Page 1

Сүйінші, ағайын! Кеше Солтүстік Каспий қайраңындағы əлемге əйгілі Қашаған кен орнынан алғаш рет мұнай өндіріле бастады. Қашаған толық қуатына қосылғанда Қазақстан əлемдегі ең ірі мұнай экспорттаушы бес елдің қатарына кіреді. Абыройымыз аса берсін, берекеміз таса берсін!

№210 (28149) 12 ҚЫРКҮЙЕК БЕЙСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

 Жасампаздық жемістері

 Оқиғаға орайлас ой

БАСТАЛДЫ!

Ол кїндер келді. Ол кїн де келеді

Ќашаєанныѕ алєашќы «ќара алтыны» алынды

Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Иə, тəуелсіз Қазақстанның, отандық мұнай-газ өнеркəсібінің шежірелі жылнамасы жаңа бір тарихи оқиғамен толықты. Дəлірек айтқанда, 11 қыркүйекте Солтүстік Каспий қайраңындағы Қашаған кен орнынан мұнайдың алғашқы баррелін өндіру бастау алды. Осы кезге «Норт Каспиан Оперейтинг Компани Б.В.» («НКОК») компаниясы Каспий теңізінің қазақстандық секторынан мұнай өндірудің нақты басталуын кешеуілдетіп келіп еді. Енді, міне, кеше тəуелсіз Қазақ елі ғана емес, əлем жұртшылығы көптен елеңдей күткен Қашағанның мұнайы өндіріле бастағаны хабарланды. Осылайша, Қазақстанның мұнай-газ өнеркəсібінің тарихында алғаш рет су астынан мұнай өндіру жылнамасы жазыла бастады. Қашаған – Солтүстік Каспийдегі аса ірі əрі ерекше кен орны. Атыраудан оңтүстікшығысқа қарай 80 шақырым қашықтықта орналасқан бұл кеніштің ашылуы туралы 2000 жылғы 30 маусымда ресми

түрде хабарланған еді. Сол кезде Атырау облысына сапары барысында Нұрсұлтан Назарбаев кеніштің ашылуына арнайы қатысқан болатын. Содан бергі кезеңде Қашағанды игеру, оның мұнайы мен газын кешенді дайындау үшін зауыттектес арнайы қондырғы құрылысын жүргізу жұмыстары атқарылып келді. Енді Қашаған кенішінің ерекшелігіне тоқталар болсақ, біріншіден, Қашаған – Каспий теңізінің қазақстандық ашылған, енді, міне, кешеден бері игеріле бастаған тұңғыш кеніш. Бұл осыдан 40 жыл бұрын Аляскада табылған Прудхо-Бей кен орнынан кейінгі ең ауқымды ашылым болуымен де əлем назарын аударып отыр. Кен орнының коллекторы теңіз түбінен 4200 метрдей тереңдікте жатыр. Кен орнындағы қысым да өте жоғары дейді мамандар. Кеніштегі мұнай парафинді болып келеді. Мұнай құрамында күкіртті газ да бар, ал күкіртті сутек (H2S) 15 пайызға тең. Кенішті кезеңкезеңмен игеру жұмыстары алдымен, алаңның шығысынан бастау алып, орта тұсына қарай ойыспақ. Кейінгі игеру жұмыстары батыс

Байланыс жібі їзілмейді

Кеше еліміздің Мемлекеттік хатшысы Марат Тəжин Америка Құрама Штаттарының Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Кеннен Фэйрфаксты қабылдады. Лəйла ЕДІҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

М.Тəжин АҚШ елшісін Қазақстандағы дипломатиялық миссиясының аяқталуымен жəне Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің атқарушы директорының орынбасары лауазымына тағайындалуымен құттықтады. Мемлекеттік хатшы К.Фэйрфакстың АҚШ-тың Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі ретінде жемісті еңбек еткенін, сондай-ақ, осы қызметке тағайындалған екі жылдың бір күндегідей сырғып өтіп кеткенін

атап өте келе, мемлекетаралық байланыстарды жандандыруға қосқан үлесі үшін алғысын білдірді. Кездесу барысында тараптар Қазақстан мен Америка арасындағы көпқырлы стратегиялық əріптестіктің жоғары деңгейін, екі мемлекет басшылары арасында достық қарым-қатынас қалыптасқанын атап өтті. К.Фэйрфакс саяси жəне экономикалық əріптестікті ілгерілету, Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасын одан əрі институттандыру бойынша бірлесе атқарылған жұмыстардың нəтижелеріне қанағаттанушылығын білдірді.

Сан алуан пікірлерді тоєыстырєан форум

Кеше Астанада Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумы өз мəресіне жетті. Ол туралы арнайы ұйымдастырылған брифингте Премьер-Министрдің орынбасары Ербол Орынбаев айтып берді. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Елордада екі күн бойы өткен Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумы өз жұмысын қорытындылады. Форумға екі жүзден астам халықаралық сарапшы мамандар қатысты. Дамушы нарықтардың ғаламдық

форумы 2005 жылдан бері өткізіліп келеді. Ол Қазақстанда бірінші рет ұйымдастырылып отыр, деді Үкімет басшысының орынбасары. Форумға тек Парламент пен Үкімет мүшелері ғана емес, алыс-жақын шетелдерден келген бірқатар саяси тұлғалар, бұрынғы мемлекет, үкімет басшылары, ірі

жағында шоғырланатын болады. Мұндағы мол мұнайдың болжамды қоры 10 миллиард тоннаны құрайды. Сонымен бірге кеніштің қойнауында 1 триллион текше метр шамасында газ қоры да бар. Екіншіден, Қашаған кен орнында 1899 жылдан бері 220 мың метрлік тереңдікке бұрғы ұшы бойлапты. Кен орнында барлау, бағалау жəне өндірістік мақсатта бұрғыланған 31 ұңғыма бар. Осы кен орнын игерудің бірінші кезеңінде «A» жəне «D» аралынан 40 ұңғыманы пайдалану жоспарланған. Оның ішінде 20-дан астам ұңғыма өндірістік мақсатта пайдалануға дайын, деп түсіндіреді мамандар. Əр ұңғыманың орташа тереңдігі 4000-4500 метрге дейін жеткен. Кездесу соңында америкалық дипломат журналистерге сұхбат берді. «Біз көптеген мəселелерді, соның ішінде соңғы жылдары атқарылған жұмыстар шоғырын жəне осы жұмыстардың нəтижелерін талқыладық. Мəселен, кездесуде қауіпсіздік жəне лаңкестікке қарсы күрес жүргізу бағытында ынтымақтастық орнатудың жайы қаралды. Ядролық қаруды таратпау, əртүрлі жаһандық стратегиялық мəселелер төңірегінде Қазақстан мен АҚШ бір-біріне ұзақ жылдар бойы өзара қолдау танытып, ынтымақтастық орнатып келе жатқаны барлықтарыңызға белгілі. Бұған қоса, соңғы жылдары құқық саласында да тығыз əріптестіктің жолға қойылғанын атап өтуге болады. Мəселен, екі елдің құқық қорғау органдарының өкілдері терроризмге қарсы күрес саласында тəжірибе алмасып, тығыз қарымқатынас орнатқан болатын», деді сөз орайында ол. (Соңы 2-бетте). халықаралық ұйымдардың басшылары мен АҚШ-тың, Еуропа Одағының, Жапония, Қытай, Ресей, Белоруссия, Қырғызстан, Əзербайжан, Армения, Грузия, Латын Америкасы елдерінің бизнес өкілдері қатысқан. Бұрынғы мемлекет жəне үкімет басшылары ішінде Польшаның экс-президенті Александр Квасьневский, Австрияның бұрынғы федералдық канцлері Альфред Гузенбаэр мен Италияның экс-премьер-министрі, Еуропалық Комиссияның президенті Романо Проди, Израилдің экс-премьерминистрі Эхуд Ольмерт, сондай-ақ, Боливияның бұрынғы президенті Хорхо Кирога бар. (Соңы 2-бетте).

Үшіншіден, Қашағаннан «қара алтын» селін тасыту үшін бастапқы тəжірибелік-өнер кəсіптік кезеңде жылына 50 миллион тонна мұнай өндіру көзделіп отыр. Осы кезде мұнда мұнай өндірудің жобалық көлемі тəулігіне 370 000 баррель құрайтын болады. Кейін «қара алтын» өндіру тəулігіне 450 000 баррельге дейін ұлғаяды. Ал 2018-2019 жылдарға қарай, яғни кенішті игерудің келесі кезеңінде жылына 75 миллион тоннаға дейін өнім өндіріле бастайды. Міне, сол кезде Қазақстан «Қашағанның» мол мұнайымен əлемдегі ең ірі мұнай экспорттаушы бес елдің қатарына кіреді. Жəне бір ерекшелікті баса айтуымыз қажет. Бұл – Қазақстанның тек құрлықтан емес, су

Сауытбек АБДРАХМАНОВ.

астынан да мұнай өндіруге қадам жасауы. Осы кезге дейін, яғни, 114 жылдан бері қазақ мұнайы тек құрлықтан ғана өндіріліп келсе, енді, міне, теңіз тұңғиығындағы мол мұнайдың алғашқы тамшысы алынды. Бұл шынында да, тəуелсіз Қазақстан үшін, қазақ халқы үшін тарихи оқиға. Қуаныш құтты болсын, əлеумет! Қашағанның қадір-қасиеті, бұл оқиғаның мəн-маңызы, ел экономикасын өркендетуде алар орны туралы таяуда газет бетінде кеңірек жазатын боламыз. Атырау облысы.

----------------------------------------Суреттерді түсірген Рахым ҚОЙЛЫБАЕВ.

Мўнай ќўбыры – облыстар дамуына септесін Мəжіліс Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің жетекшілігімен өткен палатаның кешегі жалпы отырысында депутаттар Қазақстан мен Қытай арасындағы мұнай құбырына қатысты мəселені талқыға салды. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Заң жобасының толық атауы «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қытай Халық Республикасының Үкіметі арасындағы «Қазақстан – Қытай» мұнай құбырын

дамыту жəне пайдалану кезіндегі ынтымақтастықтың кейбір мəселелері туралы келісімді ратификациялау туралы» деп аталады. Ол бойынша Мұнай жəне газ министрінің міндетін атқарушы Болат Ақшолақов баяндап берді. (Соңы 2-бетте).

АҚПАРАТТАР аєыны  Қытайдан Қазақ хандығы тарихына қатысты 283 том көшірмелер жеткізілді. Кеше осы туралы мəлімдеген тарих ғылымдарының докторы, профессор Меруерт Əбусейітова оларды Цинь əулеті мұрағатының құжаттары құрайтынын баяндады.  Кеше Атырауда Назарбаев зияткерлік мектебі ашылды. Білім ордасына қабылданған 720 талапкер 7-10-сыныптардың 2978 оқушысы арасынан іріктеп алынды.  Алматыда 100 отбасы пəтерлерге ие болды. «Мемлекет басшысының қаламызға аса зор көңіл бөлуі нəтижесінде салынған жаңа тұрғын үйлер бірінші

Адам арманымен асқақ. Мемлекет мақсатымен мерейлі. Қазақстан – арманы асқақ адамдар елі, мақсаты мерейлі мемлекет. Алтай мен Атыраудың арасын алып жатқан алып даланың жұрты сан ғасырлар бойы азаттық атты арманын аялап, ғасырлар тоғысында, мыңжылдықтар межесінде ойындағысы орындалды. Сол далада орнаған Қазақстан Республикасы жиырма жылдан аз ғана астам уақытта əуелі ел болып, ес жиюдың тар жол, тайғақ кешуінен өтті, құландыдан, қирандыдан жаңа мемлекеттің іргесін бекітіп, қабырғасын көтерді. «Кез келген халыққа бəрінен бұрын асқақ рух керек» дейтін Елбасы егемендіктің елеңалаңын да-ақ ертеңімізге нық сенді. Дүниежүзі қазақтары құрылтайының 1992 жылы өткен алғашқы мəжілісінде: «Орнында бар оңалар» дейтін еді халқымыз. Шүкір, ел орнында, жер орнында. Жерге жетер ештеңе жоқ, жерден өтер байлық жоқ. Жер болса – ел болады, ел болса – ер болады. Осындай жеріміз барда, еліміз барда, өздеріңіздей еріміз барда біз ешкімнен кем болмаймыз! Заман тыныштығын берсе, бүгінгі дағдарыстан да шығармыз. Тəуелсіз Қазақстан дəулетіне сəулеті сай қуатты мемлекетке айналар. Қазақ халқы əлемдік өркениетке қазіргіден гөрі қомақты үлес қосар. Даламызда да, қаламызда да шадыман тұрмыс, шат тірлік орнар. Бұйыртса, бүгінгі Құрылтайға қатысқан қадірменді қонақтарымыздың өзі туған Қазақстанымыздың гүлдепкөркейгеніне таяу жылдарда-ақ куə болады деп кəміл сенеміз», деді. Өйткені, халқына сенді. Ол күн де келді. Қазақстан алдымен өзін əлемге танытты, одан кейін мойындатты, одан кейін құрметтетті. Алдымен үй болуды қамдап, өз бетінше мемлекет құра алатынын, өзгелермен терезесі тең тұра алатынын танытты, бірте-бірте би түсетін үй болуды қамдап, əлемнің батысы мен шығысынан келгендерге дос пейілін көрсетті, бара-бара өзі де би болуды қамдап, Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымының төрағалығына қол жеткізіп, төбебилік етті. Президент Нұрсұлтан Назарбаев бұл биікті де қанағат тұтып қалған жоқ, осыдан 4 жыл бұрын елді əлемдегі экономикасы бəсекеге барынша қабілетті 50 мемлекеттің қатарына қосу міндетін қойды. Елбасымыз өткен жылдың аяғында «Қазақстан – 2050» Стратегиясын жариялап, онда «Қа зақстан 2050 жылға қарай əлемнің ең дамыған отыз елінің қатарында болуға тиіс» деп

кезектегі мұқтаж адамдарға берілді», – деді осыған орай өткен салтанатта қала əкімі Ахметжан Есімов.  Оңтүстік Қазақстанның өнер кəсіп жəне ауыл шаруашылығы тауарларын тиеген көліктер Мəскеу ге аттанды. Облыс əкімі Асқар Мырзахметов бастаған керуен 14-26 қыркүйекте Ресей астанасында өтетін аумақтық жəрмеңкені діттеп барады.  Павлодарда Оралхан Бөкей атындағы көркемсөз оқу шеберлерінің облыстық байқауы өтті. Сайысқа қатысқан 16-20 жас аралығындағы мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттері арасынан Баянауыл ауданының өкілі Рахымберді Əлпеш топ жарды.  Семейде ата-аналар мектебі ашылды. Арнайы əлеуметтік қызмет көрсету орталығының базасында бой

мəлімдеді. Бұл кезде елдің елулікке ену мақсаты толықтай орындала қойған жоқ болатын. Бірақ, Назарбаев ол міндеттің шешілуі таяу тұрғанына сенді. Өйткені, халқына сенді. Ол күн де келді. Бүкілəлемдік экономикалық форум 2013 жылдың 4 қыркүйегі күні жаһандық бəсекелестік туралы жылдық есебін жариялап, Қазақстан осы есеп бойынша əлемдегі 148 елдің арасынан 50ші орынды иеленгенін хабарлады. «Елулікке ену – ел тарихындағы ерекше оқиға» деп жазды сол күндері «Егемен Қазақстан». Алдыңғы күні, Дамушы нарық тардың Еуразиялық форумында жасаған баяндамасында Елбасымыз мемлекеттің əлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылуының жөн-жобасын белгілеп, жолын айқындады. «Ісқимылдың егжей-тегжейлі жоспары жасалып жатыр жəне жақын арада жарияланатын болады», деді Нұрсұлтан Назарбаев. Əйтсе де, біз осы баяндаманың өзінен мемлекеттің мерейлі мақсатына жетуінің негізгі бағыттарын айқын көріп отырмыз. Туған халқын жан-тəнімен сүйетін, суығына тоңып, ыстығына күйетін, ойын «Маған ары үшін жанын садаға ететін осындай текті халыққа, мені ұлым деп, перзентім деп төбесіне көтерген халыққа, арғы-бергідегі қазақ баласының бірде-бірінің пешенесіне бұйырмаған бақытты – толыққанды, тəуелсіз мемлекет құрудың басында болу бақытын бұйыртқан халыққа қызмет етуден артық ештеңенің керегі жоқ, осы жолда мен бойымдағы бар қайрат-қабілетімді, білімбілігімді аямай жұмсаймын, қандай тəуекелге де барамын» деп түйетін Президент уақыт адамзат алдына бір сынақтан кейін бір сынақты көлденең тартып тұрған қазіргідей күрделі кезеңде де бойындағы басты қуатты елге деген сенімінен табады. Нұрсұлтан Назарбаевтың бұл кəміл сенімінің себебін сіздер жақында саясат ғылымдарының докторы, профессор Махмұт Қасымбековтің басшылығымен құрастырылған «Жылдар мен ойлар» кітабын негізге ала отырып дайындалған, оқырманға ыңғайлы болуы үшін арнаулы, 3-ші бетке үлкендеу қаріппен орналастырылған топтамамен танысу арқылы біле аласыздар. Сонымен біздің ендігі ойымыз – отыздықтан орын алу. Алдыңғы күні Елбасымыз: «Дами жəне өркендей отырып, бейбітсүйгіш ел жəне сенімді əріптес болып қала отырып, Қазақстан əлемдегі жетекші елдер қатарынан табылатын болады. Бұған мен күмəнданбаймын!», деді. Өйткені, халқына сенеді. Ол күн де келеді.

көтерген бұл құрылым мүмкіндігі шектеулі балалар отбасыларының мұңмұқтаждарын шешуге бағыт ұстайды.  Ақтау қаласының тұрғындары башқұрт мəдениетімен танысады. Бұл осы қалада 16-17 қыркүйек күндері бауырлас жұрт «Салават» мəдениет орталығының қала əкімдігімен бірлесіп өткізетін шарасы арқасында мүмкін болғалы тұр.  Жамбыл облысында 29 бас жылқы ұрлаған ұрылар ұсталды. Олар аталмыш үйірді бірнеше ай бұрын Талас ауданы, Ақкөл ауылына жақын маңдағы жайылымнан айдап əкеткен екен. «ҚазАқпарат», «Қазақстан жаңалықтары», Bnews.kz, TengriNews, EgemenNews хабарлары бойынша дайындалды.


2  Басқа басылымдардан

www.egemen.kz

Не дейді?

12 қыркүйек 2013 жыл

Шетелдік БАЌ Астана ќаласында ґткен Дамушы нарыќтардыѕ Еуразиялыќ форумы жґнінде

Сейсенбі күні Астана қаласында Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумында сөз сөйлеген Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев мұнай Қазақстанның басты табыс көзі болмауы тиіс екенін алға тартты. «Шикізат қоры экономика өсіміне ықпал етеді. Дегенмен, ол мемлекеттің басты табыс көзі болмауы керек. Бұл – Үкіметтің негізгі тапсырмасы. Біздің халық үшін жылына 2 млн. баррель мұнай өндірілсе жеткілікті», – деді Н.Назарбаев. -------------------------------------------------------------------------------------Қазақстан Үкіметі биыл 2050 жылға дейінгі ел дамуы стратегиясының жобасын жасауды аяқтайды. Бұл туралы Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев хабарлады. Ел дамуы жөнінде мəселе көтере отырып, Мемлекет басшысы Қазақстанның жақында Санкт-Петербургте өткен «үлкен жиырмалық» саммитіне қатысуының маңызын атап өтті. «Пікірталасқа қатыса отырып, Қазақстан іс жүзінде экономикасы дамыған елдер клубына кірді. Енді ол жердегі орнымызды іс жүзінде

нығайту үшін жұмыс жасауымыз қажет», – деді ол. Мемлекет басшысы дамудың өзге де маңызды бағыттарының арасында экономиканың жоғары технологиялық жəне инновациялық секторларының басымдылығын алға тартты. -------------------------------------------------------------------------------------Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев таза энергетика жөнінде агенттік құруға тапсырма берді, деп хабарлайды ҚазТАГ. «Бұл салада (жаңғырмалы энергия) кешенді институттық тəсіл қолдану қажет. Біріншіден, таза энергетика жөнінде агенттік құру. Екіншіден, баламалы энергия жөніндегі жобаларға демеушілік ететін қор ұйымдастыру. Үшіншіден, энергосервистік компаниялардың құрылуын қамтамасыз ету. Төртіншіден, шаруашылық жүргізуші субъектілерге энергия үнемдегені үшін ынталандыруды қарастыру», – деді Нұрсұлтан Назарбаев «Еуразия ХХІ ғасырда: жаңару арқылы көшбасшылыққа» атты Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумында. Дайындаған Айдар ӨРІСБАЕВ, «Егемен Қазақстан».

Биік маќсат жолында Астанада өткен Дамушы нарықтардың Еуразиялық форумына қатысушылар Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан дамуының 2050 жылға дейінгі стратегиясын екі күн бойы талқылап, оған оң баға бергені мəлім. Осыған дейінгі уақытта жас тəуелсіз мемлекеттің экономикасы шикізаттық ресурстарды игеру, оларды халықаралық рыноктарға шығаруды жолға қою негізінде дамып келгені белгілі. Ал Қазақстан дамуының 2050 жылға дейінгі стратегиясы мүлдем жаңа мақсатты көздейді. Құжатта негізгі екпін адам ресурстарын дамыту, инновациялық технологияларды игеру мəселесіне түседі. Мəселені талқылауға қатысқан сарапшылардың көпшілігі осы жəйтті атап көрсетті. Енді солардың бірқатарына сөз берейік.

Тамар Мануэлян АТИНК, Бүкілəлемдік банктің адам дамуы жөніндегі экс-директоры:

– Мен Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2050 жылға таман өз елін əлемдегі ең мықты дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосу стратегиясын тыңдап, ерекше риза болдым. Форумның пленарлық мəжілісінде Мемлекет басшысы осы мақсатқа қол жеткізудің жолдарын айтып берді. Президент баяндамасы өте жақсы жасалынған. Онда 2050 жылға дейінгі уақытта халықаралық қауымдастықта болатын өзгерістер қамтылған. Президент өзінің сөзінің барысында стратегия алға қойған міндеттерге сəйкес ендігі кезекте шикізатқа бағытталған экономикадан шығу, оны жаңа жолға салу қажеттігін айтты. Соның негізгі жолы ретінде адамдардың əділ де еркін өмір сүруін қамтамасыз ететін құқықтық реформа жүргізіліп, тəуелсіз де ашық сот жүйесі жасақталынбақ. Ал экономикада негізгі назар адам капиталын дамытуға аударылмақ. Менің ойымша, бұлар стратегияда алға қойылған мақсатқа қол жеткізу ісінің аса маңызды қағидатты шарттары болып табылады. Əрине, Қазақстан минералды ресурстарға өте бай. Бірақ олардың барлығы кез келген табиғи ресурс секілді шектеулі ғана мəнге ие. Сондықтан, осы минералды ресурстарды адам капиталын дамыту ісіне сəтті де тиімді пайдалану, жер байлықтарын адам байлығына аудару жолдары қарастырылған. Ал, адамның ресурстық əлеуеті кез келген табиғи шикізаттық байлықпен салыстырғанда шексіз екендігі белгілі. Адамға қаншалықты білім берсең, ол соғұрлым алға басып дами береді. Қазіргі дүниедегі барлық материалдық байлықты адамның ақыл-ойы мен қайратжігері жасаған. Адам ресурстарын дамыту дегеніміз – сол байлықты еселеу жолы. Өмірдің негізгі мəні де адамның бақытты да бақуатты өмірге қол жеткізуімен, еркін ойлай білу қабілетімен өлшенеді. Міне, осы тұрғыдан алғанда Нұрсұлтан Назарбаевтың алдағы ұзақ мерзімге арнап жариялап отырған мемлекеттік саясаты негізгі өмірлік мақсаттарды дөп басып отыр. Бұл саясат жастарға тəрбие мен білім беру, денсаулықтарын нығайту, оларды алғы күндерге жігерлендіре отырып, армандарына қанат бітіруге негізделген. Болашаққа негізделген инновациялық экономика қалыптасу үшін жас ұрпақтың оқу мен білімге, еңбекке ден қоюының маңызы зор. Стратегияда осы мəселелердің барлығы ескерілген. Президент еңбекті өте қадірлеу қажет екендігін айтады. Ол Қазақстанда жалпыға ортақ еңбек қоғамын құруды көздейді.

Сан алуан пікірлерді тоєыстырєан форум (Соңы. Басы 1-бетте). Шараға əлемдегі түрлі деңгейдегі халықаралық ұйымдардың басшылары келді. Мысалы, Бүкілəлемдік банк, Халықаралық валюта қоры, Азия даму банкі, БҰҰ ДБ, Еуропалық комиссия, Еуразиялық экономикалық қауымдастық, Жапонияның халықаралық ынтымақтастық бойынша агенттігі өкілдері де қатысты. Осыншама халықаралық ұйымдар атсалысқан форум

Байланыс жібі їзілмейді (Соңы. Басы 1-бетте).

Сондай-ақ, К.Фэйрфакс екіжақ ты кездесу барысында соңғы уақытта Қазақстанда болған саяси оқиғалар мен іс-шаралардың жəне Қазақстанның демократиялық институттарды дамыту мен əлеуметтік даму

Арун ШУРИ, Үндістанның телекоммуникациялар, сауда жəне жекешелендіру жөніндегі бұрынғы министрі:

– Мен Қазақстан Президенті өз елінің даму болашағын ө т е н а қ т ы айқындағандығын көріп отырмын. Соның дəлелі – форумдағы жасалған баяндама. Иə, Қазақстан өз тəуелсіздігіне ие болған 20 жыл уақыттың ішінде жеделдетіп еңсе тіктеп, ел болу жағдайын ғана бастан кешірген жоқ, сонымен қатар, алдына ауқымды мақсаттарды қоя отырып, оған қол жеткізді. Əлемдік қауымдастықтың белсенді мүшелерінің біріне айналды. Елдегі тұрмыс жағдайын жылдан-жылға жақсартып, бақуатты елдер қатарына қосылды. Осындай ел жағдайының аумалы-төкпелі емес, түзу сызықтың бойымен алға басуына, менің ойымша, елдің 2030 жылға дейінгі даму стратегиясының болуы көп көмектескен. Өйткені, айқын мақсат пен белгіленген бағыттың болуы кез келген елдің алға басуына алыстан көрінетін шамшырақ секілді əсер етіп тұратыны түсінікті. Енді Қазақстан дамуының 2050 жылға дейінгі стратегиясы да дайындалды. Менің ойымша, бұл құжатта əлемде болатын өзгерістермен қатар Қазақстанның өткен шақтан жинаған тəжірибесі де əбден екшеленген. Елдің күшті, əлсіз жақтары айқындалған. Сөйтіп, алдағы дамуға екпін бере алатын факторлар есепке алынған. Мəселен, Қазақстан шикізат ресурстарына, соның ішінде мұнайға бай ел. Стратегияда бұл мəселе де есепке алынған. Бірақ Президент болашақта шикізатқа ғана арқа тіреуге болмайтынын, қазіргі өмірдің үлкен өзгерістерге ұшырауы əбден мүмкін екендігін айтып отыр. Сондықтан стратегияда негізінен алғанда адам ресурстарын дамытуға, мұнай мен газдың беретін пайдасын адам ресурстарын дамыту ісіне жұмсауға барынша назар аударылған. Менің ойымша, бұл өте дұрыс саясат. Өмірдің өзгеріске түсетіндігі қазіргі жəйттердің өзінен белгілі болуда. Тек өнеркəсіптік тұрғыдан дамуды мақсат ету жеткіліксіз болып қалды. Өйткені, инновациялық үрдістердің екпіні өнеркəсіптік дамуға негізделген үлкен өндірістердің алдағы өмірге икемсіз болатындығын көрсетіп берді. Соған сəйкес қазіргі күні дамыған елдер қоғам мүшесі болып табылатын əр адамның қабілет

қайнарын ашу мəселесін ойластыруда. Осыған қол жеткізген елде инновациялық экономика құрылып, алға басу жеделдей түспек. Қазақстанның алға қойып отырған мақсаты да осы екендігі байқалады. Ал осы мақсатқа қол жеткізудің ұзақ мерзімді стратегиясы Қазақстанда бар. Осының өзі үлкен мəселе деп есептеймін. Стивен ТУЛЛ, БҰҰ тұрақты үйлестірушісі жəне БҰҰ Даму бағдарламасының Қазақстан Республикасындағы тұрақты өкілі:

– Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев осы елдің 2050 жылға дейінгі даму стратегиясы жөнінде өте тамаша баяндама жасады. Онда осы мерзім аралығында əлемде болуы мүмкін өзгерістер жайлы нақты болжамдар жасалынған. Мені Қазақстан басшысының келешек жайлы кемел ойлай білу, қазіргі оқиғалардың барысына жəне өткен шақтың тəжірибелеріне сүйене отырып, талдау жасай білу қабілеті сүйсіндірді. Қазақстанның қазірдің өзінде алдына осындай ұзақ мерзімді стратегиялық мақсат қойып, оған жету жолдарын нақты айқындау ісімен шұғылдануы өзгелерге үлгі боларлық жай деп есептеймін. Бұл елдің осыған дейінгі даму жолы мен жинақтаған тəжірибесі алдағы мақсатқа да қол жеткізеді деген сенім ұялатады. Қазақстанның стратегиясы ұзақ жолды, кең ауқымды уақытты қамтумен ерекшеленеді. Осыған орай Президент жаһандану үстіндегі қоғамның осынау ұзақ жолдың бойында мақсаттар мен міндеттерінің де өзгеріске түсуі əбден мүмкін екенін айтады. Соның ішінде елдердің қазіргі қауымдастықтағы алып отырған орындары да өзгеруі мүмкін екендігін ешкім жоққа шығармайды. Егер қазіргі дүниенің даму барысына назар аударатын болсақ, инновациялық үдерістерді меңгерген елдер алдыға шығып барады. Ал бұл үдерістің негізгі мəні оқу мен білімде, кəсіптік шеберлікті игеруде жатқандығы, адам қабілетінің қайнарын ашуға негізделетіні түсінікті. Қазақстанның да осындай жолды таңдап алғандығы байқалады. Мен Қазақстанның өз мақсатына қол жеткізетіндігіне, түптің-түбінде əлемдегі ең дамыған 30 елдің ішінен табылатындығына күмəнданбаймын. Бірақ, мақсаттың мəні нақ осы тізімнің ішіне қосылу болмаса керек. Мақсат – адам ресурстарының дамып, жетілуін жеделдету. Осы арқылы жаһандық дамуға үлес қосу. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың стратегиясында бұл мəселе жақсы атап көрсетілген. Жазып алған Сұңғат ƏЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан».

