Page 1

Бїгінгі нґмірде:

№131 (28609) 11 ШІЛДЕ СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Кəсібилікті жоєарылатудыѕ тиімді моделі 4-бет Алтын діѕгек 5-бет Батырдыѕ беймəлім ќырлары 8-бет Аєылшындарды мойындатќан ќазаќ 12-бет

Маѕызды мəселелер ќозєалєан кездесу

Ґѕірлік ынтымаќтастыќтыѕ орныќты ўйымы ШЫЎ-ныѕ 2025 жылєа дейінгі даму стратегиясы ќабылданды Кеше Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Башқұртстан астанасы – Уфада өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысына қатысты. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан» – Уфадан (Башқұртстан, Ресей).

2001 жылы құрылған Шанхай ынтымақтастық ұйымы соңғы жылдар ішінде аймақта ғана емес, дүниежүзіндегі ең беделді жəне серпінді дамыған көпсалалы ынтымақтастық ұйымдарының біріне айналды. Қазіргі таңда бұл ұйым өзінің саяси-дипломатиялық сипатына сəйкес, тұрақты түрде нығайып келе жатыр. Ол соңғы жылдар ішінде ұлттық-экономикалық көзқарастар мен өзінің жалпы көзқарасын бірбірімен шебер үйлестіре алды. ШЫҰ тек ұйымға мүше мемлекеттермен ғана емес, əлемдегі БҰҰ, АӨСШК, ҰҚШҰ секілді беделді ұйымдармен арадағы өзара ынтымақтастығын жандандыра отырып, өңірдегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтау мəсе-

лесін күн тəртібіне шығарып отыр. Əрине, ауқымды ұйым болғаннан кейін түрлі сипатта қиындықтар туындап, кедергілер де кездесуі мүмкін. Соған сəйкес, пікірталастар да орын алып жатады. Алайда, сарапшылар қандай да бір қарама-қайшылықтарға негізделген пікірталастар орын алғанымен, серіктес елдің ұстанымына құрметпен қарай отырып, əр ел өзінің ұлттық көзқарасын қорғайтын болса, бұл да белгілі бір деңгейде ұйым қызметін тиімді үйлестіруге ықпал ететінін, ал бұл ШЫҰ қызметі белсенді, шынайы жəне динамикаға толы болатынын алға тартуда. ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысы, ең алдымен, шағын құрамда өтті. Онда мемлекеттер басшыларының назарына негізгі əрі маң ыз ды құжат – 2025 жылға дейінгі стратегия жобасы ұсынылды.

Їйлестіру кеѕесініѕ отырысын ґткізді Кеше Үкімет үйінде Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев Экономикалық интеграция мəселесі бойынша Үйлестіру кеңесінің отырысын өткізді. Шараға қатысушылар үстіміздегі жыл дың 15 шілдесінде Мəскеуде өтуі жоспарланған Еуразиялық экономикалық комиссия кеңесі отырысының күн тəртібін талқылады. Мұның сыртында Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясымен жəне Қырғыз Республикасымен шекарасы арқылы өтетін тауарларға бірлесіп бақылауды ұйымдастыру, Қазақстан Республикасы жəне Қырғыз Республикасы үкіметтері арасындағы Еуразиялық экономикалық интеграция жағдайындағы ынтымақтастықты дамыту туралы келісім аясындағы хаттамаларды келісудің барысы жөнінде мəселелер қаралды, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі.

АҚПАРАТТАР аєыны

● Қазақстанның əскери жоғары оқу орындарына қабылдау ережелеріне өзгеріс енді. Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі хабарлағандай, жаңа қағидаларға сəйкес тестілеуде талапкерлер таңдай алатын пəндердің тізімі кеңейді. Сондай-ақ, оқуға түсу үшін құжаттарды ресімдеу рəсімі қысқартылып, қабылдау мерзімі ұзартылды. ● Назарбаев Университетте əлемде баламасы жоқ күн электрстансасы сынақтан өтуде. Жоба жұмыстарын Total француз мұнай-газ компаниясы мен оған еншiлес SunPower кəсiпорны жүргізіп жатыр. Компания өкілі Данияр Сəлiмбаевтың айтуынша, технология күн энергетикасы саласындағы тың идеяның негiзiнде құрылған. ● «Шеврон» мұнай-газ компаниясы

Бұл – ШЫҰ-ның тарихында ауқымды құжат дайындаудағы алғашқы қадам. Сарапшылардың пікірінше, бұл стратегия – алдағы 10 жылдағы қандай да бір абстрактілі міндеттерді айқындамайды, ол кəсіби сипатқа негізделген, жанжақты талқыланып, сараптамадан өткен мазмұнды құжат. Оны əзірлеуге ШЫҰға мүше мемлекеттердің барлық өкілі тегіс атсалысқан. Құжаттың арқаулық қағидаты «Шанхай рухы» деп аталатын формулаға негізделген. Яғни, бұл – құжаттың басты консенсусы. Бір атап өтерлігі, аталған құжаттағы əрбір мəселе ұйымға мүше мемлекеттердің келісімінсіз, қуаттауынсыз, талқылауынсыз жəне қолдауынсыз енгізілмеген. Сонымен қатар, ШЫҰ стратегиясы тек маңызды жəне ауқымды құжат, я болмаса, алдағы уақытта атқарылатын жұмыстардың іс-жоспары ғана емес, ол, ең алдымен, «даму философиясы». ШЫҰ стратегиясы ұйымның өңірдегі халықаралық күн тəртібінде тұрған өзекті мəселелерді шешуге ықпал ететіндей жаңа сапалы биікке

көтерілуінің белгісі іспетті. Сондықтан, ол ШЫҰ көкжиегін кеңейту арқылы оған мүше мемлекеттердің өзара терең ықпалдасуының негізіне айналмақ. ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының шағын құрамдағы кездесуі кеңейтілген құрамдағы отырыспен жалғасты. Бұл отырысқа Қазақстан Президенті Н.Назарбаев, Ауғанстан Президенті М.Гани, ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин, Қырғызстан Президенті А.Атамбаев, Моңғолия Президенті Ц.Элбэгдорж, Ресей Президенті В.Путин, Тəжікстан Президенті Э.Рахмон, Өзбекстан Президенті И.Кəримов, Үндістан Премьер-министрі Н.Моди, Пəкістан Премьер-министрі Н.Шариф, сондайақ, ШЫҰ Бас хатшысы Д.Мезенцев, БҰҰ Бас хатшысының саяси мəселелер жөніндегі орынбасары Дж.Фелтман, АСЕАН-ның Бас хатшысы Ле Лыонг Мин, ШЫҰ-ның Террорға қарсы өңірлік құрылымы (РАТС) Атқару комитетінің директоры Чжан Синьфэн қатысты. (Соңы 2-бетте).

Толєандырєан сауалєа толымды жауап

Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде ПремьерМинистрдің орынбасары Бердібек Сапарбаев Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмаларын жүзеге асыру аясында еліміздің əлеуметтік дамуына арналған баспасөз мəслихатын өткізді. Оған Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов пен Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрі Тамара Дүйсенова қатысты. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Мемлекет басшысының Үкімет алдына қойған ең басты тапсырмасының бірі, экономиканың даму қарқынын бəсеңдетпеу болатын. Сөйтіп, халықтың əл-ауқатын арттырып тұрмысын жақсарту, жаңа жұмыс орындарын ашу арқылы, жұмыссыздыққа жол бермеу,

Астанадағы 10 мекемеге медициналық жабдықтар сыйлады. Компания өкілі Жанар Қошпанованың мəлімдеуінше, бұл шараны олар «Аяла» қайырымдылық қорымен бірлесіп өткізген. Жаңа техникалар балаларға арналған медициналық, білім беру жəне əлеуметтік мекемелерге берілді. ● Кеше Алматыда Мұхаммед-Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты кітабының тұсаукесері болды. Қазақ хандығының 550 жылдығына орай қайта басылған кітап Мəдениет жəне спорт министрлігінің мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көрді. ● Биыл Оңтүстік Қазақстанда екі спорт нысаны халық игілігіне ұсынылады. Облыстық дене шынықтыру жəне спорт басқармасының басшысы Əлібек Нұртаевтың сөзіне қарағанда, қазіргі таңда өңірде ескек есу спорт түрлерінің оқу-жаттығу базасы мен көркем гимнастика спорт кешені салынуда.

əлемдік экономикалық дағдарысқа қара май қабылданған мемлекеттік бағдар ламаларды жүзеге асыру қажет болды. Қазіргі күні мемлекет халықтың алдында өзінің əлеуметтік міндеттемелерін толық орындап отыр деуге негіз бар, деп бастады сөзін Үкімет басшысының орынбасары. (Соңы 7-бетте).

● Қарағанды облысы Балқаш қаласындағы жалпы режімдегі АК-159/21 колониясында тігін цехы іске қосылды. Қылмыстық-атқару жүйесінің облыстық департаменті таратқан мəліметке сүйенсек, жазасын өтеушілердің алғашқы өнімі көлік қабы мен жиһаз қаптауышы болған. ● Маңғыстау облысының Жыңғылды жəне Ұштаған ауылдарында дəрігерлік амбулаториялар ашылды. Алғашқы жобаның құны 174 млн. теңгені құраса, Ұштағандағы дəрігерлік орталық құрылысына 126 млн. теңге жұмсалған. Облыс əкімі Алик Айдарбаев бұл игі жұмыстар «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асып жатқанын айтты. Хабарлар Үкімет, облыстық əкімдіктер сайттары, «ҚазАқпарат» агенттігі жəне «24kz» телеарнасының деректері бойынша дайындалды.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпинмен кездесті, деп хабарлады Қазақстан Президентінің баспасөз қызметі. Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев пен Си Цзиньпин бірқатар маңызды салалардағы екіжақты өзара іс-қимылдың мəселелерін талқылады. Тараптар сауда-экономикалық, инвести циялық, транзит-көліктік, мəденигуманитарлық салаларда жəне өзге де

барлық бағыт бойынша өзара тиім ді ынтымақтастықтың жоғары қарқын алып отырғанын атап өтті. Бұдан бөлек, екі елдің көшбасшылары өңірлік жəне халықаралық күн тəртібіндегі бірқатар өзекті жайттар жөнінде пікір алмасты.

 Президент поштасынан

Аќ тілектер аєыны

Елбасының баспасөз қызметі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың туған күніне байланысты Моңғолия Президенті Цахиагийн Элбэгдорждың құттықтауы туралы хабарлады.

Моңғолия Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың эрудициясы, білімі, біліктілігі, сондай-ақ, мемлекеттік қызметтегі жəне саясаттағы тəжірибесі Қазақстанның дамуына орасан үлес қосқанын айтады. Ц.Элбэгдорж Мемлекет басшысының Моңғолия мен Қазақстан арасындағы достық қарым-қатынастарды екі ел халқының игілігі үшін көпқырлы серіктестік қағидаты негізінде нығайтуға бағытталған күш-жігерін айрықша атап өткен. Соңында Моңғолия Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа мықты денсаулық, бақыт жəне қызметіне табыс тіледі. *** Мемлекет басшысының баспасөз қызметі Қазақстан Президенті

Нұрсұлтан Назарбаевтың туған күніне байланысты Израиль Президенті Реувен Ривлиннің құттықтауы туралы хабарлады. Р.Ривлин Нұрсұлтан Назарбаевқа жаһандық бейбітшілік пен өзара түсіністікті қамтамасыз етуге, сондайақ, Қазақстан мен Израиль арасындағы достық қарым-қатынасты дамытуға жұмсаған күш-жігері үшін алғыс айтты. Израиль Президенті ел халқының жəне жеке өзінің атынан Мемлекет басшысына бақуаттылық пен бақ-береке тіледі, сондай-ақ, Қазақстан халқының бұдан əрі дамуы мен өсіп-өркендеуіне ниеттестігін білдірді. (Соңы 4-бетте).

● Министр мінбері Инвестициялар жəне даму министрі Əсет ИСЕКЕШЕВ:

Жаєдай ширыќќан сайын шыныєуєа тиіспіз Дүние дүрлігіңкіреп тұр. Əлемдік экономика қайтадан саясилана бастаған сыңайлы. Кеше ғана Уфада сөйлеген сөзінде Елбасымыз: «Көпполярлы əлемнің қалыптасуы, жаһандық сын-қатерлер мен қауіптер, сондай-ақ, елдер мен өңірлердің өзара тəуелділігінің артуы бүгінде жаңа күн тəртібін түзіп отыр», деп атап өтті. Мұндайда экономикалық мəселелердің жеті рет өлшеніп, бір рет кесілгені жақсы. Солай болып та келеді. Мемлекеттік биліктегі жауапты тұлғалар əр сөзін санап сөйлеуде. Бұл сұхбат ойластырылғалы біраз болды. Инвестициялар жə не даму министрі Əсет Исекешевпен əуелде жыл басында, қаңтарда жолыққанбыз. Үдемелі индустриялықинновациялық даму жөніндегі мемлекеттік бағдарламаның өткен жылғы қоры тындылары, екінші бесжылдық бағдарламасын орындау жөніндегі жұмыстың жайы туралы сөйлеспек болғанбыз. Сонда Əсет Өрентайұлы бізге біраз əңгі ме айтқанымен, нақты, мəті ні газетке шығатындай сұхбатты кейінірек жасасақ деген ұсыныс білдірген еді. «Қазір индустрияландырудың екінші бесжылдығына əр қилы индикаторлар бойынша түрліше сценарийлер дайындалған. Бірақ бұл оқиғалар тіпті ең нашар сценарий бойынша өрбіген күнде де біз индустрияландыру саясатынан, яғни сапалық тұрғыдан жаңа экономика жасау жөніндегі жұмыстан бас тартамыз дегенді білдірмейді. Мұнайдың бағасы əлі талайға дейін төмен күйде тұра беруі мүмкін. Тіпті, бұдан да төмен түсуі мүмкін. Парадокс болса да айтайын, қайта мұның өзі индустрияландыру үшін ашылатын жаңа мүмкіндік», деген еді сонда министр. Əсет Өрентайұлының сақтана сөйлейтін жөні бар екен. 2009 жылғыдай, бағдарламаның сөреден аттануы əлемдік қаржы дағдарысы күшейе бастаған тұс қа тап келді де, Үкімет əлем дік

экономикадағы ахуалдың өзгеруіне байланысты бірнеше сценарийді ескеріп, жұмыс жоспарын қайта қарады. Бірақ басты бағыт өзгерген жоқ. Жақында, Астанадағы «Көрме» орталығында Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назар баевтың қатысуымен еліміз дегі «Нұрлы Жол» жəне индустриялық-инновациялық даму бағдарламаларын жүзеге асыруға арналған дəстүрлі телекөпірде Елбасымыз индус трияланудың екінші бесжыл дығы бұрынғыдан да нақты рақ көрініске ие екенін айтты. «Басымдығы бар алты сала анықталды, олар – мұнай өңдеу жəне металлургия кешені, тамақ жəне химия өнеркəсібі, өнеркəсіптік жабдықтар жəне құрылыс материалдары өндірісі. Бəрінің негізінде кластерлік тəжірибе жатыр. Жаңа бағдарламада біз бірінші бесжылдықтың сабақтарын барынша ескеріп, жинақталған тəжірибені қолдануға тырыстық», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан Президенті бүгінде өңдеу өнеркəсібінде шетелдік инвесторлардың қатысуымен 22 жаңа жобаны жүзеге асыруға дайындалып жатқанын атап айтты. Қысқасы, мемлекеттің бүкіл экономикалық саясатының өзегі индустрияландыру болып қала береді. Бұл қағидатты мəні бар қорытынды. Демек, біз шикізат бағасына, əлемдік конъюнктураға тəуелділіктен, түптің-түбінде бір таусылмай қоймайтын жерасты байлығына байланудан құтылуға біржолата бет алған елміз. Мемлекеттік бағдарламаның екінші бесжылдығының қалай басталғаны, Үкіметтің индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын жүзеге асыру барысында қандай мəселелермен бетпе-бет келіп отыр ғаны – Инвестициялар жəне даму ми нистрі Əсет ИСЕКЕШЕВПЕН əңгімеміздің басты арқауы. (Соңы 3-бетте).


2

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

Ґѕірлік ынтымаќтастыќтыѕ орныќты ўйымы (Соңы. Басы 1-бетте). Жиынға қатысушыларға арнаған сөзінде Қазақстан басшысы бүкілəлемдік қоғамдастық үшін тынышсыз жəне жауапты кезеңде ШЫҰ-ның беріктігі мен өміршеңдігі жөнінен елеулі сынақты бастан өткеріп отырғанын атап өтті. «Біз ұйымның дамуы, əлемдік аренадағы ықпалы мен беделінің одан əрі өсуі бағытындағы кезекті кезеңінің басында тұрмыз. Өзге де оң мысалдармен бірге, ШЫҰ-ның екі стратегиялық бағытының қатарласа ілгерілеуі осыны айғақтайды. Қызметінің алғашқы күндерінен бастап Шанхай үдерісі өзін ашық əрі теңгермелі көпжақты құры лым ретінде көрсетіп келеді. Бұл ретте, біз Үндістан мен Пəкістанның мүше мемлекет мəртебесіне ие болуына бағытталған шараларды бастау туралы шешімді толығымен қолдаймыз. Үндістан мен Пəкістанның халықаралық беделі, тəжірибесі мен экономикалық əлеуеті – біздің ұйымымыздың болашақ перспективалары үшін зор демеу», – деді Қазақстан Президенті. Нұрсұлтан Назарбаев ШЫҰ-ның 2025 жылға дейінгі даму стратегиясына қол қойылуы ұйымның сапалық тұрғыдан жетілуінің айқын айғағы екеніне тоқталды. «Бұл Құжат Шанхай үдерісінің алдағы он жылдағы негізгі арқауы қызметін атқара алады. Əлемде болып жатқан оқиғалар мен үдерістер жағдайында ШЫҰ өңір елдерінің тұрақтылығының, қауіпсіздігі мен өсіп-өркендеуінің кепілі болып қалуға тиіс. Еш əсірелеусіз айтсақ, осынау тарихи кезеңдегі біздің борышымыз – əлемге «Шанхай рухының» бірлігі мен мызғымастығын көрсету», – деді Қазақстан басшысы. Қазақстан Президенті, сонымен қатар, терроризм құрбандары санының өсіп бара жатқаны туралы ұнамсыз статистика елдердің бақуатты өміріне, өңірдегі татулық пен қауіпсіздікке бұл қауіптің айқын қатер төндіріп отырғанын көрсететініне назар аударды. «XXI ғасырдың басынан бері террористік шабуылдардың құрбандарының саны 5 есе өсіп, 150 мың адамға жуықтады. Бұл оқиғалардың 80%-ы Азия, Таяу Шығыс жəне Африка мемлекеттерінде орын алған. Бейбіт азаматтар мен елдерге қарсы қанқұйлы қылмыстардың 70%-ға жуығын 4 ұйым – «Даиш», «Боко-Харам», «Талибан» жəне «ƏлКаида» жасаған. «Қазіргі заманның зұлымдығы күштерінің» идеологиясы мен мақсатына қол жеткізу жолындағы əдістері барлық діннің қағидаттары мен философиясына түбірімен қайшы келеді. Азаматтарымыздың террористер жағында əскери əрекеттерге қатысуы елеулі проблемаға айналып барады», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Бұл ретте, Қазақстан басшысы аталған қатерге қарсы тұрудың халықаралық тəртібін айқындау қажеттігі пісіпжетілгенін айтты. «ШЫҰ зорлықшыл экстремизммен күресуге дайын əлемдік қоғамдастық мүшелері арасындағы үнқатысуды жолға қою ісіне өз үлесін қосуға тиіс. Терроризммен күрестің əлемдік біртұтас желісін құру үшін бұл мəселені алдағы БҰҰ Бас Ассамблеясының күн тəртібіне енгізген дұрыс болар еді. ШЫҰ-ның терроризммен, экстремизммен жəне сепаратизммен күрес бағдарламасы, сондай-ақ, Терроризммен күрес жөніндегі конвенцияның қабылдануы ортақ ісіміздің бастауына айналады деп үміттенемін», – деді Қазақстан Президенті өз сөзінде.

Кеңейтілген құрамдағы отырыс барысында Нұрсұлтан Назарбаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер алдында тұрған бірқатар міндетті атап берді, олардың қатарында терроризмді қаржыландыратын көздерді жою үшін халықаралық ынтымақтастық қажеттігі, терроршылардың қаражат-мүліктерін тауып, тоқтату мəселесінің заңдық тұрғыдан бекітілуі, сондай-ақ, Зорлықшыл экстремизмнің алдын алу бағытындағы əрекеттер жоспарын əзірлеу жөніндегі БҰҰ-ның күш-жігерін қолдау амалы бар. Сондай-ақ, экологиялық проблемалар, техногенді жəне табиғи апаттар салдарынан болатын гуманитарлық дағдарысқа жол бермес үшін Қазақстан Президенті ұйымға мүше мемлекеттерді осы саладағы ынтымақтастық жоспары жобасын əзірлеу жұмысына кірісуге шақырды. «Халықаралық тəжірибе төтенше табиғи жағдайларды болжау мен дайындыққа жұмсалатын шығындар олардың салдарын еңсеруге кететін шығыстардан 15 есе аз екенін көрсетеді. Сондықтан, Қазақстан алдын алу шаралары кешенін, сондай-ақ, ШЫҰ-ның орнықты даму жəне қауіптерге қарсы қолданылатын алдын алу қадамдары саласындағы тұжырымдамасын əзірлеуді ұсынады», – деді Қазақстан басшысы. Нұрсұлтан Назарбаевтың айтуынша, Шанхай үдерісіне қатысушылардың экономикалық əлеуетін арттыру үшін ШЫҰ кеңістігін халықаралық көліклогистика жүйесімен ұштастыру үдерісін жеделдету қажет. «Барлық өңірлер мен құрлықтар үшін – Азия, Еуропа, Таяу Шығыс жəне Африка үшін мұның баршаға бірдей тиімді екені күмəн тудырмайды. Қазақстанның «Нұрлы Жол» Жаңа Экономикалық Саясаты мен Қытайдың «Жібек жолының экономикалық белдеуі» бастамасының жүзеге асырылуы, ЕАЭО аясында жасалып жатқан қолайлы жағдайлар ШЫҰның міндеттерімен барлық жағынан сəйкеседі. Осының барлығы тағы бір өршіл мақсатқа қол жеткізуге – Орталық Еуразияда бірін-бірі толықтыратын макроэкономикалық даму кеңістігін құруға мүмкіндік береді. ШЫҰ-ның экономикалық бағытының мүмкіндіктерін толық іске қосу мақсатында ымыраластық жолдарын іздестіруді жалғастыру керек. Экономикалық жобаларды іске асыруға арналған ортақ тұғырнама ретінде Инфрақұрылымдық инвестициялардың Азия банкінің əлеуетін пайдаланудың болашағы бар сияқты болып көрінеді», – деді Қазақстан Президенті. Нұрсұлтан Əбішұлының пікірінше, ШЫҰ қатаң түрде ашықтық қағидатын ұстанып, өзінің тартымдылығын сақтауға тиіс, атап айтқанда, Əзербайжан, Армения, Беларусь, Иран жəне Түркияның ұйымда белсене жұмыс жасау ниетін қолдауы керек. Сондай-ақ, Нұрсұлтан Назарбаев қауіпсіздіктің мейлінше өткір мəселелеріне тоқталды. «Ауғанстанды өңірлік интеграциялық үдерістерге тарту ісіне, экономикалық жəне гуманитарлық ынтымақтастықты арттыруға, бұрын Ауғанстан экономикасының негізін құраған инфрақұрылымдық жобаларды дамытуға баса көңіл бөлген жөн. Украинадағы жағдайды бейбіт жолмен реттеу ісіне басқа балама жоқ деп санаймыз. Қазақстан алда да бұл мəселені шешуге жəне тараптардың ұстанымдарын жақындастыруға үлесін қосуға əзір.

Таяу Шығыста да жағдай əлі күрделі болып тұр. Сирия, Йемен, Ливия жəне Ирактағы ахуал зор алаңдаушылық тудырады. Палестина-Израиль қақтығысы да бұрынғысынша тұрақсыздықтың отжалыны лаулаған ошағы күйінде қалып отыр», – деді Қазақстан басшысы. Қазақстан Президенті бұл оқиғалар дың барлығы көпполярлы əлем құрылымының қалыптасуын жəне əлемдік экономикалық дағдарыстың кезекті толқынын қамтитын жаһандық сипаттағы өзгерістер салдары екенін атап өтті. «Өңірлік жəне халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісінде, сондай-ақ, біздің сауда-экономикалық байланыстарымыздың жүйесінде Теһранның маңызды орын алатынын айтқым келеді. Иранның халықаралық бітімгерлер тобымен келіссөздерінің тезірек аяқталатынына жəне «Иран ісі» бойынша барлығын қамтитын келісімге қол қойылатынына үміт артамыз», – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан басшысы сөзінің соңында ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер берік жігер, бірлік жəне «Шанхай рухына» адалдық таныта отырып, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, орнықты даму мен ынтымақтастыққа өз үлестерін қосатынына сенім білдірді. Ал кеңейтілген құрамдағы отырыста сөйлеген сөзінде Ресей Президенті Владимир Путин ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысына маңызды құжаттар шоғыры əзірленгенін айта келе, мəселен, оларға Уфа декларациясын жатқызуға болатынын жеткізді. Бұл декларацияда біздің өңірде жəне əлемде қалыптасып отырған жағдайларға байланысты ортақ көзқарастарымыз бен біртұтас бағалауымыз, Ресей тарапының төрағалық етуінің қорытындысы жəне ұйымның алдағы уақытта жүзеге асыратын жұмыстарының бағыт-бағдары белгіленіп отыр. Бұған қоса, тағы бір маңызды құжат бойынша ШЫҰ-ның алдағы қызметін сапалы деңгейге көтеру көзделген. Осыған байланысты ұйымға мүше мемлекеттер назарына ШЫҰ-ның 2025 жылға дейінгі даму стратегиясын бекіту ұсынылды. «Онда алдағы он жылдықтағы ықпалдастықтың нақты міндеттері айқындалған. Бізге, сондай-ақ, шекаралық мəселелерді көздейтін келіссөздер, терроризм мен есірткі қатерімен күрес барысында өзара ықпалдастық туралы бағдарламаға қол қою күтіліп отыр», деді В.Путин. Сонымен қатар, Ресей Президенті тарихи маңызға ие бірнеше маңызды ұстанымды айқындау көзделгенін, оған Үндістан мен Пəкістанды ШЫҰ-ға толыққанды мүше ретінде қабылдау үдерісінің басталғанын жатқызуға болатынын жеткізді. «Біз Беларусь Республикасының ШЫҰ-ның жұмысына қатысу мəртебесін көтеріп, оның байқаушы елге айналуы жөнінде келісімге келдік. Бұған қоса, Əзербайжан, Армения, Камбоджа жəне Непал да ШЫҰ құрамына үнқатысу жөніндегі серіктестері болып қосылатын болады. Сонымен қатар, басқа бірқатар елдер біздің ұйымға өздерінің қызығушылығын танытып отырғанын атап өткім келеді. Сондықтан, олардың бұл бағыттағы ұсыныстарын арнайы белгіленген талапережелерге сəйкес қарастыратын боламыз», – деді В.Путин. Ресей Президенті, сонымен қатар, ұйым аясындағы ықпалдастықтың маңызды тетігі қаржы саласымен тікелей байланысты екенін жеткізді. Біз ШЫҰ-ның даму

банкін құру туралы жұмысқа қатысамыз. Ұйымның банкаралық бірлестіктерінің базасы аясында жобалық қаржыландыру халықаралық орталығын құру туралы идеясы да өте маңызды деп ойлаймын. Бүгінде біз өңірдегі Еуразия даму банкі қаржылық құрылымдарының, Азия банкі мен алдағы уақытта құрылатын БРИКСтің Жаңа даму банкінің мүмкіндіктерін белсенді түрде қолдануымыз қажет», – деді В. Путин. Сонымен қатар, ол гуманитарлық саладағы ықпалдастық аясында да бірқатар мəселелерді жүзеге асыру қажеттігіне тоқталды. Ресей Президентінің айтуынша, ШЫҰ-ның жастар кеңесі өзінің қажеттілігін байқатқан. «Бұл кеңес ШЫҰ-ға мүше мемлектетер жастарының халықаралық туристік картасын бекіту жөнінде ұсыныс енгізді. Менің ойымша, мұндай жоба осы елдер жастарының өзара байланысын кеңейтуге мүмкіндік береді. Біз биылғы жылдың наурыз айында туризм саласы аясындағы ықпалдастықты дамыту жөніндегі бағдарламаны дайындау туралы келістік. ШЫҰ-ның желілік университеттер туралы жобасы сəтті жүзеге асырылуда. Ол ұйымға мүше елдердің 69 жоғары оқу орнын жəне Беларусьтің 4 университетін біріктіреді. АлдаӨғы уақытта желілік университеттерді құру туралы үкіметаралық келісімге қол қойылады деп ойлаймыз», – дей келе, В.Путин алдағы уақытта ШЫҰ-ға төрағалық ету Өзбекстанға көшетінін жеткізді. Қытай Халық Републикасының Төрағасы Си Цзиньпин биыл ұйымға төрағалық еткен Ресей тарапы ШЫҰның көпсалалы қызметін жандандыруға айтарлықтай үлес қосқанын атап өтті. «Күн өткен сайын ШЫҰ-ның беделі артып келеді. Ішкі жəне сыртқы факторларды ескере келгенде, сан түрлі қиындықтар мен қауіп-қатерлер бой көрсетіп отырғаны да жасырын емес. Сондықтан, тез арада осындай қиындықтардың алдын алу үшін ауқымды іс-шараларды жүзеге асыруымыз керек. «Мəселен, Шанхай рухы» аясында тұрақтылық, қауіпсіздік, теңқұқылық, ашықтық, өзге елдердің ішкі ісіне араласпау секілді қағидаттарға мəн беруге тиіспіз. Кез келген қиындықтарды бейбіт жолмен шешуге тырысқанымыз жөн», – деді Си Цзиньпин. Сондай-ақ, ол халықтарды рухани жағынан жақындастыруға, ғасырдан-ғасырға жеткен достық жəне тату көршілестікті одан əрі жалғастыруға ықпал ету қажеттігін де алға тартты. Бұған қоса, ҚХР Төрағасы Ауғанстанмен қауіпсіздік саласында ынтымақтастық орнатып, осы елдің экономикасының көтерілуіне бірлесе ықпал етуіміз қажет деген ойын жеткізді. Қырғызстан Президенті Алмазбек Атамбаев ШЫҰ-ға мүше елдер мемлекет басшыларының қатысуымен өткен кеңес отырысы барысында маңызды мəселелер талқыланғанына тоқтала келе, тұрақтылық пен қауіпсіздіктің басты аспектілерінің бірі – сауда-эконо микалық ықпалдастықты дамыту екенін жеткізді. «Қазіргі таңда бұл бағытта түрлі қаржылық жобалар жүзеге асырылуда. Сондай-ақ, Қытай тарапы бас тамашылық танытқан Ұлы Жібек жолының экономикалық белдеуін құру ШЫҰ кеңістігіндегі сауда-экономикалық ықпалдастықты арттыруға сеп болады деп ойлаймыз», – деді Қырғызстан Президенті. Тəжікстан Президенті Эмомали Рахмон ұйымға мүше елдердің міндеті

өңірдегі тұрақтылықты қамтамасыз ету екенін айтты. «Қазіргі таңда туындаған қауіп-қатерлер ұйымға мүше елдердің бірлесе күш-жігер жұмсауын қажетсінеді. Сондай-ақ, біз кейінгі буынға, қазіргі заман жастарына айрықша назар аударуымыз керек. Себебі, олар ғаламдық əралуандылық, жаңа технологиялар, ғылыми-техникалық прогресс кезеңінде өмір сүруде. Олардың экстермистік жəне террористік ұйымдарға тартылмауына, кейінгі буынның болашақта сапалы өмір сүруіне көп көңіл бөлуіміз керек», – деді Тəжікстан Президенті. Кеңейтілген отырыста ШЫҰ-ға төрағалық тізгінін алған Өзбекстан Президенті Ислам Кəрімов те сөз сөйледі. Ол өз сөзінде мемлекет басшыларының қарауына жəне талқылауына ұсынылған Шанхай ынтымақтастық ұйымының 2025 жылға дейінгі даму стратегиясы мен 2016-2018 жылдар аралығын көздейтін Терроризммен, сепаратизммен, экстремизммен күресуде ынтымақтастық орнату туралы бағдарламасы ШЫҰ кеңістігіндегі қауіпсіздікті, тұрақты дамуды қамтамасыз етуде үлкен рөл атқаруы мүмкін екендігін, соған берік құқықтық негіз қалайтынын жеткізді. «Қазіргі таңда əлем өзгеріс үстінде. Мұны ШЫҰ-ның қауіпсіздікті, тұрақтылықты, орнықты дамуды қамтамасыз етудегі рөлінің артқаны да көрсетіп беріп отыр жəне бұған ШЫҰ-ға мүше болуға ниеттенген елдер санының арта түскенінен де байқауға болады», – деді И. Каримов. Сонымен қатар, ол Өзбекстан ШЫҰға төрағалық етуі барысында ұйымның барлық қағидаттарына сүйене отырып, ауқымды жұмыстар жүргізуге күш салатынын жеткізді. Алқалы жиын барысында өзге де мемлекет басшылары сөз алды. Мəселен, Ауғанстан Президенті Мохаммад Ашраф Гани Ахмадзай қазіргі таңда Ауғанстан дүниежүзінде тұрақсыздық пен қауіпқатердің ошағы, сондай-ақ, терроризм өрістеген жəне есірткінің заңсыз бизнесі таралған ел ретінде қабылданатынын атап көрсетті. «Біз бай мемлекет болғанымызға қарамастан, ел іші мен сыртындағы ниеті теріс күштермен еріксіз күресуге мəжбүр болған ел тұрғындарының кедейшілігімен бетпе-бет келіп отырмыз. Егер де біз үшін ең қауіпті қатерлер туралы айтар болсам, олар: терроризм жəне есірткі бизнесі. Ал терроризмнің көзі қайдан шығып жатыр? Ең алдымен, көптеген террористер біздің елімізге келіп, мемлекет ішіндегі жəне өзге өңірлердегі жағдайды ушықтыруға тырысады. Сондықтан, біз осы «теріс құбылыстың» бастауы қайда жатқанын ұғынуымыз керек. Егер де, бұл күрделі мəселеге саналы түрде келетін болсақ, онда оның түйінін тиімді түрде тарқатуға жол ашамыз деп ойлаймын. Сонымен қатар, біз есірткі бизнесіне де қарсы тосқауыл қоюымыз керек. Себебі, есірткі бизнесі терроризмді қаржыландыратын бірден-бір көз болып табылады», – деді ол. Пəкістан Республикасының Премьерминистрі Наваз Шариф қазіргі таңда өңірде байқалған өзгерістерге жедел үнқатуға ықпал етуде ШЫҰ қызметі сапасының

арта түсетініне сенім білдірді. «ШЫҰға өз ауқымын кеңейтудің маңызы зор. Пəкістан ШЫҰ-ға толыққанды мүше болу арқылы оның қызметін жандандыруға дайын екендігін білдіреді. Пəкістан Ауғанстандағы, Орталық Азиядағы жағдайларды тұрақтандыруға, есірткі бизнесі мен терроризмге қарсы батыл шараларды жүзеге асыруға, сол арқылы өңір қауіпсіздігін сақтауға мүдделі. ШЫҰның барлық елдері осындай күрделі мəселелерді еңсеруге бірлесе, жұмыла атсалысуы керек. Сонда ғана нақты нəтижелерге қол жеткізетін боламыз», – деді Пəкістан Премьер-министрі. Отырыс қорытындысы бойынша ШЫҰға мүше мемлекеттер басшыларының Уфа декларациясына, сонымен қатар, түрлі салаларда мемлекетаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған өзге де бірқатар құжаттарға қол қойылды. Олар: ШЫҰ-ның 2025 жылға дейінгі даму стратегиясын бекіту туралы шешім, ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің 2016-2018 жылдарға арналған терроризм, сепаратизм жəне экстремизмге қарсы күресі жөніндегі ынтымақтастық бағдарламасын бекіту туралы шешімі, ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің Үндістан Республикасы ШЫҰға қосу процесін бастау туралы шешімі, ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің Пəкістан Ислам Республикасын ШЫҰ-ға қосу процесін бастау туралы шешімі, Əзербайжан, Армения, Камбоджа жəне Непал мемлекеттерін Шанхай ынтымақтастық ұйымының үнқатысу жөніндегі əріптестері ретінде тіркеу туралы құжат. Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысы аяқталғаннан кейін Ресей Президенті В.Путин журналистер алдына шығып, баспасөз мəслихатын өткізді. Онда мемлекет басшылары қатысқан отырыс, ең алдымен, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, өңірлік жəне əлемдік тұрақтылықты сақтау, экономикалық жəне гуманитарлық салалардағы ықпалдас тықты нығайту бағытында үлкен нəтижелерге жол ашатынын жеткізді. Жалпы, Уфада өткен ШЫҰ-ға мүше елдер мемлекет басшылары кеңесінің отырысында оған қатысушылар ШЫҰның 2025 жылға дейінгі даму стратегиясын қабылдау елдер арасындағы ынтымақтастықтың нығаюына айтарлықтай ықпал ететінін, онжылдық мерзімге көзделген бұл бағдарламалық құжатта саяси жəне экономикалық салалардағы əріптестіктің болашағы ғана емес, сонымен қатар, қордаланған мəселелер, соның ішінде экономикалық қауіпсіздікті жəне су тапшылығын болдырмау секілді де мəселелерді де шешу жолдары қарастырылатынын жеткізді. Ал стратегияда айқындалған бағыттар бойынша өзара ынтымақтастықтың одан əрі тереңдеуі ұйымға мүше мемлекеттердің ғана емес, бақылаушы елдер мен серіктестердің де əлеуетін көтеруге оң əсер етпек.

----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.


www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

3

● Министр мінбері – Құрметті Əсет Өрентайұлы, индустрияландырудың екінші бесжылдық жоспарын жүзеге асыру əлемдік экономикадағы елеулі сын-қатерлер жағдайында басталып жатыр. Сол сын-қатерлер бағдарламаға қандай өзгерістер енгізуге мəжбүр етті? – Индустрияландырудың бірінші бесжылдығын қорытындылау, екінші бесжылдығын жүзеге асыруды бастау, расында да, күрделі жағдайда жүріп жатыр. Геосаяси сын-қатерлер, мұнай бағасының күрт түсіп кетуі, негізгі рыноктарымыз саналатын Ресей мен Қытайда экономикалық дамудың төмендеуі біздің экономикамыз үшін едəуір қиындықтар туғызып отыр. Сондықтан, Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша, Өнеркəсіп орындарын қолдаудың жоспары қабылданып, онда жүйе түзуші кəсіпорындардың, шағын жəне орта бизнестің, сондай-ақ, Индустрияландыру карта сына енгізілген жобаларға көмек көрсетудің шаралары қарастырылды. Қолға алынған шаралардың арқа сында өнеркəсіптегі оңды сер пінді сақтап қалудың сəті түсті. Бес айдың қорытындысы бойынша өнеркəсіп өндірісінің көлемі 0,5 пайызға өсті. Тау-кен өнеркəсібіндегі өсім 1 пайыз, өңдеу өнеркəсібіндегі өсім 0,2

күрделі болатынын көрсетеді. Осы ған байланысты біз қазір отандық бизнесті қолдау бойынша жаңа шараларды қарастырып жатырмыз. – Сізбен осы тақырыпқа бұрын да сөйлескенбіз. Өзіңізге келерде 2011 жылғы 27 сəуірде жарияланған сол сұхбатты тағы бір оқып шықтым. Ондағы əңгіме ауаны сəл басқашалау еді. Сіз индустрияландырудың бірінші бесжылдығы бағдарламасының əлеуметтік тиімділігі шамамен 250 мыңдай адамды жұмыспен қамтуға мүмкіндік береді деген болатынсыз. Қазіргі қиындықтар адамдардың жұмыспен қамтылуына əсер етеді ғой, солай ма? – Кейбір кəсіпорындарда қысқарту болмайды деп кесіп айту қиын. Бірақ солай болған күннің өзінде оларды басқа өндірістерге орналастырудың жəне жаңа маман дықтарға оқытудың мүмкіндіктері бар. Əкімдіктер осы бойынша жұмыс істеп жатыр. Өзіңіз білесіз ғой, Мемлекет басшысы халықты жұмыспен қамту мəселесіне ерекше көңіл бөледі. Елбасы үшін бұл ең басты мəселелердің бірі. Сондықтан, дамудың əрбір бағдарламасы, бизнесті қолдаудың əр жоспары осы міндетті көздейді. Сіз айтқан бірінші бесжылдықты сөз етсек, иə, расында да, оның əлеуметтік-экономикалық тиімділігі елеулі болған. Мұның

Ин дус трия ландыру картасы бойынша болар, бұған «Нұрлы Жол» бағдарламасындағы нысандар, солар бойынша ашылатын жұмыс орындары қосылмайды ғой? – Жоқ, олар қосылмайды. «Нұрлы Жолды» қосса əлдеқайда көп болады. Мемлекет басшысы бастамашы болған бұл бағдарламаның оңды ықпалы өте үлкен екенін атап айтқым келеді. Қазіргі таңда жалпы ұзындығы 2 мың километр жерде жол салу жұмысы жүріп жатыр, оған 72 мың адам тартылған. Биыл 500 километрден астам жол дар дағы жұмысты аяқтау жоспарланып отыр. Автомобиль жолдары жобаларындағы жолқұрылыс материалдарының 97 пайызы отандық өндірістен шықпақшы. Соның арқасында, мысалы, 5 айдың ішінде цемент өндіру көлемі 14 пайызға артып, 3 миллион тоннаға жуықтады. Жыл соңына дейін 8,3 миллион тонна цемент өндіріледі. Мұның өзі өткен жылмен салыстырғанда 6-7 пайызға артық болады деп ойлаймын. – Жол жобалары дегенде сіз қайсыларын айтасыз? – Əрине, алдымен атайтынымыз – Батыс Еуропа – Батыс Қытай жобасы. Оған қоса «Орталық – Оңтүстік» (Астана – Алматы), «Ор та лық – Шығыс» (Астана – Өскемен), «Орталық – Батыс» (Ас тана – Ақтөбе – Атырау –

пайыз болды. Сонымен бірге, Қытайдағы металлургия компаниялары тарапынан сұраныстың күрт түсіп кетуіне байланысты темір рудасын өндіру көлемі азайды. Көптеген қиындықтарға қарамастан, сүймендерді алып шығуды шектеудің арқасында болат өндіруді 1,8 пайызға, арматураны 65 пайызға, яғни 331 мың тоннаға өсіруге қол жетті. Жыл соңына дейін шамамен 700 мың тоннаға барады деп отырмыз. Кабель өнімі бойынша бес айдың ішіндегі өсім алюминий сымынан 10 пайызға, изоляцияланбаған сымнан 67,8 пайызға өсім болмақшы, бұл 3003 тонна деген сөз. Мемлекеттік қолдау бойынша қабылданған шаралар негізгі металдар өндірісінің көлемін көбей туге мүмкіндік берді. Мыс 41,5 пайызға, əуелгі алюминий 10 пай ыз ға, ферроқорытпа 6,5 пайызға өсті. Жыл басында 200-ге жуық жаңа индустриялық өндірістер, ал мұның өзі Индустрияландыру картасына енген жобалардың ширек бөлігінен астам, өз қуатында жұмыс істеуде біраз қиындықпен бетпе-бет келген еді. Кейбірі тіпті уақытша өнім өндіруін тоқтатуға мəжбүр де болды. Ең алдымен, Ресей рублінің құнсыздануы мен ішкі рыноктағы сұраныстың кемуіне байланысты. 5 айдың ішінде 135 жобаны тұрақты жұмыс қалпына ауыстырудың сəті түсті. – Басқа жобалардың жағдайы қалай? – Олардың жағдайы күрделілеу. Жұмысты жалғастырып жатырмыз. Жергілікті жеткізушілерді ынталандырудың, олардың ұлттық компаниялармен, жүйе тү зу ші кəсіпорындармен тікелей келісімшарт жасауының арқасында «Каустик» акционерлік қоғамының, «Қазазот» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің тұрақты жұмыс істеуі қамтамасыз етілді. Тұтастай алғанда, химия өнеркəсібі бойынша өсім 2,3 пайыз болды, бірақ жекелеген тауарлар бойынша көрсеткіш теріс динамиканы құрап отыр. «Қазфосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің өндіріс көлемі 7 пайызға кеміді. – Мұның себебі неге байланысты? – Фосфор өндіру көлемі 15 пайызға азайды, өйткені, еуроның АҚШ долларына қатысты бағамы түсіп кетіп, баға 20 пайызға көтерілді. Сонымен бірге, біз Еуропада, Ресейде, Қытайда байқап отырған ахуал таяудағы жылдар тұтастай алғанда біздің өнеркəсібіміз үшін

өзі ауқымды жүйелі жұмыстың жемісі еді. – Жүйелі жұмыс дегенде нені айтасыз? – Біріншіден, біз даму институт тарының жұмысын қайта бейімдей алдық. Мысалы, «Даму» қоры «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасының аясында шағын жəне орта бизнеске қолдау көр сетті, «KAZNEX INVEST» акцио нер лік қоғамы экс порттаушы компа ния лар мен инвесторларға көмектесті, Технологиялық даму жөніндегі ұлттық агенттік инновациялық жобаларды демеуде, кəсіпорындарды жаңғырту «Өнімділік-2020» бағдарламасы арқылы жүзеге асырылуда, Қазақ станның Даму банкі ірі жобаларды қаржыландыруда, ауыл шаруашылығындағы, айталық, тамақ өнеркəсібіндегі қайта өңдеу жобаларына «ҚазАгро» сүйеу болуда. Мысалы, бір ғана Бизнестің жол картасы бойынша 5,5 мыңнан астам кəсіпкерлер көмекқаржы алды. Шамамен 900 кəсіпкер жалпы құны 45 миллиард теңгелік кредитке кепілдікке қол жеткізді. 80 мыңнан астам жұмысын жаңа бас таған жəне бұрыннан келе жатқан кəсіпкерлер бизнес бойынша сынақ мерзімінен өтіп, кəсіпкерліктің негізін үйренді. Бағдарламаны жүзеге асыру 174,4 миллиард теңгелік салықты төлеуге, 183 мың жұмыс орындарын сақтап қалуға, жаңадан 54 мың жұмыс орындарын ашуға, құ ны 2,5 триллион теңге өнім өндіруге мүмкіндік берді. Индустрияландыру картасындағы жаңа нысандарды іске қосудың арқасында шамамен 70 мыңдай сапалы жұмыс орындары ашылды. Биылғы жартыжылдықта тағы да 20 жаңа жоба іске қосылып, 2 мың жұмыс орны құрылды. Жыл соңына дейін 100 шақты жобаны жүзеге асырмақпыз. Олардың арасынан мен Павлодар облы сындағы «Kaz Minerals» акционерлік қоғамының Бозшакөл тау-кен комбинатын, Батыс Қазақстан облысындағы «Конденсат» акционерлік қоғамының К5 экокласты мотор майы өндірі сін, Алматы облысын дағы «Абди Ибрахим Глобал Фарм» жауапкершілігі шектеулі серіктес тігінің фармацевтика зауытын түйінді кəсіпорындар деп атар едім. Жалпы, жылдың қорытындысы бойынша барлық нысандарда 7 мыңнан астам тұрақты жұмыс орындарын құру жоспарланып отыр. – Осы арада анықтай кетейікші – мұның бəрі

Ақтау), Алматы – Өскемен жəне Атырау – Астрахань жобаларын жүзеге асыру қолға алынды. – Бұл атағандарыңыз жақсы жаңалық екен, əсіресе, сол өңірлердегі тұрғындар үшін тіпті қуанышты жай. Жалпы, индустрияландырудан ауыл тұрғындары қандай пайда көре алады? – Жаңа Экономикалық Саясат, тіпті, осы күрделі кезеңнің өзінде кез келген азамат үшін жаңа мүмкіндіктер ашады. Жаңа кəсіпорындар салынады, жолдар төселеді, елді мекендерді кең жо-

жаңа теміржол жəне автобус маршруттарын, кемпингтер мен этноауылдарды салатын, дамытатын боламыз. Осы істің алғашқы қарлығаштары – Алакөлдің, Балқаштың айналасындағы инфрақұрылымның дамытылуы. Бұл жұмыс жалғаса түседі. – Биыл Президент Нұрсұлтан Назарбаев бес институттық рефор ма қолға алынатынын жария етіп, оларды жүзеге асырудың 100 нақты қадамын белгіледі. Мұның өзі жаһандық жəне ішкі сын-қатерлерге жа-

лақты интернетпен қамту жөнінде жұмыс жүріп жатыр. Қазір интернеттің мүмкіндігі шексіз. Бұл қашықтан оқытуға, білім беруге жол ашады. Ауыл шаруашылығындағы кəсіпкерлікті дамытуға арналған «Агробизнес» деген үлкен бағдарлама бар. «ҚазАгро» арқылы ша ғын кредит алуға болады. «Даму» бойынша да жүргізілетін желілер жеткілікті. Индустрияландырудың шағын өндірістер, цехтар, жылыжайлар, жаңа тауарлар шығару түрінде алғашқы нəтижелері бар еке нін көріп отырсыз. Оның үстіне қазіргі таңда азық-түліктің таза өнімдерін өндірудің бағасы тіпті артып тұр. Бұл тауар өте сұранысқа ие. Жақында Елбасымыз əр ауылда, ауданда жаңа бизнес-жобалар пайда болуы керектігін айтты. Бізде қазірше бизнеспен айналысатын адамдар аз. Алыстағы ауылдардан жаңағы шағын жобалар арқылы кəсіпкерліктің жаңа толқыны келіп қосылуға тиіс. Ауыл шаруашылығына қоса, туризм саласындағы жобаларды жүзеге асыруда да үлкен мүмкіндіктер ашылмақ. Кеңбайтақ еліміздің көздің жауын алатындай көрікті мекендерінің туризм үшін əлеуеті үлкен. Бұл үшін біз жаңа əуе желілерін,

уап беру жəне сонымен қатар жаңа тарихи жағдайда дамыған мемле кет тердің отыздығына кірудің жос пары. Бес реформаның біреуі индустрияландыру мен экономикалық өсім мəселелеріне қатысты. Осы орайда, сіз басқаратын министрлік қандай жұмыс жүргізуде? – Бұл бағыттағы жұмыстың бəрі Президент жанындағы Жаңғырту жөніндегі ұлттық комиссияның аясында ПремьерМинистр Кəрім Мəсімовтің басшылығымен атқарылуда. Əр реформа бойынша жұмыс топтары құрылған. Біздің министрлікке 100 қадамның 16-сы бекітілген, олар трансұлттық корпорациялар мен «зəкірлік» деп аталатын ірі инвесторларды тарту жөнінде жаңа шараларды көздейді, олардың көмегімен Қазақстанда, соның ішінде жоғары технологиялы жəне экспортқа лайықталған секторларда, туризм, қуат үнемдеу са ласында бірлескен жобалар жа салатын болады. Назар баев Университеттің арқауында Астанада жəне инновациялық технологиялар паркінің арқауында Алматыда инновациялық кластерлерді дамыту бөлек мəнге ие. Оның сыртында, жер қойнауын пайдалану саласындағы ашықтықты арттыру,

(Соңы. Басы 1-бетте).

