяусыз басып-жаншып өтеді. Жан дауысы шыққан Тоқылдақ Сауысқан мен Қарғаға пілдің қорлық-зорлығын айтады. Олар Тоқылдақтың қайғысына ортақтасып, пілдің көзін шұқып тастайды. Құлағына сенген піл су ішу үшін, орға жығылмау үшін құрбақаға жалынады. Құрбақаның бақылдауымен су ішіп, ордан, жардан құтылып біраз уақыт ғұмыр кешеді. Сөйтіп жүргенде Тоқылдақ Құрбақаларға болған жайды жан-жақты тəптіштеп түсіндіреді. Ақырында құрбақалар пілді елсізге əсем сазды даусымен əкеліп, терең сайға құлатып сулатып, менмен, кеудемсоқ, ожар пілді өлтіреді. Ертегі бүлдіршіндерді қиянат жасамауға, өктемдік көрсетпеуге шақырады. Толымбектің өткен жылы жарық көрген «Ағыл-тегіл» атты деректі əңгімелері мен эсселер жинағы музыка зерттеушісі, көр кем сөз шебері, композитор Илья Жа қановтың шығармашылық еңбегіне, өнерпаздық тұлғасына, кісілік келбетіне, интеллектуалдық мəдениетіне арналған. Оның халықтың дəстүрлі рухани-мəдени құндылықтары турасындағы, телегей ой-толғаныстарындағы жаңа лық ты құбылыстарды, жаңаша танымды, тарихилық пен деректілікті, шығармашылық зертханасындағы қызықты жайттарды, əннің шығу төркініне қатысты түбірлі себептерді түбегейлі көрсеткен. Аталмыш кітапқа Қазақстанның Еңбек Ері, халық жазушысы Əбіш Кекілбайұлының алғысөз жазуы да жайдан-жай болмаса керек. Əдепті, сырбаз Т.Əбдірайымның рухани-адамгершілік болмысы ұшқан ұясында қалыптасқан. Ол былайша сыр шертеді: «Əкем Ыбырайымұлы Сылдырбай екінші дүниежүзілік соғыстың 1 топтағы мүгедегі, сыңар аяқпен 43 жыл өмір сүрген жан. Арғы-бергі тарихты, əдебиетті, қазақтың салт-дəстүрін, əдет-ғұрпын көп білетін. Есте жоқ замандағы ескі əңгімелерді майын тамыза шертетін. Батырлар жырын, қазақ ертегілерін бізге оқытып, тыңдаудан жалықпайтын. Анам Сарқыт Нұрқожақызы ақынжанды болды. Көңілденіп, шабыттанып, толқыған сəттерінде өлең жолдарын суырып салатын. Ауыз екі сөзді де əдемі айтатын. Мінезі көркем, жады берік, денсаулығы мықты жан еді. Аяқ-табағы мұнтаздай, істеген асы дəмді болатын». Ол жастайынан əн-күйге, өлең-жырға əуес болған. Домбыра мен гармонда ойнаған. Сергек мінезді ол он бес жасында «Мылтық» атты оймақтай əңгіме жазғаны бар. Он жылдықты бітірген Толымбек зауытта жұмысшы, токарь, ауылдық кеңесте хатшы жəне əскери өмірдің көрігінде шыңдалған, алуан-алуан қызметтер атқарған еңбек торысының көргені де, көңілге түйгені де есепсіз, дүниетанымына да, өміртіршілік көріністерін зерделеуге де, суреттеуге де терең əсер, телегей сыр дарытқан. Толымбек орыс тіліне де майталман. Бұған «Трудись как раб» дейтін сұхбат кітабы айғақ. Əдептілігімен өмірдің, өнердің шыңына өрмелеп бара жатқан жазушы Толымбекке жазар көбейсін демекпін. АСТАНА.

Əлеуметтік əлеуеті зор Зайсан Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Мемлекет басшысының Ұлт жоспарында белгіленген 100 нақты қадамын жүзеге асыру бойынша Шығыс өңірінде өндіріс пен өнер кəсіп жəне өзге де салалар бағытында жан-жақты жобалар жүзеге асырылуда. Облыстағы етек-жеңі жинақы, шағын аудан саналғанымен, Зайсанның аталған бағдарламадағы міндеттер межесінен табылу жолындағы əлеу меттік-экономикалық мүмкіндіктері мол. Жуырда облыс əкімі Даниал Ахметов ауданға жұмыс сапары аясында бірқатар əлеуметтік жəне өндірістік нысандарды аралаған болатын. Еліміздің Шығысында алғаш рет өндіріле бастаған мұнай мен газ – Зайсан жерінде. «Тарбағатай-Мұнай» ЖШС бірлескен компаниясы 2006 жылдан бастап, барлау жұмыстарын жүргізіп, бұрғылау үшін 55,5 млрд. теңге инвестиция құйды. Барлау жұмыстарының нəтижесінде Сарыбұлақ кенінен 4,3 млрд. текше метр табиғи газ бен 48 млн. тонна ауыр мұнай қоры анықталды. Аудан əкімі Алмас Оңдақановтың айтуынша, қазіргі кезде ауданды газдандыру шаралары қызу жүргізілуде. Зайсан қаласы мен 9 елдімекенге көгілдір отын жеткізілді. Қытайға шикізат экспорттау үшін 92,5 шақырым құбыр тартылды. 391 адамды жұмыспен қамтыған жаңа мекемеде жергілікті 130 тұрғын еңбек етеді. Ауданға жұмыс сапары барысында облыс əкімі Даниал Ахметов мұнайшылар кентімен танысты. Мұнда жұмысшыларға арналған жатақханалардың сыйымдылығы – 200 орын. Əрқайсысында 56 адам вахталық жүйемен тұрады. Əр жұмыс шының бір күндік тамағына 1200 теңге жұм салады. Өңір басшысы компанияның жұмысшыларға жасап отырған жағдайы қалыпты екендігін, ендігі кезекте əлеуметтік жобаларды жүзеге асыру керектігін айтты. – Жергілікті халыққа əлеуметтік тұрғыда демеу көрсету мақсатында атқарылып жатқан ауқымды жоба жоқ. Осы мəселеге мəн беруді тапсырамын, – деді Даниал Ахметов. Алдағы уақытта Зайсан қаласында трактор құрастыру жобасы қолға алынбақ. Инвесторлар арқылы жүзеге асырылатын жоба жөнінде əңгімелеген аудан əкімі Алмас Оңдақанов қытайлық компанияның бөлімшесін тіркеу жұмыстары аяқталғанын, жыл соңына дейін арнайы бөлінген орынға трактор бөлшектері жеткізілетінін

атап өтті. Қытайлық «ЕртісТЗ» корпорациясы директорлар кеңесінің төрағасы Ван Чжаньминнің айтуынша, ауыл шаруашылығына арналған техникалар Қытайдың Жеменей қаласы арқылы Зайсан қаласына экспортталатын болады. Ауданда бірқатар балық өнімдерін қайта өңдеу жобалары бар. Соның бірі – Қарабұлақ ауылында орналасқан «Балық Продукт Восток» ЖШС. Аталған серіктестік 2005 жылдан бері Еуропаға балық сүбесін экспорттап келген болатын. Қазіргі кезде бұл өндіріс балық аулауға берілетін квота мөлшерін көбейтуді сұ рап отыр. Себебі, Алматы қаласындағы құрылтайшылары зауыт өндірісін кеңейту мақсатында инвестиция құймақ. Облыс əкімі «Аква корм» компаниясының жобаға құятын қаржы, ашылатын қосымша жұмыс орны мен өңір бюджетіне түсетін салық мөлшерін зерделеу керектігін жеткізді. Осы мəселені қарастыруды орынбасары Дүйсенғазы Мусин мен ауыл шаруашылығы басқармасына жүктеді. Квота жайы содан кейін шешілмек. Сондай-ақ «Шығыс» шаруа қожалығы жасанды су қоймасында балық өсіреді. 2013 жылы құрылған шаруашылықта жалпы айдыны 17,2 гектар аумақты алып жатқан 9 жасанды су бөгетіне 1 млн. тұқы дернəсілі жіберілген. Қожалық жетекшісі Н.Миловацкий жылына 100 тонна балық алатынын айтады. Шолақбұлақ, Казо өзендерін бөгеу арқылы пайда болған тоғандар қоршалып, күзетіледі екен. Алдағы уақытта бөгет көлемін 50 гектарға жеткізу жоспарланған. Бұл кезеңде 300 тоннаға дейін балық аулауға мүмкіндік бар. Сонымен

бірге, аталған аумақта ақылы балық аулау орындарын құру, қонақжай салу, жеміс ағаштарын отырғызу көзделіп отыр. Зайсандағы əлеуеті зор өндіріс орындарының бірі – «СМУ-Шығыс» ЖШС. Компанияның темір-бетон зауытында заманауи құрылыс материалдары өндіріледі. Кəсіпорын италиялық технология негізінде электр мұнаралары, жол бойындағы суағарлар мен жабын плиталардың түр-түрін өндіреді. Қазіргі кезде темірбетон өнімдері мен кірпіш, жаяу жүргінші жолдарына арналған тастақталар сынды 150-ге жуық құрылыс материалдары Өскемен қаласы мен Аягөз, Үржар аудандарына жүргізіліп жатқан құрылыс жұмыстарына пайдаланылуда. 600 адамды жұмыспен қамтып отырған серіктестік облыстың бірнеше аудандарында өздерінің өн діріс ошақтарын ашып отыр. 100 нақты қадамның 60-қадамында сүт өндірісін дамыту жөнінде айтылған болатын. Осы орайда облыс əкімінің тапсырмасы бойынша өңірде сүт кластерін құру жобасы қолға алынғаны белгілі. Бұл ретте «Зайсан-сүт» ЖШС аудандағы сүт өнімдерін шығаратын бірден-бір өндіріс орны саналады. Шағын зауыт тəулігіне 2,5-3 тонна сүт өңдеуге қауқарлы. Майлылығы əртүрлі қапталған сүт, айран, май, ірімшік, балмұздақ шығаратын кəсіпорын 12 адамды жұмыспен қамтып отыр. Алайда, зауыт директоры Айдар Барысов шикізаттың жеткіліксіздігін айтады. Сол себепті зауыт өз қуатында толық жұмыс істеп тұрған жоқ. Бүгінде мектептер мен балабақшалардың тапсырысын ғана орындап отырған зауытты

аралап көрген өңір басшысы аудан əкіміне жаңа тауарлысүт фермасын құруды тапсырды. Бұл ауданның сұранысын қанағаттандыру үшін қажет. Ал «Икеп» шаруа қожалығының ұн зауыты мен астық қамбасы бар. Шаруашылық иелері ұн шығаруға қажетті астықтың негізгі бөлігін өздері егеді. Қожалық жетекшісі Болат Нұрасылдың айтуынша, шаруашылық меншігінде 9,5 мың гектар егіс алқабы, 340 бас ірі қара, 100 бас жылқы бар. Соңғы бес жылда ұн тарту ісін қолға алған олардың зауытында күніне 120 тонна астықты өңдеуге болады. Сонымен қатар, қожалық базасында бидай мен сұлы ұнын шығарудан бөлек, астықты кептіру, сақтау қызметі көрсетіледі. Ауданды азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін зауыт қоймасында айына бірінші сұрыпты 20 тонна ұн, жылына 300 тонна астық қоры сақталады. Қазіргі кезде көршілес Қытай елінен де «Икеп» ұнына тапсырыс түсуде. Химиялық қоспасыз, таза өнім болғандықтан іргелес Қытай елі жылына 3 мың тонна ұн сатып алуға ниет білдірген. Осы орайда облыс басшысы Даниал Ахметов Тарбағатай, Күршім аудандарына облыс орталығына қарағанда, Зайсаннан ұн тасымалдаудың əлдеқайда тиімді екенін жеткізіп, жергілікті тұрақтандыру қорлары арқылы осы қожалыққа тапсырыс беру туралы тапсырма берді. Қорға бөлінген ұнның сапасын ауыл шаруашылығы басқармасы қадағалайтын болады. Елбасы 35-қадамда ауыл шаруашылығы жерлерін тиімді пайдалануды жəне нарықтық айналымға енгізуді тапсырған болатын. Өңір басшысы бұл ретте суармалы жерлер сұраған

адамның барлығына беріле бермейтінін, нақты жұмыс істеп жүрген шаруаларға ғана бөлінетінін жеткізді. Зайсан ауданында суармалы жерді игеруде игі істер баршылық. Мəселен, «Жоңғар» шаруа қожалығының жетекшісі Болатбек Мизамхан соя өсіруге ден қойған диқандардың бірі. Облыс əкімі соя егістігімен танысу барысында «Жоңғар» шаруа қожалығына қосымша 200 гектар суармалы алқап беруге болатынын, өйткені, диқан суармалы жердің қадірін біліп, жоғары өнімді дақыл егіп отырғанын айтты. Болатбек майлы дақылдар өсірумен бірге картоп егуді, мал бағуды да қатар алып келеді. Ол былтыр 200 гектар алқаптың əр гектарынан 20 центнерден өнім алған болатын. Айтуынша, сояның биылғы түсімі 25-30 гектарға дейін жетуі мүмкін. Болатбек жобасына қол дау көрсетіп, жер бөлгені үшін аудан басшылығына ризашылығын жеткізіп, облыс əкіміне суару техникасына қолы жетпей отырғанын, кепілдікке қояр мүлкі жоқ екенін айтты. Бұл ретте өңір басшысы жоғары өнімді соя егуде арықпен суарудың тиімсіз екендігін, сондықтан жаңбырлатып суаратын «Valley» қондырғысын лизингке алу керектігін атап өтті. Лизингке қол жеткізуге ауыл шаруашылығы басқармасы мен аудан əкімдігі қолдау көрсетеді. Облыс басшысы сондай-ақ аудан орталығындағы орталық аурухана мен жедел медицина кешенімен, Сарытерек ауылында салынып жатқан дəрігерлік амбулатория, Дайыр ауылында бой көтерген мəдениет үйінің құрылысымен танысты. Екі жыл бұрын басталған Сарытеректегі амбулатория құрылысы аяқталып, медициналық қондырғылар орнату жұмыстары ғана қалған екен. Ал Дайыр ауылындағы мəдениет үйі жыл соңына дейін аяқталмақ. – Зайсан ауданының аграрлық жəне өнеркəсіптік əлеуеті үлкен. «ТарбағатайМұнай» ЖШС 10 жыл бойы атқарған жұмысын жетілдіріп, өндіріс көлемін көбейте түсуі қажет. Оған мүмкіндік жеткілікті. Сонымен бірге, суармалы жерлерді игеру бойынша көңілге қонымды жобалар атқарылуда. Бұл бағыттағы жұмыстар жалғасады. Алайда, жер бөлу мəселесінде нақты жұмыс істеп тұрған жобаларға басымдық берілуі тиіс. Сондайақ, жаңа тауарлы-сүт фермасын құрмай, қаланың сүт өнімдеріне деген сұранысын толық қамтамасыз ету мəселесі күрделі күйінде қала бермек, – деді облыс əкімі Даниал Ахметов. Сондай-ақ, алдағы уақытта балық өңдеу саласында негізгі басымдық жергілікті кəсіпорындарға берілетіндігін атап көрсетті. Өңір басшысы сапар қорытындысында атқарылып жатқан жұмыстарды оң бағалап, аудан əкіміне нақты тапсырмалар жүктеді. Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы.

Мемлекеттік ќызметшілер сайысты Көкшетаудағы Шахмет Құсайынов атындағы облыстық қазақ музыкалық-драма театрында аймақтардағы мемлекеттік қызмет істері департаменттерінің арасында «Тіл мəртебесі – ел мəртебесі» атты республикалық байқау өтті. Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Аталмыш додаға өңіріміздегі департамент командасынан басқа, Астана қаласы, Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарының құрамалары қатысты. Сайыстың ашылу салтанатында Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Ақмола облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары, тəртіптік кеңес төрағасы Қуаныш Жапақов құттықтау сөз сөйлеп, барлық қатысушыларға сəттілік тіледі. Алғашқы кезең – «Сəлемдесуде» еліміздің жүрегі, өсіп-өркендеу, кемелденуіміздің жарқын бейнесіне айналған елордадан келген департа менттің «Бəйтерегі», «Ана тілің – арың бұл, Ұятың боп тұр бетте. Өзге тілдің бəрін біл, Өз тіліңді құрметте!» деген ұранды ұстанған теріскейлік «Қызылжар» да жүлделі орыннан үмітті екендіктерін ə дегеннен байқатты. Ал, ақмолалықтар

«Біздің міндет – халыққа қызмет!» дей келе, қызметтік жүктемелерден басқа, мемлекеттік қызметшінің басты міндеті мемлекеттік тілді білу екендігін жеткізді. Құрамадағы Ербаян Сүлейменов Ата Заңның қашанда үстемдік құруы қажеттігін, Мемлекеттік басқару академиясының түлегі Ақерке Бекахметова кəсіби, білімді, жанжақты мемлекеттік қызметшілер ғана халыққа тиісті деңгейде қызмет ете алатындығын айтты. Нұрбол Шəкенов, Əсем Əренова мен Анар Мағауова да берген анттарының маңыздылығына тоқталды. Елі текті, топырағы киелі Қостанайдың командасы да осал болған жоқ. Екінші кезеңде əр топ өз департаменттерінің жұмысы жайлы

бейнетаспалар көрсетті. Соның ішінде Астананың «Бəйтерегі» мен солтүстіктің «Қызылжарының» жасаған бейнебаяндарының тартымды сюжеттік желіден тұрғандығын атап өткен абзал. Салт-дəстүрден үзінді көрсету сайысында астаналық команда бала ны бесікке салу рəсімін сахналады. Құдайы қонаққа ат қойғызу, бата беру, бесікті аластау, бесікке бөлеу, бесік жырын айту сияқты жоралғының бəрі де шағын қойы лымның шырайын аша түсті. Күйеу күтіп, қыз ұзатқан теріскейліктер дəстүрлі қазақ қоғамындағы жеңге мен қайын сіңлінің арасындағы сырластық, қимастықты көрерменге шынайы түрде жеткізе білді. Осы кезекте сыңсу, жар-жар айтылды, домбырамен «Шашбаулым» шырқалды. Бəрі

ойдағыдай болды дегенімізбен, аталған топ мүшелерінің қазақшасында өзге тілдің екпіні бары сезіліп тұрды. Халқымыздың ежелгі дəстүрі – шолпы тағуды көрсеткен ақмолалықтар көрермен ықыласына бөленді. «Тулат мына өмірде ғұмыр-дария толқынды, Бес күндік бұл жалғанда тағып жүрші шолпыңды!», деп күмістен жасалған шолпының тек əсемдік пен əдеміліктің ғана емес, ар мен абыройдың қорғаны екендігін əжесі мен жеңгелерінің балиғат жасына толған қызғалдақтай қызына аманаттауын, ата-əже, бала-келін, жеңгенемере арасындағы сыйластықтың ерекше үйлесімін бұл топ шебер əртістерден кем сахналаған жоқ. Департаменттің бөлім басшысы Ақерке Бекахметова домбырамен дəстүрлі əнді құйқылжыта шырқап, мемлекеттік қызметшілердің де біз ойлағандай тым қағазбасты емес, жан дүниесі бай, баба салтын бойына сіңірген жандар екендігіне көзімізді жеткізді. Байқау қорытындысы бойынша астаналық департамент ынталандыру сыйлығын иеленсе, қостанайлықтар мен солтүстік қазақстандықтар екінші, үшінші орындарды өзара бөлісті. Ал, бірінші орын бар сайыста тыңғылықты дайындығы, ұтқырлығымен көзге түскен ақмолалық командаға бұйырды. Жеңімпаздарға дипломдар мен арнайы сыйлықтар табыс етілді. Қалай десек те, бұл байқау тілі төрде болған елдің туының қашанда өрде болатынын тағы бір рет дəлелдей түскендей. КӨКШЕТАУ.


www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті аумақтық департаменттер жəне филиалдардың республикалық меншік объектілерін сату бойынша аукцион өткізетіндігін хабарлайды, аукцион 2015 жылғы 30 қыркүйекте сағат 10.00-ден 17.00-ге дейін www. gosreestr. kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында өткізіледі Республикалық меншік объектілерін сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы №920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (Астана қаласы, Əуезов к-сі, 14): Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға қойылады: Теңгерім ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) «Астана қалалық сотының кеңсесі» ММ, Астана қ, Шынтас к-сі, 8. 1. «Mercedes-Benz 350» автокөлігі, 2003 ж.ш., м/н 039CS01. Алғашқы баға –1 196 000 теңге. Бастапқы баға – 5 980 000 теңге, ең төменгі баға – 347 735 теңге, кепілді жарна – 179 400 теңге. Анықтама үшін телефондар: 8 (7172) 32-1333, 32-44-82. Жамбыл мемлекеттiк мүлiк жəне жекешелендiру департаменті бойынша (Тараз қаласы, Əл-Фараби көшесі, 11, 5-шағын аудан, 3-бөлме): Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға қойылады: Теңгерім ұстаушы – «Қазгидромет» РМК. Мекенжайы: Тараз қ., Шымкент көшесі. 1. Газ-3110 автокөлігі, 1999 ж.ш., м/н Н805АО. Бастапқы баға – 1 139 000 теңге, алғашқы баға – 227 800 теңге, ең төменгі баға – 90 854 теңге. Кепілді жарна – 34 170 теңге; Анықтама үшін телефон: 8 (7262) 34 99 85. Қостанай мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (Қостанай қ., Гоголь к-сі, 75): Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға қойылады: Теңгерім ұстаушы – ҚР Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитетінің «Қостанай облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. 1. «Обаған» кедендік бекеті БӨП-нің ғимараты, жер телімінсіз бөлшектеуге, Қостанай облысы, Ұзынкөл ауданы, Обаған кенті. Бастапқы баға – 35 040 000 теңге. Алғашқы баға – 3 504 000 теңге, кепілді жарна – 525 600 теңге, ең төменгі баға – 419 517 теңге. Теңгерім ұстаушы – «Республикалық ветеринариялық зертхана» ШЖҚ РМК. Арқалық қ., Дачный а., Приозерный к-сі, 3. 2. Газ-5201 автокөлігі, 1990 ж.ш., м/н Р654ВW. Алғашқы баға – 187 000 теңге, бастапқы баға – 1 870 000 теңге, кепілді жарна – 28 050 теңге, ең төменгі баға – 7 806 теңге. 3. Уаз-31512 автокөлігі, 1996 ж.ш., м/н Р677ВW. Алғашқы баға – 417 000 теңге, бастапқы баға – 4 170 000 теңге, кепілді жарна – 62 550 теңге, ең төменгі баға – 17 408 теңге. Теңгерім ұстаушы – ҚР АШМ АӨК МИК «Қос танай облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. 4. Ғимарат, жалпы алаңы 205.7 ш.м., 1960 ж.с., Қарабалық а., Новоселов к-сі, 2а. Алғашқы баға – 9 555 000 теңге, бастапқы баға – 95 550 000 теңге, кепілді жарна – 1 433 250 теңге, ең төменгі баға – 594 343 теңге. Теңгерім ұстаушы – Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті «Қостанай облысы бойынша қылмыстық-атқару жүйесі департаменті» ММ, Қостанай қ., Жамбыл к-сі, 89/1. 5. Уаз-31514 автокөлігі, 2001 ж.ш., м/н Р633СК. Алғашқы баға – 496 272 теңге, бастапқы баға – 4 962 720 теңге, кепілді жарна – 74 441 теңге, ең төменгі баға – 189 338 теңге. 6. Газ-31105100 автокөлігі, 2007 ж.ш., м/н Р838СF. Алғашқы баға – 675 197 теңге, бастапқы баға – 6 751 970 теңге, кепілді жарна – 101 280 теңге, ең төменгі баға – 257 601 теңге. 7. Газ-3110101 автокөлігі, 2003 ж.ш., м/н Р721СL. Алғашқы баға – 299 324 теңге, бастапқы баға – 2 993 240 теңге, кепілді жарна – 44 899 теңге, ең төменгі баға – 114198 теңге. Теңгерім ұстаушы – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардын қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) «Қостанай облыстық сотының кеңсесі» ММ, Қостанай қ., Пушкин к-сі, 100/1. 8. Daimler Chrysler автокөлігі, 1999 ж.ш., м/н 010CS10. Алғашқы баға – 1 130 407 теңге, бастапқы баға – 11 304 070 теңге, кепілді жарна – 169 562 теңге, ең төменгі баға – 431 273 теңге. 9. Ваз-21070 автокөлігі, 2007 ж.ш., м/н 018CS10. Алғашқы баға – 258 129 теңге, бастапқы баға – 2 581 290 теңге, кепілді жарна – 38 720 теңге, ең төменгі баға - 185 310 теңге. 10. Аudi A6 автокөлігі, 1995 ж.ш., м/н 017CS10. Алғашқы баға – 639 337 теңге, бастапқы баға – 6 393 370 теңге, кепілді жарна

– 95 901 теңге, ең төменгі баға – 458 979 теңге. 11. Skoda Octavia автокөлігі, 2007 ж.ш., м/н 037 CS10. Алғашқы баға – 723 322 теңге, бастапқы баға – 7 233 220 теңге, кепілді жарна – 108 499 теңге, ең төменгі баға – 519 271 теңге. 12. Ваз-21214 109 автокөлігі, 2008 ж.ш., м/н 012CS10. Алғашқы баға – 528 977 теңге, бастапқы баға – 5 289 770 теңге, кепілді жарна – 79 347 теңге, ең төменгі баға – 379 752 теңге. 13. Газ-31105 801 автокөлігі, 2007 ж.ш., м/н 013CS10. Алғашқы баға – 576 114 теңге, бастапқы баға – 5 761 140 теңге, кепілді жарна – 86 418 теңге, ең төменгі баға – 413 591 теңге. Теңгерім ұстаушы – Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі Мұнай-газ кешеніндегі Экологиялық реттеу, бақылау жəне мемлекеттік инспекция комитетінің «Қостанай облысы бойынша экология департаменті» РММ, Қостанай қ., Гоголь к-сі, 75. 14. Ваз-21213 202 автокөлігі, 2004 ж.ш., м/н 772АН10. Алғашқы баға – 360 819 теңге, бастапқы баға – 3 608 190 теңге, кепілді жарна – 54 123 теңге, ең төменгі баға – 259 031 теңге. 15. Газ-3110 автокөлігі, 2001 ж.ш., м/н 767АН10. Алғашқы баға – 217 726 теңге, бастапқы баға – 2 177 260 теңге, кепілді жарна – 32 659 теңге, ең төменгі баға – 156 305 теңге. Анықтама үшін телефон: 8 (7142) 501-511. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (ОҚО, Шымкент қ., Ғ.Иляев к-сі, 24): Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға қойылады: Теңгерім ұстаушы – «Оңтүстік Қазақстан облыстық сотының кеңсесі» ММ, ОҚО, Шымкент қ., Түркістан к-сі, 87. 1. ВАЗ-21214 автокөлігі, м/н 029CS13, 2008 ж.ш. Алғашқы бағасы – 225000 теңге, бастапқы бағасы – 1125000 теңге, кепілді жарнасы – 33750 теңге, ең төменгі бағасы – 123096 теңге. 2. Skoda Octavia A4 автокөлігі, м/н 057CS13, 2008 ж.ш. Алғашқы бағасы – 545000 теңге, бастапқы бағасы – 2725000 теңге, кепілді жарнасы – 81750 теңге, ең төменгі бағасы – 298167 теңге. 3. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н 024 CS 13, 2008 ж.ш. Алғашқы бағасы – 580000 теңге, бастапқы бағасы – 2900000 теңге, кепілді жарнасы – 87000 теңге, ең төменгі бағасы – 317315 теңге. 4. ВАЗ-21214-109 автокөлігі, м/н 023 CS 13, 2008 ж.ш. Алғашқы бағасы – 290000 теңге, бастапқы бағасы – 1450000 теңге, кепілді жарнасы – 43500 теңге, ең төменгі бағасы – 158658 теңге. Теңгерім ұстаушы – «Оңтүстік Қазақстан облысының статистика департаменті» ММ, ОҚО, Шымкент қаласы, Желтоқсан к-сі, 30а. 5. «Shevrolet Epica» автокөлігі, м/н Х 868 CD, 2008 ж.ш. Алғашқы бағасы – 703000 теңге, бастапқы бағасы – 3515000 теңге, кепілді жарнасы – 105450 теңге, ең төменгі бағасы – 384608 теңге. Анықтама үшін телефондар: 8(7252) 8(7252) 21 01 59, 21 29 22. Шығыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (Өскемен қ., Крылов к-сі, 114 үй): Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға қойылады: Теңгерім ұстаушы – «Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық универститеті» РМК 1. ГАЗ-310200 автокөлігі, 1996 ж.ш., м/н F565KS, ШҚО, Өскемен қ., Протозанов к-сі, 69. Алғашқы баға – 233 000 теңге, бастапқы баға – 2 330 000 теңге, кепілді жарна – 34 950 теңге, ең төменгі баға – 64 804 теңге. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ішкі істер министрлігі «Көліктегі ішкі істер департаменті» ММ. 2. ВАЗ-21093-119-20 автокөлігі, 2004 ж.ш., м/н F826КР, ШҚО, Зырян қ., Привокзальный к-сі, 1. Алғашқы баға – 132 000 теңге, бастапқы баға – 1 320 000 теңге, кепілді жарна – 19 800 теңге, ең төменгі баға – 36 713 теңге. 3. ВАЗ-21310 автокөлігі, 2001 ж.ш., м/н F026NK, ШҚО, Күршім ауданы, Күршім а., Бунтовских к-сі, 2А. Алғашқы баға – 236 000 теңге, бастапқы баға – 2 360 000 теңге, кепілді жарна – 35 400 теңге, ең төменгі баға – 38 758 теңге. Анықтама үшін телефондар: 8 (7232) 25-8715 25-69-94. Сауда-саттыққа қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне аукцион басталғанға дейін екі сағат бұрын аяқталады. Сауда-сатыққа қатысу үшін кепілді жар налар мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператордың шо тына төленеді: кепілді жарнаны алушы – «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ; банк – «Қазкоммерцбанк» АҚ; ИИК

КZ529261501102032004; БИК: KZKOKZKX; БИН:050540004455; КНП: 171; Кбе:167 (кепілдік жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Назар аударыңыз! Қатысушының хабарламада көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ бірыңғай оператордың арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілдік жарнаның сауда-саттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тартуы үшін негіз болып табылады. Аукционға немесе коммерциялық тендерге қатысу үшін мыналарды көрсете отырып, тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшiн: жеке сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – ЖСН), тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшiн: бизнес сəйкестендiру нөмiрiн (бұдан əрi – БСН), толық атауын, бiрiншi басшының тегiн, атын, əкесiнiң атын (бар болған жағдайда); 3) кепiлдi жарнаны қайтару үшiн екiншi деңгейдегi банктегi есеп айырысу шотының деректемелерiн; 4) байланыс деректерiн (пошталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетiлген деректер өзгерген кезде қатысушы бiр жұмыс күнi iшiнде тiзiлiмнiң веб-порталына енгiзiлген деректердi өзгертедi. Аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ қойылған аукционға қатысуға өтінімді тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Аукционға қатысушылар аукцион басталуға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттық өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион ережесі: 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi аукционда жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң бастапқы бағасы осы қағиданың сəйкес белгiленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейiн екі минут iшiнде қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектiсiн сатып алуға ниетiн растамайтын болса, жекешелендiру объектiсiнiң соңғы жария ланған бағасы белгiленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендiру объектiсiн сатып алуға ниетiн бiрiншi болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдiсi бойынша аукцион жеңiмпазы болып танылады жəне осы жекешелендiру объектiсi бойынша аукцион өткiзiлді деп танылады; 3) егер жекешелендiру объектiсiнiң бағасы белгiленген ең төменгi мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бiрде-бiреуi жекешелендiру объектiсiн сатып алу ниетiн растамаса, онда аукцион өткiзiлді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойынша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне женімпаз ЭЦҚны пайдаланып сауда-саттық өткiзiлген күнi тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына сатушының орналасқан жері бойынша аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Аукционның жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстырып тексеру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; 2) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариат куəландырған көшірмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырып тексерілгеннен кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті аумақтық департаменттердің 2015 жылғы 30 қыркүйекте 11.00 сағатта республикалық меншік объектілерін мүліктік жалға беру бойынша тендер өткізетіндігін хабарлайды Тендерге мынадай объектілер шығарылады: Астана қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (Астана қ., Əуезов көшесі, 14): 1. «Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы» ММ теңгеріміндегі, Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8-үй мекенжайында орналасқан «Министрліктер үйі» ғимаратындағы жалпы алаңы 221,6 ш.м. (пайдалы алаңы 177,3 ш.м. жəне қосалқы алаңы 44,3 ш.м.) кеңсе ретіндегі үй-жайы, нысанға кіру рұқсаты шектеулі. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 469 407 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 247 057 теңге. 2. Астана қаласы, Əуежай 40, мекенжайында орналасқан, «Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының «Бүркіт» мемлекеттік авиакомпаниясы» ШЖҚ РМК теңгеріміндегі жалпы көлемі 154,1 ш.м.(пайдалы алаңы 114,4 ш.м. жəне қосалқы алаңы 39,7 ш.м.) асхана үй-жайы жəне қалдық құны 2 394 059 теңге асхана құрал-жабдықтары, нысанға кіру рұқсаты шектеулі. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 111 947 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 180 668 теңге. Жалға беру шартын жасау мерзімі 1 жыл. Тендердің талаптары: 1. Жалдау объектісі үшін жалдау ақысы бойынша ұсыныстар бастапқыдан төмен емес. 2. Жалдау объектісі қалыпты техникалық пайдалану жағдайында сақталуын қамтамасыз ету. 3. Объектілерді пайдалану бейінін бүкіл жалдау мерзімде сақтау. 4. Əкімшілік ғимараттарына рұқсатнама режімін сақтау. Кепілді жарналар Астана қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің – БСК KZ880705012170181006, БЖК KKMFKZ2A, БСН 120340010824, ҚР ҚМ Қазынашылық комитетінің банкі, ТБЖ-171, ММ коды 2170181 есептік шотына енгізіледі. Анықтама үшін телефондар: 8 (7172) 32-3112, 32-73-23 Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті бойынша (Алматы облысы, Талдықорған қ., Тəуелсіздік к-сі, 75.) 1. Ғимараттағы алаңы 6,6 үй-жай (бұдан əрі – №1 объект), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Ақсу ауданы, Жансүгіров ауылы, Желтоқсан к-сі, 5. Теңгерім ұстаушы – «Алматы облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті» ММ. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына 5 109,84 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 2 043,94 теңге. 2. Ғимараттың реттеу залындағы 4 ш.м. алаң (бұдан əрі – №2 объект), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қаратал ауданы, Үштөбе қ., Абылайхан к-сі, 22. Теңгерім ұстаушы – «Халыққа қызмет көрсету орталығы» РМК. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 3 096,88 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 1 238,75 теңге. 3. Жабдығымен бірге асхананың жалпы алаңы 92,3 ш.м. жертөлесі (бұдан əрі – №3 объект), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қаратал ауданы, Үштөбе қаласы, Абылай хан к-сі, 22. Теңгерім ұстаушы – «Халыққа қызмет көрсету орталығы» РМК. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 121 456,77 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 107 164,69 теңге. 4. Ғимараттың реттеу залындағы көлемі 4,2 ш.м. алаң (бұдан əрі – №4 объект), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Головацкий көшесі, 51Б. Теңгерім ұстаушы – «Халыққа қызмет көрсету орталығы» РМК. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2 471,31 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 1 300,69 теңге.

Тендердің талаптары: - №1-2 объектілерді банктік жəне есеп айырысу-кассалық қызметтер көрсету үшін пайдалану; - №3 объектіні асхана ұйымдастыру үшін пайдалану; - №4 объектіні ксерокөшірме жəне ламинаттау қызметтерін көрсету үшін пайдалану. Жалға беру шартын жасау мерзімі 1 жыл. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің депозиттік шотына енгізіледі, ИИК KZ790705012170167006, БИК ККМFKZ2A, БСН 120340000064, КБе 11, мекеме коды 2170167, КНП 171. Анықтама үшін телефондар: 8 (7272) 24-5349, 24-56-36. Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің Жетісу филиалы бойынша (Алматы қаласы, Желтоқсан көшесі, 114.) 1. Ғимараттағы алаңы 6 ш.м. үй-жай (бұдан əрі – №1 нысан), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар ауданы, Талғар қ., Лермонтов к-сі, 53А. Теңгерім ұстаушы – «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Жалдаудың бастапқы мөлшерлемесі айына – 4645,32 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 1858,13 теңге. 2. Ғимараттағы алаңы 5,6 ш.м. үй-жай (бұдан əрі – № 2 нысан), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Іле ауданы, Өтеген батыр кенті, Қуат шағын ауданы, Тəуелсіздікке 10 жыл к-сі, 23. Теңгерім ұстаушы - «Халыққа қызмет көрсету орталығы» шаруашылық жүргізу құқығындағы РМК. Жалдаудың бастапқы мөлшерлемесі айына – 4335,63 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна 1734,25 теңге. 3. Ғимараттағы алаңы 10 ш.м. үй-жай (бұдан əрі – № 3 нысан), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қапшағай қаласы, Сидранский к-сі, 1. Теңгерім ұстаушы – «Алматы облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті» РММ. Жалдаудың бастапқы мөлшерлемесі айына – 7742,19 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 3096,88 теңге. 4. Ғимараттағы алаңы 16,5 ш.м. үй-жай (бұдан əрі – № 4 нысан), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қапшағай қаласы, Заречный кенті. Теңгерім ұстаушы – ҚР Ішкі істер министрлігі Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің «ЛА -155/8 мекемесі» РММ. Жалдаудың бастапқы мөлшерлемесі айына – 4854,36 теңге. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 2554,93 теңге. Жалға беру шартын жасау мерзімі 1 жыл. Тендердің талаптары: №1-3 объектілерді банктік жəне есеп айырысу-кассалық қызметтер көрсету үшін пайдалану; № 4 объектіні сотталғандарға тамақ өнімдері мен тұрмысқа қажет заттарды сату дүкенін орналастыру үшін пайдалану. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Алматы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің депозиттік шотына енгізіледі, ИИК KZ790705012170167006, БИК ККМFKZ2A, БСН 120340000064, КБе 11, мекеме коды 2170167, КНП 171. Анықтама үшін телефондары: 267-70-26, 267-70-50. Мүліктік жалдау (жалға алу) ақысына коммуналдық қызметтер үшін төлемдер, ағымдағы жəне күрделі жөндеуге аударымдар, объектіге қызмет көрсеткені үшін төлемдер қосылмайды. Бұл төлемдерді жалға алушы тікелей ведомстволық күзетке, пайдалану,

коммуналдық, санитариялық жəне басқа да қызметтерге төлейді. Тендердің жеңімпазын таңдау өлшемдері Объект үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Қатысушылар ұсынған жалдау төлемінің сомалары сəйкес келген (тең болған) жағдайда, тендер комиссиясының шешімі бойынша тендерге қатысуға өтінімі бұрын тіркелген тендерге қатысушы тендер жеңімпазы болып табылады. Тендерді өткізу ережелері Тендер өтетін күні отырыста тендер комиссиясы тендерге қатысушылардың ұсыныстары бар ішкі конверттерді ашады жəне олардың ұсыныстарын жариялайды. Конверттерді ашу алдында комиссия олардың бүтіндігін тексереді, бұл ішкі конверттерді ашу хаттамасында тіркеледі. Конверттерді ашу жəне ұсыныстарды жариялау кезінде тендерге қатысушылар немесе олардың уəкілетті өкілдері қатыса алады. Тендердің қатысушысы ретінде тіркелу үшін келесіні ұсыну қажет: 1) үмiткердiң тендерге қатысуға келiсiмiн жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасасу жөнiндегi мiндеттемелерiн қамтитын тендерге қатысуға өтiнiмдi; 2) желiмделген конвертте тендердiң шарттары бойынша ұсыныстарды; 3) заңды тұлғалар үшiн – салыстыру үшiн мiндеттi түрде түпнұсқасын ұсына отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу) туралы анықтаманың немесе куəлiктiң, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) көшірмелерін немесе көрсетiлген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшiрмелерiн; дара кəсіпкер үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, дара кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, азаматтарды тіркеу кітабының (мекенжай анықтамасының) көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; жеке тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, азаматтарды тіркеу кітабының (мекенжай анықтамасының) көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; 4) акционерлiк қоғамдар үшiн – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тiзiлiмiнен үзiндi көшiрменi; жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiктер үшiн – серiктестiкке қатысушылар тiзiлiмiнен үзiндi көшiрменi (серiктестiкке қатысушылардың тiзiлiмi жүргiзiлген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепiлдi жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшiрмесiн; 7) салық органының қатысушының салықтық берешегi жоқ екенi туралы, өтінім берілген кезге дейінгі бір айдан кешіктірілмей берілген анықтамасын; 8) екінші деңгейдегі банкте ағымдағы шоттың бар екендігін растайтын анықтаманы ұсынуы қажет. Өтінімді қабылдау жалға берушінің атына тігілген түрде, парақтарына нөмір қойылған жəне соңғы бетіне қол қойып, мөр басылған құжаттарды (жеке тұлға үшін, егер мұндай мөр бар болса) ұсынылған кезде жүргізіледі. Өтінімдерді қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін жиырма төрт сағат бұрын, 2015 жылғы 29 қыркүйекте сағат 11.00-де аяқталады.

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде Алматы қаласының əкімдігімен Алматы қаласы Түрксіб ауданы «Жас-Қанат» шағын ауданы мекенжайында орналасқан, 5-18 айқындама, барлығы 938 пəтер, оның ішінде «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ желісі бойынша 469 пəтер, бағасы 1 шаршы метрге 120 000 теңге болатын көпсалалы тұрғын үйлер кешені құрылысы бойынша Ынтымақтастық келісіміне қол қойылғандығын хабарлайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2016 жылдың мамыр айы. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдау мерзімі: 2016 жылдың ақпан айының бірінен басталады. Банктің келесі мекенжайында орналасқан филиалдарында немесе Банктің www. hcsbk.kz Интернет-ресурсында тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) егжей-тегжейлі танысуға болады: 1.Алматы қ., Сейфуллин д-лы, 498, тел: 330-76-96, 330-76-10. 2.Алматы қ., Жетісу-2 ш/а, 70 «Б»-үй (Абай көшесі, Сайын даңғылы мен Момышұлы к-сі аралығында). 3.Алматы қ., Спартак к-сі, 30-үй (Сейфуллин/Шолохов к-сі қиылысы). тел. 247-22-20. 4.Алматы қ., Абылай хан д-лы (Қазыбек би к-сі қиылысы), 91-үй, тел. 2 793 511 (ішкі 400).

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде Астана қаласы, Есіл өзенінің оң жақ жағалау, № 23-31, 23-16, 23-17, 23-30, А98 жобалық атаулары көшелерінің қиылысы ауданында орналасқан 9-қабатты тұрғын үй, Астана қаласының жобалық атаулары № 23-31, 23-16, 23-17, 23-30, А98, Лот №16 (лот №5), барлығы 143 пəтер, бағасы 1 шаршы метрге 120 000 теңге болатын тұрғын үй/кешені құрылысы бойынша пулға өтініш қабылдау болжамды мерзімінің өзгеруі жайлы хабарлайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылдың желтоқсан айы. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдау болжамды мерзімі: 2015 жылдын 17 қыркүйегінен бастап 2015 жылдын 17 қарашасына дейін. Банктің Астана қ. Сығанақ к-сі, 29 ВП-3 мекенжайында орналасқан филиалында, немесе: Астана №1 ҚО, Мəскеу к-сі, 29 (34 пəтер) мекенжайында орналасқан, Астана №2 ҚО, Кенесары к-сі, 4 мекенжайында орналасқан, Астана №3 ҚО, Қажымұқан к-сі, 12а мекенжайында орналасқан жəне де Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсында тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) егжей-тегжейлі танысуға болады.

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ 2015 жылдың 24 қыркүйегіне дейін тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініш қабылдау мерзімін ұзартатындығын хабарлайды. Пул «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасының» «Халықтың барлық санатына арналған тұрғын үй» бағыты бойынша ІІ топтың талаптарына сəйкес келетін тұлғалардың ішінен құрылады. Нысан – «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде құрылысы жоспарланып жатқан Ақмола облысы, Щучинск қаласы Магнитная жəне Школьная көшелерінде орналасқан, 75 пəтерлі тұрғын үй (барлығы 38 пəтер). Бағасы «таза» əрлеумен 1 шаршы метрге 90 000 теңге. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылғы қазан айы. Қатысушыларға қойылатын талаптармен Банктің www.hcsbk.kz Интернетресурсындағы «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде танысуға болады. Банктің барлық филиалдарында, сондай-ақ Банктің www.hcsbk.kz Интернетресурсындағы «Клиенттің жеке кабинетінде» өтініш беруге болады. Өтініш тек Банк салымшыларынан ғана қабылданады. Банктің Көкшетау қаласы, 8 март көшесі, 51-үй мекенжайында орналасқан филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсында тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) егжей-тегжейлі танысуға болады.

Жолаушылар мен багажды автомобиль көлігімен тұрақты республикаішілік бағыттарда тасымалдауға қызмет көрсету құқығына конкурс өткізу туралы хабарландыру Шығыс Қазақстан облысының жолаушы көлігі жəне автомобиль жолдары басқармасы 2015 жылғы 12 қазанда жолаушылар мен багажды автомобиль көлігімен тұрақты республикаішілік бағыттарда тасымалдауға қызмет көрсету құқығына конкурс өткізілетіні туралы хабарлайды Конкурсқа бағыттардың келесідей пакеттері қойылады: № 1 пакет № 2 пакет

«Семей – Шахаман» «Семей – Талица»

№ 3 пакет № 4 пакет № 5 пакет № 6 пакет

«Семей – Қасқабұлақ» «Семей – Құндызды» «Семей – Шульбинск» «Семей – Новая Шульба – Красный яр» «Семей – Қара-Мурза» «Семей – Черемушки» «Семей – Қарауыл» (Қарауыл – Семей) «Семей – Шар» «Семей – Ерназар» «Семей – Риддер» «Семей – Қоянбай» «Семей – Жезкент» «Курчатов – Семей» «Өскемен – Алтайский кенті» «Өскемен – Первомайский кенті» «Өскемен – Предгорный кенті» «Өскемен – Самар» «Өскемен – Күршім» (Күршім – Өскемен) «Өскемен – Бобровка»

№ 7 пакет № 8 пакет № 9 пакет № 10 пакет № 11 пакет № 12 пакет № 13 пакет №14 пакет №15 пакет №16 пакет № 17 пакет № 18 пакет № 19 пакет № 20 пакет № 21 пакет

№ 22 пакет «Өскемен – Тарханка» № 23 пакет «Василевское өткелі арқылы Өскемен – Катонқарағай» № 24 пакет «Өскемен – Үлкен Нарын» № 25 пакет «Өскемен – Көгілдір бұғаз Айна д/о» № 26 пакет «Өскемен – Октябрьский кенті» № 27 пакет «Семей – Көкшетау» № 28 пакет «Курчатов қ. арқылы Семей – Павлодар» № 29 пакет «Өскемен – Талдықорған» № 30 пакет «Өскемен – Мақаншы – Барлық арасан» № 31 пакет № 32 пакет № 33 пакет № 34 пакет № 35 пакет № 36 пакет № 37 пакет № 38 пакет № 39 пакет № 40 пакет № 41 пакет

«Өскемен – Зевакино-Убинка» «Семей – Бородулиха» «Семей – Березовка» «Семей – Жаңғызтөбе» «Семей – Каз.Правда – Зубаир» «Семей – Мақаншы – Барлық арасан» «Семей – Ойшілік» «Семей – Пол.Лог» «Семей – Бескарағай» «Семей – Көкпекті» «Аягөз – Ақсуат»

№ 42 пакет «Зайсан – Теректі»

Конкурсқа меншік түріне қарамай, жекеменшік немесе өзге заңды негіздерде автокөлік құралдары бар кез келген заңды жəне жеке тұлғалар қатыса алады. Конкурсқа қатысуға ниет білдірушілер жолаушы көлігі жəне автомобиль жолдары басқармасына конкурстық құжаттардың толық жинағын алу үшін жазбаша өтінімді мына мекенжай бойынша тапсырады: Өскемен қаласы, Қазақстан көшесі, 59/1, 507, 511-кеңсе. Конкурстық құжаттарды алу жəне конкурсқа қатысу үшін өтінімдерді қабылдаудың соңғы күні: 2015 жылғы 25 қыркүйек, сағат 18.00-ге дейін. Конкурстық комиссия 2015 жылғы 16 қыркүйекте сағат 15.00-де конкурсты өткізу мəселелері бойынша конкурсалды конференция өткізеді. Анықтама алу үшін 701-695 телефонына, trasportvko@akimvko.gov.kz мекенжайына хабарласуға болады.