мəселелері төңірегінде қолға алған жоспарларының талқыланғанын атап өтті. «Менің АҚШ-тың Қазақстанда ғы Төтенше жəне өкілетті елшісі ретіндегі миссиямның мерзімі аяқталғанын білесіздер. Соған қарамастан, мен Қазақстанмен бүгінгі күнге

дейін қалыптасқан тығыз байланыс жібін үзбей, жалғастыра беретін боламын. Дəлірек айтсам, ендігі кезекте Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттікте қызмет атқара жүріп «Жасыл көпір», ЭКСПО-2017 жобалары бойынша екіжақты ынтымақтастықты жандандыруға айрықша назар аударатын боламыз», деді елші өз сөзінде.

Мўнай ќўбыры – облыстар дамуына септесін (Соңы. Басы 1-бетте).

Менің ойымша, бұл қоғамның бұрынғы қоғамнан өзіндік ерекшеліктері болады. Бұл еңбек қоғамында адамдар барынша еркін ойлап, өзінің шығармашылық ой қуатын жүзеге асыра аларлықтай мүмкіндікке қол жеткізеді. Президенттің алға қойған стратегиялық мақсаты осындай ерекшеліктерімен құнды деп есептеймін.

Еуразия құрлығында дамып келе жатқан нарықтардың бар екенін дəлелдеді жəне Шығыс пен Батыстың интеграциялық үрдісін күшейтті. Бұл міндетті атқару Орталық Азияға, оның ішінде Қазақстанға жүктелгендей болып отырғаны мəлім. Сондықтан, аталған форумның Қазақстанда өткізілуінде де мəн бар. Негізі, екі күнге жалғасқан форумда Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыру мəселелері

талқыланды. Шетелден келген сарапшы мамандар еліміздің стратегиялық даму бағытына жоғары баға берді, деді Е.Орынбаев. Мемлекет басшысының тапсырмалары Қазақстанның дамыған 30 елдің қатарына ену жобасының тұжырымдамасынан көрініс табады. Ал, форумға қайта оралсақ, шарада түрлі қызу пікірталастар болды. Өзара түсіністік сипаттағы үнқатысу форумның маңызын арттыра түсті. Шетелдік мамандардың айтқан ұсыныстары назарға алынып, өз мамандарымыз арасында арнайы талқыланатын болады, деп аяқтады сөзін ПремьерМинистрдің орынбасары.

Одан мəлім болғандай, мұнай құбырын дамыту мен пайдалану жөніндегі жобаны Қазақстан Республикасының Үкіметінен – «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» АҚ, ал Қытай Республикасының Үкіметінен – Қытай Ұлттық мұнай-газ корпорациясы жүзеге асыратын болады. Тараптар уəкілетті ұйымдар мүдделерінің теңгерімін сақтауды ескере отырып, «МұнайТас» солтүстік-батыс құбыр компаниясы» АҚ пен «Қазақстан – Қытай құбыры» ЖШС-нің активтерін Қазақстанда тіркелген, жұмыс істеп тұрған немесе жаңадан құрылған бір заңды тұлғаның меншігіне біріктіру немесе өзге нысанда бірлескен қызметті жүзеге асыру мүмкіндігін уəкілетті ұйымдардың қарайтынымен келіскен. «Қазақстан – Қытай» мұнай құбыры арқылы қазақстандық мұнайды экспортқа тасымалдау жөніндегі қызметтердің тарифі мұнайдың «Қазақстан – Қытай» мұнай құбыры жүйесіне кіру нүктесіне қарамастан, бірыңғай болып табылады жəне мұнай тасымалдау маршрутының ұзақтығы есепке алынбай белгіленеді деп көрсетіліпті. Аталған мұнай құбыры арқылы

шикізатты еліміздің ішкі нарығына беру тарифін Қазақстан заңнамасына сəйкес Қазақстан Республикасының уəкілетті мемлекеттік органдары бекітеді, алайда, ол экспорт тарифінен аспауға тиіс. Жоба шеңберінде көзделген нысандар пайдалануға берілгеннен кейін жəне «Қазақстан – Қытай» мұнай құбыры бойынша Атыраудан мұнай тасымалы басталғаннан кейін мұнай беру кестесін тараптардың құзыретті органдары жыл сайын келіседі. Осы ретте Қазақстан тарабы ішкі нарықта ресурстардың жетіспеушілігіне əкелетін мəнжайлар туындаған жағдайда тиісті құзыретті орган арқылы жыл сайынғы кестені түзетіп, өзге тараптың уəкілетті органын хабардар ете отырып, мұнайды тасымалдаудың ай сайынғы кестесіне өзгерістер енгізуге құқылы екендігі де көрініс тапқан. Осы ретте Атасу – Алашаңқай құбыры арқылы жылына мұнай тасымалын 20 миллион тоннаға жеткізу көзделіп отырғандығын да айта кеткен жөн. Министрдің міндетін атқарушының сөзіне қарағанда, шикізаттың мұнай құбыры арқылы Павлодар мұнай өңдеу зауытына жеткізілуі қамтамасыз етілетін болады. Сондай-ақ, Павлодар

Партия доктринасы талќыланды

Нўротандыќ депутаттардыѕ маќсаты – партия Тґраєасыныѕ барлыќ бастамаларын заѕнамалыќ ќамтамасыз ету, дейді Н.Ныєматулин

Палата спикері, «Нұр Отан» партиясы фракциясының жетекшісі Нұрлан Нығматулиннің төрағалығымен фракция жиналысы өтті, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі.

Басты мəселе «Нұр Отан» партиясының доктринасын талқылау. Нұрлан Нығматулин жаңа партиялық құжаттың маңыздылығы мен өзектілігін айта келіп, доктринаның Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында

жүктелген маңызды стратегиялық міндеттер жолында барша қазақстандықтарды біріктіруді көздейтіндігін жеткізді. Сонымен қатар, Төраға мəжілісмендерге, партиялық əріптестеріне жаңа құжаттың əрбір бабының орындалуына

мен Шымкент мұнай өңдеу зауыттарының қуатын арттыруға, еліміз арқылы мұнай транзиті үшін құбырлар əлеуетін пайдалануға жəне жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік туғызылады деп күтілуде. Ең бастысы, еліміздің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге оң ықпалын тигізетін болады. Заң жобасы бойынша жұмыс тобының жетекшісі Виктор Рогалев құбыр өтетін жол бойындағы инфрақұрылымдардың дамуы ерекше қарқын алатынына н азар аударды. Оның мəліметіне қарағанда, 8 қосымша сорғылық айдау стансаларының құрылысы жүргізілетін болады. Мұнай құбыры өтетін Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан жəне Алматы облыстарының дамуына серпін береді деп күтілуде. Бұдан басқа, қосымша 1000 жұмыс орны ашылатыны да көлденең тартылды. Депутаттар заң жобасын мақұлдады. Сондай-ақ, жалпы отырыста палата бюджет заңнамасын жетілдіру, салық салу мəселелері бойынша өзгерістер енгізу жəне ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің адамдарды мемлекетаралық іздестіру шартына қатысты заң жобаларына қорытынды əзірлеу мерзімін бекітіп берді. əрқайсысының өз үлесін қосуы керектігін қадап айтты. – Нұротандық депутаттардың мақсаты – партия Төрағасының барлық бастамаларын заңнамалық қамтамасыз ету, – деді Нұрлан Нығматулин. Сондай-ақ, жиналыс барысында «Нұр Отан» ХДП фракциясы мүшелері – Парламент Мəжілісі депутаттарының партияның кезектен тыс XV съезіне жəне доктрина жобасын түсіндіру жұмыстарына қатысу мəселелері де қаралды. Съезд қарсаңында бүкіл еліміз бойынша партияның аймақтық жəне аумақтық филиалдарында конференциялар өтіп, оған нұротандық мəжілісмендер қатысатын болады.

 Алтын орақ

Алќаптыѕ їштен бірі орылды Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА, «Егемен Қазақстан».

Тамыз айының аяғындағы жауын-шашын пісіп тұрған егінді жинатпай, диқандарды біраз əбігерге салған еді. Міне, қыркүйек айы басталғалы əр аймақта өткінші жауып кеткені болмаса, көп жаңбыр жоқ. Алтын күздің ызғары жоқ жылы желі жерді кептіріп, комбайнның жүруіне жағдай жасап-ақ тұр. Бүгінге дейін облыстағы барлық егін алқабының 35 пайызы ораққа ілінді. Межелеп отырған 4,5 миллион тонна астықтың 1,5 миллион тоннасы қамбаға түсіп те үлгерді. Облыс əкімі Нұралы Сəдуақасовтың айтуынша, егер жауын-шашынды болып кетпесе, аудандардың басым көпшілігі аптаның аяғына дейін астықтың жартысынан астамын жинап үлгереді. Облыстың оңтүстік аудандарында жауын аз болғандықтан, орақ қарқыны да басымырақ. Ал жауын көп жауған солтүстік аудандар алқаптың кебуін амалсыз күтеді, дала кемелері кібіртіктейді.

Мысалы, Науырзым ауданы қазірдің өзінде барлық астық алқабының 51 пайызын жинап үлгерді. Ал жауыннан көз ашпаған Федоров ауданында бұл көрсеткіш небəрі 27 пайызды ғана құрап отыр. Облыс бойынша гектар айналымы орта есеппен 9,4 центнерден келуде. Ал астықтың сапасы жөніндегі сөз басқа. – Биыл жауын көбірек түсті, соған қарамай егінді жиып-теріп аламыз. Біздің шаруашылықтың алқаптары гектарына 14 -15 центнерден кем беріп жатқан жоқ. Биыл майлы дақылдың жылы болып тұр. Күнбағыс, рапс, зығыр гектарына 2 тоннадан айналады.

Əдетте, майлы дақылдарды гектарына 1,5 тоннадан жинайтынбыз. Енді бидайдың сапасы да жаман емес, қамырлылығы 29 пайызға жетеді. Бірақ ылғалы көп. Кептіргіштер бар, оны реттеп аламыз, – дейді «Қарқын» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры, Қазақ станның Еңбек Ері Сайран Бұқанов. Дегенмен, орақ барысы əр шаруашылықта əртүрлі. Ауа райының құбылуы диқанның техникасына да, орақ науқанындағы шалымдылығына да сын болары хақ. «Елде болса ерінге тиеді» деп, бүкіл жұрт диқандардың астығын шашау шығармай жинап алса деп күннің шуағын тілеп отыр. Қостанай облысы.


12 қыркүйек 2013 жыл

3

www.egemen.kz

Елімен етене Елбасы

Нўрсўлтан НАЗАРБАЕВ:

Садаєаѕ кетейін, айналайын халќым! көрсе шошып оянатындай қасіретті оқиғаларды бастан кешірді. Мен халқымның қажыр-қайратынан қуат аламын.

Мемлекетіміздің діңгегі – қазақ халқы. Ел де, жер де – қазақтікі. Ел болудың ұяты да біздің жұрттың мойнында. *** Халық еркі бəрінен жоғары.

*** Өзін-өзі сақтап қала алған халық – өте талантты халық.

*** Бұл ғасыр қазақ үшін алтын дер ем, Даңқымды əлем білді, Салтымменен. Кеудемде жаным барда көтеремін, Аянбан, Не күтсе де халқым менен!

*** Өліге де, тіріге де бар жанымен беріліп, қызмет көрсететін мұндай халық: ер мінезді, ақ көңілді, қолы да ашық халық дүние жүзінен табыла қояр ма екен?! *** Біз қашанда өткенге салауат айтып, жарқын болашақтан жақсы үміт күткен халықпыз.

*** Құнды қазынамыз – тарих табыстырып, тағдыр тоғыстырған халқымыз. *** Жабыққанды жебесем, Елді жұртпен теңесем, Қосынында қазақтың Бекер жүрмін демес ем!

*** Маған тіл, діл, өмір, тіршілік сыйлаған туған халқыма қашанда қарыздар болып өтемін! *** Құдай қазаққа қырын қарамаған: пейіліне сай етіп ұлан-ғайыр жер берген, асты-үстін толтырып кен берген, мейірбан, ақ көңіл, адал ел берген, жаны үшін малын, ары үшін жанын садаға ететін ер берген.

*** ...халықтар тек жаман нəрсені ғана жадында сақтаса, бір-бірімен ешқашан тату тұра алмас еді. Заман өзгереді. Əр ұрпақ өз көзқарасын қалыптастырады. Мемлекет мүддесін де өзінше түсінеді. *** Қанша қиындық көрсе де, абзалдығы мен сабырлылығын, басқа халықтарға деген сыйлаушылығын сақтай білген халықты, казіргідей қиыр-шиыр тарихи сын кезеңде өзім ажырамас бөлшегіне ай на лып отырған асыл жұртымды, XXI ғасыр табалдырығынан аттап, өз талайын тағы бір сынап көргелі отырған тəуекелшіл ұлтымды қалай ғана мақ таныш етпеспін?! Қалайша бас имеспін?! *** Өзінің тарихын қадірлемейтін, өзінің ұлттық байлығын бағаламайтын халық табысты да бола алмайды, тағдыры да сəтті бола қоймайды. *** Осындай алып ауқымды аумағы мен осындай бай тарихы бар қазақ халқы бақытты əрі жұлдызы да жоғары. *** Қазақтар ұлы өркениеттердің мұрагерлері – өзінің ұлттық «Менін» тарихтың бүкіл шыңыраулары мен шырғалаңдарынан алып өте білді. Тек алып өтіп қана қоймай, сақтап, көбейте де алды. *** Қазақ ауылы əрдайым ұлттық өсіпөркендеуіміздің қуат-қайнары əрі ұлттық сəйкестілігіміздің өлшеуіші болып қала берді. *** Қазақ əйелдері ұлтымызды өзінің емдік қасиеті бар жылы сүтімен, өз махаббатының отымен, өзінің аялы алақанымен жəне қамқорлығымен қамтамасыз етіп, сол арқылы елеусіз ғана қазақ халқының ұлттық, рухани, мəдени тұтастығын қалыптастырып, бойына жан жылуын дарыта алды. *** Бізге, байырғы ұлы халықтардың ұрпақтарына, өзгелердің қаңсығын таңсық еткен жарамайды, өзіміздің өткенімізге, бүгінімізге жəне болашағымызға жіті үңілетін кез жетті. *** Еркін, бейбітсүйгіш, білімді, өзінің əр алуандығымен біртұтас, табысты, бір

сөзбен айтқанда, өзгелермен терезесі тең – біртұтас Қазақстан халқын мен көз алдыма осылай елестете аламын. *** Мемлекет үшін ұйымшыл қоғамнан асқан тірек жоқ. *** Халықтың бірлігі Қазақстан мемлекеттігінің негізі ғана емес, сонымен бірге біздің мəңгілік құндылығымыз да болып табылады. *** Ұлтаралық татулық пен келісім көктен түскен бірдеңе емес. Ол мемлекет пен баршамыздың күнделікті саясатымыз бен практикамыздың нəтижесі. *** Тек қана көпғасырлық тұтастану мен жалғастық, тек қана ұрпақтан ұрпаққа берілетін ортақ мақсаттар бұл ғасырдың міндеттерін шешу үшін халықты біріктіре алуы мүмкін. *** Біздің басты байлығымыз – халықтар мен діндер арасындағы татулық пен келісім. *** Мен əлем халықтарының қатарына лайықты қосылған жаңа ұлттың жəне біздің Қазақстан сияқты ұлы елдің Елбасы болуды бұйыртқан тағдырға ризамын. *** Кез келген халыққа бəрінен бұрын асқақ рух керек. *** Ең бастысы, тату-тəтті, ынтымағы жарасқан көпұлтты халқымыз бар. Ел дегенде, жер дегенде білегін сыбанып, іске дайын тұрған азаматтарымыз бар. Сан ғасырлар бойы теперішті көрсе де, жайсаң жанын, əсем əнін, күмбір күйін, əдемі əдетғұрпын, таза тілін сақтаған ұлтымыз бар. Міне, біздің басты байлығымыз – осы. ***

Мен өз халқымның жолында басымды бəйгеге тіккен адаммын. *** Рухы еркін халық қана ұлы істерді атқара алады. *** Мен кезекті сайлауды ойлай алмаймын, мен елдің, халықтың болашақ тағдырын ойлауға тиіспін. Менің мақсат-мұратым осы, халық мені осы үшін сайлады. *** Қазақтың ұлттық рухы – оның өрлігі мен ерлігінде. *** Қазақ та енді үлкен ұлтқа тəн төзім мен сабырлы мінез көрсетуі керек. *** Менің бірден-бір қалауым, менің үмітім, егер қаласаңыздар, арманым – шамамның келгенінше, Қазақстан халқының өзін жан-жақты дамытуы үшін қалыпты, шынайы, өркениетті жағдай жасауға жəрдемдесу. *** Өзім үшін емес, елім үшін толғанамын: бір басыма керекті қай күнде де табармын. Халқыма керекті қалай табам, қайдан табам деп қам жеп жүру тек қана менің емес, əр азаматтың ісі мен жадында болуы тиіс. *** Сөз бастаған шешен болу – Бір қиын, Елің үшін есен болу – Бір қиын. Тайғақ кешіп, Ақ жол тауып, Адаспай, Көш бастаған көсем болу – Мың қиын! *** Ежелден рух еркіндігін ерекше қастер тұтқан халқымыздың асыл дəстүрлерін жаңа заманға жарасымды жалғастыруымыз қажет. *** Біз кешегісі тұлдыр, болашағы бұлдыр халық емеспіз.

*** Бабаларын қалтқысыз қастерлей білген халық балаларының болашағын да қапысыз қамдай алмақ. *** Қазақ баласының мызғымас та мұқалмас ерлік дəстүрінің тамыры тереңде жатыр. *** Қабырғалы халқы болмаса, қандай басшының да тауы шағылмай, тауаны қайтпай қоймайды. *** Өз халқын сүйген адам ғана оның тағдыры үшін күйе алады.

*** Маған ары үшін жанын садаға ететін осындай текті халыққа, мені ұлым деп, перзентім деп төбесіне көтерген халыққа, арғы-бергідегі қазақ баласының бірде-бірінің пешенесіне бұйырмаған бақытты – толыққанды, тəуелсіз мемлекет құрудың басында болу бақытын бұйыртқан халыққа қызмет етуден артық ештеңенің керегі жоқ, осы жолда мен бойымдағы бар қайрат-қабілетімді, білім-білігімді аямай жұмсаймын, қандай тəуекелге де барамын. *** Мен осы халықтың қаны мен жанынан жаралған перзентпін, сондықтан да қиын кезеңде мойныма түскен ауыр жүкті мойымай көтеруге міндеттімін.

*** Халықтың сенімін ақтаудан артық абырой жоқ, болуы да мүмкін емес.

*** Ұлттың ұлы болмай тұрып, адамзаттың перзенті болу мүмкін бе? Мүмкін емес!

*** Кез келген мемлекеттің қуаты – халқында.

*** Біздің басты жетістігіміз – тəуелсіз Қазақстанды құрғанымыз.

*** ХХІ ғасыр қазақ халқының жұлдызы жанатын ғасыр болатынына сенемін.

*** Біз ел иесі ретінде биік бола білсек, өзгелерге сыйлы боламыз.

*** Еліміздің басты байлығы, ең қастерлі қазынасы жердің астында да емес, үстінде де емес – адамдарымыздың жүрегінде.

*** Қазақтың бірлігі – елдігіміздің кілті.

*** Тарихты тудырушы да, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастау бұлағы да – халықтың өзі.

*** Бабалардың ерлігі, бүгінгі буынның ерен істері жəне жас ұрпақтың жасампаздығы арасында сабақтастық болса ғана, біз «Мəңгілік Ел» боламыз.

*** Ежелден құт-береке дарыған халқымыздың дарқан көңілі ешқашан ортайған емес.

*** Қазақстан халқы ұлы тарихтың иесі атануға лайық.

*** Халықтар арасындағы келісім мен достықтың алтын тамыры қазақтарға тəн асыл қасиеттерде жатыр. *** Қазақ халқы жиырмасыншы ғасырдың бүкіл өн бойында өзге халықтар түсінде

*** Ел бірлігі – ең асыл қасиет.

*** Біз қайда ұмтылсақ – сонда келеміз. *** Садағаң кетейін, айналайын халқым! Сенің мүддең жолында бойдағы қуат, ойдағы нəрдің бəрін сарп етуге бейілмін.


4

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

 Көкейкесті

 Ұстаздық – ұлы ұғым

Қилы кезеңдердің қырсығы артта қалып, ата-бабаларымыз аңсап өткен тəуелсіздікке қол жеткіздік. Одан кейінгі аласапыран жылдардан Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың сара саясатының нəтижесінде аман өтіп, экономикамыз өсіп, халқымыздың əл-ауқаты артып, кемел келешекке жұрттың сенімі нығайды. Отанымыз əлемдегі алдыңғы қатарлы елу елмен иық тірестіріп, іргелі мемлекет, қалыптасқан жұрт екенімізді көрсеттік. Ендігі жердегі келелі міндет жас ұрпақтың бойына отаншылдық рухты сіңіріп, ел мен жердің иесі сендерсіңдер деген ойды саналарына дарытып, бойларына орнықтыру міндеті тұр. Бұл туралы Президент елордада мектеп оқушыларына оқыған дəрісінде жан-жақты қозғады. Туған жердің, елдің тарихын білмейінше, шынайы патриот болу мүмкін емес дегенді қадап айтып: «Патриот – өз елін сүйетін жəне өзге мемлекеттерге құрметпен қарайтын адам», деген болатын.

Білім беру мекемелеріндегі тарих пəні

оќулыќ сапасына, ўрпаќќа їйрету їлгісіне, білгізу білігіне тікелей байланысты

Мұның бəрі Тұңғыш Президен тіміздің «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауынан бастау алып отыр. XXI ғасырдың он жаhандық сынқатерін атап өткен Мемлекет басшысы тоғызыншы сын-қатерде – өркениет құндылықтарының дағдарысына түсініктеме бере отырып, «Əлем ауыр дүниетанымдық жəне құндылық дағдарысты бастан кешіріп отыр. Өркениеттер қақтығысы, тарихтың ақыры, мультимəдениеттің күйреуін жариялайтын үндер жиі естіледі» деп қаншама ғасырлар тезінен сырын да, сынын да жоғалтпай бүгінге жеткен жауһарларымызды қорғап, дамыту жолын алға тартқан еді. Елбасы бұл айтқан бағдарында тарихтың заманға қарай өзгеріп отыратынын меңзеп, бірақ, тəуелсіз еліміздің өткені мен бүгінін, жар қын болашағын ұштастыра өрістету идеясын ұсынады. Соны жүзеге асыру жолдары талқыланған алқалы жиынды Мемлекеттік хатшы Марат Тəжин маусым айында өткізген еді. Онда ұлттық тарихты зерделеу жөнінде мəселелер көтеріліп, түйінді ойлар талқыланған. Соның бірі еліміздегі жоғары оқу орындарында жұмыс істеп келе жатқан Қазақстан тарихы кафедраларының жұмысын жетілдіру болатын. Бұл жастарға Отан тарихын терең үйрету үшін қолға алынған шара деп білеміз. Біз осы игілікті істі іске асыру жолында еліміздің төрт аймақтарында өткен республикалық семинарлар жұмыстарына атсалыстық. Ел тарихының кейбір əдістемелік жəне тарихи-мұрағаттық материалдарын қайта қарастыру мен зерделеу мəселесіне көңіл аударудамыз. Білім жəне ғылым министрлігімен кеңесіп, тарих туралы тұжырымдамаларымызды жұртшылық талқысына салып, өзгелермен ой бөлісу мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарымен жүйелі жұмыс жасаудамыз. Себебі, тарих мəселелері жеңіл-желпі ойбайламдарды көтермейді. Оның ғылыми негізі мықты болуы тиіс. Бүкіл деректер ғылымда дəйектелгеннен кейін ғана мектеп, жоғары оқу орындарының бағдарламаларына енгізу қажеттігін уақыт көрсетіп отыр. Мысалы, соңғы жылдардағы өткізілген Бірыңғай ұлттық тестілеу кезіндегі тарих сұрақтары мен жауаптарында жиі қайталанып жүрген олқылықтар мен сəйкес келмеу шіліктер, бұл сөзімізге дəлел бола алады. Кей білім ұялары өздері таңдаған балама оқулықтар бойынша жастарға білім береміз дейді. Бұл да жөн шығар. Дегенмен, балама оқулықтардағы деректердің əртүрлілігі сынақ кезінде талапкерлерді шатыстырары хақ. Сондай талапкерлердің кейбіреулері өздері емтихан кезіндегі сұраққа берген жауабының дұрыстығын білім алған оқулық бойынша дəлелдеуге тырысып бағатынынан хабардармыз. Жаһандану заманында тарихымыздың тиянақты да, орнықты болуына Елбасының жете кө ңіл бөлуі содан шығар деп ойлаймыз.