шығанағына шығарылатын экспортты көбейтуге қосымша мүмкіндіктер ашады. Келесі жылдан бастап KAZBRENDS бастамасы жүзеге асырыла бастайды, онда қазақстандық брендтерді танытуға баса салмақ салынады. Қазір ол жұмыс атқарылуда. Солардың арасынан алғашқылардың бірі ретінде «organic food» (органикалық саламатты тамақ, тамақ өнімдері) аталуға тиіс. Сондай-ақ, сыртқы рыноктарда жоғары бəсекелестікке шыдас бере алатын, яғни халықаралық рынокта болашақ жаһандық ойыншы болып табылатын шамамен 30 экспорттық позиция алдын ала таңдалып алынды. Қаржылық қолдау аясын да Ұлттық қордан биыл экспорттаушылардың айналымдағы қаржысын толықтыру үшін 35 миллиард теңге бөлінді. Экспорттаушыларды тікелей өнім өткізу рыногында сервистік қолдау күшей тіледі, Новосибирскіде, Белоруссияда, Иранда, Қытайда өкілдіктер ашылады. Шамамен 400 экс порттаушыға көмек көрсетіледі. – Индустрияландыру қолға алынғалы бері өңделген жəне дайын өнімнің экспортын көбейте алдық па? – Біз өңделген 850 тауарды əлемнің 117 еліне экспорттаймыз. Титан, уран, ұн, сары фосфор экспорты жөнінде алда келеміз.

Жаєдай ширыќќан сайын шыныєуєа тиіспіз келісім шарт тарды жасаудың оңайлатылған əдісін енгізу мəселелері бөлек қаралып отыр. Көлік саласында ірі өзгерістер болады. Мысалы, «Қазақстан темір жолы» мен «Эйр Астана» ірі халықаралық операторлар ретінде дамытылады. Автокөлік жəне теміржолдар дамытылып, сапасы жақсартылады, Астананы əлемдік қаржы орталықтарымен байланыстыратын жаңа авиамаршруттар ашылады. Қазір Астана əуежайынан Франкфурт, Бейжің, Ыстамбұл, Мəскеу, Лондон, Париж сияқты халықаралық қаржы орталықтарына рейстер қатынауда. 2019 жылдың аяғына дейін Астана əуежайынан жаңа 6 бағытты ашуды жоспарлап отырмыз. Биыл – Сеулге, Дубайға, 2016 жылы – Гонконгқа, 2017 жылы – Токиоға, 2018 жылы – Сингапурға, 2019 жылы Нью-Йоркке рейстер ашылады. Бұл реформалардың əрбір «қадамы» бойынша жоспарлар əзірленген. Заңнаманы жетілдіру жəне бағдарламалық құжаттарды əзірлеу жөнінде ауқымды тынымсыз жұмыс істеу міндеті алда тұр. – Жақында Мемлекет басшы сы қатысып, Үкімет алғаш қы жартыжылдықтағы жұмыс туралы есеп берген жиын да қазақстандық тауар өндірушілердің көрмесі ұйымдастырылған еді. Сонда біздің өзімізде осынша өнім өндірілетінін көріп, кəдімгідей таңданып қалғанбыз. Арасында экспортқа шығарылатындары да бар екен. Оларға, тегінде, мемлекет көмектесетін болар? – Иə, бізде экспорт пен инвестициялар жөнінде ұлттық агенттік бар – «KAZNEX INVEST» акционерлік қоғамы. Оның қолындағы қолдау тетіктері бірнешеу, арасында экспорт қа өнім шығарушы кəсіпорындардың сыртқы рыноктардағы шығындарының орнын жабу да бар. Президент 3-4 экспорттық бренд жасау жəне соларды таныту жөнінде міндет қойды. Сол бойынша жұмыс істеп жатырмыз. Тұтастай алғанда, шикізат сатудан түсетін валюта кірістерінің кемуіне байланысты біздің өңделген тауарларымызды экспортқа шығарудың мəні айрықша бола түседі. Қалыптасқан жағдайға қарамастан, 260 миллион адамы бар ЕАЭО, Орталық Азия, Кавказ, Иран, Ауғанстан елдері Қазақстан үшін өңделген өнімді өткізудің негізгі рыноктары күйінде қала береді. Жібек жолын дамыту Қытайға, Үндістанға жəне Парсы

Металл конструкцияларының экспорттық жеткізілімі 25 пайызға, тыңайтқыштар – 2,5 есе, трансформаторлар 4 есе, аккумуляторлар 2 есе, цемент 2,4 есе, кабель-өткізгіштер өнімдері 5,5 есе, алкогольсіз ішімдіктер мен кондитер бұйымдары 2 еседен астам өсті. Индустрияландыру картасы аясында іске қосылған шамамен 100 өндіріс орны бүгінде өз өнімдерін шетелге өткізуде. Ол кəсіпорындардың экспортының жалпы сомасы шамамен алғанда 1 миллиард АҚШ долларын құрайды. – Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы ең алдымен өңдеуші өнеркəсіпті күшейтуге бағытталған, ол дəстүрлі түрде мемлекеттің технологиялық қуатының белгісі, дамудың басты моторы болып табылады. Бұл арада салмақ қай жаққа көбірек ауып отыр? – Қазіргі жағдай өңдеуші сектордың бəсекеге қабілеттілігін арт тыру жөніндегі жүйелі жұмысқа жаңаша қарауға мүмкіндік береді. Екінші бесжылдықтың бағдарламасын талдап-жасау барысында біз бір жағынан интегра циялық үдерістерге, екінші ж ағы нан шик ізат б ағасына арқа сүйейтін төрт арқаулық сценарийді есептеп шығардық. Əлемдік экономикада соңғы жарты жылдың ішінде болған өзгерістер алдыңғы қатарға «интеграцияның жоғары деңгейі жағ дайында шикізатқа төмен баға» деп атауға болатын ұзақ мерзімді сценарий шығатынын көрсетті. ЕАЭО-ның кеңеюімен, ДСҰ-ға өтумен, Қытайдың даму бағдарламасымен есептесу керек. Бұл орайда біз екінші бесжылдықтың бағдарламасын шетелдік инвестициялар тартумен, жаһандық технологиялық трендтер мен өңірлік бизнесті қолдаумен барған сайын көбірек байланыстыратын боламыз. Бүкілəлемдік банктің қатысуымен жасалған тəсіл бойынша біз өткізу рыноктарында анағұрлым əлеуеті бар жəне өңірлік мамандануды есепке алғанда Қазақстанда игеру мүмкіндігі мол деуге болатын 152 тауарды іріктеп алдық. Біз ол тауарларды шартты түрде 2 топқа бөлдік. Алғашқы топтың тауарларын игеру үшін капиталды көп қажетсінетін бірнеше жаңа жобаларды жүзеге асыру керек болды. Бұл үшін ірі халықаралық компанияларды тарту жоспарланып отыр, өйткені, бірегей технологияларға қолжетімділікті қамтамасыз ету

жəне жеткізушілердің жаһандық тізбегіне ілігу қажет. Бұл жобаларды құрылымдау, қаржы іздестіру мен жүзеге асыру жөніндегі негізгі жауапкершілікті ұлттық холдингтер өз мойнына алуға тиіс, əрине, бұл үшін олар белгілі бір трансформациядан өтіп, өз жұмыстарына көзқарасты өзгертуі керек. Екінші топтағы тауарларды өндіруді отандық бизнес мемлекеттік қолдаудың қолда бар тетіктерін пайдалана отырып игере алады. Бұл сегментті үйлестіруді «Атамекен» Ұлттық кəсіпкерлер палатасы əкімдіктермен бірлесе жүргізетін болады. Ол үшін ұлттық кəсіпкерлер палатасы Кəсіпкерліктің өңірлік картасын талдап-жасайды, бұл карта шағын жəне орта бизнес үшін олардың бизнесті дамыту жөнінде шешім қабылдауында, қандай өзгерісті қай жерде ұйымдастырса жақсы болатыны, одан кейін өнімді қайда өткізу керектігі туралы шешім қабылдау кезінде нақты бағыт-бағдар бола алады. Өз тарапынан Үкімет күшжігерін нақты жобаларға ғана емес, индустрияландыруға жүйелі жағдайлар жасауға шоғырландырады, ол жағдайлар – кедергілерді азайту, инфрақұрылым қалып тас тыру, инвестициялық ахуал жəне тағы басқа. Бұл жұмыс алғашқы бесжылдықтың өзінде-ақ басталған болатын. Ол кезде өнеркəсіптің одан əрі дамуы үшін инфрақұрылымдық шектеулерді алып тастаудың сəті түскен еді. Энергия тапшылығы мəселесі шешілді. 4 мың километр автомобиль жəне 1700 километр теміржолдар салынып, жаңартылды, бұл сыртқы рыноктарға жүйелі түрде қол жеткізді, заңнамалық арқау жақсартылды. Бұл жайында талай айтқанбыз. Екінші бесжылдықтың шеңберінде «Мұнай-химия паркі» еркін экономикалық аймағы арқау ында ұлттық мұнай-газ кластерін жүзеге асыруға баса назар аударылады, ол үш ірі жобаның – Қара шығанақтың, ТШО мен Қаша ғанның қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмыс істейді. Биылғы жылдың соңына дейін Бүкілəлемдік банкпен бірлесе отырып, өңірлік кластерлік бастаманы дамыту жөніндегі жұмысты жүргізу көзделген. Сол кезге дейін үш территориялық кластерді іріктеуге конкурс өткізіледі. – Сонда да, əлемдегі экономикалық ахуалды ескере келгенде, екінші бесжылдық бағдарламасына елеулі өзгерістер енгізіле ме? – Расында да, бүгінгі таңдағы геосаяси жəне геоэкономикалық ахуал, технологиялық даму серпінінің жылдамдауы, өткізім рыногының сапалық тұрғыдан өзгеруі барлық елдерді өздерінің экономикалық жəне индустриялық бағдарламаларын қайта қарауға, оларды жылдам өзгеріп жатқан жағдайға сəйкес əлдеқайда икемді етуге мəжбүрлеуде. Міне, сондықтан да Индустрия ландырудың мемлекеттік бағдарламасына арқаулық сценарийдің өзгеруіне бағытталған түзетулер ғана емес, мониторингтің жаңа тетіктерін енгізуге жəне сыртқы жағдайлардың өзгеруіне тез бейімделуге бағытталған түзетулер де енгізілетін болады. Таяудағы жылдар, менің ойымша, көптеген елдер үшін күрделі жылдар болады. Соның ішінде біздің еліміз үшін де. Бірақ бұл жоспардың бəрін қайта жинап алу керек дегенді білдірмейді. Мəселеге қарау нүктесі, салмақ салатын тұстар өзгеруі мүмкін, бірақ бағдарламаның негізі өзгеруі мүмкін емес. Еске түсірейікші, бірінші бесжылдықты да бізге күрделі кезеңде бастауға тура келген, тек индустрияландырудың арқасында ғана біз дағдарыс соққысын əлсірете алдық. Оған қоса, өнеркəсіпте жаңа 28 сектор пайда болды, жаңа өнімдер жасалды, елдегі іскерлік ахуал жақсарды, шетелдік инвестициялар мен жаңа технологиялар келді, ондаған мың жұмыс орындарын сақтап қалудың сəті түсті. Екінші бесжылдықтың бағдарламасы да, «Нұрлы Жолмен» жəне жүргізіліп жатқан институттық реформалармен қосыла келіп, елдегі экономикалық, демек, саяси тұрақтылықты да сақтауға мүмкіндік беретініне сенемін. Жағдай ширыққан сайын шынығуға тиіспіз. – Солай боларына біз де сенеміз. Табыс тілейміз. Сұхбаттасқан Сауытбек АБДРАХМАНОВ. –––––––––––––––

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.


4

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

ЎЛТ ЖОСПАРЫ. 5 РЕФОРМА ЖƏНЕ 100 ЌАДАМ Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған бес институттық реформа əлемдік кеңістікте еліміздің бəсекелестікке қабілеттілігін көрсету мен бекітудің негізі болып табылады. Президент мемлекеттік дамудың трендтерін нақты белгілеген, сондай-ақ, жаһандық қатерлер мен ішкі жағдайларға жауап ретінде реформаны сатылы түрде жүзеге асыру қадамдарын айқындаған. Олардың ішінде кəсіби мемлекеттік аппаратты қалыптастыру, заңның үстемдігін қамтамасыз ету, орта тапты қалыптастырудың құралы ретінде экономиканы əртараптандыру, ұлтаралық татулық пен дінаралық келісімді сақ тау негізгі басымдықтар ретінде белгіленген. Институттық реформалардың аталып өткен бағыттарының маңыздылығы анық: біріншіден, ел дамуының жалпы идеологиясының стратегиялық мəні туралы ой қозғалған. Екіншіден, институттық реформалар Қазақстандағы экономикалық саясаттың жалпы парадигмасының өзгерістерімен тікелей байланысты. Үшіншіден, əлеуметтік тұрғыдан өте маңызды құрамдас бөліктер анықталған, соның ішінде, əсіресе, сапалы білім қазіргі заманғы экономиканы дамытудың басты шарты мен ресурсы ретінде айқындала отырылып, жоғары əлемдік стандарттарға бағытталған. Білім беруді ұлттық басымдықтардың бірі ретінде қарастыру маңызды саяси мəнге ие. Осыған сəйкес олардың кейбір трендтеріне тоқтала кетелік.

Керек емес мамандар даярлау – ќажетсіз

Білім беру жүйесі «қалыс қалған экономикалық жүйеге» бағытталған мамандарды даярламау қажет. Барлығымыз білетіндей, білім беру жүйесі ел дамуының басты императиві жəне ол тек маңызды рөл атқарып қана қоймай, сонымен қатар, ұлттық жəне халықаралық деңгейлерде жүйеқұраушы рөл атқарады. Сондықтан білім беру саласының əлеуметтік тиімді лігімен қатар, экономикалық нəтижелігін жоғарылатуда аталған саланың жауапкершілігі артады. Бүгінгі күні білім беру жүйесінің бəсекелестігі ұлттық экономика қуаттылығының құрамдас бөлігі болып келе жатыр. Экономиканың постиндустриялық типі мамандардың кəсіби құзыретті болуын жəне қайсыбір жағдайда болса да, қазіргі заманғы технологиялармен жұмыс істеуге қабілетті болуын да талап етеді. Университет қабырғасында оқы татын білім мен шынайы жағдай арасындағы өзара сəйкессіздік еңбек нарығында кəсіби дисбаланстың туындауына əкелуі мүмкін. Қоғам санасында жоғары білім əлеуметтік норма ретінде қалыптаса бастады. Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің Социологиялық зерттеулер мен əлеуметтік инжиниринг орталығының мəліметтеріне сүйенсек, 16-17 жастағы жастардың 89 пайызы жоғары білім алуға ұмтылады, білім құндылығы лауазымды, жоғары төленетін жұмыспен жəне қоғамда жоғары əлеуметтік мəртебеге ие болу мүмкіншілігімен тікелей байланыстырылады. Лауазымды жəне жоғары төленетін жұмыс өмірлік сəттіліктің негізгі өлшемі ретінде айқындалады (69 пайыз), жоғары білімнің болуы тұлғаның кəсіби деңгейі (21 пайыз) мен интеллектуалдық деңгейін (14 пайыз) жоғарылатады. Дипломға ие болу ниетімен жоғары білімді алу қарқыны да тереңірек көрінуде, қазіргі кезде түлектердің 15 пайызына дейін оқуға түсу барысында ЖООны таңдап қояды, бірақ болашақ мамандығымен нақты айқындалмайды жəне түскеннен кейін де өзінің кəсіби жолын таңдай алмайды, тіпті, өздеріне мұндай міндеттерді қоймайтындары да кездеседі. Көптеген жастар ЖОО-ға түсу барысында жəне бітіргеннен кейін де өзінің болашақтағы кəсіби іс-əрекеті туралы нақты шешім қабылдай алмайды, «кəсіп үшін» екінші жоғары білім алуды жəне қайта мамандануды жоспарлайды. Кəсіби жолды табудың осылайша ұзақ созылуы жастармен жүргізілетін кəсіби бағдарлау жұмысының тиімділігінің төмендігін, еңбек нарығындағы перспективті вакансиялар туралы ақпараттың жеткіліксіздігін, экономика мүдделері үшін кəсіби кадрлар қажеттілігін алдын ала болжау деңгейінің төмендігін жəне болашақта қажетті болатын мамандықтарға ие болуға деген мектеп түлектерінің жеткіліксіз мотивациясын көрсетеді.

Бўл – білім беру жїйесіндегі əлсіздік

Екінші тренд еңбек нарығында мамандардың сұранысымен байланыс ты. 2014-2015 жылдары Статистика комитетінің мəліметтеріне сəйкес жоғары оқу орындары студенттерінің саны 477 387 адам болды. Қазіргі жағдайда еліміздің ЖОО түлектерінің өздерінің таң даған мамандығы бойынша жұмыс істемеуі байқалады. Мұндай жағдай дамыған елдерде білім беру жүйесінің əлсіз жақтарының бір белгісі ретінде айқындалады. Дегенмен, бұл мəселе көптеген мемлекеттерге тəн жағдай. Бүгінгі күні аталған дисбалансты жою – алдымызда тұрған міндеттердің бірі. Жуырда əл-Фараби атындағы ҚазҰУде «Нұрлы жол – Қазақстан университеттері əлемдік білім беру кеңістігінде бəсекелестікке қабілеттілікті жоғарылату жолында» атты жиын Премьер-Министрдің

болашақ мамандығы туралы шешім қабылдаған. Соның ішінде 20%-ы атааналарының қалауымен пассивті түрде келіскендер. Ата-аналар перспективтілік тұрғыдан өздерінің балалары үшін қалайтын мамандықтарының өзіндік рейтингісін жасаған. Олар келесідей, маңыздылығы азаю бойынша: экономист, заңгер, банкир, дəрігер, IT – маман, кəсіпкер, мемлекеттік қызметкер, саясаткер, ғалым, мұғалім. Оқушылар да, олардың ата-аналары да мамандық таңдауда ең алдымен, мамандық мəртебесі мен болашақта жоғары жалақы алу секілді мүмкіншіліктерге ерекше мəн береді. Біздің білуімізше, мамандық мəртебесі мен танымалдылығы көбіне қоғамдық санада осы мамандықтың қандай имиджі қалыптасқанымен байланысты. Сондықтан біз теледидар мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы өзіміздің зерттеулерімізді таратуымыз қажет, ғылыми жаңалықтар мен ашулар туралы айтуымыз керек. Университеттегі мансап баспалдағы – ассистент – доцент – профессор, ал ғалым үшін баға жетпес жетістік – оның зерттеулері жəне əріптестері мен шəкірттерінің жоғары бағасы.

Əлемдік стандарттарєа ўмтылу жолында

Кəсібилікті жоєарылатудыѕ тиімді моделі

Гүлмира ƏБДІРАЙЫМОВА,

əл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің кафедра меңгерушісі, социология ғылымдарының докторы, профессор.

орынбасары Б.Сапарбаевтың қатысуымен өтті. Осы отырыста білім беру сапасын жоғарылату мен жоғары оқу орындарының бəсекелестікке қабілеттіліктерін арттыру мəселелері тал қыланды. Қазақстандық еңбек нарығының қажеттіліктерін зерттеуге, мемлекеттік бағдарламаларға сəйкес жоғары кəсіби мамандарды даярлауға ерекше назар аударылды. Бюджеттік студенттерді даярлау ды қаржыландыра отырып, мемлекет ең алдымен, олардың кейінгі жұмысбастылығын қамтамасыз етуге мүдделі болуы қажет. Осы үрдіс кеңестік уақыттан бастау алады: əрбір түлекке кез келген ауданға алған квалификациясын растау үшін жұмысқа жолдама берілетін. Əрине, бүгінгі күні осы мəселені шешу əлдеқайда күрделі жəне жоғары оқу орны түлектерін жұмыспен қамтамасыз етудің жаңа тетігін құрумен байланысты. Мамандарды дайындау кəсіби еңбек нарығындағы сұранысқа тікелей тəуелді болуы қажет. ЖОО, мемлекет пен қоғам арасында жаңа əлеуметтік келісімшарт керек: мемлекет пен қоғам ЖОО-ларды қаржыландыруды жоғарылатады, ал білім сапасы, өз кезегінде, əлдеқайда жоғарылауы тиіс. Мысал келтіретін болсақ, АҚШ-та білім беру мақсаттарына үлкен көлемде қаржы бөлінеді. Білім беруге жұмсалатын мемлекеттік жеке шығындар («ересектерге білім беруді», яғни негізінен өндіріспен қатар кəсіби даярлауды жүзеге асыруды ескермегенде) əскери мақсаттарға бөлінетін жылдық шығындардан айтарлықтай жоғары. Білім беру, кəсіби даярлау, адам капиталын инвестициялау – «білімге» жəне еліміздің жалпы қоғамдық дамуына негізделген экономиканың үш құрамдас бөлігі.

Жауапкершілік – кəсібиліктіѕ басты критерийі

Үшінші тренд ұсынылатын қызметтердің сапасын қамтамасыз етумен байланысты. Білім беру мен ғылым салаларындағы реформалар өздігінен жүзеге асырылмайды, ең алдымен, түсіну «төменнен» келу керек. Жауапкершілік – кəсіби қауымдастықтың мүшесі ретінде əрқайсымыздың міндетіміз болып табылатын басты критерий. Білім беру мен ғылымда сыни бұқара эффек тісі маңызды: бір жерге дарынды адамдар көп шоғырланған сайын, олар дың əрқайсысының еңбек өнімділігі жоғарылайды, сəйкесінше, елдің бəсекелестікке қабілеттілігі де арта түседі. Жүйелі түрде жүзеге асырылып жатқан кəсібилік моделі ретінде біздің университетіміздегі жұмысты атап өтуге болады. Бізде сапаны қамтамасыз етуге көмектесетін бірнеше құрал бар. Біріншіден, факультет конкурстық іріктеу негізінде тандалған үздік оқытушылардан құралған. Олар жаңа білім бағдарламалары мен зерттеу бастамаларын

ұсынатын халықаралық академиялық қауымдастықтар мен кафедраларға біріккен. Екіншіден, тұрақты ішкі аудит жəне білім беру сапасы мен ғылыми компоненттердің болуын бағалайтын жетекші əлемдік университеттер сарапшыларының халықаралық аккредитациясы жүргізіледі. Үшіншіден, студенттер мен оқытушылар арасында тұрақты түрде жүргізілетін сауалдама жүйесі дамыған. Ішкі социологиялық құрылым – Социологиялық зерттеулер мен əлеуметтік инжиниринг орталығы «Оқытушы студент көзімен», «Оқытушы əріптестерінің көзқарасымен», «Таза сессия», «Жұмыс берушілер сауалы», «Өз ALMA-MATER-іңді қолда» секілді сауалдамалар мен көптеген басқа да акциялар арқылы ЖОО-ішілік орта мониторинг жүргізіп отырады. Келесі маңызды жəне дамытылып жатқан құрал – жұмыс берушілермен жəне түлектермен кері байланыс жүйесі: жыл сайынғы түлектер кездесуі, «Жұмыс берушілер кеңесінің» тұрақты отырыстары барысында білім бағдарламалары, кəсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру мəселелері жəне т.б. талқыланады. Жоғары білім сапасы еліміздің болашақ экономикасы үшін де, əрқайсымыз үшін де маңызды. Бұл туралы Елбасы өзінің баяндамалары мен Жолдауларында айтып кеткен. Қоғам университет түлектерінің (дəрігерлер, мұғалімдер, ғалымдар, инженерлер жəне т.б.) қызметін тұтынушы ретінде қазақстандық университеттерге белгілі бір деңгейде тəуелді. Біз үшін жаһандық экономика жағдайында келер ұрпақтың өмір сапасы мен жеке мансабын айқындаушы факторы ретінде сапалы жоғары білім маңыздылығы арта түседі.

Білім арќылы «Адам тəрбиелеу»

Елбасы атап өткен өте маңызды ойлардың бірі – Адамды тəрбиелеумен жəне өскелең ұрпақ бойына «Мəңгілік Ел» идеясы негізінде ортақ құндылықтар саналатын азаматтық теңдік, еңбексүйгіштік, адалдық, ғұламалық жəне білім паздық культін, «зайырлы ел – толерантты ел» идеологиясын қалыптастырумен байланысты. Тəрбие біліммен қатар адам капиталының, соның ішінде, жастардың сапалық өсуін қамтамасыз етеді. Университет қабырғасынан бастап студенттерге біздің еліміздің бітімгерлік саясатын, қазақстандық толеранттылық қағи далары мен ұлттық бірегейліктің, ұлтаралық келісімнің, азаматтылық пен патриотизмнің ерекшеліктерін түсіндіру керек. Азаматтық бірегейлік пен патриотизм мəселесі Қазақстанда тəуелсіздік алған уақыттан бастап ерекше мəнге ие бола бастады. Елбасы Н.Ə. Назарбаев өз сөзінде айтқандай: «Патриотизмді қоғам күшімен жұмыла қалыптастыру қажет, əсіресе, жастар мен балаларымыздың бойында. Əрине, еліміздің əрбір азаматының жетістігі мен халықаралық деңгейде мойындалуы – баға жетпес капитал, барлық қазақстандықтардың игілігі мен мақтанышы. Осындай үлгілер арқылы рухымызды жоғары көтеруіміз қажет! Өз Отанының патриоты болу – бұл Қазақстанды өз жүрегінде ұялату. Мен сіздерді осыған шақырамын».

Азаматтық бірегейлік əлеуеті мен сəйкесінше жастар арасында белсенді азаматтық ұстанымдардың қалыптасуы ақырындап жоғарылап келе жатқанын атап өту өте маңызды. Социологиялық зерттеулер мен əлеуметтік инжиниринг орталығының мəліметтері бойынша, 2014 жылы сұралған жас қазақстандықтардың жартысынан көбі Қазақстан азаматтығын өзіндік сəйкестенудің маңызды факторы ретінде айқындаған. Еліміздің басым жастарының санасында Қазақстан Республикасының азаматы болу – ең алдымен, бұл – ел заңдарын сақтау, яғни заңды бұзбау, елді сүю, құрмет тұту, мақтан ету жəне осы елдің азаматтығын алу. Сондықтан жастардың санасында отбасы мен Отан алдындағы ұлы жауапкершілік ретіндегі түсінікті қалыптастыру маңызды.

Ўстаз еѕ беделді мамандыќќа айналуы тиіс

«Ғұламалық» жəне білімпаздық культін априорлық сеніммен маңызды деп айтуға болады. Олар туралы Президент өз баяндамаларында əлденеше рет мəлімдеген. Қазақстан халқы Ассам блеясының XII сессиясында Елбасы ның орта мектеп мұғаліміне айтқан жылы сөздерін еске түсірер болсақ: «Жапонияның премьерминистрі бір күні мектепке келіп сыныпқа кіргенде, мұғалім басын изеп қана қойып, əрі қарай сабағын жалғастыра береді, осылайша барлық этикетті бұзады. Сабақ аяқталғаннан кейін, əлгі мұғалім оқушыларды жіберіп, премьер-министрге жақындап басын иіп амандасады да, былай дейді: «Премьер-министр мырза кешіріңіз, бірақ мен ұстаз мəртебесін сіздің алдыңызда да төмендете алмадым». Ұстаз культі мен тəлімгерге, педагогқа құрмет көрсету Жапония мен Қытайда қалыптасқан дəстүр десек болады. Ұстаз культі – үлкен құрметке ие, бірақ бұл құрмет негізінен əлеуметтік жəне қоғамдық жағдаймен ғана емес, бірінші кезекте, ұстаздық пен тəлімгерлік қабілеттіліктерді бойына қалыптастыруда адамның жасаған орасан зор еңбегіне құрмет көрсету. Яғни, ұстаз болу қабілетіне құрмет көрсету. Ұлыбританияда əртүрлі шараларды ұйымдастыру арқылы, соның ішінде, қоғамдық іс-шаралар мен жас мұғалімдерге үлкен жеңілдіктер беру арқылы төмен мəртебелі жұмыс ретінде қарастырылған мұғалім қызметі университет түлектері арасында ең кең тараған кəсіби таңдауға айналған. Финляндия мен Кореяда университет түлектерінің үздік 10%-ына кіретіндер ғана мұғалім бола алады, ал Сингапурде бұл көрсеткіш үздік 20%-ды құрайды. Аталған елдерде мұғалімдерді дайындау жүйесі мамандық мəртебесін төмендетпеу мақсатында, артық кандидаттарды даярлауға емес, керісінше, өзара бəсекелестікті жоғарылатуға бағытталған. Білім алушының кəсіби таңдауын қалыптастыруда үй шаруашылықтарының стратегияларын талдауға бағытталған зерттеулердің бірінде, біз мектеп түлектері мен ата-аналардың болашақ мамандықты таңдаудағы ерекшеліктерін салыстыру мүмкіншілігіне ие болдық. Зерттеу нəтижелері бойынша, жоғары сынып оқушылары болашақ мамандығын таңдауда қиналады, олардың тек 13%-ы өздерінің

Өсіп келе жатқан бəсекелестік шарттары бойынша университеттерге өзгеруге, жетілуге тура келеді, университеттермен қатар, академиялық орта да сəйкес сапалық деңгейге қарай ұмтылуы керек. Бүгінгі күні жаңа талаптарға тез бейімделе алатын, тіпті, олардың пайда болуын болжай отырып, озық жұмыс істейтін қызметкерлердің бəсекелестікке қабілеттіліктері жоғары болады жəне жетістіктерге жиірек қол жеткізеді. Университеттің əлеуметтік рөлі мен оның əлеуметтік араластыру тетігін қамтамасыз ету мəселелеріне де ерекше мəн беру қажет. Бұл – сыртқы қатерлерге қарсы тұру үшін, экономика талаптарына құрылымдық жағынан сəйкес келу үшін жəне жоғары деңгейдегі ғылыми кадрларды қамтамасыз ету үшін керек жəне қазіргі заманғы шарттарда өте маңызды. Тілдердің үштұғырлылығын – қазақ, орыс жəне ағылшын тілдерін дамытуға Елбасы қоғамды топтастырудың, оның бəсекеге қабілеттілігін арттырудың кепілі ретінде ерекше мəн береді. «Жоғары білім: əлеуметтік шынайылық пен субъектілері» атты социологиялық зерттеу аясында «Қазақстандық қоғамда материалдық игіліктер мен жоғары мансапқа жəне т.с.с сəттіліктерге қол жеткізуде қандай факторлар ең маңызды?» деген сауалға жауап беру барысында қазақстандық жастардың пікірлері былай болды: болашақ кəсіби жетістіктер мен мансап бойынша өсудің басты шарты – «жоғары деңгейдегі маман болу, жұмыс өтілі мен жоғары кəсіби білім деңгейі» – 69,5%. «Қазақ тілі мен өзге шет тілдерін білу» секілді фактор жетекші үштік позицияға кіреді – 65,8 пайыз. Алынған мəліметтер жастар ортасында «ана тілін білу», «шет тілін оқу қажеттілігін түсіну» жəне «болашақ кəсіби жетістіктер мен мансап бойынша өсуге қол жеткізуде кəсіби білімге негізделген жоғары білімді алу маңыздылығын түсіну» жоғары деңгейде екендігін дəлелдейді.

«Тарихи естелік» ќўндылыќ ретінде

Сауалдамаға қатысқан жас қазақстандықтардың 85 пайызы өз елінің тарихы мақтаныш сезімін тудыратынын атап өтті. Өз елі туралы ойлағанда келесідей ассоциациялар жастар бойында мақтаныш сезімін ұялатады екен: «ел мен халқымыздың тарихы (77 пайыз)», «біз өмір сүріп жатқан территория (65 пайыз)», «адамның туған (70 пайыз)» жəне «өскен жері (63 пайыз)». «Атақты тұлғалар мен ана тілі (68 пайыз)», «шынайы, ішкі қасиеттер (қонақжайлылық, халықтың ақкөңілдігі) 75 пайыз» жəне «əдебиет (65 пайыз)» мақтаныш сезімін қалыптастырады. Зерттеу барысында айқындалғандай, негізінен жастардың басым бөлігі (55,8 пайыз) дəстүр мен салттарды тек ерекше жағдайларда сақтайды, мысалы бала туылғанда, адам дүниеден озғанда жəне т.б. Дəстүрлерді толық сақтауға деген ұмтылыс ауылда тұратын жас қазақстандықтар арасында байқалады. Келесі көңіл аударарлық маңызды жайттардың біріне Қазақстанда жастардың көп бөлігі əлеуметтік əділдік қоғамын орнатуды қалай тын дарын жатқызуға болады. Бұл олардың пікірінше, ұлтқа, мамандығы мен шыққан тегіне қарамастан адамдардың теңдігі басымдылыққа ие болатын қоғам ретінде айқындалады. Тарихи өткенімізге негізделмей жəне тарихи естелікті сақтамай болашаққа қадам басу мүмкін емес. Халқымыздың тарихын зерттеу мен бай тарихымызды саралау объективтілік, өнегелік жəне патриотизм қағидаларына негізделуі қажет. Осындай көрегендік мақсатты Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың бойынан көре аламыз. Президентте қарапайым тапсырмалар болмайды. «Бес реформа» – бағдарламаның өзара байланысты бес жүйесі – еліміздің əрі қарай дамуының инновациялық жолының негізі. Білім экономикасы бұйрықпен құрылмайды. Бұл үшін білім, тəжірибе мен жоғары кəсібилік сынды қасиеттер негізгі капитал болып табылатын жаңа бəсекелестікке қабілетті экономикалық орта қажет.

 Президент поштасынан

Аќ тілектер аєыны

(Соңы. Басы 1-бетте).

Президенттің баспасөз қызметі Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына оның туған күніне жəне Астана күніне байланысты келіп түскен құттықтаулар туралы хабарлады. Қазақстан Президентінің атына мемлекет қайраткерлерінен, ірі компаниялар мен ұйымдар басшыларынан, еліміздің жəне шетелдердің білім беру саласы өкілдерінен, сонымен қатар, азаматтардан құттықтау хатхабарлар əлі де келіп түсуде. Мəселен, «Интер РАО» тобы басқармасының төрағасы Б.Коваль чук Қазақстан Президентіне Қазақстан мен Ресейдің екіжақты қарым-қатынасының дамуына қосқан үлесі жəне сындарлы келіссөздер ұстанымы үшін ризашылық білдірген. «Сіздің жоғары кəсіби жəне жеке тұлғалық қасиеттеріңіз, өткір түйсігіңіз бен басқарушылық дарыныңыз, тіпті, ахуалдың ең қиын кездерінде де мұқият ойластырылған тиімді шешімдер қабылдауыңызға мүмкіндік берді. Сіздің Қазақстан Президенті лауазымындағы жемісті қызметіңіздің нəтижесінің бірі ешқандай сілкіністер шайқалта алмайтын орнықты желілік инфрақұрылым мен тұрақты энергия жүйесінің құрылуы болды», – делінген хатта. Ресей Ақпарат агенттігінің (ИТАР-ТАСС) бас директоры С.Михайлов Нұрсұлтан Назарбаевқа тəн күш-қуат, шешімділік пен табандылық елдің дамуы жолында барлық кедергіні еңсеруге көмектесетініне сенім білдірген. «Іскерлік қабілетіңіз, жауапкершілігіңіз, бай жұмыс тəжірибеңіз, жоғары кəсіби деңгейіңіз Сіздің өз қызметіңізде көзделген жоспарларыңыздың бəрінің орындалуына септігін тигізе берсін», – деп жазады автор. С.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография университетінің ректоры В.Малышев Нұрсұлтан Назарбаевқа көздеген мақсаттарына жету жолында сенімділік тілеп, жоспарлаған бағдарламаларының бəрі табысты орындалуына ниеттестік білдірген. Ең ізгі тілектермен айшықтал ған құттықтаулар «Рос атом» мемлекеттік корпорациясының бас директоры С.Кириенкодан, Молдова Республикасы Парламентінің депутаты В.Хотинянудан, «Түрік ошақтары» ұйымының төрағасы М.Озадан, Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының бас директоры Ү.Мұңалбаевадан, Алматы қаласынан еңбек ардагері Ш.Мутерперлдан, Шымкент қаласынан Е.Раманқұловтан, Қостанай қаласынан Г.Молдахметовадан, Атырау облысынан Р.Жұмалиевадан, сондай-ақ О.Қодашевтан келіп түсті. Мемлекет басшысының атына құттықтау хаттары мен жеделхаттары əлі де келіп түсіп жатыр.

Ыќпалдастыќќа жол ашыќ

Алдыңғы күні Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі Қалмұханбет Қасымов АҚШ-тың Қазақстан Республикасындағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Джордж Кролмен кездесті.

Олар қылмысқа, есірткіге қарсы күрес саласындағы ҚазақстанАҚШ ынтымақтастығының жайкүйі жəне болашағы туралы пікір алмасып, сондай-ақ, екіжақты халықаралық шарттар жасасу мəселелерін талқылады. Кездесу өзара түсіністік пен жылы пікір алмасу жəне конструктивті диалог түрінде өтті, деп хабарлады ІІМ баспасөз қызметі.


11 шілде 2015 жыл

www.egemen.kz

Үйдің берекесі қабырғасының қиюымен емес, теңінің жиюымен, отбасындағы сыйластықпен, татулықпен кіреді.

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ.