Объявление о проведении конкурса на право обслуживания маршрутов регулярных внутриреспубликанских автомобильных перевозок пассажиров и багажа Управление пассажирского транспорта и автомобильных дорог ВКО объявляет о проведении конкурса на право обслуживания маршрутов внутриреспубликанских автомобильных перевозок пассажиров и багажа, который состоится в 12 октября 2015 года На конкурс выставляются следующие пакеты маршрутов: Пакет № 1 Пакет № 2

«Семей – Чекоман» «Семей – Талица»

Пакет № 22 Пакет № 23

Пакет № 3 Пакет № 4 Пакет № 5 Пакет № 6

«Семей – Касакабулак» «Семей – Кундызды» «Семей – Шульбинск» «Семей – Новая Шульба – Красный яр» «Семей – Кара-Мурза» «Семей – Черемушки» «Семей – Караул» (Караул – Семей) «Семей – Чарск» «Семей – Ерназар» «Семей – Риддер» «Семей – Коянбай» «Семей – Жезкент» «Курчатов – Семей» «Усть-Каменогорск – п. Алтайский» «Усть-Каменогорск – п. Первомайский» «Усть-Каменогорск – Предгорное» «Усть-Каменогорск – Самарское» «Усть-Каменогорск – Курчум» (Курчум – Усть-Каменогорск) «Усть-Каменогорск – Бобровка»

Пакет № 24 Пакет № 25 Пакет № 26 Пакет № 27

Пакет № 7 Пакет № 8 Пакет № 9 Пакет № 10 Пакет № 11 Пакет № 12 Пакет № 13 Пакет № 14 Пакет № 15 Пакет № 16 Пакет № 17 Пакет № 18 Пакет № 19 Пакет № 20 Пакет № 21

Пакет № 28 Пакет № 29 Пакет № 30

«Усть-Каменогорск – Тарханка» «Усть-Каменогорск – Катонкарагай через Васильевскую переправу» «Усть-Каменогорск – Большенарымское» «Усть-Каменогорск – Голубой залив-з/о Айна» «Усть-Каменогорск – п.Октябрьский» «Семей – Кокчетав»

Пакет № 31 Пакет № 32 Пакет № 33 Пакет № 34 Пакет № 35 Пакет № 36 Пакет № 37

«Семей – Павлодар» через г.Курчатов «Усть-Каменогорск – Талдыкорган» «Усть – Каменогорск – Маканчи – Барлык арасан» «Усть-Каменогорск – Зевакино-Убинка» «Семей – Бородулиха» «Семей – Березовка» «Семей – Жангиз-Тобе» «Семей – Каз.Правда – Зубаир» «Семей – Маканчи – Барлык арасан» «Семей – Ойшилик»

Пакет № 38

«Семей – Пол.Лог»

Пакет № 39

«Семей – Бескарагай»

Пакет № 40 Пакет № 41

«Семей – Кокпекты» «Аягоз – Аксуат»

Пакет № 42

«Зайсан – Теректы»

В конкурсе принимают участие любые физические и юридические лица, независимо от формы собственности, владеющие автотранспортными средствами на праве собственности или иных законных основаниях. Желающие принять участие в конкурсе представляют в Управление пассажирского транспорта и автомобильных дорог ВКО письменную заявку на получение комплекта конкурсных документов по адресу: г. Усть-Каменогорск ул. Казахстан, 59/1, офис 511, 507. Стоимость участия в конкурсе на один пакет составляет две тысячи тенге. Окончательный срок приема заявок на получение конкурсных документов и приема заявок на участие в конкурсе: 25 сентября 2015 года до 18.00 часов. 16 сентября 2015 года в 15.00 часов конкурсная комиссия проводит предконкурсную конференцию по вопросам проведения конкурса. За справками обращаться по телефону:701-698, transportvko@mail.ru

13

Қазақстан Республикасы Президентінің «Болашақ» халық аралық стипендиясының əкімшісі «Халықаралық бағдарламалар орталығы» АҚ 2015 жылғы 13 сəуірден бастап 1 қазанға дейінгі кезеңде Астана қ., «Алтын Орда» бизнес орталығы, Орынбор көшесі, 4-үй мекенжайы бойынша магистратураға, докторантураға, резидентураға, тағылымдамаға құжаттар қабылдайды. Сонымен қатар, www.egov.kz «ҚР электронды үкімет» порталы жəне Халыққа қызмет көрсету орталығы арқылы құжаттар тапсыру мүмкіндігі бар. Байланыс телефондары: 8 (7172) 76 90 82, 76 90 83, 24 93 85, 24 93 86, www.bolashak.gov.kz

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде 2015 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 31 қазанына дейін «Жас-Қанат» (код-155) көппəтерлі тұрғын үй кешеніндегі (барлығы 151 пəтер) тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға қосымша өтініш қабылдайтындығын хабарлайды. Тұрғын үй кешенінің мекенжайы: Алматы қаласы, Түрксіб ауданы, Жас-Қанат ш.а. батысында орналасқан, бағасы «таза» əрлеумен 1 шаршы метрге 120 000 теңге. Құрылыстың аяқталу мерзімі: 2015 жылдың желтоқсан айы. Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсындағы «Клиенттің жеке кабинетінде» өтініш беруге болады. Өтініш тек Банк салымшыларынан ғана қабылданады. Банктің төмендегі мекенжайларда орналасқан филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсындағы «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулын құру тəртібімен жəне құрылыс нысанының сипаттамасымен (соның ішінде ғимарат қасбетін жəне пəтерлердің жоспарлануын көру де бар) егжей-тегжейлі танысуға болады. 1.Алматы қ., Сейфуллин д-лы, 498, тел: 330-75-96, 330-76-10. 2.Алматы қ., Жетісу-2 ш/а, 70 «Б»-үй (Абай, Сайын даңғылдары мен Момышұлы к-сі аралығында), тел. 299 47 39. 3.Алматы қ., Спартак к-сі, 30-үй (Сейфуллин/Шолохов к-сі қиылысы). тел. 247-22-20. 4.Алматы қ., Абылай хан д-лы (Қазыбек би к-сі қиылысы), 91-үй, тел. 2 793 511 (ішкі нөмір 400).

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ 2015 жылғы 1 қыркүйектен бастап 31 қазанды қоса есептегендегі аралықта «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде II топқа қойылатын талаптарға сəйкес, халықтың барлық санатына арналған Текстильщиков к-сі, 4 А-үй ауданында орналасқан көпқабатты тұрғын үй құрылыс объектісі бойынша өтініштер қабылдайтындығын хабарлайды (Банк желісі бойынша барлығы 41 пəтер). «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде жоспарланып отырған құрылыс объектісінде 1 шаршы метрдің таза əрлеудегі құны 90 000 теңгені құрайды. Құрылыс жұмыстарының аяқталу мерзімі: 2015 жылдың желтоқсан айы. Бағдарламаға қатысушыларға қойылатын талаптармен Банктің www. hcsbk.kz Интернет-ресурсындағы «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде танысуға болады. Өтініштерді Банктің www.hcsbk. kz Интернет-ресурсындағы «Салымшының жеке кабинеті» арқылы беруге болады. Өтініштерді Банк салымшылары ғана бере алады. Тұрғын үйді сатып алушылар мен жалға алушылар тізімі жəне құрылыс объектісінің сипаттамасымен (құрылыстың сыртқы келбеті мен пəтерлердің жоспары) «Қостанай облысы, Қостанай қаласы, əл-Фараби даңғылы, 67, байланыс телефоны: 8 (7172) 530277» мекенжайында орналасқан Банк филиалында немесе Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсында таныса аласыздар.

Ќўрметті салымшылар!

«Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ 2015 жылдың 1 қыркүйегі мен 1 қарашасын қоса есептегендегі мерзім аралығында «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде салынып жатқан тұрғын үйден «таза» əрлеудегі пəтерлерді сатып алушылар мен жалға алушылардың пулына қатысуға өтініштер қабылдайтындығы туралы хабарлайды. Пул «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасының» «Халықтың барлық санатына арналған тұрғын үй» бағыты бойынша ІІ топтың талаптарына сəйкес келетін тұлғалардың ішінен құрылады. Қатысушыларға қойылатын талаптармен Банктің www.hcsbk.kz Интернет-ресурсындағы «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде таныса аласыз. Нысан – «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» шеңберінде құрылысы жоспарланып жатқан Павлодар облысы, Павлодар қаласы Гагарин-Ворушин көшелерінде орналасқан 72 пəтерлі, 9 қабатты, 2 кіреберісті тұрғын үй құрылысы (барлығы 36 пəтер). Бағасы «таза» əрлеумен 1 шаршы метрге 90 000 теңге. Құрылыстың аяқталу мерзімі – 2015 жылдың желтоқсан айы. Өтініштерді Банктің барлық филиалдарында, сонымен қатар Банктің www.hcsbk. kz Интернет-ресурсындағы «Клиенттің жеке кабинетінде» бере аласыз. Құрылыс нысанасы бойынша неғұрлым толығырақ ақпарат алу жəне өтініш беру үшін: Павлодар облысы, Павлодар қ., Абай к-сі, 75-үй мекенжайына хабарласу қажет, телефондары: 8 (7182) 209701; 8 (7182) 209200; 8 (7182) 209703; 8 (7182) 209704; 8 (7182) 209705; тел.факс: 8 (7182) 209700. Өтініштер «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ салымшыларынан Банктің барлық филиалдарында қабылданады. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы тұрғын үй сатып алушылардың пулын қалыптастыру ережелерімен www.hcsbk.kz сайтында «Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы» бөлімінде танысуға болады.

«Punjab National Bank»-Қазақстан» еншілес банкі» акционерлік қоғамының Директорлар кеңесі акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысының күн тəртібіне өзгерістер енгізу туралы хабарлайды, жиналыс 2015 жылғы 28 қыркүйекте (жалпы жиналыс болмады деп танылған жағдайда, немесе 2015 жылғы 30 қыркүйекте) атқарушы органның орналасқан жері бойынша Алматы уақытымен 11 сағат 00 минутта өткізіледі: Алматы қ., Достық д-лы, 91/2. Жаңартылған күн тəртібі: 1. «PNB»-Қазақстан» ЕБ» АҚ-тың корпоративтік басқару кодексін» бекіту. 2. «PNB»-Қазақстан» ЕБ» АҚ Директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау, олардың өкілеттік мерзімдерін анықтау. 3. Директорлар кеңесінің мүшелеріне өз міндеттерін орындауы үшін сыйақы төлеу жəне шығындарын өтеу мөлшері мен шартын анықтау.

Совет директоров акционерного общества «Дочерний Банк «Punjab National Bank»-Казахстан» сообщает о внесении изменений в повестку дня внеочередного общего собрания акционеров, которое состоится 28 сентября 2015 года (либо 30 сентября 2015 года, в случае признания общего собрания несостоявшимся) в 11 часов 00 минут Алматинского времени по месту нахождения исполнительного органа по адресу: г.Алматы, пр.Достык, 91/2. Обновленная повестка дня: 1.Утверждение «Кодекса корпоративного управления АО «ДБ «PNB»Казахстан». 2.Избрание членов Совета директоров АО «ДБ «PNB»-Казахстан», определение срока их полномочий. 3.Определение размера и условий выплаты вознаграждений и компенсации расходов членам Совета директоров за исполнение ими своих обязанностей.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 341-08-11. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісі аппаратының қызметкерлері палата аппараты заңнама бөлімінің қызметкері Иса Момбаевқа анасы Қадила КЕРІМБАЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


14

www.egemen.kz www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

 Айтайын дегенім...

Жўтыла берген журнал Ќазаќ киносы їшін арнайы єылыми кинобасылым ауадай ќажет

 Бəрекелді!

Ќазаќстанныѕ їш ауыр атлеті – Азия чемпионы Таиландтың астанасы – Бангкок қаласында өтіп жат қан ауыр атлетикадан Азия чемпионатында үш бірдей атлетіміз чемпион атанды.

Қыркүйектің 10-ы күні жерлестеріміз арасынан бірінші болып 77 килоға дейінгі салмақтағы Айдар Қазов ерледі. Ол қоссайыста 350 (156+194) кило салмақ көтерді. Жарыста онымен басты қарсылас болған КХДР спортшысы да осынша салмақты бағындырды. Бірақ, оның жеке салмағы Айдарға қарағанда ауырлау болып шықты да, бірінші орыннан сырғып кетті. Бұл біздің атлетті алтын тұғырға шығарды. Осы салмақта сынға түскен тағы бір атлетіміз – Батыр Асраров 330 кг салмақпен 8-орында қалды. Қазақстандықтар қоржынына келесі алтын жүлдені 85 килоға дейінгі салмақта өнер көрсеткен Ермек Өміртай салды. Оның қоссайыс қор ытын дысындағы жинаған ұпайы 364 (161+203) килоға жетті. Тап осы салмақта бізден Семен Линдер есімді спортшы да күш сынасты. Ол жұлқа көтеруде 166 кило салмақ алып, кіші алтын медальға қол жеткізді. Ал қоссайыс нəти же сін де төртінші орынға табан тіреді. Үшінші алтын медальдің иегері 94 килоға дейінгі салмақтағы Рүстем Сыбай болды. Ол екі жаттығуды 383 (167+216) килолық салмақты алды. Жұлқа көтеруде үшінші болып қалған жерлесіміз серпе көтеруде алдына жан салмады. Ол мұнда өзінен кейінгі Корея жəне Иран атлет терінен 7 кило алға кетіп қалды. Осы күні əйелдер арасындағы сайыста 69 килоға дейінгі отандасымыз Майра Файзуллаева 226 (125+101) кило салмақ көтеріп қола медальға қол жеткізді. Ал мұның алдында біздің Əсем Садықова мен Фаина Сиванбаева есімді атлет теріміз де чемпионатта үшінші орын алған болатын. Чемпионат 3 қыркүйекте басталды. Ол бүгін мəреге жетеді. Дамир ҚОЖАМҚҰЛ.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

 Қаз-қалпында

Ќос ќасќыр соќќан келіншек Өмірзақ АҚБАСОВ,

журналист.

– Қос қасқырды қатар соққан менің анам Жамал Əлменова еді, – дейді бүгінде сегіз бала тəрбиелеп өсіріп, жасы сексенге жуықтап отырған зейнеткер, Жаңақала ауылының тұрғыны Гүлжиян Мусина. Оқиға былай болыпты. Əкесі Əлменов Арыстан мен шешесі Жамал №21 ауылдағы «Большевик» колхозының қарапайым колхозшылары болатын. Сауатсыз, отын тасып, басқа да əртүрлі қара жұмыстар атқарған əкесі 1941 жылы алғашқылардың бірі болып соғысқа алынып, барған бойда хабарсыз кеткен. Отбасы тауқыметі шеше мойнына түседі. Сауаты болмаса да бейнет кешіп өскен ана қайратты жан екен. Соғыс кезі. Талап қатал. Бар ауыртпалық елдегі соғысқа жарамсыз қарттар мен əйелдердің, бала-шағаның мойындарына түседі. Ел басына күн туғанда азаматтардың атқарар

жұмысын да атқарып, майданның қажеттілігін қамтамасыз етіп, Жеңіске септік еткен де солар болатын. Жамал ана да солардың бірі болды. Қайғыдан қан жұтып жүрсе де ерінің елдегі орнын жоқтатпады. Əртүрлі ауыр жұмыстарды атқарды. Жұмыс қолының жетіспеуінен 1945-1947 жылдар аралығында жауапкершілігін мойнына алып, бір қора сиырды жалғыз бағып, Тоқсобаны жайлады. Сол жылдары батыстағы соғыс дүмпуінен ауып келген ит-құс тым көп болатын. Бірде табын үркіп, қасқыр көргендегі əдетімен өкіріпбақырып қораға тығылды. Айырын ала жүгірген Жамал қораны айнала бергенде қаншық қасқырмен бетпебет келіп қалды. Іші қабысқан аш бөрі қашудың орнына қарсы секірді. Сескенуді ұмытқан малшы төрт бұтақ айырды қасқырдың алқымынан бойлата салып, қабырғаға жаншыды. Жанды жеріне тиіп əлсіреген тағыны піскілеп өлтірді де, мал шуы басылмаған аула ішіне ұмтылды.

Малмен еріп кірген арлан қасқыр топталған сиырға бата алмай, ойқастап жүр екен. Аула қақпасын жаба салып, айырын оңтайлап, сақтықпен арланға беттеді. Бір жағы найзадай мүйіздерін тосқан сиырлар, бір жағында айырын кезеніп келген малшы, ортада қалып жаны қысылған арлан арылдай айбат шекті. Түз тағысымен өліспей беріспейтін айқас басталды. Көмекке келер ешкімі жоқ Жамал аса сақтықпен қимылдады. Əлсін əлі атылған арланды айырымен түйреп қайырып отырды. Біраздан кейін тағы тұра алмай жатты. Сөйтіп, қоғам малын қорғаған келіншек екі қасқырды қатар соққан еді. Жеңіс күнін жақындатқан жайшылықта көнбіс көрінсе де, ары сынға түскенде жан беретін отаншылдық рухы биік осындай жандар екеніне кімнің дауы бар?! Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы.

 Мирас

Сїйікті ойын Болат ЕСҚАЛИЕВ.

Ақжайық ауданының Мерген ауылындағы қария, бүгінде 70-тен асқан Аманғали Қайсағалиев осы халықтық ойынның тақтасы мен тастарын жаңғыртты. Ата-бабаларымыз кəдімгі дойбыны, бұрынғы тілмен айтсақ – шатырашты сүйіп ойнаған.– Менің атам Бекеш Байарыстанов, – дейді ол, – 1876 жылы дүниеге келген. 1945 жылы дүние салған. Астраханда балық аулаумен, басқа да кəсіппен айналысқан, төрт түлік мал өсірген кісі бо лыпты. Тірліктен қолы қалт ете қалғанда, шатырашты өте ұнатып ойнапты. Тіпті, үйіне келген кісіге «ең

болмаса, бір жол ойнашы» деп жібермеген. Тақтасын да, тастарын да өзі жасаған. Мысалы, тастарды түйе өркеш, т.б. қалыпта ойған. Кейіннен сиыр сирағынан жасаған, он екісі сүйектің – өз түсі, он екісін қынамен бояған. Сол сүйек шатыраш анамыздың көне сандығының түбінде көп жыл сақталды. Əкем Қайсағали соғыстан 1945 жылы маусым айында аман-есен оралып, малшы болды. Қолы босағанда, екеуміз ойнап жүрдік. Тақтасының төсегі қалың, терме алаша іспетті, екі жағының шашағы бар, еш бояусыз ақ жүн, қара жүннен тоқылған еді. Соның бəрі жұртымыздың қолөнерінен

де сөзсіз хабар беретін. Басқа ауылдарда да осындай шатыраш болғаны сөзсіз деп ойлаймын. 50-жылдары фабрикалар шығарған дойбылар келді ауылға. Соған көңіл «ауып» кеттік. «Сүйек шатыраш ескінің көзі, көрсетпе» деген сөз болды. Жəне анам Меруетті «молданың тұқымы, намаз оқиды», деп сөзге іліктірді біреулер. Аталары тəркілеуге ілініп, қорқып қалған ол намазын қойып, Құран кітаптарын

жасырып, біреулерге беріп жіберді. Көнеден қалғанды көрсетуге өте сақ қарады. Атамнан қалған əлгі шатыраш Мерген ауылында 1957 жылға дейін тек біздің үйде сақталды. Осындай ескіні Аманғали аға жаңғыртуды ұйғарды. Балауса шағынан-ақ ер-тұрман, қамшы, домбыра, сыбызғы, бесік, тұрмыстық талай дүниені жасауды үйренген, ол үшін шатырашты жасау қиынға түспеді. Кейінгілер атам қазақ малдың мүйізін, жүнін, терісін, сүйегін, тұяғын өнерге, тірлікке қандай керемет пайдалана білгенін ұғынса деген мақсат қой қариянікі. Шаршыны киізден жасап, ал тастарын мал сүйегінен кесіп, ойды. Батыс Қазақстан облысы. Ақжайық ауданы. ––––––––––––––

Суретті түсірген Нұрбек ИХСАН.

Біздің елге кино туралы салмақты ой қозғайтын, жан-жақты талдаулар жасайтын ғылыми журналды тұрақты түрде шығарып отырудың уақыты жетті. Бұған дейін де киножурналдар болған. Кеңес өкіметі жылдары «Жаңа фильм», «Новый фильм» журналдары тұрақты шығып тұрды. 1990 жылдардың басында бұл журналдың шығуы тоқтатылды. Көп ұзамай, «Азия киносы» атты журнал шыға бастады. Бірақ, бес-алты нөмірден əрі аспады. 2000 жылдардың ортасына қарай Дəрежан Өмірбаевтың бас редакторлығымен «Киноман» журналы жарық көре бастады. Алдыңғы журналдармен салыстырғанда, бұл журналдың шығу уақыты үш-төрт жылға созылды. Сөз жоқ, басында білікті мамандар отырған соң, жоғарыда аталып өткен басылымдардың деңгейі жаман болған жоқ. Журналдардың əрбір санында қазақ киносындағы өзекті-өзекті деген мəселелер көтерілді, жақсы талдау мақалалар, рецензиялар, шығармашылық портреттер, репортаждар, т.б. жарияланып тұрды. Соңғы жылдары шығып жүрген «Кино алаңы» («Территория кино») журналының да тағдыры қазір белгісіз болып қалды. Ғылыми журнал деп неге əдейі баса айтып отырмын? Сəтті-сəтсіз болсын, саны жеткілікті-жеткіліксіз болсын, жыл сайын «Қазақфильм» киностудиясында, басқа да жеке студияларда көркемсуретті, деректі, анимациялық фильмдер түсірілуде. Халық олардың бірін білсе, екін шілері туралы мүлдем бейхабар. Оларға өз уақытында баға беріліп, зерттеу нысанына айналып жатса, ертеңгі күннің несібесіне қызмет ететіні сөзсіз. Сондықтан, жан-жақты талдаулар, сыни мақалалар жазылып, тұрақты түрде жарияланып тұруы тиіс. Ал енді еліміздің əрқилы баспасөз беттерінде жиі болмаса да жарияланып тұратын мақалалар, рецензиялар, басқа да мəліметтер өте жеткіліксіз. Оның үстіне, фестивальдардан жүлде алып келген фильмдер туралы ғана жазылады немесе қоғамды «дүр сілкіндіргендеріне» ғана назар аударылады, кейде тек құрғақ ақпарат қана беріледі. Тасада қалып қоятын шығармалар өте көп. Кейде көрермен түгілі, біздің өзіміз біле бермейтін фильмдерді естіп, таңғалып жатамыз. Сондықтан, бүгінгі, кешегі киноүрдіс туралы материалдар тұрақты жарияланып тұрса, белгілі бір жүйе пайда болады. Ал жүйе бар жерде міндетті түрде ғылым да пайда болады. Сондай-ақ, сол кинотуындыларды дүниеге əкелетін қаншама мамандар (сценарист, режиссер, оператор, суретші, актер, композитор, т.б.) бар. Олардың əрқайсысының шығармашылық қолтаңбасы мен жұмыс істеу стилінің ерекшеліктеріне назар аударылуы мүлдем кемшін түсіп жатыр. Көбінесе атүсті, жағдай жазылатын материалдар жарияланады жəне сонымен ғана шектеліп жүрміз. Яғни қазір мəн берілмей келген мұндай мəселелер бара-бара осы күнгіден де қиын жағдайға тап қылуы мүмкін, сонда оның орны ойсырап, қатты опық жейтін боламыз. Бізде қазір кино туралы мəселелерге, əрқилы сұрақтарға тереңдеп бара алатын жас кинотанушылар жоқ емес. Бірақ, олардың республикалық басылымдарда жариялануы өзекті мəселе болып отыр. Өйткені, əрбір газет-журналдың ұстанатын өзіндік бағыты бар жəне олардың кейде кино туралы материалдарға көбірек орын беруге мүмкіндігі болмай жатады. Ал енді кейде сын мен «саржағал» басылым мақаласының аражігін ажырата алмай жатамыз. Логикасы бар ма, жоқ па, əйтеуір сын айтатын мақаланы талап етеді. Себебі, ол дау-дамай тудырады, басылымның оқырманын көбейтеді, рейтингін көтереді. Ол да керек шығар. Дегенмен, сын дегеніміз біреудің басын жарып, көзін шығару емес. Кез келген сын өте объективті, салиқалы болуы тиіс. Кейде бүгін нашар деген шығарманың өзі ертең құнды дүниеге айналуы əбден мүмкін. Кезінде «Келін» фильмі туралы тек енжар адам ғана сөз етпеген шығар. Бірақ, бұл фильмнің эстетикасын, кинотілін, стилистикасын жан-жақты елеп-екшеп, орын-орнына қойып, талдап беретін

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-07-87.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-54-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-69-31; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 54-31-56; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

мақаланы бірде-бір басылымның жарияламайтыны тағы белгілі. Өйткені, фильм туралы қоғами пікір лезде-ақ қалыптасып үлгерді. Дəрежан Өмірбаев пен Серік Апрымовтың да фильмдерін көпшілік қауым қабылдай бермейді. Тек, олар ғана емес, қазіргі бірнеше талантты жас режиссерлердің де жағдайы солай. Ол айтпаса да түсінікті. Өйткені, кинематографистер таза авторлық кино бағытында жұмыс істейді жəне кино тіліне басымырақ назар аударады. Ал авторлық кинотуындыларды көпшіліктің қабылдай бермейтіні тағы да белгілі. Бұл тек бізде ғана емес, əлемнің кез келген елінде бар құбылыс. Мысалы, жапон киносын əлемге танытқан Акиро Куросаваны кезінде өзінің көрермені аса қабылдай қоймағанын білеміз. Алайда, Куросава – жапон, одан қалса əлем киносының тарихында мəңгі қалған есім. Өйткені, ол барлық фильмдерінде өзге емес, өзінің халқының, елінің мұңмұқтажын, тарихын, сезімін бейнеледі. Немесе керісінше, кезінде Еркін Рақы шевтың фильмдерін («Жетімдер», «Жаралы сезім», «Астанаға көктем кеш келеді», т.б.) көпшілік іздеп жүріп, тамсанып көріп жатты. Алайда, ол фильмдерді кино мамандарының аса қабылдай қоймауының себебі жоқ емес. Мамандар қалай қараса, олай қарасын, алайда, Рақышевтың отандық кино кеңістігінде пайда болуының өзінде қандай да бір заңдылықтың бар екені белгілі. Міне, осындай мəселелерді жан-жақты талдайтын арнайы кəсіби басылымның ауадай қажеттілігі тағы да туындайды. Қазірдің өзінде қаптап кеткен жекежеке студиялардан кейде біліп, кейде беймəлім қалып жататын қаншама фильмдер шығып жатыр. Сондай-ақ, телеарналардан отандық телесериалдар жауыннан кейінгі саңырауқұлақтай, бірінен кейін бірі көрсетіліп жүр. Міне, дəл осы сəтте тек «Қазақфильм» киностудиясында ғана емес, жеке студияларда түсіріліп жатқан фильмдердің, телеарналардан көрсетіліп жүрген телехикаялардың көркемдік деңгейі, бағыты қандай, жалпыұлттық өнер үшін атқаратын қызметі бар ма, жоқ па деген сияқты тағы да басқа сұрақтарға жүйелі түрде жауап беретін салмақты мақалалардың жарияланып тұруы өтемөте қажет. Сондай-ақ, кешегі кинотарихымызды да ұмытпағанымыз абзал. Қаншама актерлердің, режиссерлердің, операторлардың, кино суретшілерінің, т.б. шығармашылығы əлі толық жазылмай да, айтылмай да келеді. Еске сала кетейік, Қазақстанда «Кинотану» мамандығының ресми түрде ашылғанына жиырма жылдан асып қалды. Осы уақыттың ішінде бірнеше дүркін түлектер бітіріп шықты. Олардың басым көпшілігі қазір отандық телеарналарда жұмыс істейді, біразы педагогика саласында жемісті еңбек етіп жүр. Ғылымға икемі барлары да жоқ емес. Елімізде жыл сайын өтіп тұратын кинофестивальдардың («Евразия», «Шəкен жұлдыздары», «Бастау» халықаралық жəне 2006-2011 жылдар аралығында өткен «Дидар» республикалық жастар кинофестивалі) ұйымдастырылуы мен өткізілуінің басықасында жүргендер де осы кинотанушы мамандар. Жиырма жылдан астам уақыттың ішінде қаламы төселген, қарымды дүниелер жаза алатын киносыншылар легі қалыптасты. Олай болса, кино өнері туралы арнайы басылым ашылып жатса, оны салиқалы, терең əрі мазмұнды материалдармен тұрақты қамтамасыз ете алатын мамандар бар деген сөз. Сонымен, біздің елде киноүрдіс те (əрине, оның деңгейі туралы əңгіме бөлек), кинофестивальдар да, кинопедагогика да, кинотанушы-сыншылар да бар. Ауадай қажет болып тұрғаны – мемлекет тарапынан қолдауға ие болатын арнайы ғылыми кинобасылым. Мұндай басылымның міндетті түрде еліміздегі киноүрдіс, телеүрдіс туралы жан-жақты əрі тереңірек хабардар болуымызға қызмет ететіні əрі рухани айналымға түсері сөзсіз. . Нəзира РАХМАНҚЫЗЫ, Қазақ Ұлттық өнер университетінің доценті, өнертану кандидаты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Талғат РАЙЫМБЕК.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 15 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №647 ek


15

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 1 қыркүйек

№726

Астана, Үкімет Үйі

«Кредиторлар талаптары тізілімінің нысандарын, оны қалыптастыру қағидалары мен мерзімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 2 шілдедегі № 762 қаулысына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Кредиторлар талаптары тізілімінің нысандарын, оны қалыптастыру қағидалары мен мерзімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 2 шілдедегі № 762 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 45, 442-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтыру енгізілсін: 1) көрсетілген қаулымен бекітілген банкроттық рәсіміндегі кредиторлар талаптары тізілімінің нысанында: «Екінші кезек» деген 2-бөлім мынадай редакцияда жазылсын: « 2. 1) ... 2) ...

Екінші кезек Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ресімделген банкрот мүлкінің кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемелері бойынша кредиторлардың талаптары Жиыны Банкроттық рәсімін жүргізу кезеңінде банкроттықты басқарушының кредит алуы нәтижесінде туындаған кредиторлардың талаптары Жиыны Екінші кезек бойынша жиыны:

2) көрсетілген қаулымен бекітілген Кредиторлар талаптарының тізілімін қалыптастыру қағидалары мен мерзімінде: 28-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «28. Тізілім Заңның 100; 101; 102; 103; 104; 105; 106; 107-баптарында белгіленген кезектілікті сақтай отырып қалыптастырылады.»; мынадай мазмұндағы 31-1-тармақпен толықтырылсын: «31-1. Банкроттық рәсімін жүргізу кезеңінде банкроттықты басқарушы кредит алған жағдайда, кредиторлар талаптарының қалыптастырылған тізіліміне алынған кредитті қайтару бойынша кредиторлар талаптарының екінші кезегінің құрамына қосу арқылы өзгерістер енгізіледі.». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 1 қыркүйек

№727

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 1 қыркүйектегі №727 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Заңды тұлғаларды қала салушыларға жатқызу және олардың тізбесін жүргізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 18 наурыздағы № 325 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2002 ж., № 9, 78-құжат). 2. «Табиғи монополиялар субъектілерінің реттеліп көрсетілетін қызметтеріне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтерді (бағаларды, алымдар мөлшерлемелерін) немесе олардың шекті деңгейлерін бекітуге арналған өтінімдерді қарау кезінде жария тыңдаулар өткізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 21 сәуірдегі № 376 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2003 ж., № 17, 177-құжат). 3. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 26 қарашадағы № 1184 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 6-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2003 ж., № 44, 484-құжат). 4. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 21 сәуірдегі № 376 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 22 ақпандағы № 157 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2005 ж., № 9, 85-құжат). 5. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 21 сәуірдегі № 376 қаулысына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 30 наурыздағы № 215 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 11, 103-104-құжаттар). 6. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 13 сәуірдегі № 276 қаулысының күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 22 қыркүйектегі № 900 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 1-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 35, 385-құжат). 7. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 3 наурыздағы № 237 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 1-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., №13, 92-құжат). 8. «Сумен жабдықтау саласындағы реттеліп көрсетілетін қызметтерді жеке тұлғалардың тұтыну көлемінің негізделген шамасын айқындау ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 7 маусымдағы № 521 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 36, 305-құжат). 9. «Акционері мемлекет болып табылатын ұлттық басқарушы холдингтердің, ұлттық холдингтердің, ұлттық компаниялардың даму стратегиялары мен даму жоспарларының орындалуы бойынша есептерді әзірлеу және ұсыну қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 30 мамырдағы № 604 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 40, 512-құжат). 10. «Халықты сауда алаңымен қамтамасыз етудің ең төменгі нормативтерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 30 маусымдағы № 734 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 44, 585-құжат). 11. «Акционері мемлекет болып табылатын ұлттық басқарушы холдингтердің, ұлттық холдингтердің, ұлттық компаниялардың даму стратегиялары мен даму жоспарларын әзірлеу, бекіту, сондай-ақ оларды іске асырудың мониторингі мен оны бағалау қағидаларын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 31 қазандағы № 1236 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 59, 838-құжат). 12. «Реттеліп көрсетілетін қызметтерге тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін және тарифтік сметаларды бекіту кезінде шығындары ескерілетін тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 5 желтоқсандағы № 1467 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 6, 124-құжат). 13. «Табиғи монополиялар саласындағы реттеліп көрсетілетін қызметтерге (тауарларға, жұмыстарға) қол жеткізудің тең жағдайларын ұсыну қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 19 қаңтардағы № 107 қаулысы. 14. «Табиғи монополиялар субъектілерінің реттелетін қызметтеріне (тауарларына, жұмыстарына) арналған тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін бекітуге берілген өтінімдерді қарау кезінде жария тыңдаулар өткізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 21 сәуірдегі № 376 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 30 қазандағы № 1368 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 75-76, 1117-құжат). 15. «Табиғи монополия субъектісінің инвестициялық бағдарламаның (жобаның) орындалуы туралы ақпарат нысанын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 7 желтоқсандағы № 1568 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 3, 50-құжат). 16. «Су шаруашылығы жүйелері саласындағы реттелетін қызметтерді жеке тұлғалардың тұтыну көлемінің негізделген шамасын айқындау ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 7 маусымдағы № 521 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 5 шілдедегі № 690 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 40, 592-құжат). 17. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Реттеліп көрсетілетін қызметтерге тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін және тарифтік сметаларды бекіту кезінде шығындары ескерілетін тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу қағидаларын бекіту туралы» 2011 жылғы 5 желтоқсандағы № 1467 және «Табиғи монополиялар саласындағы реттеліп көрсетілетін қызметтерге (тауарларға, жұмыстарға) қол жеткізудің тең жағдайларын ұсыну қағидаларын бекіту туралы» 2012 жылғы 19 қаңтардағы № 107 қаулыларына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 24 шілдедегі № 738 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 42, 626-құжат). 18. «Табиғи монополиялар субъектілерінің реттелетін қызметтеріне (тауарларына, жұмыстарына) арналған тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін бекітуге берілген өтінімдерді қарау кезінде жария тыңдаулар өткізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 21 сәуірдегі № 376 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 15 қарашадағы № 1235 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 65, 893-құжат). 19. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 20 желтоқсандағы № 1363 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістердің 16-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 72, 951-құжат). 20. «Табиғи монополиялар саласындағы реттеліп көрсетілетін қызметтерге (тауарларға, жұмыстарға) қол жеткізудің тең жағдайларын ұсыну қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 19 қаңтардағы № 107 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 31 желтоқсандағы № 1566 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 85, 1075-құжат). 21. «Реттеліп көрсетілетін қызметтерге тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін және тарифтік сметаларды бекіту кезінде шығындары ескерілетін тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 5 желтоқсандағы № 1467 қаулысына өзгеріс пен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 ақпандағы № 47 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 4, 34-құжат). 22. «Табиғи монополияларды реттеу саласындағы мемлекеттік көрсетілетін қызметтер стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 13 ақпандағы № 86 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 5, 56-құжат).

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 1 қыркүйек

№728

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 1 қыркүйектегі № 728 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Қазақстан Республикасының азаматтық және эксперименттік авиациясы әуе кемелерінің экипаж мүшелерінің жұмыс уақыты мен демалысын ұйымдастыру қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 22 сәуірдегі № 437 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 34, 409-құжат). 2. «Шағын көлемді кемелерді техникалық қадағалау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 31 мамырдағы № 609 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 40, 514-құжат). 3. «Кеме жүргізушілерін шағын көлемді кемені басқару құқығына аттестаттау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 27 маусымдағы № 715 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 43, 572-құжат). 4.«Автомобиль көлігімен жолаушылар мен багажды тасымалдау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 2 шілдедегі № 767 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 45, 611-құжат). 5. «Жылжымалы құрамды және оның кепілін мемлекеттік тіркеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 17 қарашадағы № 1351 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 3, 55-құжат). 6. «Шағын көлемді кемені және олар тұратын базаларды (құрылыстарды) техникалық қадағалау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 31 мамырдағы № 609 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің

2012 жылғы 13 желтоқсандағы № 1585 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 3, 58-құжат). 7. «Кеме жүргізушілерін шағын көлемді кемені басқару құқығына аттестаттау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 27 маусымдағы № 715 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 22 қаңтардағы № 25 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 11, 209-құжат). 8. «Автомобиль көлігімен жолаушылар мен багажды тасымалдау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 2 шілдедегі № 767 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 28 ақпандағы № 199 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 18, 313-құжат). 9. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 21 мамырдағы № 507 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістердің 16 және 17-тармақтары (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 34, 505-құжат). 10. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінің көліктік бақылау саласындағы мемлекеттік қызметтер стандарттарын бекіту туралы» 2009 жылғы 29 қазандағы № 1710 және «Темір жол жылжымалы құрамын тіркеу қағидаларын бекіту туралы» 2011 жылғы 17 қарашадағы № 1351 қаулыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 4 желтоқсандағы № 1307 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 70, 923-құжат). 11. «Қазақстан Республикасының азаматтық және эксперименттік авиациясы әуе кемелерінің экипаж мүшелерінің жұмыс уақыты мен демалысын ұйымдастыру қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 22 сәуірдегі № 437 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 желтоқсандағы № 1425 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 75, 986-құжат). 12. «Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінің ішкі су және теміржол көлігі саласында мемлекеттік қызметтер көрсету мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 12 наурыздағы № 229 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 2-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 20, 152-құжат). 13. «Автомобиль көлігімен жолаушылар мен багажды тасымалдау қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 2 шілдедегі № 767 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 12 наурыздағы № 231 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 21, 154-құжат).

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 2 қыркүйек

№732

Астана, Үкімет Үйі

«Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 мамырдағы № 437 қаулысына өзгеріс енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерлерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 4 мамырдағы № 437 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 32, 288-құжат) мынадай өзгеріс енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу мөлшерінде: ескертпе мынадай редакцияда жазылсын: «Ескертпе: өндіріп алу сомасы - атқарушылық құжатта көрсетілген ақшалай талаптың не өндіріп алушы мәжбүрлеп орындатуға ұсынған ақшалай талаптың бір бөлігінің мөлшері. Егер мүліктік сипаттағы атқарушылық құжат ішінара орындалса, онда жеке сот орындаушысына оның қызмет ақысының өндіріп алынған сомаға немесе мүлік құнына пропорционалды бір бөлігі ғана төленеді. АЕК – «Республикалық бюджет туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен жыл сайын белгіленетін айлық есептік көрсеткіш.». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің бұйрығы 2015 жылғы 26 маусым

№730

Астана қаласы

Техникалық реттеу және метрология саласындағы мемлекеттік көрсетілетін қызметтер стандарттарын бекіту туралы «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы» 2013 жылғы 15 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 10бабы 1) тармақшасына сәйкес, бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған: 1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес «Өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификат беру»; 2) осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес «Метрологиялық аттестаттау туралы сертификат беру»; 3) осы бұйрыққа 3-қосымшаға сәйкес «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру»; 4) осы бұйрыққа 4-қосымшаға сәйкес «Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын халықаралық, өңiрлiк стандарттарды және шет мемлекеттердің стандарттарын, шет мемлекеттердің ұйымдарының стандарттарын, техникалық-экономикалық ақпарат жiктеуiштерін стандарттау, сәйкестiктi растау және аккредиттеу жөніндегі қағидаларын, нормалары мен ұсынымдарын есепке алу»; 5) осы бұйрыққа 5-қосымшаға сәйкес «Мемлекеттік басқару органдарының метрологиялық қызметтерінің, жеке және заңды тұлғалардың қызметті жүзеге асыру жөніндегі нормативтік құжаттарды келісу» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарттары бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті (Б.Б. Қанешев): 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде оның көшірмесінің мерзімді баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберілуін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің интернет-ресурсында және мемлекеттік органдардың интранет-порталында орналастырылуын; 4) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін он жұмыс күн ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Заң департаментіне осы бұйрықтың 2-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларында көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтерді ұсынуды қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау жетекшілік ететін Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму вице-министріне жүктелсін. 5. Осы бұйрық оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушы А.РАУ. «КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрі ________________ Е. Досаев 2015 жылғы 10 шілде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 26 маусымдағы №730 бұйрығына 1-қосымша «Өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет). 2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі. 3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті Министрліктің Техникалық реттеу және метрология комитеті (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Мемлекеттік көрсетілетін қызметтің өтінішін қабылдау көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін беру: 1) көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі; 2) www.elicense.kz, www.egov.kz «электрондық үкіметтің» веб-порталы (бұдан әрі – портал) арқылы жүзеге асырылады. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі 4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасын тапсырған сәттен бастап: сертификат беру кезінде – 15 (он бес) жұмыс күні; сертификаттың телнұсқасын беру кезінде – 2 (екі) жұмыс күні. Көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының құжаттарын алған сәттен бастап ұсынылған құжаттардың толықтығын екі жұмыс күні ішінде тексереді. Ұсынылған құжаттардың толық болмау фактісі анықталған жағдайда, көрсетілетін қызметті беруші белгіленген мерзімде өтінішті одан әрі қарауға жазбаша дәлелді бас тартуды береді; 2) көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасын тапсыру үшін күтудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 20 (жиырма) минут; 3) көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушыға қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 15 (он бес) минут. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: электрондық (ішінара автоматтандырылған) және (немесе) қағаз түрінде. 6. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі – өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификат немесе сертификаттың телнұсқасы. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: электрондық. Көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін алу үшін қағаз тасығышта жүгінген жағдайда, мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі электрондық форматта ресімделеді, басып шығарылады, көрсетілетін қызметті беруші басшысының мөрімен және қолымен куәландырылады. 7. Мемлекеттік қызмет жеке және заңды тұлғаларға тегін негізде көрсетіледі. 8. Жұмыс кестесі: 1) көрсетілетін қызметті берушінің – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда, сағат 13.00-ден 14.30-ға дейінгі түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейінгі түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін жүзеге асырылады. Мемлекеттік қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусіз кезек тәртібімен көрсетіледі; 2) порталдың – тәулік бойы, жөндеу жұмыстарын жүргізуге байланысты техникалық үзілістерді қоспағанда. 9. Көрсетілетін қызметті алушы (не оның өкілі) көрсетілетін қызметті берушіге жүгінген кезде мемлекеттік қызметті көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі: сертификат алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтініш; Мемлекеттік ғылыми-метрологиялық орталықтан (бұдан әрі – МҒМО) өтініште көрсетілген өлшем құралдарының типіне эксперименттік зерттеулер жүргізу барысында оң нәтиже алғаны туралы хат; ашық басылымдарда типтің сипатын жариялауға рұқсаты туралы көрсетілетін қызметті алушының хаты; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін). сертификаттың телнұсқасын алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтініш; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін). Өлшем құралдарының типін бекіту туралы өтінішті алғаннан кейін көрсетілетін қызметті берушінің сұратуы бойынша МҒМО көрсетілетін қызметті алушыға қатысты келесі құжаттар топтамасын ұсынады: «ҚР МӨЖ. Өлшем құралдарының типін сынау мен бекітуді жүргізу тәртібі» ҚР СТ 2.21-2007 (бұдан әрі – ҚР СТ 2.21-2007) сәйкес типті бекітудің жөнділігі туралы ұсынымы бар сынақ актісі; өлшем құралдарының типін сипаттауда көрсетілген салыстырып тексеру әдістемесі немесе салыстырып тексеру әдістемесінің Қазақстан Республикасының өлшем бірлігін қамтамасыз ету мемлекеттік жүйесінің тізілімінде тіркелгенін растайтын үзінді көшірме; ҚР СТ 2.21-2007 талаптарына сәйкес, көрсетілетін қызметті алушы мен МҒМО келіскен өлшем құралдарының типін сипаттаудың екі данадағы жобасы. Жеке тұлғалардың тұлғасын куәләндіретін құжаттардағы, заңды тұлғалардың мемлекеттік тіркелуі туралы (қайта тіркелуі туралы) мәліметті көрсетілетін қызметті беруші сәйкес мемлекеттік ақпараттық жүйелерден «электронды үкімет» шлюзі арқылы алады. Егер өзгесі Қазақстан Республикасының заңдарында көзделмесе, көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметті көрсету кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған заңмен қорғалатын құпияны құрайтын мәліметтерді пайдалануға келісімін алады. Көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы барлық қажетті құжаттарды берген кезде – қағаз тасымалдағышта өтінішті қабылдағанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылдау күні мен уақытын көрсету арқылы тіркегені туралы белгі болып табылады. 3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша орталық мемлекеттік органдардың, көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) олардың лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі 10. Шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 12-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті беруші басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Transporttower» ғимараты, № 2117 кабинет мекенжайы, телефоны: 8 (7172) 75-43-23, 75-44-55. Шағым пошта арқылы жазбаша нысанда немесе көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымның қабылдағанын растау шағымды қабылдаған адамның тегін, аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орнын көрсете отырып, оны көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі және күні) болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта байланысы арқылы жіберіледі не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Шағымдану тәртібі туралы ақпаратты бірыңғай байланыс орталығының 1414 телефоны бойынша алуға болады. Шағымды портал арқылы жіберген кезде көрсетілетін қызметті алушыға «жеке кабинетінен» өтініш туралы ақпарат қолжетімді, ол көрсетілетін қызметті беруші өтінішті өңдеу барысында (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгілер, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) жаңартылып отырады. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның мекенжайына түскен шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымда: 1) жеке тұлғаның тегі, аты, қалауы бойынша әкесінің аты және пошталық мекенжайы көрсетіледі; 2) заңды тұлғаның атауы, пошта мекенжайы, шығыс нөмірі мен күні көрсетіледі. 11. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда, көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен жүгіне алады не заңнамада белгіленген тәртіппен сотқа жүгінеді. 4. Мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар 12. Мемлекеттік қызметті көрсету орындарының мекенжайлары көрсетілетін қызметті берушінің: www.memst.kz интернет ресурсында, «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер» бөлімінде орналастырылған. 13. Көрсетілетін қызметті берушінің мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы арқылы қашықтықтан қол жеткізу режимінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты алу мүмкіндігі бар.

14. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары: 8 (7172) 27-09-37, 27-09-75. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы: 1414. «Өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымша Нысан Өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификатты/сертификаттың телнұсқасын алуға өтініш Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитетіне жеке тұлғадан (толық тегі, аты, әкесінің аты (болған жағдайда), жеке сәйкестендіру нөмірі), заңды тұлғадан (толық атауы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі). Мынадай өлшем құралының: ________________________________________________________ (өлшем құралының толық атауы және белгіленуі) ________________________________________________________________ типін бекіту туралы (өндірушінің, шығарылған елінің атауы) сертификатты/сертификаттың телнұсқасын (керегін қалдырыңыз) беруді сұраймын. Қосымша: _______________________________________________________________ (қоса берілетін құжаттар атауы) Өндірілген немесе әкелінген өлшем құралдарының бекітілген типке сәйкестігіне өлшем құралдарының типін бекіту туралы сертификаттың қолданылу мерзімінде кепілдік береміз. Жеке тұлға _______________________________________________________________________ (қолы, тегі, аты-жөні, әкесінің аты (болған кезде)) Заңды тұлғаның басшысы ___________________________________________________________ (қолы, тегі, аты-жөні, әкесінің аты (болған кезде)) М.О. (болған кезде) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 26 маусымдағы №730 бұйрығына 2-қосымша «Метрологиялық аттестаттау туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Метрологиялық аттестаттау туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет). 2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі. 3. Мемлекеттік көрсетілетін қызметті «Қазақстан метрология институты (ҚазМетрИн)» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін беру көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. Көрсетілетін қызметті беруші берілген рұқсаттамалар туралы ақпаратты www.elicense.kz «Е-лицензиялау» мемлекеттік дерекқоры» ақпараттық жүйесіне енгізеді. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі 4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасын ұсынған сәттен бастап: сертификат беру кезінде – 15 (он бес) жұмыс күні; сертификаттың телнұсқасын беру кезінде – 2 (екі) жұмыс күні. Көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының құжаттарын алған сәттен бастап ұсынылған құжаттардың толықтығын екі жұмыс күні ішінде тексереді. Ұсынылған құжаттардың толық болмау фактісі анықталған жағдайда, көрсетілетін қызметті беруші белгіленген мерзімде өтінішті одан әрі қарауға жазбаша дәлелді бас тартуды береді; 2) көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасын тапсыру үшін күтудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 20 (жиырма) минут; 3) көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушыға қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 15 (он бес) минут. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: электрондық (ішінара автоматтандырылған) және (немесе) қағаз түрінде. 6. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі – өлшем құралдарының метрологиялық аттестаттау туралы сертификаты немесе сертификаттың телнұсқасы. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде. Көрсетілетін қызметті алушы сертификатты алуға немесе сертификат телнұсқасын беру үшін қағаз тасығышта жүгінген жағдайда, қағаз нысанында ресімделеді, көрсетілетін қызметті беруші басшысының мөрімен және қолымен куәландырылады. Көрсетілетін қызметті алушы барлық қажетті құжаттарды мемлекеттік қызметті берушінің кеңсесі арқылы тапсырған кезде – өтініштің қабылдағанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылданған күні мен уақытын көрсете отырып, тіркеу туралы белгі болып табылады. 7. Мемлекеттік қызмет жеке және заңды тұлғаларға ақылы негізде көрсетіледі. Мемлекеттік қызмет көрсету құны «Мемлекеттік мүлік туралы» 2011 жылғы 1 наурыздағы Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес көрсетілетін қызметті берушінің басшысымен 0,35 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде бекітілді. Төлем екінші деңгейдегі банктер және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы қолма-қол емес нысанда жүзеге асырылады. 8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда, сағат 13.00-ден 14.30-ға дейінгі түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейінгі түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін жүзеге асырылады. Мемлекеттік қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусіз кезек тәртібімен көрсетіледі. 9. Көрсетілетін қызметті алушы (не оның өкілі) көрсетілетін қызметті берушіге жүгінген кезде мемлекеттік қызметті көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі: сертификат алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтініш; мемлекеттік ғылыми-метрологиялық орталықтан өтініште көрсетілген өлшем құралына эксперименттік зерттеулер жүргізу барысында оң нәтиже алынғаны туралы хат; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін). сертификаттың телнұсқасын алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтініш; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін). Жеке тұлғалардың тұлғасын куәләндіретін құжаттардағы, заңды тұлғалардың мемлекеттік тіркелуі туралы (қайта тіркелуі туралы) мәліметті көрсетілетін қызметті беруші сәйкес мемлеккеттік ақпараттық жүйелерден «электронды үкімет» шлюзі арқылы алады. Егер өзгесі Қазақстан Республикасының заңдарында көзделмесе, көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметті көрсету кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған заңмен қорғалатын құпияны құрайтын мәліметтерді пайдалануға келісімін алады. Көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы барлық қажетті құжаттарды берген кезде – қағаз тасымалдағышта өтінішті қабылдағанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылдау күні мен уақытын көрсету арқылы тіркегені туралы белгі болып табылады. 3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша орталық мемлекеттік органдардың, көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) олардың лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі 10. Шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 12-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті беруші басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Transporttower» ғимараты, № 2117 кабинет мекенжайы, телефоны: 8 (7172) 75-43-23, 75-44-55. Шағым пошта арқылы жазбаша нысанда немесе көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымның қабылдағанын растау шағымды қабылдаған адамның тегін, аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орнын көрсете отырып, оны көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі және күні) болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға почта байланысы арқылы жіберіледі не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Шағымдану тәртібі туралы ақпаратты бірыңғай байланыс орталығының 1414 телефоны арқылы алуға болады. Шағымды портал арқылы жіберген кезде көрсетілетін қызметті алушыға «жеке кабинетінен» өтініш туралы ақпарат қолжетімді, ол көрсетілетін қызметті беруші өтінішті өңдеу барысында (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгілер, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) жаңартылып отырады. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның мекенжайына түскен шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымда: 1) заңды тұлғаның атауы, пошта мекенжайы, шығыс нөмірі мен күні көрсетіледі; 2) жеке тұлғаның тегі, аты, қалауы бойынша әкесінің аты және пошталық мекенжайы көрсетіледі. 11. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда, көрсетілетін қызметті алушы шағыммен мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға жүгіне алады незаңнамада белгіленген тәртіппен сотқа жүгінеді. 4. Мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар 12. Мемлекеттік қызметті көрсету орындарының мекенжайлары көрсетілетін қызметті берушінің www.kazinmetr. kz интернет-ресурсында, «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер» бөлімінде орналастырылған. 13. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы арқылы қашықтықтан қол жеткізу режимінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты алу мүмкіндігі бар. 14. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары: 8 (7172) 27-09-37, 27-09-75. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы: 1414. «Метрологиялық аттестаттау туралы сертификат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына қосымша Нысан Метрологиялық аттестаттау туралы сертификатты/сертификаттың телнұсқасын алуға өтініш Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан метрология институты (ҚазМетрИн)» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнына жеке тұлғадан (толық тегі, аты, әкесінің аты (болған жағдайда), жеке сәйкестендіру нөмірі), заңды тұлғадан (толық атауы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі). Мынадай өлшем құралын _________________________________________________________ (өлшем құралының толық атауы және белгіленуі) _______________________________________________________________________________ (өндірушінің, шығарылған елінің атауы) метрологиялық аттестаттау туралы сертификатты/сертификаттың телнұсқасын (керегін қалдырыңыз) беруді сұраймын. Қосымша: ________________________________________________________________________________ (қоса берілетін құжаттар атауы) Жеке тұлға ______________________________________________________________________ (қолы, тегі, аты-жөні, әкесінің аты (болған кезде)) Заңды тұлғаның басшысы __________________________________________________________ (қолы, тегі, аты-жөні, әкесінің аты (болған кезде)) М.О. (болған кезде) Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 26 маусымдағы №730 бұйрығына 3-қосымша «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет). 2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі. 3. Мемлекеттік қызметті Министрліктің Техникалық реттеу және метрология комитеті (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру: 1) көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі; 2) «электрондық үкіметтің» www.e.gov.kz, www.elicense.kz веб-порталы (бұдан әрі – портал) арқылы жүзеге асырылады. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі 4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасы тапсырылған сәттен бастап, сондай-ақ порталға жүгінген кезде: лицензия беру кезінде – 15 (он бес) жұмыс күні; лицензияны қайта ресімдеу кезінде – 3 (үш) жұмыс күні; лицензияның телнұсқаларын беру кезінде – 2 (екі) жұмыс күні ішінде. Көрсетілетін қызметті беруші көрсетілетін қызметті алушының құжаттарын алған сәттен бастап ұсынылған құжаттардың толықтығын екі жұмыс күні ішінде тексереді. Ұсынылған құжаттардың толық болмау фактісі анықталған жағдайда, көрсетілетін қызметті беруші белгіленген мерзімде өтінішті одан әрі қарауға жазбаша дәлелді бас тартуды береді. 2) құжаттар топтамасын тапсыру үшін күтудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 20 (жиырма) минут; 3) қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 15 (он бес) минут. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: электрондық (ішінара автоматтандырылған) және (немесе) қағаз түрінде. 6. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау үшін лицензия, қайта ресімдеу, лицензияның телнұсқасы не осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 10-тармағында көзделген жағдайларда және негіздер бойынша мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту туралы дәлелді жауап. Мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: электрондық. Портал арқылы жүгінген кезде мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі көрсетілетін қызметті берушінің уәкілетті адамының электрондық-цифрлық қолтаңбасымен (бұан әрі – ЭЦҚ) куәландырылған электрондық құжат нысанында «жеке кабинетке» жіберіледі. Көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін алу үшін қағаз тасығышта жүгінген жағдайда, мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі электрондық форматта ресімделеді, басып шығарылады, көрсетілетін қызметті беруші басшысының мөрімен және қолымен куәландырылады. 7. Мемлекеттік қызметті жеке және заңды тұлғаларға (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті алушы) ақылы негізде көрсетіледі. Мемлекеттік қызметті көрсету кезінде көрсетілетін қызметті алушының тұрғылықты жері бойынша бюджетке «Салық және бюджетке төленетін өзге де төлемдер туралы» 2008 жылғы 10 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Кодексінің (Салық кодексі) 469-бабына сәйкес жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығына мынадай лицензиялық алым төленеді: 1) қызметтің аталған түрімен айналысу құқығына лицензия беру кезінде лицензиялық алым 10 айлық есептік көрсеткішті (бұдан әрі – АЕК) құрайды; 2) лицензияны қайта ресімдеу үшін лицензиялық алым лицензия беру кезіндегі ставкадан 10%-ды құрайды, бірақ 4 АЕК-тен аспайды; 3) лицензияның телнұсқасын беру үшін лицензиялық алым лицензия беру кезіндегі ставкадан 100%-ды құрайды. Лицензиялық алымды төлеу екінші деңгейлі банктер мен банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арқылы қолма-қол немесе қолма-қол емес нысандарда жүзеге асырылады.

Мемлекеттік көрсетілетін қызметті портал арқылы алу үшін электрондық сұрау салу берілген жағдайда, төлем «электрондық үкіметтің» төлем шлюзі (бұдан әрі – ЭҮТШ) немесе екінші деңгейлі банктер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. 8. Жұмыс кестесі: 1) көрсетілетін қызметті берушінің – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда, сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін. Мемлекеттік қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусіз кезек тәртібімен көрсетіледі; 2) портал – тәулік бойы, жөндеу жұмыстарын жүргізуге байланысты техникалық үзілістерді қоспағанда (көрсетілетін қызметті алушы жұмыс уақыты аяқталған соң, Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндері жүгінген кезде, мемлекеттік көрсетілетін қызмет нәтижесін беру келесі жұмыс күнінде жүзеге асырылады). 9. Көрсетілетін қызметті алушы (не оның өкілі) көрсетілетін қызметті берушіге жүгінген кезде мемлекеттік қызмет көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге: лицензия алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1 және 2-қосымшаларға сәйкес жеке және заңды тұлғаға арналған нысан бойынша өтініш; жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алымның бюджетке төленгенін растайтын құжаттың көшірмесі; осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 3 сәйкес біліктілік талаптарына сәйкестік туралы мәліметтер нысаны; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін); лицензияны қайта ресімдеу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 4 және 5-қосымшаларға сәйкес жеке және заңды тұлғаға арналған нысан бойынша өтініш; лицензияны қайта ресімдеу үшін бюджетке лицензиялық алымның төленгенін растайтын құжаттың көшірмесі; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін); лицензия жоғалған, бүлінген жағдайда лицензияның телнұсқасын алу үшін тиісті ақпараттық жүйелерден лицензия туралы мәлімет алу мүмкіндігі болмаған кезде ғана: ерікті нысандағы өтініш; өкілдің жеке басын куәландыратын құжат және көрсетілетін қызметті алушы өкілінің уәкілеттілігін растайтын құжат (сәйкестендіру үшін). 2) порталға: лицензия алу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1 және 2-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ-сымен куәландырылған электрондық құжат нысанында жеке және заңды тұлғаға арналған өтініш; ЭҮТШ арқылы төлеу жағдайларын қоспағанда, жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін бюджетке лицензиялық алымның төленгенін растайтын құжаттың электрондық көшірмесі; осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 3-қосымшаға сәйкес нысан бойынша біліктілік талаптарына сәйкестік туралы мәліметтер нысаны; лицензияны қайта ресімдеу үшін: осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 4 және 5-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ-сымен куәландырылған электрондық құжат нысанында жеке және заңды тұлғаға арналған өтініш; ЭҮТШ арқылы төлеу жағдайларын қоспағанда, жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алымның бюджетке төленгенін растайтын құжаттың электрондық көшірмесі; лицензия жоғалған, бүлінген жағдайда лицензияның телнұсқасын алу үшін тиісті ақпараттық жүйелерден лицензия туралы мәлімет алу мүмкіндігі болмаған кезде ғана: көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ-сымен куәландырылған құжаттың электрондық нысанында сұрау салу. Заңды тұлғаның жеке басын куәландыратын құжаттар, лицензиясы туралы, оны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы, дара кәсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу туралы, лицензиялық алымның төленгені (ЭҮТШ арқылы төленген жағдайда) туралы мәліметтерді көрсетілетін қызметті беруші «электрондық үкімет» шлюзі арқылы тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден алады. Көрсетілетін қызметті алушы барлық қажетті құжаттарды тапсырған кезде: көрсетілетін қызметті берушіге (қолма-қол не пошта байланысы арқылы) – қағаз тасығыштағы өтініштің қабылданғанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылдау күні мен уақытын көрсете отырып, көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесінде тіркеу туралы белгі болып табылады; портал арқылы – көрсетілетін қызметті алушының «жеке кабинетінде» мемлекеттік көрсетілетін қызмет нәтижесін алу күнін көрсете отырып, мемлекеттік қызметті көрсету үшін сұраудың қабылданғаны туралы мәртебе көрсетіледі. 10. Мыналар: 1) субъектілердің аталған санаты үшін Қазақстан Республикасының заңдарымен қызмет түрімен айналысуға тыйым салынуы; 2) қызмет түріне арналған лицензия беруге өтініш берілген жағдайда, жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алымның енгізілмеуі; 3) көрсетілетін қызметті алушының біліктілік талаптарына сәйкес келмеуі; 4) көрсетілетін қызметті алушыға лицензия берудің келісуші мемлекеттік органмен келісілмеуі; 5) көрсетілетін қызметті алушыға қатысты оған жекелеген қызмет түрімен айналысуға тыйым салатын заңды күшіне енген сот үкімінің болуы; 6) сот орындаушысының ұсынымы негізінде сот көрсетілетін қызметті алушының лицензия алуына тыйым салуы мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту үшін негіздер болып табылады. 3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша орталық мемлекеттік органдардың, көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) олардың лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі 11. Шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 13-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті беруші басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Transporttower» ғимараты, № 2117 кабинет мекенжайы, телефоны: 8 (7172) 75-43-23, 75-44-55. Шағым пошта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымның қабылданғанын растау шағымды қабылдаған адамның тегін, аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орнын көрсете отырып, оны көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі және күні) болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта байланысы арқылы жіберіледі не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Шағымдану тәртібі туралы ақпаратты бірыңғай байланыс орталығының 1414 телефоны арқылы алуға болады. Шағымды портал арқылы жіберген кезде көрсетілетін қызметті алушыға «жеке кабинетінен» өтініш туралы ақпарат қолжетімді, ол көрсетілетін қызметті беруші өтінішті өңдеу барысында (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгілер, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) жаңартылып отырады. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның атына түскен шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымда: 1) заңды тұлғаның атауы, пошталық мекенжайы, шығыс нөмірі және күні көрсетіледі; 2) жеке тұлғаның тегі, аты, сондай-ақ қалауы бойынша әкесінің аты, пошталық мекенжайы көрсетіледі; 3) дара кәсіпкердің атауы, пошталық мекенжайы, шығыс нөмірі және күні көрсетіледі. 12. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен жүгіне алады не заңнамада белгіленген тәртіппен сотқа жүгінеді. 4. Мемлекеттік қызметті көрсету, оның ішінде электрондық нысанда көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар 13. Мемлекеттік қызметті көрсету орындарының мекенжайлары көрсетілетін қызметті берушінің www.memst.kz интернет-ресурсында «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер» бөлімінде орналастырылған. 14. Көрсетілетін қызметті алушының ЭЦҚ болған кезде мемлекеттік көрсетілетін қызметті портал арқылы электрондық нысанда алу мүмкіндігі бар. 15. Көрсетілетін қызметті алушының порталдағы «жеке кабинеті», сондай-ақ мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы арқылы қашықтықтан қол жеткізу режимінде мемлекеттік қызмет көрсетудің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты алу мүмкіндігі бар. 16. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары: 8 (7172) 27-07-23, 27-07-20. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы: 1414. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 1-қосымша Нысан Өтініш __________________________________________________________________________________________ (лицензиардың толық атауы) __________________________________________________________________________________________ (жеке тұлғаның тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда), жеке сәйкестендіру нөмірі) __________________________________________________________________________________________ (қызметтiң түрi және (немесе) қызметтiң кіші түрінің(-лері) толық атауы көрсетiлсiн) жүзеге асыруға лицензияны қағаз тасығышта ______ (лицензияны қағаз тасығышта алу қажет болған жағдайда Х белгісін қою керек) беруiңiздi сұраймын. Жеке тұлғаның тұрғылықты жерінің мекенжайы__________________________________________________ __________________________________________________________________________________________ (пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат нөмірі) Электрондық пошта __________________________________________________________________________________________ Телефондары __________________________________________________________________________________________ Факс __________________________________________________________________________________________ Банк шоты __________________________________________________________________________________________ (шот нөмірі, банктiң атауы және орналасқан жерi) Қызметті немесе іс-қимылды (операцияларды) жүзеге асыру объектісінің мекенжайы __________________________________________________________________________________________ (пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат (стационарлық үй-жайлар) нөмірі) _____________ парақта қоса беріліп отыр Осымен: көрсетілген барлық деректердің ресми байланыстар болып табылатындығы және оларға лицензияны беру немесе беруден бас тарту мәселелері бойынша кез келген ақпаратты жіберуге болатындығы; өтініш берушіге қызметтің лицензияланатын түрімен және (немесе) кіші түрімен айналысуға сот тыйым салмайтыны; қоса берілген құжаттардың барлығы шындыққа сәйкес келетіні және жарамды болып табылатындығы расталады; лицензияны беру кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған, заңмен қорғалатын құпияны құрайтын қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді пайдалануға келісімін береді. Жеке тұлға __________ __________________________________________ (қолы) (тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда) Мөр орны толтыру күні: 20___ жылғы «__» ___________ «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 2-қосымша Нысан Өтініш _________________________________________________________________________________________ (лицензиардың толық атауы) _________________________________________________________________________________________ (заңды тұлғаның (соның ішінде шетелдік заңды тұлғаның) толық атауы, мекенжайы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі, заңды тұлғаның бизнес-сәйкестендіру нөмірі болмаған жағдайда – шетелдік заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі) _________________________________________________________________________________________ (қызметтiң түрi және (немесе) қызметтің кіші түрінің(-лері) толық атауы көрсетiлсiн) _________________________________________________________________________________________ жүзеге асыруға лицензияны қағаз тасығышта ______ (лицензияны қағаз тасығышта алу қажет болған жағдайда Х белгісін қою керек) беруiңiздi сұраймын. Заңды тұлғаның мекенжайы ________________________________________________________________________________________ шетелдік заңды тұлға үшін) пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат (стационарлық үй-жайлар) нөмірі) Электрондық пошта _________________________________________________________________________________________ Телефондары _________________________________________________________________________________________ Факс _________________________________________________________________________________________ Банк шоты _________________________________________________________________________________________ (шот нөмірі, банктiң атауы және орналасқан жерi) Қызметті немесе іс-қимылды (операцияларды) жүзеге асыру объектісінің мекенжайы _________________________________________________________________________________________ (пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат (стационарлық үй-жайлар) нөмірі) ______ парақта қоса беріліп отыр. Осымен: көрсетілген барлық деректердің ресми байланыстар болып табылатындығы және оларға лицензияны беру немесе беруден бас тарту мәселелері бойынша кез келген ақпаратты жіберуге болатындығы; өтініш берушіге қызметтің лицензияланатын түрімен және (немесе) кіші түрімен айналысуға сот тыйым салмайтыны; қоса берілген құжаттардың барлығы шындыққа сәйкес келетіні және жарамды болып табылатындығы расталады; лицензияны беру кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған, заңмен қорғалатын құпияны құрайтын қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді пайдалануға келісімін береді. Басшы ______________ ________________________________________________ (қолы) (тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда) Мөр орны толтыру күні: 20__ жылғы «__» _________________ «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 3-қосымша Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Елтаңбасын жасау жөнiндегi қызметтi жүзеге асыруға қойылатын бiлiктiлiк талаптарға сәйкестiгi туралы мәлiметтер нысаны 1. Стандарттау жөнiндегi нормативтiк құжаттар: стандарттың атауы___________________________ стандарттың нөмiрi___________________________ 2. Өндiрiстiк техникалық база:

(Соңы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 15-бетте).

12 қыркүйек 2015 жыл

«Мемлекеттік басқару органдарының метрологиялық қызметтерінің, жеке және заңды тұлғалардың қызметті жүзеге асыру жөніндегі нормативтік құжаттарды келісу» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты

«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 5-қосымша Нысан Өтініш _____________________________________________________________________________________________ (лицензиардың толық атауы) _____________________________________________________________________________________________ (заңды тұлғаның (соның ішінде шетелдік заңды тұлғаның) толық атауы, мекенжайы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі, заңды тұлғаның бизнес-сәйкестендіру нөмірі болмаған жағдайда – шетелдік заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі) ______________________________________________________ _________________________жүзеге асыруға (қызметтiң түрi және (немесе) қызметтің кіші түрінің(-лері) толық атауы) 20___ жылғы « » ___________ № ____________, ______________ берілген, (лицензияның нөмірі(лері), берілген күні, лицензияны берген лицензиардың атауы) лицензияны қағаз тасығышта ___ (лицензияны қағаз тасығышта алу қажет болған жағдайда Х белгісін қою керек) мынадай негіз(дер) бойынша (тиісті жолға Х қою қажет): 1) заңды тұлға-лицензиат «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 34-бабында айқындалған тәртіпке сәйкес (тиісті жолға Х қою қажет): бірігу ____ қайта құру ____ қосылу ____ бөліп шығару ____ бөліну ____ жолымен қайта ұйымдастырылуы 2) заңды тұлға-лицензиат атауының өзгеруі ____ 3) заңды тұлға-лицензиаттың орналасқан жерінің өзгеруі ____ 4) егер лицензияның иеліктен шығарылатындығы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына 1-қосымшада көзделген жағдайларда, лицензиат үшінші тұлғалардың пайдасына объектімен бірге «объектілерге берілетін рұқсаттар» класы бойынша берілген лицензияны иеліктен шығаруы ____ 5) «объектілерге берілетін рұқсаттар» класы бойынша берілген лицензия үшін объектілерді көрсете отырып, объект нақты көшірілмей оның орналасқан жерінің мекенжайы өзгеруі __ 6) Қазақстан Республикасының заңдарында қайта ресімдеу туралы талап болған жағдайларда ____ 7) қызмет түрінің атауы өзгеруі ____ 8) қызметтің кіші түрінің атауы өзгеруі _____ қайта ресімдеуіңізді сұраймын. Заңды тұлғаның мекенжайы __________________________________________________________________________________________ (заңды тұлғаның (соның ішінде шетелдік заңды тұлғаның) толық атауы, бизнес-сәйкестендіру нөмірі, заңды тұлғаның бизнес-сәйкестендіру нөмірі болмаған жағдайда – шетелдік заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі) Электрондық пошта ___________________________________________________________________________________________ Телефондары ___________________________________________________________________________________________ Факс ___________________________________________________________________________________________ Банк шоты ___________________________________________________________________________________________ (шот нөмірі, банктiң атауы және орналасқан жерi) Қызметті немесе іс-қимылды (операцияларды) жүзеге асыру объектісінің мекенжайы ____________________________________________________________________________________________ (шетелдік заңды тұлға үшін-елі, пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат (стационарлық үй-жайлар) нөмірі) ______ парақта қоса беріліп отыр. Осымен: көрсетілген барлық деректердің ресми байланыстар болып табылатындығы және оларға лицензияны беру немесе беруден бас тарту мәселелері бойынша кез келген ақпаратты жіберуге болатындығы; өтініш берушіге қызметтің лицензияланатын түрімен және (немесе) кіші түрімен айналысуға сот тыйым салмайтыны; қоса берілген құжаттардың барлығы шындыққа сәйкес келетіні және жарамды болып табылатындығы расталады; лицензияны беру кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған, заңмен қорғалатын құпияны құрайтын қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді пайдалануға келісімін береді. Басшы ______________ ________________________________________________ (қолы) (тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда) Мөр орны толтыру күні: 20__ жылғы «__» _________________ Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 26 маусымдағы №730 бұйрығына 4-қосымша «Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын халықаралық, өңiрлiк стандарттарды және шет мемлекеттердің стандарттарын, шет мемлекеттердің ұйымдарының стандарттарын, техникалықэкономикалық ақпарат жiктеуiштерін стандарттау, сәйкестiктi растау және аккредиттеу жөніндегі қағидаларын, нормалары мен ұсынымдарын есепке алу» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандарты 1. Жалпы ережелер 1. «Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын халықаралық, өңiрлiк стандарттарды және шет мемлекеттердің стандарттарын, шет мемлекеттердің ұйымдарының стандарттарын, техникалық-экономикалық ақпарат жiктеуiштерін стандарттау, сәйкестiктi растау және аккредиттеу жөніндегі қағидаларын, нормалары мен ұсынымдарын есепке алу» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет). 2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі. 3. Мемлекеттік қызметті Министрліктің Техникалық реттеу және метрология комитеті (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін беру көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі 4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасы тапсырылған сәттен бастап – 10 (он) жұмыс күні; 2) құжаттар топтамасын тапсыру үшін рұқсат етілген күтудің ең ұзақ уақыты – 20 (жиырма) минут; 3) қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 15 (он бес) минут. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: қағаз түрінде. 6. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі – Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын халықаралық, өңiрлiк стандарттарды және шет мемлекеттердің стандарттарын, шет мемлекеттердің ұйымдарының стандарттарын, техникалық-экономикалық ақпарат жiктеуiштерін стандарттау, сәйкестiктi растау және аккредиттеу жөніндегі қағидаларын, нормалары мен ұсынымдарын (бұдан әрі – нормативтік құжаттама) (олардың ресми аудармаларының) тіркеу нөмірін бере отырып есепке алу. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде. 7. Мемлекеттік қызмет жеке және заңды тұлғаларға тегін негізде көрсетіледі. 8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда, сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін. Мемлекеттік қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусіз кезек тәртібімен көрсетіледі. 9. Көрсетілетін қызметті алушы (не оның сенімхат бойынша өкілі) көрсетілетін қызметті берушіге жүгінген кезде мемлекеттік қызметті көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі: нормативтiк құжаттаманың және оның мемлекеттiк және орыс тiлдерiндегi түпнұсқалық аудармасының екi көшiрмесi. Шетел тілінен аудармасын растауды көрсетілетін қызметті беруші жүзеге асырады; түпнұсқа иесiнiң осы құжаттарға қабылданған барлық өзгерiстермен пайдаланушыларды қамтамасыз ету жөнiндегi мiндеттемесін қамтитын, сондай-ақ пайдаланушының құжаттарды үшiншi тұлғаларға беруге құқықтарын растайтын немесе жоққа шығаратын нормативтік құжаттама түпнұсқаларының иесімен жасалған шарттың көшiрмесi; нормативтiк құжаттамаларға қатысты, олардың құзыретiне кiретiн мәселелер бойынша мемлекеттiк органдардың қорытындысының көшiрмесi. Ұсынылатын нормативтік құжаттардың әрбір данасы нөмірленеді, тігіледі және көрсетілетін қызметті алушының мөрімен бекітіледі. Көрсетілетін қызметті беруші құжаттарды қабылдаған кезде түпнұсқадан нормативтік құжаттар көшірмелерінің түпнұсқалылығын салыстырып тексеруді, ұсынылған құжаттарды толық болуына және белгіленген талаптарға сәйкестігіне қарауды жүзеге асырады. Ұсынылған құжаттардың дұрыстығына оларды ұсынған көрсетілетін қызметті алушы жауапты болады. Көрсетілетін қызметті алушы барлық қажетті құжаттарды тапсырған кезде қағаз тасығышта өтініштің қабылдағанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылдаған күні мен уақытын көрсете отырып, тіркеу туралы белгі болып табылады. 3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша орталық мемлекеттік органдардың, көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) олардың лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі 10. Шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 12-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті беруші басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Transporttower» ғимараты, № 2117 кабинет мекенжайы, телефоны: 8 (7172) 75-43-23, 75-44-55. Шағым пошта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымның қабылданғанын растау шағымды қабылдаған адамның тегін, аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орнын көрсете отырып, оны көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі және күні) болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта байланысы арқылы жіберіледі не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Шағымдану тәртібі туралы ақпаратты бірыңғай байланыс орталығының 1414 телефоны арқылы алуға болады. Шағымды портал арқылы жіберген кезде көрсетілетін қызметті алушыға «жеке кабинетінен» өтініш туралы ақпарат қолжетімді, ол көрсетілетін қызметті беруші өтінішті өңдеу барысында (жеткізу, тіркеу, орындау туралы белгілер, қарау немесе қараудан бас тарту туралы жауап) жаңартылып отырады. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның мекенжайына түскен шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымда: 1) заңды тұлғаның атауы, пошталық мекенжайы, шығыс нөмірі және күні көрсетіледі; 2) жеке тұлғаның тегі, аты, сондай-ақ қалауы бойынша әкесінің аты, пошталық мекенжайы көрсетіледі. 11. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда, көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен жүгіне алады не заңнамада белгіленген тәртіпте сотқа жүгінеді. 4. Мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар 12. Мемлекеттік қызметті көрсету орындарының мекенжайлары көрсетілетін қызметті берушінің www.memst.kz интернет-ресурсында, «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер» бөлімінде орналастырылған. 13. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы арқылы қашықтықтан қол жеткізу режимінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпарат алу мүмкіндігі бар. 14. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары: 8 (7172) 27-07-12. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы: 1414. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 26 маусымдағы №730 бұйрығына 5-қосымша

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 24 шілдеде Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №11764 болып енгізілді.

Құрылыс материалдары өндіру 3,4,5,6 218 218 жабдықтарынжөндеу 141206 2– Отырғызушы * АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 36 конструкциялардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 09 Керамикалықбұйымдарды дайындау 3,4,5,6 218 218 технологиясы 141207 2– Қабырға және тұтқыр материалдар өндірісіндегі түсіруші-қалаушы * АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 36 3,4,5,6 36 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары турыл жалпы мәліметтер АП 09 Қабырға және тұтқыр материалдарын 3,4,5,6 218 218 өндіру технологиясы 141208 2– Қабырғалық бұйымдар өндірісіндегі басқару пульті операторы»*; АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 36 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 09 Қабырға және тұтқыр материалдарын 3,4,5,6 218 218 өндірудің технологиялыққұралдары БҰАП 00 Білім беру ұйымдары анықтайтын 72 пәндер КП 00 Кәсіптікпрактика 1728 1728 Е Емтихандар 108 АА 00 Аралық –аттестациялау 72 ҚА 00 Қорытынды атестациялау 31 КДДБ 00 - кәсіптік даярлығының денгейін 5 бағалау Қорытынды: 4320 К Консультации 240 Ф Факультативтік сабақтар 200 Барлығы: 4760

3,4,5,6

-көп қабатты ғимараттың жер үсті бөлігін; -ғимараттардыңинженерлік жабдықтарының құрылыс элементтерін; -құрылыс конструкциялары есебінің негіздерін. орындай алуы тиіс: -құрылыс конструкцияларын есептеуді және жобалауды; -құрылыс-монтаждау жұмыстары өндірісін қамтамасыз етуді; -жөндеу жұмыстары-ның өндірісін қамтамасыз етуді; -құрылыс материал-дары мен конструкцияларды қабылдауды және жинауды ұйымдастыруды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: жылу техникасының негіздерін; термодинамика заңдарын; жылу алмасудың түрлерін; жылу процестері және температураны бағалаудың әдістерін; отынның жануының негіздерін; энергетикалық жабдықтарды. орындай алуы тиіс: -термодинамика заңдарын қолдануды; -электр өлшемдерін орындауды; -жылу техникасының есептеулерін орындауды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техноологиялық параметрлерді бақылау құралдарының түрлерін; -микропроцессорлық жүйелердің құрылымы мен оны құрудың принциптерін; -металлургиялық өндірісті автоматтандыру процестерін; орындай алуы тиіс: -технологиялық параметрлерді өлшеуді; -есептеу техникасы-мен жұмыс істеуді; -технологиялық процестерді басқаруды; -техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техникалық- экономикалық негіздемені құрастыру есептерін; -жалақыны есептеуді; -өнімнің өзіндік құнын есептеуді; -бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. орындай алуы тиіс: -кәсіпорынның материалдықтехникалықдамуын жоспарлауды; -кәсіпорынның әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; -еңбек ақысын ұйымдастыруды; -кәсіпорынның табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -құрылыс материалдарының негізгі қасиеттерін; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін; -құрылыс керамикасын, керамикалық тастарды және плиткаларды, құбырларды; -бейорганикалық байланыстыру заттарын және солардың негізінде жасалған бұйымдарды; -бетондар мен құрылыс ерітінділерін; орындай алуы тиіс: -материалдардың негізгі параметрлерін анықтауды; -құрылыс ерітінділерімен жұмыс істеуді; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін ажырата білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды; -таңдалған технологиялық жабдықтардың мақсатқа лайықтығын негіздеуді; -құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды дайындаудың технологиялық картасын жасауды.

бөлігі; ғимараттардың инженерлік жабдықтарының құрылыс элементтері; құрылыс конструкцияларын есептеу мен жобалау негіздері.

АП 05

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - бағдарламамен басқарылатын станоктарды; - жүк көтеретін және көлік жабдықтарын жөндеуді, реттеуді; -бағдарламамен басқарылатын станоктар мен манипуляторларды жөндеуді; орындай алуытиіс: - карьерлердің,кептіру цехтарының, саз балшықты және цемент-құмды черепицаны күйдірудің, керамзитті қиыршық тастардың, аглопориттің, әк пен гипстің, масса дайындау бөлімдерінің және шикізат пен дайын өнімдердің механикаландырылған қоймаларының жүк көтеретін және көлік жабдықтарын жөндеуді, реттеуді;

АП 06

Біліктілігі: 141206 2– Отырғызушы

Құрылыс материалдары өндіру АҚ 6 жабдықтарын жөндеу Құрылыс жабдықтарын бағдарламамен басқару. Бағдарламамен басқарылатын станоктарда бөлшектерді өңдеу. Құрылыс жабдықтарын ретке келтіру және жөндеу. Бірінші жөндеу. Станоктың жұмысын талдау. Бағдарламамен басқарылатын станоктарды жаңа бөлшектерді өңдеуге қайта бағыттау. Бағдарламамен басқарылатын манипуляторларды жөндеу және робот техникаларын пайдаланатын жабдықтар жинағын ретке келтіру. Өнеркәсіп манипуляторлары. Әр түрлі тұрпаттағы өнеркәсіп манипуляторларын жөндеу. Бағдарламамен басқарылатын өнеркәсіп манипуляторларының ұстағыштарын жөндеу. Жөндеу жұмыстарын орындаудағы еңбек қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру: негізгі талаптар.

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

АП 04

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

АП 05

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

АП 06

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

3,4,5,6

АП 07

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП–әлеуметтік-экономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП– арнайы пәндер; БҰАП– білім беру ұйымдары анықтайтынпәндер; ӨО– өндірістік оқыту; КП– кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау;КДДБ -кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлумамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 318-қосымша 1412000 -«Құрылыс бұйымдары мен құрастырылымдар өндірісі» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейібілім оқу бағдарламасының құрылымы (жоғары деңгей) Оқу мерзімі: 2 жыл 10 ай

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы 2013 жылғы 10 шілде

№268

Астана қаласы

Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтары бойынша үлгілік оқу жоспарлары мен үлгілік білім беретін оқу бағдарламаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы 181, 187, 191, 196, 206, 216, 232, 254, 2015 ж. 5, 8,33, 38, 62,64,67,74, 89, 91, 98, 100, 103, 105, 113, 115, 118, 125, 129, 131, 138, 143, 145, 148, 153, 155, 157, 160, 167, 169, 172-нөмірлерде) Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 317-қосымша Үлгілік оқу жоспары техникалық жәнекәсіптік білім Білім коды мен бейіні: 1400000 – Құрылыс және үй-жай шаруашылығы Мамандық: 1412000 – Құрылыс бұйымдары мен құрастырылымдар өндірісі Біліктілік: 141201 2 – Үңгіжол пешін тиеуші *; 141202 2 – Шихтовшы *; 141203 2 – Қабырғалық және тұтқыр материалдар өндірісіндегі қалыптаушы *; 141204 2 – Кептіру агрегаттарының машинисі *; 141205 2– Құрылыс материалдар өндірісіндегі жабдықты реттеуші*; 141206 2– Отырғызушы *; 141207 2– Қабырға және тұтқыр материалдар өндірісіндегі түсіруші-қалаушы *; 141208 2– Қабырғалық бұйымдар өндірісіндегі басқару пульті операторы *;

Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 2 жыл 10 ай Базасы:негізгі жалпы білім алуымен негізгі орта білім.

Оқу процесінің жоспары

Индекс

1 ЖБП 00 ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖБП 08 ЖБП 09 ЖБП10 ЖБП 11 ЖБП 12 ЖБП 13 ЖБП 14 ЖКБ 00 ЖКБ 01 ЖКБ 02 ЖКБ 03 ЖКБ 04 ЖКБ 05 ЖКБ 06

Оқу пәндері мен циклдер атауы

2 Жалпы білім беру пәндері Қазақ(орыс) тілі Қазақ (орыс) әдебиеті Шетел тілі Қазақстан тарихы Дүние жүзі тарихы Қоғамтану Математика Информатика Физика Химия Биология география Алғашқы әскери дайындық Дене тәрбиесі Жалпы кәсіби білім Сызу Электротехника Нарықтық экономика негіздері және өндірісті жоспарлау Компьютерліктехнология Еңбекті қорғау

3 2 2 2 2 2 2

Оқу уақытының (сағат, кредит) көлемі Олардың ішінде:

4

5 1668 1,2,3,4 192 1,2,3,4 128 1,2,3,4 128 1,2,3,4 80 1,2,3,4 48 1,2,3,4 64 1,2,3,4 192 1,2,3,4 64 1,2,3,4 160 1,2,3,4 116 1,2,3,4 40 1,2,3,4 40 1,2,3,4 140 1,2,3,4 276 238 3,4,5,6 54 3,4,5,6 54 3,4,5,6 54

40 34

3,4,5,6 3,4,5,6

20

36 20

Стандарттау негіздер 20 141201 2 – Үңгіжол пешін тиеуші: Арнайы пәндер 506 Техникалық механика негіздері 3,4,5,6 36 Материалтану 3,4,5,6 36 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 АП 07 Өндірістіңжалпы технологиясы 3,4,5,6 36 3,4,5,6 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтар туралы жалпы мәліметтер АП 09 Туннель пешінің тиеу технологиясы 3,4,5,6 218 141202 2 – Шихтовшы; АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 АП04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 09 Шахтаныдайындау технологиясы 3,4,5,6 218 141203 2 – Қабырғалық және тұтқыр материалдар өндірісіндегі қалыптаушы; АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негідері 3,4,5,6 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 09 Темірбетон және бетон бұйымдары мен 3,4,5,6 109 құрылымдарын өндіру технологиясы АП 10 Асбестоцементтіжәнеасбестосилитті 3,4,5,6 109 бұйымдарды өндіру технологиясы 141204 2 – Кептіру агрегаттарының машинисі *; АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 09 Техникалыққызмет көрсету. Кептіргіш 3,4,5,6 218 агрегаттары мен машиналарынжөндеу және пайдалану 141205 2– Құрылыс материалдар өндірісіндегі жабдықты реттеуші * АП 01 Техникалықмеханика негіздері 3,4,5,6 36 АП 02 Материалтану 3,4,5,6 36 АП 03 Құрылыс өндірісінің негіздері 3,4,5,6 36 АП 04 Термодинамика мен жылу 3,4,5,6 36 техникасының негіздері АП 05 Технологиялық процестерді автомат3,4,5,6 36 тандыру негіздері АП 06 Өндіріс жоспарын ұйымдастыру 3,4,5,6 36 АП 07 Құрылыстың жалпы технологиясы 3,4,5,6 36 АП 08 Құрылыс бұйымдары мен 3,4,5,6 36 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтары туралы жалпы мәліметтер АП 00 АП 01 АП 02 АП 03 АП 04

6 7 1330 338 192 128 128 80 48 64 192 10 54 92 68 92 24 40 40 140 276

Бақылау сабақтар саны

Жеке тұлға ____________ _______________________________________ (қолы) (тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда) Мөр орны толтыру күні: 20__ жылғы «__» _________________

4. Мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де талаптар 12. Мемлекеттік қызметті көрсету орындарының мекенжайлары көрсетілетін қызметті берушінің www.memst.kz интернет-ресурсында, «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер» бөлімінде орналастырылған. 13. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталықтары арқылы қашықтықтан қол жеткізу режимінде мемлекеттік қызмет көрсетудің тәртібі мен мәртебесі туралы ақпаратты алу мүмкіндігі бар. 14. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі анықтама қызметтерінің байланыс телефондары: 8 (7172) 79-33-12, 79-33-14. Мемлекеттік қызметтерді көрсету мәселелері жөніндегі бірыңғай байланыс орталығы: 1414.

Курс бойынша және жарты жылдыққа бөлу (семестр бойынша)

Қызметті немесе іс-қимылды (операцияларды) жүзеге асыру объектісінің мекенжайы _________________________________________________________________________________________ (пошталық индексі, елі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат (стационарлық үй-жайлар нөмірі) ______ парақта қоса беріліп отыр. Осымен: көрсетілген барлық деректердің ресми байланыстар болып табылатындығы және оларға лицензияны беру немесе беруден бас тарту мәселелері бойынша кез келген ақпаратты жіберуге болатындығы; өтініш берушіге қызметтің лицензияланатын түрімен және (немесе) кіші түрімен айналысуға сот тыйым салмайтыны; қоса берілген құжаттардың барлығы шындыққа сәйкес келетіні және жарамды болып табылатындығы расталады; лицензияны беру кезінде ақпараттық жүйелерде қамтылған, заңмен қорғалатын құпияны құрайтын қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді пайдалануға келісімін береді.

Курсық жоба (курсық жұмыс

Электрондық пошта ________________________________________________________________________________________ Телефондары ________________________________________________________________________________________ Факс ________________________________________________________________________________________ Банк шоты ________________________________________________________________________________________ (шот нөмірі, банктiң атауы және орналасқан жерi)

3. Мемлекеттік қызметті көрсету мәселелері бойынша орталық мемлекеттік органдардың, көрсетілетін қызметті берушінің және (немесе) олардың лауазымды адамдарының шешімдеріне, әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі 10. Шағым осы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 12-тармағында көрсетілген мекенжай бойынша көрсетілетін қызметті беруші басшысының атына беріледі: 010000, Астана қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 32/1, «Transporttower» ғимараты, № 2117 кабинет мекенжайы, телефоны: 8 (7172) 27-07-12. Шағым пошта арқылы жазбаша нысанда не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесі арқылы қолма-қол қабылданады. Шағымның қабылданғанын растау шағымды қабылдаған адамның тегін, аты-жөнін, берілген шағымға жауап алу мерзімі мен орнын көрсете отырып, оны көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде тіркеу (мөртабан, кіріс нөмірі және күні) болып табылады. Көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің атына келіп түскен көрсетілетін қызметті алушының шағымы тіркелген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымды қарау нәтижелері туралы дәлелді жауап көрсетілетін қызметті алушыға пошта байланысы арқылы жіберіледі не көрсетілетін қызметті берушінің немесе Министрліктің кеңсесінде қолма-қол беріледі. Көрсетілетін қызметті алушының мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның мекенжайына түскен шағымы тіркелген күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде қаралуға жатады. Шағымда: 1) заңды тұлғаның атауы, пошталық мекенжайы, шығыс нөмірі және күні көрсетіледі; 2) жеке тұлғаның тегі, аты, сондай-ақ қалауы бойынша әкесінің аты, пошталық мекенжайы көрсетіледі. 11. Көрсетілген мемлекеттік қызмет нәтижелерімен келіспеген жағдайда, көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға шағыммен жүгінеді не заңнамада белгіленген тәртіпте сотқа жүгінеді.

Практикалық сабақтар

Өтініш ____________________________________________________________________________________________ (лицензиардың толық атауы) ____________________________________________________________________________________________ (жеке тұлғаның тегi, аты, әкесiнiң аты (болған жағдайда), жеке сәйкестендіру нөмірі) ____________________________________________________________________________________________ (қызметтiң түрi және (немесе) кіші түрінің(-лері) толық атауы) _______________________________________________________________________________ жүзеге асыруға 20___ жылғы « » ___________ № ____________, _______________ берілген, (лицензияны нөмірі(лері), берілген күні, лицензияны берген лицензиардың атауы) лицензияны қағаз тасығышта ___ (лицензияны қағаз тасығышта алу қажет болған жағдайда Х белгісін қою керек) мынадай негіз(дер) бойынша (тиісті жолға Х қою қажет): 1) жеке тұлға-лицензиаттың тегі, аты, әкесінің аты (болған жағдайда) өзгеруі _______ 2) жеке кәсіпкер-лицензиат қайта тіркелген, оның атауы өзгеруі ______ 3) жеке кәсіпкер-лицензиат қайта тіркелген, оның заңды мекенжайы өзгеруі _______ 4) егер лицензияның иеліктен шығарылатындығы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына 1-қосымшада көзделген жағдайларда, лицензиат үшінші тұлғалардың пайдасына объектімен бірге «объектілерге берілетін рұқсаттар» класы бойынша берілген лицензияны иеліктен шығаруы ________ 5) «объектілерге берілетін рұқсаттар» класы бойынша берілген лицензия үшін объектілерді көрсете отырып, объект нақты көшірілмей оның орналасқан жерінің мекенжайы өзгеруі _______ 6) Қазақстан Республикасының заңдарында қайта ресімдеу туралы талап болған жағдайларда _______ 7) қызмет түрінің атауы өзгеруі ________ 8) қызметтің кіші түрінің атауы өзгеруі ________ қайта ресімдеуіңізді сұраймын. Жеке тұлғаның тұрғылықты жерінің мекенжайы __________________________ ________________________________________________________________________________________ (пошталық индексі, облысы, қаласы, ауданы, елді мекені, көше атауы, үй/ғимарат нөмірі)

Барлығы

Нысан

Теориялық сабақтар

«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын жасау жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына 4-қосымша

АП 09

1. Жалпы ережелер 1. «Мемлекеттік басқару органдарының метрологиялық қызметтерінің, жеке және заңды тұлғалардың қызметті жүзеге асыру жөніндегі нормативтік құжаттарды келісу» мемлекеттік көрсетілетін қызметі (бұдан әрі – мемлекеттік көрсетілетін қызмет). 2. Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) әзірледі. 3. Мемлекеттік қызметті Министрліктің Техникалық реттеу және метрология комитеті (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті беруші) көрсетеді. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. 2. Мемлекеттік қызметті көрсету тәртібі 4. Мемлекеттік қызметті көрсету мерзімі: 1) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасы тапсырылған сәттен бастап – 5 (бес) жұмыс күні; 2) көрсетілетін қызметті берушіге құжаттар топтамасын тапсыру үшін рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 20 (жиырма) минут; 3) қызмет көрсетудің рұқсат етілген ең ұзақ уақыты – 15 (он бес) минут. 5. Мемлекеттік қызметті көрсету нысаны: қағаз түрінде. 6. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесі – мемлекеттік басқару органдарының, жеке және заңды тұлғалардың метрологиялық қызметтер жұмысын жүзеге асыруы жөніндегі нормативтік құжаттарды келісу туралы қорытынды беру. Мемлекеттік қызметті көрсету нәтижесін ұсыну нысаны: қағаз түрінде. 7. Мемлекеттік қызмет жеке және заңды тұлғаларға (бұдан әрі – көрсетілетін қызметті алушы) ақысыз негізде көрсетіледі. 8. Көрсетілетін қызметті берушінің жұмыс кестесі – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес демалыс және мереке күндерінен басқа, дүйсенбіден бастап жұманы қоса алғанда, сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 18.30-ға дейін. Өтінішті қабылдау және мемлекеттік қызмет көрсету нәтижесін беру сағат 13.00-ден 14.30-ға дейін түскі үзіліспен сағат 9.00-ден 17.30-ға дейін. Мемлекеттік қызмет алдын ала жазылусыз және жеделдетіп қызмет көрсетусіз кезек тәртібімен көрсетіледі. 9. Көрсетілетін қызметті алушы (не сенімхат бойынша оның өкілі) көрсетілетін қызметті берушіге жүгінген кезде мемлекеттік қызметті көрсету үшін қажетті құжаттардың тізбесі: 1) ілеспе хат; 2) мемлекеттік басқару органдарының, жеке және заңды тұлғалардың, метрологиялық қызметтер жұмысын реттейтін нормативтік құжат жобасы. Көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы барлық қажетті құжаттарды берген кезде – қағаз тасығышта өтінішті қабылдағанын растау оның көшірмесінде құжаттар топтамасын қабылдаған күні мен уақытын көрсете отырып, тіркеу туралы белгі болып табылады.