Мемлекет басшысының бұл талабының тиісті деңгейде іске асырылуы, тек қана тарихи мұралар мен мұрағаттарды не-месе тарихи тұлғалар мен оқиғаларды түпкілікті зерттеумен шектеліп қана қоймай, негізінен білім беру мекемелеріндегі та-рих пəнінің оқытылу сапасына да байланысты деуі де өте орынды. Сондықтан да, орта білім беретін мектептер мен колледждер, немесе жоғары оқу орындарында тарих пəнінің дəрістері мен практикалық сабақтарының ғылыми-əдістемелік жағынан қаншалықты нақты жəне дұрыс жолға қойылуының маңызы зор. Бұл тұрғыдан барлық білім беру мекемелері үшін жалпылама əдістемелік нұсқаушылық рөлін əр аймақтағы гуманитарлық бағыттағы жетекші жоғары оқу орындары атқаруы тиіс тəрізді. Өйткені, олар осы гуманитарлық саланы жан-жақты білумен қа-тар, зерделеп отыр. Біз секілді техникалық жоғары білім меке-мелері солармен тығыз қарым-қатынас жасау арқылы өзіміздегі түйткілдердің шешімін табамыз. Сондай оқу орындарының қатарында профессор А.Иманғалиев басқаратын М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің алатын орны ерекше. Бұл сексен жылдық тарихы бар ғылым мен білім ордасының тарих ғылымынан тарайтын этнография, өлкетану, археология жəне Отан тарихы ғылыми бағыттары бойынша, соның ішінде өлке тарихында ерекше із қалдырған тарихи тұлғаларды зерттеуде қыруар еңбек сіңіруде. Əсіресе, Ұлы Отан соғысы кезінде елі үшін ерлікпен қаза тапқан, тек қана өлкеміздің ғана емес бүкіл республикамыздың мақтанышына айналған қазақтың қаһарман қыздары Хиуаз Доспанова, Мəншүк Мəметова жəне Əлия Молдағұлова сынды қас батырларды қадірлеу ісі жақсы жолға қойылған. Тəуелсіз еліміздің өткені мен бүгінін таразы басында теңей отырып, кейінгі ұрпаққа сап алтындай таза жеткізу жөніндегі Президенттің тапсырмасына біз де өзіндік үлесімізді қосуға талпынудамыз. Соның ішінде заманға қарай өзіндік орны бар техникалық үрдістердің тарихын зерттеп, зерделеуге университет ғалымдары мен студенттері тың талпыныстар жасауда. Оқу орны өзінің техникалық бағытына қарамастан тарих пəнін студенттерге терең меңгерту мақсатында Қазақстан тарихы кафедрасының ауқымын кеңейтіп, білікті мамандарды топтастырып жатыр. Арнайы құрылған кафедрада студенттер мен магистранттар ғылым мен техниканың жоғарыда айтқан тарихын зерттеуге құлшына кірісуде. Жылма-жыл өткізілетін студенттік ғылыми конференциялар мен семинарларда жəне ғылыми жобалар конкурстарында, əсіресе, Отан соғысы басталған жыл дардан бастап қазіргі кезге дейінгі техниканың даму тарихын қамтитын тақырыптар алға шығып отыр. Мұндай қадам сабақтан тыс уақыттарда жүргізіледі. Отан соғысы кезіндегі кейбір техникалардың немесе өзге де қарулардың

даму тарихын, оларды жетік меңгерген шеберлер мен батырлар дың өмірбаяндарын байланыстырып зерделеу ниетіндеміз. Бұл да күні ертең ел тарихынан орын алатын деректер деп білеміз. Мысалы, Хиуаз Доспанова ұшқан У-2 ұшағы мен Мəншүк Мəметова меңгерген атақты «Максим» пулеметінің жасалуы, қолданылуы мен техникалық сипаттамаларын студенттер зерделеп, болашақта тəуелсіз елдің қажетіне жарайтын сондай құралдар əзірлеуге талпынып жүрген жастар да жоқ емес. Техникалық білімін ала жүріп, тарихқа ден қойғандар Хиуаз апамыздың сұрапыл соғыстың қиын жəне тапшылық кездерінде корпусы жартылай фанерадан құрастырылған У-2 ұшағының сипаттамалық жағынан көптеген жетіспеушіліктері болғанын, осы ақауларды олар танып-біліп, батыр қыздың соны дер кезінде біліп, сыннан сүрінбей өткенін ғылыми тұрғыда зерделеп шықты. Мұнымен қатар, техникалық мүмкіншілігіне қарай, биіктеп кетпей төмендеп ұшуға дағдыланған У-2 ұшағы жау қолында қалған қалаларға түнгі шабуылдар жасауда үлкен септігі болғанын да студенттер өз еңбектеріне арқау етіп отыр. Ал Мəншүк апамыз қазіргі кезде математика мен статистикада жиі айтылып, қолданылып жүрген түсінік – топтасу теориясын өзінің пулеметінде тəжірибе жүзінде қолданған адамдардың бірі болғанын да талапкерлер өз еңбектерінде көрсетті. Қарудың жұмыс кезіндегі тербелістері мен орнықсыздығының салдарынан пулеметтен шашыранды траекториямен борап ұшқан оқтардың анағұрлым топтасқан бағытын жауға дəл бағыттаудың өзі ол кездерде үлкен тапқырлық болғанын да дəйектеуде. Бүгін жаңа басталып жатқанымен, келешектегі Отан тарихынан елеулі орын алатын ЭКСПО-2017, Кеден одағы, күні ертең қатарынан табыламыз деп отырған Бүкіл əлемдік сауда ұйымы, басқа да елеулі қадамдар туралы да қазірден бастап жүйелі жазуды қолға алсақ, келер күнге жеңілдік болары сөзсіз. Қалай десек те, ел тарихын тиянақтау ісі қолға алынды. Бұған тек қана сала мамандары емес, елдік іс деп жұрт болып жұ мылсақ, келер күннің еншісі делінетін ел тарихы жүйелі жасалары анық. Бұған қоса мектептен бастап барлық білім ұяларында тарих пəнін жүйелі оқытуды жүзеге асыру ісі де ауқымды деп білеміз. Оны мүлтіксіз орындауда білім мен біліктің, ізденістің, сапалы зерттеулердің үлкен рөл атқаратынын естен шығар мағанымыз жөн. Сонда ғана алға қойған міндет ақаусыз атқарылады. Ақсерік ƏЙТІМОВ, Қазақстанның Инновациялық жəне телекоммуникациялық жүйелер университетінің президенті, профессор, Батыс Қазақстан облыстық мəслихатының депутаты.

ОРАЛ.

«Жаќсы мўєалімдер жаќсы оќушыларды жасайды» – деп атаќты педагог М.В.Остроградский айтќандай, біз сґз етпек болып отырєан мектеп ўстаздары бір шаєын ауданнан 29 «Алтын белгі» иесін шыєарып отыр Биылғы маусым айында Ұлттық бірыңғай тестілеу қорытындысы бойынша баспасөздің басты қаһарманы Оңтүстік Қазақстан облысы, Жетісай қаласындағы Б.Момышұлы атындағы №6 мектеп-гим на зия болды десек артық кетпеспіз. Астанадан алыста жатса да, «Алтын белгі» алған оқушыларының саны жағынан республикада рекорд жасаған бұл білім ордасы туралы жазбаған басылым кем де кем. Сонау тест басталған 2004 жылдан бері – соның ішінде 2007 жылдан бері ҰБТ сынағына барлық түлектері қатысатын мектеп-гимназия өз көрсеткішін жыл сайын көтеріп келеді. Оның 2004-2013 жылдар арасындағы орташа көрсеткіші – 100,77 балл - еліміздегі көптеген мектептер үшін əзірше қиялдағы арман ғана екені ақиқат. Əсіресе, соңғы 6 жылдағы гимназия түлектерінің табысы кімге де болсын бас шайқатып, таңдай қақтырары хақ. Мысалы, ҰБТ бойынша орташа балл 102-ден төмен түскен емес. Осы мерзімде бұл мектепті 289 оқушы бітірсе, соның 234-і 100-ден жоғары балл жинаған. Грантқа жоғары оқу орнына түскені (биылғы жылғы үздік 70 баланы есептемегенде) – 198. Орташа көрсеткіші – 108,7 балл. 78 оқушы «Алтын белгіні», 60 оқушы «Үздік аттестатты» иеленген. 2010 жылы 35 түлектің орташа көрсеткіші, тіпті, 118,3 балл болған. Олар сол жылы 13 «Алтын белгі» мен 17 «Үздік аттестатты» иеленіп, 35-і де түп-түгел грантқа жоғары оқу орнына түскен! Көзі тірісінде-ақ классик атанған Қадыр ағамыз: Шыңға биік шықтым-ақ, Қона алмадым, қайтейін. Болғым келді мықтырақ, Бола алмадым, қайтейін... – деп жазып кеткендей, қашан да биікті бағындырудан, сол биікті ұстап тұрудың қиын екені белгілі. Ал Б.Момышұлы гимназиясының оқушылары «100 балл» деп аталатын биікке мықтап қоныс тепкен тəрізді. Биылғы жылдың еншісі – 107,64 балл. 70 түлектің 50-і «Алтын белгіден» үміткер еді, соның 29-ы өз талабының орынды екенін дəлелдей алды, сөйтіп, екі жыл қатарынан қол жеткен өз рекордын – 13 «алтынды» тағы да жаңартты. Бұл – аудан бойынша барлық «алтынның» тең жартысы, облыс бойынша он пайызы деген сөз. Төрт балаға айтулы межені бағындыруға бір ғана балл кемдік етсе, 8 оқушы «Үздік аттестат» иесі атанды. Аудан бойынша 4 мектептің ғана бітіруші түлектері түгел ҰБТ-ға қатысса, соның бірі осы №6 гимназия. Мектеп балдық көрсеткіш бойынша ауданда екінші орындағы мектептен 20 балл жоғары тұрса, 2012 жылдың ҰБТ-ға қатысты рейтингісі бойынша 127 балл алды. Б.Момышұлы атындағы гимназия соңғы 5 жыл қатарынан барлық алты пəн бойынша аудан көрсеткішінен жоғары мектептердің көшін бастап келеді. «Оқ бойы озық» дегеніміз, осындай-ақ болатын шығар. Жəне ең бастысы бұның бəрі «қағаздағы көрсеткіш» емес, өмірдегі шынайы көрсеткіш. Əрине, айтуға оңай... Бүгінгі биік – моншақтаған тердің, ұйқысыз түндердің, жасампаз ақыл-ойдың, қатаң талап пен тынымсыз еңбектің нəтижесі. Облыстық білімді бақылау департаментінің директоры Лəззат Базарқұлова: «Біз оқушылардың білім деңгейін сырттай бағалау бағдарламасына сəйкес биыл министрліктен келетін кесте бойынша Б.Момышұлы атындағы мектеп-гимназиядағы 9-сынып оқушыларының білімін тексеруге барғанымызда көзге көрініп тұрған ең бірінші ерекшелік – мектептегі тəртіп болды. Дəлізде беталды жүрген бір де бір бала байқалмады. Екінші ерекшелік – оқушылардың білімді екендігі. Олардың бəрі де ешқандай асыпсаспастан, ойланып-толғанып отырмай, жанжағына жалтақтамай бірден қағазға жауабын жазуға кірісіп кетті. Абыржып, жүгіріп жүрген мұғалімдер де жоқ. Өйткені, олар өз шəкірттеріне сенімді ғой», деді. Бастауы қайда бұндай керемет жетістіктің? Оны біз сонау 1963, 1964 жылдардан іздегеніміз жөн болар. Себебі, ата-анасы Қызылқұмды игеру басталғанда Түркіменстаннан көшіп келген Өмірхан Қозыбақ орта мектептің жоғары сыныптарын кешкі мектепте оқып бітірді. Күндіз «Шардарақұрылыс» мекемесінде дəнекерлеуші, кейінірек «Амангелді» кеңшарында жүргізуші болып жұмыс істеді. Бұл 15-ке енді толған екі баланың бірі бара бермейтін, ерік-жігері күшті жастың ғана қолынан келетін ерлік іс. Одан соң əкесі майданда болған украин жерінде жоғары білім алып келіп, Жетісай аудандық партия комитетінде нұсқаушы болып істеді, 32 жасында орта мектеп тізгінін ұстады. Бұдан кейін денсаулығына байланысты Батыс Қазақстанға қоныс ауыстырғанымен, ол жақта аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары секілді қызметі де жақсы болғанына қарамастан, төрт жылдан соң жердің де жəннаты, елдің де жəннаты – оңтүстік өлкеге, өскен ортаға қайта оралды. Міне, сол 1988 жылдан бері Б.Момышұлы атындағы көпсалалы мектеп-гимназияны (бұрынғы ХХVІІ партсъезд атындағы орта мектеп) басқарып келеді. Еңбекқор ер-азаматтар аз емес. Бірақ, солардың бəрі бірдей істің көзін таба біле ме, міне, мəселе осында. Ө.Қозыбақ басқаратын мектепте жұмысқа мұғалімдер де, 1-сыныпқа бүлдіршіндердің өзі де сынақтан өтіп барып қабылданады. Бұл мектепке «тамыртаныстық, көке-жəке» жүрмейді. Ұжым басшысы осы ұстанымынан ешқашан айнып

көрген емес. Жоғары сыныпқа жеткенше бүгінгі қатаң талапқа төтеп бере алмаған оқушылар өз-өзінен артқа қарай ысырыла береді, соның арқасында іріктеліп, кіл сайдың тасындай бозбалалар мен қыздар ғана қалады. Облыс бойынша əр аймақтың теріптеріп алған озық оқушыларынан құралған оннан астам «Дарын» мектебі бар. Солардың барлығы жиылып биыл 67 «Алтын белгі» алды. Ал өзі тұрған шағын ауданнан басқа жерден ешкімді маңдайынан шертіп таңдап алар мүмкіншілігі жоқ Момышұлы мектебінің көрсеткіші – 29 медаль. Мектеп-гимназияда «Кіші ғылым академиясы», бастауыш сынып оқушыларына арналған «Жас ғалым» орталығы жұмыс істейді. Иə, таңғалмаңыз, дəл солай. «Себебі, дейді директордың орынбасары Айсұлу Жақсылықова, баланың білім алуға деген ынтаықыласы, ой өрісі, мінез-құлқы осы кезеңде қалыптасады. Сондықтан қазір ескі сүрлеуден шығып, өскелең заман талабына сай шығармашылық тұрғыдан оқыту қажет». Гимназия ұстаздары бұл жолды «Дамыта оқыту арқылы шығармашылыққа үйрету» деп атайды. 2-4-сынып оқушыларының таңдаған тақырыптарына көз салайықшы: «Кемеңгер Абай», «Батыр ата – Бауыржан», «Мағжан жəне балалар əдебиеті», «Судың қасиеті жəне маңызы», «Қазақ халқының салт-дəстүрлері»... Мектепте бастауыш білімге қаншалықты мəн берілетінін Өмірхан Қозыбақтың 2012 жылы баспадан шыққан «Сапалы білім – сəулелі болашақ» атты кітабында өз тəжірибесін ортаға салған 48 ұстаздың 16-сы осы бастауыш сынып мұғалімі екенін-ақ аңғаруға болады. Солардың бірі Гүлвира Уəлиева: «Өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру оңай шаруа емес. Сондықтан, дамыта оқу əдістемесіндегі ең басты нəрсе – оқушыларды

тиіс. Баға соған қарап қойылады. Көрсеткіші төмен баламен, оның ата-анасымен жеке жұмыс жүргізіледі. Сабақтан тыс уақытта қосымша сабақтар ұйымдастырылады. ҰБТ жүйесі туралы түсінік 5-сыныптан бастап-ақ беріле бастайды. Ал, 5-ші етіп қай пəнді таңдайтынын балалар негізінен 9-сыныпта шешіп қояды. Химия пəнінің мұғалімі Ақмарал Бекманова былай дейді: «ҰБТ-ға дұрыс дайындалудағы ең бірінші міндет – пəнге қызығушылық тудыру. Ол үшін сабақты сапалы өткізу арқылы оқу жұмысын дұрыс ұйымдастыру керек. Сапалы дегеніміз – əрбір сабақтың білімділік, тəрбиелік, дамытушылық мүмкіндігін барынша жете пайдалану». Жүйелі еңбектің далаға кетпесі анық – ҰБТ басталғалы мектеп оқушылары бұл пəннен тек қана «жақсы» жəне «өте жақсы» деген баға алып келе жатыр. Қазақтың ұлттық батырына, оның адалдық, əділдік, шындық нышанына айналған Бауыржан Момышұлының атындағы білім ордасы патриоттық тəрбиеге айрықша назар аударады. Ұстаздардың білім ғана емес, шəкірттеріне өз бойындағы бар жақсылық нəрі мен ізгілік сөлін сығып беріп отырғанының арқасында оқушы саны қалыптан екі есе асып, 2500 бала үш маусымда оқыған кезде де, бүгін де бір де бір бала «кəмелетке толмаған жасөспірімдер инспекциясында» есепте тұрмайды. Өмірзақ мырза оқу жұмысын дұрыс ұйымдастыруды қамтамасыз етіп қана қоймайды, оның осы жолдан таймауын қалтқысыз қадағалап, жіті бақылап отырады. Ол мұны оқушылардың білімін жоғары деңгейге көтеру үшін ауадай қажет төрт шарттың біріншісі жəне бастысы деп біледі. Өмекеңнің осындай дұрыс басшылығының арқасында 1995 жылдан бастап прогрессивті эксперимент алаңы болған қатардағы мек-

шығармашылық əрекет жағдайына енгізу. Мұның өзі оқытудың эвристикалық (қосымша əдебиетті қолдану) жəне зерттеу əдістеріне ерекше мəн берілетінін көрсетеді». Ұстаздардың бұл қағидасының жемісі оқушылар жоғары сыныпқа келгенде айқын көріне бастайды. Соңғы 8 жылда пəндік олимпиададан гимназия ауданда бірінші орынды ешкімге бермей келе жатыр. Гимназия оқушыларының облыстық, республикалық, халықаралық олимпиадаларда, байқауларда жеңіп алған жүлделі орындарын санамалау біраз уақытты алады. Бірнеше түлек «Болашақ» бағдарламасы бойынша Ұлыбританияда, тағы бірнешеуі М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университеті бастаған ресейлік ЖОО-ларында білім алып жатса, қалғандары Қазақ-Британ университеті, Л.Н.Гумилев, ƏлФараби, Қ.Сəтбаев атындағы университеттер секілді өз еліміздегі ең жоғары деңгейдегі білім ошақтарының бетке ұстар студенттері. «Баланы – жастан». Қалай исең солай қалыптасып өсетін шыбық кезінен ұстаздары шығармашылыққа баулыған балалар қай пəннің болсын мəн-мағынасын түсініп, ұғынатын қабілетке ие болып шығады. Бүгінгі тест жүйесі салтанат құрған заманда ең қажетті, ең жетіспейтін құндылыққа айналған осы қасиеттің оқушылардың бойына шықпастай болып, мықтап сіңірілуін Өмекең өмір бойы басты назарында ұстап келеді. Сол үшін де мектепте балалардың сабақты қабылдауға бейімділігін ескеретін 7 шығармашылық топ құрылған. Математика ғылым атаулының атасы болуы себепті оған гимназияда ерекше мəн беріледі. Директор барлық оқушының математика пəнін қалай меңгергенін тікелей өзі бақылап, қадағалап отырады. 5-11-сынып оқушылары əр тақырыпты өткен соң, оқушылар математикадан бақылау жазады, əр тоқсан сайын жəне жыл қорытындысы бойынша «+5» деген тестік сынақ тапсырып отырады. Одан бөлек, 10-11-сынып оқушылары əр апта сайын жалпы байқау сынағын тапсырады. Сынып жетекшілері ҰБТ сынағының дайындық қоржынына мəліметтерді жинақтап, əрбір тест нəтижесін директордың алдында талқылап отырады. Жаратылыстану пəндерінен, əсіресе, математикадан жауапты дұрыс белгілеу аз, оның міндетті түрде есебі шығарылған болуы

теп 2001 жылы гуманитарлық жəне жаратылыстану пəндерін тереңдетіп оқытатын «Көпсалалы мектеп-гимназия» мəртебесін иеленді. Аудандағы тірек мектепке айналды. Гимназия – аудандағы кең жолақты интернет жүйесімен жабдықталған екі мектептің бірі. Республикадағы ең үздік 10, əлемдегі ең озық 100 орта білім ошағының сапынан ойып орын алды. Гимназияның «Жылдың ең үздік мектебі» байқауында I дəрежелі дипломмен марапатталуы дəстүрге айналған үрдіс. Мектепте сабақтың өзі қалыптағыдан ерекше – таңертең 8-00-де 15-минуттық жалпы жаттығу жасаумен басталады. Бұдан соң тағы ширек сағат барлық сынып жетекшілері өз оқушыларымен əр күні əртүрлі мəселеге, мысалы, сейсенбі – саяси хабарға, сəрсенбі – «Болашақ» бағдарламасына, жұма – құқықтық тəрбиеге байланысты сұхбат жүргізеді. Осы жетістіктің бəрінің биік тұғыры – педұжымның ынтымағы мен ауызбірлігі. Мектепте 5 түрлі этнос өкілдері «тонның ішкі бауындай» еңбек етіп келеді. Жүйелі жұмыс, қол жеткен жетістіктердің астары «ел боламын» деген елдің бірлігінде, ердің ерлігінде жатыр. Сондықтан, мектептің бар еңбегінің жемісі – өзге ұлт өкілдерімен ағайын-туғандай шынайы ынтымақта болу. Өмекең мектеп ісімен шектеліп қалмайды, ол ауданның қоғамдық өмі ріне де белсене қатысады. Атап айтар болсақ, ол сонау 1994 жылдан бері №64 оңтүстік округтік сайлау комиссиясының төрағасы, аудандық мəслихаттың депутаты, 2005 жылы Президент сайлауында Н.Назарбаевтың Мақтаарал аудандық қоғамдық штабының ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды, «Нұр Отан» ХДП Мақатаарал аудандық саяси кеңесінің бюро мүшесі. Ол кісінің 2002 жылы Үкімет отырысында жасаған «Оңтүстік Қазақстан облысындағы мектептердің проблемалары» тақырыбындағы баяндамасында аз ұлт өкілдерін оқыту жайлы айта келіп: «...аталған проблемаларды шешудің бірден-бір жолы – тəжік тіліндегі мектептерді біртіндеп мемлекеттік тілге көшіру» деп есептейміз» деген батыл ұсынысы бүгінгі күні де өміршеңдігін сақтап отыр. Өмірзақ АҚЖІГІТ, журналист.

Оңтүстік Қазақстан облысы.


www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

Батырда ру болмайды. Ру ауыл арасындағы барымтада жүрген батырсымақ барымташыларда болады. Сондықтан да əр батырға əр қазақ баласының таласы бар. Туған тарихын айтқанда қазақ баласы анаған бір жүгініп, мынаған бір жүгініп, шындықтың шылбырынан ұстай алмай дел-сал болмаған. Жүгінсе қазақ баласы Мəшекеңе жүгінген. Əргі-бергі тарихты Мəшһүр-Жүсіптей қотарған жылнамашы қазақ баласында жоқ. Сол Мəшекең айтады: «Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаздауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жəнібек, Көкжарлы Көкжал Барақ... Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары... Балтакерей Тұрсынбай, Тарақты Байғозы, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай, Малай, Жəдігерден Жауғаш, Биғаш, бөрітонды, бөртеатты, бөрібас Орманшы, Ақсары Шотана, Қозған Биікше мерген, қарауылшысы Əлтеке Жидебай, Уақ Сары Баян. Бұл айтылған батырлардың бəрі де Ербекейше бұзау жарып батыр атанған емес, жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батырлар... Алтын қақпалы қорғанды бұзатұғын жолда Сырым Малайсары да бар еді, Шанышқылы Бердіқожа да бар еді…» деп.

асқанда жалғыз үй қараңдапты. Барса төрде сақалы белге оратылған, төбесі шаңыраққа екі елі тимей тұрған, иегін басына байлап қойған, əппақ болып малынып киінген тірі аруақ отыр дейді. Балаға көрген түсі оралып дір ете қалыпты. Бұл кісі бөрітонды, бөрібасты, бөрікөзді Əлтеке Жидебай батыр екен дейді. Атақты батыр ай сайын жұрт жаңартады екен. Ағыбайдың келетінін біліп бөгеліп қалған екен. Дереу қазан көтертеді. Сөйтсе, батырдың қазан-ошағы бөлек қыр астында екен. Тамақ ішіліп, қол жеңілдеген соң ел атына қонысыпты. Сонда жасы жүзге жетіп отырған Жидебай батыр лып етіп атқа өздігінен қоныпты. Балаға қолын жайғызыпты. – Жасым жүзге жеткенімен, несібем түзден болды. Һақ тағаладан нұр да-

Бґрітонды, бґрібасты, бґрікґзді

Жидебай батыр асы халыќтыќ мереке ретінде аталып ґтті

Төрехан МАЙБАС,

Қазақстан Республикасының мəдениет қайраткері.