Алтын діѕгек

Бабалардан дарыєан ќасиет Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

«Əке – тірегің, ана – жүрегің» делінген сөз қадірі Мусиндер шаңырағындағы шат тұрмыс, береке-бірлікті көргенде еске түседі. Жетпістен асқан Оразалы мен Камила қарттар он баласы үшін əлі де сол қалпы. Алды елудегі үлкенінен бастап, кішісіне дейін бəрі бас қосқан сəттерінде жандарына үйіріліп, құшаққа алып жатуларына қуаныштарына шек болмай жатады. Бірінен соң бірі дүниеге келген жеткіншектерінің өз орталарына сыйлы азаматтар болып жетілуі көңілдерін бір мерейлендірсе, тəлімді тəрбие сіңіре алғандарына жəне марқайып қалады. Ата-анаға бұдан артық бақыт жоқтығы бұйыруына тəубе етеді. Бұл бабалар дəстүріне сай бес ұлды ұлағатты, бес қызды əдепті етіп өсірудегі қарапайым

еңбек адамдарының өткеннен үйреніп, тоқыған тағылым шапағаты екенін біледі жұрт. Тағылым демекші, өздері де көп балалы отбасылардағы адамгершілік пен мейірімділіктің аясында баулынған еді. Ел ішіне аса ауыртпалық əкелген соғыс жылдарында дүниеге келген Оразалы 14 жасында əкесі Мұсаға қамқоршы болып, Терісаққан бойындағы шағын шаруашылық малын бақты. Есейе келе тракторға отырды. Сол механизаторлық еңбек жолына беріктік, міндетіне адалдық арқасында абыройға бөленді. Ауылдық, аудандық кеңестерге бірнеше мəрте депутатыққа сайланды. Ал зайыбы Камила озат сауыншы ретінде Ұлытау ауданына танылды. – Таңның атуынан батуына шейін бітпейтін жұмыста жүрсек те балаларымызды

оқытып, тəрбиелеуді көзден таса қылғанымыз жоқ. Бір жағынан үйдегі үлкен кісілердің, атам мен енемнің немерелеріне қамқорлығы тиді. Біреуі өссе, екіншісін сүйемелдеп əкететін ауылдық үлгі бойынша өздері де өзара бауырмалдықпен отбасылық ұйымшылдыққа ұйытқы бола білді, – дейді Камила апай. Ол балаларының əрқайсысы жеке шаңырақ құрып, қай жерде жүрсе де осы қасиетті сақтауларына риза. Қара шаңырақтан қанат қағып ұшқанша он баланың бəрі де Терісаққан ауылына, қала берді Ұлытау ауданына отбасыларын өнерпаздар ортасы ретінде танытқаны жерлестері есінде де. Бүгінде Астанадан, Қарағандыдан, Жезқазғаннан келіп, жинала қалғанда туған ауылдарын əн мен күйге бөлейді. Түрлі мəдени шараларға демеушілік жасайды. Біраз жылдан бері зейнеткер

Ўлаєат ўйыєан ўя Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Өмірлік құндылықтарды жаңғырту жəне отбасы мен некенің өнегелі үлгісін насихаттау, оның мəртебесін арттыру мақсатында өткізіліп келе жатқан «Мерейлі отбасы» ұлттық байқауының облыстық кезеңіне қатысуға биыл 12 аудан мен Ақтөбе қаласынан 54 ұсыныс түскен екен. Солардың арасынанан іріктеліп шыққан13 отбасы ішінен Ойыл ауданы Саралжын ауылының тұрғыны Сағидолла Жакиевтің отбасы жеңімпаз деп танылып, бірінші орынды иеленді. Бұл шаңырақты ауылдастары ұлағат ұйыған ұя деп тегін мақтан тұтпайды. Шындығында да Жакиевтер отбасы – «Əке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» дегендей, ынтымағы жарасқан, өнегесі өркен жайған əулет. Ұрпақ тəрбиесінің отбасылық өнегеден тамыр тартатыны белгілі. Мұндайда атам қазақ «Алдыңғы арба қайда жүрсе, соңғы арба соның ізімен жүреді» дегенді бекер айтпаса керек. Яғни, ұрпағыңның ұлағатты болуы атаана тəрбиесіне байланысты деген сөз бұл. Отағасы Сағидолла мен отанасы Жəния он бір бала өсіріп, тəрбиелеген жайсаң жандар. Екі жақсының бақытты шаңырақтың түтінін түтеткелі 60 жыл дың жүзі болды. Үлкен шаңырақта ізгілік отын маздатқан ерлізайыптылар өмірдің қандай қиындықтары кездессе де иықтасып көтеріп, отбасылық береке мен ынтымақтың ырысына кенелді. Алпыс жылға жуық уақыт бір-бірін сыйлау жəне өзара түсіністікпен өмір кешу отбасының ортақ бақытының тұғырын бекіте түсті. Отағасы Сағидолла ағай ұзақ жылдар бойы білім беру саласында жемісті еңбек еткен ауданның беделді азаматтарының бірі. Ол қарапайым ауыл мұғалімінен мектеп басшысына дейінгі еңбек жолынан өтті. Отанасы Жəния дүниеге он бір сəби əкелді. Отанасының бойынан ауыл əйелдеріне тəн тəлімді қасиеттің бəрі де табылады. Басында бастауыш класс мұғалімдігін таңдағанымен, құдай берген перзенттерінің тəрбиесі, күйбеңі бітпейтін үй шаруасы, келімді-кетімді қонақ күту дегендей қарбалас тірлікті де тындыруға басыбайлы ден қойды. Жəния апай «Батыр ана» жəне «Алтын алқа» медальдарының иегері. Сағидолла ағай да артында ісіне тыңғылықты, үй шаруасын дөңгелентіп отырған жары барда алаңдамай үкіметтің жұмысын беріле істеді. Сол сəбилердің барлығы да қазір атпал азаматтар. Міне, бақытты шаңырақтың базары болған, ажарын келтірген кешегі бүлдіршіндердің əрқайсысы бүгін ұяларынан қанатын қатайтып ұшып, өз өмір жолдарын таңдады, əрқайсысы бөлек шуақты шаңырақ иесі. Сағидолла ағай мен Жəния апай

болса да Оразалы ақсақал еңбектен қол үзбей келеді. Кенжесі Қазбекке шаруа қожалығын құруға көмектесіп, жұмыстың қыр-сырын үйретіп, берекелі іске бас-көз болып отыр. Мал да бағып, егін өсірудегі табыстарын елмен бөлісудегі ашыққолдығымен аян. Ауылда зəулім мешіт салынуына қолдау көрсетумен бірге, рухани орталыққа айналуына ақсақалдық үлгісі үлкен. – Ел іші адам танығысыз өзгерді. Тұрмыс жылдан-жылға жақсаруда. Соның əсері шығар, бізге аса бір жағымдысы, көп балалы отбасылар қатары ұлғая түсуде. Өйткені, балаларын мəдениетті, өнегелі етіп өсіруге қолайлы мүмкіндіктер бар. Өскелең ұрпақты өмір сүріп отырған ортасы тəрбиелейді десек, сапалы білім мен саналы тəрбие беруге лайық мектеп, балалар бақшасы – ауылымыздың

Ақтөбе облысы. –––––––––––––––– Суретті түсірген Жұбаныш БАЙГУРИНОВ.

Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы.

Ертеде бір кісінің баласы шолжаңдау болып өсіпті. Айтқанды тыңдамайтын, ойына келгенін істейтін бұзықтау болса керек. Жөн сөзге тоқтар болмаған соң жаны күйген əкесі ел ішіндегі атақты кісінің алдына алып келеді. Баланың аужайын байқаған əлгі кісі сотқардың жасын сұраған екен. Үш жаста депті əкесі. «Онда үш жыл кешігіп əкелген екенсің, айтар ақылым жоқ», деп қайырған екен. «Ел болам десең, бесігіңді түзе», деп Мұхаң – Мұхтар Əуезов айтқан нақыл сөздің шындығын осыданақ байқай беріңіз. Алдында үлкен мақсаттары бар Қазақстанға тұнығы шайқал-

Асылбек Таңатаров кезінде қала əкімінің орынбасары, мəслихат депутаты, бүгінде жеке кəсіпкерлікпен айналысады. Жұбайы Саракүл Түркістандағы «Балалар мен жасөспірімдер орталығының» директоры, ҚР Білім беру ісінің үздігі. Таңатаровтар отбасы – 4 ұл, 1 қыздан 20 шақты немере сүйген бақытты əулет. Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдарының академигі жəне Нью-Йорк ғылым академиясының академигі, Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медалінің иегері, химия ғылымдарының докторы, профессор Əбдімұса Қуатбековті жұрт сауапты істерімен жақсы біледі. «Арыс» балалар үйінің тұрақты демеушісі Əбдімұса аға қашан да

Отағасы тек қана өз отбасының айналасында қалмай, өскен, қоршаған ортасына да көбірек көңіл бөлуі тиіс. Отағасы мен отана сының мəдениеті, бүкіл болмысы, жан дүниесі, бетінен көрініп тұрған иман-ұяты, балаларына берген тəрбиесі, тіптен жүрген жүрісі, сөйлеген сөзі, киген киіміне дейін жасыл баққа кіріп барғанда алдыңнан жұмсақ та жұпар бір леп мерейлендіре қарсы алады ғой, сол сияқты көрген сəтте бойыңа лып етіп жылу дарытатын ерекше қасиеті болуы тиіс. Нағыз мерейлі отбасылар, міне, осындай шаңырақтан шығады. Олар отбасы, ошақ қасында да, көпшілік ортасында да сол бір жарасымдылықтарын, сүйкімділіктерін сақтап, өнерімен де өзгешеленсе, қандай

маған, тəлім-тəрбиесі өзгеге үлгі, өнеге, мерейі тасыған отбасылар көп керек. Мемлекет басшысы мақұлдаған «Мерейлі отбасы» байқауы ұлт болашағының бір тарам бастауы. Оңтүстікте өткен «Мерейлі отбасы» байқауына биыл 200ден астам отбасы өтініш білдіріп, 30-ы іріктеуден өтті, 6 отбасы жүлдегер қатарынан көрінді. Ұлттың ұйытқысы атанған оңтүстікте бұл атаққа үміткер молынан артылады. Қазылар құрамындағы облыстық ішкі саясат жəне дін істері басқармасының басшысы Берік Құрма нғали таңдау өте қиынға соққанын айтады. Сондықтан да қазылар алқасы кеңесе келе бірінші орынға екі отбасы, екінші орынға екеу, үшінші орынға екі орын берген. Екшей келе, бірінші орынға түркістандық Асылбек Таңатаров пен шымкенттік Əбдімұса Қуатбек отбасын лайықты деп тапқан. Облысқа белгілі осы екі азамат туралы айтар болсақ,

ізгіліктің, жақсылықтың ортасында жүреді. Қос жеңімпаз «Мерейлі отбасы» ұлттық байқауына жолдама алды. Ал Кентау қаласындағы «Арнұр» балалар үйінің негізін қалаған айтулы азамат Ысқақ Жұмашев пен азаматтық авиация ардагері, шымкенттік Көпжасар Бей сеев отбасылары екінші орынды иемденді. Кезінде Отырар ауданын басқарған білікті басшы, бүгінде еңбек ардагері Əбілқасым Құлымбетов пен Сайрам аудандық «Қазақ тілі» жəне қажылар қауымдастығының төрағасы, стоматологиялық емхана директоры Мұрат Есалиев отбасылары жүлделі үшінші орынды жеңіп алды. «Мерейлі отбасы» дегенді қалай түсіндіруге болады. Біз осы сауалды облыстың қадірлі ақсақалы, жан-жағына ізгілік шуағын шашып жүретін профессор Əмір Мұсақұлов ағаға қойғанбыз. – Адамды орта тəрбиелейді.

жарасымды! Мұндай отбасылар көрші-қолаңмен, ағайынтуыспен жақсы қарым-қатынаста болады. Қызғаныш деген қызыл итің маңайынан жүрмейді. Маған болған жақсылық басқалардың да бақшасынан табылса екен деп тілейді. Жетім-жесірлерге, жоқжұқаналарға барын бөліп береді. Ұлттық құндылықтарды берік сақтайды. Дəстүр – жазылмаған заң. Міне, осы заңды құрметтей білу керек. Қазір жаһандану көшіне ілестік деп біраз жастар ұлттық құндылықтарды ұмыта бастады. Əрбір адам ұлы жазушымыз Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы» романын оқып шығуы тиіс деп ойлаймын. Мен жоғарыда сөз еткен ұлттық құндылықтарға қатысты барлық жауап осы кітаптан табылады. Сонымен, «Мерейлі отбасы» дегеніміз, түптеп келгенде, сауаттылықта, сауапты істерде жатыр, – деді оңтүстіктің абыз қарты.

«Егемен Қазақстан».

доцент, М.Оспанов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университетінің кафедра меңгерушісі. Қызы Гүлнар Ақкемер ауылындағы Жамбыл атындағы мектеп-балабақша директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, Ойыл аудандық мəслихатының депутаты. Бақытгүлі Ақтөбе қаласындағы №48 орта мектебінің мұғалімі, 2010 жылы «Үздік мұғалім» деп танылып, облыс əкімінің грантын иеленді. Бүгінде немерелері ұлағатты жолды жалғастыруда. Талғат Базылбекұлы Мемлекет басшысының «Болашақ» бағдарламасы бойынша Мəскеу қала сынан «Кардиохирургия» мамандығы бойынша клиникалық ординатураны бітірді. 2008 жылдан бастап Астана қала сын да ұлттық ғылыми медицина орталығында кардиохирург болып жұмыс жасайды. Ал Алмат Базылбекұлы «Болашақ» бағдарламасымен құрылыс мамандығы бойынша Ұлыбританияның Кардиф қаласында магистратураны аяқтап, қазіргі таңда Атырау қаласында мұнай өндірісінде жұмыс істейді. Жазылбегінен көрген немересі Бағдат Қарағанды мемлекеттік индустриалдық университетінде оқуын жалғастырып, 2014 жылы техника ғылымдарының магистрі академиялық дəрежесін қорғап шықты. Ұлағат ұйыған отбасының рухани-адамгершілік құндылық тары – ұрпақ тəрбиесі. Өмірлік ұстанымы – ізгілік пен адамгершілік. Жакиевтер отбасынан тəрбие алған барлық балалары мен немерелері өмірден өз орнын тауып, елге қызмет етіп жүрген еліміздің нағыз патриот азаматтары. Мұндай отбасылар қоғамымыздың қазынасы, Отанымыздың тірегі деу орынды болмақ. Солардың өнегесі арқылы жас ұрпақтың бойына отбасылық құндылықтарымыз дариды. Бұл бағытта «Мерейлі отбасы» ұлттық байқауының берері мол екені сөзсіз.

өмірлерімен бақытты. «Мерейлі отбасы» байқауының аудандық, облыстық кезеңдерінде жеңімпаз атанып, республикалық сайысқа жолдама алған Мусиндер отбасына сəттілік тілейміз.

Ўлттыќ ќўндылыќтар – отбасыныѕ іргетасы Бақтияр ТАЙЖАН,

олардан 23 немере, 5 шөбере сүйіп отыр. Ата-анаға бұдан артық бақыт бола ма? Олар соған тəубе дейді. Өздерінің ұстанымдары, ұрпақтарының ұлағаттылығы ауылдастары арасында ғана емес, облыс аумағын да құрметке бөлеп отырғанына қуанады қарттар. Өнегелі ата-ана бауыр еті бала ларының тəрбиелі болып өсуіне бас-көз болып қана қоймай, оларға жоғары білім əперді. Қазір ұл-қыздары түрлі саланың мамандары, солардың 4-еуі əке жолын қуып, ұстаздық қызметте жүр. Жакиевтер отбасының ұстаздық өтілі қарапайым қара есепке салғанның өзінде 260 жыл болады екен. Сағидолла Жакиев «Қазақ КСР-і оқу ағарту ісінің үздігі», «КСРО халық ағарту ісінің үздігі» медальдарымен марапатталған өз кəсібінің көшелі көшбасшысы деуге болатын азамат. Отбасылық жəдігер ретінде Сағидолла ақсақалдың «Ұрпаққа үлгітілек», «Орындалған арман» атты кітаптарын шығаруы да сол ұрпақ тəрбиесін ойлаудың қамы. Кейінгі толқынға айтатын ойлар қазыналы қартта баршылық. Ал Сəкеңнің өнегелі өмірі жолындағы мол тəжірибесінде түйгендері кейінгі ұрпақтың кəдесіне кəміл жарайтыны сөзсіз. 86 жастағы Сағидолла Жакиев ақса қал қартайдық деп қарап отырмайды, ауылдық ақсақалдар кеңесінің төрағасы ретінде қоғамдық өмірге белсене араласады. Ауылдағы ұрпақ тəрбиесіне, ауылдың тұрмыс-тіршілігіне қатысты өзекті мəселелерге ағалық ақыл-кеңесін айтады, жастарға бағыт-бағдар береді. Жакиевтер əулеті – аудандағы сыйлы, ұйымшыл, халық алдында үлгілі қара шаңырақ ретінде беделді отбасы. Басқа балаларын былай қойғанда, ұлы Базылбектің өзі неге тұрады. Ол медицина ғылымдарының докторы, профессор, облыста тұңғыш рет бүйрек алмастырған жəне қан тамырларына ота жасаушы білікті оташы-дəрігер. Осындай ерен еңбегінің арқасында Базылбек Жакиев «Ақтөбе облысының жыл адамы-2014» атанды. Келіні Гүлжан Жакиева медицина ғылымдарының кандидаты,

сəні. Мұның бəрі мемлекеттік қамқорлықтың арқасында екеніне алғысымыз шексіз, – дейді ол. Он баладан 36 немере, 20 шөбере сүюші Оразалы аға мен Камила апа Мусиндер шаңырағы енді бүлдіршіндер шат күлкісімен, келешектеріне алаңсыз қызықты думанды

Оңтүстік Қазақстан облысы.

5 Сауда ўйымынан ўтарымыз мол Эльмира МƏТІБАЕВА, «Егемен Қазақстан».

ДСҰ əлемді ортақ нарыққа жұмылдыратын, кедендік кедергілерді азайтатын жəне де əртүрлі елдердің экономикалық заңдарын үйлестіруші халықаралық ұйым болып табылады. Еліміз оған өткеннен кейін қазақстандық тұтынушылар сапалы əрі арзан тауар мен қызметтерді пайдаланатын болады. Ал отандық кəсіпкерлер арзан шикізатпен қамтамасыз етіледі. Бұл жөнінде Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз мəслихатында Еуразия интеграциялық институты Экономикалық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі Владимир Тельнов мəлімдеді. Оның айтуы бо йынша, ДСҰ іркіліссіз халықаралық саудасаттыққа мүмкіндіктер жасауға жол ашады. Сондай-ақ, дамыған елдердің бастамасымен құрылған аталған ұйым халықаралық саудада экономикалық өсім мен адамдардың тұрмыс-тіршілігін көтеруге ықпал етеді деп есептеледі. Ол экономикалық кеңістікте бірден-бір институттық тіреу болып табылады. Бұл ретте В.Тельнов ДСҰ-ға қосылудың нақты заңдық қадамдары бар екендігін атап өтті. Еліміздің ДСҰға кіруі туралы хаттамасы ағымдағы жылдың 31 қазанына дейін Парламенттің ратификациясынан өтуі керек. Одан кейін отыз күннен соң еліміз ресми түрде ДСҰ-ның 162ші мүшесі атанады, деді өз сөзінде. Оның айтуы бойынша, Қазақстанның ДСҰ-ға енуi өте маңызды қадам болып табылады. Соның арқасында еліміздің экономикалық саясаты тұрақты əрi болжам жасауға икемдi бола түседi, деп есептейдi ол. Ең бастысы – отандық тауарлар үшiн сыртқы нарықта жақсы жағдайлар қарастырылады, халықаралық тетiктер арқылы сауда-саттық дауларды шешуге мүмкiндiк туады, сонымен бiрге инвестициялар көлемi артады, деп атап өтті В.Тельнов. Ол аталған ұйымға кірудегі мемлекетіміздің бірқатар мақсаттарын айтып берді. Атап айтқанда, отандық тауарларды шетелге шығарудағы жақсы жағдайларға қол жетім ді лік, халықаралық механизмдердің арқасында сауда-саттық түйткілдерінің шешілуі, ДСҰ нормаларына сай заңнамаларды үйлестіру мен сырттан инвестиция тарту дағы жағымды жағдайлар жасау, ха лық аралық аренада, жекелей алғанда банктердің аумағында отандық инвесторлардың нарыққа шығу мүмкіндігін арттыру, импорт өсімін ұлғайту барысында өзіміздегі тауарлардың бəсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету, халықаралық сауда айналымындағы толыққанды қатысушы ретіндегі ел имиджін көтеру болып табылатындығын жеткізді. Сондай-ақ, қазақстандық тұтынушы сапалы əрі арзан тауарларға қол жеткізетінін, ал отандық кəсіпкерлікте бағасы арзандатылған жəне іріктелген шикізат алуға мүмкіндік болатынын атап айтты. Бұл ретте тұрғындардың тұрмыс жағдайы жақсаратыны айтпаса да түсінікті екендігін тілге тиек етті. Осы орайда В.Тельнов елімізге шетелдік компанияларды тартудың арқасында бұрынғы кезде қымбат болған мобильдік байланыстың бүгінгі таңда арзандағанын жəне қолжетімді бола түскендігін мысал етті. Тура осындай жағдайлар басқа да тұрмыстық тауарлар арасында болатынын айтты. Мысал ретінде, күнделікті тұтынуға арналған парфюм заттарымен қатар импортталған шəй, кофе, кондитерлік өнімдер секілді тауарларға кедендік баж салығы азаяды, деді ол. Алдағы уақытта сырттан алынатын техникалық құрал-жабдықтардың да кедендік баж салығы төмендеп, осы ретте елдегі техникалық құралдар бағасының арзандайтыны айтылды. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың көреген саясатының арқасында экономикалық жағдайымыз дұрыс жолға қойылған. Біз 2009 жылдан бері Кеден одағының мүшесіміз. Бұл одақ ДСҰ-ның стандарттарына сəйкес келеді. Біздегі салық мөлшері ресейлік əріптестерімізден бір жарым есе төмен. Сондықтан, біз Дүниежүзілік сауда ұйымында өзімізді сенімді сезінеміз, деп жалғады сөзін В.Тельнов. Бір жағынан қарағанда, экономикалық кеңістікте өте жоғары деңгейдегі бəсекелестік орта қалыптасқан. Өнімнің бəсекеге қабілеттілігі техникалық дəрежесімен, сапасы жəне сыртқы көрінісімен айқындалады. Ал бағасы бəрінен бұрын назар аудартатын жайт екендігі өз алдына, деді ол. ДСҰ-ға мүше болу деген сөз — еліміздің бəсекеге қабілетті болу жолындағы көп еңбегіне қосымша стимул болатыны аталып өтілді. Ол осындай ұйымға кіру кезіндегі мол мүмкіндік пен ұтымды жағдайларды қолдан жіберіп алмауға шақырды. Осының барлығы Елбасы ұсынған бес институттық реформада қамтылған «Ұлт жоспары – 100 нақты қадам» индустриялық-инновациялық бағдарламаларды орындаудағы жұмыстарға серпін беретіні анық, деді В.Тельнов.


6

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

ПАРЛАМЕНТ ПАРЛАМЕНТ

 Депутат дабылы

Жауынгерлер рухын жауапсыз сґзбен аяќасты етпейік Абай ТАСБОЛАТОВ, Мəжіліс депутаты.

Соңғы кезде Ресейдің кейбір бұқаралық ақпарат құрал дарында көтерілген мəселе – Ұлы Отан соғысы жылдарында 28 панфиловшылардың Дубосеково разъезінде жасаған ерлік істеріне Ресей мемлекеттік мұрағатының директоры Сергей Мироненконың күмəн келтіргені көңілге қатты кірбің ұялатты. Сергей Мироненко өз сөзінде: «Қиялға сенуді қою керек. Дубосеково түбінде 50 неміс танкісін тоқтатқан ешқандай да 28 панфиловшы болған емес. Жəне «Ресей – ұлан-байтақ, бірақ ше гінерге жер жоқ – артымызда Мəскеу!» деген қанатты сөзді Клочков айтты деген де жалған», – дейді беті бүлк етпестен. Бұл – жас ұрпақтың патриоттық санасына тікелей жасалған шабуыл. Екінші дүниежүзілік соғыста фашист басқыншыларынан Мəскеуді қорғау шайқасы əлдеқашан тарихтан өзінің өшпес орнын алған. Ол шайқасқа қазақстандық жауынгерлердің қосқан үлесі орасан. Ол туралы «Большая Советская энциклопедияда», басқа да ондаған, жүздеген басылымдарды деректі шығармалар жазылған. Басқаларын айтпағанның өзінде, 1943 жылы «Красное Знамя» журналында жария ланған əйгілі Александр Бек тің «Во локоламское шоссе», Б.Момыш ұлының «Генерал Пан филов», «Біздің генерал», Ф.Селифановтың «Панфи лов шы лар», П.Куз нецовтың «Ке ңес Ода ғының Батыры И.В.Пан филов», А.Усеновтің «Біз – панфилов шылармыз», тағы басқа шығармаларды айтсақ та жеткілікті. Кезінде Батыс майданының қолбасшысы болған маршал Георгий Жуков Жоғарғы Бас қолбасшыға берген мəліметінде Панфилов пен оның дивизиясы туралы былай дейді: «Ұрыстың ең қиын жағдайларында да Панфилов бөлімдерді басқара отырып, парасатты басшылық етті. Мəскеу

түбіндегі ұрыста дивизия бөлімдері өздерінің шептерін ұстап тұрумен қатар, жойқын қарсы шабуылдарға шығып, жаудың 2-ші танк дивизиясын, 29-шы моторлы, 11-ші жəне 110-шы жаяу əскерлер дивизияларын талқандады, 9000 жаяу əскері мен офицерін, 80-нен астам танкісін, көптеген соғыс құралдары мен минометтерін жойды». Осы жауынгерлік тапсырмаларды үлгілі орындап, жаппай ерлік пен батырлықтың үлгісін көрсеткені үшін 316шы дивизия 1941 жылғы 17 қарашада жауынгерлік «Қызыл Ту» орденімен марапатталды. Ал келесі күні 8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы атағына ие болды. Алматы облысының бір ауданы, Алматы қаласындағы көше И.В.Панфилов есімімен аталса, Алматыда 28-гвардияшыпанфиловшылар атындағы парк пен биыл Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығына орай Астанада батыр-генералға ескерткіш орнатылды. Мəс кеу түбіндегі Дубосеково разъезінде 28-гвардияшы-панфиловшыларға арналған ескерткішкешен бар. 28-гвардияшы-панфиловшылардың ерлік істеріне күмəн тудырып, қоғамда теріс көзқарас қалыптастырғысы келген Ресейдің лауазымды қызметкері Сергей Мироненконың дерексіз де дəйексіз əрі жауапсыз айтылған бейпіл сөзін Қазақстан-Ресей арасындағы достық байланысқа əдейі сызат түсіру əрекеті деп қарастыруға болады. Қазақстан-Ресей қарымқатынастары аясында мұндай ұшқары пікірлерге жол берілмеуі керек. Отан қорғау жолындағы қанды қырғында құрбан болған жүз мыңдаған жауынгердің рухын қаралаушылық, көпекөрнеу тарихты бұрмалаушылық əрекеттерді болдырмауға тек Қазақстан ғана емес, Ресей жағы да мүдделі екендігін екіжақты кездесулер, келіссөздер кезінде еске салу орынды деп санаймыз.

 Əріптестік əлеуеті

Оќу баєдарламасына оѕтайлы кґзќарас

Жақында Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты С.Громов НАТО Парламенттік Ассамблеясы ұйымдастырған оқу бағдарламасына қатысты. Бағдарлама НАТО саясатын, Альянстың Еуропадағы Біріккен күштерінің штаб-пəтерінің қызметін, НАТО-ның түрлі əріптестерімен өзара қарым-қатынастарын тереңдетіп

зерделеуді, сондай-ақ, Альянс басшылығымен кездесу өткізуді көздеген болатын, деп хабарлады Қазақстан Республика сы Парламенті Сенатының баспасөз қызметі.

 Сауал салмағы

 Фотокүнделік

Ауылдаєылар ауыз су зардабын тартып отыр

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Сізді не толғандырады?

Жолдаєы тексерулерге мораторий жариялау керек Еліміздің оңтүстік өңірлеріндегі ауыл шаруашылығы саласы негізінен жеміс-жидек, көкөніс жəне бақша дақылдарын өндіруге бағытталып, өндірілген өнімдер еліміздің түкпір-түкпіріне жеткізіліп, халқымыз дəмді, экологиялық таза жемістермен, көкөністермен, бақша дақылдарымен қамтамасыз етілуде. Сонымен бірге, бұл өнімдер Еуразиялық одақ елдеріне, алыс шетелдерге де сатылып, экспорттық тауар ретінде елімізге табыстар əкелуде. Қуаныш АЙТАХАНОВ, Сенат депутаты.

Алайда, өнімдерді тасымалдауда қолдан жасалатын, көптен бері шешілмей келе жатқан кедергілер де жеткілікті. Жеміс-жидек, көкөніс жəне бақша дақылдары тиелген жүк машиналарын (фураларды) жол-көлік инспекциялары тоқтатып, артық салмақ, басқа да түрлі себептермен жол-жөнекей тексерулері, бірнеше сағаттап күттіріп қою лары диқандардың орынды реніштерін тудыруда. Бақша өнімдері тез бұзылатындықтан, өнімдер жарамсыз күйге түсіп, диқандар қауымы зардап шегіп жатады. Бірақ артық салмақ деп өтпей қалып жатқан көліктер жоқ, барлығы да өтуде, тек диқандарымыз артық шығындарға батып, алтын уақыттарын жоғалтуда, кейбір жағдайларда олар төлеген қаражаттар мемлекетке емес, жеке қалталарға кетіп жатады.

Мұндай фактілер, тек біздің елімізде ғана емес, тауарларды кедергісіз тасымалдау туралы келісім жасалған Ресей мен Беларусь елдерінің аумағынан өту кезінде де орын алатыны жасырын емес. Бұл жағдайды шешудің, диқандарды қолдаудың бірден-бір жолы – егін, жеміскөкөніс піскен маусым кезінде, яғни шілде-тамыз-қыркүйек айларында жолда тексерулерге мораторий жариялау, немесе өнім өндірілген жерде бекет ашып, артық салмақ үшін біржолғы төлем төлеп, Қазақстанның түкпір-түкпіріне, Еуразиялық одақ елдеріндегі белгіленген пункттерге жеткенше жарамды, арнайы рұқсат қағазын беру. Мұндай шаралар диқандардың өндірген өнімдерін жолда бұ зылудан сақтап, артық шығындарсыз тиісті жеріне жеткізуге, артық салмақтар үшін төленген төлемдерді еліміздегі жолдарды жөндеуге жұмсауға мүмкіндік берер еді.

 Талқылау тағылымы

Мїгедектер тек мїсіркеуге єана мўќтаж емес Олар ґз проблемаларыныѕ наќты шешілгенін ќалайды Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Түрлі себептермен тағдырдың талайына ұшыраған кембағал жандарға деген қоғамның қамқорлығы кешегі əлеуметтік (социалистік) қоғамдық құрылыс делінетін Кеңес өкіметінде кемшін болған еді. Өкінішке қарай, сол кеміс тік əлі де қалмай келеді. Ал адамды сыйламайтын, тек ақша ның құлы деп саналатын капиталистік қоғамда мүгедектер арбасының енуі үшін адам толы автобустар төмен иіледі, барлық биік үйлердің кіреберісінде, барлық биік баспалдақтарда ыңғайлы пандус қарастырылады жəне т.б. қамқорлықтар жасалады дегенге сене де қоймайтынбыз. Сөйтсек, шын екен. Капиталистік қоғамның мүгедектерге деген қамқорлығы социализмнен əлдеқайда артық болып шыққанын көзіміз көрді. Олар «Мүгедектердің құқын қорғау туралы» халықаралық конвенция да қабылдаған. Адам ешқашан мүгедектікті қалап алмайды. Алайда, түрлі себептер, соның ішінде мойнындағы қызметтік парызын мүлтіксіз атқарудан, басқа адамдардың өмірін сақтау жолында тəуекелге

барғаннан немесе еш кінəсі болмаса да ата-анадан солай туғаннан мүгедек болып жатады. Сондықтан да оларға аяушылықпен қарау, барлық жағдайды жасау – озық қоғамның міндеті. Мəжілістің соңғы жалпы отырысына Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік даму министрі Тамара Дүйсенова нақ осы мүгедектердің құқықтарын қорғау мəселелеріне арналған заң жобасын ұсынды. Заң жобасының өзі жоғарыда аталған конвенцияны үстіміздегі жылдың 26 ақпанында рати фикациялағаннан кейін əзірленіпті. «Еліміз осы конвенцияны ратификациялай отырып, мүгедектердің азаматтық, саяси, əлеуметтік, экономикалық, мəдени құқықтарын толық іске асыруға міндеттенді», деді министр өзінің сөзінде. Одан əрі Тамара Дүйсенова заң жобасы мүгедектердің көлік инфрақұрылымына қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатында вокзалдар мен əуежайларда кедергісіз орта құру, теміржолдарды мүгедектерге қолжетімді вагондармен жабдықтау, қоғамдық орындарда мүгедектердің автокөліктері үшін арнайы тұрақ орындарын бөлу мəселелерін қамтитынын жеткізді. Ал құрылыста, инженерлік

«700-ге жуық тұрғыны бар Ақмола облысының Атбасар ауданындағы Покровка ауылының тұрғындары ауыз судың зардабын көптен бері тартып келеді. Бұл туралы менің атыма келіп түскен ауылдың 101 тұрғыны қол қойған хатта толық айтылған. Покровкалықтардың сапасыз ауыз суды тұтынуларының салдарынан əрбір бесіншісі бүйрекке тас байлану сырқатына ұшыраған. Ауыл халқын сапалы ауыз сумен қамтамасыз етудің өзекті мəселесін шешу үшін «Əріп-Агро» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (басшысы – Уəлихан Əріпов) 12 миллион теңге қаржы бөліп, су құбырын тартудың жоба-сметалық құжаттарын да жасады. Бұл құжат 2015 жылы мемлекеттік сараптамадан өткізіліп, биылғы жылдың 28 сəуірінде мемлекеттік сараптаманың қорытындысы да алынды. Су құбырын тарту жобасы бойынша 277 646 477 теңге қаржы қажет. Ауыл тұрғындарының ауыз судан тартып келе жатқан зардаптарын ескере отырып, 2016 жылғы республикалық бюджеттен осы 277 646 477 теңге қаржының қарастырылуын сұраймын», – дейді өзінің Үкімет басшысы Кəрім Мəсімовке жолдаған сауалында сенатор Жабал Ерғалиев.

инфрақұрылымдарда, қоғамдық аумақтарда мүгедектер үшін қолжетімділікті қамтамасыз ету талаптарын міндетті түрде ескеру нормалары қарастырылды. Сонымен қатар, заң жобасында əлеуметтік сала қызметкерлерінің кəсібилігін жетілдіру мақсатында білім беру саласының жалпыға міндетті стандарттарын əзірлеу, психологиялық, педагогикалық көмек беру кабинеттерін кеңейту, мүгедек балалардың толықтай білім алуын қамтамасыз ету мəселелері де қамтылды, деді министр. Медициналық көмек мəселелері де на зардан тыс қалмаған екен. Міне, осы жəне басқа да нормалар мүгедек жандарды қорғау мəселесінде елімізді əлемнің барынша дамыған 30 мемлекетінің қатарына жақындатары сөзсіз. Бұл Елбасының алға қойған стратегиялық талабы екені белгілі. Заң жобасын іске асыруға бюджеттен 9 млрд. 998 млн. теңге бөлу қарастырылыпты. Депутаттар заң жобасын қызу қолдайтындықтарын білдірді. Алайда, осынша көп қаражат тың нақты қандай істерге жұм салуы көзделіп отырғаны сұрал ды. Т.Дүйсенованың айтуына қарағанда, оны ең

алдымен мүгедектерге арналған гигиеналық-техникалық жабдықтармен қамтамасыз ету стандарттарын арттыруға, соның ішінде күнбе-күн керекті гигиеналық жабдықтармен жыл бойы қамтамасыз етуге жəне т.б. жұмсау көзделіп отыр екен. Сондай-ақ, 1,5 млрд. теңге есту-сөйлеу процессорларын жаңалауға жұмсалатын болады, деді ол. Заң жобасы бойынша пікір айтқандар да оның аса қажетті екенін жеткізді. Соның ішінде халықтық коммунистер партиясының көшбасшысы В.Косаревтің пікірі ерекше естілді. «Бұл заң жобасын дайындауға «Нұр Отан» партиясының белсенділері айрықша ықыласты болғанын көрдік. Алайда, оны іске асыруға тиісті Үкімет мүшелері тарапынан мұндай пейіл көрінбеді. Осы заң жобасын жұмыс тобында талқылағанда, тіпті, əрбір кіреберіс, əрбір баспалдақ үшін олармен айтысып, қажеттілігін зорға дəлелдедік. Мен Үкіметте жұмыс істейтіндердің өзінің туған халқына неге жаны ашымайтындығын түсінбеймін. Меніңше, ондағылар, керісінше, адамға қажетті дүниелерді бірден қолдаулары керек еді ғой. Ал олар бізбен таласып, вокзалдарда,

əуежайларда мүгедектердің енуіне арналған пандустардың санын қайтсе де азайтуға тырысты. Осы жерде Үкіметте істейтіндердің адамгершілік қасиеттері жоғары еместігі көрініп қалды», – дей келіп, одан əрі ол мемлекеттік қызмет орындарында жұмыс жасайтын қызметшілердің де сыпайылық қасиеттері, жанашырлықтары төмен екендігіне назар аударды. Өздеріне жұмыспен келген мүгедектердің олардың алдынан жыламай кететіндері некенсаяқ. Өйткені, дөрекі сөздер, тұр пайы жауаптар адам жанын жаралайды. Біз осындай қызметшілерге ақшаны тек көргенсіздігі, ұятсыздығы үшін төлейтін сияқтымыз. Олардың əрбірінің үстінен ешкім шағым жасап жүрмейді ғой, сондықтан оларды жұмысқа алғанда міндетті түрде əңгіме жүргізіп, өздерін қалай ұстауы керектігін, Ар-намыс кодексін бұлжытпай орындауы қажеттігін, алдына келген адамға ешқашан тəкаппарлық көрсетпеуін нығарлап отыру керек, деді депутат. Ал осындай ұсыныс-тілектермен заң жобасы бірауыздан мақұлданып, екінші оқылымда қаралуға жіберілгені бұған дейін хабарланған болатын.

 Іскерлік іссапарлары Хельсинкидегі «Финляндия» сарайында Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымы Пар ла менттік Ассамблеясының Хельсинки Қорытынды актісінің 40 жылдығына арналған 24-ші сессиясы өтті. Шараға 50-ден астам ел парламенттерінен 300-дей депутат қатысты, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.

Арнаулы сессияєа ќатысып ќайтты Сессияға Парламент Сенаты Халықаралық қатынастар, қорғаныс жəне қауіпсіздік коми тетінің төрағасы Икрам Адырбеков бастаған Қазақ станның парламенттік делегациясы барды. Делегация құрамында сенаторлар Михаил Бортник пен Дулат Құсдəулетов, Мəжіліс депутаттары Жамбыл Ахметбеков пен Светлана Бычкова болды. Парламентшілер ЕҚЫҰ аймағындағы жаңа қатерлер мен қауіптерді, оның ішінде Украинадағы шиеленісті талқылады, сондай-ақ, ұйым қызметін одан əрі жетілдіру туралы ойларын ортаға салды. Мерейтойға байланысты «Хельсинки плюс 40» құжаты қаралды. Қазақстан делегациясының басшысы өз сөзінде Астана декларациясына сəйкес, бөлінбейтін қауіпсіздікті нығайту жəне ЕҚЫҰ кеңістігінде бөліну сы зық тарын болдырмаудың

маңызын атап өтті. Қазақстандық парламентшілер, сондай-ақ, қауіпсіздік саласындағы басқа халықаралық ұйымдармен, оның ішінде Қазақстан Президенті Н.Назарбаевтың бастамасымен 1992 жылы дүниеге келген АӨСШК-мен ынтымақтастықты өрістетуге шақырды. И.Адырбеков, сондай-ақ, Саяси мəселелер жəне қауіпсіздік жөніндегі 1 жалпы комитеттің отырысына да қатысты. Сессияның ашылу қарсаңында ЕҚЫҰ ПА Тұрақты комитетінің отырысы болып, онда Италия өкілі Роберто Монтелла ЕҚЫҰ ПА-ның жаңа Бас хатшысы болып тағайындалды. Одан басқа, отырыс барысында алдағы сессияда қаралатын мəселелер талқыланып, үш Жалпы комитеттің құрамы бекітілді жəне 2015-2016 жылдарға арналған бюджет мақұлданды.


11 шілде 2015 жыл

www.egemen.kz

Толєандырєан сауалєа толымды жауап

(Соңы. Басы 1-бетте). Оның сөзіне қарағанда, жұмыспен қамту, жұмыссыздыққа жол бермеу жөніндегі Үкіметтің атқарған жұмыстарының негізінде барлық өңірлерде халықты жұмыспен қолдау жөніндегі кешенді жоспарлар бекітілген. «Тек қана биылғы жылдың өзінде 322 мың жұмыс орны ашылуы керек. Қазіргі таңда 191 мың адам жұмыспен қамтылды. Ол – берілген тапсырманың 67 пайызы. Мақсатқа толық қол жеткізу үшін көптеген кəсіпорындармен арнайы меморандумдар жасалды. Нақты санын айтар болсақ, қазіргі уақытта 2 млн. 200 мың адамды қамтыған 66 мың меморандумға қол қойылды», деді ол. Бүгінгі өткір мəселенің бірі жалақы қарызы екенін айтқан Б.Сапарбаев бұл мəселенің де оңды шешіле бастағанына тоқталды. «Өткен жылы еңбекақы қарызы 1 миллиард теңгеге жуық болса, биылғы оның көлемі 109 млн. теңгені ғана құрап отыр. Жалақыға қатысты түйінді мəселелерді дұрыс əрі жедел шешіп отыру үшін құқық қорғау органдарымен тізе қосып жұмыс істеп жатырмыз. Тағы бір маңызды мəселе, халықтың осал тұсына əлеуметтік көмек көрсету Үкімет тарабынан жалғаса береді. Биылғы жылы осы топқа ең кемінде 11 млрд. теңгенің көмегі көрсетіледі», деді Б.Сапарбаев. Шара барысында балаларды мектепке дейінгі ұйымдармен қамту мəселесі де назарға ілікті. «Балапан» бағдарламасын жүзеге асырудың нəтижесінде балалардың мектепке дейінгі біліммен қамтылуы 78,6 пайызды құрады. Жыл соңына дейін 162 мектепке дейінгі ұйым ашылатын болады. Бұл балалардың 81 пайызын қамтуға мүмкіндік береді. Ол үшін арнайы жол картасы əзірленген. Аталған картаға сəйкес, мемлекеттікжеке меншік серіктестігі негізінде 18 жəне жеке инвестиция есебінен 324 балабақша ашылатын болады. Сөйтіп, Президенттің балаларды жүз пайыз мектепке дейінгі ұйымдармен қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмасы 2020 жылға дейін орындалатын болады», деп жалғады сөзін Премьер-Министрдің орынбасары. Баспасөз конференциясында Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша 2016-2020 жылдарға арналған денсаулық сақтаудың жаңа мемлекеттік бағдарламасының əзірленіп жатқаны айтылды. Оның негізгі бағыттары алғашқы медициналық-санитарлық көмекті жəне денсаулық сақтаудың кадрлық əлеуетін, сондай-ақ саладағы ынтымақты жауапкершілікті қамтамасыз ететін əлеуметтік медициналық сақ тан дыруды кезең-кезеңмен енгізу болатынын жеткізді. Мұнымен бірге, орта білім беру мектептеріне назар аударып, 12 жылдық оқыту үлгісіне кезең-кезеңмен көшірілетініне тоқталды. Мектептерді қаржыландыруды жақсарту шарасы жалғасын табатындығын, ағымдағы жылы 128 жаңа білім ошағы пайдалануға берілетінін, 2018 жылға дейін елімізде үш аусымды мектептер толық жойылатынын айтты. Бұдан өзге Үкіметтің дуалды білім беру жүйесінің жол картасы бекітіліп, осыған дейінгі 280 колледждің саны 370-ке дейін артатын болыпты. Жоғары оқу орындарында да игі шаралар қолға алынып, тиімді шешімдер қабылданыпты. ҚазҰТУ «Парасат» холдингімен бірігіпті. Өзге де жетекші ЖООлар ірі ғылыми орталықтармен бірігетін көрінеді. Бұлармен бірге, осы салада мамандар дайындау ісін оңтайландыруда басты назарда тұр екен. Осыны жеткізген Үкімет басшысының орынбасары, саламатты өмір салтын қалыптастыруға орай, қазіргі уақытта халқымыздың 25 пайызы спортпен шұғылданатынын айтты. Бұл тұрғыда Мемлекет басшысы берген тапсырма 2020 жылға қарай толық орындалып, спортқа бет бұрғандар жалпы халықтың 30 пайызын құрайтынын атап өтті. Экологиясы нашар деп табылған Калачи, Березовка, Бестау ауылдары мен Красногорск кентінің тұрғындары 2015-2016 жылдары республикалық жəне жергілікті бюджет, сондай-ақ «Қарашығанақ

Петролиум Оперейтинг» тағы да басқа демеушілердің есебінен өмір сүруге қолайлы аймақтарға көшірілетінін жеткізді. Мемлекет басшысының тапсырмасына сəйкес, Қазақ хандығының 550 жылдығына орай ұйым дастырылып жатқан басты шараларға тоқталған спикер, 100-ден астам ірі шара жоспарланғанын, өңірлік деңгейде өткізілетіндерінің саны 700-ден асып жығылатынын айтты. Баспасөз конференциясының екінші бөлімінде Премьер-Министрдің орынбасары мен министрлер журналистердің қойған сұрақтарына жауап берді. Онда белгісіз ауруға тап болған Батыс Қазақстан облысы Березовка ауылының тұрғындарының жағдайына қатысты да сұрақ қойылды. Мəселенің мəнісі жан-жақты тексеріліп жатқанын айтқан вице-премьер, ол ауылдың адамдары 2016 жылдың соңына дейін Қарашығанақ қаржысының есебінен басқа орынға көшірілетінін айтты. «Бүгін 1581 адамды Қарашығанақ қаржысының есебінен көшіру жөнінде шешім қабылданды. Көшіру екі кезең бойынша өтеді. Биыл 127 отбасы, қалғандары келесі жылдың соңына дейін толықтай басқа аудандарға көшіріледі. Негізі онда тексеру жұмыстары жүргізілді. Арнайы мамандар, экологтар, психологтар зерттеу жасады. Қарашығанақ кенішінен ауаға ешқандай улы заттар тарап жатқан жоқ. Улы заттардың үлкен көлемі анықталмады. Ендігі мəлімет бойынша балалар мектептен алыс емес жерге орналасқан қазандықтардың түтінінен уланған болуы ықтимал. Себебі, олардың түтін шығатын мұржасы стандарттарға тіпті сəйкес келмейді. Көмек қажет болған балаларға медициналық қолдау көрсетілді. Арнайы санаторияларда денсаулықтарын жақсартты», деп жауап берді. Біздің тарапымыздан қойылған телерадио компанияларындағы мемлекеттік тілге қатысты талаптар туралы сауалға да жауап берді. «Бізде 17 телеарна бар. Қазіргі кезде олардағы қазақ тіліндегі көрсетілімдердің көрсеткіші 64 пайыз. Ал заң бойынша 50 пайыздан кем болмауы тиіс. Қазіргі кезде ешбір телеарнада қазақ тіліндегі көрсетілімнің уақыты 50 пайыздан кем емес. Бір кездері қазақ тіліндегі бағдарламаларды негізінен түннің жарымынан таңға дейін көрсететін əдет бар еді. Қазір ол тиылған. Оны тиісті министрлік пен комитет өз бақылауында ұстауда», деді. Бүгінгі күнде республика халқының 72 пайызы қазақша сөйлей алатынын айтып, 2020 жылға қарай мемлекеттік тілді меңгергендер 80 пайызды құрайтынын білдірді. Сөйтіп, қазақ тілінде сөйлеуді əркім өз отбасында бастауы қажет екенін шегеледі. Бұған қоса, ол «ұйқы ауруына» шалдыққан Калачи жəне Красногорск ауылдарының тұрғындары туралы қойыл ған сауалға да тиянақты жауап қайырды. «Бүгінде Калачи жəне Красногорск селолары тұрғын дарының ұйқы ауруына шалды ғуы ның себебі анықталды. Ең басты сы, екі селоның тұрғындарын медициналық тексерістен өткіздік. Ғалымдарды, мамандарды, ядролық физика институттарының қызметкерлерін осы жұмысқа тарттық. Олардың зерттеулерінің нəтижесін Прагаға, Мəскеуге, Обнинскіге жібердік, олар біздің мамандардың қорытындысын растады. Сондағысы, екі ауылдың тұрғындарының «ұйқы ауруына» шалдығуының себебі улы газ болып отыр. Ол жерде бір кездері уран шахтасы болғанын білесіздер. Кей кезде ол жерде улы газ бен көмірсутектің үлкен шоғырлануы пайда болып, оттегінің мөлшері төмендейді. Осының салдарынан «ұйқы ауруы» пайда болады. Қазіргі күнде Калачи мен Красногорскінің бүкіл тұрғындарын көшіруді ұйғардық», деді Б.Сапарбаев. Осыған орай, республикалық жəне жергілікті бюджеттен 2,5 млрд. теңге бөлініпті. Мұнымен бірге, Ақмола облысының бизнесмендері де көмек қолын созыпты. Нəтижесінде, ауылдағы 223 отбасының осы кезде 68-і көшіріліпті. Қалғаны биыл жəне келесі жылы толық көшірілетіні айтылды.