Бақылаудың нысандары емтихан/сынақ

технологиялық жабдықтың атауы_______________ өлшеу және бақылау құралының атауы__________ түстер атласының болуы (атауы)________________ 3. Салыстырып тексеру немесе метрологиялық аттестаттау туралы сертификаттар: салыстырып тексеру/метрологиялық аттестаттау туралы сертификаттың нөмірі ________________________ салыстырып тексеру/метрологиялық аттестаттау туралы сертификаттың берілген күні __________________ сертификатты берген органның атауы___________ сертификаттың қолданылу мерзiмi______________

8

9

10

1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4 1,2,3,4

54 14 20

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6 3,4,5,6

20

3,4,5,6

36 36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6

36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

218

3,4,5,6

36 36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6

36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

218

3,4,5,6

36 36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6

36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

109

3,4,5,6

109

3,4,5,6

36 36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6

36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

218

3,4,5,6

36 36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

36

3,4,5,6

36 36 36

3,4,5,6 3,4,5,6 3,4,5,6

Пәндер циклының атауы Кәсіптік модульдердің және пәндердің оқу (коды) циклдері қысқартылған ЖБП 00 Жалпы білім беретін пәндер ЖКП 00 Жалпы кәсіптік пәндер ЖКП 01 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: сызу геометриясы мен проекциялық сызу негіздерін, техникалық сурет салу мен құрылыс сызуының элементтерін, машина жасаудағы сызуды, конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесін. орындай алуы тиіс: - сызбаларды, нобайларды стандарттарға сәйкес сызуды және оқуды, сызба мен техникалық суреттің көмегімен ойды дұрыс жеткізе білуді, анықтамаларды қолдануды. ЖКП 02 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын: кернеулілікті, электр потенциалын, электрлік кернеулілікті, потенциалдардың айырмашылығын; - тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц; -тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерін есептеудің негізгі әдістерін; -ауыспалы процестердің туындау себептерін; -коммутацияның бірінші және екінші заңдарын; орындай алуы тиіс: - электр тізбектерін есептей білуді. Кулон заңын қолдануды. Гаусс теоремасынқолдануды; - тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; - тұрақты токты есептей білуді. Конденсаторды зарядтайды; - конденсаторды зарядтаудан ажыратуды; - индуктивті катушканы өшіруді. ажыратуды. ЖКП 03 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайларды; - макро және микроэкономика негіздерін,салық, ақша-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат туралы орындай алуы тиіс: - өзінің кәсіби жұмысына бағыт беретін экономикалық ақпаратты табуды және қолдануды; ЖКП 04 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -есептеу техникасының пайда болу тарихын; -дербес компьютерлер туралы жалпы мәліметтерді; -дербес электронды есептеу машинасы құрылымдық-қызмет нобайын; -сервистік бағдарламаларды; -антивирустықбағдарламалардың түрлерін орындай алуы тиіс: компьютерлік техниканы пайдалануды; периф. құрылғыларды пайдалануды; антивирустық бағдарламаларды қолдануды ЖКП 05 Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; -техника қауіпсіздігі ережелерін; -өндірістік жарақаттардың алдын алу ісшараларын; -өрт қауіпсіздігін; -электр қауіпсіздігін; -технологиялық процестердің қауіпсіздігін; -кәсіпорындағы жарақат алудың себептерін; -кәсіптік ауруларды; -өнеркәсіп экологиясын. орындай алуы тиіс: -еңбек жағдайы мен жарақат алу себептерін талдауды; -еңбекті қорғау бойынша жұмысты ұйымдастыруды; -қорғанудың жеке құралдарын пайдалануды; -еңбекті және қоршаған ортаны қорғау бойынша білімді іс жүзінде қолдануды; - өндірістік жарақат кезінде көмек көрсетуді. ЖКП 06 Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -стандарттау саласындағы негізгі ережелерді, жалпы ұғымдарды және анықтамаларды; -өзара ауысу мен техникалық өлшемдердің негізгі мәселелерін; -өлшем құралдарын; -шама эталондарын. орындай алуы тиіс: -сертификаттауды; -терминдер мен анықтамаларды қолдануды; -стандарттарды пайдалануды; -қондыруды таңдай білуді; -рұқсат беруді; -өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді және оларды қолдана білуді; -кедір-бұдыр жерлерді анықтаудыағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; -гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; -гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; -жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға. АП 00 Арнайы пәндер АП 01 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің берік болуын, қатты болуын, тұрақты болуын есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; орындай алуы тиіс: - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; - тірек реакцисын анықтауды; - стандарттарды қолдануды; - берік болу, қатты болу, тұрақты болу есептеулерін жүргізуді. АП 02 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -материалдардың физика-химиялық қасиеттерін; -материалдардың механикалық қасиеттері мен құрылымын; -қорытпалар, коррозиялар және коррозиядан қорғану әдістері; -металл емес конструкциялық материалдар; -құю өндірісі. орындай алуы тиіс: -негізгі құрылыс материалдарының физикахимиялық қасиеттерін анықтауды; -жылу техникалық есептеулерді орындауды; -дәнекерлеу жұмыстарын жасауды; -металдарды кесу мен дәнекерлеуді; -металдардың қаттылығын, қажуын, сынғыштығын және майысқыштығын сынауды. АП 03 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -ғимараттардың инженерлік-техникалық жабдықтарын; -ғимараттардың конструктивті элементтерін;

Пәндер мен кәсіптік модульдер тарауларының атаулары

Сызу Сызуды кестелік безендіру. Геометриялық сызу және жобамен сызудың негіздері. Техникалық сурет салудың элементтері. Машина жасауды сызу. Сызуды орындаудың жалпы ережесі. Оймалардың сызбалары. Ажырамайтың қосылыс сызбалардың жалпы түрі, құрастырмалы сызба. Құрастырмалы сызба оқу. Мамандық бойынша сызулар және схемалар. Құрылыс сызуларының элементтері. Электротехника Электр өрісі мен электрлік сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі.Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

Қалыптасатын компетенция коды

АП 08

КҚ 1

КҚ 2

АП 00 АП 01 АП 01

АП 02 АП 02 КҚ 3 Нарықтық экономика негіздері және өндірісті жоспарлау Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, принциптері; меншіктің формалары мен түрлері; меншікті басқару; жоспарлардың түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды әзірлеу; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер нарығының жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. КҚ 4 Компьютерлік технологиялар Қазіргі компьютерлер және олардың сипаттамасы. Операциялық жүйенің негізгі анықтамалары және түсініктемелері. Операциялық жүйенің командалары. Сервистік бағдарлама. Вирусқа қарсы бағдарламалар(тұрпаттары, қолдану, орнату). Офистік бағдарламалар.

АП 03 АП 03

Еңбекті қорғау Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері, техника қауіпсіздігі. Қазақстан Республикасының еңбекті қорғау жөніндегі заңдылық негіздері. Технологиялық процестер мен құралжабдықтар қауіпсіздігі. Өндіріс санитариясы, ауа кеңістігін қалпына келтіру. Өрттен сақтану, электр қауіпсіздігі. Еңбек қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. Өнеркәсіп экологиясының негіздері, металлургия кәсіпорындарының ауа және су қоймаларының ластануы.

АП 03

КҚ 5 Стандарттау негіздері Стандарттау; стандарттаудың пайда болуы және дамуы; «Стандарттау» ҚР Заңы. Стандарттау саласында халықаралық ынтымақтастық пен ұйымдастырушыныңнегіздері және өнімнің сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандартизация базасында өнімнің сапасын басқару. Стандарттау негіздері, өнім сапасының көрсеткіштері ЕСКД (КҚБЖ), қолданыстағы стандарттар, әдістер, принциптер. Типтік байланыстарға рұқсат және қондыру. Әр түрлі бөлшектерді өлшеудің әдістері мен құралдары. Рұқсат пен қондыру. Зат бетінің кедір-бұдырлығы. Техникалық өлшемдер.

Техникалық механика негіздері КҚ 6 Теориялық механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Динамика. Материалдардың кедергісі. нүктесі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Машина бөлшектері. Айналмалы қозғалыстың берілісі, бөлшектердің қосылысы, редукторлар, осьтер, валдар, муфталар. Берілісті есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу).

Материалтану Материалтанудың физика-химиялық негіздері; материалдардың құрылымы және механикалық қасиеттері;қорытпа туралы негізгі ұғымдар; коррозия және одан қорғанудың әдістері; металл емес конструкциялық материалдар; материалдарды өңдеу тәсілдері;құю өндірісі, қысыммен өңдеу, кесумен өңдеу, дәнекерлеу.

АП 04 АП 04

АП 05

КҚ 7

Құрылыс өндірісінің негіздері КҚ 5 Азаматтық, өндірістік ғимараттар мен кешендер, ғимараттардың конструктивтік элементтері; көп қабатты негізгі қаңқасы жоқғимараттардың жер үсті

Термодинамика мен жылу техникасының негіздері Жылу техникасының негіздері; термодинамика заңдары; жылу алмасудың түрлері; отынның жану процесінің негіздері; энергетикалық жабдықтардың сипаттамасы.

КҚ 4

Технологиялық процестердіавтоматтандыру негіздері. Өлшеу техникасы негіздері мен технологиялық параметрлерді бақылау құралдары. Технологиялық процестерді басқаратын есептеуіш техникасы. Микропроцессорлық жүйелері

КҚ 6

Өндіріс жоспарын ұйымдастыру Экономикалық және әлеуметтік дамытуды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; Қазақстан Республикасында нарық экономикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік құны, бағаның қалыптасуы мен салық жүйесі. Кәсіпорынның кірістерін, пайдасын және тиімділігін жоспарлау.

АҚ6

КҚ 7 Құрылыстыңжалпы технологиясы Құрылыс материалдарының негізгі қасиеттері; рудалық емес шикізаттардың түрлері; құрылыс керамикасы; қабырғалық материалдар; кірпіш, керамикалық тастар, керамикалық плиткалар; қасбеттік, қабырғалардың ішін қаптау үшін, кілем-мозаикалық, еденге арналған плиткалар; арнаулы құрылыс керамикасы: санитарлықтехникалық бұйымдар, қышқылға төзімді керамикалық бұйымдар, канализация мен дренаждың керамикалық құбырлары, отқа төзімді керамикалық бұйымдар; шыныдан жасалған құрылыс материалдары мен бұйымдар; бейорганикалық байланыстырузаттары және солардың негізінде жасалған бұйымдар; бетондар мен құрылыс ерітінділері; құрылыс материалдары мен полимерлердің негізіндегі бұйымдар, полимерлік герметикалар; төбені жабатын жұмсақ материалдар; жылу изоляциялық және акустикалық материалдар мен бұйымдар; негізгі параметрлерді анықтау әдістері, жіктелуі, қасиеттері; құрылыс материалдары өндірісінің негізгі технологиялық процестері; технологиялық процестердің қауіпсіздігін көтерудің құралдары мен әдістері КҚ 6 Пәндер циклын меңгеру нәтижесіндеоқушы Құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіндегі білуі тиіс: теплотехникалықжабдықтар -материалдарды, бұйымдарды және конМатериалдарды жылумен өңдеу және струкцияларды жылумен өңдеудегі кептіруге, термоылғалды өңдеу мен ( кептіруде, күйдіруде)процестерді; күйдіруге арналған құрылғылар, ме-металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды термоылғалды өңдеуден талл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын; жылу техникалық өткізу процестерін; -металл емес құрылыс бұйымдары мен кон- жабдықтардың жұмыс істеу тәртібі мен әрекет ету принципі струкцияларын күйдіру процестерін; -жылу техникалық жабдықтарының құрылымын және жұмыс істеу принциптерін; -жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібін орындай алуытиіс: -жылумен алмастыратын аппараттың жылу техникалық есептеулерін жүргізуді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіндегі мерзімдік және үздіксіз әрекеттер құрылғысына жылу техникалық есептеулерді жүргізуді Арнайы пәндер Біліктілігі: Үңгіжол пешін тиеуші* Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Туннель пештеріне салу және күйдіру АҚ 1 технологиясы білуі тиіс: Құрылыс материалдарының негізгі - туннель пештеріне құрамдас заттар мен қасиеттері. Рудалық емес шикізаттардың жартылай фабрикаттарды салу процесін; түрлері.Құрылыс керамикасы. - құрылыс қоспаларының құрамдас Қабырғалық материалдар: кірпіш, бөліктерін мөлшерлеуді; керамикалық тастар, керамикалық плит- өнімді суыту мен оны түсіру тәртібін; калар (қасбеттік, қабырғалардың сыртқы орындай алуытиіс: жағын қаптау үшін, кілем-мозаикалық, - туннель пештерінен өнімді алуды; еденге арналған плиткалар). - туннель пештеріне құрамдас заттар мен Пештердің түрлері.Құрылыс материалжартылай фабрикаттарды салуды; дарын өңдеудің түрлері. Пештің жұмыс істеу тәртібі.Құрамдас заттарды салу. Біліктілігі: 141202 2 – Шихтовшы Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Шихтаны дайындау технологиясы АҚ 2 білуі тиіс: Негізгі түсініктер. Шихтаның негізгі - шихта қоспасын дайындау барысын; құрамдас бөліктері. Шихтаны пресс- шихтаны өлшеу барысын; қалыптарға салу. -шихтаны пресс-қалыптарға салу барысын; Шихтаны дайындау және өлшеу үшін - шихтаны дайындау үшін бастапқы матери- бастапқы материалдарды мөлшерлеу. алдарды мөлшерлеуді; Шихтаны дайындау жұмыстарын орындай алуытиіс: орындаудағы еңбек қауіпсіздігі және - шихта қоспасын дайындауды; жұмыс орнын ұйымдастыру: негізгі та- шихтаны өлшеп, пресс-қалыптарға салаптар. луды; -мазмұны бойынша басқа ұқсас міндеттерді орындауды. Біліктілігі:141203 2 –Қабырғалық және тұтқыр материалдар өндірісіндегі қалыптаушы Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Темір-бетон және бетон өнімдері АҚ 3 білуі тиіс: өндірісінің технологиясы - темір-бетон өнімдері мен Әр түрлі констркуциядағы бассейндерде конструкциялардың шламды ауамен және механикалық түрде технологиялық нобайларын дайындауды; - араластыру. жұмыс тәртібін; Шламның қажетті деңгейін ұстап - машиналар мен жабдықтардың құрылысы, тұру үшін шикізатты араластырғышқа қызметі, оларды пайдалану ережесін; бірқалыпты етіп салуды мөлшерлеу. - темір-бетон өнімдері мен конструкАры қарай ұсақтау және цемент цияларды дайындау үшін бастапқы өндірісіндегі басқа да жұмыстар үшін материалдардың жіктелуін, қасиеттерін, ұсатылатын денелерді сұрыптау. мөлшерлеуді. Бетонды қоспалар мен ерітінділердің орындай алуытиіс: құрамдас бөліктерін мөлшерлеу. - темір-бетон өнімдері мен конструкцияҚұрамдас бөліктерді бункерлерден, циларды клондардан және бактардан алу, оларды дайындауда қарапайым және орташа араластырғыш агрегаттарға салу. күрделіліктегі жұмыстарды орындауды; Темір-бетон өнімдер менконструкция-бетон қоспаларын және құрылыс ларды қалыптау. ерітінділерін дайындауды; Арматуралықкаркастың жекелеген - технологиялық жабдықтарды топпен элементтерін қалыптарға орналастыру. (қашықтықтан) басқаруды; Сыналар мен темір өзектерді орналда- темір-бетон өнімдері мен конструкциястыру, қалыптарға бетон қоспаларын ларды толтыру, өнімдерді қалыптардан алу. қалыптауды. Темір-бетон конструкцияларды жинау: панельдерді, блоктарды, сантехникалық кабиналарды,лифтілердің шахталарын және т.с.с. Құрастырылатын бұйымдардың және бекіткіштері бар элементтердің түйіскен жерлері. Изоляциялық материалдарды төсеу, жапсарларды ерітіндімен сылау және темірбетон және бетон өнімдері өндірісіндегі басқа да жұмыстар. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Асбестоцементті жәнеазбестосилитті АҚ 4 білуі тиіс: өнімдердің технологиясы - асбест-цементті және азбест-силитті Асбест-цементті өнімдерді қалыптау, өнімдер мен констркуцияларды шикі табақ беттерін өлшемдер мен дайындаудың технологиялық нобайларын; пішімдер бойынша белгілеу және кесу - жұмыс тәртібін; Жинауға дайындалған асбест -машиналар мен жабдықтардың цементті табақ беттеріне грунт құрылысын, қызметін, оларды пайдалану жағу. Линиялық өлшемдерін ережесін; тексерумен асбест цементті -асбест-цементті және азбест-силитті плиталарды жинау. өнімдерді дайындау үшін бастапқы Берілген рецепт бойынша асбест материалдардың жіктелуін, қасиеттерін, цементті мастика дайындау және мөлшерлеуді. жиналған плиталарға оны жағу. орындай алуытиіс: Табақ беттерін біріктіру мен жапсы- асбест-цементті және азбест-силитті ру үшін саңылауды тесу және асбестөнімдерді цементті жәнеазбест-силитті өнімдер дайындауда қарапайым және орташа өндірісіндегі басқа да жұмыстар. күрделіліктегі жұмыстарды орындауды; Еңбек қауіпсіздігі. -асбест-цементті өнімдерді қалыптауды, бетон қоспаларын және құрылыс ерітінділерін дайындауды; -гипс плиталары мен цемент- құмды черепицаны қалыптау. Біліктілігі: 141204 2 – Кептіру агрегаттарының машинисі Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Техникалыққызмет көрсету. Кептіргіш АҚ 5 білуі тиіс: агрегаттары мен машиналарын, жөндеу - кептіру агрегаттарын басқару барысын; және пайдалану - құрылыс өнімдері мен Бірінші және екінші құрылыстарда конструкцияларының өндірісі бойынша ма- қолданылатын машиналар мен агрегатшиналарды басқару барысын; тарды жөндеу туралы жалпы мәліметтер. - мазмұны бойынша басқа ұқсас міндеттерді Машиналар мен агрегаттарды жөндеу орындауды. туралы түсінік. уметь: Агрегаттар мен өндіріс жабдықтарын - кептіру агрегаттарын басқаруды; пайдалану. Пайдалану қызметін - құрылыс өнімдері мен ұйымдастыру. Машиналардың сенімділігі. конструкцияларының өндірісі бойынша ма- Машиналар мен агрегаттарға техникалық шиналарды басқаруды; қызмет көрсету және жөндеуді - кептіру агрегаттарын жөндеуді. ұйымдастырумен оны жүргізу. Бөлшектер мен жинау бірліктерін жөндеу технологиясы. Машиналар менагрегаттарды майлау. Біліктілігі: 141205 2–Құрылыс материалдар өндірісіндегі жабдықты реттеуші*

(Жалғасы 17-бетте).


АП 07

АП 08 АП 08

Керамика бұйымдарды дайындау техАҚ 7 нологиясы Асфальт мастикасын және массасын қайнату, олардан асфальт плиталарын қалыптау және асфальт мастикасы мен плиткалары өндірісіндегі басқа да жұмыстар. Түрлі маркадағы битумнан және басқа да құрамдас бөліктерден сіңдіру мен жабу массасын қайнату, резина ұнтақтарын, битумды, асбесті, кумаронды шайырды, пластификаторларды араластыру және пластификациялау, жұмсақ шатыр мен гидроизоляциялық материалдардың өндірісіндегі басқа да жұмыстар. Қаптайтын плиткаларды құю, үлгілік тастар мен плиталарды, қышқылға төзімді құбырларды, колонналарды, тройниктерді, отводтарды және басқа да құрылыс керамикасы бұйымдарынқалыптау. Слюданы ұсақтау, майдаланған слюданы жіктеу, әр түрлі формадағы, өлшемдегі және қызметіне байланысты бөлшектерді слюдадан штамптау. Құрылыс керамикасының бұйымдары. Керамика бұйымдарының сапасына қойылатын талаптар. Біліктілігі: 141207 2– Қабырға және тұтқыр материалдар өндірісіндегі түсіруші-қалаушы

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - күйдіру пештеріне тастарды салу барысын; - сіңдіру мен жабу массасын қайнату барысын; -орналастырушы автоматтың агрегатты тораптарының құрылысын; -тасымалдау құрылғыларын; орындай алуытиіс: -күйдіру пештеріне тастарды салу - сіңдіру массасын қайнату; - салатын автоматтың агрегатты тораптарын бақылау.

Қабырға жәнетұтқыр АҚ 4 материалдарын өндіру технологиясы Қабырғалық және байланыстыру материалдары өндірісінің прогрессивтітехнологиясын енгізу. Жаңарған техникалық сипаттамасы және кеңейген қызмет көрсету мүмкіндіктері бар жабдықтар мен машиналар, сонымен қатар жаңа материалдардың шығуы. Ерітінді араластырғышқа құрамдас бөліктердің (гипс, опилка, су)рецептке сәйкес толастамай салынуын реттеу. Қызмет көрсететін жабдықтар мен тасымалдау құрылғыларының жұмыс тәртібі. Қабырғалық өнімдерді престеу жабдықтары. Формаға келтірілетін массаның сапасын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдері. Өндірістің тиімділігін көтеру, еңбек өнімділігін, орындалған жұмыстың сапасын көтеру, материалдық шығындарды үнемдеу, өзіндік құнды және жұмыстың көп еңбекті қажет ететіндігін төмендету жолдары. Біліктілігі: 141208 2– Қабырғалық бұйымдар өндірісіндегі басқару пульті операторы АҚ 5 Қабырғалық жәнетұтқыр Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы материалдарын өндірудін білуі тиіс: технологиялық құралдары - толастамай жұмыс істейтін ерітінді Қабырғалық өнімдерді престеу бойынараластырғыштың құрылысы мен жұмыс ша қызмет көрсету жабдығы. істеу қағидасын; Формаға келтірілетін массаның сапа- гипс-бетонды ерітінді дайындау рецептін; -гипс-бетонды прокат бойынша механизмдерді сын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдері. техникалық пайдалану ережесі және жұмыс Шикізат түріндегі кірпішке қойылатын принципін; талаптар. -бақылау-өлшеу аспаптары мен басқару Қызмет көрсететін жабдықтарды тазапультінің құрылысын; лау мен майлау ережесі. -қабырғалық өнімдер өндірісінің технолоПресс жұмысындағы шағын ақауларды гиясын; жою тәсілдері. -қызмет көрсететін және тасымалдайтын құрылғылардың орналасу нобайы мен жұмыс Байланыс жүйесі мен сигнализацияны орнату. істеу тәртібін; - қабырғалық өнімдерді престейтін жабдықтың Өндірістің тиімділігін көтеру жолдары – еңбек өнімділігін көтеру,орындалған құрылысын; жұмыстың сапасын көтеру, -формаға келтірілетін массаның сапасын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдерін; участоктағы, бригададағы, өз жұмыс орнындағы материалдық шығындарды -шикізат түріндегі кірпішке қойылатын таүнемдеу, өзіндік құнды және жұмыстың лаптарды; -қызмет көрсететін жабдықтарды тазалау мен көп еңбекті қажет ететіндігін төмендету жолдары. майлау ережесін; «Жалпы ережелер» -пресс жұмысындағы шағын ақауларды жою жұмысшылардың кәсіптері мен тәсілдерін; жұмыстың Бірыңғай тарифті-біліктілік -байланыс жүйесі мен сигнализацияны оранықтамалығында қарастырылыған натуды; -өндірістің тиімділігін көтеру жолдары – еңбек көлемдегі еңбек және өндіріс өнімділігін көтеруді,орындалған жұмыстың са- экономикасының негіздері. пасын көтеруді, участоктағы, бригададағы, өз Еңбек қауіпсіздігі мен ішкі тәртіп жұмыс орнындағы материалдық шығындарды ережелерінің талаптары. үнемдеуді, өзіндік құнды және жұмыстың көп еңбекті қажет ететіндігін төмендету жолдарын; -«Жалпы ережелер» жұмысшылардың кәсіптері мен жұмыстың Бірыңғай тарифті-біліктілік анықтамалығында қарастырылыған көлемдегі еңбек және өндіріс экономикасының негіздерін; орындай алуытиіс: - прокатты станокты басқарудағы қосымша жұмыстарды орындауды; -толастамай жұмыс істейтін ерітінді араластырғышқа құрамдас бөліктердің бекітілген рецептке сәйкес салынуын бақылауды және реттеуді; -технологиялық линиялардың жеке немесе блокталған екі агрегатын пультпен басқаруды; -конвейер жылдамдығын реттеуді; -бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштерін бақылауды.

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - қабырғалық материалдар өндірісінің технологиясын; -қызмет көрсететін жабдықтар мен тасымалдайтын құрылғылардың жұмыс тәртібін; - қабырғалық өнімдерді пресстейтін жабдықтарды; - формаға келтірілетін массаның сапасын анықтау тәсілдерін; орындай алуытиіс: -ерітінді араластырғышқа құрамдас бөліктердің рецептке сәйкес салынуын реттеуді; - формаға келтірілетін массаның сапасын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдерін; - қабырғалық пен байланыстыру материалдары өндірісінің прогрессивтітехнологиясын.

АП 00 АП 01

АП 02

АП 03

АП 04

АП 05

АП 06

1.21412000 -«Құрылыс бұйымдары мен құрастырылымдар өндірісі» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейібілім оқу бағдарламасының құрылымы (жоғары деңгей) Оқу мерзімі: 10 ай Пәндер циклының Кәсіптік модульдердің және пәндердің оқу атауы циклдері (коды) қысқартылған ЖГП 00 Жалпы гуманитарлық пәндер ЖГП 01 Пән циклын оқу нәтижесіндебілім алушы: білуікерек: фонетиканы, лексиканы, морфологияны, қазақ (орыс) тілі синтаксисін, мамандық бойынша терминологияны. Істей алуы тиіс: Кысіби-хабардар тексін аударуды (сөздікпен); кәсіби қатынасы алуы. ЖГП 02 Пәнді оқу нәтижесінде оқушы: білуі керек: мамандығы бойынша кәсіби қатынасқа қажетті лексика-грамматикалық материалды; істей алуы тиіс: сөйлесу әрекетімен сөйлесу формалары түрлерін (ауызша, жазбаша, монологикалық, диалогтік) айыра алуы тиіс. ЖГП03

ЖГП 04

ЖКП 00 ЖКП 01

ЖКП 02

ЖКП 03

ЖКП 04

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - тарихи деректердің алу көздерін; - ерте заманнан осы күнге дейінгі адамзаттың тарихидаму жолын. істеуі керек: - тарихи оқиғаның мазмұның жеткізуді; - картамен жұмысты; -тарихи ақпаратты талдауды; - тарихи мәселерде пікір-таласқа қатыса алуды. Пәндіоқу нәтижесіндеоқушы: білуі керек: адамның жалпы мәдениеттегі, кәсіптік және әлеуметтік дамуындағы дене тәрбиесінің ролі туралы; салауаттық өмірдің негіздерін; істей алуы тиіс: дене шынықтыру спорттық қызметті денсаулықты нығайтуға, өмірлік және кәсіптік мақсатқа жетуге, дене тәрбиесінде өзін-өзі билеуді пайдалана алуы. Жалпы кәсіптік пәндер Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -сызу геометриясы мен проекциялық сызу негіздерін, техникалық сурет салу мен құрылыс сызуының элементтерін, машина жасаудағы сызуды, конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесін. орындай алуы тиіс: - сызбаларды, нобайларды стандарттарға сәйкес сызуды және оқуды, сызба мен техникалық суреттің көмегімен ойды дұрыс жеткізе білуді, анықтамаларды қолдануды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын: кернеулілікті, электр потенциалын, электрлік кернеулілікті, потенциалдардың айырмашылығын; - тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц; -тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерін есептеудің негізгі әдістерін; -ауыспалы процестердің туындау себептерін; -коммутацияның бірінші және екінші заңдарын; орындай алуы тиіс: - электр тізбектерін есептей білуді.Кулон заңын қолдануды. Гаусс теоремасын қолдануды; - тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; - тұрақты токты есептей білуді.Конденсаторды зарядтайды; - конденсаторды зарядтаудан ажыратуды; - индуктивті катушканы өшіруді. ажыратуды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайларды; - макро және микроэкономика негіздерін,салық, ақша-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат туралы орындай алуы тиіс: - өзінің кәсіби жұмысына бағыт беретін экономикалық ақпаратты табуды және қолдануды; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы: білуі керек: ақпаратты кодпен хабарлауды; модельдеуді; модель типтерін; ОС WINDOWS түрлерін; MS WORD текстік процессоры; MS EXCEL электронды кестелерін; Corel Drawвекторлы редакторын; Вирустан қорғау; Winzipархиваторын; OC DOS;Norton Commander бағдарлама – қабығын; ойындарды; алгоритм түсінігін; қасиеттері; көрсету тәсілдері; алгоритм типтерін; программалау тілін; бағдарламаны, оның құрылымдануын; командалар мен операторларды;шартты операторларды; цикл операторларын; мәлімет типтерін; сызықтық бағдарламаларды бағдарлауды; тармақталған бағдарламалауды; циклдықбағдарламалауды. істей алуы тиіс: творчестволық жобалар дайындауды; автоматты реттеуді: түсініктер, анықтамалар, реттелгіш параметрлер, реттеу нысаны, оның қасиеттері, сұлбалары; үдірісті автоматтық басқарудан қолмен басқаруға аудару және керісінше.

Пәндер мен кәсіптік модульдер тарауларының атаулары

Қалыптасатын компетенция коды

АП 07

Кәсіби қазақ (орыс) тілі: БК 1 Қазақ (орыс) тілінің синтаксисі. Сөйлеудің дамуы. Мамандық бойынша терминология. Іс жүргізу жұмыстары қазақ (орыс) телінде. Аударма техникасы (сөздікпен), кәсіби қатынас. Кәсіби шетел тілі: БК 2 Шатал тіліндеқатынас негіздері: фонетика, лексика, фразеология, грамматика; мамандық бойынша іскерлік тілінің негіздері; кәсіптік лексика, фразелогиялыққұрылыстар мен терминдер; кәсіптік – тағытталған текстердің аударма техникасы (сөздікпен) кәсіптік қатынас. Қазақстан тарихы: БК 3 Қазақстан мемлекетінің қалыптасуының негізгі деректерімен үдірістері; Қазақстанның ерте заманнан осы күнге дейінгі тарихының жүйелілігі; Қазақстанның негізгі кезеңдерінің хронологиялықкестесі; Қазақстан тарихының кезеңдері. АП 08 Дене тәрбиесі: БК 4 Маман дайындауда дене тәрбиесінің ролі. Салауаттық өмірді қалыптастыру. Дене тәрбиесінің әлеуметтікбиологиялық және психофизиологиялық негіздері. өздігінен жетілудің физикалық және спорттық негіздері. Кәсіптіктаңдамалы денелік дайындық. Валеология негіздері. Сызу Сызуды кестелік безендіру. Геометриялық сызу және жобамен сызудың негіздері. Техникалық сурет салудың элементтері. Машина жасауды сызу. Сызуды орындаудың жалпы ережесі. Оймалардың сызбалары. Ажырамайтың қосылыс сызбалардың жалпы түрі, құрастырмалы сызба. Құрастырмалы сызба оқу. Мамандық бойынша сызулар және схемалар. Құрылыс сызуларының элементтері. Электротехника Электр өрісі мен электрлік сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі.Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

КҚ 1

АП 00 АП 01 КҚ 2

АП 01

АП 02 АП 02

Нарықтық экономика негіздері КҚ 3 Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, принциптері; меншіктің формалары мен түрлері; меншікті басқару; жоспарлардың түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды әзірлеу; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен қызметтер нарығының жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. Информатикажәне өндірісті автоКҚ 4 маттандыру негіздері. Қауіпсіздік техникасы. Ақпарат. Ақпаратты кодтау. Бір жүйеден екінші жүйеге көшіру. Модельдеу. Модель жөнінде түсінік. Модель типтері. ОС WINDOWS түрлері. MS WORD текстік процессоры. MS EXCEL электронды кестелері. Corel Drawвекторлы редактор. Вирустан қорғану. Winzipархиваторы. Norton Commander бағдарлама – қабығы. Ойындар. Алгоритм түсінігі. Қасиеттері, көрсету тәсілдері. Алгоритм типтері. Бағдарлау тілі. Бағдарлама, оның құрылымдануы. Командалар мен операторлар. Шартты операторлар. Цикл операторлары. Мәлімет типтері. Сызықтық бағдарламаларды бағдарлау. Тармақталған бағдарламаларды бағдарлау. Циклдық бағдарламаларды бағдарлау. Массивтер. Графикалық бағдарламалар. Творчестволық жобаларды дайындау. Автоматты реттеу: түсінік, анықтама, реттеу параметрлері, реттеу нысаны, оның қасиеттері, сұлбалары. Автоматты реттегіштер: жіктелуі, арналуы, құрылысы, жұмыс жасау принципі, функциональдыжәнеқұрылымдық сұлбалары, икемдеу органдары. Басқарудың автоматтыжүйелерінің қосалқы жабдықтары: панельдер, басқару станциялары мен блоктары, жағдай сілтемелері, бағдарламалық құрылғылар. Үдірісті автоматтық басқарудан қолмен басқаруға көшіру және керісінше.

АП 03 АП 03

АП 03

Пәнді оқу нәтижесінде оқушы: Білуі керек: өндірістік тазалық жөнінде жалпы мағұлматтарды; қауіпсіздік техникасын; электр қауіпсіздігі негіздерін; өрт қауіпсіздігі жөнінде жалпы мағұлматтарды. Істей алуы тиіс: Қауіпсіздік техникасын сақтауды; электр қауіпсіздігін сақтауды; Өндірістік жарақаттану кезінде алғашқы көмек көрсетуді; өрт қауіпсіздігін сақтауды.

Арнайы пәндер Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; - материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің берік болуын, қатты болуын, тұрақты болуын есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; орындай алуы тиіс: - анықтамалық әдебиетті пайдалануды; - тірек реакцисын анықтауды; - стандарттарды қолдануды; - берік болу, қатты болу, тұрақты болу есептеулерін жүргізуді. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -материалдардың физика-химиялық қасиеттерін; -материалдардың механикалық қасиеттері мен құрылымын; -қорытпалар, коррозиялар және коррозиядан қорғану әдістері; -металл емес конструк-циялық материалдар; -құю өндірісі. орындай алуы тиіс: -негізгі құрылыс материалдарының физикахимиялық қасиеттерін анықтауды; -жылу техникалық есептеулерді орындауды; -дәнекерлеу жұмыстарын жасауды; -металдарды кесу мен дәнекерлеуді; -металдардың қаттылығын, қажуын, сынғыштығын және майысқыштығын сынауды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -ғимараттардың инженерлік-техникалық жабдықтарын; -ғимараттардың конструктивті элементтерін; -көп қабатты ғимараттың жер үсті бөлігін; -ғимараттардыңинженерлік жабдықтарының құрылыс элементтерін; -құрылыс конструкциялары есебінің негіздерін. орындай алуы тиіс: -құрылыс конструкцияларын есептеуді және жобалауды; -құрылыс –монтаждау жұмыстары өндірісін қамтамасыз етуді; -жөндеу жұмыстарының өндірісін қамтамасыз етуді; -құрылыс материалдары мен конструкцияларды қабылдауды және жинауды ұйымдастыруды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: жылу техникасының негіздерін; термодинамика заңдарын; жылу алмасудың түрлерін; жылу процестері және температураны бағалаудың әдістерін; отынның жануының негіздерін; энергетикалық жабдықтарды. орындай алуы тиіс: -термодинамика заңдарын қолдануды; -электр өлшемдерін орындауды; -жылу техникасының есептеулерін орындауды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техноологиялық параметрлерді бақылау құралдарының түрлерін; -микропроцессорлық жүйелердің құрылымы мен оны құрудың принциптерін; -металлургиялық өндірісті автоматтандыру процестерін; орындай алуы тиіс: -технологиялық параметрлерді өлшеуді; -есептеу техникасымен жұмыс істеуді; -технологиялық процестерді басқаруды; -техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техникалық- экономикалық негіздемені құрастыру есептерін; -жалақыны есептеуді; -өнімнің өзіндік құнын есептеуді; -бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. орындай алуы тиіс: -кәсіпорынның материалдықтехникалықдамуын жоспарлауды; -кәсіпорынның әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; -еңбек ақысын ұйымдастыруды; - кәсіпорынның табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -құрылыс материалдарының негізгі қасиеттерін; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін; -құрылыс керамикасын, керамикалық тастарды және плиткаларды, құбырларды; -бейорганикалық байланыстыру заттарын және солардың негізінде жасалған бұйымдарды; -бетондар мен құрылыс ерітінділерін; орындай алуытиіс: -материалдардың негізгі параметрлерін анықтауды; -құрылыс ерітінділерімен жұмыс істеуді; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін ажырата білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды; -таңдалған технологиялық жабдықтардың мақсатқа лайықтығын негіздеуді; -құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды дайындаудың технологиялық картасын жасауды.

Еңбекті қорғау: КҚ 5 Негативті факторлардың адамға әсері; жарақаттандыратын және зиянды факторларды теңестіру; техкникалық жүйелердің және технологиялық процестердің қауіптілігінен қорғау әдістері мен құралдарын, экобиоқорғаныш техникасы; Өндірістік тазалық, кәсіпорындардағы еңбекті қорғаудың құқықтық мөлшерлік және ұйымдастыру негіздері, еңбекті қорғауға кететін материалдық шығындар; кәсіптік қызмет саласындағы еңбек қауіпсіздігі жағдайларын қамтамасыз ету ерекшеліктері, өрт сөндіру шаралары мен құралдары. Сәтсіз оқиғалар (соғып алған күйдірілген, кескен электр тоғымен жарақаттанған, буынған, уланған жағдайларда) кезіндегі алғашқы көмек. КҚ 6 Техникалық механика негіздері Теориялық механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Динамика. Материалдардың кедергісі. нүктесі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Машина бөлшектері. Айналмалы қозғалыстың берілісі, бөлшектердің қосылысы, редукторлар, осьтер, валдар, муфталар. Берілісті есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу). Материалтану Материалтанудың физика-химиялық негіздері; материалдардың құрылымы және механикалық қасиеттері;қорытпа туралы негізгі ұғымдар; коррозия және одан қорғанудың әдістері; металл емес конструкциялық материалдар; материалдарды өңдеу тәсілдері;құю өндірісі, қысыммен өңдеу, кесумен өңдеу, дәнекерлеу.

АП 06 АП 06 КҚ 5 Құрылыс өндірісінің технологиясы Азаматтық, өндірістік ғимараттар мен кешендер, ғимараттардың конструктивтік элементтері; көп қабатты негізгі қаңқасы жоқғимараттардың жер үсті бөлігі; ғимараттардың инженерлік жабдықтарының құрылыс элементтері; құрылыс конструкцияларын есептеу мен жобалау негіздері.

Термодинамика мен жылу техникасының негіздері

КҚ 4

Жылу техникасының негіздері; термодинамика заңдары; жылу алмасудың түрлері; отынның жану процесінің негіздері; энергетикалық жабдықтардың сипаттамасы.

АП 07 АП 07

Технологиялық процесстердіавтоматтандыру негіздері. Өлшеу техникасы негіздері мен технологиялық параметрлерді бақылау құралдары. Технологиялық процестерді басқаратын есептеуіш техникасы. Микропроцессорлық жүйелері

КҚ 6

Өндіріс жоспарын ұйымдастыру Экономикалық және әлеуметтік дамытуды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; Қазақстан Республикасында нарық экономикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік құны, бағаның қалыптасуы мен салық жүйесі. Кәсіпорынның кірістерін, пайдасын және тиімділігін жоспарлау.

АҚ6

АП 08 АП 08

Туннель пештеріне салу және күйдіру АҚ 1 технологиясы Құрылыс материалдарының негізгі қасиеттері. Рудалық емес шикізаттардың түрлері.Құрылыс керамикасы. Қабырғалық материалдар: кірпіш, керамикалық тастар, керамикалық плиткалар (қасбеттік, қабырғалардың сыртқы жағын қаптау үшін, кілем-мозаикалық, еденге арналған плиткалар). Пештердің түрлері.Құрылыс материалдарын өңдеудің түрлері. Пештің жұмыс істеу тәртібі.Құрамдас заттарды салу.

Біліктілігі: 141202 2 – Шихтовшы Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Шихтаны дайындау технологиясы АҚ 2 білуі тиіс: Негізгі түсініктер. Шихтаның негізгі - шихта қоспасын дайындау барысын; құрамдас бөліктері. Шихтаны пресс- шихтаны өлшеу барысын; қалыптарға салу. -шихтаны пресс-қалыптарға салу барысын; Шихтаны дайындау және өлшеу үшін - шихтаны дайындау үшін бастапқы материал- бастапқы материалдарды мөлшерлеу. дарды мөлшерлеуді; Шихтаны дайындау жұмыстарын орындай алуытиіс: орындаудағы еңбек қауіпсіздігі және - шихта қоспасын дайындауды; жұмыс орнын ұйымдастыру: негізгі та- шихтаны өлшеп, пресс-қалыптарға салуды; лаптар. -мазмұны бойынша басқа ұқсас міндеттерді орындауды. Біліктілігі: 141203 2 – Қабырғалық және тұтқыр материалдар өндірісіндегі қалыптаушы АҚ 3 Темір-бетон және бетон өнімдері Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы өндірісінің технологиясы білуі тиіс: -темір-бетон өнімдері мен конструкциялардың Әр түрлі констркуциядағы бассейндерде шламды ауамен және механикалық технологиялық нобайларын дайындауды; жұмыс тәртібін; түрде араластыру. Шламның қажетті деңгейін ұстап - машиналар мен жабдықтардың құрылысы, тұру үшін шикізатты араластырғышқа қызметі, оларды пайдалану ережесін; - темір-бетон өнімдері мен конструкцияларды бірқалыпты етіп салуды мөлшерлеу. Ары қарай ұсақтау және цемент дайындау үшін бастапқы материалдардың өндірісіндегі басқа да жұмыстар үшін жіктелуін, қасиеттерін, мөлшерлеуді. ұсатылатын денелерді сұрыптау. орындай алуытиіс: Бетонды қоспалар мен ерітінділердің - темір-бетон өнімдері мен конструкцияларды құрамдас бөліктерін мөлшерлеу. дайындауда қарапайым және орташа Құрамдас бөліктерді бункерлерден, цикүрделіліктегі жұмыстарды орындауды; -бетон қоспаларын және құрылыс ерітінділерін клондардан және бактардан алу, оларды араластырғыш агрегаттарға салу. дайындауды; Темір-бетон өнімдер менконструкция- технологиялық жабдықтарды топпен (қашықтықтан) басқаруды; ларды қалыптау. Арматуралықкаркастың жекелеген - темір-бетон өнімдері мен конструкцияларды элементтерін қалыптарға орналастыру. қалыптауды. Сыналар мен темір өзектерді орналдастыру, қалыптарға бетон қоспаларын толтыру, өнімдерді қалыптардан алу. Темір-бетон конструкцияларды жинау: панельдерді, блоктарды, сантехникалық кабиналарды,лифтілердің шахталарын және т.с.с. Құрастырылатын бұйымдардың және бекіткіштері бар элементтердің түйіскен жерлері. Изоляциялық материалдарды төсеу, жапсарларды ерітіндімен сылау және темір-бетон және бетон өнімдері өндірісіндегі басқа да жұмыстар. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - асбест-цементті және азбест-силитті өнімдер мен констркуцияларды дайындаудың технологиялық нобайларын; - жұмыс тәртібін; -машиналар мен жабдықтардың құрылысын, қызметін, оларды пайдалану ережесін; - асбест-цементті және азбест-силитті өнімдерді дайындау үшін бастапқы материалдардың жіктелуін, қасиеттерін, мөлшерлеуді.

АП 05 АП 05

КҚ 7

Өндірістіңжалпы технологиясы КҚ 7 Құрылыс материалдарының негізгі қасиеттері; рудалық емес шикізаттардың түрлері; құрылыс керамикасы; қабырғалық материалдар; кірпіш, керамикалық тастар, керамикалық плиткалар; қасбеттік, қабырғалардың ішін қаптау үшін, кілем-мозаикалық, еденге арналған плиткалар; арнаулы құрылыс керамикасы: санитарлықтехникалық бұйымдар, қышқылға төзімді керамикалық бұйымдар, канализация мен дренаждың керамикалық құбырлары, отқа төзімді керамикалық бұйымдар; шыныдан жасалған құрылыс материалдары мен бұйымдар; бейорганикалық байланыстырузаттары және солардың негізінде жасалған бұйымдар; бетондар мен құрылыс ерітінділері; құрылыс материалдары мен полимерлердің негізіндегі бұйымдар, полимерлік герметикалар; төбені жабатын жұмсақ материалдар; жылу изоляциялық және акустикалық материалдар мен бұйымдар; негізгі параметрлерді анықтау әдістері, жіктелуі, қасиеттері; құрылыс материалдары өндірісінің негізгі технологиялық процестері; технологиялық процестердің қауіпсіздігін көтерудің құралдары мен әдістері Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы Құрылыс бұйымдары мен КҚ 6 білуі тиіс: конструкциялардың өндірісіндегі -материалдарды, бұйымдарды және конструк- теплотехникалықжабдықтар цияларды жылумен өңдеудегі Материалдарды жылумен өңдеу және ( кептіруде, күйдіруде)процестерді; кептіруге, термоылғалды өңдеу мен -металл емес құрылыс бұйымдары мен конкүйдіруге арналған құрылғылар, меструкцияларды термоылғалды өңдеуден өткізу талл емес құрылыс бұйымдары мен процестерін; конструкцияларын; жылу техникалық -металл емес құрылыс бұйымдары мен конжабдықтардың жұмыс істеу тәртібі мен струкцияларын күйдіру процестерін; әрекет ету принципі -жылу техникалық жабдықтарының құрылымын және жұмыс істеу принциптерін; -жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібін орындай алуытиіс: -жылумен алмастыратын аппараттың жылу техникалық есептеулерін жүргізуді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіндегі мерзімдік және үздіксіз әрекеттер құрылғысына жылу техникалық есептеулерді жүргізуді Арнайы пәндер Біліктілігі:141201 2 – Үңгіжол пешін тиеуші

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - туннель пештеріне құрамдас заттар мен жартылай фабрикаттарды салу процесін; - құрылыс қоспаларының құрамдас бөліктерін мөлшерлеуді; - өнімді суыту мен оны түсіру тәртібін; орындай алуытиіс: - туннель пештерінен өнімді алуды; - туннель пештеріне құрамдас заттар мен жартылай фабрикаттарды салуды;

АП 04 АП 04

Асбест-цементті жәнеазбест-силитті өнімдердің технологиясы Асбест-цементті өнімдерді қалыптау, шикі табақ беттерін өлшемдер мен пішімдер бойынша белгілеу және кесу Жинауға дайындалған асбест цементті табақ беттеріне грунт жағу. Линиялық өлшемдерін тексерумен асбест цементті плиталарды жинау.

АҚ 4

орындай алуы тиіс: Берілген рецепт бойынша асбест - асбест-цементті және азбест-силитті цементті мастика дайындау және өнімдерді дайындауда қарапайым және орта- жиналған плиталарға оны жағу. ша күрделіліктегі жұмыстарды орындауды; Табақ беттерін біріктіру мен жапсы-асбест-цементті өнімдерді қалыптауды, бетон ру үшін саңылауды тесу және асбестқоспаларын және құрылыс ерітінділерін дайцементті жәнеазбест-силитті өнімдер ындауды; -гипс плиталары мен цемент- құмды өндірісіндегі басқа да жұмыстар. черепицаны қалыптау. Еңбек қауіпсіздігі. Біліктілігі: 141204 2 – Кептіру агрегаттарының машинисі Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Машиналар мен кептіру агрегаттаАҚ 5 білуі тиіс: рына техникалық қызмет көрсету, - кептіру агрегаттарын басқару барысын; жөндеу және пайдалану - құрылыс өнімдері мен конструкцияларының Бірінші және екінші құрылыстарда өндірісі бойынша машиналарды басқару бақолданылатын машиналар мен агрегатрысын; тарды жөндеу туралы жалпы мәліметтер. - мазмұны бойынша басқа ұқсас міндеттерді Машиналар мен агрегаттарды жөндеу орындауды. туралы түсінік. уметь: Агрегаттар мен өндіріс жабдықтарын - кептіру агрегаттарын басқаруды; пайдалану. Пайдалану қызметін - құрылыс өнімдері мен конструкцияларының ұйымдастыру. Машиналардың өндірісі бойынша машиналарды басқаруды; сенімділігі. Машиналар мен агрегаттарға - кептіру агрегаттарын жөндеуді. техникалық қызмет көрсету және жөндеуді ұйымдастырумен оны жүргізу. Бөлшектер мен жинау бірліктерін жөндеу технологиясы. Машиналар менагрегаттарды майлау. Біліктілігі: 141205 2– Құрылыс материалдар өндірісіндегі жабдықты реттеуші* Құрылыс материалдары өндірісіндегі АҚ 6 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы жабдықтарды ретке келтіру білуі тиіс: - бағдарламамен басқарылатын станоктарды; Құрылыс жабдықтарын бағдарламамен басқару. - жүк көтеретін және көлік жабдықтарын жөндеуді, реттеуді; Бағдарламамен басқарылатын станок-бағдарламамен басқарылатын станоктар мен тарда бөлшектерді өңдеу. Құрылыс жабдықтарын ретке келтіру манипуляторларды жөндеуді; және жөндеу. орындай алуытиіс: - карьерлердің,кептіру цехтарының, саз Бірінші жөндеу. Станоктың жұмысын талдау. балшықты және цемент-құмды черепицаны Бағдарламамен басқарылатын станоккүйдірудің, керамзитті қиыршық тастардың, тарды жаңа бөлшектерді өңдеуге қайта аглопориттің, әк пен гипстің, масса дайбағыттау. ындау бөлімдерінің және шикізат пен дайБағдарламамен басқарылатын манипуын өнімдердің механикаландырылған ляторларды жөндеу және робот техникақоймаларының жүк көтеретін және көлік ларын пайдаланатын жабдықтарын жөндеуді, реттеуді; жабдықтар жинағын ретке келтіру. Өнеркәсіп манипуляторлары. Әр түрлі тұрпаттағы өнеркәсіп манипуляторларын жөндеу. Бағдарламамен басқарылатын өнеркәсіп манипуляторларының ұстағыштарын жөндеу. Жөндеу жұмыстарын орындаудағы еңбек қауіпсіздігі және жұмыс орнын ұйымдастыру: негізгі талаптар. Біліктілігі: 141206 2– Отырғызушы АҚ 7 Керамика өнімдері өндірісінің техПәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы нологиясы білуі тиіс: - күйдіру пештеріне тастарды салу барысын; Асфальт мастикасын және массасын - сіңдіру мен жабу массасын қайнату барысын; қайнату, олардан асфальт плитала-орналастырушы автоматтың агрегатты рын қалыптау және асфальт мастикасы мен плиткалары өндірісіндегі басқа да тораптарының құрылысын; -тасымалдау құрылғыларын; жұмыстар. Түрлі маркадағы битумнан және басқа орындай алуытиіс: да құрамдас бөліктерден сіңдіру -күйдіру пештеріне тастарды салу мен жабу массасын қайнату, резина - сіңдіру массасын қайнату; - салатын автоматтың агрегатты тораптарын ұнтақтарын, битумды, асбесті, кумабақылау. ронды шайырды, пластификаторларды араластыру және пластификациялау, жұмсақ шатыр мен гидроизоляциялық материалдардың өндірісіндегі басқа да жұмыстар. Қаптайтын плиткаларды құю, үлгілік тастар мен плиталарды, қышқылға төзімді құбырларды, колонналарды, тройниктерді, отводтарды және басқа да құрылыс керамикасы бұйымдарынқалыптау. Слюданы ұсақтау, майдаланған слюданы жіктеу, әр түрлі формадағы, өлшемдегі және қызметіне байланысты бөлшектерді слюдадан штамптау. Құрылыс керамикасының бұйымдары. Керамика бұйымдарының сапасына қойылатын талаптар. Біліктілігі: 141207 2– Қабырға және тұтқыр материалдар өндірісіндегі түсіруші-қалаушы * АҚ 4 Қабырғалық және Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы байланыстыру материалдары білуі тиіс: өндірісінің технологиясы - қабырғалық материалдар өндірісінің техноҚабырғалық және байланыстыру мателогиясын; риалдары өндірісінің -қызмет көрсететін жабдықтар мен тасымалпрогрессивтітехнологиясын енгізу. дайтын құрылғылардың жұмыс тәртібін; Жаңарған техникалық сипаттама- қабырғалық өнімдерді пресстейтін сы және кеңейген қызмет көрсету жабдықтарды; мүмкіндіктері бар жабдықтар мен - формаға келтірілетін массаның сапасын машиналар, сонымен қатар жаңа анықтау тәсілдерін; материалдардың шығуы. орындай алуытиіс: Ерітінді араластырғышқа құрамдас -ерітінді араластырғышқа құрамдас бөліктердің (гипс, опилка, су)рецептке бөліктердің рецептке сәйкес салынуын сәйкес толастамай салынуын реттеу. реттеуді; Қызмет көрсететін жабдықтар мен - формаға келтірілетін массаның сапасын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдерін; тасымалдау құрылғыларының жұмыс - қабырғалық пен байланыстыру материалда- тәртібі. Қабырғалық өнімдерді престеу жабдықтары. ры өндірісінің Формаға келтірілетін массаның сапрогрессивтітехнологиясын. пасын сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдері. Өндірістің тиімділігін көтеру, еңбек өнімділігін, орындалған жұмыстың сапасын көтеру, материалдық шығындарды үнемдеу, өзіндік құнды және жұмыстың көп еңбекті қажет ететіндігін төмендету жолдары. Біліктілігі: 141208 2– Қабырғалық бұйымдар өндірісіндегі басқару пульті операторы»* Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы Қабырғалық және АҚ 5 білуі тиіс: байланыстыру материалдары - толастамай жұмыс істейтін ерітінді өндірісіндегітехнологиялық жабдықтар араластырғыштың құрылысы мен жұмыс Қабырғалық өнімдерді престеу бойынша істеу қағидасын; қызмет көрсету жабдығы. - гипс-бетонды ерітінді дайындау рецептін; Формаға келтірілетін массаның сапа-гипс-бетонды прокат бойынша механизмдерді сын сыртқы белгілер бойынша анықтау техникалық пайдалану ережесі және жұмыс тәсілдері. принципін; Шикізат түріндегі кірпішке қойылатын -бақылау-өлшеу аспаптары мен басқару талаптар. пультінің құрылысын; Қызмет көрсететін жабдықтарды таза-қабырғалық өнімдер өндірісінің технологилау мен майлау ережесі. ясын; Пресс жұмысындағы шағын ақауларды -қызмет көрсететін және тасымалдайтын жою тәсілдері. құрылғылардың орналасу нобайы мен жұмыс Байланыс жүйесі мен сигнализацияістеу тәртібін; ны орнату. - қабырғалық өнімдерді престейтін жабдықтың Өндірістің тиімділігін көтеру жолдары құрылысын; – еңбек өнімділігін көтеру,орындалған -формаға келтірілетін массаның сапасын жұмыстың сапасын көтеру, участоктағы, сыртқы белгілер бойынша анықтау тәсілдерін; бригададағы, өз жұмыс орнындағы -шикізат түріндегі кірпішке қойылатын талапматериалдық шығындарды үнемдеу, тарды; өзіндік құнды және жұмыстың көп -қызмет көрсететін жабдықтарды тазалау мен еңбекті қажет ететіндігін төмендету майлау ережесін; жолдары. -пресс жұмысындағы шағын ақауларды жою «Жалпы ережелер» тәсілдерін; жұмысшылардың кәсіптері мен -байланыс жүйесі мен сигнализацияны оржұмыстың Бірыңғай тарифті-біліктілік натуды; анықтамалығында қарастырылыған -өндірістің тиімділігін көтеру жолдары – еңбек көлемдегі еңбек және өндіріс өнімділігін көтеруді,орындалған жұмыстың са- экономикасының негіздері. пасын көтеруді, участоктағы, бригададағы, өз Еңбек қауіпсіздігі мен ішкі тәртіп жұмыс орнындағы материалдық шығындарды ережелерінің талаптары. үнемдеуді, өзіндік құнды және жұмыстың көп еңбекті қажет ететіндігін төмендету жолдарын; -«Жалпы ережелер» жұмысшылардың кәсіптері мен жұмыстың Бірыңғай тарифті-біліктілік анықтамалығында қарастырылыған көлемдегі еңбек және өндіріс экономикасының негіздерін; орындай алуытиіс: - прокатты станокты басқарудағы қосымша жұмыстарды орындауды; -толастамай жұмыс істейтін ерітінді араластырғышқа құрамдас бөліктердің бекітілген рецептке сәйкес салынуын бақылауды және реттеуді; -технологиялық линиялардың жеке немесе блокталған екі агрегатын пультпен басқаруды; -конвейер жылдамдығын реттеуді; -бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштерін бақылауды.