Жақында маужыраған тамыздың 17-18 күндері Шет жəне Ақтоғай аудандарының жерінде атақты Жидебай батырға арнап ас берілді. Мəшекең Абылайдың қарауылшысы деп айтқан Жидебай батыр. Шет ауданының тұмсығынан бес шақырым жерде батырдың кесенесі орын тепкен. Оны бүгінде Батырбасы дейді. Ұрпақтары аталмыш мазарды қоршап, жан-жағын ретке келтіріп, тəу етер орынға айналдырған. Оның басында шырақшы үйінен бастап келушілерге арналған барлық жағдай жасалған. Өйткені, қалың ел батырды əулие деп те біледі. Бұл жерде бір шикіөкпеге зар болып, бала сұрап келушілер нөпірі бір толастаған емес. «Жеті-сегізден жаңа асқан кезінде Дос батырдың қара шаңырағында отырған інісі Əлмұрат байдың үйіне Қаракерей Қабанбай батыр келіпті деп Жидебайдың құлағына тиді. Барсам-ау, көрсем-ау деп, Жидебайдың түні бойы көзі ілінбей алас ұрды. Таң жаңа атуға сəуле беріп келе жатқан қарсаңда көзі ілініп кетіп еді. Бабасы Дос батыр түсінде аян берді. – Балам, алашқа аты шыққан Қабанбай батырдан барып бата алып қал, – деп. Шошып оянып, ұшып түрегеліп, үстінде боз жейдесі бар, құстай ұшып бара жатса, Қабанбай батыр да жорыққа аттанып, алаңқарақта жүріп барады екен. Алыстан немене екенін айырып, тани алмады. Еліктей ұшып келе жатқан бала екенін таныған соң, тосып тұра қалды. Бала жетіп келіп: – Ата, маған керек бата, – деді. – Түнде түсімде Дос батыр айтып еді. Жарайсың, жарайсың, – деп бата-сатаны береді. – Төрт алмажайым бар еді. Біреуін саған байладым, ал балам, – деп Қабанбай батыр жүре береді. Сөйтсе, төрт алмажайының бірі қызыл түлкі дегені болады екен. Сонысын беріп кеткен екен. Абылайхан үш жүздің баласы қазаққа хан болғанда Əлтеке – Сарым Жидебай атақты батырының бірі болып, Абылайханға қолбасы болған екен. Бір жаққа аттанарда, қосын жүргізерде Үйсіннен ақ шабдар атты алғызып, Əлтеке – Сарым Жидебайға мінгізеді екен. Жидебайға айсыз қараңғы түн тал түстей жарық, боран-соран ашық күндей, жан таба алмаған жерді көріп қойғандай табады екен. Біреудің пышақ, шақпағы бара жатқанда қалған болса, айсыз қараңғы түн болса мейлі, жауын-шашын, боран болса мейлі, жүріп келе жатып, найзасын шаншып тұра қалып, ал осы жерді қарай ғой дегенде, қалған-құтқан нəрсесін тауып алады екен. – Сен осыны қалай табасың, – дегенде жанға сырын айтпайды екен. Жалғыз-ақ Абылайхан айта береді екен: – Осының қызыл түлкісі бар, – деп. Бір жорықта жүргенде Абылай хан біреуге қадағала деп тапсырып қойды: – Ұйықтап жатқанда қойнын ашып қарашы, – деп. Сол адам аңдып жүріп, қарауылда, елсіз далада жатқанында ақырын басып барып қараса, өңірінің астында, төсінің

үстінде жатқан қызыл түлкіні көріпті. Түлкі жалт қарағанда үрейі ұшып, қаша жөнеліпті. Ханға келіп көргенін айтыпты. Көргені бар болсын, екі көзіне шел қаптап кетіп, көзінен айырылыпты». Мұны тəптіштеп беріп отырған Мəшекең. Сонымен, Əлтеке Жидебай батырды танығандай болдық-ау. Батырдың түп бабасы Əлтеке Қара Қожас батырмен түйдей құрдас екен. Жоңғарлармен болған бір ұрыста екі батыр қосындас болыпты. Алдағы қырғынға дайындалып қосқа кірсе Əлтеке батыр қазанда былжырап пісіп жатқан еттен бараны жидіп түскен жауырынды алып қарап отырады. Əлтеке батырдың ерекше қасиеті көріпкел екен. Онысын кəдімгі қойдың жауырыны арқылы болжайды дейді. – Əлтеш, түсің бұзылып тұр ғой, – депті Қожас батыр. Қожас батыр Əлтекені жақсы көргендіктен тура атамай Əлтеш дейді екен. Сонда батыр түсі бұзылып: – Екеуміздің біреуімізге қауіп төніп тұр, – депті. – Маған ба, саған ба? – депті батыр. – Маған, – депті жауырынды қайта қарап жіберіп Əлтеке батыр. – Ендеше ертеңгі ұрысқа қатыспайсың, қоста бол, тек ұйқыға бой алдыра көрме, – депті Қожас батыр. Əлтеке батырдың ұйқысы қатты екен. Бір ұйықтаса жуық маңда тұра қоймайды дейді. Ертеңінде ұрыс басталады. Қалмақтар кім бар, кім жоқ деп түгендесе Əлтеке батыр жоқ болып шығады. Олар жансызын хабар алуға жібереді. Барса батыр шырт ұйқыда жатыр дейді. Əлтеке солайынша ұйқы үстінде опат болады. Мұнан рухтанған жау қолы қазақтарды тықсыра бастайды. Күтпеген жерден ұрысқа Əлтеке қосылады. Құрдасының болжалын білетін Қожас батыр Əлтекені құтқаруға асығады. Алайда Əлтеке жауға дес бермей алды-артын шабақтаудан шаршамапты. Өлдіге санаған Əлтекенің қайтып тірілуі жаудың мысын басып, берекесі кетіпті. Сөйтсе, бұл келген Əлтекенің сыңары Əйтеке екен. Ол да ағасының мерт боларын жауырын ашып білген ғой. Алайда ағасын қорғап үлгермейді. Сонан ағасының бес қаруын асынып соғысқан ғой... Сонан Қожас батыр Əйтекеге разы болып, ақ батасын беріпті: – Сарысүйек жауырыншы болыңдар, – деп. Егіздердің бірінсіз бірінің тұра алмайтыны белгілі. Көп ұзамай Əйтеке де опат болады. Қазақ шежіресінде Əлтекенің сыңары – Əйтеке айтыла бермейді. Бəлкім, жастай опат болғандығынан. Бəлкім, ұрпағы қалмағандықтан. Алайда есімі ел аузындағы аңыздарда қалған. Шежіреде Əлтекемен бірге Сапақты тудырады. Бата қата кетпейді деп жатады ғой үлкендеріміз. Сол сөз рас болса керек. Өйткені, Əлтеке ұрпағы түгелімен жауырыншы болғандар. Немересі Дос ерекше жауырыншы болыпты. Жаугершілік заманда елде тігер тұяқ қалмағанда он төрт жасар Керней Есей батырды алып, жаяулап соғысқанда жауырынға сүйенген екен. Ол жөнінде ақын Самат Мұсабековтың «Есей-Дос» атты тарихи дастаны бар.

Дос батыр Əлтекеұлы жетпіс сегіз жа сында жалғыз ұлы Қожаназармен шабыншылықта қару көрсете алмай, тұтқынға түсіп, мал-жанымен қоса айдалып кете барады. Қалмақтар əкелі-балалы қос тұтқынның көзін жоймақшы болып, кеңес құрады. – Əкелі-балалы екеуің өзара келісіп, бірің бізге басы бүтін олжаға қалыңдар. Біреуіңнің басыңа бостандық береміз, – депті. Дос батыр: – Мен елге тірі барғанда не бітіремін? Қаздың етін асадым, жетпіс сегіз жасадым. Сені мұнда қалдырып елге барсам, екінің бірі, егіздің сыңары алысым былай тұрсын, досым табалар. Сен босанып, ел қарасына іліксең Дос батыр өлген жоқ, міне, көзі келді деп елім қуанар. Ел қатарлы қатын алып, бала сүйерсің. Сенен туған ұл менің кегімді алар, – деп батасын беріп қоштасады. Əкесі берген батасы қабыл болып, Қожаназардың əйелі бір ұл табады. Балаға Жидебай деп ат қояды. Осындай аңыздың тағы біріне тоқтала кеткім келеді. Бұл да ел ішінде айтылып жүрген əңгімелердің бірі. Тəлімді əңгіме. Кəдімгі Ақжолтай атанған Шұбыртпалы Ағыбай ойын баласы екен. Мүшел жасына енгенде түс көріпті. Түсінде дүниенің барлығы əппақ болып малынып тұр екен. Сол əппақ дүниеде алдымен бір ноқат, соңынан тағы бір ноқат көрініпті. Əлгі екі ноқат үлкейе бастайды. Ең соңында адам тіктеп қарай алмас жанарға айналады. Сонан əлгі екі көз өзінен алыстай бастайды. Бала болса əлгі көзден ажырай алмай еріп береді. Таңертең бала өзінің босағада жатқанын көреді. Сонан бала Ағыбай көз ілмейтін сырқатқа ұшырайды. Бір күн өтеді, апта өтеді. Ай өтеді. Əрі-бері түс жорытып көреді. Бір күні Қоңырбайдың шаңырағына құдайы қонақ түседі. Алыс жолдан келе жатқан жолаушы екен. Əлгі кісі тамағын ішкеннен кейін қор ете түсіпті. Қонақтың əңгімесіне елтіп отырған бала да қор ете қалады. Сонан беймəлім қонақ пен бала Ағыбай үш күн бас көтерместен ұйқы сойыпты. Қонақтың осылайша тегін еместігі білінеді. Ныспысын сұраса Əлтеке Бəптен батыр болып шығады. Əлтекелерге болжаушылық əлімсақтан қонған ғой. Енді шұбыртпалылар баланың түсін айтып, жорып беруін өтінеді. Сонан кешегі сойылған атан қойдың жауырыны келтіріледі. Бəптен əрі-бері қарап: – Жол шығып тұр. Менімен бірге сапарлас болады екенсің, – дейді. Сау отырған бала сол жерде талып түсіпті. Сонан бала қонаққа ілесіп жүре алмайтын болады. Бəптен батыр кетіп бара жатып: – Басын үш күннен кейін көтерер, аруақ қонғалы тұрғаны рас болса, мені қуып жетер, жолға салып жіберіңдер, – дейді. Айтқандай, үш күннен кейін бала басын көтереді. Көзін ашысымен қонақты іздейді. Оның жолға шыққанын білісімен бұл да жиналады. Бірінші күні алда кетіп бара жатқан бір түлкіні көреді. Екінші күні соңында келе жатқан тағы бір түлкіні көреді. Үшінші күні арты мен алдында келе жатқан екі түлкіні қатар көреді. Бала мұны жақсылыққа жориды. Ішінен оның тегін еместігін түйсінеді. Сөйтіп, қыр басына шыққанда алда кетіп бара жатқан салт аттыны көреді. Жақындап келсе əуелде қонақ болатын Бəптен батыр екен дейді. Сонан төртінші күні Бұғылы-Тағылыны

рып көрместі көрдім, сезбесті сездім. Бастаушым да, қоштаушым да адамнан болмай тағыдан болды. Содан да жұрт жаңартатын дағды таптым. Мені Жидебай еткен осы жанарымның нұры мен əлгі бастаушым мен қоштаушым еді. Соның нұрын саған қидым, қалған екеуі өзімнің ғұмырлық серігім екен, – деп бата беріпті. Жидекең жұртында бала Ағыбай тағы тұяқ серіппестен үш күн ұйқы сойыпты. Көзін ашысымен жан-жағына қаранып қайда жатқанын бағамдай алмайды. Көп ұзамай көз байланып, қараңғылық та түседі. Далада қала берудің ретін таба алмай Ағыбай атқа қонады. Сол кезде алдынан баяғыдай түлкі көрінеді. Біраз жүргеннен кейін артына қараса түлкі көрінбейді. Сөйтсе, Жидекең қоштаушы түлкісін өзіне алып қалып, адасып қалмасын деп бастаушы түлкісін Ағыбайға жіберген екен. Осы бір ғана аңыздың өзінде қаншама дерек көзі жатыр десеңізші? Осы аңыздан Жидебай батырдың киесі түлкі екенін, оның өзінде олардың санының екеу екендігін, біреуінің бастаушы, екіншісінің қоштаушы екендігін, жасы келген кезде жұрт жаңартатын дағды тапқанын, қараша үйін төмен қалдырып өзінің жоғары отыратынын, жасы келіп отырса да атқа өздігінен мінетінін, Бəптен бабамыздың батыр екендігін, Ағыбай батырдың мүшел жасына шығарда Жидекеңнен бата алғандығын білеміз. Бұл аңызға қарасақ бата беруші жүз жасқа толған. Ал Ағыбай мүшел жасына шыққан, яғни он екі жаста болған. Демек, Ағыбай батыр он екі жасқа толғанда Жидекең жүз жаста болған. Қарапайым төрт амалға салып жіберсек, Жидекең 1813 жылы қайтыс болған болып шығады. Сонда ол кісінің дүниеге келген жылы 1713 жыл. Өйткені, Жидекеңнің жүз жасқа келіп қайтыс болғаны белгілі. Ал Ағыбай батыр 1801 жылы дүниеге келген болып шығады. Міне, аңыздың ақыры. Міне, аңыздың шындығы. Сол шындықты ұрпақтары бекітіп берді. Елдің ойында жүретіндей, басқа жұртқа үлгі етіп ұсынатындай батыр бабаларын ұлықтап қатым Құран түсірді, Құран бағыштап, дұға оқыды. Жидебай батырдың 300 жылдығына арналған негізгі баяндаманы ҚР-дың еңбек сіңірген қайраткері, асты өткізу алқасының төрағасы Рымбек Жүнісов ағамыз жасады. – Бүгінгі бас қосуымызға себепші болып отырған қазақ тарихында өзіндік із қалдырған Абылайханның атақты сар баздарының бірі Қожаназарұлы Жидебай батырдың 300 жылдық мерейтойының бастамасы осыдан сегіз ай бұрын республиканың ақпарат кеңіс тігінде бірнеше мəрте жазылып, құлақтандырылды. Жидебай ауылында мамыр айының басында батыр бабаға ескерткіш орнатылып, ақындар мүшəйрасы қоса өткізілген болатын, – деп бастады Рымбек Жүнісов баяндамасын. –Шілде айының соңында Шет ауданының орталығында Ақсу-Аюлының көше лерінің біріне Жидебай батырға жəне бір ескерткіш орнатылды. Шара барысында концерт берілді, құран оқылды, енді, міне, Ақтоғай жерінде жалғастырып жатырмыз. Менің ойымша, қазақ қазақ елі болғалы ХІХ ғасырға дейін бір күн тыныш ұйықтаған емес. Үнемі халқын, жерін, дінін, мəдениетін сақтаумен алысты. Жанжақтан қысымға алған шүршіті бар, ойраты бар, жоңғар, қалмағы, сары орысы тағы бар, соғысумен өтті. Сонау Жəнібек, Керей хандығынан бері кешегі Абылай мен Кенесары хандардың қажымас қайрат,

ақыл-ойының арқасында қазақ елі жер бетінде өзін сақтап қалып, жер көлемі жөнінде дүние жүзінде тоғызыншы орында тұр. Бұл кімнің жеңісі – батырлардың, елдің жеңісі. Оның арты өркендеген Қазақстанға айналды. Дүние жүзінің 140 елі танып, Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болғанымыздың бастауы əріден басталады. Біздің Қарағанды облысы, оның ішінде Ақтоғай елінің сыйынатын тұлғалары: Сеңкібай, Жалаңтөс, Қараменде, Шабанбай, Сана би, Жанғұтты, Керней Жарылғап батыр. Бабаларымыз ел үшін, жер үшін талай сойқандарды басынан өткізсе, бүгінгі той иесі Қожаназарұлы Жидебай батырдың тарихтағы орны ерекше. Жидекең қолдан жасалған, біреудің айтуымен батыр болған адам емес, ол аруақты батыр, əрі би, əрі шешен тұлға. Мен Жидебайдың батырлығына, шешендігіне, ақыл-ойы мен кемеңгерлігіне баға беруден аулақпын. Менікі аруағына сыйыну, менің атам деп, сол кісінің ұрпағымын деп мақтаныш ету. Жидебай батыр өз замандастарының ішіндегі сыйлысы да атақтысы. Олай дейтінім, тегіннен тегін Алатаудың Талғар шыңының жанындағы Жидебай асуы, Шығыс Қазақстан облысының ұлы Абай елінде Жидебай қорығы деп жер аттарының аталуы тегін емес. Көкшетау қаласының орталығындағы алаңға қойылған Абылайхан ескерткішіне Жидебай батырдың есімі алтын əріппен жазылғанының өзі бұл сөзімізге дəлел...». Жидекең жөнінде белгілі ғалымдар М.Жолдасбеков, С.Қасқабасов, Қ.Салғараұлы, Ғ.Ақпанбек, М.Əбдуов, ақынжазушылар Қ. Бекқожин, С.Ақсұңқарұлы, А.Бөкен, Ж.Жаңқаш, Ғ.Ештанаев, К.Жүнісұлы, М.Баймұқанов, өлкетанушы Ю.Попов, А.Мұсатайұлы, А.Туғанбаев қалам тербесе, драматург А.Шайбеков «Сарыарқаның Жидебайы» атты тарихи драма жазды. Ақтоғай топырағы – киелі топырақ. Ақтоғай өңірінен батыр да, ақын да, академик те, əнші-күйші де шыққан ел. Оның бірінші буыны Алаш ұлтының көсемі Əлихан Бөкейханов, жеріміздің негізін сызуға, бөлісуге тікелей араласқан Əлімхан Ермеков, қазақтың бірінші кəсіби заңгері Ақбайдың Жақыбы болса, екінші буынын Орынбек Жəутіков, Гүлбаһрам Тарабаева, Əлихан Мусин, Хайдар Арыстанбеков, Төкіш Ақышев, Əсет Болғанбаев, Рахымжан Шаяхметов сынды аға-апаларымыз құрайды. КСРО Халық əртісі Күлəш Байсейітова, күміс көмей əншілеріміз Əсет Найманбаев, Шашубай Қошқарбаев, Манарбек Ержанов, Тəттімбеттің ізбасары Мағауия Хамзин да Ақтоғай жұртшылығының мақтаныштары. Генералдар Совет Жақыпбеков, Болат Байжасаров, Марат Шабақбаев, Жүніс Көрпебаевтар батырдың тікелей ізбасарлары. Еліміздің Мемлекеттік хатшысы Марат Тəжин «Өзінің өткенін ұмытатын қоғамды болашақ та ұмытады» деп қадап айтты. Қазақ тарихы өшпеген қозды еске салады. Қажеті келгенде қозды үрлеп, қаудан салып от тұтатып алуға болады. Біздің бүгінгі тірлігіміз соған ұқсайды. Жадымызда қалған тарихты жаңартып жатырмыз. Бүгінгі той тек Жидебай батырдың тойы емес. Бұл тойдың ауданның 85 жылдық мерейтойымен тұспа-тұс келуі де көңілге жаймашуақ сыйлағандай. Тойда алпыс шақты ақшаңқан киіз үйлер тігілді. Тойшы қауымның қызықтайтын думаны аз болмады. Бір жерде теңге алу өтіп жатса, екінші жерде асық атып жатты. Ақтоғайда сілкініс бар. Іс басына Ниқан Омархановтай əкім келді. Көктемде дүр еткен бəйшешектей жаңару бар. Айтыс ақындары соны жыр кестеге түсірді. Ал ақындар мүшəйрасына тігілген жеңіл автокөлікті ақын Серік Ақсұңқарұлы иеленді. Түйе балуандар бəсекесі де барынша тартысты өтті. Оған тігілген автокөлікті нұралық Бекзат Ахметбеков қанжығасына байлады. Аламан бəйгеге отыздан астам ат қосылып, 27 шақырымға шауып өтті. Ақтоғайлық Амантай Ыбышевтің «Роза» атты сəйгүлігі алдына қара салмай иесіне автокөлік ұтып берді. Сонымен Шет өңірінде басталып, Ақтоғайда жалғасқан Жидебай батырдың 300 жылдық тойы өз мəресіне жетті. Небір дарабоздар тудырған киелі өлкенің ұлқыздары алғы күнге нық сеніммен аттап, тəуелсіз елдің ірге тасын нығайта беретін болады. «Баталы құл арымас» деген бабаларымыз. Қожастың Əйтекеге, Қаракерей Қабанбайдың Досқа, Жидебайдың Шұбыртпалы Ағыбайға берген баталарының маңызы бүгінде кемімек емес. Ендеше, əңгімеміздің соңын Жидебай бабамыздың батасымен қайырсақ қияс кете қоймаспыз. Өз бірлігің болғанда, Елің өсер егіндей. Сөз бірлігің болғанда, Іргең тұрар сөгілмей. Татулығың жарасса, Жайлаудың жасыл көгіндей Кетпесе асыл ағайын, Кемтігің тұрар білінбей. Тойдың соңы атақты «Тоқырауын толқыны» ансамблінің ойын-сауығына ұласқан. Мəшһүр Жүсіп Көпейұлының шежіресінде: «Құдай рахмет қылсын, Жанқұтты Ботантайұғылында, Əлтеке-Сарымда атамның басы, енемнің бірдемесі қалғаны бар ма, Жанқұтты мен Жидебайдың аруағы еркіме қоймай жаздырып отырған», деп жазылған. Маған да осы мақаланы жаздырған сол аруақ болса керек... ҚАРАҒАНДЫ.

5 Ґзара мїдделестік танытылды

Баден-Вюрттемберг жері нің Сауда-өндірістік пала тасының шақыруымен Қазақстан Республикасының Германиядағы елшісі Нұрлан Онжановтың Ульм қаласына қыз меттік сапары өтті. Елші көлемі жəне экономикалық дамуы жағынан Германияда үшін ші орын алатын жердің қоғамдықсаяси жəне іскерлік топта ры өкілдерімен екіжақты кездесулер өткізіп, екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастыққа арналған «Қазақстан шикізат, өндіріс жəне технологиялар салаларындағы экономикалық серіктес ретінде» атты дөңгелек үстелдің жұмысына қатысты. Өзінің баяндамасында қазақстандық дипломат форум ға қатысушыларды «Қазақстан-2050» Даму стратегиясы шеңберінде Қазақстанның саяси жəне əлеуметтік-эконо микалық дамуының өзекті мəселелерімен таныстырып, 2012 жылы ақпан айындағы Елбасының ГФР-ға сапарының нəтижесінде қол жеткізілген уағдаластықтар аясындағы қазақ-герман екіжақты ынты мақтастығының басты басымдықтары туралы хабардар етті. Баден-Вюрттембергтің Сауда-өндірістік палатасының президенті Петер Кулитц өз сөзінде екі ел арасында орнатылған шикізат, өнді ріс жəне технологиялық серік тестіктің маңыздылығын атап өтіп, Баден-Вюрттемберг жерінің компанияларын Қазақстанның өндірістік жəне технологиялық жобаларын іске асыруына белсендірек атсалысуға шақырды. Баден-Вюрттемберг тұрғын дар санына шаққанда жоғары технологиялық кəсіпорындардың орналасуы жағы нан Еуропада, ал патенттерге тапсырыс берушілердің саны жағынан Германияда бірінші орын алады, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.

Жїйелі жўмысќа баєдарланєан шара Бангкокте «Қазақстандағы, Нигерия мен Оңтүстік Африкадағы инвестициялық жəне бизнес мүмкіндіктері» атты халықаралық семинар өтті. Іс-шараны Қазақстан, Нигерия жəне Оңтүстік Африка елшіліктерінің қолдауымен Таиландтың Индустрия министрлігі мен Таиланд Инвестициялар бойынша агенттігі жəне Қазыналық саясат ғылымизерттеу институты ұйымдастырды.

Қазақстан Республикасының инвестициялық əлеуеті туралы Қазақстанның Таиландтағы елшісі Марат Есенбаев сөз сөйледі. Ол тай тыңдаушыларын Қазақстанның əлеуметтік-экономикалық жетістіктерімен жəне инвестициялық əлеуетімен таныстырды. Сондай-ақ, Астанада өтетін ЭКСПО-2017 көрмесіне дайындық туралы айта ке ліп, тай компаниялары үшін жаңа инвестициялық мүмкіншіліктер ашылатынына маңыз берді. Таиланд Инвестициялар бойынша агенттігі бас хатшысының орынбасары Васана Мутутанонт өз сөзінде жаңа даму шы нарықтардағы инвестициялар үшін үлкен мүмкіндіктер бар екенін атап өтті. «Біз тай инвестициялары үшін жаңа басым бағыттарды – Қазақ стан, Нигерия жəне ОАРды анықтадық. Қазақстан бұл тізімде Орталық Азиядағы жетекші орынға ие», деді ол. Тай спи керінің сөзіне қарағанда, аталған іріктеуге елдегі қолайлы инвестициялық ахуал, мол табиғи ресурстар мен оңтайлы географиялық жағдай жəне инфрақұрылымдық даму деңгейі себеп болған. «Біз Таиланд Индус трия министрлігімен бір ле сіп, Қазақ станға тай компа ния ларының инвестицияларын тарту бойынша жүйелі жұмыс жүргізіп қана қоймай, жаңа экспортқа бағытталған жоғары технологиялық өндірістер құруға ниеттіміз», деді Қазыналық саясат ғылыми-зерттеу институтының директоры Пич Нитсмер. Семинар қорытындысы бойынша ағымдағы жылдың соңына дейін сауда миссиясы 50 тай кəсіпкерін өз идеяларын іске асыруды талқылау үшін Қазақстанға жіберетіні туралы келісімге қол жеткізілді, деп хабар ла ды ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі.


6

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

 Сараптама

Келешектен ґз келбетін кґрген ел

Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпиннің Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың шақыруы бойынша үстіміздегі жылғы 6-8 қыркүйекте біздің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының қорытындысы жоғарыдағы қағидаттың шындыққа жанасымды екенін тағы бір мəрте аңғартып өтті. Бұған осы сапар барысында екі мемлекет басшылары жасасқан байламдардың маңызы мен мазмұны дəлел бола алады. Бұл жолғы кездесу екі мемлекет арасындағы жан-жақты стратегиялық əріптестікті бұдан əрі тереңдете түсудің кемел келешегін айқындап берді.

жағдайында тіршілік ете алатынын көрсетті. Осының бəрі де Ұлы Жібек жолының тағылымы. Бүгін біздің өзара əрекеттестігіміз жаңа тарихи биікке көтерілді. «Жақын көрші алыс туыстан артық» дейді. Біз Орталық Азия елдерімен өзара қарым-қатынастарымызға зор маңыз бере міз жəне бұл біздің сыртқы сая сатымыздың басымдығы бар бағытының бірі», – деп атап өтуді де ұмытқан жоқ. Төрағаның сөзінен тағы бір пай-

Серік ПІРНАЗАР,

«Егемен Қазақстан».