7

Қазақтың тарихын, тегін тану үшін тарих, археология жəне физикалық антропология ғылымдарымен қатар, генетика ғылымының да берері мол. Жуық жылдардан бері Назарбаев Университеттің Өмір туралы ғылымдар орталығындағы популяциялық генетика зерттеу тобы қазақ жұртының өткеніне генетика ғылымы тұрғысынан үңілу мақсатында біраз жобалар жасап, сонымен жан-жақты айналысып келеді.

Генетика кереметі халыќтыќ ќалпыѕды, тек тамырыѕды, тарихыѕды танытады Биыл еліміз үшін өзгеше мəні бар жыл болды. Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев 2015 жылы Қазақ хандығының 550 жылдық тойын ерекше атап өту туралы шешім жасады. Қазақ хандығының 550 жылдық тойын атап өту жастардың отаншылдық рухын шыңдауға, Қазақстанның тəуелсіздігін бекемдеуге оң ықпал жасайтындығы даусыз. Елбасы былтыр Ұлытау төрінде берген сұхбатында қазақтың тарихы жəне оны білудің маңызы туралы өз ой-толғауын айтты: «Біздің елдігіміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Одан кейін Алтын Орда орнығады. Сөйтіп, хандық дəуірге ұласып, кейін біртіндеп Тəуелсіздікке келіп тіреледі. Осындай үлкен тарихымыз бар. Жастарымыз мұны білуі керек. Біз кеше ғана пайда бола қалған халық емеспіз… Тарихын білмеген ұлттың болашағы да бұлыңғыр. Мысалы, керемет үлкен еменнің тамыры терең болмаса, ол дауылға шыдап тұра алмайды… Біз өз тарихымызды жаңадан игеріп, біліп жатқан елміз. Қазақтың тарихы өте бай. Оны білуіміз керек, қолға алып та жүрміз…». Қазақ халқының этногенезі туралы сөз болғанда, Астанадағы Ұлттық мұражайдың Физикалық антропология лаборато риясының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, академик Оразақ Смағұловтың еңбегін ерекше атап өтуге болады. Ол кісі қазақтың бас сүйек бітісі, тіс бұдыры, алақан бедері, қан тобы жəне дəм сезімі сияқты көптеген биологиялық ерекшеліктеріне жүйелі түрде ұ з ақ жыл д ар б о й ы з ер т т еу жүргізді. Соңында, ұлтымыздың физикалық антропологиялық ерекшеліктері қазақтың тіліне ұқсас, біртұтас, біртекті деген қорытынды шығарды. Физикалық антропология адамның морфологиялық ерекшелік те рін био метриялық талдау ар қы лы анық тайды, қан тобы, дəм сезімі сияқты биологиялық ерекшелік терін био химиялық əдістер арқылы табады. Ал қазіргі генетикалық əдістер адамның тегіне молекулалық деңгейде терең талдау жасауға мүмкіндік беріп отыр. Молекулалық генетикалық талдау жасау əдістемелерінің жаңалануына, жаңа буын тізбек оқу технологиясының (Next generation sequencing technologies) барлыққа келуіне жəне биоинформатикалық құралдардың қолданысқа енуіне байланыс ты. Жақын жылдардан бері популяциялық генетика саласы қарқынды дамып келеді. Генетика арқылы жеке адамдар арасындағы туыстық байланысты анықтауға жəне белгілі бір этностың генетикалық ерекшелігін, оның басқа этностармен бол ған гене тика лық байланысын анық пайым дауға болады. Соны мен бір ге, попу ляциялық гене ти ка ерте дəуірде адам қауымының қай өңірден қай өңірге ауғандығы туралы болжам жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, Америка құрлығының байырғы тұрғындарының cолтүстік Азия дан, дəлірек айтқанда Алтай өңірінен қоныс аударып, Беринг мойнағы арқылы Америкаға өткен дігін популяциялық генетика ғылымы тиянақты түрде дəлелдеп отыр [Бұл туралы толығырақ мəлімет алу үшін Американың адам генетикасы журналында жарияланған мына мақаланы оқыңыз: Dulik et al. (2012) Amer. Journ. Hum. Genet. 90: 229-46]. Осы саладағы ғылыми-зерттеу жұмыстары шетелде, əсіресе,

Америка мен Еуропада қарқынды дамып келеді. Жақында өзінің 20 жылдық мерейтойын атап өткен Генографик жобасы (Genographic Project, https://genographic. nationalgeographic.com) доктор Спенсер Уэльстің жетекшілігінде АҚШ та басталған халықаралық жоба болып есептелінеді. Генографик жобасының басты мақсаты – жер бетіндегі барлық этностардан үлгі жинап, оған генетикалық талдау жасап, дүниежүзіндегі барлық этностардың арасындағы генетикалық байланыс ты анықтау. Сонымен бірге, генетикалық дерек негізінде адамзаттың ескі замандағы қоныс аудару тарихын жазу. Генографик жобасы аясында 20 жыл ішінде дүниенің түкпір-түкпірінен 75 мыңнан астам адамнан үлгі жиналған. Бұдан тыс, 450 мың адам генетикалық тегін білу үшін

жарияланған: Dulik et al. (2011) PloS ONE 6(3):e1754]. Ал mtDNAға жасалған зерттеу Алтай республикасындағы қазақтардың mtDNA профилінің əртекті екендігін, алайда басым бөлігінің азияттық топқа жататындығын көрсеткен. Сонымен бірге, қазақтың mtDNA профиліне зер сала отырып, қазақтың этногенезі қазақ дербес этнос ретінде танылудан көп бұрын басталған деген қорытынды жасаған [Бұл туралы толығырақ Американың физикалық антропология журналынан оқыңыз: Gokcumen et al. (2008) Amer. Journ. Phys. Anthro. 136(3): 278-93]. Ресейдің Н.И. Вавилов атындағы Жалпы генетика институты мен Назарбаев Университет бірлесе отырып, Қазақстанның əр өңірінен жиналған 1400 үлгіге генетикалық талдау жасап, қазақ жұрты ның V хромосомның

қандайда бір генетикалық байланыс бар екендігіне кесімді жауап айту үшін, екі ұлт өкілдерінен жеткілікті үлгі жинап, V хромосом, mtDNA жəне бүкіл геном ауқымындағы генетикалық ерекшеліктерге талдау жасауға тура келеді. Назарбаев Университеттегі популяциялық генетика зерттеу тобы бірнеше жылдан бері қазақ қауымының этногенезін, түріктілдес жəне Алтай тектес жұрттардың арасындағы генетикалық байланысты анықтау мақсатында ғылыми жобалармен айналысуда. Бұл саладағы ғылыми жұмыстар екі үлкен бағыт бойынша өріс алуда. Бірі, осы заманғы адамдардың генетикалық ерекшеліктеріне талдау жасау бағыты болса; енді бірі, археологиялық ескерткіштерден табылған мүрделерге, қаңқа

Генографик жобасына өздері үлгі тапсырған. Бұл жоба бастапқыда V хромосом мен митохондриялық ДНК (mtDNA) полиморфизмін зерттеді. V хромосом атадан оның еркек кіндікті ұрпағына тұқым жалғастырады. Ал mtDNA анадан оның барлық баласына желі ретінде тартылады. Кейінгі ұрпақтарда осылай жалғастыра береді. V хромосом мен mtDNAның тұқым сабақтастығы V хромосом аталық жүлгені (paternal lineage), ал mtDNA аналық жүлгені (maternal lineage) зерттеуге мүмкіндік береді. Қазір Генографик жобасы Гено 2.0 (Geno 2.0) басқышына өтті. Осы басқышта V хромосом мен mtDNA-дағы генетикалық ерекшеліктерді анықтаумен бірге, адамның бүкіл геномындағы генетикалық ерекшеліктерді тексеруге жол ашып отыр. Назарбаев Университет популяциялық генетика тобы Қазақстан жəне Орталық Азиядағы этностарды зерттеу үшін Генографик жобасы консорциумына кіруге өтініш жасады. Қазақ жұрты ның V хромосома жəне mtDNA полиморфизмін анықтау мақсатында еліміздің жəне шетел ғалымдары бірқыдыру жұмыс жа сады. Бұлардың ішінде АҚШ-тың Пенсильвания университетінің Молекулалық антропология лабораториясында профессор Теодор Шурдың жетекшілігінде жүргізілген зерттеу жұмыстарының маңызы бөлек дер едік. Профессордың бастамасымен Ресейдің Алтай республикасындағы қазақтарға жүргізген V хромосом зерттеуінің нəтижесі қазақтың ата тегінің біртекті екендігін көрсеткен. Ерлердің көп сандысының (85%) V хромосом C3*, C3c, жəне O3a3c* гаплотобына жататындығы анықталған [Бұл еңбек PloS ONE журналында

полиморфизмін анықтады. Алғаш қы талдау нəтижелеріне қара ғанда, қайсы жүзге жататындығына қарамастан, қазақтың ру-тайпаларының көбісінің V хромосом гаплотоп құрамы ұқсайтындығы, тек олардың жекелеген гаплотоптарының жиілі гінде ғана парық бар екендігі көрінді. Сонымен бірге, кейбір рулардың негізгі V хромосом гаплотобының бірдей екендігі айқындалды. Алда айтқан Н.И. Вавилов атындағы Жалпы генетика институтының бастамасымен Қазақстан жəне басқа шетел ғалымдарының қатысуымен жүргізілген бір зерттеудің нəтижесі жақында PloS ONE журналында жарияланды [Balanovsky et al. (2015) PLoS ONE 10(4): e0122968]. Бұл зерттеуге Назарбаев Универ ситет популяциялық генетика тобы да атсалысты. Зерттеу нəтижесі Қазақтың шежіресінің ғылыми негізі бар екендігін көрсетті. Қазақтың арғын тайпасы өкілдерінің көп сандысының V хромосомы G1 гаплотобына жататындығы анықталды. Сонымен қатар, осы ғы лыми-зерттеу жұмысы венгр ғалымдарының [Бұл еңбек Американың физикалық антропология журналында 2009 жылы жарық көрген: Biro et al. (2009) Amer. Journ. Phys. Anthro. 139(3): 305-10] Венгриядағы мажарлар [Magyars] мен арғынның мадияр (Madjar) руы арасында тіке генетикалық байланыс бар деген тұжырымының тиянақты емес екендігін көрсетті. Бажайлап қарағанда, Венгриядағы мажарларда кездесетін гаплотоп G2, ал ар ғын руы ның мадияр руында кездесетін гаплотоп G1 болған. Гаплотоп G1 мажарларда қазірге дейін кездеспеген. Оның үстіне, гаплотоп G1 мадиярда ғана емес, арғынның басқа руларында да көп ұшырайды. Солай дегенмен, Қазақ жəне венгр жұрты арасында

сүйек терге генетикалық зерттеу жүргізу (ancient DNA study), яғни палеогенетика бағыты. Осы бағыттардағы популяциялық генетика зерттеулері адамның, этностың тегін тануға көмек берумен бірге, белгілі бір қауымға тəн aуру тудыратын генетикалық өзгешеліктерді анықтап, аурудың алдын алуға, ауруды емдеуге септігін тигізеді. Өткен жылдан бері қазақ жұртының генетикалық ерекшелігін ұлт шежіресімен байланыстыра зерттеу мақсатында қазақ қауымының V хромосом поли морфизмі тақырыбында ғылыми жоба жүргізілуде. Былтыр осы жоба аясында Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне экспедиция жасалып, 1200-ге жуық адамнан үлгі жиналды. Қазір осы үлгілер лабораториямызда зерттелу үстінде. Шежіре басқа ұлттарда да кездеседі. Алайда, көп жағдайда олардың шежіресі ақсүйектерге, қоғамда орыны жоғары делінетін əулеттеріне ғана тəн болып келеді. Ал қазақта шежіре жалпы ұлттық сипат алған. Ол бүгінге дейін жалғасып, өміршеңдігін жоғалтпауда. Қазақ жұртының шежіреге негізделген Жеті атаға дейін қыз алыспау дəстүрі ұрпағының генетикалық ақаумен кем-кетік, ауру болып тумауының алдын алып, өте маңызды рөл атқаруда. Бұдан тыс, басқа рудан қыз алу дəстүрі ру мен рудың, жүз бен жүздің басын қосуға, ұлттың бірлігін нығайтуға, тіл мен ділдің біртектілігін сақтауға үлкен септігін тигізуде. Орталық Азияның төлтума этностарына тəн генетикалық ерекшеліктерді анықтау жəне қазақ жұрты мен Орталық Азиядағы басқа этностардың арасындағы генетикалық байланысты айқындау, геномика тұрғысынан осы этникалық топтардың, түрік

жұртының, жалпы Алтай жұрты ның шығу тегіне байланысты сұрауларға жауап іздеу мақсатында Жібек жолы геном жобасын қолға алдық. Бұл 20152017 жылдар ішінде жалғасын табады. Биыл осы жоба аясында Орталық Азиядағы түрлі этникалық топтардан үлгі жинау қолға алынады. Қазақ даласында жаңа дəуірден бұрын жасаған адамдардың қай нəсіл болғандығы, олардың осы заманғы қазақтармен байланысы қандай екендігі туралы тарих, археология жəне физикалық антропология сияқты ғылым салаларында тың зерттеулер жүргізіліп келеді. Осы мəселеге палеогенетика тұрғысынан үңілсек, бұл əрқайсымыздың тек тамырымыз туралы түсінігімізді тереңдетуге үлкен септігі болар деген ойдамыз, Қазақ Алтайындағы Берел археологиялық ескерткішінен табылған мүрделерге генетикалық сараптама жасау жобасын дайындадық. Сол қорғаннан табылған мүрделердің генетикалық бетбейнесін айқындау арқылы, байырғы Берел қауымы мен қазақ жəне басқа этникалық топтардың арасындағы генетикалық байланысты ашуды көздеп отырмыз. Бұл жобаны Ə. Марғұлан атындағы Археология институты жəне Жапония ұлттық генетика институтымен бірлесе отырып дайындадық. Егер қаржы қолбайлау болмаса, бұл жобаны да кешікпей қолға алсақ деген ниеттеміз. Біздің əңгіме басын Қазақ хандығының 550 жылдығынан бастауымыз тегін емес. Тарихымызды толық танып білу үшін, өзгеге бұлтақсыз ұғындыруда темір қосын болар генетикалық алтын тамырын анық зерттеліп, зерделенуі тиіс. Бұл тұрғыда жоғарыда аталған жобалардан тыс, Қазақ хандығының 550 жылдық тойына орай, Назарбаев Университет популяциялық генетика зерттеу тобы биыл Қазақ хандарының генетикалық шежіресін жасау мақсатында үлкен ғылыми бағдар дайындау үстінде. Назарбаев Университет жəне еліміздің өзге да ғылыми-зерттеу мекемелері популяциялық генетика тақырыбында ғылыми зерттеулермен айналысуда. Атап айтқанда, Алматыдағы Жалпы генетика жəне цитология институты жəне М.Айтхожин атындағы Молекулалық биология жəне биохимия институты; Астанадағы Ұлттық биотехнология орталығы жəне Сот сараптама орталығы. Генетикалық талдау жасау əдістерінің дамуы, жаңа буын тізбек оқу технологиясының барлыққа келуі жəне биоинформатикалық талдау əдістерінің күннен-күнге жетіліп, кемелденуі популяциялық генетика ғылымы арқылы адамзаттың тегін тануға, тарихын тереңдей түсінуге үлкен мүмкіндік əкелетіні айдай ақиқат. Осы салада жүйелі зерттеу жүргізудің болашағы да зор. Тарих, археология, физикалық антропология жəне популяциялық гене тика ғылымдарын ортақ мақ сатқа жұмылдыру арқылы, қазақ тың тың тарихын жазуға мүмкіндік туады. Ол таза қанды тек тамырын танып, ел тарихын жадында сақтай алатын отаншыл азаматтардың қалыптасуына жол ашады. Жақсыбай ЖҰМƏДІЛОВ, Назарбаев Университет Өмір туралы ғылымдар орталығының директоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, профессор, Айқын АСҚАПҰЛЫ, Мақсат ЖАБАҒИН, популяциялық генетика лабораториясының ғылыми қызметкерлері.

–––––––––––– ЕСКЕРТУ: 1-сурет: 2014 жылы жазда жасалған экспедиция барысында Қазақстанның оңтүстік өңірінен үлгі жиналған жерлер. 2-сурет: Генографик жобасы консорциумы жасаған халықтың ұлы көші картасы.


8

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

немістер бес танктің көмегімен қарсы шабуылға шықты. Екі танкті арнаулы мылтықпен атып қираттық. Үшеуі қорғаныс шебімізге дейін келді. Мен алдыңғы танктің шынжыр табанына гранаталар бумасын лақтырдым... Бұл сəтсіздікке ызаланған фашистер үстеме күш қосып алып, қайта-қайта шабуылға

айтқанда, сталиндік қуғын-сүргіннің ызғары əлі де сезіліп тұратын. Өзінің азаматтық борышына əрдайым адал əрі бірбеткей аза мат адамдардың шыбын жанын шырқыратқан мұндай қысастықтарға шыдамады. 1948 жылы облыстық партия комитетінің ІІ пле нумында сөйлеген сөзінде

жақсылық күтпе», деген халық нақылымен аяқтайды. Ол уақытта мемлекетке астық тапсыру жоспарларын орындау негізінен ұжымшар төрағаларына байланысты деген көзқарас орныққан еді. Алайда, аграрлық саясатты жүргізудің маңызды тетігі, шешуші буыны кадрлар мен ма-

Батырдыѕ беймəлім ќырлары Даѕќты батыр, елжандылыќ ќасиеттерімен ерекшеленген ардаќты тўлєаныѕ наќаќтан-наќаќ «ўлтшыл» атанып, туєан жерден еріксіз аластатылуы жайлы мўраєат деректері талай «аќтаѕдаќтардыѕ» бетін ашады Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Сəуле МƏЛІКОВА,

облыстық мемлекеттік мұрағат директоры.

Есіл ауданына қарасты Қарағай елді мекенінен 60-қа жуық ер-азамат майдан даласына аттанып, 28-іне топырақ жат жерден бұйырған екен. Біз мақаламызға осы ауылдың тумасы, күзде 95 жылдығы аталып өтетін даңқты жерлесіміз Кеңес Одағының Батыры Жəлел Қизатовтың жұртшылыққа беймəлім қырлары мен сырларын арқау етпекпіз. Жəкең 1920 жылы 9 қазанда Аяқкөл ауылында дүниеге келген. Алтыншы сыныпты бітірген соң есепшілік қызмет атқарады. Ленин ауыл шаруашылығы техникумында білім алып, Петропавл мұғалімдер институтында оқуын сырттай жалғастырады. Бастауыш мектептің меңгерушісі болып жүргенде Қызыл Армия қатарына шақырылып, соғысқа 1941 жылдың қыркүйегінен араласады. 1942 жылы Сталинград майданы жанындағы кіші лейтенанттар курсын тəмамдайды. Көптеген ұрыстарға қатысып, Днепр өзенінен өту кезінде ерекше ерлік көрсетеді. Ол кездері батареяларды басқару взводының командирі, гвардия лейтенанты болған ағамыз «Өмір өткелдері» кітабында (кейін «Өмір мен өлім» деген атпен қайта басылып шықты) былай деп еске алады: «Днепр өзені шабуылдап келе жатқан біздің əскери күштің жолында жатқан үлкен бөгеттердің бірі болатын. Бергі жақтан қуып, тықсырып апарған жауды Днепрдің арғы жағасына аялдатпай ысыра беру керек еді. Біздің əскери бөлімше жаудың алдыңғы шебін айналып өтіп, Днепрге ымырт үйірілген кезде тасаланып келді. Бұл 1943 жылдың қыркүйек айы болатын. Түнде біздің взвод арғы жағаға шықты. Барлау жасап, жаудың орналасуын біліп алған соң оқыстан тап бердік. Сөйтіп, жаудың бір бөлігін жойып жіберіп, плацдармын тартып алдық. Таңертең

шыға берді. Ең ауыр қиян-кескі шайқас жаудың 18-ші шабуылы болды. Ұрыс аяғында орнымнан тұрып қарасам, алдымызда жаудың өлігі бірінің үстінде бірі жатыр. Қираған, өртеніп жатқан танктер қаншама». Марапаттау парақшасында «Қизатов зеңбіректерден, миномет пен пулеметтерден бораған оқтың астында үш станокты пулеметті, минометті батареясын барлап, оларды біздің артиллерия заматта жойып жіберді. Сөйтіп, біздің жаяу əскерлердің Днепрдің арғы жағалауына өтуіне мүмкіндік туғызды» деп жазылған. Жағаға шыққанда ол жаудың атыс нүктелері қайда орналасқанын да дəл көрсеткен екен. Осы ерліктері үшін 1944 жылдың 15 қаңтарында оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілген. Бұдан кейін де көптеген ордендермен, медальдармен марапатталған. 1945 жылы жас офицер туған жерге аман-есен оралып, партия, кеңес, шаруашылық салаларына белсене араласады. Совет (қазіргі Аққайың) аудандық партия комитетінің хатшылығы қызметіне кіріседі. 1952 жылы Алматыдағы жоғары партия мектебін бітіргеннен кейін Булаев (қазіргі М. Жұмабаев) ауаткомын басқаруға жіберіледі. КСРО, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланады. Соғыс Қазақстанның экономикасын да күйзелтіп, кері құлдыратқаны мəлім. Бұл туралы жұқалап қана айтылды. Ауылда еңбек ететіндердің əлеуметтік күнкөріс қиындықтары, аграрлық өлкенің алаңдатарлық жайы мадақ сөздердің тасасында қала берді. Облыста егістік жер көлемі 1940 жылмен салыстырғанда 8,4%, дəнді дақылдар 15,8%, бидай 38,7 пайызға азайып кетті. 1921 жылғы қуаңшылыққа ұқсас жағдай қалыптасып, ауыл шаруашылығына үлкен қатер төнді. Ұжымшарларда əскери тəртіп орнатылып, адамдарға əділетсіз зор лық-зомбылықтар жасалды. Бұл талаптарға мойынсұнбағандар түрлі қудалауларға ұшырады. Бір сөзбен

Ж.Қизатов ауыл шаруашылығының соғыстан кейінгі жағдайын сипаттай келіп: «Біз 1947-1948 жылдары жаңадан біраз трактор алдық. Бірақ, ауыл шаруашылығы толық механикаландырылған жоқ. Əлі де болса күш-көліктің үлесі көп атқарылады. Ауыл шаруашылығының мамандары, агрономдар облыс орталығында отырып қалған», деп сын садағын түйрейді. Тағы бір пленумда сөз алып, Булаев ауданының мал шаруа шылығы жоспарын орындай алмай келе жатқанын талдап-таратып береді. Ірі қараның – 1673, қойешкінің – 6569, шошқаның – 1020, құстың 6000 басқа азайғанына, «Победа» ұжымшары əр 100 сиырдан 24 қана бұзау, Сталин атындағы ұжымшар 100 саулықтан небəрі 12 қозы алғанына бұлтартпас дəлелдер келтіреді. Орын алған олқылықтар д ың себеп-салдарларын атап көрсетеді. Біріншіден, ұжымшарлар иесіз. 3 жылда басқармалардың 60 пайыздайы ауысқан. Екіншіден, партия, кеңес органдары өз міндеттерін ойдағыдай атқара алмай отыр. Үшіншіден, облыстық партия комитеті кемшіліктерге көз жұма қарап, ымырашылдық танытуын қоймай келеді. Үлкен мінберден бет-жүзің бар деп өткір айту, сойып салу екінің бірінің қолынан келе бермесе керек. Өз сөзін «иесі жоқ жерден

мандарды іріктеу, орналастыру, тəрбиелеу, олардың орнықты жүйесін қалыптастыру мəселелері жадағай шешілді. Басқарма ұжымшардың жалпы жиналысында «сайланғанымен», шын мəнінде жоғарыдан тағайындалатындықтан, өздерін «жарты құдайдай» сезінетін. «Өз жарғысы негізінде ұйымдасып басқарылады» деп жарияланған ұжымдық шаруашылық демократиясы туралы қағидат аяққа басылып, мемлекеттің ішкі істерге орынсыз араласуы келеңсіз зардаптарға соқ тырды. Соның салдарынан басқар ма төрағаларының колхозшылар алдында есеп бермеуі, қаржыны, мүлікті, өндірілген өнімді өз қалауынша жұмсауы кең етек алды. Оларға адамдардың тағдырын жеке-дара шешу, тіпті тұрған жерінен басқа жаққа көшіруге дейін құқықтар берілді. Шаруалардың еңбеккүн мөлшері, табысы төрағалардың жеке көңіл-күйіне байланысты болды. Міне, осындай кемшіліктерді ағамыз сынап қана қоймай, алға қойған мақсаттарға жетуге жігерлендірді. Жемшөп базасын жасау, көпжылдық шөп өсіру, сумен қамту секілді тұйықтан шығу жолдарын ұсынды. Астық өндірісін дамыту үшін агротехникалық шаралардың əлемдік жетістіктерін қолданып, шығымдылық пен сапаны арттыру жөніндегі ұсыныстары əлі күнге дейін құнды дер едік. Экстенсивті түрде егіншілік көлемін орынсыз көбейту салдарынан Қазақстанның солтүстік аймағында ондаған мың гектар жердің жарамсыз болып қалғанын, табиғат ерекшеліктері ескерілмейтінін, агротехникалық шаралар кеш қолданылатынын, кешенді атқарылмайтынын, сападан гөрі сан қуалаушылық тыйылмай отырғанын, тиімді мал түліктері өсірілмейтінін Ж. Қизатов сол кезде айтқан. Бір саусағын ішке бүккен басшылар оны аяқтан шалудың, сүріндірудің, реті келсе, омақаса құлатудың өздеріне тəн «ішкі ойын ережесін» бастап кетті... Алайда, батыр өзінің бұрынғы атақ-даңқын саялаған жоқ. Тың

игеру жылдарында да, одан кейін де ауылдың қиындыққа толы тұрмыс-тіршілігін тиісті орындарға жеткізуде майдандағыдай «жауып тұрған оқтан» жалтарған емес. Шындық жолында Баукең секілді əскери тік мінезді ол «жоғарыда ғылардың» тарапынан талай «таяқ» жеп, ескерту, сөгістер алса да еш илікпеді, ымыраға келмеді. Ол кездері əміршіл-əкімшіл жүйенің тізеге салып сындырудың, қысым көрсетудің қитұрқы айлашарғылары көп болатын. Оны айғақтайтын құжаттар жергілікті мұрағаттарда жоқ емес. Солардың бірін «сөйлетейік». Атап айтқанда, 1957 жылы Жəкең сол кездегі Қорғаныс министрі, маршал Г.Жуковты лауазымынан босату туралы КОКП ОК пленумының қазандағы шешіміне ашық қарсы шығып, наразылығын білдірген. Бұлайша батыл мінез көрсетуі даңқты қолбасшы басшылығымен соғысуы емес, керісінше, ақыл-ой мен адамгершілік мақсат-мүддені биік ұстауында еді. 50-жылдардың аяғына таман елде жаппай орын алған «жазалау тəртібі» жойылып, қуғын-сүргін құрбандары ақталып жатты дегеннің өзінде «тілді тарта сөйлеу», «екі елі ауызға төрт елі қақпақ» қою, партиялық ортада «бөгде» ой-пікір айтпау сияқты қатаң талаптар сақталып қала берді. Алматыдағы бір мəжіліске сапарлай шыққан Жəлел Қизатовтың пойыз купесінде партиялық əріптестерімен болған ашық сұхбаты «жариялылықтың самал желі» десе де болғандай. Оның «Қазақстан Компартиясы ОК-нің бірінші жəне екінші хатшылары неге жергілікті жерден емес, неге сырттан əкелінеді? Неге коммунистер орталықтың өзі тағайындаған кадрын сайлау үшін бірауыздан қол көтереді?» деген заңды сауалдары ашық күнгі найзағайдай əсер еткенін болжау қиын емес. Əділеттілікті сөз еткен отты ойпікірлерін тиісті орындарға қуана жеткізген қызметтестері марапатқа бөленсе, оны «ұлтшылдар» қатарына қосып тынды. Қызметтегі өсу баспалдағы біржола тежеліп, атқарып жүрген лауазымынан еш негізсіз ығыстырылды. Принципті азаматтың, ұйымдас тырушылық қабілет-қарымы зор басшының үстінен жолданған «домалақ» арыздар мен шағымдар «ноқтаға басы сыймаған» батырды туған жерінен кетуге мəжбүрледі. Қолтығы кең, құшағы ашық Сыр бойына дамылдап, пана тапты. Өмірінің соңына дейін осы аймақта тұрып, ірі басшылық қызметтер атқарды. Адалдықты, əділеттілікті ту етіп, таза күйінде өмірден өтті. Артына өскелең ұрпақ əрдайым айта жүретін тамаша із, өшпес мұра қалдырғаны қуантады. Солтүстік Қазақстан облысы.

Ќаратаудыѕ ќыраны Жыл өткен сайын уақыт өз дегенін жасап, арамызда соғыс ардагерлері азайып бара жатса да, сол бір сұрапыл күндердің естеліктері ешқашан ұмытылмайды. Əкем Құдайқұл соғысқа бастан-аяқ қатысты. Көзі ашық, сауатты кісі болғандықтан шығар, əкемнің соңында сол күндерден сыр шертетін естеліктер мол қалды. Тіпті, əкем қолына қару алып, жаумен соғыса жүріп, күнделік жазып, əрбір сəтті, майдан даласындағы əрбір ердің ерлігін қағазға түсіруді өз міндеті санаған сияқты. «Қару алып қолына, ерлер шықты майданға...» деп басталатын өлеңінде майдан даласында қаза тапқан жауынгер достары əрі жерлестері Əмен Исмайлов пен Əбдіш Сматовтың жанқиярлық ерлігін жырлайды. Бұл дастанның əр шумағы адамға ой салады. Жалпы, марқұм əкем өлең жазуды ермек санамай, тек кеудесіне құйылып келген кезде ғана қолына қалам алған сияқты. Бұған мына өлең жолдары куə. Құйылып өр кеудеме өлең менің, Тұрғандай, жинап ал, деп енді өзің. Ой салып өткен менен болашаққа, Шабытым шарықтаған шалқар кезім. Өлең, жыр таңдамайды кəрі-жасты, Айта алмас, қартайғанда өнер ашты. Ең жаман дүниеде білгің келсе, Мойынға артып жүрген босқа басты. Білім беру саласында ұзақ жылдар қызмет етіп, кейінгі жылдары шаруашылық

саласында да жемісті еңбек еткен əкемнің мақала, өлеңдері бертінде де аудандық, облыстық газеттерде жарық көріп тұрды. Сонау соғыс жылдарында «Ақ қайың», «Белоруссияда», «101 бригада», «Жеңіс» жəне басқа да өлеңдері майдан даласындағы «Ек пінді» – «За Родину» газеттерінде жарияланыпты. Əкемнің көзіндей болып қалған бір бума қағаздардың ішінде ерлігін паш еткен құжаттар да бар. Сол құжаттарда 101 артиллерия бригадасының көздеушісі, ефрейтор Құдайқұл Исаевтың ІІІ дəрежелі «Даңқ» орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталғаны анық жазылған. Тіпті, жаумен соғысып, жан алысып, жан беріскен қиын сəттерде əкем бастаған минометшілер фашистердің ұрыс ұяларына снарядты дəл түсіріп, бір ұрыста жаудың 20 солдаты мен 5 пулеметшісінің көзін жойған. Осы ерлігі үшін əкем «Қызыл Жұлдыз» орденіне ұсынылған. «Орнында бар оңалар» деген, бүгінде əкемнің 8 ұл, 2 қызынан үлкен бір əулет тарап, ынтымақ-бірлігімен, берекелі тірлігімен өмір көшін жалғастырып келеді. Əкеміздің еңбегі мен ерлігі кейінгі ұрпаққа үлгі болсын, ер есімі елдің есінде болсын деген ниетпен «Қаратау қыраны» атты кітап та шығардық. Лайым, енді соғыс болмасын, бейбіт күндегі тіршілігімізге Алла береке берсін. Құрбанбек ИСАЕВ.

Жамбыл облысы.

Ұлы Жеңістің 70 жылдығын М.Мақатаев атындағы орта мектептің өлкетану үйірмесінің мүшелері мен ұстаздар қауымы да қызу дайындықпен қарсы алып, атап өтті.

Ўрпаќ парызы – ќўрмет тўту

Ұлы Отан соғысына қатысып, тылда еңбек еткен Тегістік ауылы ардагерлерінің кімдер екенін көпшілік оқушылар біле бермейді. Себебі, ол кісілер бұдан 1015 жыл бұрын қайтыс болған, қазір көзі тірі ешкім жоқ. Сондықтан, ауыл тарихын зерттеп-жинақтап, өлкетану үйірмесінің мүшелері мен үйірме жетекшісі Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің үздігі Жанаткүл Дəуқабақованың ұйымдастыруымен Ұлы Жеңістің 60 жылдығында ашылған өлкетану мұражайы бүгінде ауыл тұрғындарына қызмет етуде. Онда Ұлы Отан соғысына қатысып, оралмағандар, хабарсыз кеткендер, майдан шебінде қаза тапқандар, жеңіспен оралып, бейбіт еңбектің зейнетін көрген майдан мен тыл ардагерлері жайлы көптеген деректер рет-ретімен орналасқан. Бұл тарихты болашақта мектеп оқушылары мен ауыл тұрғындары асылындай ардақ тұтса деп ойлаймыз. Сондай ардақты атамыздың бірі – бүгін біз ерлігіне бас иіп отырған Əбен Нұрлыбеков. Əбен атамыз 1940 жылы əскер қатарына алынып, бейбіт елді тыныш ұйқысынан шошытып оятқан сонау отты жылдардың алғашқы таңын – 1941 жылдың 22 маусымын алғы шепте қарсы алғанын біреу білсе, біреу білмес. Ол 1941 жылы Гомель атындағы офицерлер дайындайтын училищені бітіріп, лейтенант шенінде үшінші Беларус майданындағы бесінші гвардиялық дивизияға жіберіледі. Онда взвод командирі болады. Жүрегінде Отанға деген сүйіспеншілігі мол азамат ел кегі, ұрпақ келешегі үшін өз өмірін де аямауға бекінеді. 1942 жылдың желтоқсан айында майдандас серіктері қатарында

коммунистер сапына қабылданыпты. Неміс фашистеріне қарсы кескілескен қанды майданда ерен ерлігі үшін екі рет «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталған. 1944 жылы қазан айында Шығыс Пруссияны азат етуге атсалысқаны үшін, 1945 жылы сəуір айында Кенигсбергті жаудан босатуға қатысқаны үшін Кеңес Одағының Жоғарғы Бас қолбасшысы И.Сталиннің қолынан мақтау қағазын алған. Жауынгер коммунист ретінде өзіне тапсырылған қандай істі болмасын абыроймен орындап отырған. Майдангер Əбен Нұрлыбеков атаның соғыстан кейінгі бейбіт өмірде қол жеткізген мақтау қағаздары, орден, медальдары да мұражай төрінде жарқырап тұр. Өлкетану үйірмесінің мүшелері мұражайға келген əрбір келуші мен мектеп оқушысына мақтана отырып көрсетеді. Ардагер атаның інісі Əден Нұрлыбеков те Ұлы Отан соғысына аттанғанымен, хабарсыз кетіпті. Ал Əбен атаның Болат, Тілеу атты ұлдарынан өрбіген ұрпақтары қазір Нарынқол ауылында, Алматы қаласында тұрады. Біздің мұражайды жабдықтауға демеушілік көмектерін аямаған атпал азаматтар – Болат, Тілеу Нұрлыбековтер өнегелі отбасылардың үлкендері, қадірменді қариялар. Ал біздер, кейінгі толқын өкілдері, ардагер атаның өмір жолын өзімізге үлгі-өнеге тұтамыз. Гүлзира ТАЙЫРОВА, М.Мақатаев атындағы орта мектептің тарих пəнінің мұғалімі.

Алматы облысы, Райымбек ауданы, Тегістік ауылы.

Мəртөк – облыстағы қазақтармен бірге, өзге ұлт өкілдері ең көп қоныстанған өңір. Сондықтан да болар, мұнда ұлтаралық бірлік пен ынтымақтастық, өзара сыйластық пен татулық тереңнен тамыр тартады.

Ўлтаралыќ ынтымаќ ўясы

Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Сонау патшалық Ресей кезінде келген орыс жəне украиндердің қатарын Кеңес Одағының жымысқы саясатының салдарынан тағдырдың жазуымен табан тіреген талай ұлттың өкілдері толықтырды. Олардың бір-бірімен біте қайнасып, құда-жегжат, ағайын болып кеткені соншалық, қазақ бауырларымыз өздерімен аралас-құралас тұрып жатқан этностардың тілінде сөйлеп кеткенде, таңғалмасқа шараң қалмайды. Қазір мұнда 36 ұлттың өкілі тату-тəтті өмір сүріп, ұрпақ өсіріп, егеменді еліміздің сəулелі шуағына бөленуде. Сондықтан да болар, облыс бойынша тек осы ауданда ғана Достық үйі жұмыс істейді Жалпы, ауданда 2007 жылы сегіз этномəдени бірлестік ашылып, жұмыс істей бастады. 2011 жылы бұрынғы «Колос» кинотеатры ғимараты қайта жарақтандырылып, Достық үйіне берілді. Мұндай Достық үйі, жоғарыда айтқанымыздай, аудандар арасында тек Мəртөкте ғана бар. Міне, содан бері «Русичи» орыс, «Святанка» украин, «Сябры» белорус, «Златоблюмен» неміс, «Шатлық-2» татар-башқұрт «Ариран» корей,

«Азери-2» əзербайжан, «Беслава» болгар-гагауз этномəдени бірлестіктері бір шаңырақтың астында өздерінің тілін, əдет-ғұрпын, салт-дəстүрін, мəдени-тарихи құндылықтарын сақтай отырып, ұлтаралық қатынастың тұғырын биіктету бағытында іргелі істер тындыруда. Сондай-ақ, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы аудандық бөлімшесі де осында орналасқан. – Бізде барлық шаруалар ортақ түсіністікпен атқарылады. Əр ұлттың «Наурыз», «Масленница», «Сабантой» сияқты ұлық мерекелерін бір атаның балаларындай бірлесіп өткіземіз. Достық пен бірлік тақырыбында дөңгелек үстелдер, қайырымдылық шараларын жəне этностардың ауылдардағы мəдени күндерін ұйымдас тырамыз, – дейді аудандық Достық үйінің директоры Макуза Тұрлығұлова бізбен əңгімесінде. Міне, «Тілі басқа болғанымен, тілегі бір, жүзі басқа болғанымен, жүрегі бір» біртұтас қазақ стандықтардың достығы мен бірлігіне ұйытқы болып отырған Достық үйіндегі ынтымақтың арнасы осылай кеңейе бермек. Ақтөбе облысы, Мəртөк ауданы.

Ґз ўлтын, ґз тамырын ќўрмет тўтќан Раушан НҰҒМАНБЕКОВА.

Биыл «Вайнах» чешен-ингуш этномəдени бірлестігінің құрылғанына 25 жыл толып отыр. «Вайнах» сөзі тау халықтарының барлығына ортақ, олар өзара амандасқанда қолданады екен, мағынасы «өзіміздің адам» дегенге саяды. – Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылғанына 20 жыл жəне «Вайнах» этномəдени бірлестігінің құрылғанына 25 жыл толуына орай жер-жерде шаралар легі өтуде, – дейді Семей қаласындағы «Вайнах» чешен-ингуш этномəдени бірлестігінің төрағасы, «НевадаСемей» халықаралық антиядролық орталығының вице-президенті Сұлтан Картоев. – Əсіресе, елордамыз Астанада өткен мерекелік шара көңілімнен шықты. Ресейдің Қазақстандағы елшісі Михаил Бочарников, академик-ғалым Сұлтан Аздоев, Парламент депутаты Ахмет Мұрадов, танымал кəсіпкер Ибрагим Жанғоразов Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа ризашылықтарын жеткізіп, сол кісінің сарабдал саясатының арқасында бүгінде Қазақстанда

тұратын барлық этнос өкілдері өздерінің тарихын, салт-дəстүрлері мен халықтық қасиетін сақтаулары үшін үлкен мүмкіндіктерге қол жеткізіп отырғандықтарын айтты. – Астана қалалық «Вайнах» этномəдени бірлестігінің төрағасы Салман Героевтың баяндамасынан қатты əсер алдым. Шынында да 1944 жылы чешен-ингуш сияқты тау халықтары Қазақстанға жер аударылғанда қазақ халқы қонақжайлылық танытып, жерге тастамай бауырына басты. Ұлы Отан соғысы жүріп жатқан кез. Жерімізден айыры лып, енді не істейміз деп тұрған кезде жергілікті халық қол ұшын берді. Ендеше, оларға неге рахмет айтпасқа?! Елдегі тыныш тық пен ауызбіршіліктің сақталуы қазақ халқының осындай кеңпейілділігінің де нəтижесі. Чешен-ингуш бірлестігінің 25 жылдығына арналған арнайы естелік медальдар да табысталды. Осыған ие болғандардың қатарында болғанымды үлкен жетістік деп санаймын. Қазақ халқы аман болсын, – дейді тағы да С.Картоев. СЕМЕЙ.

Жазєы мектеп – этносаралыќ ќатынастар жаршысы Орал қаласындағы «Бивуак» туристік-экскурсиялық кешенінде Қазақстан Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы жəне Қазақстан халқы Ассамблеясының қолдауымен «Жастар арасындағы этносаралық қатынастар мəдениеті» тақырыбындағы бір апталық жазғы мектеп өз жұмысын аяқтады. Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Оның жұмысына Қазақстан халқы Ассамблеясы Ғылымиса рапшылық кеңесінің халықаралық сарапшысы, əулие Клемент Охритский атындағы София университетінің профессоры Дронзина шақырылды. Тыңдаушылар ретінде облыстардан, Астана мен Алматы қалаларынан жастар мəселелерімен айналысатын мемлекеттік қызметшілер, этномəдени бірлестіктердің жетекшілері жəне жастар ресурстық орталықтарының мамандары қатысты. Жазғы мектеп шеңберінде «100 нақты қадам» Ұлт жоспарын да белгіленген мемлекеттік этносаясаттың міндеттері мен оны іске

асырудағы жастардың рөлі түсіндірілді. Ұлттық бірлік пен бірегейлікті қалыптастырудағы мемлекеттік жастар саясатының басымдықтары мен жастар ара сындағы толеранттылықты қалыптастырудың қазіргі технологиясының мəні талқыланды. Сондай-ақ, этностық топтардың мəдениетін сақтап қалу мен дамыту, Қазақстан халқының бірлігін күшейту жөніндегі жұмыс тəжірибесімен бөлісу үшін пікірталас алаңдары ұйымдастырылды. Жазғы мектеп бағдарламасына мəдени ағарту жөніндегі іс-шаралар да енгізіліп, соған сай Орал қаласы бойынша экскурсиялар, əдеби кештер жəне спорттық шаралар өткізілді. Батыс Қазақстан облысы.