1.3 1412000 -«Құрылыс бұйымдары мен құрастырылымдар өндірісі» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейі бойыншабілім оқу бағдарламасының құрылымы (орта буынды маман) Оқу мерзімі: 3 жыл 6 ай

Кәсіптік модульдердің және пәндердің оқу циклдері

ЖБП 00 Жалпы білім беретін пәндер ЖГП 00 Жалпы гуманитарлық пәндер ЖГП 01 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -Мемлекеттік тілді, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (1200-1400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; орындай алуы тиіс: - кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында қазақ тілі білімін қолдануға қабілетті болуға. ЖГП 02 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -орыс тілін, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (12001400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; орындай алуы тиіс: -кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында орыс тілі білімін қолдануға қабілетті болуға ЖГП 03 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық-грамматикалық материалды; орындай алуы тиіс: - тілдік әрекеттің түрлерін және формаларын (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық) ажырата білуді. ЖГП 04

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі керек: -Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» заңын; -денсаулықты нығайтудағы дене тәрбиесі мен спорттың ролін; -қимыл-қозғалыс әрекеттерінің түрлерін; -дене шынықтырудағы жүктеме мен оларды реттеу әдістері (мөлшерлеу) туралы; -дене шынықтыру жаттығуларын жасау кезіндегі зақымданудың пайда болу себептерін, зақымданудың алдын-алу туралы; -салауатты өмір салтын қалыптастыру жолдарын; -жеңіл атлетикалық жаттығулардың орындалу техникасын; -шаңғымен жүру тәсілдерін; -жүзу техникасын; -туристке қажетті құралжабдықтар мен туристік дағдыларды; -қазақтың ұлттық қолданбалы спорттық ойындарының түрлері мен ойын ережесін; -спорттық гигиена талаптарын; -Президенттік тестің нормативтерін; істеуі керек: -жеңіл атлетикалық жаттығулардың жасалу техникасын; -қысқа, орта, ұзақ қашықтыққа жүгіруді; -диск, граната лақтыруды, бір орыннан және жүгіріп келіп ұзындыққа секіруді; -допты енгізу және лақтыру әдістерін; -шаңғымен қимылдау әдістерін білу; -жүзу әдістерін; -спорттық гигиеналық талаптарын орындауды; -туристік дағдылар мен іскерліктерді көрсетуді; -жеңіл жарақат, сүріп алу кезіндегі алғашқы дәрігерлік көмек көрсету өзін- өзі тексеру күнделігін жүргізуді

Пәндер мен кәсіптік модульдер тарауларының атаулары

Қалыптасатын компетенция коды

АП 07

ЖКП 05

Пәндер циклының атауы (коды) қысқартылған

(Жалғасы. Басы 16-бетте). АП 06

17

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Кәсіби қазақ тілі (оқу тілі қазақ тілі БҚ3 емес топтарда): кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы Кәсіби орыс тілі (оқу тілі орыс тілі БҚ3 емес топтарда): кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы Шетел тілі: БҚ4 кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық – грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы БҚ6 Дене тәрбиесі: дене тәрбиесінің теориясы; дене тәрбиесі қазіргі қоғамның жалпы мәдениетінің бір бөлігі ретінде; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; салауатты өмір салтындағы өзін-өзі тәрбиелеу және өзін жетілдіру; салауатты өмір салтының тиімділігі; қозғалыс қызметіжәне түрлі ішкі орта жағдайына адам ағзасының төзімділігінің жоғарылауы; денсаулыққа салауатты өмір салтын қалыптастырудың шарты ретіндегі тұлғаның қатынасы; көзқарастағы жеке қатынас; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; тазалық мәдениеті, зақымдануды ескерту, алғашқы дәрігерлік көмек көрсету түрлері; қозғалыс белсенділігінің режимі; жеңіл атлетика; гимнастика; шаңғы тебу дайындығы; жүзу; туризм; спорт және қозғалыс ойындары; қазақ ұлттық қозғалыс ойындарының түрлері мен спорттық ойындар

ӘЭП 00 ӘЭП 01

ӘЭП 02

ӘЭП 03

ӘЭП 04

Әлеуметтік-экономикалық пәндер Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -негізгі ұғымдарды; -конфуцийлік, даосизм, Қытай өнері ұғымын; -үнді мәдениетінің ерекшеліктерін және оның негізгі жетістіктерін; -ислам, курайш; Мұхаммед, Құран, Аллах, Мекке ұғымдарын; -христиандық ілімнің негізгі қағидаларын және оның құндылық бағыттарын; -Франция мәдениетін: Ашель мәдениетін, проманьондықтарды, галлдарды, франтерді, әдебиетін, философиясын; -көшпенділердің өмірі мен құндылықтар жүйесі туралы; -Орта ғасыр кезеңінде қазақ этносының мәдени негізі туралы білімді қалыптастыруды; -түрік және араб мәдениетінің Қазақстанның орта ғасырдағы мәдениетіне тигізген ықпалын; орындай алуы тиіс: -Қытай мәдениетінің ерекшеліктерін аша білуді; -мәдениеттану ұғымдарын еркін қолдануды; -қадағалауды; көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетуді Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: әлемдегі философиялық, ғылыми және діни жағдай туралы, адам өмірінің мәні туралы ұғымды; ғылымның ролі мен ғылыми таным туралы, оның құрылымын, формалары мен әдістерін; -әлеуметтік және этикалық проблемалар туралы ұғымды. орындай алуы тиіс: -биологиялық және әлеуметтік, тән және рухани бастау алуда адам мінезін анықтауды, оның санасының мәнін, саналы және санасыз мінезді анықтауды; -қоғамдағы адамдардың адамгершілік норма қарым-қатынастарын реттеуді. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -заңдылық түсінігіндегі әлеуметтік тәсіл туралы ұғымды; -әлеуметтік құрылым, әлеуметтік жіктелу, әлеуметтік өзара әрекет туралы ұғымды; -тұлғаны әлеуметтендіру барысының ерекшеліктерін, регуляция формаларын білуді. орындай алуы тиіс: әлеуметтік қозғалысты дамытуды және әлеуметтік өзгерістер мен дамытудың басқа да факторларын дамытуды; биліктің мәнін, саясат субъектілерін, саяси қарым-қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы әлемде) анықтауды; саяси жүйелер мен саяси әріптер туралы ұғымды қалыптастыруды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелері; - елдегі және шет елдердегі экономикалық жағдайлар; -салық, ақша-несие, әлеуметтік және инвестициялық саясаттағымакрожәнемикроэкон омика негіздері, Істей алуы тиіс: - өзінің кәсіби әрекеттеріне қажетті экономикалық ақпараттарды табу және пайдалану;

ӘЭП 05

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын; оларды жүзеге асыру механизмдерін; -кәсіптік жұмыс саласындағы құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды орындай алуы тиіс: - маманның кәсіби жұмысыны реттейтін нормативті- құқықтық құжаттарды қолдана білуді.

ЖКП 00 ЖКП 01

Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі тиіс: -пәннің мақсаты мен міндеттері; -оргтехника құралдарының жалпы сипаттамасы, кәсіпорындағы процестердегі ұйымдастыру және басқару жұмыстарына енгізу жәнеоларды қолдану; -іс жүргізу және корреспонденция туралы ұғым; -құжаттарды құрастыру және олардың функциялары; -құжаттарды рәсімдеу ережелері, олардың құрамды бөліктері мен пайдалану,оларды топтастыружәне сақтаушылар: -басқару-ұйымдастыру құжаттары туралы ұғым, топтастыру, сипаттамасы, рәсімдеу ерекшеліктері; -құжаттардың басқа да түрлері, -басқаруды құжаттармен қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі;(ГСДОУ); -іс жүргізуді компъютерлеудің маңызы, міндеттері, перспективалары, құрамды бөліктері, негізгі принциптері. Істей алуы тиіс: - ұйымдастыру - басқарушы құжаттаманың жүйесiн бiр iзге салу (ОРД); -құжаттармен, құжат айналымдармен, құжаттар ағынымен жұмыс істеуді ұйымдастыру; -құжаттарды тіркеу, сақтау және орындалуын бақылау; құжаттарды ПЭВМрәсімдеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - геометриялық және проекциялық сызудың тәсілдері мен ережелерін; - сызбалар және схемаларды құрастырудың негiзгi ережелерiн; - кеңiстiктiк бейнелерді графикалық елестету тәсілдерін; - конструкторлық және технологиялық құжаттаманы оқу, рәсімдеу, құрастыру ережелерін; істей алуы тиіс: - нобай мен көшірмелер арқылы тұтас көріністің сызбаларын, бөлшектер сызбасын орындауды; - конструкторлық және технологиялық құжаттамаларды әзірлеуге арналған қолданбалы программалардың пакеттерiн қолдануды; Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; -материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің берік болуын, қатты болуын, тұрақты болуын есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру негіздерін; орындай алуы тиіс: анықтамалық әдебиетті пайдалануды; тірек реакцисын анықтауды; стандарттарды қолдануды; берік болуды, қатты болуды, тұрақты болуды есептеулерді жүргізуді.

ЖКП 02

ЖКП 03

ЖКП 04 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын, кернеулікті, электр кернеулігін, потенциалдардың айырмашылығын; -тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц, тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерді есептеудің негізгі әдістерін; -ауыспалы процестердің туындау себептерін; коммутацияның бірінші және екінші заңдарын. орындай алуы тиіс: -электр тізбектерін есептей білуді. Кулон заңын қолдануды. Гаусс теоремасынқолдануды. -Тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; тұрақты токты есептей білуді.Конденсаторды зарядтайды; конденсаторды зарядтаудан ажыратуды. Индуктивті катушканы өшіруді. Тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; тұрақты токты есептей білуді.Конденсаторды зарядтайды; конденсаторды зарядтаудан ажыратуды. Индуктивті катушканы өшіруді. ЖКП 05 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: материалдардың физика-химиялық қасиеттерін; материалдардың механикалық қасиеттері мен құрылымын; қорытпалар, коррозиялар және коррозиядан қорғану әдістері; металл емес конструкциялық материалдар; құю өндірісі. орындай алуы тиіс: -негізгі құрылыс материалдарының физикахимиялық қасиеттерін анықтауды; -жылу техникалық есептеулерді орындауды; -дәнекерлеу жұмыстарын жасауды; -металдарды кесу мен дәнекерлеуді; -металдардың қаттылығын, қажуын, сынғыштығын және майысқыштығын сынауды. ЖКП 06 Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -ғимараттардың инженерлік-техникалық жабдықтарын; -ғимараттардың конструктивті элементтерін; -көп қабатты ғимараттың жер үсті бөлігін; -ғимараттардыңинженерлік жабдықтарының құрылыс элементтерін; -құрылыс конструкциялары есебінің негіздерін. орындай алуы тиіс: -құрылыс конструкцияларын есептеуді және жобалауды; -құрылыс –монтаждау жұмыстары өндірісін қамтамасыз етуді; -жөндеу жұмыстарының өндірісін қамтамасыз етуді; -құрылыс материалдары мен конструкцияларды қабылдауды және жинауды ұйымдастыруды. ЖКП 07 Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -жылу техникасының негіздерін; -термодинамика заңдарын; -жылу алмасудың түрлерін; -жылу процестері және температураны бағалаудың әдістерін; -отынның жануының негіздерін; -энергетикалық жабдықтарды. орындай алуы тиіс: -термодинамика заңдарын қолдануды; -электр өлшемдерін орындауды; -жылу техникасының есептеулерін орындауды. ЖКП 08

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -стандарттау саласындағы негізгі ережелерді, жалпы ұғымдарды және анықтамаларды; -өзара ауысу мен техникалық өлшемдердің негізгі мәселелерін; -өлшем құралдарын; -шама эталондарын. орындай алуы тиіс: -сертификаттауды;

Мәдениеттану: БҚ7 Мәдениеттану және қоғам өміріндегі оның ролі; Мәдениетті зерттеудің көп тәсілділігі; мәдениет және өркениет; мәдениеттің қалыптасуы; Конфуциийлік және даосистік мәдениет тұрпаттары; үнділік-буддистік мәдениет тұрпаттары; Христиандық мәдениет тұрпаты; Ислам мәдениетінің әлемі; Батыс европалық мәдениет және оның дамуының қазіргі әлемге ықпалы; Африкалық мәдениеттің ерекшелігі және сонылығы; нәсілшілдік проблемалары; Көшпенділік өркениетінің пайда болуы және сонылығы; Орта ғасыр тұсындағы Қазақстанның мәдениеті; 17-19 ғасырлардағы қазақтардың мәдени дәстүрлері; Қазіргі Қазақстанның мәдениеті

Философия негіздері : БҚ5 Философия пәні, әлемдік философиялық ойдың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты және оның қалыптасу ойлары. Адам және құдай. Адам және ғарыш. Адам, қоғам, өркениет, мәдениет. Жеке бостандық және жауапкершілік. Адам тануы және қызметі, ғылым және оның ролі. Адамзат алдындағы көкейтесті мәселелер..

БҚ6 Әлеуметтану және саясаттану негіздері: Саясаттану ғылым ретінде; Қоғам әлеуметтік мәдени жүйе ретінде; әлеуметтік қоғамдар; әлеуметтік және этноұлттық қатынастар; әлеуметтік процестер; әлеуметтік институтар мен ұйымдар; тұлға: оның әлеуметтік ролі және әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні; саяси үкімет және үкіметтік қатынастар. Саяси жүйе.Қазақстандағы әлеуметтік – саяси процестер ЖГӘЭ.03. Экономика негіздері: экономика және оның негізгі проблемалары Экономика негіздері: Мақсаттар, негізгі ұғым, функциялар, мәні және принциптері;жекеменщ\шіктің формалары мен түрлері, жекеменшікті басқару; Жоспарлардың түрлері, олардың негізгі этаптары, мазмұны, стартегиялық жоспарлар, жоспарларды экономикалық негіздеу және болжамдар құрастырудыңтәсілдері бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлардың нарықтық жағдайын талдау; нарықтық инфрақұрылым. БҚ6 Құқық негіздері: Құқық ұғымы, жүйесі, қайнар көздері. Қазақстан Республикасының Конститутциясы – құқық жүйесінің ядросы. Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясы. Жеке тұлға, құқық, құқықты мемлекет. Заң жауапкершілігі және оның түрлері. Негізгі құқық салалары. Қазақстан Республикасының сот жүйесі. Құқық қорғау органы.

КҚ1 Мемлекеттік тілде іс жүргізу -пәннің мақсаты мен міндеттері; -оргтехника құралдарының жалпы сипаттамасы, кәсіпорындағы процестердегі ұйымдастыру және басқару жұмыстарына енгізу жәнеоларды қолдану; -іс жүргізу және корреспонденция туралы ұғым; -құжаттарды құрастыру және олардың функциялары; -құжаттарды рәсімдеу ережелері, олардың құрамды бөліктері мен пайдалану,оларды топтастыружәне сақтаушылар: -басқару-ұйымдастыру құжаттары туралы ұғым, топтастыру, сипаттамасы, рәсімдеу ерекшеліктері; -құжаттардың басқа да түрлері, -басқаруды құжаттармен қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі;(ГСДОУ); -іс жүргізуді компъютерлеудің маңызы, міндеттері, перспективалары, құрамды бөліктері, негізгі принциптері. құжаттарды ПЭВМрәсімдеу.

Инженерлік графика КҚ 1 Геометриялық сызу; сызбалардың орындалу ережесі; геометриялық құрылым және деталдардың техникалық контурларын сызу ережелері; проекциялық сызу; техникалық сурет салу; конструкциялық құжатнамаларды рәсімдеу және әзірлеудің ережелері; машина жасаудағы сызу; сызбалардағы кескіндер катергориясы; инженерлік графиканың құралдары; мамандық бойынша бұйымдардың сұлбалар мен сызбаларын орындалу тәсілдері және әдістері; көркемдік конструкциялаудың элементтері; графикалық ақпаратта бейнеленген техникалық құралдар туралы негізгі ұғымдар; компьютерлік графикалы жүйелер туралы ұғымдар; Техникалық механика негіздері КҚ2 Теориялық механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Кинематика нүктесі. Қатты дененің қарапайым, күрделі және жазық параллельді қозғалысы. Динамика. Динамиканың негізгі түсініктері менаксиомалары. Материалдық нүктелерге арналған кинематиканың әдістері. Жұмыс және күш. Динамиканың теоремалары. Материалдардың кедергісі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Беріктігін есептеу. Машина бөлшектері. Қосылу түрлері. Беріліс түрлері. Біліктер және осьтер. Подшипниктер. Муфталар. Курстық жоба (Бір бағытты редукторларды жобалау). Берілістерді есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу). Курстық жоба: (одноступенчатый редукторлы жетекті жобалау). Жалпы электротехника мен электроКҚ3 ника негізі Электр өрісі мен электрлік сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі.Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

Материалтану Материалтанудың физика-химиялық негіздері; материалдардың құрылымы және механикалық қасиеттері;қорытпа туралы негізгі ұғымдар; коррозия және одан қорғанудың әдістері; металл емес конструкциялық материалдар; материалдарды өңдеу тәсілдері;құю өндірісі, қысыммен өңдеу, кесумен өңдеу, дәнекерлеу.

КҚ4

Құрылыс өндірісінің негіздері КҚ5 Азаматтық, өндірістік ғимараттар мен кешендер, ғимараттардың конструктивтік элементтері; көп қабатты негізгі қаңқасы жоқғимараттардың жер үсті бөлігі; ғимараттардың инженерлік жабдықтарының құрылыс элементтері; құрылыс конструкцияларын есептеу мен жобалау негіздері.

Термодинамика мен жылу техникасының негіздері

КҚ5

Жылу техникасының негіздері; термодинамика заңдары; жылу алмасудың түрлері; отынның жану процесінің негіздері; энергетикалық жабдықтардың сипаттамасы.

Стандарттау негіздер КҚ6 Стандарттау; стандарттаудың пайда болуы және дамуы; «Стандарттау» ҚР Заңы. Стандарттау саласында халықаралық ынтымақтастық пен ұйымдастырушыныңнегіздері және өнімнің сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандартизация базасында

(Жалғасы 18-бетте).


www.egemen.kz

АП 06

АП 07

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -материалдарды, бұйымдарды және конструкцияларды жылумен өңдеудегі ( кептіруде, күйдіруде)процестерді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды термоылғалды өңдеуден өткізу процестерін; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын күйдіру процестерін; -жылу техникалық жабдықтарының құрылымын және жұмыс істеу принциптерін; -жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібін орындай алуытиіс: -жылумен алмастыратын аппараттың жылу техникалық есептеулерін жүргізуді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіндегі мерзімдік және үздіксіз әрекеттер құрылғысына жылу техникалық есептеулерді жүргізуді

Құрылыс бұйымдары мен құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалық жабдықтар Материалдарды жылумен өңдеу және кептіруге, термоылғалды өңдеу мен күйдіруге арналған құрылғылар, металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын; жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібі мен әрекет ету принципі

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техноологиялық параметрлерді бақылау құралдарының түрлерін; -микропроцессорлық жүйелердің құрылымы мен оны құрудың принциптерін; -металлургиялық өндірісті автоматтандыру процестерін; орындай алуы тиіс: -технологиялық параметрлерді өлшеуді; -есептеу техникасымен жұмыс істеуді; -технологиялық процестерді басқаруды; -техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды.

Технологиялық процестердіавтоматтандыру Өлшеу техникасы негіздері мен технологиялық параметрлерді бақылау құралдары. Технологиялық процестерді басқаратын есептеуіш техникасы. Микропроцессорлық жүйелері

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техникалық- экономикалық негіздемені құрастыру есептерін; -жалақыны есептеуді; -өнімнің өзіндік құнын есептеуді; -бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. орындай алуы тиіс: -кәсіпорынның материалдық-техникалықдамуын жоспарлауды; -кәсіпорынның әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; -еңбек ақысын ұйымдастыруды; -кәсіпорынның табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды.

Өндіріс жоспарын ұйымдастыру Экономикалық және әлеуметтік дамытуды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; Қазақстан Республикасында нарық экономикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік құны, бағаның қалыптасуы мен салық жүйесі. Кәсіпорынның кірістерін, пайдасын және тиімділігін жоспарлау.

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; -техника қауіпсіздігі ережелерін; -өндірістік жарақаттардың алдын алу ісшараларын; -өрт қауіпсіздігін; -электр қауіпсіздігін; технологиялық процестердің қауіпсіздігін; -кәсіпорындағы жарақат алудың себептерін; -кәсіптік ауруларды; -өнеркәсіп экологиясын. орындай алуы тиіс: -еңбек жағдайы мен жарақат алу себептерін талдауды; -еңбекті қорғау бойынша жұмысты ұйымдастыруды; -қорғанудың жеке құралдарын пайдалануды; -еңбекті және қоршаған ортаны қорғау бойынша білімді іс жүзінде қолдануды; - өндірістік жарақат кезінде көмек көрсетуді.

Еңбекті қорғау АҚ7 Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері, техника қауіпсіздігі. Қазақстан Республикасының еңбекті қорғау жөніндегі заңдылық негіздері. Технологиялық процестер мен құралжабдықтар қауіпсіздігі. Өндіріс санитариясы, ауа кеңістігін қалпына келтіру. Өрттен сақтану, электр қауіпсіздігі. Еңбек қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. Өнеркәсіп экологиясының негіздері, металлургия кәсіпорындарының ауа және су қоймаларының ластануы.

АҚ3

ӘЭП 02 АҚ4

ӘЭП 03

АҚ5

ӘЭП 04

АҚ6

ӘЭП 05

КП 00 ЖКП 00 ЖКП 01

1.4 1412000 -«Құрылыс бұйымдары мен құрастырылымдар өндірісі» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейібілім оқу бағдарламасының құрылымы (орта буынды маман) Оқу мерзімі: 2 жыл 6 ай Пәндер циклының атауы (коды) қысқартылған ЖБП 00 ЖГП 00 ЖГП 01

ЖГП 02

ЖГП 03

Кәсіптік модульдердің және пәндердің оқу циклдері

Пәндер мен кәсіптік модульдер тарауларының атаулары

Қалыптасатын компетенция коды

Жалпы білім беретін пәндер Жалпы гуманитарлық пәндер модулі Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -Мемлекеттік тілді, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (1200-1400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; орындай алуы тиіс: - кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында қазақ тілі білімін қолдануға қабілетті болуға.

Кәсіби қазақ тілі (оқу тілі қазақ БҚ3 тілі емес топтарда): кәсіптік қарымқатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: - орыс тілін, кәсіптік бағыттағы мәтіндерді оқу және аудару (сөздікпен) үшін, лексикалық, (1200-1400 лексикалық бірлікті) және грамматикалық минимумды; орындай алуы тиіс: - кәсіптік лексиканы сауатты қолдануды; өзінің кәсіби жұмысында орыс тілі білімін қолдануға қабілетті болуға

Кәсіби орыс тілі (оқу тілі орыс тілі БҚ3 емес топтарда): кәсіптік қарымқатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық –грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалықграмматикалық материалды; орындай алуы тиіс: - тілдік әрекеттің түрлерін және формаларын (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық) ажырата білуді.

Кәсіби шет тілі: БҚ4 кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикалық – грамматикалық материалы; тіл қызметінің әр түрі және тілдің формалары (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); кәсіптік бағдарланғандардың аударма техникасы

ЖКП 02

ЖКП 03

ЖКП 08

БҚ7 Мәдениеттану: Мәдениеттану және қоғам өміріндегі оның ролі; Мәдениетті зерттеудің көп тәсілділігі; мәдениет және өркениет; мәдениеттің қалыптасуы; Конфуциийлік және даосистік мәдениет тұрпаттары; үнділікбуддистік мәдениет тұрпаттары; Христиандық мәдениет тұрпаты; Ислам мәдениетінің әлемі; Батыс европалық мәдениет және оның дамуының қазіргі әлемге ықпалы; Африкалық мәдениеттің ерекшелігі және сонылығы; нәсілшілдік проблемалары; Көшпенділік өркениетінің пайда болуы және сонылығы; Орта ғасыр тұсындағы Қазақстанның мәдениеті; 17-19 ғасырлардағы қазақтардың мәдени дәстүрлері; Қазіргі Қазақстанның мәдениеті

ЖКП 09

АП 00 АП 01

Философия негіздері : Философия пәні, әлемдік философиялық ойдың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты және оның қалыптасу ойлары. Адам және құдай. Адам және ғарыш. Адам, қоғам, өркениет, мәдениет. Жеке бостандық және жауапкершілік. Адам тануы және қызметі, ғылым және оның ролі. Адамзат алдындағы көкейтесті мәселелер.

БҚ5

Әлеуметтану және саясаттану БҚ6 негіздері: Саясаттану ғылым ретінде; Қоғам әлеуметтік мәдени жүйе ретінде; әлеуметтік қоғамдар; әлеуметтік және этноұлттық қатынастар; әлеуметтік процестер; әлеуметтік институтар мен ұйымдар; тұлға: оның әлеуметтік ролі және әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні; саяси үкімет және үкіметтік қатынастар. Саяси жүйе.Қазақстандағы әлеуметтік – саяси процестер ЖГӘЭ.03. Экономика негіздері: экономика және оның негізгі проблемалары Экономика негіздері Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, қағидалары. Меншік нысаналары мен түрлері. Жоспарлар түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлауы. Жоспарлардың экономикалық негіздеулерінің және болжауларының әдісі. Бизнес-жоспарлау. Экономикалық талдау. Халық тұтынатын тауарлар нарығының және қызметінің жағдайын талдау. Құқық негіздері: Құқық ұғымы, жүйесі, қайнар көздері. Қазақстан Республикасының Конститутциясы – құқық жүйесінің ядросы. Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясы. Жеке тұлға, құқық, құқықты мемлекет. Заң жауапкершілігі және оның түрлері. Негізгі құқық салалары. Қазақстан Республикасының сот жүйесі. Құқық қорғау органы.

БҚ 6

АП 02

БҚ6

Мемлекеттік тілде іс жүргізу КҚ1 -пәннің мақсаты мен міндеттері; -оргтехника құралдарының жалпы сипаттамасы, кәсіпорындағы процестердегі ұйымдастыру және басқару жұмыстарына енгізу жәнеоларды қолдану; -іс жүргізу және корреспонденция туралы ұғым; -құжаттарды құрастыру және олардың функциялары; -құжаттарды рәсімдеу ережелері, олардың құрамды бөліктері мен пайдалану,оларды топтастыружәне сақтаушылар: -басқару-ұйымдастыру құжаттары туралы ұғым, топтастыру, сипаттамасы, рәсімдеу ерекшеліктері; -құжаттардың басқа да түрлері, -басқаруды құжаттармен қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі;(ГСДОУ); -іс жүргізуді компъютерлеудің маңызы, міндеттері, перспективалары, құрамды бөліктері, негізгі принциптері. құжаттарды ПЭВМрәсімдеу.

Инженерлік графика КҚ 1 Геометриялық сызу; сызбалардың орындалу ережесі; геометриялық құрылым және деталдардың техникалық контурларын сызу ережелері; проекциялық сызу; техникалық сурет салу; конструкциялық құжатнамаларды рәсімдеу және әзірлеудің ережелері; машина жасаудағы сызу; сызбалардағы кескіндер катергориясы; инженерлік графиканың құралдары; мамандық бойынша бұйымдардың сұлбалар мен сызбаларын орындалу тәсілдері және әдістері; көркемдік конструкциялаудың элементтері; графикалық ақпаратта бейнеленген техникалық құралдар туралы негізгі ұғымдар; компьютерлік графикалы жүйелер туралы ұғымдар; Техникалық механика Теориялық КҚ2 механика. Статика. Статиканың түсініктері және аксиомалары. Жүргізу күштерінің жазық жүйесі. Еркін орналасу күштерінің жазық жүйесі. Күштердің кеңістік жүйесі. Дененің ауырлық ортасы. Кинематика. Кинематика нүктесі. Қатты дененің қарапайым, күрделі және жазық параллельді қозғалысы. Динамика. Динамиканың негізгі түсініктері менаксиомалары.

АП 03

АП 04

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -металл емес бұйымдар мен конструкцияларды өңдеуді және өндіріс технологиясын; -технологиялық нобайларды және өндіріс тәртібін; -технологиялық процестерді оңтайландыру әдістері; -жоғары тиімділіктегі металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын жасаудағы жаңа материалдар; -ресурстар мен энергияны үнемдейтін технологиялар; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің технологиялық процестерін жобалау негіздері; -шикізаттарға, жартылай фабрикаттарға және дайын өнімге стандарттар бойынша қойылатын талаптар, шикізат материалдарын, жартылай фабрикаттарды, дайын өнімдерді талдаудың қазіргі замандағы әдістері; -жарамсыз бұйымдардың алдын алу мақсатында технологиялық процесті өзгерту бойынша іс-шаралар. орындай алуытиіс: -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды, оның және таңдалған технологиялық жабдықтың мақсатқа сәйкестігін негіздеуді, металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын дайындауда технологиялық картаны жасауды, технологиялық есептеулерді орындауды; -термоылғалды өңдеу режимінің тиімділігін бағалауды, бұйымдар мен конструкциялар өндірісіндегі ресурстар мен энергияны үнемдейтін технологиялардың нобайларын бағалауды; -шикізат материалдарына, дайын өнімдерге ГОСТ-қа сәйкес бақылау жасауды.

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -металл емес құрылыс бұйымдарымен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтардың құрылымы мен жұмыс істеу принциптері; -металл емес құрылыс бұйымдарымен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды пайдалану ережесі; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған қазіргі заманғы машиналар мен жабдықтардың конструкциялары мен техникалық сипаттамалары; -механизмдер мен жабдықтардың кинематикалық нобайлары. орындай алуытиіс: - Берілген параметрлер мен техникалық сипаттамалар бойынша металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды таңдай білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды профилактикалық тексеруден өткізуді; - механикалық және электр жабдықтарының жұмысын бақылауды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -материалдарды, бұйымдарды және конструкцияларды жылумен өңдеудегі (кептіруде, күйдіруде) процестерді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен кострукцияларды термоылғалды өңдеуден өткізу процестерін; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын күйдіру процестерін; -жылу техникалық жабдықтарының құрылымын және жұмыс істеу принциптерін; -жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібін орындай алуы тиіс:

Термодинамика мен жылу техникасының негіздері

КҚ5

Жылу техникасының негіздері; термодинамика заңдары; жылу алмасудың түрлері; отынның жану процесінің негіздері; энергетикалық жабдықтардың сипаттамасы.

Нарықтық экономика негiздерi Нарықтық экономикаға кiрiспе Экономика туралы түсiнiк Сұраным. Ұсыныс. Нарықтық тепе-теңдiк Тұтынашылар. Кiрiстi қалыптастыру мен бөлу. Әлеуметтiк қорғау мәселесi.Өндiрiс және нарық. Нарықтық экономика жағдайындағы жұмысшылар. Бәсекелестiк және монополия. Сақтандыру және тәуекелдi болу Маркетинг және жарнама Ақша және банк жүйесi. Бағалы қағаздар. Мемлекет және экономика. Салықтар. ҚР салық жүйесi. Қазiргi экономикадағы биржалар Еңбек рыногы. Еңбекпенн қамту және жұмыссыздық. Бизнестi ұйымдастыру нысандары Басқару . Менеджмент Экономикалық даму мен циклдық. Халықаралық сауда және әлемдік экономика Өркениет пен экономиканың толғақты проблемалары

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 319- қосымша

КҚ6 Стандарттау негіздер Стандарттау; стандарттаудың пайда болуы және дамуы; «Стандарттау» ҚР Заңы. Стандарттау саласында халықаралық ынтымақтастық пен ұйымдастырушыныңнегіздері және өнімнің сапасы. Мемлекеттік стандарттардың салааралық кешендері. Стандартизация базасында өнімнің сапасын басқару. Стандарттау негіздері, өнім сапасының көрсеткіштері ЕСКД (КҚБЖ), қолданыстағы стандарттар, әдістер, принциптер. Типтік байланыстарға рұқсат және қондыру. Әр түрлі бөлшектерді өлшеудің әдістері мен құралдары. Рұқсат пен қондыру. Зат бетінің кедір-бұдырлығы. Техникалық өлшемдер. Компьютерлік технологиялар Қазіргі компьютерлер және олардың сипаттамасы. Операциялық жүйенің негізгі анықтамалары және түсініктемелері. Операциялық жүйенің командалары. Сервистік бағдарлама. Вирусқа қарсы бағдарламалар(тұрпаттары, қолдану, орнату). Офистік бағдарламалар.

АП 08

КҚ7

Құрылыс бұйымдарыныңжалпы тех- АҚ1 нологиясы Құрылыс материалдарының негізгі қасиеттері; рудалық емес шикізаттардың түрлері; құрылыс керамикасы; қабырғалық материалдар; кірпіш, керамикалық тастар, керамикалық плиткалар; қасбеттік, қабырғалардың ішін қаптау үшін, кілем-мозаикалық, еденге арналған плиткалар; арнаулы құрылыс керамикасы: санитарлық-техникалық бұйымдар, қышқылға төзімді керамикалық бұйымдар, канализация мен дренаждың керамикалық құбырлары, отқа төзімді керамикалық бұйымдар; шыныдан жасалған құрылыс материалдары мен бұйымдар; бейорганикалық байланыстырузаттары және солардың негізінде жасалған бұйымдар; бетондар мен құрылыс ерітінділері; құрылыс материалдары мен полимерлердің негізіндегі бұйымдар, полимерлік герметикалар; төбені жабатын жұмсақ материалдар; жылу изоляциялық және акустикалық материалдар мен бұйымдар; негізгі параметрлерді анықтау әдістері, жіктелуі, қасиеттері; құрылыс материалдары өндірісінің негізгі технологиялық процестері; технологиялық процестердің қауіпсіздігін көтерудің құралдары мен әдістері Құрылыс бұйымдары мен АҚ2 құрастырылымдары өндірісінің технологиясы Бетонтану: бетондар мен ерітінділер өндірісінің технологиясы, ауыр бетонның түрлері, жеңіл бетондар, көбікті газ бетондары, керамзит бетондары, қуысты бетондар, олардың жіктелуі,өндірістің ерекшеліктері; цемент қосылмаған бетондар; силикатты бетондар; темір бетондыбұйымдар мен конструкцияларды (конвейерлі, агрегатты-үздіксіз қабырғалық) ; әдістері және технологиялық процестері; өңдеу әдістері, темірбетон бұйымдарын жинақтау жүйесі, арматура бұйымдары мен төсейтін элементтерді (детальдарды) дайындау технологиясы; арматура, бетон араластыратын және қалыптау цехтарын жобалау негіздері; табиғи тас материалдарынан жасалған құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің технологиясы, құрылыс керамикасынан, асбест цемент бұйымдарынан, асфальт бетондарынан, пластмасса мен ағаш негізіндегі бұйымдар мен конструкциялар; изоляциялық материалдар, шикізаттың жартылай фабрикаттың және дайын өнімге стандарттар бойынша қойылатын талаптар; технологиялық процестерін оңтайландыру әдістері; ресурстар мен энергияны үнемдеу технологияларын енгізу; шикізат материалдарын, жартылай фабрикаттар мен дайын өнімдерді талдаудың қазіргі заманғы әдістері; жарамсыз бұйымдардың пайда болу себептері және оның алдын алу; металл емес бұйымдар мен конструкциялар өндірісіндегі техника қауіпсіздігі; технологиялық процестерді жобалау негіздері. Құрылыс бұйымдары мен АҚ3 құрылымдардың өндірісіндегі механикалық жабдықтар Механикалық жабдықтардың қолдану және пайдалану аймақтары; құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын металдық емес заттардан жабдық даярлауға арналған осы заманғы машиналардың конструкциясы мен техникалық сипаттамасы, машиналардың пайдалану ережесіне сәйкес кинематикалық жүйелері және жабдықтары

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім жоғары деңгей Кәсіптік білім бейіні: 1400000 - Құрылыс және коммуналдық шаруашылық Біліктіліктері:141401 2 - Жиһаз жинақтаушы * 141402 2 - Жиһаздың әсемдік элементін дайындаушы 141403 2 - Ағаш өңдеу станоктарынның станокшысы 141404 2 - Ағаш - талшық термоөңдеуші 141405 2 - Ағаш бұйымдарын жинаушы 141407 2 - Ағаш және жиһаз өндірісінің шебері

Оқу процесінің жоспары

индекс

1 ЖБПОО ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖБП 08 ЖБП 09 ЖБП 10 ЖБП 11 ЖБП 12 ЖБП 13 ЖБП 14 ЖКПОО ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03 ЖКП 04 ЖКП 05 ЖКП 06 АП ОО

2 Жалпы білім беру пәндері Қазақ (орыс) тілі Қазақ (орыс) әдебиеті Шетел тілі Қазақстан тарихы Тарих Қоғамтану Математика Информатика Физика және астрономия Химия Биология География Дене тәрбиесі Алғашқы әскери дайындық Жалпы кәсіптік пәндер Сызу Материалтану Электротехника Экономика негіздері Еңбекті қорғау және техника қауіпсіздігі Экология мен валеология Арнайы пәндер Біліктілік: 141401 2 – Жиһаз комплектеуші АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Ағаш өңдеу, жиһаз өндірісінің технологиясы Біліктілік: 141402 2 – Жиһаздың сәнді бөлшектерің жасаушы АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Ағаш өңдеу, жиһаз өндірісінің технологиясы Біліктілік: 141403 2 – Ағаш өңдеу станоктарынның станокшысы АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Жұмыстың технологиясы, ұйымдастыруы АП 03 Ағаш өңдеу станоктары және құралдары Біліктілік: 141404 2 Талшықты ағаштың термоөңдеушісі АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Жұмыстың технологиясы, ұйымдастыруы Біліктілік: 141405 2 Ағаш бұйымдарын жинаушы АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Жұмыстың технологиясы, ұйымдастыруы АП 03 Ағаш өңдеу станоктары, құралдары Біліктілік: 141407 2 Ағаш және жиһаз өндірісінің шебері АП 01 Ағаш туралы негізгі мәліметтер АП 02 Ағаш өңдеу станоктары мен құралсаймандар АП 03 Ағаш ұсталық және жиһаз өндірісі жұмыстарының ұйымдастырылуы мен технологиялары БҰАП Білім беру ұйымы анықтаған пәндер ӨО ОО КП Өндірістік оқыту және кәсіптік практика ОО ӨО ОО Өндірістік оқыту КП ОО Кәсіптік практика Е 00 Емтихандар АА Аралық аттестаттау ҚА Қорытынды аттестаттау КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілікті беру Міндетті оқу қорытындысы: К 00 Консультациялар Ф 00 Факультативтік сабақтар Барлығы:

3 Е Е сынақ Е сынақ сынақ Е сынақ Е Е сынақ сынақ Е сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ

Оқу уақытының мерзімі (сағат, кредит) курс және сеОның местрлер бойішінде ынша болу

4 1668 192 128 128 80 48 64 192 64 160 116 40 40 276 140 330 60 60 60 56 33 61

5 1498 192 128 128 80 48 64 150 14 118 80 40 40 276 140

6 766 192 128 42 50 42 36 276 -

1,2,3 1,2,3 1,2 2 1 1,2 1,2,3 1,2 1,2,3 1,2,3 3 3 1,2,3 1,2

20 40 30 56 33 61

40 20 30 -

1 1 1 3 2 2,3

2 2 2 1 1 2

36 262 116

1 1,2,3

3

36 262 116

1 1,2,3

3

7

8

9

-

3 3 2 2 1 1 3 2 3 3 1 1 -

-

414 сынақ Е

36 378 414

сынақ Е

36 378 414

сынақ Е сынақ

36 270 108 414

36 154 116 82 26

1 1,2,3 1,2

3 2

сынақ Е

36 378 414

36 262 116

1 1,2,3

3

сынақ Е сынақ

36 298 80 399

36 182 116 44 36

1 1,2,3 1,2

3 2

сынақ сынақ

36 108

36 82

1 1,2

2

Е

270

154 116

1,2,3

3

26

72 1728 1448 280 108 72 31 5

1,2,3 3

4320 340 300 4960

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтік-экономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 320-қосымша

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім жоғары деңгей

Кәсіптік білім бейіні: 1400000 - Құрылыс және коммуналдық шаруашылық Біліктіліктері:141401 2 – Жиһаз жинақтаушы* 141402 2 - Жиһаздың әсемдік элементін дайындаушы* 141403 2 - Ағаш өңдеу станоктары станокшысы 141404 2 - Ағаш - талшық термоөңдеуші 141405 2 - Ағаш бұйымдарын жинаушы 141407 2 - Ағаш және жиһаз өндірісінің шебері

Оқыту түрі: күндізгі Нормативтік оқу мерзімі: 10 ай жалпы орта білім базасында

Оқу процесінің жоспары

Индекс

Құрылыс бұйымдары мен АҚ4 құрылымдардың өндірісіндегі жылутехникалықжабдықтар Материалдарды жылумен өңдеу және кептіруге, термоылғалды өңдеу мен күйдіруге арналған құрылғылар, металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын; жылу техникалық жабдықтардың жұмыс істеу тәртібі мен әрекет ету принципі

Циклдер мен оқу пәндер атауы

Оқыту түрі: күндізгі Нормативтік оқу мерзімі: 2 жыл 10 ай Негізгі орта білім базасында

Бақылау жұмысының саны

Құрылыс бұйымдары мен құрылымдардың өндірісіндегі механикалық жабдықтар Механикалық жабдықтардың қолдану және пайдалану аймақтары; құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын металдық емес заттардан жабдық даярлауға арналған осы заманғы машиналардың конструкциясы мен техникалық сипаттамасы, машиналардың пайдалану ережесіне сәйкес кинематикалық жүйелері және жабдықтары

ЖКП 07

КҚ5 Құрылыс өндірісінің негіздері Азаматтық, өндірістік ғимараттар мен кешендер, ғимараттардың конструктивтік элементтері; көп қабатты негізгі қаңқасы жоқғимараттардың жер үсті бөлігі; ғимараттардың инженерлік жабдықтарының құрылыс элементтері; құрылыс конструкцияларын есептеу мен жобалау негіздері.

Жалпы орта білім базасында

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -металл емес құрылыс бұйымдарымен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтардың құрылымы мен жұмыс істеу принциптері; -металл емес құрылыс бұйымдарымен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды пайдалану ережесі; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған қазіргі заманғы машиналар мен жабдықтардың конструкциялары мен техникалық сипаттамалары; -механизмдер мен жабдықтардың кинематикалық нобайлары. орындай алуытиіс: -Берілген параметрлер мен техникалық сипаттамалар бойынша металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды таңдай білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіне арналған механикалық жабдықтарды профилактикалық тексеруден өткізуді; - механикалық және электр жабдықтарының жұмысын бақылауды.

ӘЭП 00 ӘЭП 01

БҚ6

Еңбекті қорғау АҚ7 Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері, техника қауіпсіздігі. Қазақстан Республикасының еңбекті қорғау жөніндегі заңдылық негіздері. Технологиялық процестер мен құралжабдықтар қауіпсіздігі. Өндіріс санитариясы, ауа кеңістігін қалпына келтіру. Өрттен сақтану, электр қауіпсіздігі. Еңбек қауіпсіздігі және өртке қарсы іс-шаралар. Өнеркәсіп экологиясының негіздері, металлургия кәсіпорындарының ауа және су қоймаларының ластануы.

1 ЖБП ОО ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖКП ОО ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03 ЖКП 04 ЖКП 05 АП ОО

Циклдер мен оқу пәндер атауы

2 Жалпы гуманитарлык пәндер Кәсіптік қазақ тілі Кәсіптік шет ел тілі Қазақстан тарихы Заңнамалар негіздері Өзіндік тану Дене тәрбиесі Жалпы кәсіптік пәндер Сызу Материалтану Электротехника Экономика негіздері Еңбекті қорғау және техника қауіпсіздігі Арнайы пәндер

3 сынақ сынақ Е сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ

4 308 72 36 80 24 36 60 168 36 36 48 24 24

Оқу уақытының мерзімі (сағат, кредит) курс және семесОның ішінде трлер бойынша болу

5

6

7

8

Бақылау жұмысының саны

АП 05

Құрылыс бұйымдары мен конструкци- АҚ1 ялары өндірісінің технологиясы Бетонтану: бетондар мен ерітінділер өндірісінің технологиясы, ауыр бетонның түрлері, жеңіл бетондар, көбікті газ бетондары, керамзит бетондары, қуысты бетондар, олардың жіктелуі,өндірістің ерекшеліктері; цемент қосылмаған бетондар; силикатты бетондар; темір бетондыбұйымдар мен конструкцияларды (конвейерлі, агрегатты-үздіксіз қабырғалық) ; әдістері және технологиялық процестері; өңдеу әдістері, темірбетон бұйымдарын жинақтау жүйесі, арматура бұйымдары мен төсейтін элементтерді (детальдарды) дайындау технологиясы; арматура, бетон араластыратын және қалыптау цехтарын жобалау негіздері; табиғи тас материалдарынан жасалған құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің технологиясы, құрылыс керамикасынан, асбест цемент бұйымдарынан, асфальт бетондарынан, пластмасса мен ағаш негізіндегі бұйымдар мен конструкциялар; изоляциялық материалдар, стандарттарға қойылатын талаптар, шикізаттың жартылай фабрикаттың және дайын өнімнің ТУ; технологиялық процестерін оңтайландыру әдістері; ресурстар мен энергияны үнемдеу технологияларын енгізу; шикізат материалдарын, жартылай фабрикаттар мен дайын өнімдерді талдаудың қазіргі заманғы әдістері; жарамсыз бұйымдардың пайда болу себептері және оның алдын алу; металл емес бұйымдар мен конструкциялар өндірісіндегі техника қауіпсіздігі; технологиялық процестерді жобалау негіздері.