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев бұл кездесуге СанктПетербургте өткен G20 саммитінен кейін шұғыл жетті. Елбасының Қытай лидерімен бірінші кездесуі Астанадағы Назарбаев Университетінде өтті. Мұнда мемлекет басшылары университеттің жұмысымен біршама танысып болып, студенттердің алдына шықты. Осы кездесудің барысында екі елдің арасындағы қарымқатынасты бұрынғыдан бетер жарастыра түсуге дəнекер болатын бірнеше қағидатты мəселелер бойынша мəміле жасалатыны ашып айтылды. Сөз тізгінін бірінші болып алған Нұрсұлтан Назарбаев, мəселен, біздің еліміз Қытайдың Қазақстанмен жəне аймақтағы өзге мемлекеттермен қарым-қатынасын нығайтуға ұмтылысын қолдайтынын атап өтті. Елбасы, сонымен қатар, биылғы жылы екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық айтарлықтай алға жылжып, тауар айналымы 26 млрд. долларға жеткеніне назар аударды. Осы жерде екі лидердің алдағы жылы бұл межені 40 млрд. долларға дейін жеткізу міндетін алға қойып отырғаны да белгілі болды. Осы күндері жүргізілетін келіссөздердің қорытындысында ынтымақтастықты жаңа сатыға көтеретін 20-дан астам жаңа құжатқа қол қойылатыны айғақталды. Қазақстаннан шыққан көптеген талапкерлер бірқатар жылдан бері Қытайдың əртүрлі жоғары оқу орындарында оқып, білім алып жүр. Жақын арада мұндай қамқорлықты қытайлық өрендер де көреді. Кездесуде Нұрсұлтан Назарбаев: «Жастар бірін бірі біліп, қарымқатынастарымыз одан əрі нығая беру үшін Қазақстан да Қытайдан студенттер қабылдауға əзір. Қазақстан ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа дайын. Қазақстан ҚХР-ға жақсы көрші, сенімді дос жəне экономикалық серіктес болады», – деді осыған орай. Жиналғандар Қытай көшбасшысы Си Цзиньпиннің студенттер алдында оқыған дəрісінен де көп мағлұматтармен қанықты. Ол өз сөзінде Қытайдың Орталық Азиядағы сыртқы саяси басым дықтары мен Қазақстанмен арадағы екіжақты ынтымақтастық туралы сөз қозғап, Қазақстанның тəуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы экономикалық жəне саяси дамуындағы жетістіктеріне таңданыс білдірді. Қазақ елінің бұл тарапта едəуір ілгері кеткенін жəне бұл қадамы халықтың тұрмыс деңгейін айтарлықтай жақсартып, халықаралық беделінің артуына жол ашқанын атап өтті. Мұның тағы бір дəлелі Астананың қазіргі келбетінен де көрініп тұрғанын жеткізді. Осы орайда ҚХР Төрағасының: «Небəрі 10 жылдың ішінде нағыз заманауи қала деңгейіне көтерілген

Астана Қазақстан жерінің тағы бір ғажайып құбылысы атанып отыр. Астана – еңбексүйгіштіктің, Қазақстан халқының өсіп-өркендеуі мен жарқын болашағының символы. Қытайдың Хань əулетінің елшісі 2 мың жылдан астам уақыт бұрын бейбітшілік пен достық миссиясымен қазақ даласына екі рет келіпті. Сол сапарлар Қытайдың Орталық Азиямен достық қатынастарының кеңеюіне ықпал етіп, Жібек жолының Шығыстан Батыс қа, Азиядан Еуропаға барар бағыттарын ашты. Ежелгі Жібек жолы өзінің бастауын менің туған провинциям саналатын Шэньсиден алады», – деп атап көрсеткен сөздері біздің елордамыздың қандай жетістіктердің арқасында пайда болғанын паш етумен бірге, көрші екі халық арасындағы ежелгі замандардан бергі сабақты жібі үзілмей келе жатқан байланыстың бүгінгі қалпын байқатып өткендей əсер етті. Бұл жерде мəртебелі мейман ертедегі Жібек жолының бойын жайлаған қазақ жері Шы ғыс жəне Батыс өркениетінің ықпалдастығына зор үлес қосып, түрлі ұлттар мен мəдениеттер арасындағы байланыстардың дамуына үлкен септігін тигізгенін қоса айтып өтті. Сөзінің сыңайында Си Цзиньпин: «Мəңгілік достық пен екі мың жылдан астам өзара қатынастардың жылнамасы түрлі ұлттары, мəдениеттері, діндері бар елдер өзара сенім мен түсіністік, теңқұқықтық əрі өзара тиімділік рухын басшылыққа алатын болса, бірлескен дамуға ұмтылып, бейбітшілік пен келісім

ым алғанымыз, қазіргі таңдағы Қытай мемлекеті айналадағы барлық халықтардың игілігі үшін көрші елдермен өзара достық пен ынтымақтастықты нығайтуға ұдайы күш жұмылдыра беретін болады. Мұның астарында: «Біз өзге дербес елдердің халықтарына, олардың даму жолдары мен жүргізіп отырған ішкісыртқы саясатына үлкен құрметпен қараймыз жəне қандай жағдай болса да, ішкі істеріне араласпаймыз. Қытай тарапы өңірлік істерде билептөстеушілікті көздемейді, ықпал ету аймағын іздемейді. Біз бүкіл өңірдің одан əрі үйлесімді дамуы үшін Ресей жəне Орталық Азия елдерімен бірлесе күш-жігер жұмсауға дайынбыз. Мемлекеттік егемендікке, аумақтық тұтастыққа, ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа қатысты аса маңызды мəселелер бойынша өзара нық қолдау Қытайдың Орталық Азия елдерімен стратегиялық серіктестігінің негізгі өзегі болып табы ла ды», – деген салиқалы саясат жатыр. Кездесуге қатысушылар Қытай Төрағасының ынтымақтастықтың жаңа модельдерін қолдану, төмендегідей нақты бағыттардан бастай отырып, бірлесе күш-жі гер жұмсау арқылы Ұлы Жібек жолының «экономикалық белдеуін» қалыптастыру қажеттігі жөніндегі пікірлері мен көзқарасын да құлақ қойып тыңдады. Оның ойынша, осы арқылы бірнеше ұтымды жақтары қарастырылмақ. Бірінші – экономикалық интеграция шаралары мен бағдарламаларын əзірлеу үшін экономикалық даму стратегиясының түрлі мəселелері жөнінде ұдайы пікір

алмасып отыру. Екінші – Тынық мұхиттан Бал тық теңізіне дейін біртұтас көлік инфрақұрылымын түзу. Үшінші –кедергілерді жоя отырып, жеткізу жылдамдығын арттыру арқылы сауда байланысын күшейту. Төртінші – валюта ағынын күшейту. «Бүгінде біз ұлттық валюталар мен жинақтар есебі бойынша табысты жұмыс жүргізіп келеміз. Мұндай тəжірибе ақша шығынын азайтып, қаржы жүйесін қатерден қорғайды, сондай-ақ, экономиканың халықаралық бəсекеге қабілеттілігін арттырады. Бесінші – халықтар арасындағы байланыстарды одан əрі күшейту», – деді Си Цзиньпин сөзінің түйінінде. Бұдан кейін қос мемлекет басшысы Ақордада қайта бас қосып, екі ел арасындағы жан-жақты стра тегиялық серіктестікті одан əрі тереңдету перспективаларын қарастыратын келіссөз жүргізді. Мұнда сауда-экономикалық, инвес тициялық, агроөнеркəсіптік, шекаралық, мəдени-гуманитарлық ынтымақтастықты жанданды ру мəселелеріне, сондай-ақ, халықаралық күн тəртібі мен өңірлік қауіпсіздіктің өзекті тақырыптарына мəн берілді. Бұл кездесудің соңын ала кеңейтілген құрамдағы келіссөздер өрбіді. Онда Қазақстан Президенті елдеріміздің үкіметтері, парламенттері, саяси партиялары арасындағы байланыстардың игі үрдіске айналғанын əңгімеледі. Ал келіссөздер қорытындысы бойынша өткізілген дəстүрлі брифингте Нұрсұлтан Назарбаев бүгінде Қазақстан мен Қытай арасындағы қарым-қатынастарда айтарлықтай табыстарға қол жеткізілгенін атап өтті. «Біз ортақ шекараны бекіттік, сауда айналымының көлемін ұлғайттық. ҚХР-дың Қазақстанға салған инвестициясы 20 млрд. долларға жетті. Бұл ел біздің экономикамызға инвестиция салудан барлық шетелдердің арасында үшінші орында. Газ бен мұнай құбырлары құрылысын қоса алғанда, мұнай-газ саласындағы ынтымақтастық қарқынды дамып келеді. «Достық – Алашаңқай» жəне «Қорғас – Алтынкөл» темір жол өткелдерінің ашылуы біз үшін əлемдік нарыққа қолжетімділік аясы кеңейгенін білдіреді, теңізге шығуға мүмкіндігі жоқ мемлекетіміз үшін мұның маңызы өте зор», – деді Елбасы. Ол, сонымен бірге, сапар барысында жалпы құны 30 млрд. долларға жуық 22 келісімшартқа қол қойылатынын атап өтті. Елбасы Қазақстан Қытайды өңірлік қауіпсіздікке, экстремизмге, терроризм мен сепаратизмге қарсы күрес мəселелері бойынша қолдайтынын да қа пер ге салды. Бұған қоса, Қазақстан Президенті еліміздің Ляньюньган порты арқылы Азия-Ты нық мұхиты өңі ріндегі көлік ин фрақұрылымына шығуы маңызды екеніне тоқталды. Өз кезегінде Си Цзиньпин біздің елдің оны үлкен əсерге бөлегенін білдірді. Төраға екі мемлекеттің энергетика саласындағы ынтымақтастығы өзара тиімді сипатқа ие екенін, ортақ күш-жігер жұмсау арқылы трансшекаралық мұнай жəне газ құбырларын тартуды жүзеге асыруға, энергия ресурстарын барлау, өндіру жəне өңдеу саласында кешенді өзара іс-қимылды арттыруға болатынын тілге тиек етті. Бұған қоса, ҚХР Төрағасы екі тарап өзара түсіністік негізінде екі ел сенімінің деңгейін көрсететін трансшекаралық суларды пайдалану жөнінде келіссөздер жүргізетініне тоқталды. Туындаған мəселелердің барлығын екі тарап бірлескен комиссия аясында одан əрі де екі елдің мүддесі үшін шешіп отыратындығы, трансшекаралық өзендеріміздің достық пен ынтымақтастық өзендеріне айналатыны айтылды. ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің Қазақстанға мемлекеттік сапары қорытындысының жоғары деңгейден шыққанын қазір əлемнің көптеген елдерінің бұқаралық ақпарат құралдары жарыса жазып жатыр. Солардың арасында Қытайдың «Синьхуа» агенттігі «Қытай жағы Қазақстанның 2015 жылға дейінгі даму бағдарламасын жүзеге асыруына жан-жақты кө мек қолын созады», деп жазды. Ал «Чайна Дэйли» газеті «Жібек жолының экономикалық дəлізі» ретінде қолға алынғалы тұрған Тынық мұхиты мен Балтық теңізі аралығын жалғайтын трансеуразиялық жобаны «оған қаты сушы барлық тараптарға экономикалық жағынан ғана емес, сонымен қатар, саяси жəне мəдени тараптарда да айрықша басымдық беретініне» жұрт назарын аударды. Негізінен, екі елдің арасындағы келісімнен туындаған бұл идеяның келешегі шынында да керемет болып көрінеді. Осының бəрі алыстағы ағайыннан жақындағы көршінің артық екеніне иландыра түседі.

Ғылымда да, өндіріс саласында болсын сөздік қорымызға кірген жəне жиі қолданылатын сөз «инновация» болып тұр. Сəнге айналған осы сөздің адамзат баласына тигізетін шын септігін білетін бірден бір сала болса онда ол – тау-кен өндірісі. Қазіргі таңда табиғат берген ен байлықты баса-көктеп қаза бермей, оны тиімді пайдалану, технологияларды жеңілдіру арқылы жұмысты жеңілдетіп, өндірісте бола беретін қауіп-қатерді азайту əлемдегі барша өндіруші компаниялар үшін өзекті мəселе. Соның ішінде «жасыл» экономика құру ең көкейкесті сауалдар қатарында.

«ИННОВАЦИЯ»

сəнге айналєан сґз емес» Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Ендеше, бұл күндері таукен өндірісі саласын зерттейтін алыс-жақын мемлекеттерден келген мамандар мен ғалымдар Алматыда өткен «Геотехнология-2013: тау-кен өндірісінің түйткілді мəселелері мен инновациялық даму жолдары» атты VI Халықаралық ғылымитəжірибелік конференциясында тоқайласты. Əрине, бұл конференция ұзын-сонар баяндамалар мен ешкімге керегі жоқ есептерден тұратын кезекші жиын емес. Уақытты бағалай білетін іскер орта өкілдері пленарлық отырыстарда болсын жəне секцияларда да осы саланың нақты мəселелері, қордаланған сауалдары мен ұсыныстарын жеткізуге, зерттеу нəтижелерін жария етуге мүмкіндік алды. Егер бүгінгі таңда ауаны ластайтын үш сала болса, соның бірі осы – тау-кен өндірісі секторы. Сондықтан қоршаған ортаға кесірін тигізбеуді көздейтін компаниялар ғалымдардың осы мəселеге қатысты инновациялық ұсыныстарын қуана қабыл алады. Оның үстіне еліміз таукен өндірісі саласына қатысты халықаралық жиынды ұйымдастырушы ғана емес, үздік ізденістерді қолдаушы мен қолданушы да екендігін айту лəзім. Мəселен, осы конференцияны ұйымдастырушылар бастапқыда-ақ екі күндік жиында тұсауы кесілген ең үздік баяндамаларды, инновациялық идеяларды арнаулы дипломмен, бағалы сыйлықтармен атап өтетіндігін мəлімдеген еді. Осы арада биылғы шараның басты ұйымдастырушысы «Қазақмыс» тобы екендігін айта кетелік. Егер Қазақстан тау-кен өндірісі бойынша əлемдегі үздік ондық қатарына кіретін болса, бұл жерде «Қазақмыстың» атын аттап өте алмайсыз. Дүние жүзіндегі мыс өндірудегі көшбасшы компаниялардың қатарында жүретін «Қазақмыс» таукен өндірісі саласындағы жаңа технологияларды дамытуға да қолдануға мүдделі екендігі аян. Осыған орай конференцияның алғашқы күні «Қазақмыс» тобының басшылығы бүгінде тау-кен өндірісі саласы, соның ішінде компанияның өзі үшін де басымдық берілуі тиіс бағыттарды айқындады. Мəселен, қазір «Қазақмыс» тобы үшін Жезқазғанда қалыптасқан геомеханикалық мəселелерді еңсеру қажет. Жылжып кеткен жыныстарды, опырылған аймақтарды өңдеу үшін ең ұсынықты идеялар, жаңа зерттеулер мен көкейге қонатын негіздемелер өте қажет. Осы мəселеде жүргізіліп жатқан зерттеулер мен тұрақсыз аймақтардағы камерааралық целиктерді қайта игеру технологиясын құру қажеттігі көрінуде. Қордаланған мəселеде инновациялық технологияларды айналып өте алмайтынын «Қазақмыс» тобы айқын түйсінеді. Өндірісті сандық технологиялармен қамтамасыз етіп, спутниктік бақылаумен айналысатын, инновациялық

жаңалықтарды қолданысқа енгізетін компаниялармен, ғалымдармен əріптестікке бармай болмайтындығын əлмисақтан білетін компания жетекшілері мысал ретінде Жезқазғандағы бірегей кен орны мен Жомарт кен орны қорларын қосымша өңдеу тəсілдеріне тоқталды. Бір жағынан ғылыми əлеуетімізді бағамдауды мақсат тұтатын халықаралық конференция барысында «Қазақмыстың» тау-кен өңдеу кешенінің бас директоры Бақтияр Қрықпышев: – Біз компания кəсіпорындарының қызметі барысында туындайтын аса күрделі геотехникалық мəселелерді шешу үшін бар күшімізді салып келеміз. Пайдалы қазбаларды өндіру мен игерудің дəстүрден тыс тың тəсілдерін іздестіру, кен орындарын аз шығынмен тұрақты əрі ұзақ мерзімді пайдалану – ең маңызды міндеттеріміздің бірі. Бұл тұрғыда экологиялық мəселе, сөзсіз, басты мəселелердің бірі, деді. Расында да «Қазақмыс» тобы жүйесіндегі бас жобалаушы институттар өндірісті ықшамдай отырып, жыл өткен сайын жобалау жұмыстары деген талаптың күшейіп келе жатқандығын алға тартады. Келешегі бар жаңа кен орындарын ашу мен игеруде инновациялық технологиялардың тиімділігін ешкім жоққа шығара алмайды. Сондықтан да ғылыми институттармен қоян-қолтық жұмыс істей отырып, инновациялық жобаларды қаржыландыру корпорацияның өз қажеттілігінен туындаған қадамдар екенін айтсақ та жеткілікті. Дəл қазіргі таңда дүниежүзінде мыс өндіретін он ірі компания санатындағы «Қазақмыс» көшбасшыларды құрайтын бестікке кіру үшін басты құрал ретінде инновацияларға иек артпақ. Дегенмен, Орал мемлекеттік экономикалық университетінің профессоры Михаил Федоровтың айтуынша, бүгінгі таңда тау-кен өндірісі, металлургия саласының басты мəселесі пайдалы қазба байлықтарын игеруге, зерттеуге кешенді тұрғыдан келмей отырғандығы. Ресейлік ғалымның ойынша, бұл сала əлі де Кеңес өкіметінен қалған білімге иек артады, сол тех нологиялар мен советтік ға лымдардың мықты мектебі қалдырған «мұралардан» кете алмай отыр. – Қазір жоғары минералдық шикізат өндіру ісінде болсын, пайдалы табиғи қазбаларды пайдалануда да заманауи технологияларды қолданысқа енгізбей болмайды. Бұл кез келген мемлекет үшін өзекті жайт. Ал бұл қызметті табиғатқа кесірін тигізбей жүргізу жалпы адамзаттың болашағы үшін бұрынғыдан да көкейкесті болып барады – дейді профессор. Ресейлік университет ректоры мұнан да бөлек қазба байлықтарды тиімді пайдаланудың бүкілəлемдік жүйесі жасалу қажеттігін алға тартты. Осы арада Қазақстан Республикасы Президентінің бастамасымен құрылған G-global виртуалды алаңы

таптырмайтын құрал екендігін айтады оқымысты-ғалым. Михаил Федоров табиғат байлықтарын дұрыс пайдалану үшін геотехнология кластерін осы виртуалды алаңда құруға болады деп есептейді. Сондықтан халықаралық қауымдастық үшін G-global алаңын барынша белсенді жұмыс істету жəне инновация деген жай сəнге айналған сөз еместігін ғылыми тұрғыда дəйектеді. Сондай-ақ, осы арада отандық корпорация өз еліміздегі Қарағанды мемлекеттік техникалық университетімен де тығыз байланысты екендігін айта отырып, университет ғалымы Фарит Низаметдиновтің пайымдарын алға тарта кетуге болады. – Қазба байлықтарды – жер үсті немесе жер астында өндіруде атқарылатын технологиялық шешімдердің барлығы геомеханикамен тығыз байланысты. Дегенмен, бұлар тау-кен жыныстарының жайы анық белгілі болғанда ғана табысты жүзеге асады. Сондықтан корпорация үшін ашық кен өндіру ісінде геомеханика сауалдары мен пайдалы қазба жұмыстарын жүргізуде арзандату маңызды сипатқа ие. Мəселен, біздің кафедра жасаған соңғы ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу «Қазақмыс» корпорациясына 500 миллиондай АҚШ долларын үнемдеуге мүмкіндік берді, – дейді Ф.Низаметдинов. Сол сияқты, қазақстандық ғалым біздің оқымыстыларымыз жүргізіп жатқан келешегі бар жұмыстың бірі – жер үсті қабатын ғарыштан зондирлеу екендігін алға тартты. Бұл, зерттеулер жердің беткі қабатындағы қозғалыстарды бақылап, оның əрекетін болжап отыруға мүмкіндік береді. Бұл əсіресе, Жезқазғандағы ірі кеніштер үшін аса маңызды. Мұндай ақпараттар кез келген апаттардың алдын ала алады. Айтқандай, Қазақстан Маркшейдерлер одағының төрағасы болып табылатын Фарит Низаметдинов маркшейдерлік озық технологияларды тəжірибеде қолдануға ықпал етіп отырғандықтарын атады. Мəселен, қазір корпорация кен орындарын сандық технологияларда түсіруде заманауи тахеометрлерді, 3D сканерлерін пайдаланады. Əрине, бұл таукен жыныстарының жағдайын, дəл анықтап, қазба жұмыстарын дұрыс жоспарлауда мүмкіндік туғызады. Басқа салалар сияқты, өндіріс секторы да жаңа мамандарға, жас кадрларға мұқтаж. Осы тұрғыдан алғанда соңғы жылдары еліміз бірінші рет Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде геомеханик-инженерлерді даярлауды бастаған. Кафедраның алғашқы 15 түлегі «Қазақмыс» мамандарының қатарын толықтырып та үлгеріпті. Сонымен, екі күнге созылған халықаралық конференция отандық тау-кен өндірісі үшін өзекті мəселелерді ортаға шығаруға толық мүмкіндік берді деп айтуға болады. АЛМАТЫ.


www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

 Ғибрат Облысымызда өткен ғасырдың соңына таман, жаңа ғасырдың басында мəнді мəслихаттарда, келелі кеңестерде, мəртебелі жиын-жиналыстарда, барлық халықтық, елдік шаралардың абыройы да, айбаты да, мəні де, сəні де, беделі де, берекесі де болып ақ дастарқанның төрінде иық тірестіріп, төрт үстелге сыймай, Қызылорданың бар жақсылары, жайсаңдары, саңлақтары, қаймақтары, дана да дара ақсақалдары – сөйлесе бұрынғының билеріндей ауыздары дуалы, сөздері пəтуалы, ұшса сұңқардай, шапса тұлпардай, шөксе нардай болып отырушы еді. Олар: асқар таудай, кемеңгер, асыл абыз ағаларымыз Исатай Əбдікəрімов пен Тəкей Есетов, төбесімен көкті, табанымен жерді тіреп тұрғандай, аузымен құс ұстаған, халқымызға қайрат та болған, айбат та болған Зейнолла Жарқынбаев, адамдықтың, азаматтықтың, əділдіктің, адалдықтың, тазалықтың, батылдықтың, батырлықтың алмас қылышындай Əмзе Əлжанов, Қонысбек Қазантаев, Ғафур Мұхамеджанов, Жəлел Қизатов, Сүлеймен Қалыбаев, Елеу Көшербаев, мəдениеттіліктің, сыпайылықтың, сырбаздықтың, салауаттылықтың, кісіліктің, кішіліктің, іскерліктің үлгісіндей Көмекбай Қаракөзов, Еламан Жүнісбаев, Омар Əзғожаев, Мəді Кереев, Ержігіт Бозғұлов, тағы да басқа ардақты ардагер-ақсақалдар болатын.

О

лар елдің данасы еді, панасы еді, жағасы еді, орманы еді, қорғаны еді, иесі еді, киесі еді. Өкінішке қарай, бүгінгі күні бас-аяғын қосқанда бір үстелдің аясына толар-толмас қана сол асылдардың, сол заманның, сол қоғамның ескерткішіндей, шырақшысындай, көзіндей, өзіндей болып олардың замандастары, əріптестері, тағдырластары, мұраттастары қалды. Уақыт өте келе асқар таулардың да аласаратыны, телегей теңіздердің де тартылатыны, асау өзендердің де жуаситыны сияқты, бүгінде біздің де ортамыз ортайып, тобымыз қораштанып, төріміз төмендеп, төбеміз аласарып қалғандай, үлкендігіміз бен ұлағаттылығымыз, үлгі, өнеге, кісілігіміз кішірейіп бара жатқандай, беделіміз бен берекеміз бірнеше еліге кемігендей болып көрінеді. Ал бүгінде халық сол абыздарын аңсайды, іздейді, салыстырады, сағынады, амал нешік, арыстардың əрқайсысының орындары ойсырапақ қалғандай. Ал осы асылдардың бірі де, бірегейі де Тəкей Есетов ағамыз болатын. Тəкең – тегін емес, текті, киелі, жүйелі, аруақты кісі, тұлпардың тұяғы, асылдың сынығы. Сыйлас едік, сырлас едік, қимас едік, біріміз ұстаз, біріміз шəкірт, біріміз аға, біріміз іні болатынбыз. Тəкеңнің жүзінен, түрінен, түсінен мейірімділіктің, имандылықтың, инабаттылықтың лебі ессе, отырысынан, тұрысынан, жүрісінен, сөзінен, ісінен, бүкіл болмысынан парасаттылықтың, ақсүйектіктің, бекзаттықтың иісі аңқып тұратын. Бұл бекзаттық қасиет оқумен, үйренумен, тəжірибемен, бақпен, тақпен, байлықпен келмейді. Атам қазақта тектілік деген киелі сөз бар. Тəкеңнің бекзаттығы осы тектіліктің терең тамырынан нəр алған, сүйегі мен қанына, жанына анасының ақ сүтімен, атасының қанымен, ақ батасымен дарыған бекзаттық. Бұл Тəкеңе тəңірдің арнайы төрелеп берген – тартуы, сыйы, сыбағасы. Жаратқан Ием Тəкеңе теңіздей терең ақылпарасат, білім мен біліктілік, жер мен тау қозғалса да қозғалмайтын сырлы, сырбаз, сабырлы, саспайтын, ыза жерді баспайтын сезімталдық, сақтық сергектік, темірқазықтай тұрақтылық пен табандылық, салмақтылық пен салауаттылық, ішкі-сыртқы сұлулық пен мəдениеттілік, саф алтыннан құйылғандай маңыздылық пен маңғаздық, биіктік пен тереңдік, кеңдік пен кемелдік берген. Осының бəрі бір басына көп те еместей, аз да еместей, жарасып, үйлесіп, үндесіп тұрушы еді-ау... Тəкең ауданы бар, облысы бар, бас-аяғы 27 жыл хатшы болды. Бұл бір адамның саналы ғұмыры емес пе?! Қазақтың «Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан» деген қарапайым сөзінің барлық дəрежедегі басшыларға да тікелей қатысы бар. Сондай-ақ, бақ-дəулет бір үйде, бір əулетте, бір ауылда, бір аймақта, бір адамның басында, құтбереке бір отар қойда, бір қойдың басында болады деген тұжырым, ұғым, болжам, əдет-ғұрып та бар. Осы қазақи қағидалар тұрғысынан қарастырсақ, қай заманда, қай қоғамда болсын кез келген басшы елге, халыққа бақ та, құт та болып келеді, сор да болып келеді. Басшы бақ, құт болып келсе, халық қыдыр келді дейді, ал сор болып келсе, «сұмырай келсе су құриды» дейді. Тəкең Арал ауданын үшінші, екінші, бірінші хатшы болып, табаны таймай 20 жылдың үстінде басқарғанда ауданның бағы жанып, абыройы мен атағы асқақтап, ырыс-несібесі еселеп өсіп, беделі мен берекесі облысқа, республикаға, Одаққа əйгілі болды. Ауданның экономикасын қарқынды дамытуда, мал шаруашылығын өсіріп-өркендетуде қол жеткізген тамаша табыстары үшін Арал ауданы қатарынан бес рет одақтық социалистік жарыстың жеңімпазы атанды. Ол Арал ауданын, облысты басқарған кезде елде берекелі тірлік болды, сызат түспеген бірлік болды. Т.Есетов – облыс тарихында өз замандастары арасында жалпы хатшылық қызмет атқарған мерзімі ең ұзақ жəне республикалық Жоғарғы Кеңеске қатарынан үш рет депутат болып сайланған жалғыз хатшы. Сыр елінің тарихында облысты басқарған 22 басшының орташа қызмет атқарған мерзімі 3 жыл болса, ал сол орында 6 жылдың үстінде қызмет жасаған Тəкең екеуміз ғана екенбіз. Тəкеңнің замандастарының, əріптестерінің бəрі де орта мектепті, жоғары оқу орнын сырттай бітірді. Ал Т.Есетов – мəдениеттің, білімнің, ғылымның, өнердің ежелгі қара шаңырағы, Ресей мемлекетінің темірқазығы бұрынғы Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласында жүйелі, тиянақты, тыңғылықты жоғары білім алған жалғыз хатшы. Тəкең еңбегі жанған бақ қарап, қыдыр дарыған, төбесінде бұлты, жетегінде жолбарысы бар бақытты, аруақты тұлға. Т.Есетов Қазақстан компартиясының ХІІ, ХІІІ, ХІV, ХV, съездеріне, КОКП-ның ХХV, ХХVІ съездеріне делегат болып қатысты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің VІІ, VІІІ, ІХ шақырылымының депутаты болып сайланды. Майдандағы жауынгерлік ерлігі үшін «Отан соғысы» орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен, бейбіт өмірдегі ерен еңбегі үшін «Қазан төңкерісі», үш мəрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, «Қазақстан Республикасының Тəуелсіздігіне – 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталды. Тегінде, тектілікті халық та, уақыт та, тарих та, ғылым да, тəжірибе де, өмір де жоққа шығармайды. Ал, Тəкеңнің тектілігінің тамыры терең, бұтағы бүтін, жапырағы жасыл. Ол – 90

түйе сексеуілге күймеген, жанбаған əулие, атақты Қаз дауысты Қазыбек бидің пірі Сейтмамбет бабамыздың тікелей жетінші ұрпағы. «Маған қиянат қылған адам ешуақытта оңған емес» дейтін жарықтық сырласқанымызда. Шындығында да солай болды. Тəкең адамның, сөздің қадір-қасиетін аса жетік білетін. Аз сөйлейтін, бірақ саз сөйлейтін. Бекзаттығынан, білгірлігінен, дүлдүлдігінен аз сөйлейтін.

жетпей, шешпейтін, жеңіл-желпі көшпейтін, ағаттыққа, асығыстыққа жол бермейтін, жалғандық пен жасандылыққа жаны қас болатын. Сол бір көз бен бір құлағың Мəскеуде, бір көз бен бір құлағың Алматыда болған кездің өзінде Тəкең, əсіресе, кадр мəселесіне аса жауапкершілікпен, сезімталдықпен, сергектікпен, сақтықпен, қамқорлықпен обал-сауап, əділдік, имандылық тұрғысынан қарайтын, ешкімді де өз еркімен жамандыққа жіберген емес. Алайда, ол заманда бірінші басшының еркінен тыс жағдайлар да болып тұратын. «Ақылсыз адам ғана армансыз» деген. Тəкеңнің ақылы да, арманы да, өкініші де, «əттеген-айы» да аз болған жоқ. Арман деген сағым, арман деген қиял. Ол адамды кейде жетелейді, кейде желкелейді, кейде жеткізеді, кейде жеткізбейді. Арман сондықтан да арман. сылдарды, ардақтыларды арманда қалдырмаса, бұл өткінші, опасыз, жалған дүниенің айызы қанған ба? Айықпас аурудың атына мінгенің, ажалға мінгенің. Тəкең күтпеген жерден ауыр науқасқа душар болды. Біз Тұрғанбай (Сыр өңірінің бас дəрігері) екеуміз Тəкең ауыра бастағаннан, Алланың аманат еткен жанын Жаратқанға тапсырғанға дейін күн құрғатпай басында, қасында болдық. Барлық жағдай, қамқорлық өз дəрежесінде жасалды, үмітімізді үзбедік, бірге қиналдық, қимадық, өлім түгілі өкпеге де қимайтын асыл аға

А

А

елінен безуге мəжбүр еткенсіздер. Осыдан соң сіздерден қандай жақсылық күтуге болады?» – деген екен. Сондай-ақ, Ол: «Жамбыл Жабаевтың дүлдүл ақын еместігін əшкерелеуді өтінген адамдар бүгін осы залда отыр, сол жолдастар осы əрекеттерімен күллі қазақ халқының ділі мен рухына, өткен тарихына шабуыл жасап, өзін өзі масқаралағанын қалайша ойламаған? Түсінбеймін, түсінгім де келмейді...», – дегенде залда отырғандар дүркірей қол соғып, қатты қоштапты. Тəке! «Сырт көз – сыншы» деген ғой, П.К.Пономаренко дұрыс айтады. Иə, Абайды сабаған, Алаштың барлық жақсылары мен жайсаңдарын қамаған, зиялы дегендердің өзі бірін-бірі сатқан, Шəкəрімді, Əлиханды, Ахметті, Міржақыпты, Жүсіпбекті, Мағ жанды, Сəкенді, Бейімбетті, Ілиясты, Сұлтанбекті, Сəдуақасты, Тұрарды, Темірбекті, Оразды, ...атқан, Д.Қонаевқа, Ж.Шаяхметовке, Н.Оңдасыновқа, Ж.Тəшеновке опа бермеген бізден шындығында не күтуге болады? Тəке! Бразилияда бао деген бір халық бар екен, іштерінен шыққан ақылды, талантты, дарынды адамдардай боламыз деп, оларды өлтіріп, миын бөліп жейді екен. Африкада да осындай бір халық бəріміз ақылды боламыз деп, ақылдыларын өлтіріп етін бөліп жейді екен. Бүгінде осы екі халық та азғындап, азып-тозып жер бетінен жоғалуға айналыпты.