11 шілде 2015 жыл

2014 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы туралы республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің есебінің негізгі тұжырымдары (Қазақстан Республикасы Үкіметінің есебіне қорытынды)

 Əріптес туралы əңгіме

Диктор

Атаќты Левитанныѕ ќолынан «КСРО-ныѕ жоєары дəрежелі дикторы» атаєын алєан Ерсайын МАХАМБЕТОВ туралы їзік сыр Қатарымызда жүрген адамдар жайлы бір ауыз жылы пікір айту үшін, алдымен, сол кісінің пайымы мен парасаты, қоғамға жəне айналасына жасаған істері, өзі араласып жүретін ортасымен қарымқатынасы, қала берді оның мінезқұлқы туралы əбден біліп алғанымыз абзал болмақ. Ал егер де сөз еткелі отырған азаматтың есімі ел аузында жүрген, келбеті жұртшылыққа жақсы танымал болса, онда жазбағыңның жауапкершілік жүгінің ауырлай түсері сөзсіз. Кезінде талай жылдар Целиноград облыстық телерадиокомитеті қазақ радиосының бас редакторы қызметін абыроймен атқарған, сондай-ақ, тың өлкесінің атақты «Левитаны» атанып кеткен, есімі елімізге белгілі əрі талантты диктор Ерсайын Махамбетов ағамызға əріптес інісі ретінде бірер ауыз сөз айтқымыз келгенде жоғарыдағы талаптардың ойымызға қайта-қайта орала бергені рас еді. Өйткені, Ерсайын ағамыз секілді елінің қошеметі мен сүйіспеншілігіне əлдеқашан бөленген, туған халқының адал перзенті атанған азамат жайлы пікір қозғау дегеніңіздің тазалық пен белгілі биіктікті талап ететіні анық. Мен ол кісіні 1991 жылы Целиноград облыстық телерадио комитетінің қазақ редакциясына журналист болып орналасқан күннен білемін, қашан көрсең де сабырлы қалпынан танбайтын, ашық-жарқын кейпінен айнымайтын, киім киісі мен жүріс-тұрысы да өзіне жарасып тұратын өте ұқыпты жан. Қанында ойнап, сүйегіне дейін сіңіп кеткен осы əдеті ол кісіні өзгелерден ерекшелендіріп, бір көрген адамның өзін тартып тұрады. Ұқыптылық дегеннен шығады, бірде көктемнің жауынды күндері журналист Бейбіт Оспанов екеуміз түскі ас ішу үшін асханаға жақындай бергеніміз сол еді, осы мезетте есік алдында тұрған Ерекең студияның телеоператоры болып істейтін жігітті жанына шақырып алып: «Інім, лас аяқкиіммен жүру – жігіт басыңа жараспайтын қылық. Есіңде болсын, ер жігіт қыздарды басынан аяғына қарай, ал қыз балалар жігітті аяғынан басына қарай қарап сынайды деген. Бойжеткеннің көзі салған жерден сенін аяқкиіміңнің ластығынан сүрініп жатса, онда саған келешекте кім қарайды», деп ағалық ескерту жасағаны бар еді. Былай қарағанда, бір адамға қарата айтылған секілді көрінгенімен де, шынтуайтында осында жиналған бəрімізге ортақ секілді көрінген ескерту Ерекеңнің осы бір ауыз сөзінің санамызға сіңіп қалғаны соншалық, сол күннен бастап киім кию үлгісі мен оның тазалығына мəн беру мəдениеті бойымызда берік қалыптасқан-тын. Мұны Ерекеңнің бойындағы көп қасиеттерінің бірі ғана деп білемін жəне оның өзін де сөздің реті келген соң ғана айтып отырмын. Ал негізінде мен Ерсайын ағаның шығармашылық жолындағы бағындырған биіктері мен жетістіктері жайында айтсам деймін. Саналы ғұмырының 50 жылын дикторлыққа арнаған ағамыздың еңбегі еш кеткен жоқ. Дикторлық оқудың қыры мен сырын терең меңгерген шебердің есімі уақытында Қазақстаннан асып, Мəскеуге дейін естіліп жатты. Сағаттарға созылатын қазақшаорысша хабарларды сүрінбей, мүдірмей, мəнерін бұзбай, сөзден жаңылмай, тек өзіне ғана тəн қоюлау, баритонға келіңкірейтін дауысымен бірқалыпта оқып, əр сөзін тыңдарман санасына сіңіре алатын қасиеті жоғары бағаланды десек, тым əсірелеп жібергендік болмас еді. Соның нəтижесінде 1985 жылы Мəскеуге арнайы шақырылған сапарының бірінде Ерсайын ағаға аты аңызға айналған Юрий Левитан «КСРО-ның жоғары дəрежелі дикторы» деген атақты салтанатты жағдайда өз қолымен табыстады. Демек, Қазақстан мен Орталық Азияның бір ұланы мəскеуліктерге бойындағы дарыны мен асқан талантын мойындата алған болып тұр ғой. Сонау сексенінші жылдары өзіміздің Есіл өңірі түгілі, республика деңгейінде екі тілде еркін оқитын дикторлар тапшылығы қатты сезілген болуы керек, өзіміз куə болғандай, Ерсайын аға бірнеше рет сол кездегі астанамыз Алматыдағы Қазақ радиосынан шақыртулар алып жүрді, бірақ отбасындағы жағдайларға байланысты Қазақ радиосының қара шаңырағында қызмет жасауға барудың реті келе қоймады. Бірақ, бұған диктор ағамыз қатты өкініп, сары уайымға салынған жоқ.

9

www.egemen.kz

Өйткені, данагөй қарияның «осы отырған жерімнің өзі төр» дегені секілді, Алматыдан шалғай өлкеде жүрсе де Ерекеңнің есімі үнемі ел аузында, оның оқыған хабарлары жұртшылықтың құлағында жүрді. – Мықты дикторға Алматыда немесе еліміздің оңтүстік аймақтарында жұмыс жасау тіпті де қиын болмаса керек, өйткені ол жақтың тыңдарманы қалың, ал өзге ұлт өкілдері мен орыс тілді ағайындар басым жатқан солтүстік өлкеде қызмет етіп, аз тыңдарманын баурап алу мүлдем басқа мəселе. Кімнің кім екендігі сонда байқалады, – дейтін кей

диктор ретінде түрлі тақырыптарға арналған хабарларды оқи жүріп, өзінің журналистік қабілетін де жетілдіре берді. Жазушыжурналистер Күлмес Рахымжанов,

кездері Ерсайын ағамыз. Мұны өте орынды пікір санаймын. Шынында да Ерекеңдер Целиноград өлкелік радиосында қызмет атқарған жылдары мұнда байырғы ұлт саны тым аз еді. Олардың өздері ана тілін жетік біле бермейтін. Міне, осындай жағдайда қазақ тілінде хабарлар дайындап, тыңдарман жүрегіне жол табу тек жазылған мəтіннің мықтылығына ғана емес, сонымен қатар, диктордың жағымды үні мен оның оқу мəнеріне, шебердің баурап алатын дауыс құдіретіне де тікелей байланысты деп білеміз. Дəл осы тұрғыдан келер болсақ, біздің Ерекеңді дикторлық мамандықтың биік шыңына көтеріле алған, еліміздегі ер дауысты санаулы дикторлардың бірегейі деп атауға, ал қазіргі заманның сөзімен айтқанда, дикторлық саланың таңшолпандай жарқыраған жарық «жұлдызы» деп айтуға əбден болар еді. Ерсайын аға дикторлық қызметпен шектеліп қалған жоқ, ол кісі өзекті тақырыптарды қамтыған көптеген радиохабарлар дайындады, Целиноград Ақмола атауына қайта ие болған жылдары қазақ тілін дамыту мақсатында да бірқатар маңызды шараларды алғашқылардың қатарында жүріп қолға алды. Айтар болсақ, қалааралық бағытта қатынайтын пойыздар мен электрпойыздарда жəне қала ішіндегі қоғамдық көліктер мен троллейбустарда аялдамалардың қазақ тілінде хабарлануын жүзеге асырды. Қоғамдық көлікте келе жатқандар үшін аялдамалардың Ерсайын ағаның дауысымен қазақ тілінде хабарлана бастауы сол кездегі жұртшылықтың санасына сілкініс əкеліп, тіл қолданысы аясының кеңи түсуіне нақты жол ашты десек, асыра айтқандық болмайды. Менің осы сөзімді бүгін растайтындар Астанада аз емес. Хабарландырулардың қазақ тілінде сайрап тұруы адамдардың бір-бірімен өз тілінде қысылмайқымтырылмай еркін сөйлесулеріне жетеледі. Сонымен қатар, кеңселер мен көшедегі ілініп тұратын жарнамалардың қазақша сауатты жазылуына да үлесін қосты. Сөйте жүріп, Сəкен Сейфуллин атындағы қазақ аграрлық университетінде, қаладағы аралас мектептерде студенттер мен оқушыларға қазақ тілі мен əдебиеті пəндерінен дəріс берді, бірқатар мекемелерде, соның ішінде мен білетін «Жасыл аймақ» республикалық мемлекеттік кəсіпорнында ынталы жұмыскерлерге тіл сындыру сабақтарын жүргізді. Ерекеңнің осы жасаған еңбектері зая кеткен жоқ, мəселен, ол кісі бастап кеткен «Жасыл аймақ» кəсіпорнындағы тіл кабинеті күні бүгінге дейін жұмыс істеп тұр. Ерсайын ағадан дəріс алған мамандардың көпшілігі бүгінде оз ойларын мемлекеттік тілде жеткізе алатын жағдайға жеткен. Міне, еткен еңбек пен төгілген тердің өтеуі осы емес деп кім айта алады?! Сонау 1962 жылы Целиноград өлкелік радиосына қызметке қабылданған Ерсайын Махамбетов

Қажымұрат Рахимов секілді аға буын өкілдерімен қоян-қолтық араласа жүре, олардан көп нəрсені үйренді, қалам тарту шеберлігін шыңдай түсті. Уақыт өте келе еңбек ерлері, соғыс ардагерлері жайлы очерктер жазып, қаламы қарымды журналист ретінде де таныла бастады. Бір кездері облыстық теледидардың бас редакторы Смағұл Рахымбек екеуі бірлесіп, егін орағының күзгі жиынтеріні барысына арналған «Алтын дəн» радиохабарын дайындады. Ерсайын аға осы хабардың авторы жəне республикалық «Аққу» əдеби радиожурналының тұрақты жүргізушісі болды. «Шəкіртсіз ұстаз – тұл» демекші, ізбасарлар дайындауда да Ерекеңнің жолы болды. Есімдері елімізге кеңінен танымал Рабиға Аманжолова, Меруерт Омарова жəне Думан Хамитов секілді телерадионың тамаша дикторлары оқу жəне мəнерлеп сөйлеу шеберлігін Ерсайын Махамбетовтен үйренді. Осы жерде «Мықты маман болу бір бөлек, ал білгеніңді бір түйірін қалдырмай үйрете алу – қасиет» деген қанатты сөз ойға оралады екен. Шынында да шəкірттерін дикторлық кеңістіктің шыңына ұшыра алған Ерсайын ағамыздың бойындағы талантын бағалаған орынды болмақ. Жалпы, Ерсайын ағамыздың мамандығы филолог. Əкесінен тым ерте қалған Ерекең үйдің үлкені болғандықтан, еңбекке ерте араласты. 8-ші сыныпты бітіре салысымен өндірістің түрлі салаларында жұмыс істеді, ауыр да демеді, жеңіл де демеді, бала да болса өзіне жүктелген міндетті мінсіз атқаруға тырысты. Өйткені, жалғыз шешесінің шамалы ғана табысы үйелмелі-сүйелмелі үш баланың қажетін өтеуге жетпейтін еді. Бұғанасы қата қоймаған бала қыран əлі жаспын демеді, бүлдіршін білегін сыбана жұмысқа араласты, сөйте жүріп шынықты, шыныға жүріп шыңдалды. Соңынан ерген қос бауырын жетелей жүріп есейтті, жоғары білім берді. Бауырлары ағаның үмітін ақтады. Інілерін қанаттандырып, оларды қатарға қосқаннан кейін ғана өз жағдайын ойлаған Ерсайын аға кештеу болса да жүрегінің қалауы бойынша Целиноград педагогикалық институтының филология факультетіне оқуға түсті. Оны тəмамдаған соң ендігі еңбек жолын ұстаздықпен жалғастырады. Қос тілді қатар меңгерген, жүзінен иманы төгілген жас маманды байқаған өлкелік телерадиокомитетінің басшылары радиоға дикторлық қызметке шақырды. Бұл 1962 жыл еді. Содан бергі өмірі телерадио саласымен біте қайнасқан Ерсайын ағамыз 50 жыл дикторлық қызметті мінсіз атқарды. «Тың өлкесінің «Левитаны» атанған ардақты ағамыз бүгінде құрметті демалыста, еңбегінің зейнетін көріп отырған бақытты əке, ардақты ата. Берден ҚАБЫЛОВ, журналист.

АСТАНА.

2014 ЖЫЛЫ РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БЮДЖЕТТІҢ АТҚАРЫЛУЫНЫҢ МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ 2014 жылға арналған республикалық бюджет Қазақстан Республикасының 2014-2018 жылдарға арналған əлеуметтік-экономикалық даму болжамына негізделген. Қазақстан Республикасының Үкіметі (бұдан əрі – Үкімет) макроэкономикалық көрсеткіштерді 2014 жылғы наурызда жəне қазанда нақтылады (2014 жылғы 11 наурыздағы №9 жəне 21 қазандағы №46 хаттамалар). 2014 жылы ішкі жалпы өнімнің (бұдан əрі – ІЖӨ) нақты өсуі 2013 жылмен салыстырғанда 4,3%-ды құрады, бұл болжамды параметрге сəйкес келеді. Сон ымен бірг е ІЖӨ -н ің н оми н алды мəн і 38 711,9 млрд. теңге деңгейінде қалыптасты, бұл қазанда нақтыланған болжамнан 911,8 млрд. теңгеге төмен. Есепті жылы экономиканың өсуі, негізінен, қызмет көрсету саласындағы өндіріс көлемінің 6,1%-ға ұлғаюы (өсімге үлес 3,4%) есебінен қамтамасыз етілді. Бұл ретте сауда саласында – 9,3%-ға (өсімге үлес 1,5%), көлік саласында – 7%-ға (өсімге үлес 0,5%) елеулі өсу қарқыны байқалды. Тауар өндіру 0,9%-ға (өсімге үлес 0,3%) өсті. Өнеркəсіптегі өсу қарқыны – 0,2%-ды (тау-кен өндіруде – 0,1%, өңдеу саласында – 0,2%), ауыл шаруашылығында – 0,8%-ды, құрылыста – 4,1%-ды құрады. ІЖӨ құрылымында тауар өндіру үлесі 2013 жылмен салыстырғанда 1,8%-ға қысқарып, 38,2%-ды құрады. Сыртқы экономикалық факторлардың қолайсыз болғанына (əлемдік тауар нарықтарында экспорттық өнім бағаларының төмендеуіне) қарамастан, 2014 жылы республикалық бюджет еліміздегі макроэкономикалық жəне əлеуметтік тұрақтылықтың сақталуы жағдайларында атқарылды. 2014 жылғы ақпанда жүргізілген теңгенің құнсыздануы ескеріле отырып, 2014 жылы жылдық мəндегі инфляция 7,4%-ды (2013 жылы – 4,8%-ды) құрады, бұл жоспарланған дəліздің жоғары шегінен 0,6 пайыздық тармаққа төмен. 2014 жылы халықтың жан басына шаққандағы орташа ақшалай табысы 2013 жылмен салыстырғанда номиналды мəнде – 10,4%-ға, нақты мəнде – 3,5%-ға өсті. Орташа айлық номиналды жалақының мөлшері 2014 жылғы желтоқсанда 154,6 мың теңгені құрап, жыл ішінде орташа 10,9%-ға өсті. 2014 жылғы қаңтаржелтоқсан айларындағы нақты жалақының мөлшері 3,9%-ға ұлғайды. Жұмыссыздық деңгейі 5,1%-ға болжанғанымен, 2014 жылдың соңына қарай 5,0%-ды құрады. Үкіметтің Есебіне сай, орталық мемлекеттік орган дардың шығындар бойынша игермеген жəне пайдаланбаған республикалық бюджет қаражатының сомасы 26,4 млрд. теңгені құрады, оның 7,9 млрд. теңгесі – Үкімет резервінің бөлінбеген сомасы. Бұдан басқа, қаржы активтерін сатып алуға бөлінген 13,5 млрд. теңге пайдаланылмаған, 2,6 млрд. теңге бюджеттік кредиттер пайдаланылмай қайтарылған. Сондай-ақ, бұрын республикалық бюджеттен алынып, пайдаланылмаған 8,5 млрд. теңге қайтарылған. Жергілікті атқарушы органдар 3,4 млрд. теңге нысаналы трансферттерді жəне 435,3 млн. теңге бюджеттік кредиттерді пайдаланбаған. Пайдаланылмаған жəне мақсатына сай пайдаланылмаған 9,7 млрд. теңге нысаналы трансферттер бюджетке қайтарылған. Қазынашылықтың қолма-қол ақшаны бақылау шотындағы квазимемлекеттік сектор субъектілері қаражатының қалдықтары 344,5 млрд. теңгені, соның ішінде 2014 жылы республикалық бюджеттен бөлінген қаражат 321,9 млрд. теңгені құрады. Республикалық бюджеттің игерілмеген қаражатынан шығындар бойынша – 4,1 млрд. теңге, қолма-қол ақшаны бақылау шотында (бұдан əрі – ҚБШ) қаражаттың жетіспеушілігіне байланысты, қаржы активтерін сатып алу бойынша – 13,5 млрд. теңге, республикалық бюджет комиссиясының (бұдан əрі – РБК) 24 желтоқсандағы №37 шешіміне байланысты толық қаржыландырылмаған. Сондықтан, республикалық бюджет қаражатының толық қаржыландырылмаған көлемдерін (17,6 млрд. теңге) игерілмеген қаражатқа жатқызуға болмайды. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің (бұдан əрі – Есеп комитеті) бағалауынша, шығындар бойынша іс жүзінде игерілмеген қаражат 14,4 млрд. теңгені құрады Бюджеттік бағдарламалар əкімшілері тарапынан жергілікті атқарушы органдарға жəне квазимемлекеттік сектор субъектілеріне бөлінген қаражаттың пайдаланылуына тиісті мониторинг пен бақылаудың болмауы олардың игерілмеуіне, негізсіз жəне тиімсіз пайдаланылуына əкеп соғуда. Нəтижесінде мемлекеттік, салалық бағдарламалардың жəне мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларының жекелеген мақсаттарына, тікелей жəне түпкілікті нəтижелердің көрсеткіштеріне қол жеткізілмей отыр. Нəтижелілік принципі орындалмаған бюджет қаражатының жалпы сомасы 378,5 млрд. теңгені құрады. 2014 ЖЫЛҒЫ РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БЮДЖЕТТІҢ АТҚАРЫЛУЫН БАҒАЛАУ Республикалық бюджет түсімдерінің атқарылуын бағалау 2014 жылы республикалық бюджет түсімдері 2013 жылмен салыстырғанда 979,0 млрд. теңгеге ұлғайып, 7 354,8 млрд. теңгені құрады. Республикалық бюджет түсімдерінің жалпы көлемінде кірістердің үлесі - 80,3%-ды, өтелген бюджеттік кредиттердің үлесі – 1,1%-ды, қарыз түсімдерінің үлесі 18,6%-ды құрады. Республикалық бюджет кірістерінің атқарылуын бағалау 2014 жылға арналған республикалық бюджет кірістері бойынша нақтыланған жоспар 6 034,0 млрд. теңге мөлшерінде белгіленген. Үкімет 80,7 млрд. теңгеге төмендету жағына қарай түзеткен (2014 жылғы 30 желтоқсан) кірістер бойынша жоспар 5 953,3 млрд. теңгені құрады. Кірістердің іс жүзіндегі түсімдері – нақтыланған жоспардан 125,2 млрд. теңгеге немесе 2,1%-ға жəне түзетілген жоспардан 44,5 млрд. теңгеге немесе 0,7%-ға азайып, 5 908,8 млрд. теңгені құрады. Кірістердің жалпы сомасында салықтық түсімдер – 3 666,1 млрд. теңгені немесе 62%-ды, трансферт түсімдері – 2 103,3 млрд. теңгені немесе 35,6%-ды, салықтық емес түсімдер – 131,7 млрд. теңгені немесе 2,3%-ды, негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер – 7,7 млрд. теңгені немесе 0,1%-ды құрады Кірістер құрылымында салықтық түсімдердің үлесі 2013 жылмен салыстырғанда 5,7 пайыздық тармаққа азайып, трансферттер, салықтық емес түсімдер, тиісінше, 5,5%-ға жəне 0,3%-ға ұлғайған. Республикалық бюджет кірістері 2013 жылмен салыстырғанда 729,3 млрд. теңгеге немесе 14%-ға өскен, соның ішінде салықтық түсімдердің көлемі – 155,5 млрд. теңгеге немесе 4,4%-ға, трансферттер – 544,1 млрд. теңгеге немесе 34,9%-ға ұлғайған. Салықтық емес түсімдер де 31,0 млрд. теңгеге немесе 30,8%-ға ұлғайған, ал негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер 1,3 млрд. теңгеге немесе 14,6%-ға төмендеген. Табыс салығы түсімдері 1 169,7 млрд. теңгені немесе салықтық түсімдердің 31,9%-ын құрады, түсімдер жоспары 3,4%-ға орындалмаған. Халықаралық саудадан жəне сыртқы операциялардан түскен салықтық түсімдер 1 054,1 млрд. теңгені немесе салықтық түсімдердің 28,7%-ын құрады. Мұнай секторы ұйымдарынан түсетін түсімдерді қоспағанда, резидент заңды тұлғалардан түсетін корпоративтік табыс салығы (бұдан əрі – КТС) (БСК 101101) бойынша 2014 жылға бекітілген жоспар 778,8 млрд. теңгені құрап, 50,6 млрд. теңгеге қысқартылып, 728,2 млрд. теңгеге дейін түзетілді. Іс жүзінде бюджетке 715,3 млрд. теңге немесе жоспарға 98,2% түсті. Түсімдер жоспарының орындалмауы экономиканың даму қарқынының баяулауына, мұнай бағасының бір

баррель үшін 60 АҚШ долларына дейін құлдырауына байланысты болды. 2014 жылы мониторингіде тұрған 300 ірі салық төлеушіден 308,3 млрд. теңге сомасында КТС түскен (БСК 101101), бұл 2013 жылмен салыстырғанда (294,9 млрд. теңге) 13,4 млрд. теңгеге немесе 4,6%-ға көп. Аталған салық төлеушілерден түскен түсімдердің үлесі 2013 жылмен салыстырғанда КТС-ның (БСК 101101) жалпы сомасынан 5,6%-ға қысқарып, 43,1% болды. 2014 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген тауарларға, орындалған жұмыстарға жəне көрсетілген қызметтерге салынатын қосылған құн салығы (бұдан əрі – ҚҚС) (БСК 105101) 353,1 млрд. теңгеге жоспарланғанымен, іс жүзінде 333,9 млрд. теңге түскен, жоспар 19,2 млрд. теңгеге немесе 5,4%-ға орындалмаған. ҚҚС түсімдері 2013 жылмен салыстырғанда, 111,9 млрд. теңгеге немесе 25,1%-ға азайған, оған «нөлдік» ставкамен салық салынатын айналымдар бойынша ҚҚС қайтару сомаларының өскені, күміс (20,6%-ға), алтын (10,3%-ға), мыс (7,1%-ға), қорғасын (1,9%-ға), «Brent» маркалы мұнай (9,3%-ға) сияқты негізгі экспорттық позицияларға бағалардың төмендегені себеп болған. 2014 жылы нөлдік ставкамен ҚҚС қайтару 2013 жылмен салыстырғанда 168 млрд. теңгеге немесе 67,5%ға ұлғайып, іс жүзінде 416,9 млрд. теңгені құрады. 2013 жылмен салыстырғанда, 2014 жылы ҚҚС-ның асып кету сомасы – 79,6 млрд.теңгеге немесе 5,6 %-ға, соның ішінде өзге айналымдар бойынша –57,5 млрд. теңгеге немесе 11,1%-ға, ҚҚС-ның нөлдік ставкамен айналымдар бойынша асып кету сомасы 22,1 млрд. теңгеге немесе 2,4 пайызға ұлғайғаны байқалады. Мұнайға салынатын экспорттық баж түсімдерінің көлемі 2014 жылы 716,9 млрд. теңгені немесе 100,2%-ды құрады, жоспар бойынша – 715,1 млрд. теңге. Қазақстан Республикасының (бұдан əрі – ҚР) есепті кезеңде Кеден одағына (бұдан əрі – КО) қатысушы мемлекеттердің бюджеттеріне аударған кедендік əкелу жəне қорғау баждарының сомасы 272,4 млрд. теңгені құрады, соның ішінде Ресей Федерациясына (бұдан əрі – РФ) – 258,6 млрд. теңге, Беларусь Республикасына (бұдан əрі – БР) – 13,8 млрд. теңге. КО-ға мүше мемлекеттерден алынған қарсы аударымдардың сомасы 234,2 млрд. теңгені құрады. Нəтижесінде 2014 жылы 38,2 млрд. теңге мөлшерінде теріс сальдо қалыптасты. 2014 жылы республикалық бюджетке түскен салықтық емес төлемдердің көлемі жоспарлы (119,3 млрд. теңге) деңгейден 10,4%-ға асып, 131,7 млрд. теңгені құрады. Салықтық емес түсімдердің негізгі үлесін мемлекеттік меншіктегі мүлікті жалға беруден түскен кірістер (28,0 млрд. теңге немесе 21,3%), оның ішінде «Байқоңыр» кешенін пайдаланғаны үшін жалдау ақысынан түскен 20,2 млрд.теңге түсімдер құрады. Салықтық жəне кедендік əкімшілік етудің тиімділігін бағалау 2014 жылы салық төлеушілердің салық тəртібінің көрсеткіші нашарлаған. 2015 жылғы 1 қаңтарға республикалық бюджетке салықтық түсімдер бойынша бересі 2014 жылдың бас кезімен салыстырғанда 33,7 млрд.теңгеге немесе 1,8 есеге ұлғайып, 78 млрд. теңгені құрады. Есеп комитетінің бақылауы барысында банкроттық рəсімдердің қолданылғаны туралы соттың шешімі болмаған салық төлеушілерге банкрот мəртебесінің негізсіз берілуіне байланысты, бересі бойынша есепті деректерді төмендетіп көрсету фактілері анықталды. Сонымен қатар, салық декларацияларында анық емес мəліметтер ұсыну фактілеріне жол берілген Салық төлеушілердің өтініштері бойынша таратуға қатысты салықтық тексеру рəсімдерін жүргізудің ұзақтығы республикалық бюджетке түсетін түсімдердің шығындарына алып келеді. Есеп комитетінің бағалауынша, мемлекеттік кірістер органдарының салық төлеуден жалтару фактілеріне уақтылы ден қою бөлігінде қолданып отырған салықтық бақылау шаралары бұрынғысынша жеткілікті дəрежеде тиімді болмай отыр. Мəселен, 2014 жылы жалған кəсіпорын деп танылған 64 заңды тұлға бойынша 1,7 мың контрагент (2013 жылмен салыстырғанда 519 бірлікке өскен) анықталды, олар заңды тұлғалармен арадағы өзара есеп айырысулары бойынша салықтық міндеттемелерін – 51,8 млрд. теңгеге, соның ішінде КТС бойынша – 32,4 млрд. теңгеге, ҚҚС бойынша – 19,4 млрд. теңгеге азайтқан. Оның ішінде 1,3 мың контрагентке қатысты КТС жəне ҚҚС бойынша қосымша есептелуге жататын салықтар сомасы 33,7 млрд. теңгені, соның ішінде КТС – 21,1 млрд. теңгені, ҚҚС – 12,6 млрд. теңгені құрады. Салықтық əкімшілік ету кезінде КТС мен ҚҚС бойынша есептілік 3,6 млрд. теңгеге түзетілген, бұл толық түспеген салықтар сомасының тек 10,7%-ын құрайды. Жүргізілген жұмыстардың нəтижесінде 528,8 млн. теңге (4,2%) ҚҚС, соның ішінде артық төлемдер есебінен (дебеттік сальдо) – 330,4 млн. теңге (2,6%) өндіріп алынды, бюджетке 198,3 млн. теңге (1,6%) аударылған. Бақылау барысында мемлекеттік тіркелуі заңсыз деп танылған жалған кəсіпорындардың жəне салық төлеушілердің контрагенттеріне шараларды уақтылы қабылдамаудың 10 фактісі анықталды, бюджет шығындарының жалпы сомасы 1,2 млрд. теңгені құрады. Сондай-ақ салық органдары тексеру жүргізу кезінде жекелеген жағдайларда салық заңнамасы бұзушылықтарын анықтамаған жəне актілерде көрсетпеген, осы арқылы республикалық бюджетке айтарлықтай залал келтірілген. Есеп комитеті аумақтық салық органдары тарапынан салық заңнамасының бірдей бұзушылықтары үшін əртүрлі санкциялардың қолданылғанын анықтады. Кеден органдары қолданатын тəуекелдерді басқару жүйесі тиімділігінің төмендігі байқалады. 2014 жылы кеден органдары 62,3 мың тексеріп қарауды жүргізу кезінде кеден заңнамасы бойынша бар болғаны 254 бұзушылық анықтаған, бұл ретте бақылау барысында тəуекелдерді барынша азайту шараларын орындамаудың 101 фактісі расталды, оларға қатысты кедендік төлемдер мен салықтар бойынша бюджет шығындары 4 млн. теңгені құрады. Республикалық бюджет шығыстарының атқарылуын бағалау 2014 жылы республикалық бюджеттің түзетілген шығыстары 7 472,4 млрд. теңгені құрады, бұл бекітілген көрсеткіштен 399,1 млрд. теңгеге немесе 5,9%-ға көп жəне нақтыланған көрсеткіштен 80,7 млрд. теңгеге немесе 1%-ға аз. Нақты шығыстар 2013 жылмен салыстырғанда 1 114,5 млрд. теңгеге немесе 17,6%-ға ұлғайып, 7 431,1 млрд. теңгені құрады. Шығыстар құрылымында шығындардың үлес салмағы айтарлықтай басым (87,1%), олар 2013 жылмен салыстырғанда 770,4 млрд. теңгеге немесе 13,5 %-ға ұлғайған. Қаржы активтерін сатып алуға жұмсалған шығыстар 480,0 млрд. теңгені немесе жылдық тағайындауға 97,3%ды құрады. Берілген бюджеттік кредиттердің сомасы 118,5 млрд. теңгені құрап, толық көлемінде орындалған. 2012-2014 жылдары бюджеттік кредиттердің үлесі 2,9%-дан 1,6%-ға дейін қысқарып, сатып алынған қаржы активтерінің үлесі 6,0%-дан 6,4%-ға дейін ұлғайған. ІЖӨ-ге шаққандағы шығыстар үлесі 2013 жылғы 17,9 %-дан 2014 жылы 19,2 %-ға дейін ұлғайған Бюджеттің нақтыланып, түзетілгеніне қарамастан, республикалық бюджеттен бөлінген қаражаттың игерілмеген жəне пайдаланылмаған сомасы 39,9 млрд. теңгені, соның ішінде шығындар бойынша – 26,4 млрд. теңге (Үкіметтің резервінен бөлінбеген 7,8 млрд. теңгені қоса алғанда), қаржы активтерін сатып алу бойынша –13,5 млрд. теңгені құрады. Жоспарланған бюджет қаражатының игерілмеу жəне пайдаланылмау себептерінің бірі – республикалық бюджеттің ҚБШ-дағы ақшалай қаражатының жетіспеушілігі болып табылатынын атап өткен жөн. 2015 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша,

республикалық бюджеттің ҚБШ-дағы қаражат қалдығы 2,3 млрд. теңгені құрады. Сонымен қатар, республикалық бюджет қаражатының игерілмеуіне мемлекеттік сатып алу рəсімдерінің ұзақ жүргізілуі, шарттық міндеттемелерді орындаудағы бұзушылықтар жəне бюджеттік бағдарламалардың тиімсіз басқарылуы сияқты бірқатар субъективті себептер əсер еткен. 2014 жылы дебиторлық берешек 2013 жылмен салыстырғанда – 48 млрд. теңгеге (39,4 %-ға), 2012 жылмен салыстырғанда –75,2 млрд. теңгеге (79,4 %-ға) ұлғайып, 170 млрд. теңгені құрады. Кредиторлық берешек те айтарлықтай өсе түскен, ол жылдың соңында 69,7 млрд. теңге мөлшерінде қалыптасты. Кредиторлық берешек 2012 жылмен салыстырғанда 1,6 есеге, 2013 жылмен салыстырғанда – 1,9 есеге ұлғайған Республикалық бюджет шығындары 2014 жылы шығындар көлемі 2013 жылмен салыстырғанда 13,5%-ға өсіп, 6 471,2 млрд. теңгені құрады жəне 2012 жылмен салыстырғанда 23%-ға ұлғайған. 2014 жылы республикалық бюджет шығындарын атқару 26 мемлекеттік орган əкімшілік ететін 560 бюджеттік бағдарлама бойынша 15 функционалдық топ бөлінісінде жүзеге асырылды (2013 жылы – 38 ББƏ). Шығындардың жылдық мəндері 11 функционалдық топ бойынша орындалмаған. Ең көп мына топтар бойынша: «Өзгелер» – 8,4 млрд. теңгеге (2,8%), «Денсаулық сақтау» – 5,6 млрд. теңгеге (0,9%), «Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер» – 4 млрд. теңгеге (1,0%), «Көлік жəне коммуникация» – 2,8 млрд. теңгеге (0,6%), «Мəдениет, спорт, туризм жəне ақпараттық кеңістік» – 1,9 млрд. теңгеге (1,8%), «Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны жəне жануарлар əлемін қорғау, жер қатынастары» – 1,3 млрд. теңгеге (0,8%) орындалмауына жол берілген. Бюджеттік кредиттердің пайдаланылуы 2014 жылға арналған республикалық бюджетті нақтылау кезінде бюджеттік кредит берудің көлемі бекітілгеннен 693,3 млн. теңгеге ұлғайып, 118,7 млрд. теңгені құрады. Республикалық бюджетті түзету кезінде бюджеттік кредит берудің көлемі 118,5 млрд. теңгеге қысқартылып, нақты 100%-ға орындалды. Бюджеттік кредиттерді өтеу бойынша түсімдер нақтыланған жоспарда 72,2 млрд. теңге болғанымен, 79 млрд. теңгені құрады. Бюджеттік кредиттер республикалық бюджеттік бағдарламалардың төрт əкімшісіне əлеуметтік қамсыздандыруға жəне əлеуметтік көмекке, ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттілігін жəне орнықтылығын қамтамасыз етуге, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты дамытуға, агроөнеркəсіптік кешен субъектілерін қолдауға бөлінген. Ауылда кəсіпкерлікті дамытуға жəрдемдесу үшін «Жұмыспен қамту 2020 жол картасы» бағдарламасы (бұдан əрі – ЖЖК бағдарламасы) (Үкіметтің 2015 жылғы 5 ақпандағы №42 қаулысымен күші жойылған) шеңберінде бюджеттік кредит беруге 20,6 млрд. теңге бөлініп, оны жергілікті атқарушы органдар есептілікке сай толық көлемінде игерген. Бюджеттік кредит қаржы, еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрліктерінің жəне 14 облыстың жергілікті атқарушы органдарының арасында жасалған кредиттік шарттар бойынша жылдық 0,01% сыйақы ставкасымен бес жыл мерзімге берілген. Бұл ретте Микроқаржы (микрокредит) ұйымдарына жəне кредиттік серіктестіктерге конкурстық негізде кредит беру қағидаларында белгіленген ЖЖК бағдарламасының қатысушыларына микрокредит беру тетігінің көпбуындылығы, түпкілікті қарыз алушыларға кредит берудің нақты айқындалған талаптарының болмауы 2014 жылы берілген кредиттер бойынша сыйақы ставкасының орташа 6,1%-ға дейін ұлғаюына алып келді. Атап айтқанда, микрокредиттер бойынша сыйақы ставкасы Атырау облысында – 7%-ды, Қарағанды облысында – 6,7%-ды жəне Алматы облысында – 6,3%-ды құрады. Нəтижесінде, микрокредиттер ЖЖК бағдарламасының 8 992 қатысушысына берілген, ал жоспар бойынша – 9 699 адам. Бұл ретте ауыл халқын қамту 2013 жылмен салыстырғанда 1 483 адамға (15%-ға) төмендеген. 2014 жылы 40 млрд. теңге мөлшеріндегі бюджеттік кредит бөлінген, ол қаржы толық көлемінде игерілді. Сонымен бірге бюджеттен жеңілдікпен алынған кредиттік ресурстар бойынша сыйақы ставкаларының негізділігі мен оларды бекіту мəселелері осы уақытқа дейін шешілмеген. Нəтижесінде, 2014 жылы жылдық 0,01% ставкамен республикалық бюджеттен алынған кредит ауылшаруашылық тауарын өндірушілерге жылдық 5%-8% ставкамен берілген. Мемлекеттің қаржы активтерін сатып алу Соңғы үш жылдың ішінде қаржы активтерін сатып алуға республикалық бюджеттен 1 022,7 млрд. теңге бөлінген. Сонымен бірге, шығыстар серпіні 2014 жылы осы мақсатқа жұмсалған шығыстар көлемінің айтарлықтай ұлғайғанын көрсетеді. Егер 2012 жылы активтерді сатып алуға 361,7 млрд. теңге жұмсалса, ал 2013 жылы – 167,5 млрд. теңге, 2014 жылы – 480 млрд. теңге жұмсалған. 2014 жылға бекітілген республикалық бюджетте жалпы сомасы 133,5 млрд. теңгеге қаржы активтерін сатып алу қарастырылған. Түзетілгеннен кейін шығыстар сомасы бекітілген бюджеттен 3,7 есеге ұлғайтылған. Оның мөлшері 2013 жылмен салыстырғанда 326 млрд. теңгеге немесе 2,9 есеге өсті. 2015 жылғы 1 қаңтарға квазимемлекеттік сектор субъектілерінің ҚБШ-дағы бюджет қаражаты қалдықтарының жалпы сомасы 344,5 млрд. теңгені құрады, оның 321,9 млрд. теңгесі – 2014 жылы республикалық бюджеттен бөлінген қаражат немесе қаржы активтерін сатып алуға аударылған қаражаттың жалпы көлемінің 67,1%-ы. Есепті кезеңде ҚБШ-да 2012-2013 жылдары қаржы активтерін сатып алуға бөлінген 22,6 млрд. теңгенің пайдаланылмай тұрғанын атап өткен жөн. ҚБШ-дағы қалдықтардың пайдаланылмауына конкурстық рəсімдердің кешіктіріліп өткізілуі, жекелеген құрылыс объектілерінің жобалау-сметалық құжаттамаларының (бұдан əрі – ЖСҚ) түзетілуі, оларды іске асыру мерзімдерінің ауыстырылуы, мемлекеттік сатып алу нəтижесінде қаражаттың үнемделуі себеп болған, оларды толық пайдалану не бюджетке қайтару жөнінде тікелей нормалар қарастырылмаған. Бюджет тапшылығын жəне оны қаржыландыру көздерін бағалау 2014 жылға арналған республикалық бюджет тапшылығы бастапқыда 942,4 млрд. теңге мөлшерінде бекітіліп, наурызда азайту жағына қарай 918,6 млрд. теңгеге дейін нақтыланған, қарашада 1 082,8 млрд. теңгеге дейін нақтыланып түзетілген. 2014 жылдың соңында бюджет тапшылығы 1 081,2 млрд. теңге мөлшерінде қалыптасты, бұл түзетілген бюджеттен 1,6 млрд. теңгеге төмен. 2014 жылы бюджет тапшылығы 2013 жылмен салыстырғанда – 363,2 млрд. теңгеге, 2012 жылмен салыстырғанда – 174,7 млрд. теңгеге ұлғайды. Тартылған қарыздардың нақты сомасы жыл соңында 1 366,3 млрд. теңгені құрады, оның 361,4 млрд. теңгесі қайта қаржыландыру тетігі жолымен негізгі борышты өтеуге пайдаланылған. РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БЮДЖЕТ ҚАРАЖАТЫНЫҢ ЖЕКЕЛЕГЕН БАҒЫТТАР БОЙЫНША ПАЙДАЛАНЫЛУ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ Мемлекеттік жəне салалық бағдарламалардың іске асырылу тиімділігін бағалау 2014 жылы мемлекеттік жəне салалық бағдарламаларды іске асыру кезінде жоспар 2 895,3 млрд. теңге болған тұста, қаражат 86,8%-ға немесе 2 511,8 млрд. теңгеге, соның ішінде республикалық бюджет бойынша – 1 033,9 млрд. теңгеге, жергілікті бюджеттер бойынша – 257,4 млрд. теңгеге, бюджеттен тыс қаражат бойынша – 1 220,5 млрд. теңгеге игерілген. (Соңы 10-бетте).