ЖКП 06 Дене тәрбиесі: дене тәрбиесінің теориясы; дене тәрбиесі қазіргі қоғамның жалпы мәдениетінің бір бөлігі ретінде; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; салауатты өмір салтындағы өзін-өзі тәрбиелеу және өзін жетілдіру; салауатты өмір салтының тиімділігі; қозғалыс қызметіжәне түрлі ішкі орта жағдайына адам ағзасының төзімділігінің жоғарылауы; денсаулыққа салауатты өмір салтын қалыптастырудың шарты ретіндегі тұлғаның қатынасы; көзқарастағы жеке қатынас; салауатты өмір салтын ұйымдастырудың негізгі талаптары; тазалық мәдениеті, зақымдануды ескерту, алғашқы дәрігерлік көмек көрсету түрлері; қозғалыс белсенділігінің режимі; жеңіл атлетика; гимнастика; шаңғы тебу дайындығы; жүзу; туризм; спорт және қозғалыс ойындары; қазақ ұлттық қозғалыс ойындарының түрлері мен спорттық ойындар

АП 07 КҚ4 Материалтану Материалтанудың физика-химиялық негіздері; материалдардың құрылымы және механикалық қасиеттері;қорытпа туралы негізгі ұғымдар; коррозия және одан қорғанудың әдістері; металл емес конструкциялық материалдар; материалдарды өңдеу тәсілдері;құю өндірісі, қысыммен өңдеу, кесумен өңдеу, дәнекерлеу.

Өндірісжоспарын ұйымдастыру АҚ6 Экономикалық және әлеуметтік дамытуды, тұрмыстық-техникалық дамытуды, еңбек және еңбек ақысын жоспарлау; Қазақстан Республикасында нарық экономикасы жағдайындағы өнімнің өзіндік құны, бағаның қалыптасуы мен салық жүйесі. Кәсіпорынның кірістерін, пайдасын және тиімділігін жоспарлау.

Жалпы орта білім базасында

АП 04

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -металл емес бұйымдар мен конструкцияларды өңдеуді және өндіріс технологиясын; -технологиялық нобайларды және өндіріс тәртібін; -технологиялық процестерді оңтайландыру әдістері; -жоғары тиімділіктегі металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын жасаудағы жаңа материалдар; -ресурстар мен энергияны үнемдейтін технологиялар; -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің технологиялық процестерін жобалау негіздері; -стандарттарға қойылатын талаптар, шикізаттарға, жартылай фабрикаттарға және дайын өнімге ТУ -шикізат материалдарын, жартылай фабрикаттарды, дайын өнімдерді талдаудың қазіргі замандағы әдістері; -жарамсыз бұйымдардың алдын алу мақсатында технологиялық процесті өзгерту бойынша іс-шаралар. орындай алуытиіс: -металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды, оның және таңдалған технологиялық жабдықтың мақсатқа сәйкестігін негіздеуді, металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкцияларын дайындауда технологиялық картаны жасауды, технологиялық есептеулерді орындауды; -термоылғалды өңдеу режимінің тиімділігін бағалауды, бұйымдар мен конструкциялар өндірісіндегі ресурстар мен энергияны үнемдейтін технологиялардың нобайларын бағалауды; -шикізат материалдарына, дайын өнімдерге ГОСТ-қа сәйкес бақылау жасауды.

ЖГП 05

ЖКП 05

АҚ5

Негізгі орта білім базасында

АП 03

АҚ1 Құрылыстыңжалпы технологиясы Құрылыс материалдарының негізгі қасиеттері; рудалық емес шикізаттардың түрлері; құрылыс керамикасы; қабырғалық материалдар; кірпіш, керамикалық тастар, керамикалық плиткалар; қасбеттік, қабырғалардың ішін қаптау үшін, кілем-мозаикалық, еденге арналған плиткалар; арнаулы құрылыс керамикасы: санитарлықтехникалық бұйымдар, қышқылға төзімді керамикалық бұйымдар, канализация мен дренаждың керамикалық құбырлары, отқа төзімді керамикалық бұйымдар; шыныдан жасалған құрылыс материалдары мен бұйымдар; бейорганикалық байланыстырузаттары және солардың негізінде жасалған бұйымдар; бетондар мен құрылыс ерітінділері; құрылыс материалдары мен полимерлердің негізіндегі бұйымдар, полимерлік герметикалар; төбені жабатын жұмсақ материалдар; жылу изоляциялық және акустикалық материалдар мен бұйымдар; негізгі параметрлерді анықтау әдістері, жіктелуі, қасиеттері; құрылыс материалдары өндірісінің негізгі технологиялық процестері; технологиялық процестердің қауіпсіздігін көтерудің құралдары мен әдістері

АП 06

Технологиялық процестердіавтоматтандыру Өлшеу техникасы негіздері мен технологиялық параметрлерді бақылау құралдары. Технологиялық процестерді басқаратын есептеуіш техникасы. Микропроцессорлық жүйелері

Негізгі орта білім базасында

АП 02

Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -құрылыс материалдарының негізгі қасиеттерін; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін; -құрылыс керамикасын, керамикалық тастарды және плиткаларды, құбырларды; -бейорганикалық байланыстыру заттарын және солардың негізінде жасалған бұйымдарды; -бетондар мен құрылыс ерітінділерін; орындай алуытиіс: -материалдардың негізгі параметрлерін анықтауды; -құрылыс ерітінділерімен жұмыс істеуді; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін ажырата білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды; -таңдалған технологиялық жабдықтардың мақсатқа лайықтығын негіздеуді; -құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды дайындаудың технологиялық картасын жасауды.

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -электромагниттік өрістің негізгі сипаттамасын, кернеулікті, электр кернеулігін, потенциалдардың айырмашылығын; -тұрақты токтың негізгі заңдарын: Кулон, Ом, Кирхгоф, Джоуль-Ленц, тұрақты токтың линиялық және линиялық емес тізбектерді есептеудің негізгі әдістерін; -ауыспалы процестердің туындау себептерін; коммутацияның бірінші және екінші заңдарын. орындай алуы тиіс: -электр тізбектерін есептей білуді. Кулон заңын қолдануды. Гаусс теоремасынқолдануды. -Тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; тұрақты токты есептей білуді.Конденсаторды зарядтауды; конденсаторды зарядтаудан ажыратуды. Индуктивті катушканы өшіруді. Тізбектер жұмысының берілген шарттары және тұрақты ток құрылысы бойынша элементтер параметрлерін таңдауды; тұрақты токты есептей білуді Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -материалдардың физика-химиялық қасиеттерін; -материалдардың механикалық қасиеттері мен құрылымын; -қорытпалар, коррозиялар және коррозиядан қорғану әдістері; -металл емес конструкциялық материалдар; -құю өндірісі. орындай алуы тиіс: -негізгі құрылыс материалдарының физикахимиялық қасиеттерін анықтауды; -жылу техникалық есептеулерді орындауды; -дәнекерлеу жұмыстарын жасауды; -металдарды кесу мен дәнекерлеуді; -металдардың қаттылығын, қажуын, сынғыштығын және майысқыштығын сынауды. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -ғимараттардың инженерлік-техникалық жабдықтарын; -ғимараттардың конструктивті элементтерін; -көп қабатты ғимараттың жер үсті бөлігін; -ғимараттардыңинженерлік жабдықтарының құрылыс элементтерін; -құрылыс конструкциялары есебінің негіздерін. орындай алуы тиіс: -құрылыс конструкцияларын есептеуді және жобалауды; -құрылыс –монтаждау жұмыстары өндірісін қамтамасыз етуді; -жөндеу жұмыстарының өндірісін қамтамасыз етуді; -құрылыс материалдары мен конструкцияларды қабылдауды және жинауды ұйымдастыруды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: жылу техникасының негіздерін; термодинамика заңдарын; жылу алмасудың түрлерін; жылу процестері және температураны бағалаудың әдістерін; отынның жануының негіздерін; энергетикалық жабдықтарды. орындай алуы тиіс: -термодинамика заңдарын қолдануды; -электр өлшемдерін орындауды; -жылу техникасының есептеулерін орындауды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -стандарттау саласындағы негізгі ережелерді, жалпы ұғымдарды және анықтамаларды; -өзара ауысу мен техникалық өлшемдердің негізгі мәселелерін; -өлшем құралдарын; -шама эталондарын. орындай алуы тиіс: -сертификаттауды; -терминдер мен анықтамаларды қолдануды; -стандарттарды пайдалануды; -қондыруды таңдай білуді; -рұқсат беруді; -өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді және оларды қолдана білуді; -кедір-бұдыр жерлерді анықтаудыағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; -гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; -гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; -жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -есептеу техникасының пайда болу тарихын; -дербес компьютерлер туралы жалпы мәліметтерді; -дербес электронды есептеу машинасы құрылымдық-қызмет нобайын; -сервистік бағдарламаларды; -антивирустықбағдарламалардың түрлерін орындай алуы тиіс: компьютерлік техниканы пайдалануды; периф. құрылғыларды пайдалануды; антивирустық бағдарламаларды қолдануды Арнайы пәндер « Техник-технолог» біліктілігі Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -құрылыс материалдарының негізгі қасиеттерін; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін; -құрылыс керамикасын, керамикалық тастарды және плиткаларды, құбырларды; -бейорганикалық байланыстыру заттарын және солардың негізінде жасалған бұйымдарды; -бетондар мен құрылыс ерітінділерін; орындай алуытиіс: -материалдардың негізгі параметрлерін анықтауды; -құрылыс ерітінділерімен жұмыс істеуді; -рудалық емес шикізаттардың түрлерін ажырата білуді; -металл емес құрылыс бұйымдары өндірісінің қолайлы технологиялық нобайын таңдауды; -таңдалған технологиялық жабдықтардың мақсатқа лайықтығын негіздеуді; -құрылыс бұйымдары мен конструкцияларды дайындаудың технологиялық картасын жасауды.

АП 05

-жылумен алмастыратын аппараттың жылу техникалық есептеулерін жүргізуді; металл емес құрылыс бұйымдары мен конструкциялардың өндірісіндегі мерзімдік және үздіксіз әрекеттер құрылғысына жылу техникалық есептеулерді жүргізуді Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техноологиялық параметрлерді бақылау құралдарының түрлерін; -микропроцессорлық жүйелердің құрылымы мен оны құрудың принциптерін; -металлургиялық өндірісті автоматтандыру процестерін; орындай алуы тиіс: -технологиялық параметрлерді өлшеуді; -есептеу техникасымен жұмыс істеуді; -технологиялық процестерді басқаруды; техникалық білімді өндірісті автоматтандыру саласына қолдануды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -техникалық- экономикалық негіздемені құрастыру есептерін; -жалақыны есептеуді; -өнімнің өзіндік құнын есептеуді; -бағаның құрылуын және ҚР салық жүйесін. орындай алуы тиіс: -кәсіпорынның материалдықтехникалықдамуын жоспарлауды; -кәсіпорынның әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлауды; -еңбек ақысын ұйымдастыруды; - кәсіпорынның табысын, пайдасын және рентабельдігін жоспарлауды. Пәндер циклдың меңгеру нәтижесіндеоқушы білуі тиіс: -еңбекті қорғаудың жалпы нормаларын; -техника қауіпсіздігі ережелерін; -өндірістік жарақаттардың алдын алу ісшараларын; -өрт қауіпсіздігін; -электр қауіпсіздігін; -технологиялық процестердің қауіпсіздігін; -кәсіпорындағы жарақат алудың себептерін; -кәсіптік ауруларды; -өнеркәсіп экологиясын. орындай алуы тиіс: -еңбек жағдайы мен жарақат алу себептерін талдауды; -еңбекті қорғау бойынша жұмысты ұйымдастыруды; -қорғанудың жеке құралдарын пайдалануды; -еңбекті және қоршаған ортаны қорғау бойынша білімді іс жүзінде қолдануды; - өндірістік жарақат кезінде көмек көрсетуді. Пәндер циклін оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: сұраныс, нарықтық тепе-теңдік,тұтынушылар; кірістерді қалыптастыру және тарату; әлеуметтік қорғау сұрақтары; өндіріс және нарық; конкуренция және монополия; тәуекелділікті сақтандыру; маркетинг және жарнама; ақша және банк жүйесі; құнды қағаздар; ҚР салық жүйесі; кәзіргі экономикадағы биржа; еңбек нарығы; еңбекпен қамту және жұмыссыздық; бизнесті ұйымдастыру үлгісі; басқару; менеджмент. істеуі керек: кірістерді қадыптастыру және тарату;бәсекелестікке қабілетті болу; бизнесті ұйымдастыру.

Практикалық пәндер

« Техник-технолог» біліктілігі АП 01

ЖКП 04

Материалдық нүктелерге арналған кинематиканың әдістері. Жұмыс және күш. Динамиканың теоремалары. Материалдардың кедергісі. Деформация түрлері (созу, қысу, айналдыру, майыстыру, деформацияның күрделі түрлері). Беріктігін есептеу. Машина бөлшектері. Қосылу түрлері. Беріліс түрлері. Біліктер және осьтер. Подшипниктер. Муфталар. Курстық жоба (Бір бағытты редукторларды жобалау). Берілістерді есептеу (кинематикалық, беріктікті есептеу). Жалпы электротехника электроКҚ3 ника негізі Электр өрісі мен электрлік сиымдылық. Тұрақты ток тізбегі. Магниттік өріс және электромагниттік индукция. Айнымалы ток тізбегі. Электр тізбегін комплекстік сан арқылы есептеу. Үш фазалы электр тізбегі. Синусоидалық емес периодикалық кернеу мен тоғы бар электр тізбегі. Сызықтық емес электр тізбегі. Электр тізбегіндегі өтпелі процестер.

Практикалық пәндер

Арнайы пәндер

негіздерін; орындай алуы тиіс: -анықтамалық әдебиетті пайдалануды; -тірек реакцисын анықтауды; -стандарттарды қолдануды; берік болуды, қатты болуды, тұрақты болуды есептеулерді жүргізуді.

барлығы

КҚ7

БҚ5

Теориялық пәндер

Компьютерлік технологиялар Қазіргі компьютерлер және олардың сипаттамасы. Операциялық жүйенің негізгі анықтамалары және түсініктемелері. Операциялық жүйенің командалары. Сервистік бағдарлама. Вирусқа қарсы бағдарламалар(тұрпаттары, қолдану, орнату). Офистік бағдарламалар.

Қазақстан тарихы: мектептегі жалпыға бірдей білім беру курстары; қазақ халқының тарихи және мәдени даму жолдары; көшпенділер өркениеті; көшпенділер мемлекетінің шығу жолдары; көшпенділердің рухани мәдениеті; Қазақстанның Ресейге қосылу барысындағы ішкі саясаты және Қазақстанның Ресей империясының құрамына қосылуы; ұлт-азаттық көтерілістер мен қозғалыстар; XX ғасырдың басындағы саяси партиялар ағымы; XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық, қоғамдықсаяси жағдай; Қазақ диаспорасының қалыптасуы; Қазақстанның Ұлы Отан соғысы және соғыстан кейінгі кезеңіндегі атқарған ролі; 50-80 жылдардағы әлеуметтікэкономикалық, қоғамдық-саяси жағдайы; Қазақстан тоқырау және КСРО-ның құлауы кезеңінде; Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік алғаннан кейінгі қоғамдық және саяси өзгерістер

Теориялық пәндер

АП 00

Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -есептеу техникасының пайда болу тарихын; -дербес компьютерлер туралы жалпы мәліметтерді; -дербес электронды есептеу машинасы құрылымдық-қызмет нобайын; -сервистік бағдарламаларды; -антивирустықбағдарламалардың түрлерін орындай алуы тиіс: -компьютерлік техниканы пайдалануды; -қосалқы құрылғыларды пайдалануды; -антивирустық бағдарламаларды қолдануды

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі керек: -Қазақстанның тарихи кезеңдерінің негізгі хронологиясын; -көшпенділер өрке-ниетінің әлемдік тарихтағы ролі мен қосқан үлесін; -Қазақстан терри-ториясындағы мемлекеттіліктің бастауын, құрылуын және дамуын; -Қазақстанның Ресей империясына қосылуын, жаулап алуын, отарлау процесін; -Ұлт-азаттық көтеріліс пен қозғалыстардың себептерін; -XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси партиялар мен ағымдардың бағдарламасының мәнін; -20-30жылдардағы ауылшаруашылығы мен өнеркәсіптің жағдайын; -1931-1932 жылдардағы ашаршы-лықтың себептері мен салдарын; -30-шы жылдардағы жаппай қуғын-сүргін саясатының салдарын; -Қазақстанның көпұлттылығының себебін; -КСРО-ның дағдарыс кезеңі мен құлауының себептерін; -Тәуелсіз Қазақстанның экономикалық саяси реформаларын және олардың нәтижелерін; Қазақстан 2030 даму бағдарламасын; істеуі керек: -қысқаша тарихи әңгіме құрастыруды; -картамен жұмыс істеуді; -көшпелі мал шаруашылығының шығу себебін ашуды; -Қазақстан территориясындағы мемлекеттік бірлестіктерді сипаттауды; -Қазақ халқының этникалық тарихының дамуын, эволюциялық қосылуын сипаттауды; -капиталистік және социалистік құрылыстың айырмашылығын дәлелдеуді; -рухани және материалдық мәдениеттің үлгісін сипаттауды: -тарихи кезеңдерді ерекшелеу және дәуірлерге қысқаша сипаттама беруді; -қазіргі кезеңдегі тарихи деректерді жан-жақты және сыни талдауды; -көтерілістердің жеңілу себептерін талдауды; -жаңа экономикалық саясат, ұжымдастыру, индустрияландыру саясаттарының мәнін ашу; -20-30 жылдардағы этно-демографиялық жағдайды талдауды; -Қазақ диаспорасының пайда болуының себептерін ашуды; -Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстанның ролі мен қосқан үлесін; -XX ғасырдың басындағы саяси партиялар мен ағымдардың мәнін ашуды; капиталистік және социалистік құрылыстың ерекшеліктерін анықтауды Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі керек: -Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» заңын; -денсаулықты нығайтудағы дене тәрбиесі мен спорттың ролін; -қимыл-қозғалыс әрекеттерінің түрлерін; -дене шынықтырудағы жүктеме мен оларды реттеу әдістері (мөлшерлеу) туралы; -дене шынықтыру жаттығуларын жасау кезіндегі зақымданудың пайда болу себептерін, зақымданудың алдын-алу туралы; -салауатты өмір салтын қалыптастыру жолдарын; -жеңіл атлетикалық жаттығулардың орындалу техникасын; -шаңғымен жүру тәсілдерін; -жүзу техникасын; -туристке қажетті құрал-жабдықтар мен туристік дағдыларды; -қазақтың ұлттық қолданбалы спорттық ойындарының түрлері мен ойын ережесін; -спорттық гигиена талаптарын; -Президенттік тестің нормативтерін; істеуі керек: -жеңіл атлетикалық жаттығулардың жасалу техникасын; -қысқа, орта, ұзақ қашықтыққа жүгіруді; -диск, граната лақтыруды, бір орыннан және жүгіріп келіп ұзындыққа секіруді; -допты енгізу және лақтыру әдістерін; -шаңғымен қимылдау әдістерін білу; -жүзу әдістерін; -спорттық гигиеналық талаптарын орындауды; -туристік дағдылар мен іскерліктерді көрсетуді; -жеңіл жарақат, сүріп алу кезіндегі алғашқы дәрігерлік көмек көрсету өзін- өзі тексеру күнделігін жүргізуді Әлеуметтік-экономикалық пәндер Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -негізгі ұғымдарды; -конфуцийлік, даосизм, Қытай өнері ұғымын; -үнді мәдениетінің ерекшеліктерін және оның негізгі жетістіктерін; -ислам, курайш; Мұхаммед, Құран, Аллах, Мекке ұғымдарын; -христиандық ілімнің негізгі қағидаларын және оның құндылық бағыттарын; -Франция мәдениетін: Ашель мәдениетін, проманьондықтарды, галлдарды, франтерді, әдебиетін, философиясын; -көшпенділердің өмірі мен құндылықтар жүйесі туралы; -Орта ғасыр кезеңінде қазақ этносының мәдени негізі туралы білімді қалыптастыруды; -түрік және араб мәдениетінің Қазақстанның орта ғасырдағы мәдениетіне тигізген ықпалын; орындай алуы тиіс: -Қытай мәдениетінің ерекшеліктерін аша білуді; -мәдениеттану ұғымдарын еркін қолдануды; -қадағалауды; көшпенділердің материалдық және руханимәдениетінің ерекшеліктерін көрсетуді. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -әлемдегі философиялық, ғылыми және діни жағдай туралы, адам өмірінің мәні туралы ұғымды; -ғылымның ролі мен ғылыми таным туралы, оның құрылымын, формалары мен әдістерін; -әлеуметтік және этикалық проблемалар туралы ұғымды. орындай алуы тиіс: -биологиялық және әлеуметтік, тән және рухани бастау алуда адам мінезін анықтауды, оның санасының мәнін, саналы және санасыз мінезді анықтауды; -қоғамдағы адамдардың адамгершілік норма қарым-қатынастарын реттеуді. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -заңдылық түсінігіндегі әлеуметтік тәсіл туралы ұғымды; -әлеуметтік құрылым, әлеуметтік жіктелу, әлеуметтік өзара әрекет туралы ұғымды; -тұлғаны әлеуметтендіру барысының ерекшеліктерін, регуляция формаларын білуді. орындай алуы тиіс: -әлеуметтік қозғалысты дамытуды және әлеуметтік өзгерістер мен дамытудың басқа да факторларын дамытуды; -биліктің мәнін, саясат субъектілерін, саяси қарым-қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы әлемде) анықтауды; -саяси жүйелер мен саяси тәртіптер туралы ұғымды қалыптастыруды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның негізгі ережелерін; - елде және шетелдегі экономикалық жағдайларды; - макро- және микроэкономиканың, салықтық, ақшалай-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат негіздерін; істей алуы тиіс: - өзінің кәсіптік қызметін бағдарлау үшін қажетті, экономикалық ақпараттарды табу және пайдалануын. Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: -адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын; оларды жүзеге асыру механизмдерін; -кәсіптік жұмыс саласындағы құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды орындай алуы тиіс: - маманның кәсіби жұмысыны реттейтін нормативті- құқықтық құжаттарды қолдана білуді. Кәсіптік пәндер Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушылар білуі тиіс: -пәннің мақсаты мен міндеттері; -оргтехника құралдарының жалпы сипаттамасы, кәсіпорындағы процестердегі ұйымдастыру және басқару жұмыстарына енгізу жәнеоларды қолдану; -іс жүргізу және корреспонденция туралы ұғым; -құжаттарды құрастыру және олардың функциялары; -құжаттарды рәсімдеу ережелері, олардың құрамды бөліктері мен пайдалану,оларды топтастыружәне сақтаушылар: -басқару-ұйымдастыру құжаттары туралы ұғым, топтастыру, сипаттамасы, рәсімдеу ерекшеліктері; -құжаттардың басқа да түрлері, -басқаруды құжаттармен қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі;(ГСДОУ); -іс жүргізуді компъютерлеудің маңызы, міндеттері, перспективалары, құрамды бөліктері, негізгі принциптері. Істей алуы тиіс: - ұйымдастыру - басқарушы құжаттаманың жүйесiн бiр iзге салу (ОРД); -құжаттармен, құжат айналымдармен, құжаттар ағынымен жұмыс істеуді ұйымдастыру; -құжаттарды тіркеу, сақтау және орындалуын бақылау; құжаттарды ПЭВМрәсімдеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - геометриялық және проекциялық сызудың тәсілдері мен ережелерін; - сызбалар және схемаларды құрастырудың негiзгi ережелерiн; - кеңiстiктiк бейнелерді графикалық елестету тәсілдерін; - конструкторлық және технологиялық құжаттаманы оқу, рәсімдеу, құрастыру ережелерін; істей алуы тиіс: - нобай мен көшірмелер арқылы тұтас көріністің сызбаларын, бөлшектер сызбасын орындауды; - конструкторлық және технологиялық құжаттамаларды әзірлеуге арналған қолданбалы программалардың пакеттерiн қолдануды; Пәндер циклын меңгеру нәтижесінде оқушы білуі тиіс: статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін, жұмыстың көрсеткіштерін анықтау әдістерін; конструкциялық материалдардың қасиеттерін; материалдарды сынақтан өткізу тәсілдері мен әдістерін, машина бөлшектерінің берік болуын, қатты болуын, тұрақты болуын есептеуді; жалпы қолданатын машиналар мен механизмдердің бөлшектерін құрастыру

Бақылау түрі Емтихандар/ сынақтар

ЖКП 09

ЖГП 04

өнімнің сапасын басқару. Стандарттау негіздері, өнім сапасының көрсеткіштері ЕСКД (КҚБЖ), қолданыстағы стандарттар, әдістер, принциптер. Типтік байланыстарға рұқсат және қондыру. Әр түрлі бөлшектерді өлшеудің әдістері мен құралдары. Рұқсат пен қондыру. Зат бетінің кедір-бұдырлығы. Техникалық өлшемдер.

Бақылау түрі Емтихандар/ сынақтар

(Жалғасы. Басы 16-17-беттерде). -терминдер мен анықтамаларды қолдануды; -стандарттарды пайдалануды; -қондыруды таңдай білуді; -рұқсат беруді; -өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді және оларды қолдана білуді; -кедір-бұдыр жерлерді анықтаудыағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізуге; -гидравликалық және пневматикалық жетектерге қызмет көрсетуді; -гидро-пневможетектерді жұмысқа дайындауды; -жабдықты жөндеу тәсілдерін таңдауға.

12 қыркүйек 2015 жыл

Барлығы

18

9

72 36 80 24 36 60

-

2 1 1 1 -

24 36 30 24 16

12 18 8

1 1 1 -

(Жалғасы 19-бетте).


(Жалғасы. Басы 16-18-беттерде).

АП 01 АП 02 АП 01 АП 02 АП 03 АП 01 АП 02 АП 01 АП 02 АП 03 АП 01 АП 02 АП 03 БҰАП ӨО 00 КП 00 ӨО 01 КП 01 Е 00 АА КДДБ

141401 2 – Жиһаз комплектеуші; 141402 2 – Жиһаздың сәнді бөлшектерің жасаушы Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаш өңдеу, жиһаз өндірісінің технологиясы 141403 2 – Ағаш өңдеу станоктарынның станокшысы Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаш өңдеу станоктары және құралдары Жұмыстың технологиясы, ұйымдастыруы 141404 2 - Талшықты ағаш термоөңдеушісі Ағаш туралы негізгі мәліметтер Жұмыстар өндірісінің арнайы технологиясы 141405 2 - Ағаш бұйымдарын жинаушы Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаш өңдеу станоктары және құралдары Жұмыстың технологиясы, ұйымдастыруы Біліктілік: 141407 2 Ағаш және жиһаз өндірісінің шебері Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаш өңдеу станоктары және құралдары Ағаш ұсталық және жиһаз өндірісі жұмыстарының ұйымдастырылуы мен технологиялары Білім беру ұйымы анықтаған пәндер Өндірістік оқыту және кәсіптік практика

ЖГП 05

288 сынақ Е

36 252 288

36 210

42

1 2

сынақ сынақ Е

36 108 144 288 36 252 288 36 108 144 288

36 84 72

24 72

1 2 2

36 180

72

1 2

36 84 72

24 72

1 2 2

36 84 72

24 472

1 2 1

сынақ Е сынақ сынақ Е сынақ сынақ Е

36 108 144 48 592

Өндірістік оқыту Кәсіптік практика Емтихандар Аралық аттестаттау кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру

432 160 36 31 5

Міндетті оқу қорытындысы: К 00 Консультациялар Ф 00 Факультативтер Барлығы:

ЖГП 06

1440 60 60 1560

АП 04 АП 05 БҰАП

ӨО 00 КП-00 Е 00 АА 01 ҚА 02 КДДБ

К Ф

-

8

9

сынақ сынақ сынақ

72/72 72/72 20/32

72/72 72/72 20/32

-

сынақ сынақ сынақ Е

32/32 32/32 828/872 36/72 124/196

32/32 32/32 660/572 36/72 100/124

сынақ

96/96

96/60

Е Е

Е Е сынақ сынақ Е сынақ Е сынақ Е Е сынақ сынақ сынақ Е Е сынақ сынақ Е сынақ сынақ сынақ сынақ сынақ

Емтихандар Аралык аттестаттау Қорытынды аттестаттау кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру Міндетті оқу қорытындысы: Консультациялар Факультативтік сабақтар Барлығы

Бақылау жұмысының саны

6 146/36/40/46/24/120/86 24/18 36/18 18/18 12/12 12/8 18/12

Теориялық пәндер 5 1302/156/156/72/80/120/76/84/30/54/60/48/36/140/156/388/448 92/72 84/64 -/80 212/232 180/180 32/32 40/40 36/36 32/32 40/40 336/454 12/30 12/54 18/54 24/24 12/28 30/24

7

сынақ сынақ Е сынақ сынақ сынақ

4 1448/156/156/72/80/120/76/120/70/134/84/48/36/140/156/388/448 92/72 84/64 -/80 212/232 180/180 32/32 40/40 36/36 32/32 40/40 456/540 36/48 48/72 36/72 36/36 24/36 48/36

3

Барлығы

Жалпы орта білім базасында

АП 0З

Жалпы орта білім базасында

ЖКП10 ЖКП11 АП 00 АП 01 АП02

Курстық жоба (жұмыс)

ЖКП07 ЖКП 08 ЖКП 09

2 Жалпы білім беру пәндері Қазақ (орыс) тілі Қазақ (орыс) әдебиеті Шетел тілі Тарих Қазақстан тарихы Қоғамтану Математика Информатика Физика Химия Биология География Алғашқы әскери дайындық Дене тәрбиесі Жалпы гуманитарлык пәндер Кәсіптік қазақ (орыс) тіпі Кәсіптік шет тілі Қазақстан тарихы Дене тәрбиесі Әлеуметтік-экономикалық пәндер Философия негіздері Экономика негіздері Әлеуметтану мен саясаттану негіздері Құқық негіздері Мәдениетгану Жалпы кәсіптік пәндер Іс-жұргізу мемлекеттік тілде Инженерлік графика Техникалық механика Электротехника және электроника Электр радио өлшеулер Электрондық техника және электр жетек негіздері Экономика саласы Материалтану Стандарттау, сертификаттау және метрология негіздері Менеджмент Еңбекті қорғау Арнайы пәндер Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаш өңдеу станоктарының құрылымы Жиһаз құрылымдарын есептеу негіздері. Жиһаз өндірісінің ұйымдастыру және технологиясы Машиналар және жабдықтарды техникалық пайдалану Білім беру ұйымы анықтайтын пәндер Теориялык оқудың барлығы сағаты Өндірістік оқыту және кәсіптік практика Оқыту сағатың қорытындысы

Оқу уақытының мерзімі (сағат, кредит) курс және семестрлер Оның ішінде бойынша болу Практикалық (зертхяналықтэжірибслік) сабақтар

1 ЖБП00 ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 03 ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖБП 08 ЖБП 09 ЖБП 10 ЖБП 11 ЖБП 12 ЖБП 13 ЖБП 14 ЖГП 00 ЖГП 01 ЖГП 02 ЖГП 03 ЖГП 04 ӘЭП 00 ӘЭП 01 ӘЭП 02 ӘЭП 0З ӘЭП 04 ӘЭП 05 ЖКП 00 ЖКП 01 ЖКП 02 ЖКП 03 ЖКП 04 ЖКП05 ЖКП06

Циклдер мен оқу пәндер атауы

Бақылау түрі Емтихандар/ сынақтар

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтік-экономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 321-қосымша Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім орта буын маманы Кәсіптік білім бейіні: 1400000 - Құрылыс және коммуналдық шаруашылық Біліктілік: 141406 3 – Техник - технолог Оқу нысаны: күндізгі Нормативті оку мерзімі: 3 жыл 6 ай Негізгі орта білім базасында Нормативті оқу мерзімі: 2 жыл 6 ай жалпы орта білім базасында Оқу процесінің жоспары

Индекс

-

3 3 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 -

2,3 2,3 2,3 3-4

2,3 2,3 2,3 1-3

2 2 2 -

2,3,4 2,3,4 2,3,4 2,3,4 2,3,4

1,2 1,2 1,2 2 2

1 1 1 1 1

2 2 2 2 2 3

1 1 1 1 1 2

1 2 2 2 2 1

-

2 2 2

2 1 1

1 1 1

168/300 24/72

90 -

2 2

3 3

1 1

1 1 2,3,4 1,2,3

1 2

-/36

60

3,4

2,3

2

300/292 228/196 72/96

30

2,3,4 2,3

2

272/216 200/120 72/96

-

3,4

2

2,3

КМ 1.2

10

1-3 1-3 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2 1-2

48/48

КМ 00 КМ 01 КМ 1.1

КМ 1.3

КМ 1.4

КМ 1.5

48/48

3348/ 2088 1440/ 1512 4788/ 3600 252/180 180/108 67/67 5/5 5040/ 3780 300/260 460/280 5800/ 4320

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтік-экономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі № 268 бұйрығына 322-қосымша 1414000 – «Жиһаз өндірісі (түрі бойынша)» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің үлгілік білім беретін оқу бағдарламалары 1.1 Жоғары деңгейдегі 1414000 – «Жиһаз өндірісі (түрі бойынша)» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудегі оқу бағдарламасының құрылымы Оқыту мерзімі: негізгі орта білім базасында: 2 жыл 10 ай -/- жалпы орта білім базасында: 10 ай Қысқар тылған пәндер Оқу пәндерінің циклдері мен кәсіптік моциклының дульдер атауы (коды) ЖБП 00 Жалпы білім беру пәндері ЖГП 00 Жалпы гуманитарлық пәндер ЖГП 01 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - қазақ (орыс) тілін үйреніп, кәсіптік бағыттағы мәтіндермен жұмыс істеуге және оларды талдауға қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды меңгеруін; - тілдік нормаларды және тілдесудің іскерлік аясындағы стилистистикасын игеруді; істей алуы тиіс: - салада қолданатын терминологияны қолданып құжаттарды оқи, сөйлесе алуды; ЖГП 02 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білу керек: - кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикаграмматикалық материалды; істей алуы керек: - тілдік іс-әрекет түрлерін және сөйлеу нысандарын ажырату (ауызша, жазбаша, монологтік, диалогтік); ЖГП 03 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - көне заманнан ХХI ғасырдың соңына дейінгі Қазақстан тарихын, дүниежүзі өркениет тағдыры мен құндылықтардың ортақтастығы туралы біртұтас ұғымы болуын; - Қазақстан тарихының негізгі кезеңдері мен дәуірінен және олардың хронологиясын білу; - Қазақстандағы саяси даму үрдістерін, оның әлемде алған орны туралы ұғым болу; - Қазақстан тарихына байланысты негізгі фактілер, белгілі күндер, оқиғалар мен тарихи және бүгінгі таңдағы қайраткерлердің есімдерін білу; істей алуы тиіс: - Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайларын сипаттауды, негізгі өзгерістерді талдай алуын; - тарихи оқиғалар мен деректердің синхронды және хронологиялық кестелерін құрастыруды; - оқу процесінде мерзімді баспасөз материалдарын қолдануды және құжаттармен жұмыс істей алуды; ЖГП 04

19

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - адам және азаматтың құқығы мен еркіндігі, оларды жүзеге асыру механизмі; - кәсіптік қызмет саласында құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды білу; істей алуы тиіс: - маманның кәсіптік қызметті реттеуші, нормативтік-құқықтық құжаттарды қолдана білу.

Пәндердің атаулары мен кәсіптік модульдердің бөлімдері

Қалыптасатын құзырлылықтың коды

Кәсіптік қазақ (орыс) тілі БК 9 Қазақ тілінің синтаксисі. Мамандық бойынша тілді дамыту. Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізу іскерлігі. Қазақстан Республикасының іс-қағаздарының нормативті құжаттарын білу. Аударма (сөздікпен) техникасы, кәсіптік қарымқатынас. Орыс тілінің синтаксисі. Кәсіптік лексика. Орыс тіліндегі техникалық кітаптармен жұмыс жүргізу. Мамандық бойынша сөздіктерді пайдалану. Тілді дамыту және кәсіптік қарым-қатынас жасау. Кәсіптік шетел тілі БК 1 Мамандық бойынша іскерлік тіл негіздері, кәсіптік лексика, фразеологиялық орамдар мен терминдер. Кәсіптік бағытталған мәтіндерді аудару техникасы. Кәсіптік сөйлесу, сөйлесу, тыңдап түсінуді, оқу мен жазу, ауызша және жазбаша аудару, тыңдап ауызекі тілді түсіну міндетті деңгейлерін білу. Қазақстан тарихы Қазақстан тарихы – дүниежүзілік тарихтың БК 4 бір бөлігі; Ежелгі замандағы Қазақстан тарихы; Қазақстан орта ғасырларда: экономикалық және мәдение өмірі, саяси құрылысы; Қазақстан Ресей империясының құрамында; Қазақ жерлерін Ресейге қосудың басталуы; ХҮІІ ғасырдың ортасындағы қазақ-орыс қарым-қатынастарының дамуы; ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысындағы Қазақстан мәдениеті; Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі; Қазақстан ХХ ғасырдың басында; демократиялық революциялар; Қазақстан Қазан төңкерілісі, азамат соғысы мен әскери интервенция кезеңінде; Қазақстандағы социалистік құрылыс; Екінші дүние жүзілік соғыс; Қазақстанның фашизмді жеңуге қосқан үлесі; Қазақстан 40-жылдардың ІІ-жартысы мен 80-жылдардың І-ші жартысында; Қайта құру кезеңі; Қазақстан – егеменді мемлекет; Қазақстанның әлемдік аренаға шығуы. Қазақстан Конституциясы – демократия мен Республика тәуелсіздігінің кепілі. Заңнамалар негіздері. Құқық, ұғым, жүйе, дерек-көздер. Қазақстан Республикасы Конституциясы – құқықтық жүйесінің өзегі. Адам құқығының жалпылай декларациясы, тұлға, құқық, құқықтық мемлекет, заңды жауапкершілік және оның түрлері, құқықтың негізгі салалары, Қазақстан Республикасының сот жүйесі, құқық қорғау органдары.

БК 2

КМ 1.6

КМ 02 КМ 2.1

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - зорлық пен зұлымдықтың негативті салдарын білу; - қоршаған әлеммен келістілік қарымқатынастың маңыздылығын білу; - болашақ мамандықты саналы таңдау. істей алуы тиіс: - өмір құндылығының рухани-өнегелілілік, жалпыадамзаттық маңыздылығын білу; - адамдардың қарым-қатынастарын байқап білу, бағалау; - позитивті қатынастың мәдениетіне не болу, оны күнделікті өмірде, тәжірибеде қолдана білу; - өз көзқарасы мен қылықтарын, басқа адамдардың көзқарасың сынап, бағалай және талдай білу; - түрлі өмір жағдайларындағы әсемдікті, асқақтықты, трагедияларды, комедияларды анықтай білу, оларға өз көзқарасын білдіре білу; - өзінің және уақытын тиімді ұйымдастырып, пайдалану, өзіне және қоғамға пайда әкелу;- өзінің жақындарына, достарына көмек көрсете, оларды қолдай білу; - басқа ұлттар, конфессиялар өкілдеріне, олардың қоғамдық жағдайы мен жеке қасиеттеріне тәуелсіз құрмет және төзерлік көрсету; - салауатты өмір сүре білу; - өзін-өзі жетілдіруде ақпараттық және коммуникациялық технологияларды тиімді қолдана білу, - қиын жағдайларда азаматтық позициямен жауапты мәселелерді шеше білу; - нақты жағдайларды бағалау, түрлі мәселелердің шешімдерін іздеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - салауатты өмір салтының негізгі құрамдарын білу; - дене тәрбиесінің әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздерін; істей алуы тиіс: - спортпен айналысу, физикалық белсенділікті жүйелі түрде қолдай алу. Кәсіптік модульдер Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - сызықтардың сызылуы, арналуы; - масштабты пайдалану; - мөлшерлерді көрсетудің негізгі ережелері; - геометриялық құрылыстарды орындаудың жалпы ережелері; - тік бұрышты проекция жүргізу ережелері; - бөлшектің кешенді сызбасын жасау ережелері, біріздігі; - нобайларды жасау бірізділігі; - қималарды жасау, белгілеу, арналу негізгі ережелері; - кесінділердің орындары, белгілену, орындалу ережелері; - жинақтау сызбалардың арналуы, жасаудың жалпы ережелері; - айрықшалаудың арналуы; бөлшектеудің тәртібі, мәні. істей алуы тиіс: - түрлі типті сызықтармен сызбалардың үстінен жүргізу; - сызба орындауда масштабтарды қолдану; негізгі мөлшерлерді салу; - жазық бөлшектердің сызбаларын жасау (геометриялық құрылыстарды талап ететін); - бөлшектің техникалық суретін бейнелеу; - сызба түрлерін орналастырғанда проекциялық байланыстарды сақтау; - жай бөлшектердің нобайларын жасау; - бөлшек сызбаларында қималар мен кесінділерді жасау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ағашты меңгеру; - ағаштың негізгі қасиеттері; - ағаштың жарылу себебі; - қатты кебетін және жай - кебетін ағаштар; - ағаштардың қасиеттері; - негізгі тұқымды ағаштардың макроскопиялық құрылымы; - сақтау жағдайы; - антисептиктеу, өрттен, жәндіктерден сақтандыру шаралары; - желімдердің негізгі қасиеттері, құрылымы, оларды жасау ережелері; - ағаш өңдеуде қолданылатын материалдармен, даярламалар. істей алуы тиіс: - ағаш бағанының негізгі кесінділерін айыру; - анықтама әдебиетті қолдану; - механикалық өңдеуде артықтаманы санау; - бұталар түрлерін, көлемін өлшеу; - кемістіктер сапасынан, санынан, мөлшерінен даярламаны қолдану мүмкіншілігін аңықтау; - ағаштың негізгі тұқымдарының текстурасын аңықтау; - антисептиктерді рецепт бойынша әзірлеу; - клейлерді дұрыс әзірлеу, дұрыс қолдану; - электроқшаулау материалдарын, майлау материалдарын дұрыс таңдап, қолдану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - электротехника негіздерін; - электрлі тізбектің жұмыс тәртібін; - электр тоғының сипаттамаларын өлшеуге арналған аспаптарды; - ауыспалы процестердің туындау себептерін; істей алуы тиіс: - электрлік желілермен жарықтандырылған құрылғыларды пайдалануды және өшіре алу, қоса білуді; - электр тогімен зақымданғанда алғашқы дәрігерлік көмек көрсетуді; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның жалпы ережелерін; - макро және микроэкономиканың, салық, ақшалай-несие, әлеуметтiк және инвестициялық саясат негiздерiн; - нарықтың әсер етуі, шығындар бойынша негізгі түсінігі; - маркетингті анықтау және маңызын, қызметін; - жарнамалар, жарнама түрлерін; - салық түрлерін; істей алуы тиіс: - тауардың өзіндік құнының бағасын, өндіріс бағасын, көтерме бағасын, бөлшекті бағасын анықтау (мысал әдісімен); - бизнес-жоспар құруды; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ҚР үкіметінің еңбекті қорғау, мен қауіпсіздік техникасы туралы қаулылары; - еңбекті қорғау және ҚТ туралы Қазақстан Республикасының заңнама құжаттары; - еңбектің жағдайын сауықтырудағы еңбекті қорғаудың және ҚТ міндеттері; - еңбекті қорғау, қауіпсіздік-техникасы. өндірістік жарақаттану, өндірістік санитария және кәсіби ауырулар туралы ұғымдар; - өндірістік жарақаттанудың және ауырудың негізгі себептері; - еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы мәселелері бойынша ЕТЗК баптары; - еңбекті қорғау, қауіпсіздік техниканы тексеруші мемлекеттік органдарының құрылымы; - жарақаттану, ауыру себептерін алдын алу әдістері; - өндірістік зияндық, жарақаттану түрлері, олардың сыныптамалары; - еңбекті қорғау әдістері бойынша білім беру маңыздылығы, білімдерді тексеру; - нұсқамалықтар түрлері, еңбек, гигиенасының түрлері және өндірістік санитария; - зиянды және қауіпті өндірістік факторлар; - өндірістік зияндықтың адам организіміне беретін ықпалы; - құрылыс жұмыстарының негізгі түрлерін, конструкцияларды монтаждау, құрылыс машиналарын пайдалану, қол құралдарымен жұмыс істеу, түсіру, тиеу жұмыстарының атқарған кездегі қауіпсіздік техникасы; - өрт сөндірудің мақсаттары мен міндеттері, жану үдерісінің, жарылудың физикалық-химиялық негіздері; - түрлі заттардың жану ерекшелігі, олардын өртқауіпті қажеттері, жану үдерісінің жағдайы; - өрт сөндірудің техникалық құралдары; - өрт сигнализациясының құрылысы, әрекет принциптері және маңыздылығы. істей алуы тиіс: - дәнекерлеу өндірісінде қауіпсіздік шараларын сақтау; - жеке сақтау құралдарын қолдану; - электр тогынан, жаза болғанға бірінші медициналық көмек көрсету; - ағаш ұсталық, жиһаздық өндіріс цехтерінде жұмыстың қауіпсіздік жағдайын ұйымдастыру; - ағаш өңдеу станоктарына, қол құралдарға қызмет көрсету. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - берілген теориялық материалды ұғыну, берілген мәселелер бойынша өз ойларын айта білу; - денсаулықтарын күшейтуде өз ісәрекеттерін бағдарламалау; - өз мүмкіндік деңгейлерінде валеология саласына қызығушылықпен қарап, зерттеушілік қызметті жүзеге асыру; - оқу, тұрмыс әрекеттері үдерісінде қауіпсіздік техника ережелерін сақтау; - сауықты өмір сұруді жүзеге асыру, оны сауатты басқару, керегінде-түзетіп тұру; өмірдің жағдайсыз факторларына бейімделу; - өмірдің тұрмыстық, отбасылық жақтарын валеологиялық сауатты ұйымдастыру; - бос уақытын жоспарлай білу, қызметті, әлеуметтік және тұлғалық маңызды түрлерімен шұғылдану; - жыныстық қатынастарда өз мінезқұлығын жөнге салу; істей алуы тиіс: - адамның денсаулығын күшейтуде, физикалық қабілеттіктерін дамытуда түрлі факторлардың әсер ету механизмі; - өз денсаулығын қолға алу әдістері; - денсаулық сақтауда өз мүдделерін қамтамасыздандыруда, түлғалық физикалық мүмкіншіліктерді пайдалану; - қойылған мақсаттарға жетуде қолданылатын ішкі ресурстарды жұмылдыру; - отбасылық қатынастардың валеологиялық ерекшеліктері; сауықты тамақтанудың негіздері; - жыныстық мінез-құлық және жыныстық гигиенаның негіздері. Арнайы пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ағаштың негізгі кемістіктері және тұқымдары; - ағаштың негізгі бөлшектері, өсіп тұрған ағаштың бөлшектері, негізгі кесінділері; - ағаш бағанынаң көлденең кесіндісі; - ағаштың макроскопиялық, микроскопиялық құрылымы; - қылқанды және жапырақты ағаштардың құрылымы; - ағаштың физикалық, механикалық, технологиялық қасиеттері; - ағаш материалдары. Мемлекеттік стандарттау жүйесінің негіздірі; - домалақ ағаштардың және аралап кесілген материалдардың сипаттамалары;

Өзін-өзі тану. Адамның өзін-өзі білуі. Адам және қоғам. Адам және қоршаған әлем. Адамзаттың рухани тәжірибесі.

БК 1

КМ 2.2

БК 4 Дене тәрбиесі Дене тәрбиесінің әлеуметтік маңызы; дене тәрбиесі мен өзін-өзі тәрбиелеу жүйесінің негіздері; салауатты өмір сүруді анықтайтын себептер; жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіретін әдістер; жұмыс қабілеттілігі мен қозғалу белсенділігінің тәртіптері; өздігінен жетілудің физикалық негіздері; кәсіби-қолданбалы іс-жүзінде қолданылатын дене дайындығы – дене тәрбиесінің бағыты мен қажеттілігі; Сызу. Сызбалардың графикалық ресімделуі. Проекциялық кескіндік сызу. Техникалық сызудың негіздірі. Мамандық бойынша сызбаларды оқу, орындау.