БЕКЗАТ

Тəкең көпсөзділікті шешендік, діңкілдеуді көсемдік деп білмеді. Сол заманның ұзаққа созылатын жиын-жиналыстарында, отырыстарда Тəкең міз бақпай, тіп-тік, түп-түзу, қозғалыссыз, тек қана кірпік қағып, терең ойдың теңізіне шомылып, бəрін байқап, бəрін бақылап, бəрін бағыттап, тас мүсіндей тапжылмай, қасқайып отырушы едіау жарықтық. Иə,Тəкең зерек, зерделі, ойшыл, ойын ақылға суарған, пайым-парасатқа ат шалдырған, адалдықты, əділдікті ту еткен, имандылыққа, қанағатқа, шүкіршілікке нар шөктірген, кісілігіне кір түсірмеген, арының, намысының туын жықпаған азамат. Кейде Алла тағаланың мүмкіншілігінің шексіздігіне, мырзалығына, мəрттігіне таңғаласың, біреуге берсе үйіп-төгіп бəрін береді, біреуге түкте бермейді. Неге олай екені ешкімге де белгісіз, адамның ақыл-ойына, қиялына симайтын, тек Аллаға ғана аян құпия. Мысалы: тектілік, тереңдік, тұрақтылық, табандылық, тегеурінділік, талапшылдық, талғампаздық, төзімділік, турашылдық, сияқты Тəкеңе тəн қасиеттердің əліппенің əр əрпінен табылары сөзсіз. ен 1999 жылы Алматыдан туған жерге, елге зейнеткерлікке шығып, түпкілікті көшіп келдім деп, Тəкеңе сəлем бере барғанымда: – Қарағым-ай, іргемізге бір ел көшіп келгендей болды ғой, – деген ғибратты сөзі менің есімнен ешуақытта да шықпайды. Əр кездескеніміз бір ғанибет еді, шын көңілден, ақ пейілден əрдайым айтатын Тəкеңнің «айналайыны» Алланың алғысындай əсер ететін. Тəкең елді, халықты ашумен, айқаймен, үркітіп, қорқытумен, алдап-арбаумен, мазалаумен, жазалаумен емес ақылмен басқарды. Ақылды ең жақын дос, ашуды ең қауіпті қас деп білді. Кез келген адамды қабағымен ұқтыратын, қабағымен ықтыратын, сұсыменен бұқтыратын. Талай ауыздығымен алысқан аяқтыға жол, ауыздыға сөз бермейтін асауларыңыз Тəкеңнің алдына барғанда жуасып, жүні жығылып, бетегеден биік, жусаннан аласа бола қалатын. Бір кезде облыстық партия комитетінің екінші хатшысы болып В.М. Голубенко марқұм келді. Алдынан келгенді тістеп, артынан келгенді теуіп дегендей, жұрттың апшысын қуырып, өзінше тəртіп орнатқысы келген. Біраз уақыт өткесін ол «батырың» «Тəкей Есетұлы, мен сіздің солдатыңызбын, не бұйырасыз, соны орындаймын», деп өз сабасына тез түсе қалды. Кеңес заманында, қай деңгейде болмасын, көпшілік жағдайда партия, совет басшыларының күндестікпен, теке-тірестікпен, бəсекелестікпен, бақай есеппен жұмыс істеп, мысық пен тышқанның күнін кешкені баршаға аян. Бұл сол дəуірде қалыптасқан басшылық жүйесінің осал тұстарының бірі еді. Тəкең болса, мұндай қолайсыз, келеңсіз, ретсіз, жөнсіз, жосықсыз жағдайларға аудан, облыс басқарған кезінде жол берген емес. Кеңес органдарына партия органдары қалай басшылық жасау керек, олардың қарым-қатынастары қалай болу керек, жұмыс стильдері мен əдістерінің, үлгісі мен өнегесін, жол-жобасын көрсетті. Арал ауданында Ыдырыс Қалиев, Қозтай Əбуов, Бодаш Уəлиевпен, облыста облыстық кеңес атқару комитетінің төрағалары Шаймерден Бəкіровпен, Сағидолла Құбашовпен, Ыдырыс Қалиевпен үндестікпен, үйлесімділікпен, сеніммен, терең түсіністікпен нəтижелі еңбек етті. Олардың бірлігі-елдің, халықтың бірлігі болды, берекелі тірлігі болды. Тəкеңнің өзінің орны, салмағы, айбаты, абыройы, беделінің үстіне алаштың біртуар ардақты азаматы, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы, КОКП-ның Саяси бюро мүшесі Дінмұхамед Қонаевтың Тəке ңе деген ерекше көзқарасы, сенімі мен өзара отбасылық, ағалық, інілік, сыйластығы сол заманда елімізге, халқымызға үлкен қолдау болды, қорған болды. Алып империяны бір өзі билеп, төстеген құдіретті Л.И.Брежнев біздің Қазақстанның басшысы Д.А.Қонаевты қалай қолдаса, Д.А.Қонаев та Т.Есетовті солай қолдады. Ал басшының жоғарғы жақтың алдындағы беделі мен берекесі елдің, халықтың бақыты, ырысы-несібесі ғой. Тəкең əрбір тағдырлы істі, əрбір шешуші қадамды, қаралып отырған мəселенің алды-артын болжамай, мəн-жайын, түп-тамырын терең талдамай, дұрыстығына өзінің көзі, көңілі, көкірегі

7

Қинамайды абақтыға жапқаны, Қиын емес дарға асқаны, атқаны. Маған ауыр осылардың бəрінен, Өз ауылымның иттері үріп, қапқаны. Тəке, қолдан жасалған екі ашаршылықтың, қуғын-сүргіннің, коллективтендірудің, репрессияның, соғыстың салдарынан, əсіресе, қазақтар ауызбіршіліктің жоқтығынан, кейбір зиялы деп жүргендеріміздің зиянды əрекетінен олардың күншілдігінен, қызғаншақтығынан, сатқындығынан ХХ ғасыр қазақ халқы үшін ең қанды, ең қайғылы, ең қасіретті ғасыр болды. Сөзіміз жалаң болмас үшін енді осыған бір ғана мысал келтірелік. Ғалым Сапарбек Əсіпов республикалық «Егемен Қазақстан» газетінде (2002 ж.) ұлтымыздың тағдырына қатысты тарих тасасында қалған сұмдық бір сырды суыртпақтап жазып, жариялады. Оның айтуынша, сонау 1919 жылы билікті қолға алып, қызыл империя құра бастаған большевиктер өздері жүргізетін ұлт саясатының келешегін де айшықтауға бет бұрады. Осы орайда орталық үкіметтің басшысы И. Сталин жалынды большевик-дала комиссары Ə. Жангелдиннің Қазревком құру туралы ұсынысын қолдай отырып, сол Қазақ өлкесінің басшылық органына мүше болып табылатын қайраткерлерді қабылдайды. Олар түгел дерлік өзіміздің қазақтар, ұлтымыздың бетке ұстар қаймақтары. Сөйте тұра артындағы қалың елі үміт артқан осынау азаматтар орталық үкіметтің Қазақ өлкесінің басшылығына қазақ ұлтынан шыққан азаматты, бұл ретте Ə. Жангелдинді, тағайындау туралы шешіміне жаппай қарсы шығып, өзге ұлттың өкілін Қазақстанға басшы етіп жіберу жайлы бейшаралық ұсыныс жасайды. Бұдан əрі автор былай дейді: «Солай. Ақылға салсаң қазақтар қазақтың төрағалыққа тағайындалуына қарсы шықпаса керек еді. Жангелдинді дəлелін тауып жақсы-ақ құлатқан. Бірақ орталарынан біреуді ұсынайын десе, үлкен лауазымды біріне-бірі қимай, биік мəртебені бейтарап біреуге беруді жөн көрген. Ұзын сөздің қысқасы осы. Қазақи қызғаныш ұлт билігін құрбандыққа шалып жіберген. Ең жаманы: қазақи қызғаныш ұлт билігін бір жолға құрбандыққа шалып қана қойған жоқ. Орталық үкімет мүшелерінің миына: қазақ байғұс өз тізгінін өзі ұстауға əлі дайын емес екен ғой деген ұғымды тесіп құйып кетті. ...Осылайша Қазақ елін басқару тізгінін «бейтарап ұлт» өкілінің қолына ұстату дəстүрге айналып кете барды. Өткенге өкініп, сан соққаннан пайда жоқ дейміз ғой. Сөйтсе де, айтпасқа тағы болмайды. Бəрінен бұрын оның бүгінгі жəне келер ұрпаққа тарихи тағылымы қымбат. Қазақ делегаттары Əліби Жангелдинді құлату үшін қазақ ұлтының билігін құрбандыққа шалып жіберді. Дəл осы күні қазақ ұлтының билігі құрбандыққа шалынып қана қойған жоқ. Көп кешікпей 1 миллион 700 мыңдай адамның өмірі қоса қиылып кетті. ттең... Əттең! Тоз-тоз болып кеткен Қазақ елінің басын қосып, басқару үшін құрылған тұңғыш мекеменің басына қазақ отырғанда ол кейін тағы бір қазаққа мұра болып қалатын еді. 1925 жылы Қазақ елін басқаруға Голощекин емес, Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Смағұл Сəдуақасов, Ораз Жандосов, Сейітқали Меңдешов, Сəкен Сейфуллин сияқты ұлтжанды азаматтардың бірі отырса, 1920 жылдың соңы 1930 жылдардың басындағы асыра сілтеушілік соншалық шырқап кетпейтіні, қазақ 1922 жəне 1932 жылдардағы аштықтан топалаң тиген қойдай қырылмайтыны анық еді...». Ал біздің бұған алып-қосарымыз жоқ. Өзімізді өзіміз қиямет қасіретке ұрындырған бұл жайт расында да сұмдық емес пе?!. Иə, бұл біздің қазақтың қай заманда болмасын қанына сіңген қайғы-қасіреті, тарихи трагедиясы. Сондықтан да ХХ, ХХІ ғасырда Қазақстанды басқарған басшының үшеуі ғана өз ұлтымыздан, облысымызды басқарған 22 басшының 6-уы ғана жергілікті кадрлар. 1929 жылы 6 млн. қазақтан 1939 жылы 2 млн. ғана қазақ қалды. 1937-1938 жылдары халық жауы болып атылған қазақтар саны пайыз жағынан грузиндерден екі есе, орыстардан үш есе, татарлардан төрт есе, өзбектерден бес есе көп болған. Бірде бір республикада мұндай сұрапыл адам шығынына жол берілмеді.Тіптен, адамзат тарихында теңдесі жоқ ғаламат екінші дүниежүзілік соғыстың басынан аяғына дейін немістің табанының астында болған Белоруссияда мұншалықты адам шығыны болған жоқ. Сондықтан да, осындай тарихи шындықтардан, нақты дəйектерден кейін «Қазақтың жауы қазақ» деген ащы да ауыр сөзді жоққа шығару қиын. Жаратқан Ием, қазағыңа жар бола гөр! Жамандықтан ада қылып, жақсылыққа бастай гөр деп тілеуден басқа амал жоқ. Туған жазирасының төрінде, жұртының іргесінде жүрмек түгілі, еліне жердің бетімен келіп, жердің бетімен кетуге зар боп жүрген азаматтар қаншама?! Бұған да шүкіршілік қылыңыз. Осының өзі бізге, елімізге, халқымызға, азаматтарға, басшыларымызға қаншалықты абырой, бедел, береке десеңізші! Осындай адами парызыңыз бен қарызыңыз таразыланып жатқан тарихи сəтте сіздің атыңыздан, Исекеңнің атынан, өз атымнан айналайын Қызылорданың халқына, еліне, азаматтарына ризашылық пен рахмет айтуымыз орынды деп ойлаймын. Туған топырағымыздың көсегесі көгеріп, мəртебесі аса бергей, ырзығы, несібесі таса бергей деп тілейік, Тəке! Тəке! «Дарын мен талант құдайдан, ердің бабы жұбайдан». «Жігіттің қосы оңбай, ісі оңбайды» деген ұзақ жылдар жаныңызға жалау, отбасыңызға құт-береке болған, азаматтық алтын басыңызды қастерлеп, қасиетіңізді ұлықтап, өміріңіздің қайсыбір қызық, қиын-қыстау кезеңдерінде де өзіңізге айнымас, сенімді серік болып, алақанына салып аялап, баладай баптаған адал жарыңыз – Тазагүліңізге де риясыз ризашылығыңыздың біз нақты куəгеріміз. Алла тағала Тəкеңнің жатқан жерін жайлы, жанын жəннаттың төрінен қылғай, отбасына, еліне, халқына тыныштық, береке, бірлік бергей деп тілейік, ағайын!

Ə

М

еді ғой. Əр барған сайын: «Əуелі сенгенім құдай, сосын Тұрғанбай», деуші еді жарықтық үлкен өмірсүйгіштікпен, үлкен сеніммен, үлкен үмітпен. Өкінішке қарай, ауруды жеңгенмен, ажалды жеңе алмайсың, бəрімізге қадірлі Тəкең 80 жасқа 15 күн қалғанда дүние салды. Менің сонда 80 жастың мерейлі, мəртебелі жас екендігіне, арман жас екендігіне, үлкен белес екендігіне көзім əбден жетті. Қазақтың тағы бір бəйтерегі құлады. Еліміздің төрінен, төбесінен тағы да бір орын босап, ойсырап қалды. Тəкең табиғатында, бүкіл болмысымен босаға үшін емес, төр мен төбе үшін, көсеулік үшін емес, көсемдік үшін, көш бастауға, ел бастауға, сөз бастауға жаралған жан, молынан пішілген, Құдайдың үйе салған бір киелі төбесі еді. Қорыта айтқанда, оның өзі түгілі көлеңкесіне де сыйлап, сəлем беретін арқалы азамат болатын. Осындай жандармен дүние нұрлы, əлем əдемі, өмір мəнді де сəнді, табиғат та өзінің жарасымды жалғасын тауып жатады. Тəкеңнің өмірі де, өзі де ел-жұртына өшпес өнеге. Қазақта: өлі өлік емес, тірі өлік өлік деген сөз бар. Сондықтан мен ендігі сөзімді, сырымды, сынымды, шынымды, мұңымды, ойымды, пікірімді Тəкеңе арнап айтпақпын... Тəке! Сіз екі мыңжылдықтың, екі ғасырдың, екі қоғамның куəсі болдыңыз, кемелденбеген, кемелденген социалистік қоғамның басты оқиғаларының басынан, қасынан, ортасынан табылдыңыз, капитализмнің де ащы-тұщы дəмін таттыңыз. Сіз замандастарыңыздың əр жүзінен тоқсан сегізінің ғұмырын қиған қанқұйлы соғыстан атамекенге аман оралып, 60 жылға жуық нұрлы шуағы мен жарастығы мол, мақсатты да мағыналы өмір кештіңіз. Бұл – қазіргі бейбітшілік пен аманшылықтағы қазақстандықтардың орта жасы. Ал, сіздің олжа жасыңыз. Осыған да шүкіршілік қылыңыз, Тəке. Өз халқыңызбен бірге бар да боп көрдіңіз, жоқ та боп көрдіңіз, аш та боп көрдіңіз, тоқ та боп көрдіңіз. Бірге жылап, бірге күлдіңіз, аурудың да бір кісідей азабын тарттыңыз. Халқыңыз сізге риза, сіз де халқыңызға риза болыңыз! Дүниедегі ең жақсы адам өзіне жаманшылық жасаған адамға жақсылық жасайтын, ал ең жаман адам өзіне жақсылық жасаған адамға жаманшылық жасайтын жан деген өмірлік қасқабас қағида бар. Сіз жақсы адамсыз, сондықтан бəрін де кешіресіз деп ойлаймын. Тəке, 1954 жылы республикалық мəртебелі бір жиында Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы П.К.Пономаренко. «Қазақ халқының атағы əлемге мəшһүр тарихи тұлғалары геолог-академик Қ.И.Сəтбаев, ғалымжазушы М.О.Əуезов, ғалым-сазгер А.К.Жұбанов сияқты аса дарынды перзенттерін жəне басқаларды қамқорлыққа бөлеп, ел кəдесіне жарар ірі жұмыстарға жұмылдырудың орнына, сіздер жəне Қазақстанның бұрынғы басшылары олардың соңына шам алып түсіп, күн көрсетпей, туған

Өкінішке қарай, бірінің бірі етін, миын жемегенмен, айналайын біздің қазақ та жақсылардың алдын кесуден, етегінен тартудан, аяғынан шалудан, іштарлықтан, күншілдіктен алдына жан салмайды. Алла қазақты осы Абай атамыз бүкіл өмірінде сынап, жылап өткен жаман қасиеттерден ада еткей. Тəке, біз қызық халықпыз. Кешегі Колбиннің аласапыран, қазақтың басына əңгіртаяқ ойнаған, алмағайып заманында кейбір зиялы дегендеріміз əдеттегідей зиянды болып шықты. Əдебиетіміздің ақсақалы деп жүрген бір жазушы-драматург Колбинге: «Біз сізді 25 жыл асыға күттік» деп зар илеп, мұңын шақты, құлдық ұрды. Басқалары да қарап қалмады, жағымпаздар жарысы кеңінен етек алды. Сол кезде от ауызды, орақ тілді Қалтай Мұхамеджанов: «Мен де Колбиннің жұрт кіріп жатқан жеріне кірейін деп барсам, жұмыртқадан жүн қырыққан, қара судан қаймақ алған, жердің жарығын көктеген, шайтанға тұзақ құратын айлакерлер, қулар, сұмдар, сатқындар барлығы түгел кіріп алыпты, маған орын жоқ екен», деп ащы шындықты айтып, кете барыпты. Тəке, «Ауылдағының аузы сасық» деген шірік, пасық, бықсық қағидадан аса алмай, өзі бола алмай, болғанды көре алмай, күншілдіктің, қызғаныштың қызыл отына оранып, айықпас дертке шалдыққан, «болмасын деген оңбасын» дегендей, өзімізден ешкімде, ешкімге де болмасын деп, ал сырттан келгендердің тілеуін тілеп, табанын жалап, табалдырығына табынып, қасы мен қабағын бағып, төбесіне көтеріп, жал-жая, майлы жілік асатуға дайын, ал өзімізден шыққан басшылардың артынан тасада тұрып тас атуға дайын жағымпаздар, жантықтар, туабітті парақорлар, арызқойлар, сатқындар бізде де болған, қазір де бар, келешекте де болады. ұл жөнінде Алаштың асыл азаматы Ахмет Байтұрсыновтан артық кім айта алды? Ұлтының, халқының мүддесі үшін жанын шүберекке түйген есіл ер былайша егіледі: Не жазып ем, құдай-ау, мен қазаққа, Мұншама ғып салғандай бұл азапқа?! Адамшылық есебіне кірісіп, Қолы жетсін дегенім бе азатқа?

Б

Жөн көрсеттім қазақ деген ұлысқа, Жол сілтедім жақын емес алысқа. «Өзге жұрттар өрге қадам басқанда, – Дедім, – сенде қатарыңнан қалыспа! – » Бар ма, қазақ, мұнан басқа қылғаным? Неңді шашып, неңді бұздым, былғадым? Аштан өлген аталарың бар ма еді, Тамақ үшін сатқан сірə иманын. Көң тасыған көк есектер, бəріңе, Қалдырмастан жағалай жас, кəріңе . Үрім-бұтақ нəсіліңе қалғандай, Нық басылар кетпейтін мөр тəніңе.

Сейілбек ШАУХАМАНОВ, Қызылорда облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы.


8

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

 Ғылым жəне тағылым Жедел дамып отырған ғылыми-техникалық прогресс қоғам өмірінің барлық салаларын ақпараттандырудың жаһандық үдерісінің негізі болып табылады. Қазір ақпараттық жəне телекоммуникациялық технологияларды игеру оқи жəне жаза білумен бір қатарда тұр. «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазіргі əлемде жай ғана сауат тылық жеткіліксіз болып қалғалы қашан. Біздің азаматтарымыз үнемі ең озық жабдықтармен жəне ең заманауи өндірістерде жұмыс жасау машығын меңгеруге дайын болуға тиіс», деп атап айтуы тегін емес.

Білімніѕ ќайнар кґзі – ізденісте Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Бүгін көз жетіп отыр ғанындай, жаһандық технологиялық революцияның бір бөлшегі болу үшін оқытудың жəне ғы лыми зерттеулер жүргізудің түбірі нен жаңа мүмкіндіктерін жасайтын ақпараттық жəне телекоммуникациялық технологиялар саласында зерттеу жұмыстарын барынша дамыту қажет. Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі ақпараттық технологиялар институтының дирек торы, академик, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Юрий Шокин айтқандай, əртүрлі елдердің ғылыми жəне академиялық ұйымдары арасындағы ынтымақтастық ғылыми қыз метті дамытудың маңызды аспектісі жəне индикаторы болып табылады. Ғылыми қауымдастық ғылым жəне ұйымдастыру міндеттерін шешу барысында күш жігерді біріктіруді дəстүрге айнал дырған. Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі, ҚР Ұлт тық инженерлік академиясы, Қазақстанның жетекші оқу орындарының математика жəне информатика саласындағы озық ғылыми күштері арасындағы ынтымақтың тамыры тереңде жатыр. Математика, информатика жəне жоғары өнімді есептеулер саласындағы ынтымақтың басты міндеті – тəжірибе алмасу, мамандардың шеберлігін шыңдау, ортақ шешімге келу жəне бірлескен зерттеулер жүргізу үшін ғылыми қорытындылармен алмасу. Ресей мен Қазақстанның бұл саладағы бірлескен қимылы бұл іске қатысатын барлық тараптар үшін өте маңызды. Екі ел ғалымдары арасындағы берік ғылыми байланыстар күрделі ғылыми проблемаларды бірлесе шешуге, ғылыми талдауларды енгізуде өзара көмектесуге, жас ғылыми кадрларды тəрбиелеу деңгейін арттыруға, ғылымды дамытып, Ресей мен Қазақстанда ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге əсер етеді. Бұл мақсатқа жетуге алдағы қыркүйек айында Өскеменде өтетін «Ғылымдағы техникадағы жəне білім берудегі есептеу жəне ақпараттық технологиялар» («ЕАТ-2013»)деп аталатын халықаралық конференция ықпал етері сөзсіз. Бұл конференцияны ƏлФараби атындағы Қазақ Ұлттық университетімен, оның жанындағы математика жəне механика ғылыми-зерттеу институтымен, ҚР Ұлттық инженерлік академиясы жəне Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің есептеу технологиялары институтымен бірлесе өткізу құрметіне бұл күндері өзінің 55 жылдығын атап өтіп отырған Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті ие болды. ЕАТ конференциялары Қазақстанда алты рет болған. Алғашқысы 2002 жылы Алматыда, екіншісі 2003 жылы Өскеменде өткен. Оған Ресейдің, Гер манияның, Италияның, Чехияның, Түркияның, Жапонияның, Канаданың, Қытай жəне басқа да елдердің көрнекті ғалымдары қатысқан. Міне, он жылдан соң Шығыс Қазақстан маңызды жиынды өткізуге тағы əзірленуде. – Биыл біз Өскеменде бас қосқалы отырмыз, – дейді Юрий Шо кин. – Бұл шараға көрнекті ғалым, академик, ҚР Ұлттық инженерлік академиясының президенті Бақытжан Жұмағұлов ұдайы қолдау көрсетіп келеді. Ма тематикалық модельдеудің міндеттері əрдайым есептеу технологиялары мен компьютерлік жүйеге тығыз байланысты болған. Практикалық жəне түбегейлі міндеттерді шешу үшін оларды пайдаланудың тиімділігі қандай, қандай бағдарламалар мен алгоритмдер, қандай тəсілдер қолданылатынына тікелей байланысты. Юрий Ивановичтің айтуынша, қазақстандық жəне ресейлік ғалымдардың математикалық модельдеу саласындағы өзара іс-қимылы осы саладағы ынтымақтастығының жалғасы іспетті. Маңызды ғылыми форумдарда

ғалымдар тəжірибе алмасып, өздерінің озық талдаула рын ортаға салады. Алдағы аптада өтетін отандық жəне шет ел дік ғалымдардың кез де суінде ғылымның түрлі са ла сын дағы ақпараттық-есеп теу тех ноло гияларының, техни ка ның, білім нің проблемалары тал қы ланып, халықаралық ынтымақтастықтың ауқымы кеңеюіне жағдай туғызылады. Қазақстан, Ресей, Швеция, Түркия, Германия, Словения, Əзербайжан, Өзбекстан, Қырғызстан, Сербия жəне басқалар үшін аталмыш конференцияларды өткізу дəстүрге айналды, дейді Əл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің математика жəне механика ғылымизерттеу институтының директоры, академик, физика-математика ғылымдарының докторы Нарғозы Данаев. ЕАТ-2013 конференциясының ғылыми бағдарламасы үш негізгі бағыт тан тұрады: есептеу технология лары, ақпараттық жəне телекоммуникациялық технологиялар, есептеу математикасы. Осылардың аясында есептеу жəне ақпараттық технологиялар саласындағы маңызды инновациялық талдауларды талқылап, ғылымның осы саласының проблемаларын айқындап, бұл бағыттарды дамыту жолында бірінші кезектегі міндеттер қойылады. Конференцияда талқыланатын проблемалар ауқымы таза теориялық проб лемалармен қатар оларды өндірісте пайдалану, техникалық жүйенің қауіпсіздігі, жаңа техника үлгілерін жобалау, ақпараттық технологияларды ғылым, білімге, қоршаған ортаны қорғауға енгізу мəселелерін көтереді. Нарғозы Тұрсынбайұлының ойынша, кезінде мемлекетаралық мəртебе алып, халықаралық деңгейдегі ғалымдарды мо йындатқан конференция қазақстандық ғылымның əлеуетін шамалауға, əртүрлі елдер ғалымдарының ынтымағын одан əрі тереңдету жолдарын белгілеуге ықпал етеді. Конференция қорытындысы бойынша, есептеу жəне ақпараттық технологияларды болашақтағы он жылдықта дамытудың стратегиялық бағыттары анықталмақ. Сонымен қа тар, Қазақстанда өткізілетін ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі қар саңында ұйымдас тырылып отырған басқосудың маңызы арта түспек. Халықаралық «ЕАТ-2013» конференциясы өткізілетін жоғары оқу орны ШҚМТУ базасы болып таңдалуы тегін емес. Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті ақпараттық жəне есептеу технологиялары саласында Қазақстан Республикасындағы жетекші жоғары оқу орындарының бірі болып саналады. Соңғы жылдары университет ғалымдары есептеу математикасы, ақпараттық технологиялар мен аспаптық құралдар талдап жасау жөнінде гранттық жобалар мен шаруашылық келісім ғылыми-зерттеу жұмыстар аясында бірқатар ғылыми зерттеулер орындауда. Бұл күндері университетте «Атмосфераның шекаралық қабатын теңдеу үшін айырымдық жүйелердің математикалық мəселелері», «Атмосфераны ластауды модельдеудің вариациялық алгоритмді пайдалану арқылы алынатын өлшем деректері бойынша қоспалар көзін зиянсыздандырудың ақпараттық технологияларын талдап жасау» гранттық жобалары жүзеге асуда, сондай-ақ гранттық жоба аясында «е-университет тілінің онтологиялық базасын талдау» жөнінде зерттеу жүргізілуде. Университетте білім беру статистикасының ақпараттық жүйесі жасалған, оның клиенттік бөлігіне Интернет желісіне қосылған вебсайт кіреді. Зерттеулер «ҚР білім жүйесінде білім сапасын бағалау, білім беру статистикасының инфақұрылымын жəне мониторинг құру» тақырыпты гранттық жоба аясында жүргізілуде. Білім саласында оқытудың заманауи интерактивті құралдарын пайдалануға қатысты қолданбалы