10

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 9-бетте). Есепті кезеңде Есеп комитеті екі мемлекеттік жəне он бес салалық бағдарламаның іске асырылу тиімділігін бағалауды жүзеге асырды, оның қорытындылары жекелеген мемлекеттік органдар – бағдарламалардың үйлестірушілері көзделген іс-шаралардың орындалу барысына тиісті мониторинг пен бақылауды қамтамасыз етпегенін көрсетті. Есеп комитетінің бақылау іс-шараларымен қамтылған 621,2 млрд. теңгеден бағдарламалық құжаттарды іске асыру барысында жалпы сомасы 127,7 млрд. теңгеге бюджет жəне өзге де заңнама бұзушылықтарына жол берілген, 56,2 млрд. теңге тиімсіз пайдаланылған1. Бірқатар бағдарламалық құжаттарда жекелеген іс-шаралардың, нысаналы индикаторлардың жəне көрсеткіштердің қайталанғаны анықталды. Мемлекеттік бағдарламалардың іске асырылу тиімділігін бағалау Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялықинновациялық дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаның (бұдан əрі – ҮИИДМБ) негізгі міндеттерін іске асыру мақсатында 24 салалық бағдарлама əзірленген. Есеп комитеті оны іске асыру мақсатында қабылданған 10 салалық бағдарламаның тиімділігіне бақылау жүргізді. 2010-2014 жылдары ҮИИДМБ-ны іске асыру үшін республикалық бюджеттен 2 387,4 млрд. теңге2, соның ішінде 2010 жылы – 409,4 млрд. теңге, 2011 жылы – 506,1 млрд. теңге, 2012 жылы – 486,1 млрд. теңге, 2013 жылы – 514,9 млрд. теңге, 2014 жылы – 470,9 млрд. теңге бөлінген. ҮИИДМБ-ны іске асыру шеңберінде бөлінген жəне тексерілген 389,7 млрд. теңге бойынша 87,3 млрд. теңгеге қаржылық бұзушылықтар анықталды, 49,9 млрд. теңге тиімсіз пайдаланылған. ҮИИДМБ-ның бекітілген Іс-шаралар жоспары 64 тармақты қамтыған болатын. Мұнда көзделген іс-шаралар нысаналы индикаторлармен жəне нəтиже көрсеткіштерімен өзара байланыстырылмаған. Сол себептен, ҮИИДМБ-ның аяқталуына бір жыл қалғанда қосымша 295 тармақ енгізілген, соның ішінде 2010-2012 жылдары іске асырылған жəне бұрын салалық бағдарламаларда көзделген тармақтар кездеседі. Тексеру қорытындылары көрсетіп отырғандай, пайдалануға енгізілген 770 жобаның 322 жобасы толық жобалық қуатымен жұмыс істеуде, оның ішінде 217 жоба – агроөнеркəсіптік кешен саласына, 56 жоба – құрылыс индустриясына, 26 жоба – машина жасау саласына, 23 жоба – тау-кен металлургия саласына тиесілі. Сонымен бірге, бірқатар жобалар бойынша индустриялық немесе инновациялық бағыт бастапқы кезінен-ақ қарастырылмаған. Индустрияландыру картасына төмен не нөлдік қосылған құны бар бірқатар жобалар енгізілген. Солардың қатарында инфрақұрылымдық жобалар (метро, жолдар) жəне агроөнеркəсіптік кешен жобалары (мал сою пункттерін, бордақылау алаңдарын, жылыжайларды салу, мал шаруашылығы үй-жайларын реконструкциялау) кездеседі. Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын (бұдан əрі – Тілдерді дамыту мембағдарламасы) іске асыру барысында ұйымдастыру, үйлестіру жəне мониторинг жұмыстары тиісінше жүргізілмегендіктен, жалпы сомасы 2,6 млрд. теңгеге бюджет жəне өзге де заңнама бұзушылық фактілеріне жол беріліп, 422,5 млн. теңге қаражат тиімсіз жұмсалған. Ағымдағы тілдік ахуалға талдаудың жасалмауы, бұрынғы бағдарламалық құжаттарды іске асыру кезіндегі проблемаларды анықтау бойынша жұмыстың жеткілікті дəрежеде жүргізілмеуі Тілдерді дамыту мембағдарламасының сапасыз əзірленуіне алып келіп, қойылған мақсаттарға қол жеткізуге кедергі келтірген. Бірінші кезеңді (2011-2013 жылдар) іске асыру ке зінде жекелеген мақсаттарға, міндеттерге, нысаналы ин ди каторларға, нəтижелер мен іс-шаралардың көрсеткіштеріне қол жеткізілмеген. Жоспарланған нəтижелерге қол жеткізілмеуіне олардың нормативтік жəне əдіснамалық тұрғыдан сүйемелденбегені, Тілдерді дамыту мембағдарламасын өзекті ету жұмыстарының уақтылы жүргізілмегені, сондай-ақ тиісінше мониторинг жасалмағаны себеп болған. Жергілікті атқарушы органдармен Тілдерді дамыту мембағдарламасын қаржылық қамтамасыз ету бойынша ведомствоаралық өзара іс-қимыл жөніндегі жұмыстар тиісті деңгейде жүргізілмеген. Салалық бағдарламалардың іске асырылу тиімділігін бағалау Салалық бағдарламалардың іс-шаралар жоспарларының сапасыз əзірленуі, жекелеген бірлесіп орындаушылардың тиісті деңгейдегі жауаптылығының болмауы, олардың бағдарламалар іс-шараларының орындалуы бойынша ақпаратты уақтылы ұсынбауы, өзара іс-қимылдардың нашар болуы, іс-шараларды тиісінше жəне уақтылы орындауды қамтамасыз ету бойынша жоспарлау жəне басқару жүйесінің тиімді тетіктерінің жасалмауы жекелеген салалық бағдарламалардың тиімсіз іске асырылуына алып келді. Қазақстан Республикасындағы құқық бұзушылық профилактикасының 2011-2013 жылдарға арналған салалық бағдарламасын (бұдан əрі – Құқық бұзушылық профилактикасы бағдарламасы) іске асырудың қорытындысы көзделген іс-шаралардың жеткілікті дəрежеде тиімді іске асырылмағанын көрсетті. Құқық бұзушылық профилактикасы бағдарламасын іске асыруға республикалық бюджеттен қаражат бөлінбеген. Сонымен бірге Құқық бұзушылық профилактикасы бағдарламасының жекелеген іс-шараларында сандық жəне сапалық көрсеткіштер қамтылмаған, бірқатар іс-шаралар ұсынымдық сипатта болған. ҚР-да жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етудің 2012-2014 жылдарға арналған бағдарламасының (бұдан əрі – Жол қозғалысының қауіпсіздігі бағдарламасы) іске асырылу тиімділігі төмен болғандықтан, 2014 жылы оның күші жойылды. Жоспарланған 1,2 млрд. теңгеден нақты шығындар 1,1 млрд. теңгені құрады, соның 133,4 млн. теңгесі тиімсіз пайдаланылған. Жол қозғалысы қауіпсіздігі бағдарламасының бес міндетіне қол жеткізу шеңберінде 41 іс-шараны іске асыру қарастырылған, оның 38-і орындалған, соның ішінде 23 ісшара – ішінара орындалып, 1-уі – уақтылы орындалмаған, 3 іс-шара – орындалмаған. «Моноқалаларды дамытудың 2012-2020 жылдарға ар нал ған» бағдарламасы (бұдан əрі – Моноқалалар бағдарламасы) жеткілікті дəрежеде тиімді іске асырылмаған. Моноқалалардың проблемаларын шешу үшін 2013 жылы осы бағдарлама шеңберінде 38,2 млрд. теңге мөлшерінде шығыстар қарастырылып, оның 17,8 млрд. теңгесі немесе 47%-ы бөлінген. Жауапты орталық жəне жергілікті атқарушы органдар арасындағы үйлестіру жұмыстарының жəне өзара ісқимылдардың нашарлығы Моноқалалар бағдарламасының жоспарланған көрсеткіштері мен нысаналы индикаторларына қол жеткізілмеуіне алып келді. Кəсіпкерлікті дамытуға жəне моноқалалардың экономикасын əртараптандыруға жеткілікті назар аударылмаған. Моноқалалар бағдарламасында əлеуметтік-экономикалық даму əлеуеті жоғары елді мекендерге жəне экономикалық өсу орталықтарына еркін түрде көшуді ынталандыру бойынша міндеттер қарастырылмаған. Моноқалалар бағдарламасының іс-шаралар жоспарында өнеркəсіптік өндірісті дамытуға, моноқалалар тұрғындарын оқытуға жəне жұмысқа орналастыруға жəрдемдесуге бағытталған іс-шаралар енгізілмеген, ал өңірлердің əлеуметтік-экономикалық дамуы – осы іс-шаралардың іске асырылуына тығыз байланысты. «Жұмыспен қамту-2020 жол картасы» салалық бағдарламасы (бұдан əрі – Жұмыспен қамту жол картасы) жеткілікті дəрежеде тиімді түрде іске асырылмаған. Жұмыспен қамту жол картасын іске асыру кезінде жалпы сомасы 23,9 млрд. теңгеге бюджет жəне өзге де заңнама бұзушылықтарына жол берілген. Жұмыспен қамту жол картасын іске асыруға қатысушы жұмыс берушілердің кадрлық əлеуетті кəсіптік дамытудың қажеттілігін айқындау жəне экономика салалары бойынша мамандықтар бөлінісінде жұмысқа орналастыру бөлігінде жауаптылығы айқындалмаған. Орталық деңгейде – бірлесіп орындаушылармен, сондай-ақ өңірлік деңгейде – Жұмыспен қамту жол картасын іске асыруға тартылған жұмыс берушілермен жəне кəсіпорындармен өзара іс-қимылдар мен үйлестіру жұмыстары нақты регламенттелмеген. Іс-шаралар жоспарының тармақтарында республиканың индустриялық-инновациялық дамуын іске асыру үшін кадрлық əлеуетті дамытуға бағытталған міндеттер көрсетілмеген. Əзірленуіне 32,4 млн. теңге жұмсалған мастер-жоспар ларға сұраныс болмаған, тірек ауылдарды дамыту жөніндегі іс-шаралар іске асырылмаған.

2020 жылға дейінгі даму перспективасымен Қазақстан Республикасында атом саласын дамытудың 2011-2014 жылдарға арналған бағдарламасының (бұдан əрі – Атом саласы бағдарламасы) іске асырылу тиімділігін бағалаудың қорытындылары оның тиісті деңгейде əзірленбегенін жəне іс-шаралардың тиімсіз іске асырылғанын көрсетті. Атом саласы бағдарламасының бүкіл іске асырылатын кезеңі ішінде 4 нысаналы индикаторға қол жеткізу қарастырылған, солардың 3-уіне қол жеткізілмеген. Атом саласы іс-шаралар жоспарының 42 іс-шарасының ішінде тек 13 іс-шара ғана немесе олардың жалпы санының 30,9%-ы ҮИИДМБ бағдарламасының міндеттеріне сай келеді. Қалған 29 іс-шара Атом саласы бағдарламасының индикаторлары мен көрсеткіштеріне қол жеткізуге əсер етпейді жəне Салалық бағдарламаларды əзірлеу қағидаларының талаптарына сай келмейді, атом саласын дамыту аясында жекелеген ұйымдастырушылық мəселелерді пысықтауға бағытталған. Жоспарланған индикаторларының сапасыз əзірленуіне жəне оларға қол жеткізілмеуіне байланысты, Атом саласы бағдарламасы ҮИИДМБ бағдарламасының іске асырылуына тиісті дəрежеде оң əсерін тигізе алмаған, сондықтан негізгі көрсеткіштерге қол жеткізу 2020 жылға дейін деп көрсетілген. Қазақстан Республикасында мұнай-газ секторын дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламаның (бұдан əрі – Мұнай-газ секторы бағдарламасы) бірқатар іс-шаралары ҮИИДМБ-ның іс-шаралар жоспарында, Мұнай-газ секторын дамыту жөніндегі 20142018 жылдарға арналған кешенді жоспарда, Энергетика министрлігінің стратегиялық жоспарында жəне Қазақстанды индустрияландырудың 2010-2014 жылдарға арналған картасында қайталанады, бұл ұзақ мерзімді кезеңге арналған құжат əзірлеуге серпінді тəсілдің, саланың барлық индикаторлары мен көрсеткіштерінде дəйектіліктің, айқындықтың болмағанын көрсетеді. Мұнай-газ секторы бағдарламасы жеткілікті дəрежеде тиімді іске асырылмаған. Көмірсутегін өндірудің жоспарланған көлеміне қол жеткізу, мұнай өнімдеріне жəне газға деген ішкі нарықтың қажеттіліктерін қамтамасыз ету, газ тасымалдау көлемін жəне мұнай-газ компанияларындағы қазақстандық қамтудың деңгейін ұлғайту, қоршаған ортаға келеңсіз əсерлерді төмендету жөніндегі міндеттерді шешу қамтамасыз етілмеген. Қазақстан Республикасында электр энергетикасын дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламаның (бұдан əрі – Электр энергетикасын дамыту бағдарламасы) 33 іс-шарасының ішінде 24 іс-шарасын (жалпы санының 72,7%-ын) іске асырудың мерзімі 2015-2020 жылдарға жоспарланған, бұл ҮИИДМБ-ны іске асырудың кезеңіне сай келмейді. Жаңғыртылатын энергия көздері бойынша міндеттерді шешуге жəне нысаналы индикаторларға қол жеткізуге бағытталған іс-шаралар жасалмаған. Іс-шаралар жоспарында «Екібастұз» жəне «Қаражыра» кен орындарында көмір өндіру көлеміне қол жеткізу бойынша көрсеткіштер жоспарланған, ал олар бұрын Электр энергетикасын дамыту бағдарламасы қабылданбай тұрып орындалған болатын, бұл көрсеткіштердің жəне күтілетін нəтижелердің сапасыз əзірленгенін көрсетеді. Қазақстан Республикасының химия өнеркəсібін дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламаның іс-шаралары оның мақсаттарымен, міндеттерімен жəне көрсеткіштерімен сəйкес келтірілмеген жəне осы Бағдарламаның əртүрлі бөлімдерінде, қосымшаларында қайталанады, бұл ретте олардың іске асырылу мерзімдері бір-бірімен сəйкес келмейді. Сегіз міндеттің екеуі орындалмаған, бесеуі толық көлемінде орындалмаған. Іске асырылған бір ғана міндет – тек «Ана Жер» ЖШС атты кəсіпорын өндіріп жатқан биопепараттар мен гуматтар (өсімдіктерді өсіртетін стимуляторлар), оның өндіріс көлемі жылына 700 тоннаға дейін жетеді, бірақ ол саланың серпінді дамуын көрсетпейді. Қазақстан Республикасында машина жасауды дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған салалық бағдарламаны (бұдан əрі – Машина жасау бағдарламасы) іске асырудың қорытындылары іске асырылып жатқан ісшаралардың тиімділігінің жеткілікті дəрежеде емес екендігін көрсетті, сонымен қатар, аталған саланың дамуына кедергі келтіріп отырған 16 негізгі проблема шешілмеген күйі Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына ауыстырылған. Машина жасау бағдарламасында 26 инвестициялық жобаны іске асыру қарастырылған, оның 17-сі іске асырылған, 9-ы орындалмаған, нəтижесінде жаңа жұмыс орындарын құру жөніндегі көрсеткішке (6 130 адам) қол жеткізілмеген (3 073 адам). Машина жасауды дамытуға бағытталған жобалар (106 жоба) Индустрияландыру картасында жалпы жобалар санының (1 066 жоба) шамамен 10%-ын құрайды. Бұл ретте жинақтаушы бөлшектер (детальдар мен бөлшектер) Қазақстан аумағында өндірілмейді жəне шетелдік дайын өнімнің құнымен бірдей бағамен импортталады, тиісінше мұндай жобалардың қосылған құн салығын жəне жалпы ішкі өнімді ұлғайтуға тигізетін əсері шамалы ғана болады. Қазақстан Республикасында инновацияларды дамыту жəне технологиялық жаңғыртуға жəрдемдесу жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламаның (бұдан əрі – Инновациялар бағдарламасы) бірқатар іс-шаралары қойылған мақсаттар мен міндеттерді шешуге бағытталмаған, нақты нəтижелер енгізілместен, тек саланың жекелеген мəселелерін пысықтаумен (зерделеумен) ғана шектелген, бұл оның нəтижелілігі мен тиімділігін бағалауға мүмкіндік бермейді. Инновациялар бағдарламасында 13 нысаналы индикатор жоспарланып, оларға толық көлемінде қол жеткізілмеген. Бұл ретте екі нысаналы индикатордың жоспарлы көрсеткіштері азайту жағына қарай негізсіз түзетілген. Іс-шаралар жоспарының 3 технопаркті, 44 коммерцияландыру орталығын жəне 2 салалық орталықты құру жөніндегі тармақтары іске асырылмаған. Бағдарламада жоспарланған кəсіпорындардың инновациялық белсенділігі төмен деңгейде қалған, жобалар инновациялық инфрақұрылым арқылы толық көлемінде іске асырылмаған. Қазақстан Республикасы туристік индустриясының перспективалы бағыттарын дамыту жөніндегі 20102014 жыл дарға арналған бағдарламада (бұдан əрі – Туристік индустрия бағдарламасы) көзделген Қазақстанда экологиялық туризмді дамытудың жоспарланған деңгейіне қол жеткізілмеген, бірыңғай ұйымдастырушылық тəсілдерді əзірлеу жөніндегі саясат қалыптастырылмаған. Туристік индустрия бағдарламасының нəтижелері туристік индустрия бизнесі субъектілерінің белсенділігінің нашарлығы проблемасының шешілмегенін, туризм жобаларын іске асыру үшін инвесторлар тарту бойынша жергілікті атқарушы органдардың жұмысын ұйымдастырудың тиімсіздігін көрсетті. Қазақстан Республикасында ғарыш қызметін дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарламаның іске асырылу тиімділігін бағалаудың қорытындылары нысаналы ғарыш жүйелерін құру, жер үсті ғарыш инфрақұрылымын дамыту жөніндегі міндет тердің жеткілікті дəрежеде шешілмегенін көрсетті. Бақы лаумен 103,8 млрд. теңге қамтылды, жалпы сомасы 71,5 млрд. теңгеге бұзушылықтар анықталды, 32,6 млрд. теңге тиімсіз пайдаланылған. 2008 жылдан бері екі жобаға («Қазақстан Республикасының Жерді қашықтықтан зондтаудың айқындығы орташа жəне жоғары ғарыштық жүйесін құру», «Жоғары дəлдіктегі спутниктік навигация жүйесінің (ЖСНЖ) жер үсті инфрақұрылымының кешенін пайдалану») республикалық бюджеттен 67,5 млрд. теңгенің бағытталғанына қарамастан, түпкілікті нəтижелерге қол жеткізілмеген. Сонымен қатар, сот дауларына байланысты тоқтатылған жинау-сынақ кешені ғимаратын салуға 2008 жылдан бері республикалық бюджеттен 32,3 млрд. теңге бөлінген. Мемлекеттік органдарға бөлінген бюджет қаражатының пайдаланылу тиімділігін бағалау Мемлекеттік органдарға бөлінген бюджет қаражатының пайдаланылу тиімділігін бағалау бюджеттік бағдарламалар əкімшілері3 ұсынған ақпарат пен республикалық бюджет қаражатын пайдаланудың жəне стратегиялық жоспарларды іске асырудың тиімділігін бағалау бойынша бақылауталдамалық іс-шаралардың нəтижелерінің негізінде жүргізілді. Бақылау-талдамалық іс-шаралардың қорытындысы көрсеткендей, мемлекеттік органдар бюджет қаражатын толық игергенімен, тікелей жəне түпкілікті нəтижелердің жекелеген көрсеткіштеріне толық көлемде қол жеткізбеген. Мемлекеттік органдар сапасыз жоспарлап, стратегиялық жоспарларына негізсіз көрсеткіштер енгізгендіктен, жекелеген бюджеттік бағдарламалардың нақты нəтижелері асып кеткен. Бюджеттік бағдарламалар əкімшілері өңірлердегі нысаналы трансферттердің пайдаланылуын бақылауды тиісінше жүзеге асырмаған. Нəтижесінде орталық деңгейде нысаналы трансферттер толығымен игерілгенімен, жергілікті атқарушы органдар оларды толық көлемінде игермей, республикалық бюджетке қайтарып отырған, сөйтіп түпкілікті нəтижелерге қол жеткізбеген. Бақылау барысында бюджет қаражатын жоспарлау мен пайдалану кезінде бюджет жəне өзге де заңнаманы бұзу фактілері анықталды. Атап айтқанда, Бюджет кодексінің

11 шілде 2015 жыл

төлемдер жəне аударымдар бойынша операцияларды регламенттейтін нормалары бұзылған, жұмыстар мен қызметтердің орындалмаған көлемдеріне ақы төленген, жергілікті атқарушы органдардың пайдасы үшін төлемдерді жүзеге асыру міндеттемелері уақтылы орындалмаған. Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің мемлекет активтерін пайдалануының жəне дербес білім беру ұйымдарының қызметінің тиімділігін бағалау 2015 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша, республикада мемлекеттің қатысуымен құрылған 446 заңды тұлға есепте тұрған. Есепті кезеңнің қорытындысы бойынша табысты акционерлік қоғамдар (бұдан əрі – АҚ) мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер (бұдан əрі – ЖШС) саны 2013 жылмен салыстырғанда 24 бірлікке ұлғайды, бұл ретте пайда 2,5 млрд. теңгеге төмендеп, 9 458,5 млрд. теңгені құрады. 2014 жылы 129 республикалық мемлекеттік кəсіпорындардың (бұдан əрі – РМК) 113-і – қаржы жылын табыспен аяқтаса, 12 РМК – 0,9 млрд.теңгеге залалмен, 4 РМК – нөлдік нəтижемен аяқтаған. АҚ-тар мен ЖШС-лардан қатысу үлесіне түскен дивидендтер мен кірістер 5,5 млрд. теңгені немесе 2013 жылдың қорытындысы бойынша алынған таза табыстың 46,2%-ын құрады. Республикалық меншікке тиесілі заңды тұлғалардағы қатысу үлесіне түскен кірістер 2014 жылы 3,1 млрд. теңгені немесе жоспарға 152,3 %-ды құрады. 2014 жылы РМК-лердің таза табысының бір бөлігінің түсімдері 5,9 млрд. теңгені немесе жоспарға 139,4%-ды құрады. Жалпы, соңғы үш жылдың ішінде республикалық бюджет кірісіне жалпы сомасы 211,1 млрд. теңге немесе бюджетке түскен түсімдердің жалпы көлемінің 1,1%-ын құрайтын дивиденд түсті. Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің акцияларының мемлекеттік пакетіне (жарғылық капиталындағы қатысу үлесіне) иелену жəне пайдалану құқығы бар жекелеген уəкілетті органдар таза табысты бөлу, тиесілі төлемдерді республикалық бюджетке аудару туралы шешімді уақтылы қабылдамаған. Сонымен бірге, қолданыстағы заңнамада мұндай жағдайда өсімпұл немесе əкімшілік айыппұл түрінде қандай да бір санкциялар қарастырылмаған. Есепті кезеңде 2 209,5 млн. теңге мөлшеріндегі таза табыстың бір бөлігін жəне 83,2 млн. теңге мөлшеріндегі акциялардың мемлекеттік пакетіне дивидендтерді аудару кезінде олардың бюджетке төленетін мерзімі сақталмаған. ӨҢІРЛЕРДЕ РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БЮДЖЕТ ҚАРАЖАТЫНЫҢ ПАЙДАЛАНЫЛУ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ Өңірлерде трансферттердің пайдаланылуы тиімділігін бағалау 2014 жылы өңірлерге республикалық бюджеттен бөлінген трансферттердің жалпы сомасы 2 167,4 млрд. теңгені4, соның ішінде нысаналы даму трансферттері – 616,6 млрд. теңгені, ағымдағы нысаналы трансферттер – 527,7 млрд. теңгені жəне субвенциялар – 978,1 млрд. теңгені құрады. ерпін көрсеткендей, облыстық бюджеттерге республикалық бюджеттен бөлінетін трансферттердің көлемі жыл сайын өсіп келеді. Есепті кезеңде трансферттердің жалпы көлемі 2013 жылмен салыстырғанда 13,5%-ға немесе 258 млрд. теңгеге өсті. Бұл ретте 2014 жылы нысаналы даму трансферттері алдыңғы жылмен салыстырғанда 16,5%-ға (87,5 млрд. теңгеге), ағымдағы нысаналы трансферттер – 11,3%ға (58,2 млрд. теңгеге) жəне субвенциялар – 13,0 %-ға (112,3 млрд. теңгеге) ұлғайды. Жергілікті атқарушы органдардың кірістерінде 2014 жылдың қорытындысы бойынша өңірлер кірістеріндегі трансферттердің үлесі орташа 58,4 %-ды, 2013 жылы – 58,7 %-ды, 2012 жылы – 60,5 %-ды құрады. Жергілікті бюджеттерге бағытталған трансферттердің жалпы көлемі республикалық бюджет шығындарының 33,5%-ын, ал жергілікті бюджеттерден бюджеттік алып қоюлардың көлемі – республикалық бюджет кірістерінің бар болғаны 2,2%-ын құрайды. 16 өңірдің 13-і (Атырау жəне Маңғыстау облыстарын, Алматы қаласын қоспағанда) бюджеттік қамтамасыз етілуді теңестіруге арналған субвенциялар алады. Бұл ретте донор өңірлерге бағытталған нысаналы трансферттер түріндегі республикалық бюджет қаражаты олардың бюджеттік алып қоюларының көлемдерінен асып кетуде. Республикалық бюджеттен бөлінген 1 189,3 млрд. теңге мөлшеріндегі нысаналы трансферттердің 3,4 млрд. теңгесі игерілмеген, солардың 1,2 млрд. теңгесін – ағымдағы трансферттер жəне 2,2 млрд. теңгесін – даму трансферттері құрайды. 2014 жылы мақсатына сай пайдаланылмаған жəне пайдаланылмаған күйі қайтарылған, сондай-ақ толық пайдаланылған трансферт сомасы 11,6 млрд. теңгені құрады. Осылайша, 2014 жылы нысаналы трансферттердің қайтарылуы ескеріле отырып, жергілікті атқарушы органдар 15,1 млрд. теңгені игермеген. Есепті кезеңде нысаналы трансферттерді қалыптастыру жəне пайдалану кезінде анықталған қаржылық бұзушылықтардың сомасы 2013 жылмен салыстырғанда 41,2%-ға ұлғайып, 245,3 млрд. теңгені құрады. Аталған сомадан орталық мемлекеттік органдар жол берген бұзушылықтар 53,2 млрд. теңгені, жергілікті атқарушы органдар жол берген бұзушылықтар – 192,1 млрд. теңгені құрады. Н ысаналы тран сфертт ер бой ын ша қаржылық бұзушылықтардың жалпы көлемінен 40,3 млрд. теңгесі ағымдағы нысаналы трансферттерге тиесілі. Жергілікті атқарушы органдардың нысаналы трансферттерді пайдалану барысында бұзушылықтарға жол беруінің негізгі себептері: қажет етілген негіздемеге егжей-тегжейлі есептеулер мен анық талдау жасалмай, уəкілетті органдардың қажетті қорытындылары мен сараптамасы алынбай, сапасыз жоспарлануы; белгіленген стандарттық рəсімдердің сақталмауы; өзара іс-қимылдың жетіспеушілігі жəне бюджеттік бағдарламалар əкімшілері тарапынан тиісті бақылаудың болмауы; – жергілікті деңгейде білікті кадрлардың жетіспеуі болып табылады. Республикалық бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру 2014 жылғы республикалық бюджетті түзету кезінде инвестициялық жобаларды іске асыруға бөлінген қаражат сомасы 13,9%-ға азайып, 324,2 млрд. теңгені құрады, бұл 2013 жылдың көлемінен 1,3%-ға аз. Жалпы сомасы 28,8 млрд. теңгенің 39 жобасы алынып тасталған жəне құны 29,4 млрд. теңгенің 161 жобасы қосымша енгізілген, нəтижесінде 2014 жылы нақтыланған республикалық бюджеттік инвестициялық жобалардың жалпы саны 247-ні құрады. 2014 жылы қаржыландырылған республикалық бюджеттік инвестициялық жобалардың 53%-ға жуығы – көлік жəне коммуникация жүйесін дамытуға, 21,3% – қорғанысты, қоғамдық тəртіпті жəне қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, 8 %-ы – ауыл шаруашылығын дамытуға, 3,8%-ы – білім беруге, 2,9% – денсаулық сақтауға жəне жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтерге бағытталған. Əлеуметтік қамсыздандыру, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, мəдениет жəне спорт, отын-энергетикалық кешен салаларындағы инвестициялық жобаларды іске асыруға 9,6 млрд. теңге, немесе 3%-ы бағытталды. 2014 жылы 97 бюджеттік бағдарлама шеңберінде іске асырылып жатқан 247 республикалық инвестициялық жобаның 81-ін аяқтау көзделіп, нақты 68-і аяқталған. 2015 жылғы 1 қаңтарға республикалық бюджеттік бағдарламалар əкімшілерінде инвестициялық жобалар бойынша 52,7 млрд. теңге мөлшерінде дебиторлық берешек пайда болған. Инвестициялық жобалар бойынша кредиторлық берешек 28,6 млрд. теңгені құрады. 2014 жылы іске асырылған барлық инвестициялық жобалардың бастапқы сметалық құны (5 885,7 млрд. теңге) 30,1 млрд. теңгеге ұлғайды. Бұл негізінен, бекітілген құжаттамада бұрын ескерілмеген қосымша жұмыс көлемдерін енгізу, жабдықтардың бекітілген тізбесін өзгерту, құрылыс алаңдарын нақтылау, жоба шешімдерін өзгерту жəне т.б. салдарынан болды. Есеп комитетінің бақылау-талдамалық іс-шараларының нəтижелері бойынша орталық мемлекеттік органдар жəне олардың ведомстволары республикалық бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру жəне нысаналы даму трансферттерін пайдалану кезінде жалпы сомасы 34,3 млрд. теңгенің, соның ішінде 2014 жылғы республикалық бюджет қаражатын пайдалану кезінде 8,6 млрд. теңгенің бұзушылықтарына жол бергені анықталды. Бұзушылықтардың басым бөлігі бюджеттік өтінімдегі есептеулердің толықтығы мен анықтығын қамтамасыз ету бойынша Бюджет кодексі талаптарының сақталмауынан болып отыр.

Өңірлерде бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру 2014 жылы нысаналы даму трансферттері арқылы инвестициялық жобаларды іске асыруға республикалық бюджеттен бөлінген қаражат көлемі 616,6 млрд. теңгені құрады, бұл 2013 жылға қарағанда 16,5%-ға көп. Олар бойынша 614,4 млрд. теңге, немесе 99,6%-ы игерілген. 2014 жылы өңірлерде 1 578 инвестициялық жобаның 983 жобасын аяқтау жоспарланып, іс жүзінде 866-сы аяқталды. Жергілікті атқарушы органдар жалпы сомасы 2,2 млрд. теңгенің нысаналы даму трансфертінің игерілмеуіне жол берген, нəтижесінде нысаналы трансферттер бойынша нəтижелер туралы келісімдерде көзделген нысаналы индикаторлар мен нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізілмеген. Есепті кезеңде бақылау-талдамалық іс-шаралар шеңберінде өңірлерде 351,2 млрд. теңге мөлшеріндегі республикалық бюджет қаражаты қамтыла отырып, 220 объект тексерілді. Сомасы 174,1 млрд. теңгенің қаржылық бұзушылықтары анықталды. Бұдан басқа, инвестициялық жобаларды іске асыру кезінде жүйелі проблемалар мен кемшіліктер анықталды, бюджет жəне өзге де заңнама бұзушылықтарының көптеген фактілеріне жол берілген. Негізсіз есептеулерді қамтитын жобаларды іске асыру өңірдің бюджетіне, құрылыс объектілерінің сапасына, оларды пайдалануға берудің уақтылылығына əсерін тигізетін бірқатар кері салдарларға алып келеді. 2014 жылғы бақылаудың қорытындысы бойынша өңірлерде «Қазақстан Республикасындағы сəулет, қала құрылысы жəне құрылыс қызметі туралы» Заң нормаларының – 60 млрд. теңгеге (34,5%), Бюджет кодексінің – 43 млрд. теңгеге (24,7%), Нысаналы даму трансферттерін қарау жəне іріктеу қағидаларының – 26,8 млрд. теңгеге (15,4%), «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңның жəне Электрондық мемлекеттік сатып алуды жүргізу қағидаларының – 10,7 млрд. теңгеге (6,1%), Мемлекеттік мекемелерде бухгалтерлік есеп жүргізу ережесінің – 5,9 млрд. теңгеге (3,4%) жəне басқа да (15,9%) бұзушылықтарға жол берілген. Жекелеген əлеуметтік маңызы бар объектілер техникалық құжаттар не уəкілетті органдардың оң сараптамалық қорытындысын алмай іске асырылған. 2014 жылы өңірлерде іске асырылатын инвестициялық жобалардың бастапқы сметалық құны 64 млрд. теңгеге (2,5%) ұлғайып, 2 658,6 млрд. теңгені құрады. Жергілікті атқарушы органдардың республикалық бюджет қаражатынан іске асырылатын инвестициялық жобаларды қоса қаржыландыру мəселелерін пысықтамауы объектілерді пайдалануға тапсыру мерзімдерінің кешіктірілуіне, олардың құнының қымбаттауына жəне т.б. алып келеді. Бақылау объектілері жобалау жəне жобалау алдындағы құжаттамаларды (ЖҚС жəне техникалық-экономикалық негіздеме (бұдан əрі – ТЭН)) əзірлеу жəне келісу рəсімдерін сақтамағандықтан, жекелеген аяқталған объектілер инфрақұрылымы мен инженерлік желілерінің болмауына байланысты тоқтатылған немесе пайдалануға енгізілмеген. Есепті кезеңде бақылау іс-шараларының нəтижелері бойынша 109 объектінің пайдалануға енгізілмегені, 38 аяқталған объектінің жұмыс істемейтіні, ауыл шаруашылық, əлеуметтікмəдени мақсаттағы жəне инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым саласындағы 29 объектінің іске асырылмағаны немесе толық қуатына шықпағаны анықталды. Сонымен қатар, инвестициялық жобаларға сапасыз сараптама жүргізгені үшін жауаптылыққа тарту тетігі заң жүзінде реттелмеген. Бұл, өз кезегінде кейіннен ТЭН-ін түзетуді, ЖСҚ-сын қайта есептеуді талап ететін жобаларды бюджетке негізсіз енгізуге алып келеді. Сонымен, бюджетті жоспарлау кезінде негізсіз салынған қаражат көлемі, инвестициялық жобалар құнының көтерілуі, сараптаманың сапасыз жүргізілуі нəтижесінде, сметалық құнның түзетілуі мен қайта есептелуі сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды жасауға жағдай туғызады. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІК Тұжырымдар 1. Сыртқы экономикалық факторлардың қолайсыздығына (əлемдік тауар нарығында экспорт өнімдеріне бағаның төмендеуіне) қарамастан, 2014 жылы республикалық бюджет елде макроэкономикалық жəне əлеуметтік тұрақтылықтың сақталуы жағдайларында атқарылды. 2. Сыртқы сұраныс қысқарған тұста бюджет қаражаты есебінен инвестициялар үлесінің өсуі мен екінші деңгейдегі банктердің инвестициялық кредит беру үлесінің төмендеуі, жалпы алғанда, елімізде экономиканың өсуіне жəне макроэкономикалық жағдайдың тұрақтылығына кері əсер етуі мүмкін. 3. Əлемдік тауар нарығында жағдайдың нашарлауы салдарынан экономиканың экспортқа бағдарланған салаларында өндіріс көлемінің, импорт көлемінің төмендеуі бюджеттің кіріс бөлігінің қысқаруына алып келген. Республикалық бюджет кірісіне түсетін түсімдердің жоспарланған көлемдері атқарылмағандықтан, есепті қаржы жылының соңында шығыстар нақтыланып, азаю жағына түзетілген. Осыған қарамастан, түсімдердің түзетілген жоспарлы параметрлері толық көлемде қамтамасыз етілмеген. Бұл жекелеген бюджеттік бағдарламалардың, соның ішінде республикалық бюджеттің қолма-қол ақшаны бақылау шоттарында қаражаттың болмауына байланысты, толық қаржыландырылмауына əкеп соққан. 4. Есепті кезеңде мемлекеттің сыртқы борышының кең ауқымда (квазимемлекеттік сектор борышын жəне мемлекет кепілдік берген борышты қоса алғанда) ұлғайғаны байқалады, бұл еліміздегі қаржылық тұрақтылыққа белгілі бір дəрежеде қатер туғызады. 5. Түпкілікті нəтижелерге қол жеткізу бойынша тəуекелдерге бағалау жүргізбей, ағымдағы қаржы жылының бюджеттік параметрлеріне бірнеше мəрте өзгерістер енгізу тəжірибесі сақталып отыр. 6. ІЖӨ-ге шаққанда республикалық бюджет кірістерінің үлесі (трансферттерді ескермегенде) соңғы үш жылда төмендеу үрдісін көрсетіп отыр, бұл салықтық жəне кедендік əкімшілік етудің жеткілікті дəрежеде тиімді емес екенін, сондай-ақ елдің салықтық əлеуетін арттыруға жүйелі тəсілдің жасалмағанын айғақтайды. 7. 2014 жылы бюджеттің кіріс бөлігінің атқарылуы негізінен аванстық төлемдердің түсуі, мұнайға кедендік əкету баждары ставкасының ұлғаюы жəне теңгенің құнсыздануы есебінен қамтамасыз етілген. 8. Бюджет қаражатының едəуір көлемі салық органдарының ақпараттық жүйелерін жаңғыртуға пайдаланылғанына қарамастан (2006 жылдан бері 17 млрд.тан астам теңге), салық төлеуден жалтаруға жəне салық төлеушілердің өз міндеттемелерін барынша азайту бойынша схемаларды қолдануларына байланысты, бюджет шығындарының алдын уақтылы алу толық көлемде қамтамасыз етілмеген. 9. Есеп комитетінің бағалауынша, жалған кəсіпкерлік белгілері бар кəсіпорындарды қысқарту бойынша салық органдарының қабылдап жатқан шаралары əлі де жеткілікті дəрежеде тиімді емес, бұл айтарлықтай бюджет шығындарына əкелуде. 10. Салық органдары тексерулер жүргізген кезде бірқатар жағдайда бұзушылықтар анықтамағаны, екінші бір жағдайда – салық заңнамасының актілерінде бұзушылықтарды көрсетпегені анықталды, бұл республикалық бюджеттің елеулі залал шегуіне əсер еткен. 11. Жекелеген уəкілетті органдар дивидендтерді (таза табысты) бөлу жəне оларды республикалық бюджетке аудару (3,2 млрд.теңге) туралы шешімдерді уақтылы қабылдауды қамтамасыз етпеген, республикалық мемлекеттік кəсіпорындар таза табыстың бір бөлігін (1,2 млрд.теңге) заңнамада белгіленген мерзімді бұза отырып аударған. 12. 2014 жылы республикалық бюджеттің бірнеше мəрте нақтыланып, түзетілгеніне қарамастан, жекелеген бюджеттік бағдарламалар бойынша жоспарланған тікелей жəне түпкілікті нəтижелерге қол жеткізілмеген, бұған қаражаттың игерілмегені немесе олардың толық қаржыландырылмағаны себеп болған. Сонымен қатар, уəкілетті органның бюджет қаражатын тиісінше басқармағаны жəне мониторинг жүргізбегені байқалады. 13. «Жұмыспен қамту-2020 жол картасы» бағдарламасына қатысушы-түпкілікті қарыз алушыларға кредит берудің нақты айқындалған шарттарының болмауы 2014 жылы республикалық бюджеттен жылдық 0,01%-бен берілген сыйақы ставкасының орташа алғанда 6,1%-ға дейін ұлғаюына алып келді. Халықты микрокредитпен қамтудың төмендегені жəне мемлекеттік қолдау алған өндіріс тізбелерінің тарылғаны байқалады. 14. «ҚазАгро» ҰБХ» АҚ-тың жəне оның еншілес компанияларының бюджеттен жеңілдетілген негізде алынған кредиттік ресурстар бойынша сыйақы ставкаларының негізділігі жəне оларды бекіту мəселесі заңнамалық деңгейде шешілмеген. Бюджет кодексін бұза отырып, уəкілетті органдар жəне агроөнеркəсіптік кешен саласындағы квазимемлекеттік сектор субъектілері арасында кредиттік ресурстарды мақсатына сай пайдаланбауға мүмкіндік беретін талаптармен кредиттік шарттар жасалуына жол берілген.

15. Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жарғылық капиталдарын ұлғайту жəне толықтыру кезінде жобалардың іске асырылу кезеңдері ескерілмейді, бұл олардың қолма-қол ақшаны бақылау шоттарында бірнеше жыл бойы бюджет қаражатының жинақталуына əкелуде. 16. Бюджет жəне өзге де заңнаманы квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілерінің сақтамауы, нормативтік құқықтық актілерде олардың көрсететін қызметтеріне (жұмыстарға) бекітілген баға нормативтерінің болмауы мемлекет активтерін жəне бюджет қаражатын тиімсіз басқаруға алып келді. 17. «Уақытша бос ақша» ұғымының заңнамалық деңгейде айқындалмауы квазимемлекеттік сектор субъектілеріне уақытша пайдаланылмайтын активтерді қаржы институттарына жəне банк ұйымдарының депозиттеріне орналастырған кезде олардың мөлшерлеріне қатысты айла-шарғы жасауға мүмкіндік береді. 18. Мемлекеттік жəне салалық бағдарламалардың іс-шаралар жоспарларының сапасыз əзірленуі, оларды бақылаудың тиімді тетіктерінің жасалмауы, орталық жəне жергілікті атқарушы органдардың өзара іс-қимылдарының нашар болуы бірқатар нысаналы индикаторлар мен көрсеткіштерге қол жеткізілмеуіне алып келді. 19. Индустрияландыру картасына төмен не нөлдік қосылған құны бар жекелеген жобалар енгізілген. Бірқатар жобаларда индустриялық немесе инновациялық бағыттар бастапқыдан-ақ көзделмеген. ҮИИДМБ-ның іске асырылуына уəкілетті орган тарапынан тиісінше мониторингтің жүргізілмеуі, міндеттердің, нысаналы индикаторлардың жəне нəтижелер көрсеткіштерінің жоспарланған іс-шаралармен өзара байланыстырылмауы оларға қол жеткізуге кері əсер еткен. 20. Мемлекеттік монополия субъектілерінің көрсететін қызметтеріне (жұмыстарына) бағаның белгіленуін көздейтін заңнама нормалары жеткілікті дəрежеде іске асырылмаған. Мемлекеттік тапсырма шеңберінде көрсетілетін қызметтер бірлігіне бағаны қалыптастыруға арналған шығындар құнын айқындаудың бірыңғай əдістемесі жасалмаған. 21. Нысаналы трансферттер бойынша нəтижелер туралы келісімдерді сапасыз жасаудың, олардың көрсеткіштерін сапасыз жоспарлаудың көптеген фактілеріне жол берілуде. Нысаналы трансферттер бойынша нəтижелер туралы келісімдер жасау кезінде, көп жағдайда тікелей жəне түпкілікті нəтижелердің көрсеткіштері көрсетілмейді, көбінесе инвестициялық жобалардың тізбесі айқындалмайды, бөлінетін трансферт көлемдері оларды іске асырудан күтілетін нəтижелермен байланыстырылмайды. 22. Келісімдерді жасау мерзімдері сақталмауда, бұл мемлекеттік сатып алу рəсімдерінің кеш өткізілуіне жəне нəтижесінде нысаналы трансферттерді пайдалану бойынша тікелей жəне түпкілікті нəтижелерге қол жеткізілмеуіне алып келуде. 23. Республикалық бюджеттен бөлінген нысаналы трансферттерді пайдалану кезінде жергілікті атқарушы органдар нысаналы трансферттер бойынша нəтижелер туралы келісімдерде көзделген тікелей жəне түпкілікті нəтижелердің жекелеген көрсеткіштеріне қол жеткізбеген, орындалмаған жұмыс көлемдері үшін төлемдер жүргізген. 24. Уəкілетті орган бюджетті секвестрлеу кезінде бюджет қаражатының қозғалысына тиісті деңгейде мониторинг жүргізбеген, төленген міндеттемелерге алдын ала талдау жасамаған жəне бюджеттік бағдарламалар əкімшілерімен тиісінше пысықтамаған. 25. Уəкілетті орган мен оның ведомстволық бағынысты ұйымдары арасында инвестициялық жəне концессиялық жобаларды іріктеу, ТЭН-ді əзірлеу, оларға экономикалық сараптама жүргізу кезінде мүдделер қақтығысы анықталды. 26. Басым жобалар тізбесіне енгізілетін инвестициялық жобалардың негізділігін бағалауға жүйелі тəсілдің болмауы оның көп мəрте өзгертілуіне жəне толықтырылуына, сондайақ жобалардың іске асырылу мерзімдерінің бұзылуына жəне олардың қымбаттауына əкелуде. 27. Инвестициялық жобаларды іске асыру кезінде жергілікті атқарушы органдар оларды қоса қаржыландыруды жүзеге асырмаған, бұл республикалық бюджеттен қаражаттың қосымша бөлінуіне, сондай-ақ құрылыс объектілерінің пайдалануға уақтылы енгізілмеуіне алып келді. 28. «Қазақстан Республикасындағы сəулет, қала құрылысы жəне құрылыс қызметі туралы» Заңның талаптарын бұза отырып, құрылыс-монтаж жұмыстары құрылысты бастауға рұқсат алмастан, тиісті сараптамадан өткен ТЭН-сіз жəне ЖСҚ-сыз жүзеге асырылған. 5.2. ҰСЫНЫМДАР 1. Республикалық бюджет қаражатын жоспарлау сапасын арттыру үшін мерзімдері жəне қаржыландырудың талап етілетін көлемдері бойынша нақты критерийлерді айқындай отырып, оларды игеру кезінде тəуекелдерді басқару жүйесін енгізу. 2. Бюджеттік өтінімді жасау жəне ұсыну қағидаларына (Қаржы министрлігі) бюджеттік өтінімді бюджеттік жоспарлау жөніндегі уəкілетті органға екі данада ұсынып, оны қарағаннан кейін оның қабылданғаны туралы белгі қойылған бір данасының бюджеттік бағдарлама əкімшісіне қайтарылуына қатысты толықтырулар енгізу. 3. Бюджет кодексіне республикалық бюджет қаражатының «игерілмеуі», «атқарылмауы» жəне «пайдаланылмауы» терминдерін айқындау бойынша өзгерістер енгізу. 4. Бюджет кодексіне қарыз алушының (түпкілікті қарыз алушының) бюджеттік кредитті тек бюджеттік бағдарламаның мақсатына сəйкес пайдалануын көздейтін өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөнінде шаралар қабылдау. 5. Акционерлік қоғамдардың жəне олардың еншілес компанияларының республикалық бюджет пен Ұлттық қор қаражаты есебінен берілетін кредиттері бойынша сыйақы ставкасының мөлшерлерін есептеу тəртібін əзірлеу жəне бекіту, сондай-ақ түпкілікті қарыз алушыларға кредит берудің нақты шарттарын белгілеу жөнінде шаралар қабылдау. 6. Квазимемлекеттік сектор субъектілерінің бюджет қаражатын жұмсауын тиісінше бақылауды жəне мониторингтеуді, сондай-ақ қаражаттың игерілуіне жəне қойылған мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізілуіне қарай кезеңкезеңмен қаржыландырылуын қамтамасыз ету. 7. Шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кəсіпорындар жəне акцияларының (үлестерінің) бақылау пакеті мемлекетке тиесілі ұйымдар үшін «уақытша бос ақша» ұғымын нормативтік құқықтық актілерде бекіту. Заңнамада квазимемлекеттік сектор субъектілерінің қаржы-экономикалық негіздемелерде көзделген іс-шараларды толық орындағаннан кейін оларда қалатын бюджет қаражатын пайдалану немесе қайтару бойынша нормаларды қарастыру. 8. Салықтық жəне салықтық емес түсімдерді ұлғайту, экономиканы əртараптандыруды қамтамасыз ететін басым бағыттар бойынша шығыстарды оңтайландыру жəне қайта бөлу арқылы бюджет тапшылығын қысқарту жөнінде кешенді шаралар қабылдау. 9. Ғылыми жəне ғылыми-техникалық қызметтің ғылымитехнологиялық бағдарламалары мен жобаларын əзірлеу тəртібін регламенттейтін нормативтік құқықтық актілерді қабылдау. Қолданбалы зерттеулерді жүргізуге шығыстар құнын айқындауды көздейтін қолданбалы зерттеулерді бюджеттен қаржыландырудың жəне есепке алудың бірыңғай орталықтандырылған тəртібін бекіту. 10. Бюджет кодексіне растайтын құжаттарсыз (ТЭН, ЖСҚ жəне т.б.) негізделмеген өтінімдерді қарағаны үшін бюджеттік жоспарлау жөніндегі уəкілетті мемлекеттік органның жауаптылығын белгілеу бөлігінде өзгерістер мен толықтырулар енгізу. 11. ҮИИДМБ-ның салалық бағдарламаларының сапасыз əзірленгеніне, жекелеген нысаналы индикаторларға жəне ісшаралардың көрсеткіштеріне қол жеткізілмегеніне, оның іске асырылу барысына тиісті мониторингтің болмағанына назар аудару. Анықталған кемшіліктерді Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру кезінде ескеру. 12. Мемлекеттік органдардың жəне квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жалпы санына шаққанда басқарушы буындардың арақатынасы нормативтерін, сондай-ақ мемлекеттік органның бір қызметкерін ұстауға жұмсалатын шығыстар нормативін əзірлеу. 13. Мемлекеттік монополия субъектілері көрсететін қызметтерге (жұмыстарға) бағаларды бекітудің толықтығына талдау жасау жəне оның нəтижелері бойынша тиісті шаралар қабылдау. 14. Республикалық инвестициялық жəне концессиялық жобаларды іріктеуді ұйымдастыру, оларды экономикалық сараптау жəне қаржыландыруды бөлу жөніндегі өкілеттіктерді бөлу рəсімдерін қарау.