КҚ 2 АҚ4

КМ 2.3 Материалтану. Ағаш және сүректің құрылымы. Ағаштың кемістіктері. Ағаштың негізгі тұқымдары, олардың сипаттамалары, қолдануы. Сақтау, кептіру, антисептендіру, өрттен сақтау. Домалақ ағаш материалдары. Желімдер. Ағаштың физикалық қасиеті. Лак-бояу материалдары. Қаптау және құрылымдық материал. Металл бұйымдар мен жиһаз фурнитурасы. Оқшаулама материалдары. Көмекші материалдар. Электроқшаулама және майлау материалдары

БҚ 7 АҚ 1

Электротехника Электрлі және магниттi тізбектерді анықтау. Электр энергиясының қабылдағыштары және көздері (тұтынушылар). Негiзгi электрлік және магниттiк шамалар. Тұрақты тоқтың көпiрi. Тұрақты токтың сызықсыз тiзбектерi туралы ұғым. Магниттi тізбек классификациясы. Магниттi тізбектің элементтерi. Магниттi тізбек элементтінің сиптатамасы. Айнымалы тоқтың электр тiзбегiнiң классификациясы. Электрлік машинаның құрылғысы және әрекет ету принциптері. Экономика негіздері Нарықтық экономикаға кіріспе; нарықтық экономиканың негізгі ұстанымдары, маниторингі, сұранысы және ұсынысы; нарықтық жүйе, монополия және бәсекелестік; кәсіпкерліктің дамуы және нарықтық қатынастың субъектісі; кәсіпорын қызметінің нәтижелері және экономикалық шығындар; маркетинг және жарнама, құны және өзіндік құны; шаруашылық қызметінің өндірістік тиімділігі; салықтар және салық салу;

КҚ 4,6,8 АК 2,3

Еңбекті қорғау және техника қауіпсіздігі Еңбекті қорғаудың жалпы мәселелері. Өндірістік санитария мен еңбек гигиенасы. Өндірістегі еңбекті қорғау. Құрылыс машиналарын пайдаланған кездегі технологиялық үдеріс қауыпсіздігінің негіздері. Өрт қауіпсіздігі

БК 8 КҚ 1,4 АК 8

БК 11

АП КП 00 КТ 0.1

КТ 0.2

- қылқанды және жапырақты ағаштардан жасалған дайындамалар; - ағаштың кемістіктері; - ағаштың негізгі тұқымдары: қылқанды, жапырақты; - бұтана қосулар, механикалық бұзылулар, механикалық өңдеудің кемістіктері; - материалдардың қысқа сипаттамалары: фанера шпон, ДСП, ДВП, ұсталық, жиһаздық қалқан, МДФ; - ағашты кептіру, сақтау; - ағашты шіруден химиялық сақтау; - ағашты өрттен сақтау. істей алуы тиіс: - негізгі тұқымдарды, кемістіктерді айыру; - ағаштың негізгі кесінділерін білу; - ағаш бағанының көлденеңді кесіндісін нобайлау; - ағаштың физикалық, механикалық қасиеттерін анықтау; - ағаш кемістіктерін айыру; - ағаш материалдарының, аралап кесілген материалдардың сипаттамаларын айыру; - бұтана қосуларды анықтау; - механикалық өңдеудің механикалық бұзылуын аңықтау; - ұсталық, жиһаздық материалдарды айыру; - антисептиктерді, пасталарды қолдану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - станоктардың арналуын, түрлерін, басқару органдарын, айлабұйымдарын, жұмыс орындау кезіндегі жарақтарын білу; - Түрлі станоктарда жұмыс технологияларын, станоктардың жұмыс тәртібін, өндеу дефектерін, себептерін, алдын алуды білу; - Бақылау әдістерін және құралдарын, бақылап-өлшеу құралдарын пайдалана білуді, қолданылатын шикі зат және жасалатын бұйымның мемлекеттік стандарттарын білу; - Еңбектің қауіпсіздік жағдайы, жұмыс орнын ұйымдастыру; - Сызу және геометрия негіздері, электротехника негіздірі; - Ағаш тұқымдары, құрылымы, кемістіктері; - Атаулары, таңбалары, өңделетін материалдың негізгі қасиеттері; - қызмет көрсету жабдықтарының құрылысы, баптау ережелері; - станоктарды бөлшектерді өңдеуге реттеу, станоктардың жұмыс тәрттібі. істей алуы тиіс: - Станоктардың түрлерін, арналуын аңықтау; - Станоктардың негізгі буындары мен механизмдерін анықтау; - Айлабұйамдар мен жарақтарды таңдау; - Кесу түрлерін, кескірдің бұрыштық және сызықтық параметрлерін анықтау; - Сызбаларды, схемаларды, графиктерді оқу; - өңдеу материалының нобайын жасау; - жинақтама сызбаларды оқыған кезде спецификацияны пайдалану; - электр тогына байланысты әрекет құбылыстарын түсіндіру; - электр схемаларын жасау; ағаш тұқымдарын және кемістіктерін айыру; - материалдардың негізгі қасиеттерін анықтау, оларлы кәсіби қызметте пайдалану; - құрал-сайманды жұмысқа даярлау; - жұмыстың сапасын және жұмыс орнын ұйымдастыруды бақылау; - күрделігі орташа станоктардың кесу құралын орнына қою, ауыстыру; - ағаш өңдеу станоктарын баптау; - белгілер бойынша аралау; ойықтарды, тесіктерді жасау; дайындамаларды, бөлшектерді жону; - күрделігі түрлі бөлшектерді фрезерлеу, фурнитураға ойықтарды жасау; - жұмыс орнын ұйымдастыру, оңдеуматериалының сапасын бақылау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - Ағаштың негізгі тұқымдары; - Ұсталық қол құралдары; - Механикалық, қол машиналарымен, ағаш өңдеу станоктарында ағаш өңдеу әдістері; - Ұсталық, жиһаздық бұйымдарының түрлері, қасиеттері; - Ағаш өңдеу станоктарының, механикалық, тағайындалуы, құрылысы, пайдалану ережелері, техникалық күтімі; - Жай ұсталық түрлері, әдістері; - Бөлшектердің ұсталық біріктірілуі; - Жарықтарды, бұталарды, басқа беттердің бұзылғанын бітеу; - Құрылымды корпустық жиһаздың конструкциясы, жасау технологиясы; - Есік полотналарының және терезе қапсырмаларының бөлшектерін жасау әдістері, жинақтау, - Түзусызықты фрамугаларын, терезе қақпаларын, қапсырмаларын жөндеу, жинақтау әдістері; - Есік, терезе блоктарын, терезе астындағы тақтаны орнату әдістері; - Құрылымды, корпустық жиһаздың дайындама әдістері, жинақталуы, орнатылуы; - Қатты жұғымды ағаштардың қасиеттері, өңдеу әдістері; - Күрделі ұсталық бұйымдардың навестері мен нагонкаларын жасау әдістері; - Бөлшектер мен буындардың бірігу әдістері, мөлдір, мөлдір емес әрлеудің материалдары; - Бұйымдарды мөлдір, мөлдір емес әрлеуге дайындау; - Балташылық құралдың констркуциясы, бапталуы, дайындығы; аралау материалының таза сүргілеу әдісі; - Түзу сызықты щиттерді, опалубкаларды, аралықтарды сылақтауға дайындау әдістері; - Цокольдерді, тақтай төселімдерді, аралықтарды, төбе элементтерін құру әдістері; - Антисептік. өртқауіптілікті құрылымдарды әзірлеу әдістері, оларды, сырбүріккіш аппараттарымен бүрку әдістері; - Колонна опалубкаларын, балкаларды, прогноздарды, төсеу щиттерін, қабырға аралықтарын, фундаменттерді жасау, орнату әдістері; - Бөлшектерді жай тұрлі біріктіру; - Еңбек қауіпсіздігі ережелері, өрт қауіпсіздігі, өндірістік санитария, еңбек экономикасының негіздері; - Жиектерді, жарықтарды бітеу әдістері; - Күрделігі орташа ұсталық жұмыстардың орындалу әдістері, түрлері. істей алуы тиіс: - Негізгі ұсталық-балташылық жұмыс түрлерінің, жиһаз жасаудың технологиялық карталарын жасау; - Жұмыс көлемін, шығыс материалдар санын есептеу; - Негізгі ұсталық-балташылық жұмыстарын орындау уақыт нормасын анықтау; - Еңбек өнімділігін, материал үнемділігін көтеру үшін жұмыс өндірісінің, еңбек үйымдастыру және жұмыс орнын ұйымдастырудың алдыңғы қатарлы әдістерін қолдану; - Ұсталық-балташылық жұмыстардың сапасын тексеру; - Ғимарат интерьері, экстерьер дизайн мәселелерін еуроәрлеудің еурожөндеудің қазіргі әдістерін қолданып отырып шешу. Білім беру ұйымының анықтаған пәндері Өндірістік оқыту және кәсіптік практика Өндірістік оқыту нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - өндірісте қауіпсіздік техникасы; - ағаш ұстасы, балташы және жиһаз өндірісінің кешені; істей алуы тиіс: - өз еңбегін жоспарлау, қауіпсіздік шараларын, бірізділікті сақтап, бұйымдарды конструкцияларға жинақтау; - фурнитураларды орнату. Практика нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ағаш өңдеу станоктарын пайдалануды білу; - ағаш өңдеу станоктарында жиһаз жасау ережелерін білу.

Ағаш өңдеу станоктары және құралдары Электрлендірілген қол құралдары. Ағаш БҚ 8 өңдеу станоктарының құрылысы және пай- АҚ 10 далануы . Өрт қауіпсіздігі. Қауіпсіздік тех- КҚ 9 никасы. Струбциналар, қимаүлгілер. Жүк көтеру машиналары, жабдықтары.

ЖГП 04

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - салауатты өмір салтының негізгі құрамдарын білу; - дене тәрбиесінің әлеуметтікбиологиялық және психофизиологиялық негіздерін; істей алуы тиіс: - спортпен айналысу, физикалық белсенділікті жүйелі түрде қолдай алу.

ӘЭП 00 ӘЭП 01

Әлеуметтік-экономикалық пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - әлемнің философиялық, ғылыми және діни көріністері туралы түсінік болу, адам өмірінің мәнін; - ғылым және ғылыми танымдар ролі туралы түсінікті, оның құрылысын, әлеуметті және этикалық мәселелердің түрлері мен әдістерін білу. істей алуы тиіс: - биологиялық және әлеуметтік, дене және рухани бастамаларындағы адам ісәрекетін, оның сана мәнін, саналы және санасыз әрекеттерін анықтай алу; - қоғамдағы адамдар арасындағы адамгершілік қарым-қатынастар нормаларын реттей алу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - экономикалық теорияның негізгі ережелерін; - елде және шетелдегі экономикалық жағдайларды; - макро- және микроэкономиканың, салықтық, ақшалай-несиелік, әлеуметтік және инвестициялық саясат негіздерін; істей алуы тиіс: - өзінің кәсіптік қызметін бағдарлау үшін қажетті, экономикалық ақпараттарды табу және пайдалануын. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - заңдылықтарды әлеуметті тұрғыда түсіну туралы түсінікті; - әлеуметтік құрылымдар туралы түсінікті, әлеуметтік жіктелуді, әлеуметтік әрекеттестікті; - тұлғаның әлеуметтену үрдісінің ерекшеліктерін, реттеу формаларын білу; істей алуы тиіс: - әлеуметтік өзгешеліктер мен дамудың әлеуметтік қозғалыстарын және басқа факторларын дамыту; - билік мәнің, саясат субъетілерін, саяси қарым-қатынастар мен үрдістерді (Қазақстанда және әлемде) ашып білу; - саяси жүйелер мен саяси тәртіптер туралы түсінікті қалыптастыру. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - адам және азаматтың құқығы мен еркіндігі, оларды жүзеге асыру механизмі; - кәсіптік қызмет саласында құқықтық және адамгершілік-этикалық нормаларды білу; істей алуы тиіс: - маманның кәсіптік қызметті реттеуші, нормативтік-құқықтық құжаттарды қолдана білу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - негізгі түсініктерді, - түсініктер: конфуцианство, даосизм, Қытай өнерін; - үнді мәдениетінің ерекшеліктерін және оның негізгі жетістіктерін; - түсініктер: Ислам, курайш, Мұхаммед, Құран, Аллах, Мекке; - христиан дінінің негізгі принциптерін және оның құндылықты бағытын; - Франция мәдениетін: Ашель мәдениетін, проманьондықтарды, галдарды, франктарды, әдебиетті, философияны; - көшпенділердің өмір сүру дағдысын және құндылықтар жүйесін; - орта ғасыр кезеңіндегі қазақ этносының мәдени негізі туралы білімді қалыптастыруды; - түрік-араб мәдениетінің орта ғасыр Қазақстан мәдениетіне тиген әсерін білу. істей алуы тиіс: - Қытай мәдениетінің ерекшеліктерін аша білу; - мәдениеттану түсініктерін еркін қолдана алу; - көшпенділер мәдениетінің материалды және рухани өзгешелігін көрсете алу.

ӘЭП 02

ӘЭП 03

ӘЭП 04

ӘЭП 05 БҚ 9 Жұмыстың технологиясы, КҚ 10 ұйымдастыруы. Ағаш өңдеу операциялары. Ағаш беттерін өңдеудің дәлдігі. Ағаш өңдеу станоктарында жұмыс істеу кезінде еңбекті және жұмыс орнын ұйымдастыру. Ғимарат бөліктері. Ағаш ұсталық, балташы, жиһаз біріктірулердің негізгі түрлері. Еңбекті қорғау. Өрт қауіпсіздігі. Негізгі ұсталықбалташылық бұйымдардың конструкциялары. Ұсталық-балташылық, жиһаздық бұйымдарды жасау технологиясы, жасау тәсілдері. Ұсталық-жиһаздық бұйымдарды әрлеу және жөндеу. Жиһаз жасаудың технологиясы және конструкциясы. Ұсталық бұйымдарды қаптау. Ұсталық бұйымдарды әрлеу. Линолеум және синтетика плиталарды төсеу. Паркет еденін төсеу. Ұсталық-балташылық бұйымдарды жөндеу. Ұсталық-балташылық бұйымдары конструкциялау. Құрылыста ұсталықбалташылық жұмыстар. Өнім сапасын бақылау, стандарттау мәліметтері жөндеу, жаңғырту. Ұсталық-балташылық бұйымдарды.

КМ 00 КМ 01 КМ 1.1

КМ 1.2

Өндірістік оқыту. Ағашты қолмен өңдеу. Ағашты механикамен өңдеу. Жиһаз бұйымдарын жасау. Ағаш өңдеу және жиһаз өндірісінде оқыту. Ағаш ұсталық, балташылық, жиһаз жасау жұмыстарын өндірісте орындау кешені.

КҚ 12 АҚ 12

КМ 1.3

Кәсіптік практика. КҚ 11 Кәсіпорынмен танысу. Жиһаз жасаудың АҚ 11 кешендік жұмыстары. Ағаш өңдеу станоктарында ағаш ұсталық бұйымдарды жасау.

1.2 1414000 – «Жиһаз өндірісі (түрі бойынша)» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудегі орта буын маманының кіріктірілген оқу бағдарламасының құрылымы Оқу мерзімі: негізгі орта білім базасында: 3 жыл 6 ай -/- жалпы орта білім базасында: 2 жыл 6 ай Қысқар тылған пәндер Оқу пәндерінің циклдері мен кәсіптік моциклының дульдер атауы (коды) ЖБП 00 Жалпы білім беру пәндері Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - салауатты өмір салтының негізгі құрамдарын білу; - дене тәрбиесінің әлеуметтікбиологиялық және психофизиологиялық негіздерін; істей алуы тиіс: - спортпен айналысу, физикалық белсенділікті жүйелі түрде қолдай алу.

Экология және валеология. Денсаулық төлқұжаты. Сауықты өмір сүру. Сауықты адамды тәрбиелеу. Адамның құрылысы. Экологиялық білім. Тамақтанудың валеологиялық негіздері. Қақтығыс. Қақтығыстарды зерттеу негіздері. Отбасы. Алауыздығы. Отбасы. Отбасы берекесі. Денсаулықтың әлеуметтік, өнегелік денсаулық негіздері. Отбасы денсаулығы

БҚ 3

ЖГП 00 ЖГП 01

ЖГП 02

ЖГП 03

Ағаш туралы негізгі мәліметтер Ағаштың қызмет көрсету төзімділігін ұзарту. Ағаш танудың негіздері. Ағаш ұсталық жиһаздық бұйымдардың материалдары.

АҚ 1

Пәндердің атаулары мен кәсіптік модульдердің бөлімдері

Қалыптасатын құзырлылық тың коды

Дене тәрбиесі БҚ 4 Дене тәрбиесінің әлеуметтік маңызы; дене тәрбиесі мен өзін-өзі тәрбиелеу жүйесінің негіздері; салауатты өмір сүруді анықтайтын себептер; жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіретін әдістер; жұмыс қабілеттілігі мен қозғалу белсенділігінің тәртіптері; өздігінен жетілудің физикалық негіздері; кәсібиқолданбалы іс-жүзінде қолданылатын дене дайындығы – дене тәрбиесінің бағыты мен қажеттілігі; Пәндер циклін оқу нәтижесінде білім Алғашқы әскери дайындық. БҚ 3 алушы Әскери қызмет негіздері. Қазақстан білуі тиіс: Республикасының егемендігін - алғашқы әскери дайындық негіздерін; қорғаудағы қарулы күштер. Қазақстан - қарумен сапқа тұру тәсілдері және сапты Республикасының Конституциясы және басқару сигналдары; мемлекетімізді қорғау мен нығайту мақса- мекен ортасындағы қауіпті және зиянды тындағы заңдар. Қазақстан Республикасы факторлардың мазмұнын; Қарулы күштерінің жарлықтары. -төтенше жағдайлардың мазмұнын; Практикалық дайындық. Әскери бөлімдер істеуі керек: мен бөлімшелердегі қарулану және әскери - төтенше жағдайларда шұғыл әрекет техника. Әскердің ұрыстағы қимылдары. жасау; Азаматтық қорғаныс. Зақымданудың жаңа - қару-жарақты пайдалана білу; құралдары. Төтенше жағдайда жергілікті - сапта тұрып, жаттығулар жасау. халықты қорғаудың шаралары. Жалпы гуманитарлық пәндер Кәсіптік қазақ (орыс) тілі БҚ 9 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: Қазақ тілінің синтаксисі. Мамандық бой- қазақ (орыс) тілін үйреніп, кәсіптік ынша тілді дамыту. Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізу іскерлігі. Қазақстан бағыттағы мәтіндермен жұмыс істеуге және оларды талдауға қажетті лексикалық Республикасының іс-қағаздарының нормативті құжаттарын білу. Аударма және грамматикалық минимумды меңгеруін; - тілдік нормаларды және (сөздікпен) техникасы, кәсіптік қарымқатынас. Орыс тілінің синтаксисі. Кәсіптік тілдесудің іскерлік аясындағы стилистилексика. Орыс тіліндегі техникалық стикасын игеруді; кітаптармен жұмыс жүргізу. Мамандық бойістей алуы тиіс: - салада қолданатын терминологияны қолданып құжаттарды ынша сөздіктерді пайдалану. Тілді дамыту және кәсіптік қарым-қатынас жасау. оқи, сөйлесе алуды; Кәсіптік шетел тілі: БҚ 1 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білу керек: Мамандық бойынша іскерлік тіл негіздері, кәсіптік лексика, фразеологиялық орам- кәсіптік қарым-қатынас жасауға қажетті мамандық бойынша лексикадар мен терминдер. Кәсіптік бағытталған грамматикалық материалды; мәтіндерді аудару техникасы. Кәсіптік сөйлесу, сөйлесу, тыңдап түсінуді, оқу істей алуы керек: мен жазу, ауызша және жазбаша ауда- тілдік іс-әрекет түрлерін және сөйлеу нысандарын ажырату (ауызша, жазбаша, ру, тыңдап ауызекі тілді түсіну міндетті монологтік, диалогтік); деңгейлерін білу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Қазақстан тарихы БҚ 1 білуі тиіс: - көне заманнан ХХI ғасырҚазақстан тарихы – дүниежүзілік тарихтың дың соңына дейінгі Қазақстан тарибір бөлігі; Ежелгі замандағы Қазақстан хын, дүниежүзі өркениет тағдыры мен тарихы; Қазақстан орта ғасырларда: құндылықтардың ортақтастығы туралы экономикалық және мәдение өмірі, саябіртұтас ұғымы болуын; - Қазақстан си құрылысы; Қазақстан Ресей империятарихының негізгі кезеңдері мен дәуірінен сының құрамында; Қазақ жерлерін және олардың хронологиясын білу; Ресейге қосудың басталуы; ХҮІІ ғасырдың - Қазақстандағы саяси даму үрдістерін, ортасындағы қазақ-орыс қарым-қатынасоның әлемде алған орны туралы ұғым тарының дамуы; ХІХ ғасырдың ІІ-ші болу; - Қазақстан тарихына байланыжартысындағы Қазақстан мәдениеті; сты негізгі фактілер, белгілі күндер, Қазақстанға капиталистік қатынастардың оқиғалар мен тарихи және бүгінгі таңдағы енуі; Қазақстан ХХ ғасырдың басында; қайраткерлердің есімдерін білу; демократиялық революциялар; Қазақстан істей алуы тиіс: Қазан төңкерілісі, азамат соғысы мен әскери - Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық интервенция кезеңінде; Қазақстандағы және саяси жағдайларын сипаттауды, социалистік құрылыс; Екінші дүние жүзілік негізгі өзгерістерді талдай алуын; соғыс; Қазақстанның фашизмді жеңуге - тарихи оқиғалар мен деректердің синқосқан үлесі; Қазақстан 40-жылдардың ІІхронды және хронологиялық кестелерін жартысы мен 80-жылдардың І-ші жартысынқұрастыруды; да; Қайта құру кезеңі; Қазақстан – егеменді - оқу процесінде мерзімді баспасөз мате- мемлекет; Қазақстанның әлемдік аренаға риалдарын қолдануды және құжаттармен шығуы. Қазақстан Конституциясы – дежұмыс істей алуды; мократия мен Республика тәуелсіздігінің кепілі.

КМ 1.4

КМ 1.5

КМ 1.6

КМ 1.7

Кәсіптік модульдер Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - пәннің мазмұны мен мақсатын; - техникалық және лингвистикалық сөздiктер түрлерiн; - ақпараттық және iс құжаттарының жіктелуін; - қазiргi кезде iс қағаздарын жүргiзу стандарттарына қойылатын талаптарды; - құжаттар формуляры және олардың бөлiктерiн; iстей бiлуге тиiстi: - әртүрлi құжаттарды жіктеуді; - құжаттар формулярын толтыруды; - әкiмшiлiк-ұйымдастыру құжаттарымен жұмыс жасауды; - архивтiк құжаттардың текстiлерi үлгiлерiн талдауды; - архивке құжаттарды дайындап, сақтауға тапсыруды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - геометриялық және проекциялық сызудың тәсілдері мен ережелерін; - сызбалар және схемаларды құрастырудың негiзгi ережелерiн; - кеңiстiктiк бейнелерді графикалық елестету тәсілдерін; - конструкторлық және технологиялық құжаттаманы оқу, рәсімдеу, құрастыру ережелерін; істей алуы тиіс: - нобай мен көшірмелер арқылы тұтас көріністің сызбаларын, бөлшектер сызбасын орындауды; - конструкторлық және технологиялық құжаттамаларды әзірлеуге арналған қолданбалы программалардың пакеттерiн қолдануды; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - теориялық механиканың аксиомалары мен негізгі ұғымын, денелердің орын ауыстыру және тепе-теңдік заңдарын; - статика, кинематика, динамиканың негізгі ережелерін; - машина бөлшектерінің беріктікке, қатаңдыққа, орнықтылыққа есебін; - материалдарды сынау әдістері мен тәсілдерін; - жалпы тағайындалған механизмдер мен машиналардың бөлшектерін құрастыруды; істей алуы тиіс: - қозғалыс нүктесінің параметрін және оның жылдамдығы мен үдеуін есептеп шығаруды; - тәжірибелік жұмыстарда бөлшектердің өзгеру мүмкіндігін анықтауды; - машиналар бөлшектерін қосып жалғауды; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - тұрақты бір фазалық және синусоидальдық үш фазалы токтардың электр тізбектерін; - тұрақты және ауыспалы токтардың электр машиналарын; - электроника негіздерін; - электр энергиясын өндіру, беру және бөлу жөнінде жалпы мәліметтерді; істей білуі тиіс: - күш беретін трансформаторларды, трансформаторлардың арнаулы түрлерін сипаттау; - электрвакуумды және газразрядтық аспаптарды, электронды түзеткіштерді, тұрақтандырғыштарды, күшейткіштер мен генераторларды қолдану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - физикалық шаманың бірліктері және өлшеулері жөніндегі ұғымдарды; - өлшеу құралдарының негізгі түрлерін және олардың топтастырылуын; істей алуы тиіс: - өлшеу әдістерін сақтауды; - өлшеу қателіктерін табуды; - сигналдар формасын зерттеуді және сигналдар параметрлерін өлшеуді; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - электронды техниканың физикалық негіздерін; - типтік электрондық құрылғының және түзеткіштердің схемасын, параметрлік қатынасын, әрекет ету принциптерін; - цифрлік электрондық жүйенің қисынды элементінің сипаттамасын және параметрін, негізгі қисынды операцияларын; - электр жетектің механикалық бөлігіндегі схемалар есептерін және механикалық сипаттамаларды, құрылымын; істей алуы тиіс: - қисынды элементтегі қарапайым схемаларды оқиды; - электр жетектің электрлік және электр механикалық параметрлерін есептеп шығарады;

БҚ 4 Дене тәрбиесі Дене тәрбиесінің әлеуметтік маңызы; дене тәрбиесі мен өзін-өзі тәрбиелеу жүйесінің негіздері; салауатты өмір сүруді анықтайтын себептер; жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіретін әдістер; жұмыс қабілеттілігі мен қозғалу белсенділігінің тәртіптері; өздігінен жетілудің физикалық негіздері; кәсібиқолданбалы іс-жүзінде қолданылатын дене дайындығы – дене тәрбиесінің бағыты мен қажеттілігі; БҚ 6 Философия негіздері Философия пәні, әлемдік философиялық ойдың негізгі елеулі кезеңі. Адам табиғаты және оның қалыптасу мәні. Адам және Құдай. Адам және Ғарыш. Адам, қоғам, өркениет, мәдениет. Тұлғаның еркіндігі және жауапкершілігі. Адамзаттық ұғым және әрекет. Ғылым және оның ролі. Адамзат жаһандық проблемалар алдында.

БҚ 10 Экономика негіздері Мақсаттары, негізгі ұғымдары, мәні, қағидалары. Меншік нысаналары мен түрлері. Жоспарлар түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлауы. Жоспарлардың экономикалық негіздеулерінің және болжауларының әдісі. Бизнес-жоспарлау. Экономикалық талдау. Халық тұтынатын тауарлар нарығының және қызметінің жағдайын талдау. Әлеуметтану мен саясаттану негіздері Пәні, негізгі түсініктері мен категориялары. Саяси ойдың тарихы мен қазіргі кездегі саяси мектептер. Саясат. Саяси билік. Демократия билікті жүзеге асыру түрі ретінде. Саяси жүйе. Мемлекет оның негізгі құрамдас бөлігі ретінде. Саяси партия мен партия жүйесі. Қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстар. Саясат жүйесіндегі адам. Саяси қызмет: мәні мен мақсаты; саяси қызметтің құралдары мен әдістері; тоталитарлықтан демократиялық қоғамға өтудің өзекті мәселелері. Сыртқы саяси қызмет пен әлемдік саяси үрдіс.

БҚ 8

БҚ 7 Құқық негіздері Құқық, ұғым, жүйе, дерек-көздер. Қазақстан Республикасы Конституциясы – құқықтық жүйесінің өзегі. Адам құқығының жалпылай декларациясы, тұлға, құқық, құқықтық мемлекет, заңды жауапкершілік және оның түрлері, құқықтың негізгі салалары, Қазақстан Республикасының сот жүйесі, құқық қорғау органдары. БҚ 5 Мәдениеттану Дүниежүзілік және отандық мәдениет. Қазақстан мәдениетінің тарихы. Дінтану негіздері. Мәдениет түсінігі; мәдениет пен өркениет; қазіргі кездегі мәдениет. Қазақстан территориясын мекендейтін халықтар мәдениеті. Қазақстан территориясындағы ежелгі өркениеттер мәдениеті. Тайпалық одақтар мен ІХ-ХІІІ ғасырлардағы қазақ хандығының ортағасырлық мәдениеті. ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы Қазақстан тұрғындарының мәдениеті. ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті. ХҮІІІ ғасырдағы Қазақстан мәдениетінің дамуы. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан мәдениеті. Ресей империясының құрамындағы отарлық жағдайдағы (ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы және ХХ ғасырдың басындағы) Қазақстан мәдениетінің дамуы. Қазақстан революция мен Кеңес өкіметінің орнау жылдарында. 20-30 жылдардағы мәдени құрылыс. Ұлы Отан соғысы жылдарында ғылым, халыққа білім беру, әдебиет пен өнер. 40-жылдардың ортасы мен 80 жылдардың басына дейінгі Қазақстан мәдениетінің дамуы. Қазақстан Республикасының қазіргі кездегі мәдениеті мен ғылымы. Дінқоғамдық құбылыс ретінде. Діннің мәні мен рөлі. Діннің пайда болуы мен оның тарихи түрлері. Христиандықтың негізгі тарихи жағдайлары. Қазақстан территориясындағы христиандық қоғамдар. Ислам. Мемлекеттік тілде іс жүргізу Пәннiң мазмұны, оның мақсаттары. Iс қағаздарын жүргiзуде әртүрлi лингвистикалық сөздiктердi қолдану. Мекемелерде іс қағаздарын жүргізуді ұйымдастыру. Техникалық сөздiктердiң ерекшелiктерi. Кеңсе құжаттарын жүргізу негізі. Ұйымдастыру, реттеу, құқықтық, ақша-финанс-есептік, және анықтамалық құжаттары. Қызметтік хаттар жазудың негізгі әдістері. Автоматты басқару жүйесін іс қағаздарын жүргізуге пайдалану. Құжаттар жинағы туралы түсінік. Жазба құжаттарының алғашқы және күрделі жинақтары. Құжат қорлары туралы түсінік. Iс қағаздарын сақтауды қалыптастыру. Архив. Мемлекеттік және мекеме архивтері. Ұлттық архив қоры. Инженерлік графика Геометриялық сызу; сызбалардың орындалу ережесі; геометриялық құрылым және деталдардың техникалық контурларын сызу ережелері; проекциялық сызу; техникалық сурет салу; конструкциялық құжатнамаларды рәсімдеу және әзірлеудің ережелері; машина жасаудағы сызу; сызбалардағы кескіндер катергориясы; инженерлік графиканың құралдары; мамандық бойынша бұйымдардың сұлбалар мен сызбаларын орындалу тәсілдері және әдістері; көркемдік конструкциялаудың элементтері; графикалық ақпаратта бейнеленген техникалық құралдар туралы негізгі ұғымдар; компьютерлік графикалы жүйелер туралы ұғымдар; Техникалық механика Теориялық механиканың негіздері; статика; күштердің жазықтық және кеңістік жүйелері; кинематика; нүкте және қатты дененің кинематикасы; динамика; күштер инерциясы; үйкеліс; қуат және жұмыс; материалдар кедергілері; ішкі және сыртқы күштер; қиманың әдістері; созылу және қысылуы; жаншылу мен кесіктер есебі; бұралуы; иілуі; беріктік пен қатаңдығын есептеу; нүкте күйіндегі кернеулігі; эквивалентті кернеулік күйі; беріктілік гипотезасы және оларды қолдану; кедергінің қажуы; қысылған сырықтың беріктігі; машиналар мен механизмдер бөлшектері; жазықтық механизмдері; біліктер мен осьтер; осьтер мен біліктер тірегі; муфталар; машиналар бөлшектерінің қосылысы; конструкция элементтері; машиналар мен механизмдер сипаттамасы; Электротехника және электроника Тұрақты бір фазалық және синусоидальдық үш фазалы токтардың электр тізбектері; тұрақты және айнымалы токтардың электр машиналары; күш беретін трансформаторлар, трансформаторлардың арнаулы түрлері; электроника негіздері; электр энергиясын өндіру, беру және бөлу жөнінде жалпы мәліметтер; электрвакуумдық және газразрядтық аспаптар, электронды түзеткіштер, тұрақтандырғыштар, күшейткіштер мен генераторлар.

БҚ 9 КҚ 5 АҚ 7

Электр радио өлшеулер Өлшеу құралдарының метрологиялық көрсеткіштері; стандартты өлшеу сигналдарын жасау құралдары; токті өлшеу, кернеулік және қуаттылық; электр радио техникалық тізбегі мен компонентінің сипаттамасы және параметрлерін өлшеу; өлшеулер дәлдігіне өлшегіш құралдардың ықпалы; өлшеулерді автоматтандыру.

КҚ 4,9,10 АҚ 4,8

Электрондық техника және электр жетек негіздері Электрондық техника негіздері; р-n ауысу қасиеттері және қалыптасуы; түйіспелі құбылыстар; жартылай өткізгіштер мен фото электрондық құралдарды қосу схемасы және негізгі параметрі, құрылғысы, әрекет ету принципі; ақпаратты бейнелейтін құрылғылар; типтік электрондық құрылғылар; электрондық түзеткіштер, түрлендіргіштер, инверторлар; электрондық құрылғының қорғанышы; цифрлік электронды схемалар; электр техникалық құрылғыларында қисынды элементтерін қолдану; электр жетек негіздері; электр жетектің орнатылмаған механикалық қозғалысы; тәуелсіз, жүйелілік және ауыспалы қозғағыштың тұрақты ток қозғалтқышымен электр жетегі; ауыспалы токтің қозғалтқышымен электр жетегі, асинхрондық және синхронды қозғалтқыштармен электр жетектің топтастырылуы, оларда өтетін процестердің ерекшеліктері; электр жетегі жұмысының энергетикалық көрсеткіштері, қуаттылық есептері; электр қозғалтқыштарын таңдау және тексеру. Экономика саласы Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Нарықтық экономика және саласы; саланы білуі тиіс: - өндiрiстiк және технологиялық процестер дамыту перспективасы және ерекшелiктері; өндiрiстiң түрлерi және олардың сипаттаұйымдарын; масы; негiзгi өндiрiстiк және технологиялық - кәсiпорын (ұйымның) және саланың заттық-техникалық, еңбек пен қаражатты процестер; ұйымның инфрақұрылымы; ұйымның қаражаты және мүлігі; негiзгi және ресурстарын және оларды тиiмдi айналымдағы қаражаттар; еңбек ресурстақолданудың көрсеткiштерiн; ры; еңбекті ұйымдастыру, мөлшерлеу және - өнiмге (қызметке) баға белгiлеудiң еңбекақы; ұйымның маркетингтік қызметi; механизмін және қазiргi жағдайдағы өндiрiстiк программа және өндiрiстік қуаты; еңбекақы төлеудің формаларын; өндiрiс шығыны және өнiмнiң өзiндiк - бизнес-жоспар құрастырудың құны, қызметтер; баға белгiлеу; ұйымның әдiстемесiн; қызметiнiң тиiмдiлiк бағасы; өнiмнiң саістей алуы тиіс: пасы және бәсекеге қабілеттілігі; патент- ұйымның қызметiн негiзгi техникалыэкономикалық көрсеткiштерi қабылданған тану, ойлап тапқыштық; инновациялық әдiстемелiк бойынша есептеп шығаруды; және инвестициялық саясат; ұйымның - оперативтi жоспар көрсеткiштерiн есеп- сыртқы экономикалық қызметi; бизнесжоспар; негiзгi техникалы-экономикалық теу, олар бойынша тәжiрибелiк шешiм көрсеткiштердi есептеудiң әдiстемесi. қабылдауды;

(Жалғасы 20-бетте).

КҚ 3,6 АҚ 2,5,7

КҚ 8,10, 14 АҚ 3,6,8

КҚ 2,4,5 АҚ 7,9,12

КҚ 4,6 АҚ 6,8

БҚ 10 КҚ 3


20

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

(Жалғасы. Басы 16-19-беттерде). КМ 1.8

КМ 1.9

КМ 1.10

КМ 1.11

КМ 02 КМ 2.1

КМ 2.2

КМ 2.3

КМ 2.4

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ағашты меңгеру; - ағаштың негізгі қасиеттері; - ағаштың жарылу себебі; - қатты кебетін және жай кебетін ағаштар; - ағаштардың қасиеттері; - негізгі тұқымды ағаштардың макроскопиялық құрылымы; - сақтау жағдайы; - антисептиктеу, өрттен, жәндіктерден сақтандыру шаралары; - желімдердің негізгі қасиеттері, құрылымы, оларды жасау ережелері; - ағаш өңдеуде қолданылатын материалдармен, даярламалар. істей алуы тиіс: - ағаш бағанының негізгі кесінділерін айыру; - анықтама әдебиетті қолдану; - механикалық өңдеуде артықтаманы санау; - бұталар түрлерін, көлемін өлшеу; - кемістіктер сапасынан, санынан, мөлшерінен даярламаны қолдану мүмкіншілігін аңықтау; - ағаштың негізгі тұқымдарының текстурасын аңықтау; - антисептиктерді рецепт бойынша әзірлеу; - клейлерді дұрыс әзірлеу, дұрыс қолдану; - электроқшаулау материалдарын, майлау материалдарын дұрыс таңдап, қолдану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - стандарттау, сертификаттау және метрологияның міндеттерін, маңызын, принциптерін, объектілерін, субъектілерін, әдістерін, құқықтық негіздерін; - халықаралық және аумақтық стандарттардың құрылымын; - мемлекеттік стандартты, техникалық шартты, нұсқауларды; істей алуы тиіс: - стандарттау мен сертификаттау бойынша жұмысы жөніндегі есебін құрастыру үшін мәліметтерді әзірлейді және өңдейді, жүйелейді; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - менеджменттің міндеттері мен мақсаттары, функциясын; - басқарудың стилін және стратегиясын; - ұжымдағы іскерлік қарым-қатынастың принциптерін, - басқару қызметіндегі жоспарлау әрекетінің ерекшеліктерін; істей алуы тиіс: - менеджменттің стратегиясын құрастыруды, - өндірісті басқару саласындағы ақпараттық технологияларды қолдануды; Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - еңбекті қорғаудың заңдылық және нормативтік-құқықтық негіздерін; - қауіпті және зиянды факторларды, қорғаныс құралдары мен қауіп жөнінде ескертуді; - басқару құрылымын, еңбекті қорғау қызметі мен еңбекті қорғау бойынша бірлескен комитеттердің (комиссиялардың) қызметтерін ұйымдастыруды, еңбек қауіпсіздігі бойынша құжаттарды; - қауіпсіздік талаптарын бұзғандығы үшін жауапкершілік түрлерін; - төтенше жағдайлардағы қауіпсіздік аспектілерін; істей білуі тиіс: - көлік құралдарын, машиналарды, механизмдерді, тетіктерді, жабдықтар мен аспаптарды пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасын сақтау; - апаттық-құтқару жұмыстарын жүргізу кезіндегі қауіптерді талдау және болжау. Арнайы пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - ағаштың негізгі кемістіктері және тұқымдары; - ағаштың негізгі бөлшектері, өсіп тұрған ағаштың бөлшектері, негізгі кесінділері; - ағаш бағанынаң көлденең кесіндісі; - ағаштың макроскопиялық, микроскопиялық құрылымы; - қылқанды және жапырақты ағаштардың құрылымы; - ағаштың физикалық, механикалық, технологиялық қасиеттері; - ағаш материалдары. Мемлекеттік стандарттау жүйесінің негіздірі; - домалақ ағаштардың және аралап кесілген материалдардың сипаттамалары; - қылқанды және жапырақты ағаштардан жасалған дайындамалар; - ағаштың кемістіктері; - ағаштың негізгі тұқымдары: қылқанды, жапырақты; - бұтана қосулар, механикалық бұзылулар, механикалық өңдеудің кемістіктері; - материалдардың қысқа сипаттамалары: фанера шпон, ДСП, ДВП, ұсталық, жиһаздық қалқан, МДФ; - ағашты кептіру, сақтау; - ағашты шіруден химиялық сақтау; - ағашты өрттен сақтау. істей алуы тиіс: - негізгі тұқымдарды, кемістіктерді айыру; - ағаштың негізгі кесінділерін білу; - ағаш бағанының көлденеңді кесіндісін нобайлау; - ағаштың физикалық, механикалық қасиеттерін анықтау; - ағаш кемістіктерін айыру; - ағаш материалдарының, аралап кесілген материалдардың сипаттамаларын айыру; - бұтана қосуларды анықтау; - механикалық өңдеудің механикалық бұзылуын аңықтау; - ұсталық, жиһаздық материалдарды айыру; - антисептиктерді, пасталарды қолдану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - станоктардың арналуын, түрлерін, басқару органдарын, айлабұйымдарын, жұмыс орындау кезіндегі жарақтарын білу; - Түрлі станоктарда жұмыс технологияларын, станоктардың жұмыс тәртібін, өндеу дефектерін, себептерін, алдын алуды білу; - Бақылау әдістерін және құралдарын, бақылап-өлшеу құралдарын пайдалана білуді, қолданылатын шикі зат және жасалатын бұйымның мемлекеттік стандарттарын білу; - Еңбектің қауіпсіздік жағдайы, жұмыс орнын ұйымдастыру; - Сызу және геометрия негіздері, электротехника негіздірі; - Ағаш тұқымдары, құрылымы, кемістіктері; - Атаулары, таңбалары, өңделетін материалдың негізгі қасиеттері; - қызмет көрсету жабдықтарының құрылысы, баптау ережелері; - станоктарды бөлшектерді өңдеуге реттеу, станоктардың жұмыс тәрттібі. істей алуы тиіс: - Станоктардың түрлерін, арналуын аңықтау; - Станоктардың негізгі буындары мен механизмдерін анықтау; - Айлабұйамдар мен жарақтарды таңдау; - Кесу түрлерін, кескірдің бұрыштық және сызықтық параметрлерін анықтау; - Сызбаларды, схемаларды, графиктерді оқу; - өңдеу материалының нобайын жасау; - жинақтама сызбаларды оқыған кезде спецификацияны пайдалану; - электр тогына байланысты әрекет құбылыстарын түсіндіру; - электр схемаларын жасау; ағаш тұқымдарын және кемістіктерін айыру; - материалдардың негізгі қасиеттерін анықтау, оларлы кәсіби қызметте пайдалану; - құрал-сайманды жұмысқа даярлау; - жұмыстың сапасын және жұмыс орнын ұйымдастыруды бақылау; - күрделігі орташа станоктардың кесу құралын орнына қою, ауыстыру; - ағаш өңдеу станоктарын баптау; - белгілер бойынша аралау; ойықтарды, тесіктерді жасау; дайындамаларды, бөлшектерді жону; - күрделігі түрлі бөлшектерді фрезерлеу, фурнитураға ойықтарды жасау; - жұмыс орнын ұйымдастыру, оңдеуматериалының сапасын бақылау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - материалдардың түрлері мен қасиеттерін; - құрылымдарда пайдаланатын фурнитураларды; - сызудың, сурет салудың негіздерін; - біріктірудің түрлерін; - экономика негіздерін; - аумақтарды анықтаушы математикалық формулалар; - бұйымдардың функционалдық арналуы; - бұйымдарды жасау технологиясы. істей алуы тиіс: - бұйымға эскиз бен сызба жасау; - бұйымды бөлшектеу; - қажетті материалдарды, фурнитуралды есептеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - Ағаштың негізгі тұқымдары; - Ұсталық қол құралдары; - Механикалық, қол машиналарымен, ағаш өңдеу станоктарында ағаш өңдеу әдістері; - Ұсталық, жиһаздық бұйымдарының түрлері, қасиеттері; - Ағаш өңдеу станоктарының, механикалық, тағайындалуы, құрылысы, пайдалану ережелері, техникалық күтімі; - Жай ұсталық түрлері, әдістері; - Бөлшектердің ұсталық біріктірілуі; - Жарықтарды, бұталарды, басқа беттердің бұзылғанын бітеу; - Құрылымды корпустық жиһаздың конструкциясы, жасау технологиясы; - Есік полотналарының және терезе қапсырмаларының бөлшектерін жасау әдістері, жинақтау, - Түзусызықты фрамугаларын, терезе қақпаларын, қапсырмаларын жөндеу, жинақтау әдістері; - Есік, терезе блоктарын, терезе астындағы тақтаны орнату әдістері; - Құрылымды, корпустық жиһаздың дайындама әдістері, жинақталуы, орнатылуы; - Қатты тұқымды ағаштардың қасиеттері, өңдеу әдістері; - Күрделі ұсталық бұйымдардың навестері мен нагонкаларын жасау әдістері; - Бөлшектер мен буындардың бірігу әдістері, мөлдір, мөлдір емес әрлеудің материалдары;

Материалтану КҚ 2,6 Ағаш және сүректің құрылымы. Ағаштың АҚ 3,4 физикалық қасиеті. Ағаштың механикалық қасиеті. Ағаштың кемістіктері. Ағаштың негізгі тұқымдары, олардың сипаттамалары, қолдануы. Сақтау, кептіру, антисептендіру, өрттен сақтау. Домалақ ағаш материалдары. Желімдер. Лак-бояу материалдары. Қаптау және құрылымдық материал. Металл бұйымдар мен жиһаз фурнитурасы. Оқшаулама материалдары. Көмекші материалдар. Электроқшаулама және майлау материалдары.

Стандарттау, сертификаттау және метро- КҚ 7 логия негіздері Метрология: негізгі ұғымдар мен анықтамалар; өлшемдердің біртұтастығын қамтамасыз ететін метрологиялық қызметтер; мемлекеттік метрологиялық бақылау және қадағалау. Стандарттау: сапаны басқару және стандарттау облысындағы негізгі терминдер мен анықтамалар; өнімді сынау және бақылау; сапа жүйелері. Сертификаттау: сертификаттау жүйелері; сертификация ережелері және реті; шектер және қондыру жүйелері; техникалық өлшеулер. КҚ 2 Менеджмент. Қатысты және меншіктік әртүрлі ұйымдықұқықтық түріндегі ұйымдарды басқару міндеттері мен мақсаттары; менеджмент функциясы; ұйымның ішкі және сыртқы ортасы; басқару шешімдерін қабылдаудың негізгі теориясы; стратегиялық менеджмент; еңбектің жүйелерін қалыптастыру; қауіпқатерді басқару; дау-жанжалды басқару; менеджмент психологиясы; іскерлік қарымқатынастың этикасы; өндірісті басқару саласындағы ақпараттық технологиялар; кәсіби қызметтің облысындағы менеджмент ерекшеліктері; БҚ 11 Еңбекті қорғау Жол-көлік оқиғасы болған жерде алғашқы құжаттарды рәсімдеу ережелері. Көлікте қолданылатын ережелерді бұзу жауапкершілігі. Заңдық жауапкершілік (әкімшілік, азаматтыққұқықтық, материалдық, қылмыстық) түрлері; қауіпті және зиянды факторлар, қауіп жөнінде ескерту мен қорғану құралдары; еңбекті қорғауды басқару, басқару құрылымы, еңбекті қорғау қызметі мен еңбекті қорғау бойынша бірлескен комитеттердің (комиссиялардың) қызметтерін ұйымдастыру, еңбек қауіпсіздігі бойынша құжаттар, еңбек қауіпсіздігіне үйрету; көлік құралдарын, машиналарды, механизмдерді, тетіктерді, жабдықтар мен аспаптарды пайдалану кезіндегі қауіпсіздік техникасы; төтенше жағдайлардағы қауіпсіздік аспектілері. Көлік құралдарының техникалық күйіне қойылатын талаптар.

АҚ 1 Ағаш туралы негізгі мәліметтер. Ағаш танудың негіздері. Ағаш ұсталық жиһаздық бұйымдардың материалдары. Ағаштың қызмет көрсету төзімділігін ұзарту.

КМ 2.5

БҰАП ӨО 00 КП-00 КП 01 КП 01.1

КП 01.2

ӨП 02 КТ 02.1

Ағаш өңдеу станоктарының құрылымы Электрлендірілген қол құралдары. Ағаш өңдеу станоктарының құрылысы және пайдалануы. Өрт қауіпсіздігі. Қауіпсіздік техникасы. Струбциналар, қимаүлгілер. Жүк көтеру машиналары, жабдықтары.

КҚ 2,3 АҚ 5,7 КП 02.2

- Бұйымдарды мөлдір, мөлдір емес әрлеуге дайындау; - Балташылық құралдың констркуциясы, бапталуы, дайындығы; аралау материалының таза сүргілеу әдісі; - Түзу сызықты щиттерді, опалубкаларды, аралықтарды сылақтауға дайындау әдістері; - Цокольдерді, тақтай төселімдерді, аралықтарды, төбе элементтерін құру әдістері; - Антисептік. өртқауіптілікті құрылымдарды әзірлеу әдістері, оларды, сырбүріккіш аппараттарымен бүрку әдістері; - Колонна опалубкаларын, балкаларды, прогноздарды, төсеу щиттерін, қабырға аралықтарын, фундаменттерді жасау, орнату әдістері; - Бөлшектерді жай тұрлі біріктіру; - Еңбек қауіпсіздігі ережелері, өрт қауіпсіздігі, өндірістік санитария, еңбек экономикасының негіздері; - Жиектерді, жарықтарды бітеу әдістері; - Күрделігі орташа ұсталық жұмыстардың орындалу әдістері, түрлері. істей алуы тиіс: - Негізгі ұсталық-балташылық жұмыс түрлерінің, жиһаз жасаудың технологиялық карталарын жасау; - Жұмыс көлемін, шығыс материалдар санын есептеу; - Негізгі ұсталық-балташылық жұмыстарын орындау уақыт нормасын анықтау; - Еңбек өнімділігін, материал үнемділігін көтеру үшін жұмыс өндірісінің, еңбек үйымдастыру және жұмыс орнын ұйымдастырудың алдыңғы қатарлы әдістерін қолдану; - Ұсталық-балташылық жұмыстардың сапасын тексеру; - Ғимарат интерьері, экстерьер дизайн мәселелерін еуроәрлеудің еурожөндеудің қазіргі әдістерін қолданып отырып шешу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: - құралды жұмысқа даярлау технологиясы; - құралдың тағайындалуы; - қол құралымен жұмыс істеу ережелері мен әдістері; - орындалатын жұмысқа қойылған техникалық талаптар; - қол құралымен жұмыс жүргізудің тиімді әдістері; - қызмет көрсету жабдықтарын құрылымы, баптау ережелері; - ағаш өңдеу станоктарының құрылымы; - станоктарды бөлшектері өңдеу параметрлеріне қою технологиясы, станоктардың жұмыс тәртібі; - ағаш өңдеу құралдарының түрлері, олардың тағайындалуы; - құралды орнату ережелері; - ағаш өңдеу станоктарында жұмыс істеу технологиясы; - жұмыста қолданатын түрлі айлабұйымдар; - өңдеу дефектері, себептері, жою әдістері; - бақылау құралдары және әдістері; - жасалатың өнімге техникалық жағдай жасау. істей алуы тиіс: - құралды жұмысқа даярлау; - қойылған міндетке қарай, құралдарды таңдау; - жұмыс сапасын және жұмыс орнының ұйымдастырылуын бақылау; - қол құралдармен жұмыстың түрлі тәсілдерін орындау; - қол құралдарымен жұмыстың тиімді әдістерін таңдау; - нұсқама-технологиялық, анықтама құжаттерды қолдану; - құралды жұмысқа даярлау; - қойылған міндет арқылы керекті құралды таңдау; - қол құрылымен жұмыстың түрлі әдістерін жасау. Білім беру ұйымы анықтайтын пәндер Өндірістік оқыту және кәсіптік практика

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02

АП 01

АП 02

АП 01 Машиналар және жабдықтарды техникалық пайдалану Ағаш ұстасының қол құралымен жұмыс істеу. Құрылымы мен баптауы. Ағаш өңдеу жабдықтарының құрылымы мен баптауы.