зерттеулердің бірі студенттерге мультимедиа құралдарымен кəсіби ағылшын тілін оқыту жөніндегі авторлық бағдарламаны жасау болып табылады. Бұл жерде бір ескертетін жай: студенттер қазақ жəне орыс тілдерін жетік білуі тиіс. Аталмыш жұмыс та гранттық жоба аясында іске асып жатыр. Жоғары оқу орнында Интернет контенті əлеуметтік секторын интеллектуалды талдауға қатысты ғылыми зерттеулер бағыты қалыптасуда. Бұл жұмыс «Data Mining интеллектуалды талдау тəсілдері негізінде интернет желісінің жабық бөлігіндегі эксперименттік контентті табу механизмдерін зерттеу» гранттық жобасы бойынша атқарылуда. ІТ-технологиялар саласында ЖОО үшін жоғары дамыған ақпараттық-технологиялық платформаларды зерттеу қызығушылық туғызуда. Еуропада – 36, Ресейде 27 технологиялық платформа табысты қолданылуда. Озық ақпараттық технологиялар базасында ақпараттық инфрақұрылым қалыптастыру қазақстандық университеттердің бəсекеге қабілеттілігін арттырары сөзсіз. Бұл бағытта ШҚМТУ белсенді жұмыс істеуде, ақпараттық технологиялар саласында халықаралық ынтымақтастығын кеңейтіп келеді: Санкт-Петербург ақпараттық технологиялар, механика жəне оптика университетімен келісімге қол қойды, ERDAS (Швейцария) компаниясымен бірлесе жұмыс атқарылуда, Swenson College of Science and Engineering of the University of Minesota (АҚШ) оқу орындарымен жəне Вроцлав (Польша) университетімен «Ақпараттық жүйелер» бағыты бойынша магистрлік жəне PhD диссертацияларын əзірлеу аясында бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізілуде. ШҚМТУ ІТ-технологиялар бағыты бойынша Шанхай ынтымақтастық ұйы мымен келісім бойынша базалық жоғары оқу орны болып белгіленген. Қазір Ресейдің, ТМД-ның басқа да елдерінің жетекші оқу орындарымен университеті аясында магистрлік бағдарламаларды өткізу жөнінде келісімдерге қол қойылды. Олардың арасында Астрахан, Новосібір, Қырғыз мемлекеттік университеттері бар. ШҚМТУ «Предприятие КС», «Рейтинг», «1С-Рейтинг» сияқты қалалық, облыстық, республикалық ІТ-кəсіпорындармен, Өскеменде құрылып жатқан ІТ-паркімен бірлесіп белсенді жұмыс істеуде. Университетте жыл сайын əртүрлі деңгейдегі тақырыптық шаралар өткізіліп тұрады. Университетте республикалық, халықаралық олимпиадалар, ғылымға қатысты ашық конкурстар ұйымдастырылады. Жоғары оқу орнында бірнеше ақпараттық жобалар табысты іске асырылды. Солардың бірі құжат айналымы жүйесін ақпараттандыруға бағытталған. Оның нəтижесінде басқару шешімдерін қабылдау тиімді деңгейге көшті. Ол – Directum электрондық құжат айналымы жүйесі. Сөйтіп, ішкі процестерді жетілдіруге, құжат айналымын жеделдетуге қол жетті, оның ашықтығы мен бақылауға жеңілдігі қамтамасыз етілді. Екінші ірі жоба – «1С- Өндірістік кəсіпорынды басқару 8.2» – университет көлемінде жоспарлауды, есептеуді, барлық негізгі бизнеспроцестерді автоматтандыруға арналған кəсіпорынды басқарудың кешенді корпоративті жүйесі. Ақпараттық инфрақұрылым құру аясында 1С пен Directumды қосуға қол жетті. Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті озық ақпараттық технологиялар негізінде өзінің ақпараттық инфрақұрылымын қалыптастыруда. Ол ЖОО-ның бəсекеге қабілеттілігін ғана арттырып қоймай, оның еліміздің инновациялық дамуына белсене қатысуына ықпал етеді. Таяуда университетте өтетін халықаралық конференция ЖОО ғалымдарын жаңа ғылыми ізденістерге шабыттандырары сөзсіз. ӨСКЕМЕН.

Жаєдайыѕ ќалай, Жаѕаґзен? Шама-шарқын арттырып, тұрмыс-тіршілігін түзеу үшін «шағын қала» деп бөлектеп, дамуына жеке бағдарлама арналған қалалардың бірқатары мемлекет тарапынан бөлінген қаржының игерілуі, жұмыстың қалыпқа сай жүруі бағытында аяғынан алдырып жатыр. Ұйымдастыру олқы ма, қадағалау кемшін бе? Ал Маңғыстаудағы екі қаланың бірі – Жаңаөзендегі жағдай нешік? Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Осыдан 45 жыл бұрын 40 мың тұрғынға лайықталып салынған қалашық бүгінде 128 мың халқы бар шаһарға айналды. Көшіп келушілермен бірге табиғи өсім де күрт артып, қаланың əлеуметтікэкономикалық даму көрсеткішін төмендетіп жіберді. Жөндеу көрмеген жолдар, ескірген инфрақұрылым, абаттандыру мен көгалдандыру, жұмыссыздық мəселелері жылдан-жылға қордалана түсті. Тұрғындардың жұмыс істейтін жері де, жұмыс іздегендердің баратын орны да жалғыз – мұнай саласы. Бірақ, қай мекемеде болмасын жұмыс орны шектеулі болатыны тағы түсінікті... Жасыратыны жоқ, бұрын да, қазір де Жаңаөзен туралы əңгіме қозғала қалса, «мұнайы таусылған соң қаңырап қалатын құла далаға осынша қаражат шығарып, мектеп, балабақша, аурухана салып не қажеті бар?» деген пікірлер айтылады. Бірнеше мыңдаған тұрғыны бар, осы бір салалы қалалардың бүгінін бекемдеп, келешегін күйттеу – ел Үкіметі бекіткен «Моноқалаларды дамытудың 20122020 жылдарға арналған» бағдарламасының мақсаты. Ел-жұртты мұнайымен маңайына иіріп келген Жаңаөзеннің жаңаша түлеуі, бұған дейін шешімін таппай түйдектеліп қалған жайттардың өз түйінін тарқатуы орта жəне ұзақ мерзімде моноқалалардың тұрақты əлеуметтік-экономикалық дамуын жаңғыртумен қатар, қамтамасыз ететін аталмыш бағдарлама аясында қолға алынуда. Бір жыл ішінде біткен іс те, алдағы мерзімде бітер іс те баршылық. Бағдарлама Жаңаөзенде тұрғындарды жұмыспен қамтудың оңтайлы құрылымын қамтамасыз етуді, əлеуметтік жəне инженерлік инфрақұрылымды дамытуды, шағын жəне орта кəсіпкерліктің өркендеуін, экономикалық өсу нүктесінде еңбек əлеуетін нығайту бағытындағы іс-шараларды жүзеге асыруды көздейді. – Бағдарлама бойынша жұмыстар Жаңаөзен қаласында өткен жылы бастау алды. 2012 жылы республикалық бюджеттен бөлінген 477 млн. теңге қаражат толықтай игерілді. Бұл қаржыға «Самал» шағын ауданы жолдарын толығымен, «Көктем» шағын

ауданы жолдарын жартылай ауыстыру, күрделі жөндеу, қалпына келтіру жұмыстары жасалды. Сонымен қатар, «Самалда» екі ойын алаңшасы, екі мектепте спорттық ойын алаңшалары салынды, – дейді қала əкімі С.Тұрымов. Қала басшысының айтуынша, жаңа бағдарлама аясында атқарылған жұмыстардың алғашқы кезеңінің өзі шаһардың өңін кіргізіп, тұрғындардың көңілін көтере түскен. 2013 жылы республикалық бюджеттен бөлінген 196,5 млн. теңге қала ішіндегі бір қатар автокөлік жолдарын күр делі жөндеуге жұмсалса, əлеуметтік жəне инженерлік инфрақұрылымды дамытуға орай Жаңаөзен қаласы мен Теңге, Қызылсай ауылдарының жер телімдеріне инженерлік желілерге құрылыс жұмыстары аяқталған жəне бұл үшін қаралған қаржы толық игерілген. Жаңаөзендегі жанды əңгіме – жұмыспен қамту. Жұмыс жасау кезеңіндегі белсенді тұрғындарының саны басым қалада бұл мəселені жаңа жұмыс орындарын ашу арқылы шешуге болады. Ал ол үшін кəсіпкерлікті қолдау мен дамытудың маңызы зор. Кəсіпкерлікті қолдау мақ сатында Жаңаөзенге инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымдарды дамытуға рес публикалық бюджеттен 115,0 млн. теңге бөлініп, өндірістік алаң құрылысы үшін қаланың өндірістік

аймағынан ауданы 30 га жер телімі берілген. Қазір алаңда жүріп жатқан инженерлік инфрақұрылымдарды жыл соңына дейін аяқтау межеленіпті. Алаң құшағын айқара ашқан сəтте мұнда жиһаз цехы, ұн комбинаты, нанобетон шағын зауыты, шина жөндеу цехы жəне өзге де 25-ке тарта кəсіпкерлік нысандар ашылып, 400-ге жуық адамға жаңа жұмыс орны құрылмақ. – Қала бойынша сұранысқа ие болған өнімдер шығарып, қызмет түрлерін көрсету үшін жеке кəсіпкерлікпен айналысатын азаматтар түрлі жобалар ұсынуда. Жобалар талқыға салынып, қажет етілгендерін жүзеге асыру үшін олардың несиелерінің пайызын төмендетіп, субсидиялау жұмыстары жүріп жатыр. Бұл мақсатқа бөлінген 198,0 миллион теңге мерзімінде толықтай

игерілді. Жаңа инновациялық жобаларға гранттар беруге 15,0 миллион теңге бөлініп, оның 30 пайызы өз иелерін тапты, қаржының қалған бөлігі жоспарға сай кезеңде беріледі, – деп түсіндіреді қала əкімі Серікбай Өтелгенұлы. Толайым іске қозғаушы тетік болған аталмыш бағдарламамен бірге Жаңаөзенді дамытудың Кешенді жоспарын, қала кəсіпкерлігін дамытудың арнайы жоспарын басшылыққа алып, берекені арттыру бағытын ұстанған қалада бой көтерген көрікті ғимараттар, əлеуметтікэкономикалық нысандар аз емес. Жаңаөзендегі бүгінгі тірлік осындай. Алда жақсы істі қожыратпай жалғастыру жауапкершілігі тұр. Маңғыстау облысы.

 Үйренетін үрдіс

Пияздан пайда кґп

Биыл «Жаушықұм» шаруа қожалығының 25 гектар жерге голландтық тəсілмен еккен жуасы жұртшылықтың көз жауын алатындай-ақ бітік шықты. Жақсы тəжірибені өзгелерге да кеңінен таныстыру үшін өткен аптада облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы Қанатбек Оспанбеков «Жаушықұм» шаруа қожалығында семинар-кеңес өткізіп, оған шардаралықтармен қатар Қазығұрт, Сарыағаш, Мақтаарал, Отырар, Сайрам, Арыс аудандарының диқаншылары да келіп қатысты.

Қазіргі таңда алқаптағы пияз өнімін жинау жұмыстары басталып жатыр. Пияздың бетіндегі қураған шөп-шаламды алдымен орып алып, қазуға дайындап қойған екен. Арнайы техника алқаппен бір жүргенде екі жүйекті қатар қазып шығады екен. Үлкендігі қос жұдырықтай келетін пияздар жердің бетінде пырдай болып қалып жатты. Ендігі жұмыс – тек қапқа салу ғана. Дəн егетін техниканың өзі бірнеше функцияларды атқарады екен. Ең кереметі - пияздың тұқымын құйып сеппей, керекті дəнді ғана дəлдеп себетіндігі. Бір мезгілде жерді де тегістейді, арық та қазады, топырақты да нығыздайтын техника түрінің бəрі де шетелден алыныпты.

– Біз жаңа технология арқылы бұрыннан істеп келе жатқан ауыр жұмыстардан біржолата құтылдық. Пияз өте дəлдікпен егіледі, арамшөп гербицид арқылы жойылады, өнімді жинау да техниканың күшімен атқарылады. Қазірге тəжірибе ретінде егіп көрдік. Көрші Жамбыл облысындағы Қордай ауданында пияз егіп жатқан əріптестерімізбен бірігіп, голландтық əдіс бойынша ектік. Келесі жылы егіс көлемін мұнан əрі арттыруды жоспарлап отырмыз. Біздің бар құпиямыз осы, – дейді пияз егуге қаржы салған, яғни, инвестор Юрий Ан. Семинарға келушілер шығын мен пияздан түсер табыстың да көлемін есептеп көрісті.

Ю. Анның айтуына қарағанда, бір гектар алқапқа жерді дайындаудан бастап, өнім қапқа түскенге дейін 1 млн. 200 мың теңге қаражат жұмсалған. Бір гектар алқаптан жаңа технологияның арқасында 80 мен 100 тонна аралығында өнім аламыз деп отыр. Баяғы əдіспен еккен кезде өнімділік 20 тоннадан асса диқан қуанатын еді. 80 тонна деген бас айналатын жоғары көрсеткіш. Енді пияздың сатылу бағасына келейік. Базардағы нарқын кем дегенде əр келісін 50 теңгеден есептегенде бір гектардан алынатын 80 тонна пияздың құны 4 млн. теңгеден айналмақ. Бұл дегеніңіз үш есе пайда деген сөз ғой. «Жаушықұм» қожалығының инвесторы көтерме бағасымен əр килограмм жуаны 35 теңгеден де босататынын құлағдар етті. – Елбасы Жолдауында айтылған жаңа технология бойынша өнімділікті арттырудың алғашқы қадамы «Жаушықұм» шаруа қожалығында іске асып отыр. Өнімділік көбейсе, ол біріншіден халықтың əл-ауқатының артуына септігі тиеді. Біздің аудан тұрғындары 1300-1400 тонна пиязды тұтынады. Пияз еккен диқандарымыздың өнімі ауданды ғана қамтамасыз етіп қоймастан, басқа өңірлерді де молынан қамтитын болады. Біздер шаруаларға қай дақылға сұраныс көп – сол дақылды орналастыруға бағыт беріп отыруымыз керек, – дейді Шардара ауданының əкімі Қамытбек Нұржанов. Қанатбек Оспанбеков дəл осындай тəсілмен басқа да əлеуметтік маңызы бар дақылдар – сəбіз, картоп дақылдарын егуді де ойластыру қажет екенін айтты. – Бүгінгі таңда елімізде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету басты мəселе болып отыр. Көкөніс өнімдерін өндіруде біздің Оңтүстік облысы республикада алдыңғы орында. Сонда да жаңа технологияны өндіріске енгізу уақыт талабы. Осы əдіспен жайқалтып жуа еккен жаушықұмдықтардың тірлігін көрші аудан азаматтары да өндіріске енгізсе, құба-құп болар еді, – деді Қ. Оспанбеков. Əділ ƏБДІРАМАНОВ.

Оңтүстік Қазақстан облысы, Шардара ауданы.


Конкурстар туралы хабарландыру Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жыл сайынғы: ғылым саласындағы сыйлықтарды: жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздік ғылыми зерттеуі үшін Қ.И.Сəтбаев атындағы бір сыйлық, гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздік ғылыми зерттеуі үшін Ш.Уəлиханов атындағы бір сыйлық, педагогика саласындағы үздiк ғылыми зерттеуі мен жұмысы үшiн Ы.Алтынсарин атындағы бір сыйлық, түркология саласындағы аса зор жетістіктері үшін Күлтегін атындағы бір сыйлық, жаратылыстану ғылымдары саласындағы үздік жұмысы үшін жас ғалымдарға арналған Д.А.Қонаев атындағы бір сыйлық, гуманитарлық ғылымдар саласындағы үздік жұмысы үшін жас ғалымдарға арналған М.О. Əуезов атындағы бір сыйлық; 75 мемлекеттік ғылыми стипендияны (оның ішінде 50-і –талантты жас ғалымдарға арналған) беруге арналған 2013 жылғы конкурстарды жариялайды. Конкурстардың шарттарын www.scedu.kz сайтының «Мемлекеттік сыйлықтар мен стипендиялар» бөлімінен алуға болады. Конкурстардың материалдарын жеке авторлар немесе олардың сенімді адамдарынан газетте хабарландыру шыққан күннен бастап 30 күн аралығында мына мекенжайда қабылданады: 010000, Астана қаласы, Орынбор көшесі, 8, Министрліктер үйі, 951-бөлме, тел. 74-24-62, Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі Ғылым комитеті.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 2 қазанда республикалық мүлікті мүліктік жалдауға (жалға алуға) бір жыл мерзімге беру жөніндегі тендер өткізеді. Тендер мына мекенжайда болады: ОҚО, Шымкент қаласы, Іляев көшесі, 24. Тендер өткізу уақыты сағат 10.00-де. Тендерге ұсынылады: Алаңы 105,13 шаршы метр болатын асхананың тұрақжайы, Оң түстік Қазақстан облысының прокуратурасының балансында тұр, орналасқан мекенжайы: Шымкент қаласы, Тəукехан даңғылы, 97. Тендер шарты: - нысанды департамент қызметкерлерін тамақтандыруды ұйымдастыру үшін пайдалану; - қоғамдық тамақтандыру саласында жұмыс істеу кемінде 3 жыл; - санитарлық-гигиеналық нормасын сақтау; - нысанға рұқсат рəсімдеу; Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 16 378 теңге; Жалдау ақысының мөлшерлемесі өзінің құрамына коммуналдық қызметтерді жəне тұрақжайға қызмет көрсетуге шығындарды енгізбейді. Тендер өткізу ережесі: Тендер өткізу кезінде комиссия үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін қатысушылар тендер жеңімпазы деп жариялайды. Егер тіркелген өтініштердің саны екеуден кем болса, онда тендер болмады деп жариялайды. Тендер қатысушысы ретінде тіркелу үшін мыналарды тапсыру қажет: Тендерге қатысуға үміткердің келісімі қамтылған тендерге қатысуға өтініші жəне оның тендер шартын орындауы бойынша міндеттемесі мен тиісті шартты жасауы; Жапсырылған конверттегі тендер шарты бойынша ұсыныс; Заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғының) көшірмелері жəне салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті көрсетуімен салық төлеушінің куəлігі немесе аталған құжаттардың нотариалды расталған көшірмелері. жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу куəлі гінің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың

9

www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

көшірмелері, салық төлеушінің куəліг і жəн е салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті көрсетумен бір ге үй кітапшасы немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері. акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен көшірмені. жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірме (серіктестік қатысушы ларының тізілімін жүргізу жағдайында). шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариалды расталған құрылтай көшірмелері. кепілді жарнаның аударғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі. өтініш беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап 10 күнтізбелік күннен кешіктірілмей жасалады. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна 36 396 теңге құрайды жəне Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына енгізіледі: СТН 582200048073, ИИК KZ930705012178006, ММ-нің коды 2170178, БИН 120240016394, Оңтүстік Қазақстан облысының қазынашылық департаменті, Шымкент қаласы., БИК KKMFKZ2A,КБЕ-11, КНП-171. Өтініш мына мекен-жайда қабылданады: Шымкент қаласы, Іляев көшесі, 24, Анықтама үшін телефондар: 21-01-59, 54-00-68, факс 21-29-22. Өтініштер қабылдау жəне тендер өткізу шартымен жəне тендерлік құжаттармен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін бір жұмыс күн ішінде аяқталады (2013 жылғы 1 қазанда таңғы сағат 10.00-де).

«Досжан темір жолы (ДТЖ)» акционерлік қоғамы (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) карьерді жəне резервті қайта өңдеу бойынша сатып алу жөнінде ашық тендер өткізу туралы 2013 жылғы 5 қыркүйекте сағат 10.00-де мына мекенжай бойынша: Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, өтпеді деп танылды.

Оны тиімді пайдалану – басты міндет Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Біз үшін басты міндет – күні ертең мемлекетті басқаратын саналы да сауатты ұрпақ тəрбиелеу. Бүгінде бəріміз өзгеше бір өшпенділікпен қарайтын Кеңестер Одағында еңбек адамын да, басқару тетіктерінде отыратын кадрларды дайындаудың да өзіндік үлгісі болды. Ол балабақшадан басталатын. Идеологиясы миына мысқылдап сіңірілетін. Бүгінгі ұрпақ тарих пəнінен ғана оқитын «пионер», «комсомол» ұғымдары сөзімізге дəлел-дүр. Қазір ше? Өткенді осы күнге иіп əкелу аса бір пайдалы іс емес сияқты. Оның үстіне білім мен білік, жаңа технологияларды игеру, алғырлық пен алымдылық алға шығып тұр. Бұл ретте Қазақстан өз жолын тапты. Мектепке барған баланың барлығы ғалым, қайраткер, ғұлама болмасы анық. Олардың ішінде де іріктеу жүргізу керек. Өйткені, қазір бəсекенің заманы. Іріктеуден өткені іргелі жерлерде ілім алады. Ал ол – «Назарбаев зияткерлік мектебі». Мұндай атаулы мектеп ең алғаш рет 2009 жылы Астана қаласында салынды. Осы бір жақсы үрдіс

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүліктерге сауда-саттық жариялайды:

Лот №1 – 3 бөлмелі пəтер, жалпы алаңы 57,1 ш.м., кадастрлық нөмірі 20-313-034-000(863-152г-6/58019), орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Бостандық ауданы, Радостовец к-сі (бұрынғы Морис Торез к-сі), 152 г-үй, 29-пəтер. Бастапқы баға – 13 764 000 (он үш миллион жеті жүз алпыс төрт мың) теңге. Лот №2 - Mitsubishi Pajero автомашинасы, 2007 жылы шығарылған. Бастапқы баға – 5 373 000 (бес миллион үш жүз жетпіс үш мың) теңге. Лот №3 – Жер телімі, алаңы 2,0000 га, кадастрлық нөмірі (03-047-117-2057), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Бастапқы баға – 66 049 000 (алпыс алты миллион қырық тоғыз мың) теңге. Лот №4 – Жер телімі, жалпы алаңы 2,5000 га, кадастрлық нөмірі (03-047-117-2058), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Бастапқы баға – 81 167 000 (сексен бір миллион жүз алпыс жеті мың) теңге. Лот №5 – Жер телімі, жалпы алаңы 3,7000 га, кадастрлық нөмірі (03-047-117-2056), орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Қарасай ауданы, шаруа қожалықтарының ассоциациясы. Бастапқы баға – 114 803 000 (жүз он төрт миллион сегіз жүз үш мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – ағылшын. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер үшін қажетті құжаттардың тізімін алуға сенім білдірген тұлғаға хабарласу керек. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 23 қыркүйекте сағат 18.00-ге дейін қабылданады. №1 жəне №2 лоттар бойынша сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 24 қыркүйекте сағат 10.00-де мына мекенжайда болады: Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлме. №3, №4 жəне №5 лоттар бойынша сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 24 қыркүйекте сағат 15.00-де мына мекенжайда болады: Алматы облысы, Қарасай ауданы, Қаскелең қ., Абылай хан к-сі, 48А. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы Төремұратов Азат Болатұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 46010011286000043, БИН 940140000385, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 16 80, 330 17 57.

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүлікке саудасаттық жариялайды: Лот №1 – Жер телімі, жалпы алаңы 7,0000 га (кадастрлық нөмірі 03-047-459-051, 03-047459-052), жəне құрылыс материалдары Алматы облысы, Қарасай ауданы, Үлкен Алматы ауылдық округі жер учаскелерінде орналасқан. Жер учаскелерінің мақсатты бағдары – инфрақұрылымдарды орналастыруды мақсат еткен көп қабатты тұрғын үй кешенін салу. Бастапқы баға – 1 956 100 000 (бір миллиард тоғыз жүз елу алты миллион жүз мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – ағылшын. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 23 қыркүйекте сағат 18.00-ге дейін қабылданады. Сауда-саттыққа қатысу өтінімдеріне қажетті құжаттар тізілімін алу үшін сенімді өкілге бару керек. Сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 24 қыркүйекте сағат 10.00-де мына мекенжайда болады: Алматы облысы, Қарасай ауданы, Қаскелең қ., Абылай хан к-сі, 48А. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы Шаймерденов Бахытжан Сенбекұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 406010011286000046, БИН HSBKKZKX, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 17 83, 330 17 57.

СОЗЫЛМАЛЫ СЫРҚАТТЫ ЖЕҢІП ШЫҒУҒА БОЛАДЫ! Бұл түйткіл туралы əркез дабырлатпай, одан құтылудың жеке жолын іздейді. Геморрой (көтеу). Қажетіңізді өтеу үшін əжетханаға барған кезде денеңіздің қышып дуылдауы жəне қан кетуі əрине жақсы көрініс емес. Сіз жанға жағымсыз ауруға алғаш рет шалдықтыңыз ба? Мəселенің мəнісі міне, осында жатыр. Бұл дерттен арылудың жолдарын тарқатып айтудың реті енді келген сыңайлы! Қазіргі таңда геморройдан (көтеуден) адамдардың 70%-ы зардап шегеді. Бұл аурудың туындауына үнемі отырып жұмыс істеу, мəшине рөлін жиі ұстау, жүктілік, алкогольді ішімдіктерді мөлшерден тыс тұтыну, дұрыс тамақтанбау жəне тұқым қуалаушылық тəрізді əрекеттер əкеліп соғады. Алайда осы түйткілді жағдайға тап болғанда тек – ПРОКТОНИС препаратына жүгінетініңіз хақ. ПРОКТОНИС табиғи дəрі-дəрмегі 100%-ға сізге геморройды тиімді түрде жеңіп шығуыңызға көмектеседі! ПРОКТОНИС – бұл крем мен капсула, олар геморройды сырттан да, сондай-ақ іштен де емдейді. ПРОКТОНИС кремін тікелей жанды жерге жағу керек. Оның мынадай табиғи құрамдастары, акуланың бауырынан жасалған сквален, какао майы, көктемгі чис тяк, гамамелис, алоэ жəне шалфейдің

Мол мїмкіндік

сығындылары жұмсарту мен жандандыру қасиетіне ие. Олар сондай-ақ микробқа қарсы жəне қабынуға қарсы əрекет ете алады. Соның нəтижесінде дененің қышып дуылдауы, тік ішекте бөтен дененің пайда болуы тəрізді жағымсыз əсерлер жойылады. ПРОКТОНИС капсулалары іштегі «жаумен» күресе алады. Жарықтағы жəне тік ішектегі қабынуды жояды. Оны қабылдау кезінде жарық жанданып қышып дуылдау кетеді, шырышты жəне жұмсақ тіндер қалыпқа келеді. Капсулаларды сондай-ақ геморройдың алдын алуға жақсы пайдалануға болады. Капсулалар сонымен бірге отырып жұмыс істейтін, іші қататын, геморройға тұқым қуалайтын адамдар үшін өте қажет препарат болып табылады. ПРОКТОНИС – енді геморройды сезінбейтін боласыз.