––––––––––––––––––––––––––––––– 1 Есеп комитеті жүргізген бақылау қорытындылары бойынша. 2 ҚР Инвестициялар жəне даму министрлігінің деректері бойынша. 3 Республикалық бюджеттің атқарылуын бағалау шығыстар бойынша жүргізілді. 4 Қазақстан Республикасы Үкіметінің шұғыл шығындарға арналған резервінің есебінен 2014 жылы 24,5 млрд. теңгені құраған трансферттерді есепке алмағанда.


www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

Жейхандаєы мəдениет орталыєы Түркияның Жейхан қаласында «Қазақстан» мəдениет орталығының ашылу салтанаты өтіп, оған Жейхан қаласының мэрі Əлемдар Өзтүрік, Қазақстанның Түркиядағы елшісі Жансейіт Түймебаев, өңірдің мəдениет пен өнер қайраткерлері, саяси, академиялық жəне іскерлік топтардың өкілдері қатысты.

Мəдениет орталығында Қазақстанның тұрмысы, дəстүрі жəне мəдениетінің экспонаттары, еліміз туралы көркем жəне фотосуреттер, түрік тіліне аударылған қазақ-түрік қарым-қатынастары туралы кітаптар қойылды. Жаңадан ашылған орталық бірқатар мəдени жобалар ұйымдастырып, ең алдымен, «Қазақ киносының апталығын» өткізбек, оның шеңберінде түрік тіліне

аударылған «Менің балалық шағымның аспаны», «Қыз Жібек», «Көшпенділер», «Бəйтерек», «Тақиялы періште» жəне тағы басқа қазақстандық көркем фильмдер көрсетіледі деп күтілуде. Ж.Түймебаев ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде екі туысқан елдің арасындағы мəдени байланыстардың маңыздылығын атап өтіп, Қазақстанның мəдени өмірі мен туристік əлеуеті

жайында ақпарат берді жəне түркиялық туристерді еліміздің көрікті жерлерін көруге шақырды. «Қазақстан мен Түркия халықтарының мəдениеті, тілі мен тарихи тамырларының ортақтығы туысқан елдер арасындағы байланыстарды дамытуға серпін беріп келеді. Орталықтың мақсаты қалыптасқан осы байланыстарды əрі қарай өрістете түсуге ықпал ету болып табылады», – деп түйіндеді сөзін Ж.Түймебаев. Іс-шараға қатысушылар Қазақстанның тұрмысы, дəстүрі мен мəдениетінен сыр шертетін экспонаттармен аса қызығушылықпен танысты. «Егемен-ақпарат».

 Өңір өмірі

Баспаналы болушылар кґп

Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Тұрғын үй құрылысының жылма-жыл құлашын кеңейте түскені қарағандылықтардың көңілін өсіріп, үміттерін үлкейтіп отырған жағымды құбылыстардың бірі саналады. Мұны мынадай деректер дəлелдейді. Мəселен, былтыр «Қолжетімді баспана-2020» бағдарламасы бойынша 300 мың

шаршы метр үй пайдалануға берілуі арқасында 2600 отбасы жайлы пəтер алса, биылғы меже бұдан да өсіңкі болып, жаңа қоныстанушылар қатарының ұлғайғалы тұруы қуантуда. Жыл басынан бері облыстың қалалары мен аудандарында кезек-кезегімен тұрғындар игілігіне ұсынылып жатқан мекенжайлардың молаюы міндеттің ойдағыдай орындалуына қадам беріктігін көрсетеді.

Ќўдіретті кїш Ертеректе үлкендер «Біздің кезіміздің заманы да, адамы да басқашалау еді...» деп өткенкеткенді еске алып, өз заманының адамдарына, солардың болмысына, жасаған қарекетіне тамсанып отырушы еді. Бұл əрине, қариялардың жастық шағын, сол бір дəуренін аңсау, зымырап өтіп жатқан уақытты мойындау, сағынышын əңгіме арқылы сыртқа шығару екені сөзсіз. Меніңше, əр заманның, əр уақыттың өз адамы, өз тіршілігі, өз қызығы мен дəурені бар. Əйтсе де, біздің тəуелсіз Отанымызда елін, жерін сүйетін, халқына адал қызмет ететін жігерлі де жалынды жастардың шоғыры көбейіп, жаңа келбетті жас толқынның өсіп келе жатқанын көргенде көкірегіңде мақтаныш сезімі оянады. Осы замандастарыма қарап ел болашағының баянды, зор екеніне көзім анық жетеді. Жастар – үлкен күш. Жастар дегеніміз – жалын от. Жас жүрген жер – мереке. Жамбыл жері – жастарының белсенділігімен ерекшеленеді. Қолынан іс келетін, ойлы да биік рухты, жігерлі де іскер жастарының көптігімен ерекшеленеді. «Жамбыл облысы жастар ұйымдарының қауымдастығы» заңды тұлғалар бірлестігі 2002 жылы құрылған. Он үш жылдан бері ел ішінде белсенді əрекетімен ерекшеленген бұл қоғамдық ұйымның басты мақсаты – жастар қоғамдық ұйымдарын біріктіру, мемлекеттік саясатты насихаттау болып табылады. Осы жылдары Қауымдастық бастамасымен «Темірқазық» жастар қозғалысы қалада үлкен ауқымды жұмыстар атқарды. Ұлы Жеңістің 65 жылдығына орай «Операция Марс» жобасы жұмыс жасап, Ресей Федерациясы, Ржев маңында қайтыс болған солдаттардың жатқан жерінен топырақтар əкелініп, Тараз қаласы Б. Момышұлы атындағы «Жеңіс» саябағында «Ешкім де ешқашан да ұмтылмайды» таңбасымен қаза болған боздақтардың есімдері жазылған тақтайша қойылды. «Қазақстан-2050» Стратегиясы бағдарламасында Елбасымыз

жастар туралы «Ал, кейінгі толқын жастарға айтарым: Сендер – болашаққа деген үкілі үмітіміздің тірегісіңдер. Біздің бүгінгі атқарып жатқан қыруар шаруаларымыз тек сендер үшін жасалуда. Сендер тəуелсіз Қазақ елінің перзенттерісіңдер. Тəуелсіз елде туып, тəуелсіз елде тəрбие алдыңдар. Сендердің азат ойларың мен кемел білімдерің – елімізді қазір бізге көз жетпес алыста, қол жетпес қиянда көрінетін тың мақсаттарға апаратын құдіретті күш» деген болатын. Міне, бұл қауымдастық төңірегінде топтасқан жастар осы үдеден шыға білді деп ойлаймын. 2014 жылы Жамбыл облыстық жастар саясаты мəселелері басқармасының ұйымдастыруымен өткізілген «Cтуденттік кеңестер мен жастар ісі комитеттерінің қызметін дамыту жөнінде іс-шаралар өткізу» конкурсының жеңімпазы атануы осы сөзімнің жарқын дəлелі. Осыдан кейін облыс бойынша жоғарғы оқу орындары мен арнаулы орта оқу орындары арасында «Үздік жастар ісі комитет басшысы 2015» байқауы мен барлық оқу орындарында студенттік кеңес отырыстары өткізілді. Сондай-ақ, бұл ұйым биыл Жамбыл облыстық ішкі саясат басқармасының ұйымдастыруымен өткізілген «Интернет кеңістігінде тұрғындар арасында мемлекеттік саясатты түсіндіру бойынша ақпараттық қызмет орталығын ұйымдастыру» тақырыбы бойынша да жеңімпаз атанды.

Жұрттың, əсіресе, осы жаз айларында мақсаттарына қол жетулері жиі. Ұлы Жеңістің 70 жылдығын теміртаулық, жезқазғандық, балқаштық, қарағандылық бір топ соғыс ардагері аты да, заты да тамаша пəтерлерде мерекеледі. Мұндай қуанышты сəттер басқаларға да жалғасып келеді. Жезқазғанда жас отбасыларға арналып есік ашқан 75 пəтерлі үй бұл күндері толық қоныстанса, Қарағандының Ермеков көшесіндегі «Астана» шағын ауданында бой түзеген дəл осындай көп пəтерлі үй біраздан баспанаға зəру болушыларға толығып жатыр. Қалалықтармен бірге аудандар тұрғындарының да үй иеленуі аз емес. Өткен аптада Ботақара кентіндегі көп балалы отбасыларға сыңғырлаған пəтерлер кілттері тапсырылуы соның бірі болды. Айта кету керек, тұрғын үй құрылысының қарқынды жүргізілуіне бір жағынан ірі компаниялардың тартылуы үлкен əсерін тигізуде. Соның ішінде облыстық əкімдік пен «Еуразиялық топ» ЖШС арасында жасалған өзара ынтымақтастық туралы меморандумға сəйкес алдағы екі жылда 5 мың шаршы метр үй аталған құрылым қызметкерлері мен жұмысшылары үшін пайдалануға беріледі. Осылайша өз ұжымдарына арнап үй салушылар дың көмегінің де баспаналы болушы лардың көбейе түсуіне əсері үлкен. ҚАРАҒАНДЫ.

Қоғамның қозғаушы күшi саналатын бүгiнгi жас буын өкiлдерi үлкен армияны құрайды. Жақында Жамбыл облыстық жастар саясаты мəселелері басқармасы, Жамбыл облысы ІІД Жамбыл аудандық ІІБ, ЮПТ инспекторлары жəне біздің қауымдастықтың белсенді мүшесі – «Тараз достары» жастар қоғамдық бірлестігі бірлесе «Жасөспірімдер жəне жастар арасында құқық бұзушылық пен қылмыстың алдын алу жəне суицидтік мінез-құлықтың профилактикасы бойынша мақсатты іс-шаралар өткізу» іс-шарасын өткізіп, Жамбыл ауданының аумағында жастар мен кəмелет жасқа толмағандардың түнгі мезгілде қоғамдық орындарда жүруіне қатысты рейдтік жұмыстар жүргізді. Жамбыл ауданының Жалпақтөбе, Гродеково, Аса, Айша бибі ауылдарын аралағанда барлығы 10 кəмелетке толмаған жасөспірімдердің ата-анасына 7 хаттама толтырылды. Кейбір жасөспірімдер осы Заңның бар екендігін білмейтіндіктерін айтып, жіберулерін сұрады. Бірақ, осындай рейдтер арқылы түнгі уақытта жүретін жасөспірімдер түрлі бəлекеттерге ұрынбай, заңды өкілдеріне тапсырылды. Алынған хаттамалар мен түсініктемелер сотқа жолданатын болады. Дəл осындай іс-шара Байзақ ауданында да жалғасын тапты. Сарыкемер, Үлгілі, Қостөбе, Бұрыл ауылдарында жасөспірімдер мен жастардың қылмысы мен құқық бұзушылығының алдын алу мақсатында өткізіліп, 18-21 жастағы жастардың түнгі уақытта көп жүретіні анықталды. Өйткені, қалада даяшы, басқа да қосымша жұмыстар атқаратын жастар көп. Рейд нəтижесі бойынша 50-ге жуық кəме лет жасқа толмағандарға түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, бір ата-анаға хаттама толтырылды. Міне, біздің қауымдастықтағы жастар болашаққа батыл əрі ашық көзқараспен қарайды. Бақытты əрі лайықты өмір сүруді қалайды. Сондықтан, біздің алдымызда тұрған ауқымды міндеттер көп. Исламбек ДАСТАН, «Жамбыл облысы жастар ұйымдарының қауымдастығы» заңды тұлғалар бірлестігінің президенті.

Жамбыл облысы.

11

Қызылорда облысының денсаулық сақтау басқармасы шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорыны бас дəрігердің бос лауазымына орналасуға ашық конкурс жариялайды Кəсіпорынның атауы: «Қызылорда облысының денсаулық сақтау басқармасының «Амбулаториялықемханалық қызметі бар Сырдария аудандық орталық ауруханасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорыны. Мекенжайы: Қазақстан Республикасы, индекс: 120600, Қызылорда облысы, Тереңөзек кенті, И.Тоқтыбаев к-сі, № 13. Негізгі қызметі: Аудан халқына медициналық көмек көрсету. Қызылорда облысының денсаулық сақтау басқармасының «Амбулаториялық-емханалық қызметі бар Сырдария аудандық орталық ауруханасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорнының бас дəрігері. Қызмет атқарған жылдарына байланысты лауазымдық жалақысы 65 299 теңгеден 72201 теңгеге дейін (экологиялық коэффициентті есепке алмағанда). Қызылорда облысының денсаулық сақтау басқармасының «Амбулаториялық-емханалық қызметі бар Сырдария аудандық орталық ауруханасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кəсіпорынын дара басшылық негізінде бас дəрігер басқарады, ол мемлекеттік басқару органымен тағайындалады. Қызметтік міндеттері: Кəсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметіне жəне мүлкінің сақталуына кəсіпорында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-əрекетті ұйымдастыруға дербес жауапты болады. Кəсіпорын қызметінің барлық мəселелерін Қазақстан Республикасының заңнамасымен сəйкес дербес шешеді. Кəсіпорынның атынан сенімхатсыз əрекет етеді жəне оның мүдделерін барлық органдарда білдіреді, Қазақстан Республикасының заңнамасымен бекітілген шектерде кəсіпорынның мүлкіне билік етеді, шарттар жəне өзге де мəмілелер жасайды, сенімхаттар береді, банктік шоттар ашады, кəсіпорынның барлық қызметкерлері үшін міндетті бұйрықтар шығарады жəне нұсқаулар береді.

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сəйкес кəсіпорынның қызметкерлерін жұмысқа қабылдайды жəне олармен еңбек шарттарын бұзады, көтермелеу шараларын жəне жаза қолданады. Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген өзге де функцияларды жүзеге асырады. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: – жоғары медициналық білімнің, «Денсаулық сақтауды ұйымдастыру» («Қоғамдық денсаулық сақтау», «Денсаулық сақтау менеджменті») мамандығы бойынша сертификаттың болуы немесе «Қоғамдық денсаулық сақтау» («Денсаулық сақтау менеджменті», «Менеджмент») мамандығы бойынша магистратураның/мамандандырудың жəне денсаулық сақтауды мемлекеттік басқару органдарында немесе денсаулық сақтау ұйымдарының басшылық лауазымдарында кемінде 2 жыл еңбек өтілінің болуы; немесе жоғары экономикалық білімнің «Қоғамдық денсаулық сақтау» («Денсаулық сақтау менеджменті») мамандығы бойынша магистратураның болуы жəне денсаулық сақтауды мемлекеттік басқару органдарында немесе денсаулық сақтау ұйымдарының басшылық лауазымдарында кемінде 2 жыл еңбек өтілінің болуы. – Қазақстан Республикасының Конституциясын, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексін, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 2 шілдедегі Заңының, «Мемлекеттік мүлік туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 1 мамырдағы Заңын, «Мемлекеттік құпиялар туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы Заңын, Қазақстан Республикасының осы кəсіпорынның қызметі саласындағы қатынастарды реттейтін нормативтік-құқықтық актілерін білетіндігі тексеріледі. Сондай-ақ, мемлекеттік басқару органы бекіткен тиісті кəсіпорын басшысының біліктілік талаптары мен лауазымдық нұсқаулығының негізінде конкурсқа қатысушылардың кəсіби білімі анықталады. Мемлекеттік кəсіпорындардың басшыларын

тағайындау жəне аттестаттау ережесіне сəйкес өткізіледі. Байқауға қатысқысы келген азаматтар Қызылорда облысының денсаулық сақтау басқармасына келесі құжаттарды тапсырады: 1. Конкурсқа қатысу туралы өтініш; 2. Мемлекеттік жəне орыс тілдерінде түйіндеме; 3. Еркін нысанда жазылған өмірбаян; 4. Білімі туралы құжаттардың көшірмесі; 5. Еңбек кітапшасының (ол болған кезде) немесе жеке еңбек шартының көшірмесі не соңғы жұмыс орнына қабылданғаны жəне одан босатылғаны туралы бұйрықтың көшірмесі; 6. Денсаулығы туралы белгіленген нысанды анықтама. Конкурсқа қатысушы өзінің біліміне, жұмыс тəжірибесіне, кəсіби деңгейіне қатысты қосымша ақпаратты (біліктілігін арттыру, ғылыми дəрежелер мен атақтар беру, ғылыми жарияланымдар, осының алдындағы жұмыс орнының басшылығынан кепілдеме жəне т.б.) беруіне болады. Осы қағидалардың талаптарына сəйкес барлық құжаттар қабылдап алған күннен бастап 5 жұмыс күні ішінде құжаттар тапсырған тұлғаны конкурсқа қатысуға жіберу туралы шешім қабылдайды. Конкурсқа қатысуға жіберілген тұлғалардың тізімі бекітілгеннен кейін, комиссия конкурсқа қатысушылар ұсынған құжаттарды зерделейді жəне күнтізбелік 10 күн ішінде конкурсқа қатысушылармен əңгімелесу өткізіледі. Конкурс облыстық денсаулық сақтау басқармасының Қызылорда қаласы, Абай даңғылы, 27-үй мекенжайы бойынша өтеді. Конкурсқа қатысу үшін қажетті құжаттар аталмыш хабарландырулар жарияланған мерзімінен бастап 15 күнтізбелік күн аралығында Қызылорда қаласы, Абай даңғылы, 27-үй мекенжайы бойынша тапсырылуы тиіс, анықтама үшін телефон: 8 (7242) 40-04-51(3008). Аталмыш лауазымға орналасқан азамат үшін көтерме шығындар төленбейді, тұрғын үй жəне жеңілдіктер ұсынылмайды.

Управление здравоохранения Кызылординской области объявляет конкурс на занятие вакантной должности руководителя государственного коммунального предприятия на праве хозяйственного ведения Наименование предприятия: Государственное коммунальное предприятие на праве хозяйственного ведения «Сырдарьинская центральная районная больница с амбулаторно-поликлинической услугой» управления здравоохранения Кызылординской области». Адрес: Республика Казахстан, индекс:120600, Кызылординкая область, п. Теренозек, ул. И.Токтыбаева, № 13. Основная деятельность: Оказание медицинской помощи населению района . Главный врач государственного коммунального предприятия на праве хозяйственного ведения «Сырдарьинская центральная районная больница с амбулаторно-поликлинической услугой» управления здравоохранения Кызылординской области». Должностной оклад в зависимости от выслуги лет от 65 299 до 72201 тенге (без учета экологического коэффициента). Главный врач государственного коммунального предприятия на праве хозяйственного ведения «Сырдарьинская центральная районная больница с амбулаторно-поликлинической услугой» управления здравоохранения Кызылординской области» на основе единоналичия возглавляет главный врач, назначаемый органом государственного управления: Функциональные объязанности: Руководитель предприятия несет персональную ответственность за финансово-хозяйственную деятельность и сохранность имущества, за организацию противодействия коррупции на предприятии. Решает все вопросы деятельности предприятия в соответствии с его компетенцией, определяемой законодательством Республики Казахстан. Без доверенности действует от имени предприятия и представляет его интересы во всех органах и пределах установленных законодательством Республики Казахстан, распоряжается имуществом предприятия, заключает договоры и совершает иные сделки, выдает доверенности, открывает банковские счета, издает приказы и дает указания,

обязательные для всех работников предприятия. В соответствии с Трудовым кодексом Республики Казахстан принимает на работу и расторгает трудовой договор с работниками, принимает меры поощрения и налагает взыскания. Осуществляет иные функции предусмотренные законодательством Республики Казахстан. Требования к участникам конкурса: – высшее медицинское образование, наличие квалификационной категории по специальности «Организация здравоохранения» («Общественное здравоохранение», «Менеджмент здравоохранения») или магистратура по специальности «Общественное здравоохранение» («Менеджмент здравоохранения») и стаж работы в организациях здравоохранения не менее 2 лет или стаж работы на руководящих должностях в организациях здравоохранения не менее 2 лет;. – знание Конституции Республики Казахстан, Гражданского кодекса Республики Казахстан (Общая и Особенная части), Закона Республики Казахстан от 2 июля 1998 года «О борьбе с коррупцией», Закона Республики Казахстан от 1 марта 2011 года «О государственном имуществе», Закона Республики Казахстан от 15 марта 1999 года «О государственных секретах», нормативных правовых актов Республики Казахстан, регулирующих отношения в сфере деятельности данного предприятия. Также определяются профессиональные знания участников конкурса на основании квалификационных требований и должностной инструкции руководителя соответствующего предприятия, утвержденных органом государственного управления. Граждане, желающие принять участие в конкурсе, представляют в департамент здравоохранения Кызылординской области следующие документы: 1. Заявление об участии в конкурсе; 2. Резюме на государственном и русском языках; 3. Автобиографию, изложенную в произвольной форме;

«ЫНТЫМАҚ» АҚ АКЦИОНЕРЛЕРІНІҢ НАЗАРЫНА! 2015 жылдың 26 тамызында сағат 15.00-де аралас дауыс беру жолымен «Ынтымақ» АҚ (бұрынғы ИЖҚ «Ынтымақ» АҚ, лицензия №049) акционерлерінің жылдық жалпы жиналысы өткізіледі. Мекенжайы: 060005, Атырау қаласы, Смағұлов көшесі, 56-үй. Кворумның болмауы себепті акционерлердің қайталап өткізілетін жиналысы – 2015 жылдың 27 тамызында жүргізіледі. Жиналысқа қатысуға құқылы акционерлердің тізімі 2015 жылғы 11 шілдесінен бастап жасақталады. Акционерлерді күн тəртібіндегі сұрақтар бойынша құжаттармен таныстыру Атырау қаласы, Смағұлов көшесі, 56-үй мекенжайы бойынша жүргізіледі. Телефондар: 8 (7122) 254164, 254165. Күн тəртібі: 1. 2014 жыл бойынша «Ынтымақ» АҚ аудиттелген жылдық қаржылық есептемесін бекіту. 2. Қоғамның Директорлар кеңесін: Буканов А.С. – акционер, білімі жоғары, инженер. Фомин П.И. – акционер, білімі жоғары, экономист. Құрмашев Т.Ж. – акционер, білімі жоғары, инженер, құрамымен 2015 ж. 26 тамызынан бастап жеті жыл мерзімге сайлау. 3. 2014 жыл бойынша таза табысты бөлу тəртібін бекіту. «Ынтымақ» АҚ Директорлар кеңесі. «Ынтымақ» акционерлік қоғамының акционерлер жалпы жиналысының сырттай дауыс беру бюллетені. Мекенжайы: 060005, Атырау қаласы, Смағұлов көшесі, 56-үй. Акционер (купон салушы) Тегі __________________________________________ Аты________________________________ Жөні _______________________________________________________________________________ Мекенжайы: _________________________________________________________________________ (егер мекенжайыңыз өзгерсе, 2015 ж. 1 қаңтарына мекенжайды көрсетіңіз) ____________________________________________________________________ Жаңа жеке құжаты немесе паспорты № _________________________________кіммен берілді ____________________қашан_______________ Акция саны: _____________________ Чек кітапшасы № ______________________. (10 купон – 1 акция, қоғамның бір акциясы – бір дауысқа ие). Акционерлердің күн тəртібіндегі сұрақтар бойынша шешімі: өз таңдауыңызды (шешіміңізді) «х» белгісімен қойып көрсетіңіз. Ескерту: Директорлар кеңесінің мүшелерін сайлау кумулятивті дауыс берумен жүргізіледі – əрбір акцияға 3 дауыс келеді, акционер дауыстарын Директорлар кеңесінің мүшелерінің біреуіне беруге немесе оны бірнешеуі арасында бөлуге құқылы. Жақ Қарсы Қалыс 1. 2014 жыл бойынша «Ынтымақ» АҚ аудиттелген жылдық қаржылық есептемесін бекіту: Баланс валютасы – 186 990 мың теңге. ____ ____ ____ Таза табыс – 17 723 мың теңге. ____ ____ ____ 2. Қоғамның Директорлар кеңесін: Буканов А.С. – акционер, білімі жоғары, инженер. ____ ____ ____ Фомин П.И. – акционер, білімі жоғары, педагог. ____ ____ ____ Құрмашев Т.Ж. – акционер, білімі жоғары, инженер, ____ ____ ____ құрамымен 2015 ж. 26 тамызынан бастап жеті жыл мерзімге сайлау. 3. 2014 жыл бойынша таза табысты бөлу тəртібін бекіту: таза табыстың (бұрынғы жылдардағы бөлінбеген табысты есепке алғандағы) 53 253 600 ____ ____ ____ теңге сомасын 1 акцияға 25 теңге есебінен дивиденд төлеуге бағыттау. Күні _______________________ Акционер қолы _________________________ Құрметті акционер! Осы бюллетеньді толтырып, жоғарыда көрсетілген мекенжайға 2015 жылдың 25 тамызына дейін жеткізуіңізді сұраймыз. Дауысты санау күні 25.08.2015 ж. Бюллетень көк сиямен толтырылуы қажет. Көрсетілген мерзімнен кейін түскен бюллетень дауыс санауда есептелмейді. «Ынтымақ» АҚ Директорлар кеңесі. Бюллетень түбірі ҚР Үкіметінің 01.08.1997 ж. №1208 қаулысымен бекітілген.

р/с 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

«Ынтымақ» АҚ 2014 ж. қаржылық көрсеткіштері Аудитерлік қызметті жүргізген «Каспий Аудит» ЖШС Атырау облысы бойынша филиалы. Лицензия № 14003928, 26.03.2014 ж. Атауы 01.01.2014 ж. 01.01.2015 ж. Өсуі, кемуі %-бен Жарғылық капиталы 53 253 53 253 0 Меншікті капитал 169 192 186 916 10,5% Активтердің баланстық құны 170 359 186 990 9,8% Айналым капиталы 54 581 69 102 26,6% Ағымдағы активтер 53 414 69 028 29,2% Ағымдағы міндеттер 1167 74 0,0% Осы жылдың бөлінбеген таза табысы 11 457 17 723 54,7% Капиталдың табыстылығы 6,77 % 9,48 % 2,71 % Активтер табыстылығы 6,73 % 9,48 % 2,75 % 1 акцияға келетін таза табыс 5,38 8,32 54,7% 1 акцияға келетін таза табыс = бөлінбеген таза 57,88 16,8% табыс /айналымдағы акция саны 49,56 1 акцияның баланстық құны 79,43 87,75 10,5%

Өткен кезең бойынша қоғам активтері 186 990 мың теңгені құрады. Қоғамның жарғылық капиталы мөлшерін 53253 мың теңге құрайды. «Ынтымақ» АҚ қызметі өз қаржыларын басқа эмитенттердің бағалы қағаздарына салуына жəне бағалы қағаздармен операциялар жасауға негізделген. «Ынтымақ» АҚ Директорлар кеңесі. Акционерлерден акционерлердің жылдық жалпы жиналысына қатысуда белсенділік танытуды сұраймыз. Жылдық жалпы жиналыспен дивиденд төлеу туралы сұрақ қабылданған жағдайда, дивиденд төлеу «Ынтымақ» АҚ офисінде жүргізіледі. Дивиденд төлеу мерзімі шектелмеген.

4. Копии документов об образовании; 5. Копию трудовой книжки (при ее наличии) или индивидуального трудового договора либо выписки из приказов о приеме и увольнении с последнего места работы; 6. Справку о состоянии здоровья по установленной форме. Участник конкурса может представить дополнительную информацию, касающуюся его образования, опыта работы, наличие первой/высшей квалификационной категории по специальности «Организация здравоохранения» («Общественное здравоохранение», «Менеджмент здравоохранения») или магистратура по специальности «Общественное здравоохранение» («Менеджмент здравоохранения»); профессионального уровня (копии документов о повышении квалификации, присвоении ученых степеней и званий, научных публикациях, рекомендации от руководства предыдущего места работы и т.п.). При наличии всех документов, а также соответствии лица требованиям комиссия принимает решение о допуске подавшего документы лица к участию в конкурсе в течение 5 рабочих дней со дня окончания приема документов. Кандидаты, допущенные к участию в конкурсе, проходят собеседование в течение 10 рабочих дней после окончания срока приема документов в управлении здравоохранения Кызылординской области по адресу: г. Кызылорда, пр. Абая, 27. Необходимые для участия в конкурсе документы должны быть представлены в течение 15 календарных дней с момента публикации данного объявления в управления здравоохранения Кызылординской области по адресу: г. Кызылорда, пр. Абая, 27. Телефон для справок: 8 /7242/ 400451 (3008). Лицу, занявшему данную вакантную должность, подъемные расходы не оплачиваются, жилье и льготы не предоставляются.

«АК Алтыналмас» АҚ (Жамбыл облысы, Тараз қ., Қазыбек би к-сі, 111, 212-офис, БИН 950640000810, Кбе 17, ИИК KZ8594806KZT22031329, «Еуразиялық банк» АҚ-тың Алматы қ. №6 филиалында), Еуразиялық даму банкімен ірі мəміле жасау туралы шешімді қоғамның барлық дауыс беруші акцияларын иеленуші Aquila Gold B.V. акционері қабылдағаны жөнінде хабарлайды, оны жасауға Еуразиялық даму банкінің жəне «Ақбақай КМК» АҚ-тың мүдделілігі бар.

«АК Алтыналмас» АҚ (Жамбыл облысы, Тараз қ., Қазыбек би к-сі, 111, 212- офис, БИН 950640000810, Кбе 17, ИИК KZ8594806KZT22031329 «Еуразиялық банк» АҚ-тың Алматы қ. №6 филиалында), «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-пен ірі мəміле жасау туралы шешімді қоғамның барлық дауыс беруші акцияларын иеленуші Aquila Gold B.V. акционері қабылдағаны жөнінде хабарлайды.

АО «АК Алтыналмас» (Жамбылская область, г. Тараз, ул. Казыбек би, 111, офис 212, БИН 950640000810, Кбе 17, ИИК KZ8594806KZT22031329 в филиале №6 АО «Евразийский банк» г. Алматы), сообщает о принятии Aquila Gold B.V., акционером, владеющим всеми голосующими акциями общества, решения о заключении крупных сделок с АО «Народный Банк Казахстана».

О.Жəутіков атындағы дарынды балаларға арналған РМФМОМИ мемлекеттік мекемесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 24.04.2015 жылғы № 358 қаулысына сəйкес «Республикалық физика-математика мектебі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылғанын хабарлайды. Барлық сұрақтар бойынша мына мекенжайға хабарласуға болады: Алматы қ., Бұқар жырау көшесі, 36-үй. тел.394-98-75, 395-01-78.

Бекзадаева Альмира Мұханбетəлиқызына берілген ҰБТ сертификаты жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Бекболат Аиданың атына берілген VS №7834303 ҰБТ сертификаты жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru. Қазақ ұлттық өнер университетінің ұжымы белгілі күйші, зерттеуші, өнертану ғылымдарының кандидаты Базаралы МҮПТЕКЕЕВТІҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


12

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

ќ ы р ы аѕє

Ж

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Бейбіт күннің батырлары

 Бəрекелді!

Гранит тақтада қаза болған полиция қызметкерлері Ержан Слямханұлы Жұмаділов пен Қайрат Дүйсенбайұлы Ыдырышевтың есімдері жəне оларды еске алуға арналған жыр шумақтары ойып жазылған.

Ќаћарман ќызметкерлерге ќўрмет Думан АНАШ,

«Егемен Қазақстан».

Таяуда Үржар ауданы Мақаншы ауылының полиция бөлімшесінде қызметтік борышын атқару кезінде қаза болған полиция қызметкерлерінің құрметіне ескерткіш ашылды. Салтанатты шараға аудандық ішкі істер бөлімінің жеке құрамы, ардагерлер, қаза болған полицейлердің туыстары мен ауыл тұрғындары қатысты. Гүл шоқтарын қою рəсімінен кейін марқұмдарға бағыштап Құран оқылып, ас берілді. 1987 жылдың 1 қазанында Мақаншы ауылының орталық көшесінде газ тасымалдайтын «ЗИЛ» жүк көлігінің жүргізушісі масаң күйде жылдамдықты шектен тыс асырып, зулап келе жатқан болатын. Қайрат Ыдырышев ауыл тұрғындарына қауіп төндірген «ЗИЛ» жүк көлігінің жүргізушісін тоқтатуға əрекеттенгенде, мас жүргізуші полиция талабынан

бас тартып, қасақана патрульдік көлікті келіп соғады. Екі көлік арасында қысылып, ауыр дене жарақатын алған полиция аға сержанты Қайрат Ыдырышев Мақаншы ауылындағы ауруханада көз жұмады. Қоғамдық тəртіп үшін құрбан болған екінші оқиға арада он алты жыл өткенде қайталанды. 2003 жылдың 19 сəуірінде, кешкі уақытта Мақаншы ауылының «102» дабылына қоңырау түседі. Үрейі ұшқан қыз «Сымбат» дəмханасында пышақпен қаруланған екі мастың елдің тынышын алып, бұзақылық жасап жатқандығын хабарлайды. Оқиға орнына жедел тергеу тобы жіберіледі. По ли ция қызметкерлерін көрген бұзақы дəмхананың есігін жауып алып, «ішке кір сеңдер, дəмхананы өр теп жіберемі н , өзі ме қол жұмсаймын», деп айқайлайды. Дəмханаға бірінші болып учаскелік полиция инспекторы, аға лейтенант Ержан Жұмаділов кіреді. Аңысын аңдып тұрған қылмыскер қолындағы пышағымен полиция қызметкеріне дене жарақатын салады. Мұны байқаған екінші қыз меткер тапаншамен қылмыскердің аяғынан атып, пышағын тастауын талап еткен. Полиция аға лейтенанты Ержан Жұмаділов ауыр жарақаттан ауруханаға жетпей, жолда қайтыс болады. Ержан 2002 жылы ғана отбасын құрып, жар сүйген еді. Жас полицейдің қазасынан кейін бір ай өткенде Арман атты ұлы дүниеге келді. – Қазақстан полициясының қалыптасуы жылдарында қызметтік борышын абыроймен атқарған қызметкерлердің ерліктері туралы көптеген мысалдар келтіруге болады. Қаншама сақшылар заң атынан əрекет етіп, азаматтарды қорғау жолында өз өмірлерін қиды. Сондықтан, бұл ескерткіш қаһармандарымызға деген құрметіміздің белгісі. Жас полицейлер аға буынның ерлік жолдарынан үлгі алатын болады. Жылдар өтсе де олардың есімдері ұмытылған жоқ. Қаза болған қызметтестердің жақындарына көмек көрсетіп, оларға сүйеніш болу біздің борышымыз, – деді Үржар ауданы ішкі істер басқармасының бастығы, полиция полковнигі Жеңіс Жүрсімбаев. Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Аєылшындарды мойындатќан ќазаќ 2 млн. доллар еѕбекаќысын ќайырымдылыќќа жўмсады Ұлыбританияның əлемге əйгілі Barclays банкінде бағдарламашы болып жұмыс істеген қазақстандық Асхат Мырзабаев жарты жылдың ішінде 2 млн. доллар табыс тапты. Ол осы соманың барлығын қатерлі ісікке қарсы зерттеу жұмыстарымен айналысатын халықаралық ұйымның есепшотына аударды. Еламан ҚОҢЫР,

«Егемен Қазақстан».

Бұл жөнінде 25 жастағы қандасымыз блогер Бота Жұмановаға берген сұхбатында айтып еді. – Менің жобаға қатысуымның мақсаты ақша емес. Мұндай ортада жүру мол тəжірибе

жинауға, жаңа достар та буға жəне біліміңді жетілдіруге мүмкіндік береді. Бірде банктің топменеджерлерімен «Банкирлер ақшаны қайда жұмсайды?» деген тақырыпта кездесу болды. Сол жерде мен барлық еңбекақымды əлемдік масштабтағы пайдалы іске жұмсағым келетінін

 Жағымды жаңалық

айттым. Ал банктің өзге де топ менеджерлері мен аударған əр фунтқа тағы екі фунттан қосып аударуға уəде берді, – дейді ағылшындарды мойындатқан қазақ азаматы. Сондай-ақ, ол өмірдің мəні ақшада емес екенін былайша түсіндіріп берді. – Адал еңбегімен 1 миллион доллар тапқан адамның 2-ші миллионды да таба алатынына сенімдімін. Бірақ, өмірдегі басты мақсат байлық емес. Адамның мақсаты ақшамен өлшенбей, одан əркез биік тұруы керек. Қазіргі таңда А.Мырзабаев өзге замандастарымен бірге қазақстандық жастардың беделді компанияларға жұмысқа орналасуына мүмкіндік əперетін жоба дайындауда. Ондағы мақсаты – еліміздегі талантты жəне білікті жастардың басын қосып, оларға еңбек нарығындағы ең озық мүмкіндіктерді ұсыну. Осылайша, ол елдің дамуына өз септігін тигізуді көздейді. Өткен жылы жас маман Twitter компаниясында жұмыс істеген болатын. Ал Esquire Kazakhstan журналына берген сұхбатында ол Google-дің атқарушы директоры болуды армандайтынын айтыпты.

 Мəссаған!

Шґлмектіѕ ішінен ќўпия хат табылды Айдар ӨРІСБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Ресейдің Калининград облысында ішінде белгісіз тілде жазылған қағазы бар шыны бөтелке табылды. «Спецгазавтоматика» компаниясының монтаждаушысы Евгений Яремчук ерекше олжа жөнінде «Страна Калининград» интернет басылымына хабарлаған.

«Біз Ленин көшесінің бойын дағы тұрғын үйлердің аула сында газ құбырын салып жатқанбыз. Экскаватор жерді қазып жатқан кезде оның шөмішіне топырақпен бірге қоңыр түсті бөтелке ілінді. Шөлмектің ішінен белгісіз тілде жазылған мəтіндері бар екі парақ қағаз табылды», – дейді Е.Яремчук. Сарғайған екі парақшадағы

мəтіндер каллиграфиялық үлгіде латын əріптерімен жазылған екен. Журналистер оны танымал лингвистерге, тіл мамандарына оқытқанымен, ешкім қай тілде жазылғанын түсіндіріп бере алмаған. Ал сарапшылар оны шифрланған құпия мəтін деп есептейді. Алайда, оны кім жəне не үшін жазғаны жұмбақ болып қалып отыр.

Ќазаќ хандыєыныѕ XVI єасырдаєы картасы

Еламан ҚОҢЫР,

«Егемен Қазақстан».

Қарға тамырлы қазақтың тарихы тереңнен бастау алатынына шүбə жоқ. Тек кейде сол тарихымыздың хатқа түскен тұсы аз болғандықтан, кейбір деректерге дəлел мен дəйек таппай қиналатынымыз рас. Дегенмен, тəуелсіздіктің арқасында ол олқылықтың да орны толып келеді. Таяуда тарихымыздың түп-төркінін зерделейтін тағы бір аса құнды дүние –Ватиканнан Қазақ хандығының XVI ғасырдағы картасы табылды. Халқымыз үшін баға жетпес бұл жəдігер елдігіміздің 550 жылдық мерейтойына тамаша тарту болды. Қазіргі таңда отандық тарихшылар мен сала мамандары осы бағыттағы зерттеу жұмыстарын одан əрі жандандыруда. Астанадағы Мемлекет тарихы институтының директоры, профессор Бүркітбай Аяғанның

 Суыт хабар

Ќазаќстандыќ шекарашылар

кґші-ќон заѕдылыєын бўзєан 43 азаматты ўстады Өткен тəулік ішінде қазақстандық шекарашылар Қазақстан Республикасының көші-қон заңдылығын бұзған шетелдің 43 азаматын ұстады. Атап айтқанда, олардың арасында «Астана» (аэропорт) шекаралық бақылау отрядының наряды «Астана – Абу-Даби» бағытында ұшқалы тұрған «ЕҮ295» рейсіне шекаралық бақылау жасау кезінде елімізден белгіленген уақытта шығуға асықпаған АҚШ азаматын ұстады. Сондай-ақ, «Алматы» шекаралық бақылау отрядының наряды «Алматы – Сеул» бағытындағы «КС-909» рейсіне шекаралық бақылау жасау кезінде көші-қон полициясында тіркелуді жөн санамаған оңтүстіккореялық азаматты ұстауға мəжбүр болды.

Еліміздің солтүстігіндегі «Кызыл Жар» бақылау-өткізу бекетінің шекарашылары (Солтүстік Қазақстан облысы, Қазақстан-Ресей шекарасы) «Астана – Казанское» бағытында кетіп бара жатқан «Мерседес» автокөлігіне шекаралық бақылау жасау кезінде елімізде заңсыз жүрген Түрік Республикасының 3 азаматын ұстады. Барлық ұсталған азаматтар, ҚР Əкімшілік-құқық бұзушылық кодексінің 517-бабы бойынша əкімшілік жауапкершілікке тартылды, деп хабарлады ҚР ҰҚК ШҚ баспасөз қызметі.

Ел ішіндегі емші Ақтөбе өңірі қашанда жақсылар мен жайсаңдарды дүниеге əкелген өлке. Жан арыс Жақсылықұлы деген азамат бүгінгі күні өмірде кездесіп жатқан əртүрлі оқиғалар, адам өміріндегі кедергілермен, дауасы табылмаған дерт-дербездермен күресіп жүрген нағыз қаһарман десем артық айтқандық болмас. Жақаңа 1991 жылы құдайдың құдіретімен емшілік, көріпкелдік қасиеттер пайда болыпты. Содан бастап əртүрлі аурулармен ауырған адамдарды емдеп, бастаған ісіне сəті түспей бөгеліп жүрген адамдардың жолын ашып, арақ, темекі, нашақорлықтан зардап шеккен адамдарды сол індетінен айықтырып, елдің алғысына бөленген ерекше қасиетті адам. Ауылдастары Жана рыс Жақсылықұлын «ақылшы, тəуіп ата», «дуалы ауызды көріпкел ата», «Қыдыр дарыған ата», деп құрметтейді.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-07-87.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

айтуынша, табылған карта бай тарихымыздың бір бөлігі ғана. – Қазақ хандығының тарихына тыңғылықты зерттеу қажет. Бұрын айтылмай келген деректерді жарыққа шығаратын кез келді. Қазірдің өзінде шет мемлекеттердің архивтерінен Қазақ хандығы туралы əлі зерттелмеген дүниелер табылуда. Соған орай, Елбасының бастамасымен отандық ғалымдар Ресей, Қытай, Иран, Франция жəне АҚШ мамандарымен бірлесіп, зерттеу жұмыстарын жүргізуде. Ватиканнан табылған қазына сондай еңбектің жемісі. Сондықтан, осы жұмыстарды тоқтатпай, жалғастыра беруіміз керек, – дейді профессор. Əлем архивтерінен біз туралы көне деректердің табылуы қазақ деген халықтың əу бастан іргесі берік ел болғанын тағы бір дəлелдейді. Ендеше, тарихымызды кеңінен насихаттап, асыл құндылықтарымызды бағалай білгеніміз жөн.

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-94-72; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 68-59-85; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Оған келушілер тек қазақстандықтар ғана емес, ТМД елдерінен, шетелдерден, атап айтсам Түркия, Ресей, Америка, тағы басқа көптеген елдерден келеді. Бұл кісінің бір ерекшелігі адамдардан ақша-қаражат сұрамайды, түшкі ріп, пысқырмайды, тек қана сеанс жүргі зеді. Қажет болған жағдайда, «қамшы» керектенеді. Келген адамдардың мұң-мұқтажын мұқият тыңдап шешім айтады. Дертінен айығып, кедергілерінен құтылып, жол ашылып, алға қойған мақсаттары орындалған адамдар қайта барып алғысын айта ды екен. Бұл кісіге келіп жолыққан адам дарға жүргізілген анкетаны өзінің жеке мұрағатына сақтайды. Өзім емделуге барып осы оқиғалардың куəсі болдым. Хали ХУАНЫШ.