КҚ 1,4,6 АҚ 2,4

АП 02

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02 АП 01 АП 02

АП 01

Оқу практикасы білуі тиіс: - кәсіптік бағытын; - оқушының квалификациясын өсіру үшін, өндірістің барлық бағытын білу; - өндірістің негізгі операцияларын білу. істей алуы тиіс: - таңдаған кәсіпте, технологиялық үрдісте және оның барлық бағытында хабардар болу.

БҚ 12 Мамандыққа кіріспе. Таңдаған мамандығы бойыншаа білім ісінің сипаттамасы (тәжірибелік, курстық және дипломдық жобалардың үлгілері), ішкі техникалық қондырғыларын, желдеткіш және инженерлік жүйелердің технологиялық үрдісін монтаждау және пайдалануды шолу (экскурсия). Слесарь және монтаж жұмыстарының жалпы түсінігі. Мекеменің немесе ұйымның оқу профилі бойынша сипттамасы. Өндірісте кәсіптік және құрылымдық өсу. Кәсіптік оқытудың кезеңдері. Тәжірибені өту кезінде қысқаша конспект және эскиз жасау. Аяқтау – есеп беруді құру. БҚ 13 Өндірістік оқу. білуі тиіс: өндірістегі өрттен қорғау және қауіпсіздік Жобалау жұмысының жетекшісінің тапсырмасына сәйкес, техник-сантехник техникасының инструктажын; жұмыстың ретінде әртүрлі жобалау жұмыстарын дуорындалуы туралы есеп беруді; блер ретінде орындау; дипломдық жобаны техникалық құжаттарды тіркеу және тақырыбына байланысты жобалау және рәсімдеу; монтаждық сызуларды құру, өлшеу эскиздерін. Материалдарды тасы- нормативтік материалдарды қолдану. малдау. өндіріс жұмыс мастерінің құқығы Бригада ішінде еңбекті ұйымдастыру және мен міндетін, бригаданың ішінде жұмысты жұмысшылардың еңбек ақысы жөнінде. Монтажға объектіні дайындау. Дайындық орындау. Монтаждың бақылау сапасын. істей алуы тиіс: орындалған жұмыс тура- жұмыстары. Монтаждың сапалылығын тексеру. Тәжірибе кезінде күнделік дайындау. лы есеп беру құжаттарын толтыру және құру. Техника-лық құжаттарды рәсімдеу, тіркеу және өңдеу. Өндірістік практика білуі тиіс: Технологиялық тәжірибе. КҚ 14 Өндірістегі монтаж және жөндеу Өндірістегі монтаж және жөндеу АҚ 13 жұмыстарының жоғары сапасымен және жұмыстарының жоғары сапасымен және технологиялық үрдістердің негізін білу. технологиялық үрдістердің негізімен таныЖұмысшының міндеті мен құқығын су. Жұмысшының міндеті мен құқығын зертзерттеуді. өндірістік үрдістердің мехатеу. Жұмысшы мамандығкын алуға емтихан низациялау және автоматизациялау тапсыру. өндірістік үрдістердің механизацикөрсеткіштері, технология-лық картасын ялау және автоматизациялау көрсеткіштері. және технологиялық үрдістерін зертСанитарлық техникалық жұмыстар теу.объектіні монтажға қабылдауға; өндірісінің графигімн, технологиялық карөндіріс жұмыстарының жобасымен тасын және технологиялық үрдістерін зертжәне технологиялық карталардың теу.объектіні монтажға қабылдауға; жұмыс құрастырылуына қатысу; жұмыс орорнында еңбекті қорғау және техникалық нында еңбекті қорғау және техникалық қауіпсіздікке инструктаж жүргізу; бір айға қауіпсіздікке инструктаж жүргізу. жұмыс қорытындысын шығару (нарядістей алуы тиіс: тарды шығару, матеиралдардың есебі.). слесарлық жұмыстарды жүргізу, бригада Күнделікті, есеп беруді рәсімдеу, жұмыс істеу, жұмыста қауіпсіздік техникасын қадағалау. білуі тиіс: Диплом алдындағы тәжірибе. КҚ 15 өндірістегі өрттен қорғау және қауіпсіздік Жобалау жұмысының жетекшісінің тапАҚ 14 техникасының инструктажын; жұмыстың сырмасына сәйкес, техник-сантехник орындалуы туралы есеп беруді; ретінде әртүрлі жобалау жұмыстарын дутехникалық құжаттарды тіркеу және блер ретінде орындау; дипломдық жобаны рәсімдеу; монтаждық сызуларды құру, тақырыбына байланысты жобалау және өлшеу эскиздерін. Материалдарды тасы- нормативтік материалдарды қолдану. малдау. өндіріс жұмыс мастерінің құқығы Бригада ішінде еңбекті ұйымдастыру және мен міндетін, бригаданың ішінде жұмысты жұмысшылардың еңбек ақысы жөнінде. орындау. Монтаждың бақылау сапасын. Монтажға объектіні дайындау. Дайындық істей алуы тиіс: жұмыстары. Монтаждың сапалылығын текорындалған жұмыс туралы есеп серу. Тәжірибе кезінде күнделік дайындау. беру құжаттарын толтыру және құру. Техникалық құжаттарды рәсімдеу, тіркеу және өңдеу.

АП 02

АП 01 АП 02 БҰАП ОО КП және ӨО Е АА ҚА КДДБ

К Ф

Оқу процесінің жоспары Индекс Оқу пәндері мен циклдер Бақылау атауы түрі Бар Емтихан/ лығы сынақ

Жиһаз құрылымдарын есептеу негіздері. КҚ 1,5 Материалдардың түрлері мен қасиеттері. АҚ 9,12 Құрылымдарда қолданатын фурнитуралар. Біріктіру түрлері. Бұйымдарды жасау технологиясы. Бұйымдарға бөлшектеу.

Жиһаз өндірісінің ұйымдастырылуы және КҚ 6,7,8 технологиясы АҚ 4,7 Ағаш өңдеу операциялары. Ағаш беттерін өңдеудің дәлдігі. Ағаш өңдеу станоктарында жұмыс істеу кезінде еңбекті және жұмыс орнын ұйымдастыру. Ғимарат бөліктері. Ағаш ұсталық, балташы, жиһаз біріктірулердің негізгі түрлері. Еңбекті қорғау. Өрт қауіпсіздігі. Негізгі ұсталықбалташылық бұйымдардың конструкциялары. Ұсталық-балташылық, жиһаздық бұйымдарды жасау технологиясы, жасау тәсілдері. Ұсталық-жиһаздық бұйымдарды әрлеу және жөндеу. Жиһаз жасаудың технологиясы және конструкциясы. Ұсталық бұйымдарды қаптау. Ұсталық бұйымдарды әрлеу. Линолеум және синтетика плиталарды төсеу. Паркет еденін төсеу. Ұсталық-балташылық бұйымдарды жөндеу. Ұсталық-балташылық бұйымдары конструкциялау. Құрылыста ұсталық-балташылық жұмыстар. Өнім сапасын бақылау, стандарттау мәліметтері жөндеу, жаңғырту. Ұсталық-балташылық бұйымдарды.

1 2 ЖБП 00 Жалпы білім беру пәндері ЖБП 01 Қазақ (орыс) тілі ЖБП 02 Қазақ (орыс) әдебиеті ЖБП 03 Шетел тілі ЖБП 04 Қазақстан тарихы ЖБП 05 Дүниежүзілік тарих ЖБП 06 Қоғамтану ЖБП 07 Математика ЖБП 08 Информатика ЖБП 09 Физика және астрономия ЖБП 10 Химия ЖБП 11 Биология ЖБП 12 География ЖБП 13 Дене тәрбиесі ЖБП 14 Алғашқы әскери дайындық ЖКП00 Жалпы кәсіптік пәндер ЖКП 01 Ботаника және өсімдіктер физиологиясының негіздері ЖКП 02 Егіншілік топырақтану негіздерімен ЖКП 03 Аграрлық менеджмент және маркетинг негіздері ЖКП 04 Агрометеорология ЖКП 05 Ауыл шаруашылық мелиорациясы ЖКП 06 Агрохимия және өсімдіктерді қорғау ЖКП 07 Еңбек қорғау ЖКП 08 Айнала қоршаған ортаны қорғау ЖКП 09 Өндірістік процестерді механикаландыру АП 00 Арнайы пәндер Біліктілігі: 150301 2Жүзім өсіруші* АП 01 Жүзім өндірісінің технологиясы АП 02 Жүзім отырғызу материалының өсіру технологиясы АП 03 Жүзімді сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150302 2 Жеміс-көкөніс өсіруші* АП 01 АП 02

Жеміс және көкөніс өндірісінің технологиясы Жеміс пен көкөністі сақтау және қайта өңдеу

Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 2 жыл 10 ай негізгі орта білім базасында

Оқу уақытының көлемі (сағат) Бақылау жұмысОның ішінде Курстар тары ның теория- Практикалық Курстық және семессаны лық (зертханалық-) жоба трлер б-ша бөлінуі* сабақтар сабақтар (жұмыс)

3

4 1668

5

1

Емт. Емт. Сын. Емт. Сын. Сын. Емт. Сын. Емт.

192 128 128 80 48 64 192 64 160

92 100 40 80 48 64 140 34 120

Емт. Сын. Емт. Қ.емт. Сын.

116 40 40 276 140

90 34 20 100

Емт.

3

4

100 28 88 52 30 40

1,2 1,2 1,2 1 1 2 1,2 1 1,2

2 2 2 1 2

26 6 20 276 40

1,2 2 1 1,2,3 2,3

2 1 1 1

432

280

152

60

36

24

2

1

2

1

Сын.

60

36

24

2

1

Сын.

40

26

14

2

1

Сын. Сын.

32 50

16 30

16 20

2 2

1

Сын.

50

36

14

2

Сын. Сын.

30 30

20 20

10 10

3 3

Емт.

80

60

20

312 Емт.

132

80

52

2,3

1

Емт.

100

70

30

2,3

1

Сын..

80

60

20

2,3

1

Сын.

200

120

80

2,3

1

1

112

70

42

1

2,3

1

200

120

80

Емт.

112

70

42

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

Емт.

142

90

52

Емт.

170

100

70

1

1

1

1

1

1

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

1

2,3

1

2,3

1

1

2,3

1

2,3

1

2,3

1

1

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

Емт.

134

80

54

1

1

Емт.

80

50

30

1

1

Емт. Емт.

Емт. Емт.

Емт. Емт.

Емт. Емт.

Емт.

48 Білік. емт.

16 нед. 36 36 -

576

1440 60 60 1560

Оқу процесінің жоспары

Емт.

170

100

70

Емт.

142

90

52

1

2,3

1

2,3

1

108 72 31

1 ЖБП00 ЖБП 01 ЖБП 02 ЖБП 0З ЖБП 04 ЖБП 05 ЖБП 06 ЖБП 07 ЖКП00 ЖКП 01

5

ЖКП 02

1

72 Білік. емт.

Емтихандар: - аралық аттестаттау - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру Міндеттелген оқудың қорытындысы: Консультациялар Факультативтік сабақтар Барлығы:

Индекс

1728

1728

ЖКП 03

4320

ЖКП 04 ЖКП 05

240 200

ЖКП 06

4760

АП 01

Оқу пәндері мен циклдер атауы

1 2 ЖГД 00 Жалпы гуманитарлық пәндер ЖГД 01 Кәсіптік қазақ (орыс) тілі ЖГД 02 Кәсіптік шетел тілі ЖГД 03 Қазақстан тарихы ЖГД 04 Дене тәрбиесі ЖКП00 Жалпы кәсіптік пәндер ЖКП Ботаника және өсімдіктер 01 физиологиясының негіздері ЖКП Егіншілік топырақтану 02 негіздерімен ЖКП Аграрлық менеджмент және 03 маркетинг негіздері ЖКП Агрометеорология 04 ЖКП Ауыл шаруашылық мелио05 рациясы ЖКП Агрохимия және өсімдіктерді 06 қорғау ЖКП Еңбек қорғау 07 ЖКП Айнала қоршаған ортаны 08 қорғау ЖКП Өндірістік процестерді меха09 никаландыру АП 00 Арнайы пәндер Біліктілігі: 150301 2- Жүзім өсіруші* АП 01 Жүзім өндірісінің технологиясы АП 02 Жүзім отырғызу материалын өсіру технологиясы АП 03 Жүзімді сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150302 2 - Жеміскөкөніс өсіруші* АП 01 Жеміс және көкөніс өндірісінің технологиясы АП 02 Жеміс пен көкөністі сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150303 2- Көкөніс өсіруші* АП 01 Көкөніс өндірісінің технологиясы АП 02 Көкөністі сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150304 2 - Темекі өсіруші* АП 01 Темекі өндірісінің технологиясы АП 02 Темекіні кептіру, сақтау және алғашқы өңдеу Біліктілігі: 150305 2 - Құлмақ өсіруші* АП 01 Құлмақ өндірісінің технологиясы АП 02 Құлмақ кептіру, сақтау және алғашқы өңдеу Біліктілігі: 150306 2 - Гүл өсіруші* АП 01 Гүлді өсімдіктерді өсірудің технологиясы АП 02 Гүлді өсімдіктердің тұқымдары мен отырғызу материалын сақтау Біліктілігі: 150307 2 Эфир майлары алынатын өсімдіктерді өсіруші* АП 01 Эфир майлары алынатын дақылдар өндірісінің технологиясы АП 02 Эфир майлары алынатын дақылдар өнімдерін сақтау және қолдану саласы Біліктілігі: 150308 2 - Мақта дәнін егуші* Мақта дәні өндірісінің жалпы технологиясы Дәнді дәрілеу тәсілдері, құралдары және технологиясы

Бақылау түрі Емтихан/ сынақ

АП 01 АП 02

АП 01 АП 02

АП 01

Бақылау жұмысБарОның ішінде Курстар тарының лығы және теория- Практикалық Курстық семестр- саны лық (зертжоба лер сабақтар ханалық-) (жұмыс) б-ша сабақтар бөлінуі 4 308

5

1

3

4

Сын. Сын. Сын. Сын. Сын.

72 64 80 92 258 36

28 26 80 182 24

44 38 92 76 12

1 1 1 1

2 1 -

Сын.

34

22

12

1

Сын.

30

22

8

1

Сын.

20

12

8

1

Сын.

34

28

6

1

2

1

Сын.

26

16

10

1

Сын.

20

14

6

1

Сын.

18

14

4

1

40

30

10

1

214

1 1

1

Емт.

54

34

20

1

1

50

30

20

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

Емт.

Емт.

Емт. 134 80

80 50

54 30

1 1

1 1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

80

50

30

1

1

80

50

30

1

1

134

80

54

1

1

Емт.

Емт. Емт.

Емт. Емт.

Емт. Емт.

АП 01 АП 02

АП 02 БҰАП ОО КП және ӨО Е АА ҚА

38

Емт.

АП 02

АП 01

82

Емт.

АП 01

АП 02

110

Емт.

АП 02

АП 01

Емт.

Емт.

АП 00

АП 03

Оқу уақытының көлемі (сағат)

3

Сын.

ЖКП 09

АП 02

Оқу процесінің жоспары

АП 02

134

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім жоғары деңгей Білім коды мен бейіні: 1503000 – Ауыл шаруашылығы, ветеринария және экология*** Мамандығы: 1503000 –Өсімдік шаруашылығы Біліктілігі: 150301 2 – Жүзім өсіруші* 150302 2 – Жеміс-көкөніс өсіруші* 150303 2 – Көкөніс өсіруші* 150304 2 – Темекі өсіруші* 150306 2 – Гүл өсіруші* 150309 2 – Бағбан* 150310 2 – Тәлімбақшы* 150311 2 – Шикізат дайындаушы* Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 1 жыл 10 ай негізгі орта білім базасында орта білім алусыз

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім жоғары деңгей Білім коды мен бейіні: 1500000 – Ауыл шаруашылығы, ветеринария және экология* Мамандығы: 1503000 –Өсімдік шаруашылығы Біліктілігі: 150301 2 – Жүзім өсіруші* 150302 2 – Жеміс-көкөніс өсіруші* 150303 2 – Көкөніс өсіруші* 150304 2 – Темекі өсіруші* 150305 2 – Құлмақ өсіруші* 150306 2 – Гүл өсіруші* 150307 2 – Эфир майлары алынатын өсімдіктерді өсіруші 150308 2 – Мақта дәнін егуші* 150309 2 – Бағбан* 150310 2 – Тәлімбақшы* 150311 2 – Шикізат дайындаушы* 150312 2 – Шебер 150313 2 – Шикізат мақтаны алғашқы өңдеу операторы 150314 2 – Саңырауқұлақ өсіруші* Оқыту түрі: күндізгі Оқытудың нормативтік мерзімі: 10 ай жалпы орта білім базасында Индекс

Емт. Емт.

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 325- қосымша

ЖКП 07 ЖКП 08

АП 01 Емт.

Сын.

Біліктілігі: 150309 2 -Бағбан* Бақша дақылдары өндірісінің технологиясы АП 02 Бақша дақылдарын сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150310 2 Тәлімбақшы* АП 01 Жеміс-жидек көшеттігін ұйымдастыру АП 02 Отырғызу материалы өндірісінің технологиясы және өткізу Біліктілігі: 150311 2 - Шикізат дайындаушы* АП 01 Өсімдік шаруашылығы өнімдері өндірісінің жалпы технологиясы АП 02 Шикізатты сақтау Біліктілігі: 150312 2 - Шебер АП 01 Егіс дақылдарын өсіру технологиясы АП 02 Шырынды және ірі мал азығы өндірісінің технологиясы Біліктілігі: 150313 2 – Шикізат мақтаны алғашқы өңдеу операторы АП 01 Шикізат мақтаны қабылдау және сақтау АП 02 Шикізат мақтаны алғашқы өңдеу технологиясы Біліктілігі: 150314 2 – Саңырауқұлақ өсіруші* АП 01 Саңырауқұлақ өндірісінің технологиясы АП 02 Саңырауқұлақтарды сақтау және қайта өңдеу БҰАП білім беру ұйымдары ОО анықтайтын пәндер КП жә- Кәсіптік практика және не ӨО өндірістік оқу Е Емтихандар: АА - аралық аттестаттау ҚА - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін КДДБ бағалау және біліктілік беру Міндеттелген оқудың қорытындысы: К Консультациялар Ф Факультативтік сабақтар Барлығы: АП 01

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 324-қосымша

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына 323-қосымша

Үлгілік оқу жоспары техникалық және кәсіптік білім жоғары деңгей Білім коды мен бейіні: 1500000- Ауыл шаруашылығы, ветеринария және экология* Мамандығы: 1503000 –Өсімдік шаруашылығы Біліктілігі: 150301 2 – Жүзім өсіруші* 150302 2 – Жеміс-көкөніс өсіруші* 150303 2 – Көкөніс өсіруші* 150304 2 – Темекі өсіруші* 150305 2 – Құлмақ өсіруші* 150306 2 – Гүл өсіруші* 150307 2 – Эфир майлары алынатын өсімдіктерді өсіруші 150308 2 – Мақта дәнін егуші* 150309 2 – Бағбан* 150310 2 – Тәлімбақшы* 150311 2 – Шикізат дайындаушы* 150312 2 – Шебер 150313 2 – Шикізат мақтаны алғашқы өңдеу операторы 150314 2 – Саңырауқұлақ өсіруші*

Біліктілігі: 150303 2Көкөніс өсіруші* Көкөніс өндірісінің технологиясы Көкөністі сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150304 2 Темекі өсіруші* Темекі өндірісінің технологиясы Темекіні кептіру, сақтау және алғашқы өңдеу Біліктілігі: 150305 2 Құлмақ өсіруші* Құлмақ өндірісінің технологиясы Құлмақ кептіру, сақтау және алғашқы өңдеу Біліктілігі: 150306 2 Гүл өсіруші* Гүлді өсімдіктерді өсіру технологиясы Гүлді өсімдіктердің тұқымдары мен отырғызу материалын сақтау Біліктілігі: 150307 2 - Эфир майлары алынатын өсімдіктерді өсіруші* Эфир майлары алынатын дақылдар өндірісінің технологиясы Эфир майлары алынатын дақылдар өнімдерін сақтау және қолдану саласы Біліктілігі: 150308 2 Мақта дәнін егуші* Мақта дәні өндірісінің жалпы технологиясы Дәнді дәрілеу тәсілдері, құралдары және технологиясы Біліктілігі: 150309 2 -Бағбан* Бақша дақылдары өндірісінің технологиясы Бақша дақылдарын сақтау және қайта өңдеу Біліктілігі: 150310 2 Тәлімбақшы* Жеміс-жидек көшеттігін ұйымдастыру Отырғызу материалын өндіру және өткізу технологиясы Біліктілігі: 150311 2 Шикізат дайындаушы* Өсімдік шаруашылығы өнімдері өндірісінің жалпы технологиясы Шикізатты сақтау Біліктілігі: 150312 2 - Шебер Егіс дақылдарын өсіру технологиясы Шырынды және ірі мал азығы өндірісінің технологиясы Біліктілігі: 150313 2 – Шикізат мақтаны алғашқы өңдеу операторы Мақта шикізатын қабылдау және сақтау Мақта шикізатын алғашқы өңдеу технологиясы Біліктілігі: 150314 2 – Саңырауқұлақ өсіруші* Саңырауқұлақ өндірісінің технологиясы Саңырауқұлақтарды сақтау және қайта өңдеу білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер Кәсіптік практика және өндірістік оқу

КДДБ К Ф

Оқу пәндері мен циклдер атауы

Бақылау түрі Емтихан/ сынақ

Оқу уақытының көлемі (сағат) Барлығы

теориялық сабақтар

2 3 4 Жалпы білім беру пәндері 524 Қазақ (орыс) тілі Сын. 68 Қазақ (орыс) әдебиеті Сын. 68 Шетел тілі Сын. 68 Қазақстан тарихы Сын. 72 Информатика Сын. 34 Дене тәрбиесі Қор. емт. 144 Алғашқы әскери дайындық Сын. 70 Жалпы кәсіптік пәндер 514 Ботаника және өсімдіктер Емт. 70 физиологиясының негіздері Егіншілік топырақтану Сын. 70 негіздерімен Аграрлық менеджмент және Сын. 40 маркетинг негіздері Агрометеорология Сын. 34 Ауыл шаруашылық мелиСын. 50 орациясы Агрохимия және өсімдіктерді Емт.. 70 қорғау Еңбек қорғау Сын. 30 Айнала қоршаған ортаны Сын. 30 қорғау Өндірістік процестерді мехаЕмт. 120 никаландыру Арнайы пәндер 516 Біліктілігі: 150301 2- Жүзім өсіруші* Жүзім өндірісінің техноЕмт. 248 логиясы Жүзім отырғызу материалын Емт. 126 өсіру технологиясы Жүзімді сақтау және қайта Сын. 142 өңдеу Біліктілігі: 150302 2 Жеміс-көкөніс өсіруші* Жеміс және көкөніс Емт. 350 өндірісінің технологиясы Жеміс пен көкөністі сақтау Емт. 166 және қайта өңдеу Біліктілігі: 150303 2Көкөніс өсіруші* Көкөніс өндірісінің техноЕмт. 350 логиясы Көкөністі сақтау және қайта Емт. 166 өңдеу Біліктілігі: 150304 2 Темекі өсіруші* Темекі өндірісінің техноЕмт. 272 логиясы Темекіні кептіру, сақтау Емт. 244 және алғашқы өңдеу Біліктілігі: 150306 2 - Гүл өсіруші* Гүлді өсімдіктерді өсірудің Емт. 350 технологиясы Гүлді өсімдіктердің Емт. 166 тұқымдары мен отырғызу материалын сақтау Біліктілігі: 150309 2 -Бағбан* Бақша дақылдары Емт. 350 өндірісінің технологиясы Бақша дақылдарын сақтау Емт. 166 және қайта өңдеу Біліктілігі: 150310 2 Тәлімбақшы* Жеміс-жидек көшеттігін Емт. 166 ұйымдастыру Отырғызу материалы Емт. 350 өндірісінің технологиясы және өткізу Біліктілігі: 1 2 - Шикізат дайындаушы* Өсімдік шаруашылығы Емт. 166 өнімдері өндірісінің жалпы технологиясы Шикізатты сақтау Емт. 350 білім беру ұйымдары 72 анықтайтын пәндер Кәсіптік практика және Білік. 1152 өндірістік оқу емт. Емтихандар: - аралық аттестаттау - қорытынды аттестаттау - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру Міндеттелген оқудың қорытындысы: Консультациялар Факультативтік сабақтар Барлығы:

Оның ішінде практика- Курстық лық (зертжоба ханалық-) (жұмыс) сабақтар

5

1

28 68 40 72 10 30 344 48

40 28 24 144 40 190 22

48

22

30

10

1,2

1

18 30

16 20

2 2

1 1

50

20

2

1

20 20

10 10

2 2

1 1

80

40

166

82

1,2

1

76

50

2

1

94

48

2

1

220

130

1,2

1

100

66

2

1

220

130

100

66

172

100

144

100

220

130

100

66

220

130

100

66

100

66

220

130

100

66

220

130

2

Оның ішінде практикалық (зертханалық-) сабақтар 3

Бақылау жұмыстарының саны

1

4

1 1 1 1 1 1,2 1,2

2

1,2

1

1 1 1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1,2

1

2

1

1,2

1

2

1

1,2

1

2

1

1,2

1

2

1

1,2

1

2

1

1,2

1

2

1

102 97 5 2880 200 80 3160

Ескерту: ЖБП – жалпы білім беретін пәндер; ЖГП – жалпы гуманитарлық пәндер; ӘЭП – әлеуметтікэкономикалық пәндер; ЖКП – жалпы кәсіптік пәндер; АП – арнайы пәндер; БҰАП – білім беру ұйымдары анықтайтын пәндер; ӨО – өндірістік оқыту; КП – кәсіптік практика; АА – аралық аттестаттау; ҚА – қорытынды аттестаттау; КДДБ - кәсіптік даярлық деңгейін бағалау және біліктілік беру; К консультациялар; Ф – факультативтік сабақтар. *Семестр бойынша бөлу мамандықтың өзгешелігіне, аймақтық ерекшеліктеріне және тағы басқа байланысты өзгертіледі. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 10 шілдедегі №268 бұйрығына – 326 қосымша 1503000 – «Өсімдіктану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің үлгілік білім беретін оқу бағдарламалары 1503000 – «Өсімдіктану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің жоғары деңгейінің оқу бағдарламасының құрылымы Оқытудың мерзімі: 2 жыл 10 ай Қысқартылған пәндер циклының атауы (коды) ЖБП 01 КП 02 ЖКП 02 ЖКП 2.1

Оқу пәндерінің циклдары мен кәсіптік модульдер

Жалпы білім беру пәндері Кәсіптік модульдер Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: өсімдік клеткасының құрылысын, ядро мен клетканың бөлінуін, түсті микроскоптың құрылымын және онымен жұмыс істеу тәртібін, түзілу протопластына жататын клетканың негізгі компоненттерін, (қор өнімдері, вакуоль, клеткалы қабырға). Ұлпа туралы түсінік, өсімдіктің вегетативтік (тамыр, сабақ, жапырақ, өркен), репродуктивті (гүл, жемісі, тұқымы) мүшелерін, олардың макро және микроскопиялық құрылымы мен функцияларын, дамуы мен морфологиялық сипаты, фотосинтезбен байланысын. Микро және мегаспорогенездің мәні, тозаңдануды, өсімдік түрлерін; көбею мен өркендеуі, адамның шаруашылық қызметіндегі маңызы, онтогенез және филогенез түсінігі, олардың байланысын, бактериялар, вирустар, балдырлар, саңырауқұлақтар сипатын және құрылымын, қоректену мен көбеюін, шаруашылық қызметтегі және табиғаттағы маңызын. Өсімдіктің әр түрлісін айрықша ерекшеліктерін, мәдени, жабайы және арам өсімдіктерді. Флора, өсімдіктің, фитоценоз,

Пәндердің атаулары мен кәсіптік модульдердің бөлімдері

Қалыптасатын құзырлылықтың коды

Ботаника және өсімдіктер БҚ 1 физиологиясының негіздері БҚ 6 Цитология. Протопласт. Клетка мен ядроның бөлінуі. Органография АҚ 2 және өсімдіктің көбеюі. Вегетативті мүшелер. Тамыр. Сабақ. Өркен. Жапырақ. Репродуктивті мүшелер. Гүл, тозаңдану. Жеміс беру. Тұқым морфологиясы. Құрғақ және шырынды жемістер. Өсімдіктің көбеюі. Өсімдік тің жүйелігі, төмен өсімдіктер. Жүйе лікке ену. Бактериялар, вирустар. Саңырауқұлақтар, балдырлар, шараналы саңырауқұлақтар. Жоғары өсімдіктер. Бөлімдер. Өсімдік географиясының элементтері. Флоралы география, экономикалық география. Өсімдік физиологиясы, өсімдік клеткасы. Фотосинтез. Өсімдіктің тыныс алуы, су режимі. Өсімдіктің тамырлы қоректенуінің физиологиялық

(Жалғасы 21-бетте).


(Жалғасы. Басы 16-20-беттерде). агрофитоценоз, флора патшалығы, көлденең және кең аймақтылық, экологиялық фактор түсініктерін және олардың өсімдік өміріне тигізетін әсерін. Өсімдіктің физиологиясы, фотосинтез, өсімдіктің тыныс алуы, су режимі, өсімдік қоректенуінің физиологиялық негіздері. Өсімдік тұрақтылығын. істей алуы тиіс: өсімдіктің морфологиялық сипатын және жүйелігін анықтайтын құралмен жұмыс істеуді, уақытша микроқұралдарды дайындауды, микроскоппен жұмыс істеуді, микропрепараттарда клетканың қор өнімін ажыратуды, өсімдік ұлпаларының байланысын мысал ретінде көрсетуді, микропрепараттарда ұлпаларды ажыратуды. Тамыр жүйесіне, өсімдіктің әр түрлісіне морфологиялық сипаттама беруді, тамырды өзгеруін ажыратуды және гүлдің формуласын оқуды. ЖКП 2.2 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -минерология, геология және топырақтанудың бірбірімен байланысын; -Қазақстан территориясында топыраққұралу процесін; -топырақ және құнарлығы; -топырақ профилінің құралуы және оның шығу тегін. Топырақтың қасиеті және оның маңызын; -топырақтың заңдылығы мен жіктелуін. Қазақстандағы топырақтың орналасуы мен оның факторларын; -топырақ картасы және картограмма. Жер шаруашылығының заңдары мен оларды тәжірибеде қолдану. Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері және олармен күресу шаралары; -ауыспалы егіс түсінігі және оның маңызы; -ауыспалы егістің түрлері мен артықшылығын; -топырақты өңдеу жүйесінің маңызын; -әр түрлі дақылдарға топырақты өңдеу әдістері мен тәсілдерін; -эрозия туралы және оның болу себептерін; -эрозиямен күресу шараларын; -жер шаруашылығы жүйесінің маңызын, мәнін және мақсатын; -жер шаруашылығының негізгі өңірлері мен оны игеру жолдарын.

ЖКП 2.3 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -менеджмент қызметінің саласын, менеджмент деңгейін, менеджмент функциясын, осы заманғы менеджмент мәселелерін, басқарудың классикалық мектебін, басқарудың ғылыми бағытын, басқарудың әкімшілік бағытын, басқару бойынша тәжірибелі мемлекеттерді, басқару қызметінің заңдылықтарын, ауыл шаруашылық кәсіпорындардың қаржылық жағдайын тексеру схемасын, ауыл шаруашылық кәсіпорындардағы қоршаған орта туралы; -ауылшаруашылық кәсіпорындарына сыртқы факторлардың тигізетін әсерін, өз аудандарындағы ауылшаруашылық кәсіпорындарының әсер ететін факторларын талдауды, менеджердің бағдарламаланған шешімдерін, шешім қабылдаудың әдістері мен тәсілдерін, шешім қабылдау процесінің схемалық бейнесін, альтернативті шешімді өңдеуді, менеджменттің ақпараттық қамтамасыздандыруды, ақпаратты пайдалану деңгейін. Кіріс және шығыс ақпараттарды; - маркетингтің әлеуметтік негізін, тауар туралы түсінікті, маркетингті басқаруды, өндіріс концепциясы және тауарды жетілдіру сипаттамасын, фирманың микро және макро саласында қандай негізгі күштердің әсерін, жабдықтаушылар мен тұтынушылар туралы түсінік, тұтынушы нарығының негізгі типтерін, демографиялық, экономикалық, табиғат, саяси орталарды, тауар туралы түсінікті: тауарлардың жіктелуінің негізгі түрлерін, маркалы атауларын, марка белгілерін, тауарлық белгілер мен тауарлық атауларын, авторлық құқық, тауарлық ассортименті, тауарлық номенклатураны, маркетингтік қызмет, нышандары бойынша қызмет көрсету жіктелуі, ұйымның маркетингті ерекшеліктерін, жалпы маркетингтің түсінігін, аграрлық маркетинг түсінігін, тұтынушылардың құқығын қорғау, тауарлық биржалар келісімдерін, халықаралық маркетинг түсінігін, мемлекет арасындағы іскерлікті бекіту кезінде болатын факторларды, фирманың шет елдерге шығатын кезіндегі мәселелері; істей алуы тиіс: -мотивация моделін құрастыруды, қажеттілік иерар хия сын бейнелеуді, ұйымдастыру схемасын құрастыруды, алғашқы құжаттармен жұмыс істеуді, қаржылық бақылауды жүргізуді, кәсіпорынға тигізетін әсерлерді: экологиялық, экономиялық,, құқықтық, саяси, әлеуметтік, бәсекелестік ортаны, жабдықтаушыларды; - ауылшаруашылық кәсіпорындарының басшыларының этикасын анықтауды, ақпараттармен жұмыс істеуді, кіріс және шығыс құжаттарымен жұмыс істеуді, жарнамамен, каталогтармен, есеп құжаттарымен жұмыс істеуді; -анкеталарды толтырғанда, сұрақ жүргізгенде, ақпаратты жинауды, жергілікті нарықты зерттеуді, ауылшаруашылық тауарларын тарату каналдарын, бағаны бекітуді. ЖКП 2.4 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -атмосфераның қасиеттерін; - Ауыл шаруашылығына қатерлі метеорологиялық құбылыстар және олармен күресу әдістерін;. істей алуы тиіс: -ауаның және топырақ температурасын есептеуді.

ЖКП 2.5 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -суарудың түрлерін; -суару режимін, оның элементтерін және суару мерзімдерін анықтауды; -тамшылатып суару әдісінің ерекшеліктерін; -тамшылатып суарудағы суару жүйесінің негізгі элементтерін; - инъекциялық суару әдісінің негізгі құрылымын және оның құрал-жабдықтарын; істей алуы тиіс: -тамшылатып және инъекциялық суару әдістеріндегі суару технологиясы мен режимін жобалауды

ЖКП 2.6 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -ауылшаруашылық дақылдарының химиялық құрамының ерекшеліктерін және оның өнім сапасына тигізетін әсерін. Өсімдіктердің қоректенуінің негізгі элементтерінің ролі және олардың ауыл шаруашылық дақылдарының құралуындағы қажеттілік. Өсімдік қоректенуінің химиялық диагностика негіздерін; -ауыл шаруашылық дақылдарына гипстеудің әсерін және тыңайтқыштың тиімділігін. Минералды тыңайтқыштардың жіктелуін және олардың сапасына қойылатын стандарт талаптарын; -азотты, фосфорлы, калий, микротыңайтқыштар, кешенді тыңайтқыштар және Қазақстандағы олардың ассортименті, оларды алу тәсілдерін; -минералды тыңайтқыштардың негізгі түрлерінің ерекшеліктерін, қасиетін, құрамын және топырақпен байланыстылығын; -минералды тыңайтқыштарды енгізуді, босатуды, сақтау және тасымалдау ережелерін; -тыңайтқыштардың сапасын төмендетпеу шаралар жүйесін; -минералды, органикалық тыңайтқыштарды қолдану кезінде табиғатты қорғау бойынша шараларды және техника қауіпсіздігін; -органикалық тыңайтқыштың маңызын, мәнін, құрамын және оны енгізу тиімділігін, сақтау ережесін; -органикалық тыңайтқыштарды қолданатын аудандарды, сидераттарды қолдану тәсілдерін; -органикалық тыңайтқыштарды пайдалану тиімділігін және технологиясын; -тыңайтқыштар жүйесінің міндеттерін; -тыңайтқыштардың мөлшерін анықтауды; -тыңайтқыштарды енгізу тәсілдерін; -жәндіктер кенелердің, нематодтар мен кеміргіштердің жіктелуі мен морфологиялық, анатомиялық құрылысын және жүйелік принципін; -жәндіктердің биологиялық даму ерекшеліктерін; -жәндіктердің басты отрядтарының сипаттамасын; -зиянкестерге әсерін тигізетін экологиялық факторлар; -өсімдік ауруларының жіктелуін және аурулардың себептерін, паразит және оның түрлерін. Өсімдіктің жұқпалы ауруларын туғызатын морфологиялық, биологиялық, экологиялық микроорганизмдер және олардың жүйелілігін; -өсімдіктерді зиянкестерден қорғаудың негізгі әдістерін және құралдарын; -пестицидтермен жұмыс істеу кезінде қорғану шаралары мен құралдарын; -көпулы зиянкестердің көп тараған түрлерін, олардың биологиясын, олармен күресу шараларын; -ауыл шаруашылық дақылдарының аурулар түрлерін және олармен күресу шараларын; -арамшөптермен күресуді; -тұқымдарды ауруға шалдыққандығын сараптау тәсілдерін; -ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерінің түрлері және олардың өнімдерін сақтау кезінде қайта өңдеу, күресу шараларын. Көшеттер мен егістікті қорғау ормандарының негізгі аурулары мен зиянкестерін; істей алуы тиіс: -«Экспресс-метод» нәтижесі мен арнайы нышандары бойынша ауылшаруашылық дақылдарының қоректенуінің негізгі элементтерімен қамтамасыздануын анықтауды; -талдау жасау кезінде техника қауіпсіздігін сақтай отырып, зертхана құралдарын дұрыс қолдана білуді; -минералды тыңайтқыштарды қолданудың тиімділігін анықтауды; -тыңайтқыштарды дұрыс енгізу мен сақтауды ұйымдастыруды; -агрохимиялық талдау бойынша органикалық тыңайтқыштың сапасын анықтауды; -тыңайтқыштыңмөлшерлі дозасын анықтауды; -жәндіктерді, жас фазалары, типтері, гербаридің зақымдануы, материалдар арқылы отрядтарын анықтауды; -жәндіктерді, нематодтарды, кенелерді, кеміргіштерді сыртқы құрылысы бойынша ажырата білуді; -өсімдіктің ауруға төзімділігін анықтауды; -аурулардың негізгі түрлерін анықтауды; -ауру туғызғыштар тобының әр түрлілігіне микроскопиялық дайындауды; -пестицидтердің мөлшерін анықтауды; -өсімдікті өңдеу үшін сұйық заттар дайындауды; -ауылшаруашылықтағы көпулы зиянкестерді морфологиялық және зақымдану мөлшеріне қарай анықтауды; -ауру туғызғыштарының меңгерудің микроскопиялық құралдарын дайындауды; -зиянкестермен және аурулармен күресу кезінде алдын алу шараларын жүргізуді.

21

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2015 жыл

ЖКП 2.7 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -өндірістік санитария туралы жалпы мағлұмат; -техника қауіпсіздігін; -электрқауіпсіздігі негіздерін; -өрт қауіпсіздігі туралы жалпы мғлұмат; істей алуы тиіс: -техника қауіпсіздігін сақтау; -электрқауіпсіздігін сақтау; -өндірістік жарақат алушыларға көмек көрсету.

ерекшеліктері. Өсу және даму. Өсімдік отогенезі. Жағымсыз ортаға өсімдіктің төзімділігі. Өсімдік физиологиясы. Микробиология-микроорганизмдер жайлы ғылым. Микро-организмдердің биологиясы және физиологиясы. Су және ауа микроорганизмі.

Егіншілік топырақтану негіздерімен Жердің шығу тегі мен құрылысы. Жер қабатының құрамы мен пайда болуы. Топырақ және оның құнарлығы туралы түсінік. Топырақтың пайда болу процесі және оның факторлары. Топырақ профилі және морфологиялық нышандары. Топырақтың шығу тегі мен минералды бөлігінің құрамы. Топырақ коллоиды. Топырақтың сіңіргіш қасиеті мен әсері. Топырақтың сулы қасиеті мен су режимі. Топырақтың ауа және жылу режимі. Қазақстандағы топырақтың аймақтық сипаты мен диагностикасы. Қаратопырақты аймақ. Қызғылт топырақты аймақ. Сұр топырақты аймақ. Өзен жағалауы мен таулы аймақтағы топырақ. Құм. Топырақ картасы мен картограмма. Жер шаруашылығы аймақтары мен өсімдік өмірінің факторлары. Қарқынды жер шаруашылығындағы топырақ құнарлығын өндіру. Арам шөптердің биологиялық ерекшеліктері мен жіктелуі және олармен күресу шаралары. Ауыспалы егіс және оның агрономиялық маңызы. Ауыспалы егістің жіктелуі мен сызбасы. Топырақты өңдеудің ғылыми негіздері. Ауылшаруашылық дақылдарына топырақты өңдеу схемасы. Егіс жұмыстарының негізгі түрлеріне сапасын бақылау. Аграрлық менеджмент және маркетинг негіздері Агроөнеркәсіптік кешенді басқару қағидаттары, әдісі және қызметтері. Басқару ғылымы ретіндегі менеджмент. Агроөнеркәсіптік менеджменттің халық шаруашы лығындағы мәні. Өндірісті басқарудың экономикалық тәсілі. Басқару тәсілдері. Жаңа ауыл шаруашылық құрылымын басқару жүйесін ұйымдастыру. Фермер шаруашылығын басқару. Нарық экономикасында жемісжидек өндірісін дамытуды мемлекеттік реттеу. Басшының құзіреттілігі. Басқару стилі мен әдістері. Менеджменттегі әлеуметтік жауапкершілік және этика. Басшының кадрлармен жұмыс істеуді ұйымдастыруы және басшының қызметкерлермен қарым-қатынасының түрлері. Төтенше жағдайлардағы басқару. Өндірістік және әлеуметтік қақтығыстар және оларды болдырмау жолдары. Ұйымды басқарудың ақпараттық қамтамасыздандыруы. АӨК басқару бойынша ғылым және әлемдік тәжірибе. АӨК басқарудың АҚШ, Канада, Жапония, Германиядағы тәжірибелер. Осы заманғы маркетингтің мәні мен маңызы, теориясы. Тұтынушылар түрлері. Нарық түсінігі мен мәні. Тауарды тарату мен қозғалысын ұйымдастыру. Жарнама: тұрмысты ынталандыру, жеке сату, маркетингті коммуникация жүйесі, кәсіпорынның бағасы және баға саясаты. Маркетингті бақылау және жоспарлау. Халықаралық маркетингтің мәні мен ерекшеліктері. Қазақстан Р е с п у б л и к а с ы н ы ң халықаралық нарыққа шығу стратегиясы. Бизнес және қоғам. Еркін кәсіпкерлік ортасы, агробизнесті ұйымдастыру түрлері, агробизнес кәсіпкерлігінің тәртібі, фермер шаруашылығын жүргізудің ұйымдастыру негізі, ұжымдық жеке меншік түріндегі агрокәсіпорынды ұйымдастыру, мемлекет және бизнес, агроқұрылымды жоспарлау.

БҚ 5 КҚ 7 АҚ 4

БҚ 1 БҚ 3 БҚ 4

БҚ 7 Агрометеорология Атмосфера және оның қасиеті. Өсімдік. Топырақ және ауа температурасы. Топырақ және атмос ферадағы су. Жел. Ауа райы және оны болжау. Ауыл шаруашылығына қатерлі метеорологиялық құбылыстар және олармен күрес. Климат және оның ауыл шаруа шы лығы үшін алатын орны. Агро метеорологиялық болжау. Агрометеорологиялық болжау әдістері. Ауыл шаруашылық өндірісін агрометеорологиялық қамтамасыздандыру. Ауыл шаруашылық мелиорациясы БҚ 1 Пәннің мақсаты, міндеттері мен БҚ 6 мазмұны. Басқа пәндермен байланысы. Суару туралы жалпы мағлұматтар. Ағын суды топырақ және атмосфера ылғалдылықтарына айналдыру. Топырақ ылғалдылығын жасанды түрде арттыру. Суарудың қоршаған орта мен дақылдар өнімділігіне әсері. Суару режимі және оның элементтері. Суару мерзімдері, саны және нормасы. Гидромодуль немесе гидромодель және суару графиктері. Суару тәсілдері және оның түрлері. Тамшылатып суару әдісі. Тамшылатып суару туралы жалпы мағлұматтар. Инъекциялық суару әдісі. Инъекциялық суару әдісі туралы жалпы мағлұматтар. Инъекциялық суару әдісінің артықшылықтары. «Топырақ суарудан», «Өсімдік суаруға» көшу. Инъекциялық суару әдісінің негізгі құрылымы және оның құралжабдықтарын орналастыру тәртібі. Негізгі құрылым мен тасымалдаушы құбырлар мен егу инелерінің орналасуы. Инъекциялық суару әдісінің жалпы схемасы. Агрохимия және өсімдікті қорғау Өсімдіктің химиялық құрамы мен өнімінің сапасы. Өсімдіктің қоректенуі. Топырақтың құрамы және сіңіргіштігі. Топырақтың құнарлығының тиімділігі. Қазақстандағы негізгі топырақ түрлерінің агрохимиялық сипаты. Тыңайтқыштардың жіктелуі, олардың Қазақстанда шығарылуы мен пайдалануы. Азотты, фосфорлы, калий, микротыңайтқыштар және кешенді тыңайтқыштар. Минералды тыңайтқыштарды қолдану технологиясы. Органикалық тыңайтқыштар және оларды қолдану технологиясы. Тыңайтқыштар жүйесінің құрылымының негізгі принциптері. Ауылшаруашылық дақылдарын қарқынды өсіруде және қоршаған ортаны қорғау кезінде тыңайтқыштарды қолдану. Ауыспалы егіс кезінде тыңайтқыштардың жүйесі. Ауылшаруашылықтағы кешенді агрохимиялық қызмет көрсету жүйесі. Агрохимиялық зерттеу әдістері. Ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестері мен аурулары туралы жалпы мәлімет. Жалпы энтомология жайлы түсінік. Өсімдіктің ауруға төзімділігі мен жалпы фитопатология жайлы негізгі түсініктер. Ауылшаруашылық дақылдарының аурулары мен зиянкестерімен күресудің әдістері. Күресудің агротехникалық, биологиялық, механикалық, физикалық әдістері. Химиялық әдіс, пестицидтермен жұмыс істеу кезіндегі қорғану шаралары. Өсімдік карантині. Қарқынды өсімдік қорғау туралы түсінік. Ауылшаруашылық дақылдарының аурулары мен зиянкестері және олардан қорғану шаралары. Көпулы зиянкестер және олармен күресу. Дәнді дақылдардың аурулары және олардан қорғау жүйесі. Бидай аурулары мен зиянкестері, оларды сақтау кезіндегі қайта өңдеу және қорғау шаралары. Бұршақ тұқымдас, техникалық дақылдарының, қызылша, картоп, көкөніс және жеміс дақылдарының аурулары мен зиянкестері және олармен күресу шаралары. Орман және көшеттердің аурулары және олармен күресу шаралары.

БҚ 1 БҚ 6 КҚ 1 АҚ 8

ЖКП 2.8 Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі тиіс: -табиғат қорларын қорғау және ұқыпты пайдаланудың қазіргі заманға сай жағдайы мен дамуының тарихи кезеңдерін; - Қазақстан Республикасының табиғат қорларын қорғау және ұқыпты пайдалану саласындағы негізгі заңдарын; -әуе кеңістігінің ластану түрлері, әуе кеңістігін тазарту әдістерін, Қазақстан Республикасының «Әуе кеңістігінің ауасын қорғау туралы» Заңын; -минералды-шикізатті үлестіру, жер қойнаулары мен табиғат қорларын қорғау бойынша іс-шаралар, Қазақстан Республикасының «Жер қойнаулары және жер қойнауларын пайдалану туралы» заңын; - Қазақстан Республикасының жер құқығы, топырақтың эрозиясы және онымен күрес, топырақты халық шаруашылығында пайдалану; - Қазақстан Республикасының Су кодексі, суды халық шаруашылығының әр саласында пайдалану; -өсімдіктердің адам өміріндегі ролі, орман қорын халық шаруашылығында пайдалану, Қазақстан Республикасының Орман кодексі; -аңшылық жерлерді, аулау құралдары мен аң аулау тәсілдерін бағалау, аң аулау ережелері және мерзімдері, жануарлар әлемін қорғау, ұдайы өндіру және пайдалану туралы заңын; -жертарап деген не, оның топтамасы, ерекше қорғау аймағына не жатады, Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» заңы; істей алуы тиіс: -заң шығару актілерімен жұмыс; -әуе кеңістігін тазалаудың тиімділігін есептеу; - Қазақстан Республикасының Су кодексі, суды халық шаруашылығының әр саласында пайдалану; -коммуналды-тұрмыстық шаруашылықта суды тұтынудың есебін жүргізу; -жер қойнауын пайдаланушылардың құқығы мен міндеттерін; -жерді пайдаланушылардың құқығы мен міндеттерін; -өсімдіктер әлемі бойынша іс-шаралар жоспарлау; -жануарлар санын есепке алу; - аумақты қорғау бойынша іс-шаралар ұйымдастырып және осы іс-шаралардың дұрыстығын бақылауды өткізу.

ЖКП 2.9 Білім алушы пәнді меңгеру нәтижесінде біледі: – тракторлар мен автомобильдердің жалпы құрылысы мен жіктелуін; – қозғалтқыштардың жалпы құрылысы мен негізгі жұмыс істеу қағидаттарын; – шатунды және газды механизмдердің құрылысы мен жұмыстарын және оларды реттеуді; – қоректену және майлау жүйе