Шұғыл желідегі тегін телефон: 8 (800) 080-59-59 (жұмыс сағаты: 8.00-23.00). Алматы қ. анықтама телефоны: (727) 297-59-59 / www.riapanda.ru

ПРОКТОНИС – БҰЛ ГЕМОРРОЙДЫ СЫРТТАН ДА, СОНДАЙ-АҚ ІШТЕН ДЕ ЕМДЕЙТІН КРЕМ МЕН КАПСУЛАЛАР (фраза-маяк).

Дәріханалардан сұраңыз!

ЖАРНАМА. БАД. Дәрі-дәрмек болып табылмайды. Қолдану алдында мамандармен кеңесіңіз. СГР RU № 77.99.11.003.Е.001093.09.10 от 20.09.2010г. СГР RU № 77.99.32.001.Е.040660.09.11 от 29.09.2011г.

солайша бүкіл республикаға таралды. Осыған дейін еліміз бойынша 13 «Назарбаев зияткерлік мектебі» бой көтерді. Ал оның 14-і Қызылордада бой көтерді. Сөз арасында айта кетейік, жуық маңда Алматыда 2 мектеп, Петропавл, Қостанай, Атырау жəне Ақтауда бір-бірден осындай білім ошақтары ашылмақ. Сонымен, биылғы оқу жылына Сыр бойындағы шəкірттерге «Назарбаев зияткерлік мектебі» есігін айқара ашты. Білім нəрімен сусындататын 90 ұстаздың өзі үлкен іріктеуден соң жұмысқа алынды. Мектеп 7-11 сынып ара лығындағы оқушыларды

оқытады. 1 қыркүйектен бастап зияткерлік мектептің партасына 553 дарынды бала отырды. Тұңғыш Президент атын иемденген мектептің ашылу салтанатына облыс басшысы Қырымбек Көшербаев қатысып, құттықтау сөз сөйледі. Сондайақ «Назарбаев зияткерлік мектебі» АҚ төрайымы Күлəш Шамшидинова арнайы келіп қатысты. Қызылорда облысында жаңа оқу жылына тағы бірнеше мектеп пайдалануға берілді. Мəселен, Қызылорда қаласының тарихында тұңғыш рет бір мезетте 4 жаңа мектеп ұстаздар мен

оқушылардың игілігіне тапсырылды. Олар Түркістан көшесінде орналасқан 1200 орындық, Бірқазан ауылындағы 50 орындық мектеп жəне 20 орындық шағын орталық, Досан ауылындағы 100 орындық мектеп пен 20 орындық шағын орталық жəне Наурыз шағын ауданындағы 300 орындық мектеп ғимараттары. Бұдан өзге, 4 мектеп күрделі, 5 мектеп ағымдағы жөндеуден өткізілді. Шатырынан су кетіп, балалардың білім алуында қолайсыздық туғызып келген қаладағы 5 мектеп жөндеуден өткізілді. Сонымен қатар, Қазалы ауданындағы Байқожа елді мекенінде 50 орындық жаңа мектеп 20 орындық балабақшасымен бірге 1 қыркүйек – Білім күні пайдалануға беріл ді. Осыған дейін мектеп бейімделген темір жол мекемесінің ғимаратында орналасқан еді. Жаңа білім ордасында терең бiлiм, өнегелi тəрбие алуға барлық жағдай жасалған. 50 балаға арналған типтік спорт залы, асханасы, акт залы бар. Мультимедиялық кабинетке тиісті заманауи құрал-жабдықтар қойылған. Ең маңыздысы жастарымызды еңбекке баулу үшін ер жəне қыз балаларға арналған шеберханалар да салынған. Сонымен, жаңа оқу жылында су жаңа мектептер пайдалануға берілді. Ендігі міндет сапалы білім алу мен беруде болып тұр. Қызылорда облысы.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің 2013 жылғы 6 қыркүйекте сағат 10.00-ден www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында республикалық меншік нысандарын сату бойынша электрондық аукционды өткізу туралы хабарлайды. Республикалық меншік объектілерін сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылығы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру нысандарын сату қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. Электрондық аукционға сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша республикалық меншік нысандары қойылады: 1. Зил 130ац-40 а/м, м/н Т 702 AF, 1980 ж.ш. «ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Индустрияльная тұйығы, 2. Алғашқы баға – 1 565 600 теңге. Бастапқы баға – 15 656 000 теңге. Ең төменгі баға – 257 122 теңге. Кепілді жарна – 234 840 теңге. 2. Зил 431412 а/м, м/н Т 595 AF, 1989 ж.ш. «ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Индустрияльная тұйығы, 2. Алғашқы баға – 2 131 000 теңге. Бастапқы баға – 21 310 000 теңге. Ең төменгі баға – 349 978 теңге. Кепілді жарна – 319 650 теңге. Электрондық аукционға қатысушыларды тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылғы 25 қыркүйекте сағат 10.00-де аяқталады. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММнің «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті Қазынашылық Солтүстік Қазақстан облысы бойынша департаменті» ММ КZ300705012170177006 депозиттік шотына енгізіледі, БСК ККМ ҒКZ2А, БСН 120240018658, КБЕ 11, белгіленген төлем коды 171. Департаменттің депозиттік шотына кепілдік жарнаның уақытылы түсу мақсатында қабылдау аяқталғанға дейін үш күн кешіктірмей төлеуге кеңес береміз. Электрондық аукционға қатысу үшін мыналарды: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – ЖСН), тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірін (бұдан əрі – БСН), толық атауын, бірінші басшының тегін, атын, əкесінің атын (бар болған жағдайда); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп-айырысу шотының деректемелерін; 4) байланыс деректерін (пошталық

мекенжайы, телефоны, факс, е-mail); 5) ұлттық куəландырушы орталық берген ЭЦҚ-ның жарамдылығы мерзімін көрсете отырып, Тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет. Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде Тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Электрондық аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, сондай-ақ банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; заңды тұлғалар үшін: жарғының, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманың, сондай-ақ банктен банктік шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың; 2) қатысушының кепілді жарна сомасын аударғанын растайтын банк белгісі бар төлем құжатының; 3) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелерін қоса бере отырып, электрондық аукционға қатысуға нысан бойынша қатысушының ЭЦҚ қойылған (сканерленген) электрондық өтінімді (бұдан əрі – электрондық өтінім) Тізілімнің веб-порталында тіркеу қажет. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарының электрондық (сканерленген) көшірмелерін ұсынады. Электрондық аукционға қатысушылар электрондық аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде аукцион залына ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып кіреді. Электрондық аукцион жекешелендіру нысанының бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. Сауда-саттықтың голландтық əдісі бойынша электрондық аукцион: 1) егер электронды аукцион басталған сəттен бастап бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі электрондық аукционда жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының

«Акционерное общество «Авиаремонтный завод №405», находящееся по адресу: г. Алматы, ул. Ахметова, 17, РНН 600800000181, ИИК KZ4894800KZT22030082 в АО «Евразийский банк» г. Алматы, БИК EURIKKZKA, Кбе 17 извещает держателей привилегированных акций о выплате дивидендов с 19.09.2013 г. по привилегированным акциям за 2012 финансовый год. Размер дивиденда - 400 тенге в расчете на одну акцию. Форма выплаты - денежными средствами. Выплата дивидендов будет производиться наличными средствами в кассе акционерного общества «Авиаремонтный завод №405», а акционерам являющимися работниками акционерного общества «Авиаремонтный завод №405» будет производиться путем перечисления на карточный счет, открытый работником в целях зачисления заработной платы». Просим Вас направить в наш адрес счет на оплату по факсу 8 (727) 383-92-48 или на электронный адрес lawyer@arz.kz.

Сіздердің назарларыңызға Алматы қаласы, Бостандық ауданы, Əл-Фараби даңғылы, 69 мекенжайы бойынша орналасқан «Есентай» көпфункционалды кешенінің «Резиденшал В ғимараты» жəне «Резиденшал С ғимараты» объектері үшін жасалған «Қоршаған ортаға əсерді бағалау» (құрылыс жəне эксплуатация кезеңдеріне) жобасы бойынша қоғамдық тыңдаулар 02.10.2013 ж. 10.00, Əл-Фараби даңғылы, 69, Фирма «ЕНКА Иншаат ве Санаи Аноним Ширкети» мекенжайы бойынша өтетіні жөнінде мəлімдейміз. Сұрақтар бойынша 8 (727) 3410234, ішкі 6910 телефон немесе esentai.info@enka. com арқылы байланысуларыңызды өтінеміз.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

бастапқы бағасы Қағидаға сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін бес минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін растамайтын болса, жекешелендіру нысанының соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру нысанын сатып алуға ниетін бірінші болып растаған қатысушы саудасаттықтың голландтық əдісі бойынша электронды аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру нысаны бойынша электронды аукцион өткізілген болып танылады; 3) егер жекешелендіру нысанының бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру нысанын сатып алу ниетін растамаса, онда электрондық аукцион өткізілмеген болып танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру нысаны бойынша электрондық аукцион нəтижелері электрондық аукцион нəтижелері туралы электронды хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚ-ны пайдалана отырып, электрондық аукцион аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Тізілімнің вебпорталында қол қояды. Электрондық аукцион нəтижелері туралы хаттама электрондық аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз сатушының жекешелендіру нысанын сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 2-қабат, № 11 бөлме мекенжайында, жеңімпазбен сатып алусату шартына электрондық аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Бұл ретте, электрондық аукционның жеңімпазы салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып көрсетілген құжаттардың көшірмелерін не болмаса нотариалды куəландырылған көшірмелерін сатушыға ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырылады. Нысандар бойыша барлық наразылықтар өтінім берген кезінен бастап қабылданады. Жекешелендіру нысандары жəне электронды аукцион өткізу жөніндегі қосымша ақпаратты мына тел: 8 (7152) 46-05-84, 46-20-38 немесе www.gosreestr.kz сайты арқылы білуге болады.

«Алматытемір» акционерлік қоғамы Директорлар кеңесінің шешіміне сəйкес (ҰСН KZ2C0Y17C783) облигациясын ұстаушыларының кезектен тыс жалпы жиналысы 2013 жылғы 7 қазанда сағат 11.00-де мына мекенжайда: Алматы қ., Əуезов к-сі, 2, телефон: 379-19-75, 379-24-65 өтетіндігі туралы хабарлайды.

Акционерное общество «Алматытемір», в соответствии с решением Совета директоров объявляет о проведении внеочередного общего собрания держателей облигаций (НИН KZ2C0Y17C783) 7 октября 2013 года в 11.00 по адресу: г. Алматы, ул. Ауезова, 2, телефоны: 379-19-75, 379-24-65.

Доводим до Вашего сведения, что общественные слушания по проекту «Оценка воздействия на окружающую среду» (период строительства и эксплуатации), разработанного для объектов «Здание Резиденшал В» и «Здание Резинденшал С» многофункционального комплекса «Есентай», расположенных по адресу: г. Алматы, Бостандыкский район, пр. Аль-Фараби, 69 состоятся 02.10.2013 г., 10.00, по адресу пр. Аль-Фараби, 69 Фирма «ЕНКА Иншаат ве Санаи Аноним Ширкети». По вопросам обращаться по телефону: 8 (727)3410234, (вн) 6910 или esentai.info@enka.com.»

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік хатшысы Хатшылығының басшылығы мен ұжымы белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері, Атырау облысының құрметті азаматы Оңайбай Көшекұлы КӨШЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Белгілі қоғам жəне мемлекет қайраткері Оңайбай Көшекұлы КӨШЕКОВТІҢ дүниеден озуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтамын. Жоғарғы Сот Төрағасы Бектас Бекназаров. Алматы облысындағы Қаратал ауданының əкімдігі мен мəслихаты халықаралық «Алаш» əдеби сыйлығының лауреаты, қарымды журналист-жазушы, Қаратал ауданы мен Алматы облысының құрметті азаматы Жанат Елшібекке аяулы анасы ТӨЛЕУҒАЙША апайдың қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz www.egemen.kz

12 қыркүйек 2013 жыл

● Тіршілік түйткілдері

● Спорт

● Өңір өмірі

Əр нəрсеніѕ реті бар емес пе?

Кґкпардан Азия чемпионаты: бірінші кїн Кеше Астанада ұлттық спорт түріміздің бірі – көкпардан тұңғыш рет ашық Азия чемпионатының жалауы желбіреді. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Бұл бəсекеге біздің елден бас қа Қырғызстан, Өзбекстан, Моңғолия, Түркия, Тəжікстан, Ресей мен Қытай елдерінің ұлттық құрамалары қатысуда. Азия чемпионаты Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының ұйымдастыруымен Астананың маңындағы «Қазанат» атшабарында өтуде. Чемпионат төрт күнге созылып, 15 қыркүйек күніне дейін өтеді. Осы күні финалдық сында екі мықты коман да өзара Азия чемпионын анықтайды. Қазір бұл мəртебелі атақты қай елдің командасының жеңіп алатынын айту қиын. Дегенмен, басқа құрамаларға қарағанда, Қазақстан мен Қырғызстанның Азия чемпионы атануға мүмкіндігі көп делінуде. Оны өзге елдердің құрамалары да жасыр майды. Ал Қазақстан мен Қырғызстан көкпаршылары қазірдің өзінде финалдық сында кездесуге алақандарын ысқылап дайындалып жатқан сияқты. Оған дəлел ретінде кеше

чемпионаттың алғашқы күні ұлттық құрамамыздың Тəжікстан командасын 9:3, Қырғызстан көкпаршыларының Өзбекстан құрамасын 11:1 есебімен жеңгенін айтуға болады. Осы күні Ресей мен Қытай елдерінің өкілдері де қарсыластарын айқын басымдықпен ұтты. Ресей Моңғолияны 13:0, Қытай Түркияны 8:0 есебімен жеңді. Ал бүгін Қазақстан мен Ресей кездессе, Тəжікстан мен Моңғолия, Қырғызстан мен Түркия, Өзбекстан мен Қытай командалары күш сынасады. Айта кететін бір нəрсе, Азия чемпионатына шетелдің құрамасы сапында қатысып жатқандардың бəрі – өзіміздің қаракөз бауырларымыз. Мысалы, Ресейдің ұлттық құрамасы Алтай республикасынан жасақталса, Моңғолия командасында қандастарымыз көп тұратын Баян-Өлгий аймағындағы бауырларымыз өнер көрсетуде. Ал Қытай құрамасында ШыңжаңҰйғыр автономиялық ауданының қазақтары ойнап жатыр. Тек онда команданың жетекшісі ғана қытай азаматы.

Кеше чемпионаттың ашылу салтанатында Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің төрағасы Ерлан Қожағапанов, «Нұр Отан» ХДП Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек, Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының төрағасы Қайрат Сатыбалды, оның орынбасары Бекболат Тілеухан, «СамұрықҚазына» ҰƏҚ» АҚ басқарушы ди ректоры Дархан Кəлетаев Азия чемпионатының мəні мен маңызын айта келіп, оның жүлде қорына 20 млн. теңгенің бөлінгенін, соның ішінде бірінші орынға 10 млн. теңге, екінші орынға 6 млн. теңге, ал үшінші орынға 4 млн. теңгенің берілетінін жеткізді. Азия чемпионаты күн сайын 15 қыркүйекке дейін сағат 10.00ден 14.00-ге дейін өтетін болады. Оған жарыстың шарты бойынша əр топтан 10 адам қатысады. Қазір 20 минуттық екі таймнан тұратын ойынға əр топтан төрт ойыншы күш сынасуда. Тартыс екі шетіне бірдей қазан қойылған, ауданы 200/80 болатын алаңда өтуде. Ойыншылардың міндеті – серкені жерден алып, қарсылас топтың қазанына салу. –––––––––––––––––––– Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Жеѕілістіѕ де жеѕілісі бар Бұрнағы күні түнде Астанадағы «Астана-Арена» спорт кешенінде футболдан Қазақстан мен Швеция құрамалары 2014 жылғы əлем чемпионатының іріктеу турнирі аясында кездесті. Екі жақтың тең дерліктей деңгейде өткен кездесуі қонақтардың 1:0 есебімен жеңуімен аяқталды.

Тегінде, əр нəрсенің өз орны бар. Біз де тап осы матч та өз командамыздың ұта сала тынына кəміл сене қойған жоқпыз. Жасыратыны не, ойын бас талардың алдында жігіттеріміз тек ірі есеппен жеңіліп қалмаса екен деп тіледік. Қалай дегенде де, Швеция құрамасы Шымкенттің іргесіндегі Қарабұлақ ауылындағы

жұртпен шамалас қана халқы бар Фарер аралдары емес қой. Абырой болғанда, жасағымыз бұл күні жарқылдап көрініп, қолынан келгенін жасап-ақ бақты. Кездесуде алаң иелерін қонақтардың матчтың 28-секундында гол соғып кеткені де көп абыржыта қоймады. Соның нəтижесінде олар көп ұзамай өз бақыттарын

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

қарсы қақпа жақтан іздеуге шындап кірісті. Ал голды біздің қақпаға Златан Ибрагимович соқты. Матчта қазақстандықтар бұрыштама беруден де қонақтардан қалыса қоймады. Біз олардың 7 соққысына 5 бұрыштама добымен жауап қайтардық. Ал екінші таймның басында Қазақстан құрамасы есепті теңестіріп кете жаздады. Қазақ стан дықтар бұдан кейін де ашық белсенділік танытты. Кездесу соңында біздің жігіттер тағы екі қауіпті шабуыл жасады. Алдымен Мақсат Байжанов шведтер айып алаңында ашық қалып, доп қабылдады. Бірақ оны ұра алмады. Келесісінде Дмитрий Шомко алыстан соққы жасады. Ойын осы қалпында соңына жетті. Қазақта мұндайда «Алуаналуан жүйрік бар, əліне қарай шабады» деген қанатты сөз көбірек айтылады. Біздің жігіттер де əлдеріне қарай шапты. Тым жаман шапқан да жоқ. Еуропа турнирлеріндегі кешегі «Шахтер» мен «Ақтөбенің» ойындары бұларды да қамшылаған сияқты. Біз осыған сүйіндік. Қазақстан құрамасы келесі ойынын 11 қазан күні Фарер аралдары командасымен өткізеді.

Еркіндік қолға тигелі халық тым еркінсіп кеткенге ұқсайды. Ойларына келгендерін істейтіндері сондай, тіпті айтарға сөз жоқ. Көп қабатты үйлерде тұратындар ПИК бастықтарымен ауыз жаласып алып ойларына келгенін істеп жатыр. Мұның арты неге соғарын бір құдайдың өзі біледі. Мұндай жағдай Қазақстанның барлық өңірінде ме, жоқ əлде тек Ақсуда ғана бой алып тұр ма екен? Заң неге орындалмайды? Павлодар облысы Ақсу қаласында көп қабатты үйлердің 1-ші қабатындағы бос жерлерді иеленіп, ешбір ақыпұлсыз тамбур, склад-бытовка салу кеңінен орын алды, тіпті подъезде шегінуге де орын жоқ. Баланың қол арбасын, шанасын, велосипедін қоятын орындарды өз пайдасына пайдаланып жатқандарына жол болсын. Қазір үйлер халықтың жеке меншігі болғаннан бері бəріне де жауапты ПИК болып тұр, сондықтан ойларына келгенін істейді. Əрбір ПИК-тің үстелінде «Тұрмыстық кодекс» кітапшалары бар, тіпті сотқа барып жүгінгендерге де сол кітапшаны көрсетеді. Сотта отырған лауазымды адамдар ПИК бюджеттік сала емес,

Шемонайхадаєы ќазаќ мектебі

өзі шешеді, біз жауапты емеспіз, тұрғындар қол қойса болғаны, ондай мəселемен шұғылданбаймыз, деп жауап береді. Ал сонда төтенше жағдайлар қызметі қайда қарап отыр? Кеңес өкіметі кезінде мұндай тəртіпсіздіктердің бəріне тыйым салынатын. Бүгінде мен тұратын үйде подвал да жоқ, іші белшеден су. Сол подвалды құрғатып, тұрғындардың қолдануына ұсынудың орнына ПИК бастығы тығырықты жағдайдан құтылудың жолы деп, 1-ші қабаттағы баспалдақтың қуысын беріп отыр. ПИК бастықтарын көшеде тұрып айқайлап, қол көтеріп сайлау деген не сұмдық? Көп қабатты үйлердің 1-ші қабатындағы бос жерді, баспалдақ қуыстарын тұрғындардың қол қоюымен əлдекімнің жеке меншігіне айналдыруына жол бермеу керек. Əр нəрсенің реті, қисыны болуы тиіс. Біздің айтпағымыз да осы. Бақаш ҚАҺАРМАН. Павлодар облысы, Ақсу қаласы.

«Егемен Қазақстан».

Қазағы аз Шемонайхада жақында 320 орындық жаңа қазақ мектебі салтанатты жағдайда ашылды. Аудан орталығына іргелес орналасқан бірнеше ауылдардың оқушылары үшін 100 орындық интернат та білім ордасының жанынан бой көтерді. Мектептің ашылуына облыс əкімінің орынбасары Жақсылық Омар, «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Түсіпхан Түсіпбеков, ата-аналар мен мектеп оқушылары қатысты. Облыс əкімі Б.Сапарбаевтың құттықтауын жеткізген Жақсылық Омар мектеп құрылысын сапалы салып берген белгілі құрылысшы, «Өскемен-құрылыс» ЖШС-нің басшысы Ержан Сқақовқа аудан жұртшылығы атынан алғысын айтты. Ал аудан тұрғындары Ержан Сқақовтың Шемонайханың өркендеуіне ерекше үлес қосып, бірнеше ғимараттар құрылысын салып жатқанына ризашылығын білдіріп, ата салтымен иығына шапан жапты. «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Т.Түсіпбеков жаңа мектептің президенттік бағдарлама негізінде бой көтергенін атап көрсетті. Жаңа мектеп іші кірсе шыққысыз, əр оқушы жеке отыратын парта, қажетті құрал-жабдықтар бар. Бір сүйсінерлігі, Шемонайхадағы ұлты орыс бірнеше отбасы балаларын қазақша білім алуға беріпті. Шығыс Қазақстан облысы, Шемонайха ауданы.

Академиялыќ театр Атырауєа аттанады Қазақтың Мемлекеттік М.Əуезов атындағы академиялық драма театры Атырау қаласына гастрольдік сапармен жүргелі отыр. Үлкен жолға əзірлік жұмыстарын жүргізіп жатқан Əкемтеатрдың бұл өңірге осыдан 12 жыл бұрын жолы түскен екен. Биылғы гастрольдік сапардың шымылдығы – Атырау қаласындағы Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық қазақ драма театрында ашылады. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

– Бұл жолы мақсатымыз – Атырау өңірі көрермендерімен кездесіп, олардың алдында есеп беріп қайту, – дейді театрдың кеңесшісі, Қазақстанның халық əртісі Есмұхан Обаев Теңіз жағалауындағы көрермен назарына театр 9 қойылым ұсынатын болады. Олар – «Бейбарыс Сұлтан» (Р.Отарбаев, режиссері Ю.Ханинга-Бекназар), «Ымырттағы махаббат» (Г.Гауптман, режиссері Р.Андриасян), «Жаужүрек» (Д.Исабеков, режиссері Е.Обаев), «Империядағы кеш» (С.Асылбекұлы, режиссері А.Кə кі шева), «Тендерге түс кен келіншек» (М.Сəрсеке, режиссері О.Кенебаев), «Үміт үзгім келмейді» (Н.Келімбетов, режис серлері Е.Обаев, Т.Аралбай), «Аршын мал алан» (Ү.Ғаджыбеков, режиссері Т.əл-Тарази), «Ұлы мен ұры» (Т.Əбдіков, режиссерлері Е.Обаев, Е.Нұрсұлтан) жəне «Қыз мұңы» (И.Сапарбай, режиссерлері Е.Обаев, Т.Аралбай) спектакльдері. Сөз ретіне орай, театрда қазіргі қазақ

драматургиясының озық деген туындылары түгелдей дерлік қойылып жүргендігін айтуға болады. Ұжым талантты жастармен толығуда. Гастрольдің жұмыс тарын ұйымдастыруда «Көрермен» агенттігінің» қызметкерлері жарнамалық жұмыстарын жан-жақты жүргізуде. Мəселен, театр өкілдері баннер, афишалардың бұрын-соңды болмаған жарнамалары Атырау қаласының орталық көшелеріне ілінгендігін айтады. Соңғы кездері театрдың гас трольдік жүйесі қайта жанданып келе жатқаны байқалды. Бұған дейін де Мəдениет жəне

д ю т э о от

Ф

Дамир ҚОЖАМҚҰЛ.

–––––––––––––––––––––

Суретті түсірген Орынбай БАЛМҰРАТ.

Суретті түсірген Мақсат ҚҰСАЙЫНОВ.

АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

ақпарат министрлігінің қолдауымен театр Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе, Қарағанды, Маңғыстау, Павлодар, Батыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жəне елордамыз Астанада өнер көрсеткен болатын. Міне, осылай театр алдағы 88-ші театр маусымының ашылу қарсаңында, көрерменге жаңаша қызмет көрсетудің өзгеше үлгілерін таңдап, сол бағытта жаңа жобалар бойынша қауырт жұмыстарды жүргізіп жатыр. АЛМАТЫ.

● Біз – қазақстандықтармыз!

«Рош-а-шана» – еврейше жаѕа жыл Қазақстандағы «Тілдер шеруі» айлығы аясында Семей қалалық Достық үйінде «Бокер» еврей этномəдени бірлестігі жəне «Хэсед» орталығының ұйымдастыруымен еврей мəдениеті мен тілдері күні – «Рош-ашана» мерекесі тойланып өтті. – Еврей тілінде Шана – жыл, Рош – басы деген мағынаны білдіреді, – деді жаңа жылдың басталуымен құттықтаған облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясы Хатшылығының меңгерушісі Е. Аязбаев. – Бұл күні еврей халқы бір-біріне жақсы тілектер айтып, араздасқан адамдар бір-бірінен кешірім сұрайды. Сонымен бірге, құлшылық жасап, дұғалар оқылады. Рош-а-шана еврей халқының 5772 жаңа жылы. Еврей халқында мереке күндері алма мен бал жеу дəстүрге айналған жəне бұл күндері туған-туыстары мен жақындарына, достарына жылың тəтті де, жақсылыққа толы болсын деген құттықтау тілектерін жіберген.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А.

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Оңдасын ЕЛУБАЙ,

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Достық үйінің үлкен залына жиналған көпшілікке жаңа жылдың басталуымен еврей этномəдени бірлестігінің төрағасы И.Бороховский, «Хэсед» еврей қайырымдылық орталығының директоры А. Рубан тілектерін білдірді. «Хэсед» еврей қайырымдылық орталығының жасөспірімдер шығармашылық тобының орындауында еврей халқының əндері, билері, қызықты сахналық қойылымдары орындалды. Кішкентай көрерменге ертегі жазылған аудиожазба, сонымен қатар, иврит тілінің мұғалімінің тіл туралы баяндамасы тыңдалды. Əсем əн мен күйге бөленген мерекелік шара келген көпшіліктің көңілінен шықты. Біз алдағы уақытта өз ұлтымыздың мерекелерін өзге халықпен бірлесе тойламақпыз, деді И.Бороховский. Раушан НҰҒМАНБЕКОВА. СЕМЕЙ.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 5 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №141 ek

Profile for Egemen

12092013  

1209201312092013

12092013  

1209201312092013

Profile for daulet
Advertisement