АСТАНА.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Жолдыбай БАЗАР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 14 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №603 ek


13

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 27 маусым

№484

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің бұйрығы 2015 жылғы 2 сәуір

Астана, Үкімет Үйі

Мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай құю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай құю станцияларынан басқа) резервуарларын есепке алатын бақылау аспаптарымен жарақтандыру бойынша қағидаларды және талаптарды бекіту туралы «Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін өндіруді және олардың айналымын мемлекеттік реттеу туралы» 2011 жылғы 20 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы 6-бабының 12-4) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай қүю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай қүю станцияларынан басқа) резервуарларын есепке алатын бақылау аспаптарымен жарақтандыру бойынша қағидалар және талаптар бекітілсін. 2. Осы қаулы мұнай өнімдерін өндірушілер, мұнай берушілер, мұнай өнімдері базасынан немесе резервуарлардан мұнай өнімдерін көтерме сауда арқылы берушілер немесе мұнай өнімдерін бөлшек сауда арқылы өткізушілер үшін – 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап, жылжымалы үлгідегі жанармай құю станцияларынан бөлшек сауда арқылы өткізуді қоспағанда, мұнай өнімдерін жанармай қүю станцияларынан бөлшек сауда арқылы өткізушілер үшін – 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялануға тиіс. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 27 маусымдағы №484 қаулысымен бекітілген Мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай құю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай құю станцияларынан басқа) резервуарларын есепке алатын бақылау аспаптарымен жарақтандыру бойынша қағидалар және талаптар 1. Жалпы ережелер 1. Осы Мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай құю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай құю станцияларынан басқа) резервуарларын есепке алатын бақылау аспаптарымен жарақтандыру бойынша қағидалар және талаптар (бұдан әрі - Қағидалар) «Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін өндіруді және олардың айналымын мемлекеттік реттеу туралы» 2011 жылғы 20 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы 6-бабының 12-4) тармақшасына сәйкес әзірленді және мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай қүю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай қүю станцияларынан басқа) резервуарларын есепке алатын бақылау аспаптарымен (бұдан әрі - ЕБА) жарақтандыру бойынша тәртіпті және талаптарды белгілейді. ЕБА мұнай өнімдерін өндірушілердің өндірістік объектілерінің, мұнай өнімдері базаларының және жанармай қүю станцияларының (жылжымалы үлгідегі жанармай құю станцияларынан басқа) резервуарларында орнатылған, мұнай өнімдері өндірісінің және (немесе) айналымының көлемі туралы ақпаратты автоматтандырылған жүйе арқылы мұнай өнімдерінің айналымы саласындағы уәкілетті органға нақты уақыт режимінде кейіннен беру мақсатында есепке алуды жүргізу үшін мұнай өнімдерінің сандық және сапалық сипаттамаларын өлшейтін, Қазақстан Республикасының өлшемдердің біртұтастығын қамтамасыз ету туралы заңнамасына сәйкес қолдануға жіберілген техникалық құрылғы болып табылады. 2. ЕБА-мен жарақтандыру бойынша қағидалар және талаптар 2. Резервуарларды ЕБА-мен жарақтандыруды мұнай өнімдерін өндірушілер, сондай-ақ мұнай өнімдері базаларына және (немесе) жанармай құю станцияларына меншік құқығында иелік ететін жеке және (немесе) заңды тұлғалар жүзеге асырады. 3. Мұнай өнімдерінің сандық және сапалық сипаттамаларын өлшейтін ЕБА-ға сыйымдылық шамасында және толық сыйымдылық шамасында мұнай өнімдерінің құйылуын қашықтан бақылауға арналған стационарлық деңгей өлшеуіштері, түрлі типтердегі шығыс өлшеуіштері мен қосалқы қондырғылар жатады. 4. Қазақстан Республикасының өлшем бірлігін қамтамасыз ету саласындағы заңнамасына сәйкес мемлекеттік өлшем бірлігін қамтамасыз ету жүйесінің тізілімінде тіркелген және қолдануға жіберілген ЕБА жіберіледі. 5. Мұнай өнімдерін ЕБА-мен есепке алу массасы бойынша (тоннамен) жүзеге асырылады, өнімнің массасын өлшеу: 1) мұнай өнімдерін қабылдау (төгу) және қүю кезінде мұнай өнімдерін ЕБА (келіп түскен, өткізілген және тиеп-жөнелтілген мұнай өнімдерінің массасын айқындайтын); 2) резервуардағы мұнай өнімдерін ЕБА (резервуарда сақтауда тұрған мұнай өнімдерінің (қалдықтардың) массасын айқындайтын). Теміржол, автомобиль цистерналарынан мұнай өнімдерін қабылдап алу (төгу), күю түрлі типтердегі шығыс өлшеуіштері арқылы жүзеге асырылады. ЕБА сорғыдан резервуар паркіне тартылған технологиялық құбырларға орнатылады. ЕБА мұнай өнімдерінің массасын өлшеуді, құбырлардағы өнімнің тығыздығы мен көлемін өлшеу негізінде автоматты түрде айқындайды. Мұнай өнімдерінің салмағын өлшеу дәлдігі ±0,25 % дәлдікке сәйкес болуға тиіс. Резервуар паркінде (резервуарларда) сақтауда тұрған резервуар қорларын өлшеу әрбір резервуарда орнатылатын сыйымдылық шамасында және толық сыйымдылық шамасында мұнай өнімдерінің құйылуын қашықтан бақылауға арналған стационарлық деңгей өлшеуіштері арқылы жүзеге асырылады. ЕБА резервуарлардағы мұнай өнімдерінің массасын өлшеуді сыйымдылық шамасындағы және толық сыйымдылық шамасындағы өнімнің тығыздығы мен көлемін өлшеу негізінде автоматты түрде айқындайды. Деңгейді өлшеу дәлдігі ±1 мм құрауға тиіс. 6. ЕБА деректерді беру құралдарымен (интернет желісі, телефон желісі арқылы), іркіліссіз қуат көзімен, бағдарламалық жасақтамамен қамтамасыз етіледі және мынадай талаптарға жауап береді: 1) айналадағы ауа температурасы (20±5)°С, салыстырмалы ылғалдылығы 30-дан 80 %-ға дейін, атмосфералық қысым 84 -107 кПа болған кезде өлшенетін параметрлердің жол берілетін ағаттығы мыналарға сәйкес болуға тиіс: Параметрлер Жалпы шығыс Көлемді шығыс Мұнай өнімінің деңгейі Қысым Температура Тығыздық

№11-1-2/126

Астана қаласы

«Шет елдегі мекемеге жұмысқа барудан бас тарту үшін дәлелді деп танылатын себептердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2002 жылғы 2 сәуірдегі № 243 бұйрығына өзгеріс енгізу туралы «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі туралы» 2002 жылғы 7 наурыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 15-бабы 5-тармағына сәйкес бұйырамын: 1. «Шет елдегі мекемеге жұмысқа барудан бас тарту үшін дәлелді деп танылатын себептердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2002 жылғы 2 сәуірдегі № 243 бұйрығына (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 1849 болып тіркелген, Қазақстан Республикасы орталық атқарушы және өзге де мемлекеттік органдарының нормативтік құқықтық актілері бюллетені, 2002 жылғы № 30, 645-құжат жарияланған) мынадай өзгеріс енгізілсін: кіріспе мынадай редакцияда жазылсын: «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі туралы» 2002 жылғы 7 наурыздағы Қазақстан Республикасы Заңының 15-бабы 5-тармағына сәйкес бұйырамын:». 2. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Әкімшілік және бақылау департаменті: 1) осы бұйрықтың заңнамада белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуден өткізгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде мерзімдік баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберуді; 3) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ресми интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін. 3.Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің жауапты хатшысы А.Б. Қарашевқа жүктелсін. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы Р.ЖОШЫБАЕВ. Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 29 сәуірде Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10842 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің бұйрығы 2014 жылғы 24 қазан

№ 4-1/546

«Мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің стандарттары мен регламенттерін әзірлеу жөніндегі қағиданы бекіту туралы» Қазақстан Республикасы экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің 2013 жылғы 14 тамыздағы № 249 бұйрығына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің 2014 жылғы 12 мамырдағы № 133 бұйрығына сәйкес бұйырамын: 1. «Астық экспорттаушыға мемлекеттік астық ресурстарына астықты жеткізу жөніндегі міндеттемелерді астық экспорттаушылардың сақтауы туралы растаманы беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметтер регламентін бекіту туралы Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. 2014 жылғы 28 наурыздағы № 4-1/165 бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 9376 болып тіркелген, «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде 2014 жылғы 3 қазанда жарияланған) мынадай толықтырулар енгізiлсiн: көрсетілген бұйрықпен бекітілген «Астық экспорттаушыға мемлекеттік астық ресурстарына астықты жеткізу жөніндегі міндеттемелерді астық экспорттаушылардың сақтауы туралы растаманы беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметтер регламенті: мынадай мазмұндағы 9-1-тармақпен толықтырылсын: «9-1. Мемлекеттік қызмет көрсету процесінде рәсімдердің (іс-қимылдардың) ретін, көрсетілетін қызметті берушінің толық сипаттамасы құрылымдық бөлімшелерінің (қызметкерлерінің) өзара іс-қимылдарының сипаттамасы осы Регламентке 2-1-қосымшаға сәйкес мемлекеттік қызмет көрсетудің бизнес-процестерінің анықтамалығында көрсетіледі. Мемлекеттік қызмет көрсетудің бизнес-процестерінің анықтамалығы көрсетілетін қызметті берушінің www.minagri.gov.kz интернет-ресурсында орналастырылған.»; осы бұйрыққа қосымшаға сәйкес 2-1-қосымшамен толықтырылсын. 2. Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігінің Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру мен қайта өңдеу және фитосанитариялық қауіпсіздік департаменті осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгiнде мемлекеттiк тiркелуiн және оның ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнiнен бастап он күнтiзбелiк күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi. Министрдің м.а. С. ОМАРОВ. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2014 жылғы 24 қазандағы № 4-1/546 бұйрығына қосымша «Астықты экспорттаушыға мемлекеттік астық ресурстарына астықты жеткізу жөніндегі міндеттемелерді астықты экспорттаушылардың сақтауы туралы растаманы беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет регламентіне 2-1-қосымша «Астықты экспорттаушыға мемлекеттік астық ресурстарына астықты жеткізу жөніндегі міндеттемелерді астықты экспорттаушылардың сақтауы туралы растаманы беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметті көрсету бизнес-процестерінің анықтамалығы

Өлшеу дәлдігі ± 0,25% ±0,15% ± 1,0 мм ± 0,6% ± 0,2°С ± 0,03%

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы №489

Астана, Үкімет Үйі

Мұнай және газ, жеке және заңды тұлғаларға қызмет көрсету салаларындағы қызметті лицензиялауды жүзеге асыру жөніндегі лицензиарды айқындау және «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету жөніндегі қызметті лицензиялаудың кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 желтоқсандағы № 1684 қаулысына өзгеріс енгізу туралы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» 2014 жылғы 16 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңы 10-бабының 2) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Мүнай-газ кешеніндегі экологиялық реттеу, бақылау және мемлекеттік инспекциялау комитеті осы қаулыға қосымшаға сәйкес мұнай және газ, жеке және заңды тұлғаларға қызмет көрсету салаларындағы қызметті лицензиялауды жүзеге асыру жөніндегі лицензиар болып айқындалсын. 2. «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету жөніндегі кызметті лицензиялаудың кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 желтоқсандағы № 1684 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 5, 113-құжат) мынадай өзгеріс енгізілсін: 2-тармақ алып тасталсын. 3. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 29 маусымдағы №489 қаулысына қосымша

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2014 жылғы 26 қарашада Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне № 9906 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің бұйрығы 2015 жылғы 22 қаңтар

1 1

2

Жүзеге асыру үшін лицензияның болуы талап Лицензияның және жүзеге асыру етілетін қызметтің кіші түрінің атауы үшін лицензияның болуы талап етілетін қызмет түрінің атауы 2 3 Мұнай және газ саласындағы қызметті лицензиялау 1) мұнайды, газды, мүнай-газ конденсатын өндіру; Мұнай және газ саласындағы таукен (пайдалы қазбаларды барлау, 2) көмірсутекті шикізат кен орындарында технологиялық өндіру), мұнай- химия өндірістерін жұмыстарды жүргізу (кәсіпшілік зерттеулер, жобалау (технологиялық) сейсмикалық барлау жұмыстары; геофизикалық және (немесе) пайдалану, жұмыстар); магистральдық газ құбырларын, 3) мұнай; газ; газ конденсаты; айдау ұңғымаларындағы мұнай құбырларын, мұнай өнімдері атқылау-жару жұмыстары; құбырларын пайдалану 4) көмірсутекті шикізат кен орындарында ұңғымаларды құрлықта; теңізде; ішкі су айдындарында бұрғылау; 5) кен орындарында ұңғымаларды жерасты жөндеу (ағымдағы; күрделі); 6) көмірсутекті шикізат кен орындарында ұңғымаларды цементтеу; сынау; игеру; сынаудан өткізу; 7) көмірсутекті шикізат кен орындарында ұңғымаларды консервациялау; жою; 8) мұнай қабаттарының мұнай беруін арттыру және ұңғымалардың өнімділігін ұлғайту; 9) құрлықтағы; теңіздегі көмірсутекті шикізат кен орындарында мұнайдың төгілуін болғызбау және жою жөніндегі жұмыстар; 10) мұнай-химия өндірістерін жобалау (технологиялық) және (немесе) пайдалану; 11) көмірсутекті шикізат кен орындарына арналған жобалардың жобалық құжаттарын, технологиялық регламенттерін, техникалық- экономикалық негіздемесін жасау; 12) магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнімдері құбырларын пайдалану. Жеке және заңды тұлғаларға қызмет көрсету саласындағы қызметті лицензиялау 1) шаруашылық және өзге де қызметтің I санаты үшін Қоршаған ортаны қорғау саласындағы жұмыстарды орындау табиғат қорғауға қатысты жобалау, нормалау; және қызметтер көрсету 2) шаруашылық және өзге де қызметтің I санаты үшін экологиялық аудит.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 30 маусым

№495

Астана, Үкімет Үйі

«Паллиативтік көмек және мейірбике күтімін көрсету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 15 қарашадағы №1343 қаулысының күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Паллиативтік көмек және мейірбике күтімін көрсету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 15 қарашадағы №1343 қаулысының (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №3, 51-құжат) күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін он күнтізбелік күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.МӘСІМОВ.

Астана қаласы

Жеке сот орындаушыларының қызметі үшін біліктілік талаптары мен оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесін бекіту туралы» «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабы 1-тармағының 1-1) тармақшасына, «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 140-бабына және «Әділет органдары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 7-бабы 2-тармағының 3) тармақшасына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса ұсынылған Жеке сот орындаушыларының қызметі үшін біліктілік талаптары мен оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесі бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот актілерін орындау департаменті: 1) осы бұйрықтың мемлекеттік тіркелуін және оның «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесімен мерзімді баспа басылымдарында ресми жариялануын; 2) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің ресми интернет-ресурсында орналастырылуын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Әділет министрінің орынбасары Б.Ж. Әбдірайымға жүктелсін. 4. Осы бұйрық алғаш ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Бірінші санаттағы рұқсаттар (лицензиялар) Р/с №

№32

Наркологиялық және психиатриялық ұйымдарда есепке алынбағандығы туралы анықтама

Комиссия төрағасы: _________________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда))

Қазақстан Республикасының Әділет министрі

Б.ИМАШЕВ.

«КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрі ________________ Ә. Исекешев 2015 жыл «____»____________ «КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрі ________________ Е. Досаев 2015 жыл «___»___________

Хатшы: «Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген ҚР ӘМ дерекқорынан ақпарат ұсынылмайды.

Жеке сот орындаушысының қызметі үшін қойылатын бiлiктiлiк талаптарына және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне қосымша Жеке сот орындаушысының қызметін жүзеге асыру үшін қойылатын бiлiктiлiк талаптарының сәйкестігі туралы мәліметтер нысаны 1. Жоғары білім: Мамандығы мен біліктілігінің атауы____________________________; Диплом нөмірі____________________________; Диплом берілген күн____________________________; Диплом берілген жер____________________________; Диплом берген оқу орнының атауы____________________________; 2. Біліктілік емтиханын тапсыру: Тестілеу қорытындысы (иә/жоқ) ____________________________; 3. Еңбек қызметі: Жұмысқа қабылданған күні____________________________; Жұмыстан шығарылған күні____________________________; Атқарған лауазымы____________________________; Жұмыс орны____________________________; Жұмыстан шығу себебі____________________________;

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің бұйрығы №119

3.

Жеке сот орындаушысында үздiксiз тағылымдамадан өтуі

4.

Біліктілік емтиханын тапсыру

5.

Қазақстан Республикасының заңымен белгіленген тәртіппен адамды әрекет етуге қабілетсіз немесе әрекет ету қабілеттілігі шектеулі деп танылғаны туралы мәліметтердің болмауы

6.

7.

8.

9.

Жеке сот орындаушысы өкілеттігін бергенге дейін үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасағаны үшін сот тәртібімен әкімшілік жаза қолданылғаны туралы мәліметтердің болмауы

3

жеке басын куәландыратын құжат дипломының бар екендігі туралы ақпараты бар мәліметтер нысаны (қосымшаға сәйкес) жеке сот орындаушыларының өңірлік алқасы куәландырған тағылымдаманың қорытындылары туралы қорытындының көшірмесі біліктілік емтиханын тапсырғаны туралы ақпараты бар мәліметтер нысаны әрекет етуге қабілетсіз немесе әрекет ету қабілеттілігі шектеулі еместігі туралы анықтама

жеке сот орындаушысы өкілеттігін бергенге дейін үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасағаны үшін сот тәртібімен әкімшілік жаза қолданылғаны туралы мәліметтердің болмауы туралы анықтама Сыбайлас жемқорлық қылмыс сыбайлас жемқорлық жасағаны туралы мәліметтердің қылмыс жасағаны туралы болмауы мәліметтердің болмауы туралы анықтама Заңда белгіленген тәртіппен заңда белгіленген өтелмеген немесе алынбаған тәртіппен өтелмеген немесоттылығы туралы се алынбаған соттылығы туралы мәліметтердің болмәліметтердің болмауы мауы туралы анықтама Мемлекеттік, әскери қызметтен, бұрын мемлекеттік, әскери құқық қорғау және арнайы қызметтен, құқық қорғау және арнайы мемлекеттік мемлекеттік органдарынан, органдарынан, соттардан соттардан және әділет органдарынан теріс себептер бойжәне әділет органдарынан ынша босатылғаны туралы теріс себептер бойынша босатылғаны туралы мәліметтердің болмауы мәліметтердің болмауы жөніндегі анықтама еңбек қызметі

Ескертпе 4 «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді шетелдік білім мекемелері берген дипломдар үшін («Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес нострификациялау немесе тану процедурасынан өткендігін растайтын құжаттың көшірмесі); «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 142бабы 7-тармағында көрсетілген тұлғалар үшін талап етілмейді «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 142бабы 7-тармағында көрсетілген тұлғалар үшін талап етілмейді «Е-лицензиялау» мемлекеттік дерекқорымен (бұдан әрі «Е-лицензиялау» МДҚ) біріктірілген Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің (бұдан әрі - ҚР БП ҚСАЕК) дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді «Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген ҚР БП ҚСАЕК дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді

«Қазақстан Республикасындағы сот-сараптама қызметі туралы» 2010 жылғы 20 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының 14-бабы 2-тармағы сәйкес, бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссияларының сот сарапшысының аттестаттауын жүргізу қағидасы бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамасы орталығы: 1) осы бұйрықтың мемлекеттік тіркелуін және ресми жариялануын; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің ресми интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін. 3. Күштері жойылды деп танылсын: 1) «Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясының сот сарапшысының аттестаттауын жүргізу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2011 жылғы 16 наурыздағы № 114 бұйрығы (Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде №6836 тіркелген, «Казахстанская правда» газетінде 2011 жылғы 13 сәуірде №123-124 (26544- 26545) жарияланған). 2) «Қазақстан Республикасы Әділет министрінің кейбір бұйрықтарына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2012 жылғы 12 қаңтардағы № 5 бұйрығы (Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде №7378 тіркелген, «Казахстанская правда» газетінде 2012 жылғы 30 маусымда №207-208 (27026-27027) жарияланған). 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Әділет министрінің жетекшілік ететін орынбасарына жүктелсін. 5. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр Б.ИМАШЕВ. Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 27 ақпандағы №119 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссияларының сот сарапшысын аттестаттау қағидасы 1. Жалпы ережелер 1. Осы Қағида «Қазақстан Республикасындағы сот-сараптама қызметі туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 20 қаңтардағы Заңының (бұдан әрі — Заң) 14-бабының 2-тармағына сәйкес әзірленді және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссияларының сот сарапшыларын аттестаттау тәртібін айқындайды. 2. Сот сараптамасы органдарының қызметкерлері болып табылатын сот сарапшылары, сондай-ақ сот-сараптама қызметін сот-сараптама қызметімен айналысуға арналған лицензия негізінде жүзеге асыратын адамдар, жүкті әйелдерді қоспағанда, олардың кәсіби даярлығы деңгейін анықтау мақсатында сот сараптамасын жүргізуге құқық беретін біліктілік куәлігін (лицензияны) алғаннан кейін бес жылда бір рет Комиссиялар жүргізетін аттестаттаудан өтеді. Аттестатталушы Комиссиялардың отырысына белгілі себептермен келмеген жағдайда (ауру, қызметтік іссапарда болу, табиғи апат немесе заңнамамен көзделген өзге де жағдайлар) оны аттестаттау Комиссиялар белгілеген кейінгі мерзімге ауыстырылады. 3. Бала күтімі бойынша демалыста жүрген сот сарапшылары жұмысқа шыққаннан соң, кемінде алты айдан кейін аттестатталады. 4. Аттестаттауға жататын сот сарапшыларының тізімі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бұйрығымен бекітіледі және аттестаттаудан өту кестесін Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің сот сараптамасы органдарының басшылары бекітеді. 5. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі сот сараптамасы органының қызметкері болып табылатын сот сарапшысы аттестаттаудан өту үшін, Комиссияларға келесі құжаттарды ұсынады: 1) кәсіптік даярлығының деңгейін, іскерлік және адамгершілік қасиетін көрсететін, Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі сот сараптамасы органының аумақтық бөлімшесінің басшысы дайындаған сот сарапшысына мінездеме; 2) жоғары білімі туралы дипломның көшірмесін (ғылыми дәрежесі мен ғылыми атағы болған жағдайда – дипломдардың көшірмелері); 3) сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігінің (оған қосымша(лар)сы болған жағдайда) көшірмесі; 4) соңғы бес жыл ішіндегі сарапшы қорытындыларына рецензиялар; 5) соңғы бес жыл ішіндегі көтермелеулер мен тәртіптік жазалаулар (олар болған жағдайда) туралы бұйрықтардың көшірмелері. 6. Сот-сараптама қызметін лицензия негізінде жүзеге асыратын сот сарапшылары аттестаттаудан өту үшін комиссияға: 1) жоғары білімі туралы нотариат куәландырған дипломның көшірмесін (ғылыми дәрежесі мен ғылыми атағы болған жағдайда – нотариат куәландырған дипломдардың көшірмелері); 2) сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігінің (оған қосымша(лардың)ның) нотариат куәландырған көшірмесін; 3) сот-сараптама қызметімен айналысуға арналған лицензияның (салыстырып тексеру үшін түпнұсқасы берілмеген жағдайда нотариат куәландырған) көшірмесін ұсынады; 4) соңғы бес жыл ішіндегі сарапшы қорытындыларына рецензиялар; 7. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің сот сараптамасы органдары аттестатталушы сот сарапшыларын аттестаттаудан өткізу мерзімдері туралы оның өткізілуінің басталуына дейін 30 күнтізбелік күннен кешіктірмей хабардар етеді. 8. Аттестаттауға жататын сот сарапшылары аттестаттау материалдарын Комиссияларға, оның отырысы басталғанға дейін 10 күнтізбелік күннен кешіктірмей жолдайды. 2. Аттестаттауды жүргізу тәртібі 9. Комиссиялар аттестаттауды аттестатталушы сот сарапшысының қатысуымен өткізіледі. 10. Аттестаттау 2 кезеңнен тұрады: 1) қылмыстық іс жүргізу, азаматтық іс жүргізу құқықтары, криминалистика, әкімшілік құқық, Заң бойынша не игеретін мамандық бойынша сұрақтар кіретін компьютерлік тестілеу; 2) белгілі бір сарапшылық мамандығы бойынша біліміне тексеру жүргізілетін, сот сарапшысының таңдауы бойынша мемлекеттік немесе орыс тілінде әңгімелесу. 11. Тестілеуден өту кезінде аттестаттауға жататын сот сарапшысының көмекші құжаттарды (анықтамалық, арнайы әдебиеттерді), сондай-ақ аудиожазбалар мен байланыс құралдарын пайдалануына жол берілмейді. 12. Сот сарапшылары үшін тестілеуден өтудің шекті мәні 100 сұрақтың 70% дұрыс жауаптарын құрайды. Егер сарапшының дұрыс жауаптары 100 сұрақтың 70% кем болмаса, тестілеуден өтті деп есептеледі. Тестілеудің уақыты 92 минутта құрайды. 13. Егер тестілеудің нәтижесі белгіленген шекті мәннен кем болса, аттестаттауға жататын сот сарапшысы аттестаттауды келесі кезеңіне жіберілмейді. 14. Әңгімелесу белгілі бір сарапшылық мамандық бойынша жүргізіледі және сот сарапшысының кәсіби деңгейі бағаланады. 15. Комиссия Қағиданың 6 және 7-тармақтарында көрсетілген, ұсынылған құжаттарды, сондай-ақ жүргізілген тестілеудің нәтижесін зерделеп әңгімелесу өткізеді, одан кейін келесі шешімдердің біреуін қабылдайды: 1) аттестатталды; 2) қайта аттестаттауға жатады. 16. Алғашқы аттестаттауда аттестатталмаған сот сарапшысы бір рет қана қайта аттестаттауға жатады. 17. Қайта аттестаттау осы Қағиданың 10-тармағығында белгіленген тәртіппен алғашқы аттестаттау өткізілген күннен бастап үш айдан кейін өткізіледі. Қайта аттестаттау кезінде алғашқы аттестаттаудың тестілеуінен өту кезінде шекті мәннен жоғары баға алған сот сарапшысы әңгімелесуге қайта тестілеуден өтпей-ақ жіберіледі. Аттестаттау комиссиясы, сот сарапшысы қайта аттестаттаудан өткен кезде, келесі шешімдердің біреуін қабылдайды: 1) аттестатталды; 2) аттестатталмады. 18. Сот сарапшысының тиісті деңгейдегі кәсіби даярлығына негізді күмән туындаған кезде, Қағиданың 10-тармағында айқындалған тәртіппен оны кезектен тыс аттестаттау өткізіледі. 19. Аттестаттаудың нәтижесі, осы Қағиданың №1-қосымшасына сәйкес нысан бойынша хаттамада көрсетіледі. 20. Комиссия шешімі, осы Қағиданың № 2-қосымшасына сәйкес нысан бойынша Қорытынды түрінде екі данада ресімделеді. 21. Қорытынды сот сарапшысына Комиссия отырысы өткен күннен бастап бір ай ішінде беріледі. 22. Қорытынды аттесттаталушы адамның атқаратын қызметіне сәйкестігіне сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігінің (оған қосымша(лар)сы болған жағдай) заңды күшін растайтын құжат болып табылады. 23. Сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігінің (оған қосымша(лар)сы болған жағдайда) болмаған және одан айырылған, сондай-ақ оны уақытша тоқтатқан жағдайларда қорытындының заңды күші болмайды. 24. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі аттестаттау комиссияларының сот сарапшысына аттестаттау жүргізу кезінде туындайтын даулар, сот тәртібімен қаралады.

Нысан Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясының 20__ жылғы «__»________ отырысының №__________ хаттамасы ______________қаласы Төраға ____________________________________________________________ Комиссия мүшелері _________________________________________________ Хатшы ____________________________________________________________ Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 20__ жылғы «__»________ №__ бұйрығы негізінде әрекет ететін аттестаттау комиссиясының қарауына ____________________________________________ аттестаттау ісі ұсынылды. (тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда)) ___________________________________________________________________________ (мінездеме, дипломдардың көшірмесі; сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігі (оған қосымшалар); сарапшы қорытындыларына рецензия, көтермелеулер мен тәртіптік жазалаулар (егер олар болса) туралы бұйрықтардың көшірмелері) 1 кезеңнің нәтижесі (компьютерлік тестілеуді өткізу): ______________ балл, келесі кезеңге «жіберілді»/ «жіберілмеді» (қажеттісін сызып қою керек)

«Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген ҚР БП ҚСАЕК дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді

Комиссия төрағасы: _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) Комиссия мүшелері: _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) Хатшы: _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда))

«Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген ҚР БП ҚСАЕК дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді

______________қаласы Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 20__ жылғы «__» ________№________ бұйрығы негізінде әрекет ететін Құрамында төраға _________________________________________________ комиссия мүшелері _________________________________________________ Хатшы: _______________ ______________________________________ аттестаттау комиссиясы: _________________________________________________ _______________________________________________________________________ (тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда), лауазымы) _____________________________ аттестаттау ісін қарастырып, былай деп шешті: ______________________ аттестатталсын (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) ______________________ аттестатталмасын (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда))

№470

Астана қаласы

«КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрі ______________ Е.Досаев 2014 жылғы 11 қараша

Министр Б.СҰЛТАНОВ.

1-бөлім. Жалпы ережелер 1. Осы Жергiлiктi бюджеттер жобаларын әзірлеу қағидалары (бұдан әрi – Қағидалар) Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсандағы Бюджет кодексiне сәйкес әзiрлендi және жергiлiктi бюджеттердің жобаларын әзiрлеу тәртiбiн айқындайды. 2. Жергiлiктi бюджеттердің жобаларын әзiрлеу үдерісі: 1) облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтік-экономикалық даму болжамының жобасын әзірлеуді және оны жергiлiктi атқарушы органның мақұлдауын; 2) жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілері шығыстарының лимиттерін, жаңа бастамаларға арналған лимиттерді айқындау; 3) жоспарлы кезеңге жоспарланатын бюджет қаражатының көлемдері, нәтижелілік және тиімділік көрсеткіштері бар жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын, бюджеттік өтінімдерді және оларды облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясының қарауын; 4) жергiлiктi бюджет туралы мәслихат шешiмiнiң жобасын әзірлеуді қамтиды. 3. Облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтік-экономикалық даму болжамын мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi орталық уәкiлеттi орган айқындайтын тәртіппен мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергілікті уәкiлеттi орган әзiрлейдi. 4. Жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілері шығыстарының лимиттерін, жаңа бастамаларға арналған лимиттерді мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың және жергілікті бюджеттің әлеуметтік-экономикалық дамуы мен жергілікті бюджеттің болжамды көрсеткіштері, бюджет қаражатын жұмсаудың басым бағыттары, жоспарлы кезеңге арналған тиісті бюджет тапшылығының мөлшері негізінде айқындайды. Жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілері шығыстарының лимиттері, жаңа бастамаларға арналған лимиттер мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi орталық уәкiлеттi орган айқындайтын тәртіппен айқындалады. 2. Облыстық бюджеттен, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерiнен қаржыландырылатын жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын және бюджеттiк өтiнiмдерді әзiрлеу 5. Облыстық бюджеттiң, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінiң шығыстарын жоспарлау үшiн жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi бюджеттік өтінімдерді және бюджеттік бағдарламалардың жобаларын әзірлейді және ағымдағы қаржы жылының 15 мамырына дейінгі мерзімде мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органға ұсынады. Нәтижелердi бағалау жүргiзiлген жағдайда Қағидалардың осы тармағында көрсетiлген құжаттарға бағалау нәтижелерi қоса берiледi. 6. Облыстық бюджеттің, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінің шығыстары базалық шығыстар және жаңа бастамаларға арналған шығыстар болып бөлiнеді. Тұрақты сипаттағы шығыстар, күрделі шығыстар, сондай-ақ басталған (жалғасатын) бюджеттік инвестициялық жобаларға және қабылданған мемлекеттік концессиялық міндеттемелерді орындауға жұмсалатын шығыстар базалық шығыстар болып табылады. Мемлекеттiк функцияларды, өкiлеттiктердi орындауға және мемлекеттiк қызметтер көрсетуге, сондай-ақ трансферттер төлеуге және жергiлiктi атқарушы органның басқа да мiндеттемелерiне байланысты шығыстар тұрақты сипаттағы шығыстар болып табылады. Жаңа бастамаларға арналған шығыстарға: кейіннен жаңа бюджеттiк бағдарламалар бойынша қаржыландырылатын стратегиялық және бағдарламалық құжаттарға сәйкес әлеуметтiк-экономикалық дамудың жаңа басым бағыттарын iске асыруға; макроэкономикалық және әлеуметтiк көрсеткiштердiң өзгеруiне байланысты емес және iс жүзiндегi бюджеттiк бағдарламалар шеңберiнде бюджет қаражатын жұмсаудың қосымша бағыттарын (орындалатын мемлекеттiк функциялар, өкiлеттiктер және көрсетiлетiн мемлекеттiк қызметтер көлемiн кеңейтудi) көздейтiн базалық шығыстарды ұлғайтуға бағытталған шығыстар жатады. 7. Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерi шығыстарының көлемін базалық шығыстарға және жаңа бастамаларға облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттік комиссиясы мемлекеттік жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органның ұсыныстары негiзiнде жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнiң арасында бөледі. Базалық шығыстар шығыстардың қолданыстағы құрылымы мен болжамды макроэкономикалық көрсеткiштер негiзiнде есептелген кезектi жоспарлы кезеңнiң үшiншi жылына арналған болжамды көлемдердi қоса отырып, ағымдағы жоспарлы кезеңнiң екiншi және үшiншi жылдары шығыстарының бекiтiлген көлемi негiзiнде айқындалады. Жаңа бастамаларға арналған шығыстар жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнiң арасында стратегиялық және бағдарламалық құжаттарда белгiленген өңірдің даму басымдықтарын, есептi қаржы жылының бюджеттiк мониторинг нәтижелерiн, есептi қаржы жылындағы стратегиялық жоспарды iске асыру туралы есептердi, нәтижелердi бағалауды ескере отырып бөлiнуге тиiс. 8. Бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiсiнiң жаңа бастамаларға арналған шығыстарды жоспарлауы қосымша бюджет қаражатын бөлу есебінен де, алдыңғы жоспарлы кезеңде облыстық бюджет туралы, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерi туралы мәслихат шешiмiнде бекiтiлген осы бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiсiнiң базалық шығыстар қаражатын қайта бөлу есебiнен де жүзеге асырылады. 9. Егер жекелеген бюджеттiк бағдарламалар бойынша алдыңғы жоспарлы кезеңнiң екiншi және үшiншi жылдарының шығыстар сомасы облыстық бюджет туралы, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерi туралы мәслихат шешiмiнде осы бағдарламалар бойынша бекiтiлген сомамен салыстырғанда өзгермейтiн болса, онда осы бағдарламалар (кiшi бағдарламалар) шығыстарының түрлерi бойынша есептеулер жасалмайды. Осы бағдарламалар шығыстарының түрлерi бойынша есептеулер үшiншi жылға ғана жасалады. Егер жекелеген бюджеттiк бағдарламалар бойынша алдыңғы жоспарлы кезеңнiң екiншi және (немесе) үшiншi жылдарының шығыстар сомасы облыстық бюджет туралы, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерi туралы мәслихат шешiмiнде осы бағдарламалар бойынша бекiтiлген сомамен салыстырғанда өзгеретiн болса, онда шығыстар түрлерi бойынша есептер осы бағдарламаларға (кiшi бағдарламаларға) жоспарланатын жоспарлы кезең жылдары бөлiнiсiнде жасалады және ұсынылады. 10. Мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган есепті қаржы жылындағы жергілікті бюджеттің атқарылуын талдаудың және бюджет қаражатын басқару жөніндегі мемлекеттік орган қызметінің тиімділігін бағалаудың нәтижелерін ескере отырып: 1) жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерін олардың Қазақстан Республикасының бюджет және өзге де заңнамасына, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтікэкономикалық даму болжамына, аумақтарды дамыту бағдарламасының көрсеткіштеріне және қолданыстағы заттай нормаларға сәйкестігі тұрғысынан қарайды, бұл ретте бюджеттік өтінімдерді қарау кезінде әрбір бюджеттік бағдарлама бойынша шығыстардың түрлері бойынша есеп айырысу кезінде бағдар ретінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасында белгіленген тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер бағаларының дерекқоры да пайдаланылады; 2) жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын олардың бюджеттік бағдарламалар әкімшісінің функцияларына, өкілеттіктеріне, қызметінің бағыттарына сәйкестігі тұрғысынан қарайды. 11. Жергілікті бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнің тиісті жоспарлы кезеңге арналған бюджеттік өтінімдерін қарау кезінде мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган: 1) өткен қаржы жылындағы бюджеттік бағдарламалардың атқарылуын талдау және оларды келесі жоспарлы кезеңге арналған бюджеттік өтінімде ұсынылған бюджеттік бағдарламалардың сомаларымен салыстыру жолымен өткен қаржы жылындағы облыстық бюджеттің, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінің атқарылу нәтижелерін, әрбір бюджеттік бағдарлама бойынша бюджет қаражатының игерілмеуіне әкеп соқтырған себептерді; 2) жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілері ұсынған есепті қаржы жылындағы стратегиялық жоспарлардың іске асырылуы туралы есептерді және бюджеттік бағдарламалардың нәтижелеріне қол жеткізу бөлігінде бюджет қаражатын басқару жөніндегі мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалау нәтижелерін; 3) жергілікті бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері өтінім берген шығыстарды оның негізділігі тұрғысынан қарау бөлігінде өткен қаржы жылындағы облыстық бюджеттің, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерінің атқарылуы туралы есепке облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың тексеру комиссиялары берген қорытындылары мен ұсынымдарын ескереді; 4) мемлекеттік инвестициялық жобалар бойынша бюджет заңнамасына сәйкес құжаттаманың болуы, сондайақ бюджеттік инвестицияларды іске асырудан экономикалық және әлеуметтік қайтарымдылықтың ұзақ мерзімді көрсеткіштерін ескере отырып, мониторингілеу мен бағалау нәтижелері ескеріледі; 5) бюджеттік кредиттер бойынша кредиттік шарт талаптарының орындалуы және бюджеттік кредиттің нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылуы ескеріледі; 6) нысаналы даму трансферттері бойынша мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізуді талдау ескеріледі, олардың шешілуіне нысаналы трансферттер бойынша келісімдердің жобаларында көзделген нысаналы даму трансферттері бөлінеді. Бюджеттiк өтiнiмнің жасалуы мен ұсынылуы бойынша Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасының талаптарына сәйкес келмеген кезде мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган оны қарамастан жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiсiне қайтарады. 12. Қайтарылған жағдайда, жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын, бюджеттiк өтiнiмдерді пысықтайды және оларды қайтарылған күнінен бастап бес жұмыс күнi iшiнде мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органға ұсынады. Мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган бюджеттік өтінімдерді, жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын қарау қорытындысы бойынша келіп түскен күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде бюджеттік өтінімдер және жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобалары бойынша қорытындылар қалыптастырады және облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджет комиссиясының қарауына жолдайды. 13. Жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi мен мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган арасындағы келiспеушiлiктердi облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджет комиссиясы қарайды. Облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджет комиссиясы Қағидалардың 10 және 12-тармақтарда көрсетілген материалдарды қарайды және олар бойынша ұсыныстар әзірлейді. 14. Жергілікті бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджет комиссиясының ұсыныстарына сәйкес ағымдағы қаржы жылының 1 қыркүйегіне дейінгі мерзімде пысықталған бюджеттік өтінімдерді, жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті органға ұсынады. 3. Мәслихаттың облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала, астана бюджетi туралы шешiмiнiң жобасын әзiрлеу 15. Мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтiк-экономикалық дамуы болжамының негізінде облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерiнiң жобасын жасайды және оны облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджет комиссиясының қарауына енгiзедi. Облыстық бюджеттiң, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерiнiң жобасын қарау және айқындау ағымдағы қаржы жылының 15 қыркүйегінен кешіктірмей аяқталады. 16. Мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган облыстың, республикалық маңызы бар қала, астана бюджет комиссиясының облыс, республикалық маңызы бар қала, астана бюджетiнiң жобасы бойынша ұсыныстары негiзiнде облыс, республикалық маңызы бар қала, астана бюджетiнiң жобасын әзiрлейдi және оны ағымдағы қаржы жылының 1 қазанынан кешіктірмей облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергiлiктi атқарушы органының қарауына ұсынады. 17. Облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерi туралы мәслихат шешiмiнiң жобасы Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 13-бабында көзделген бюджет құрылымы бойынша және Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 72-бабында көзделген талаптарды ескере отырып әзiрленедi. 18. Облыстық бюджеттiң, республикалық маңызы бар қала, астана бюджетiнiң жобасын облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергiлiктi атқарушы органы Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 75-бабының 1-тармағында көзделген тәртiппен ағымдағы қаржы жылының 15 қазанынан кешiктiрмей тиiстi мәслихатқа енгiзедi. Облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергiлiктi атқарушы органы облыстық бюджеттiң, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерiнiң жобасымен бiр мезгiлде мынадай құжаттар мен материалдарды: облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтiк-экономикалық дамуының болжамын; жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын; бюджеттік бағдарламалардың бюджеттік кіші бағдарламалары бөлінісінде бюджет қаражатының жұмсалу бағытын нақтылайтын ақпаратты және облыстық бюджет, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеттерiнiң жобасына енгiзiлген шешiмдердi ашып көрсететiн түсiндiрме жазбаны ұсынады.

Өткізілген әңгімелесудің қысқаша мазмұны 1. ____________________________________________________________ 2. ____________________________________________________________ 3. ____________________________________________________________ Шешім қабылдау бойынша аттестаттау комиссиясы мүшелерінің дауыс беру нәтижелері: «қолдаған» ______, «қарсы» ______ дауыс Аттестаттау комиссиясы былай деп шешті: 1) ______________ аттестатталды (Т.А.Ә. (ол болған жағдайда)) 2) ______________ аттестатталмады (Т.А.Ә. (ол болған жағдайда))

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясының 20__ жылғы «__»________ отырысының №__________ хаттамасы

2014 жылғы 31 қазан

Жергілікті бюджеттер жобаларын әзірлеу қағидалары

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссияларының сот сарапшысының аттестаттауын жүргізу қағидасын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясының сот сарапшысын аттестаттау ережесіне 2-қосымша «Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген ҚР БП ҚСАЕК дерекқорынан алынатын ақпарат талап етілмейді

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің бұйрығы

Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2014 жылғы 31 қазандағы № 470 бұйрығымен бекітілді

Астана қаласы

Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 22 қаңтардағы №32 бұйрығымен бекітілді

Құжаттар

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 18 наурызда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10490 болып енгізілді.

2008 жылғы 4 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Бюджет кодексi 64-бабының 3-тармағына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Жергілікті бюджеттер жобаларын әзірлеу қағидалары бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің Бюджеттік жоспарлау және болжамдау департаменті (Т.М. Савельева) заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгiнде мемлекеттiк тiркелуiн; 2) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберілуін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің интернет-ресурсында орналастырылуын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрық мемлекеттік тiркелген күнінен бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялануға жатады.

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 20 ақпанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10308 болып енгізілді.

2015 жылғы 27 ақпан

_______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда))

Жергілікті бюджеттер жобаларын әзірлеу қағидаларын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясының сот сарапшысына аттестаттау жүргізу қағидасына 1-қосымша

Жеке сот орындаушыларының қызметі үшін қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесі Р/с Бiлiктiлiк талаптары № 1 2 1. Жасы жиырма беске толған Қазақстан Республикасының азаматы 2. Жоғары заң білімінің болуы

Комиссия мүшелері: _______________ _____________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда)) _______________ _________________________________________ (қолы) (Т.А.Ә., (ол болған жағдайда))

«Е-лицензиялау» МДҚ біріктірілген Қазақстан Республикасы Әділет миністрлігінің (бұдан әрі – ҚР ӘМ) дерекқорынан алынатын ақпарат ұсынылмайды

Астана қаласы

«Астық экспорттаушыға мемлекеттік астық ресурстарына астықты жеткізу жөніндегі міндеттемелерді астық экспорттаушылардың сақтауы туралы растаманы беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметтер регламентін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. 2014 жылғы 28 наурыздағы № 4-1/165 бұйрығына толықтырулар енгізу туралы

2) ЕБА қызмет ету мерзімі техникалық паспортында көрсетілген қызмет ету мерзімінен аспайды; 3) жадының сыйымдылығы өспелі жиынтықты қамтамасыз етеді; 4) ЕБА жұмыс режимінде, сондай-ақ оны ауыстырған кезде ақаулар болған жағдайда бүкіл жинақталған ақпараттың сақталуын қамтамасыз етеді; 5) рұқсат етілмеген кіруден қауіпсіздік жүйесі (код, кілт, пломба, голографиялық жапсырма) болады; 6) істен шығулар мен сыртқы әсерлерден қорғалуы (кернеуді айырғыш, іркіліссіз қуат көзі), ал авариялық істен шығулар жағдайында - дербес жұмыс істеу ұзақтығы кемінде үш тәулік; 7) ЕБА-ның техникалық паспорты, пайдалану жөніндегі нұсқаулығы мен шыққан жері туралы құжаты болады. 7. Рұқсат етілмеген кіруді болдырмау үшін уәкілетті органның лауазымды тұлғалары ЕБА орнатылатын жерлерді пломбалайды, бұл туралы пломба қойылған жерлер, пломбалардың нөмірлері немесе мөрбедерлері көрсетілген акт жасалады.

2015 жылғы 29 маусым

10. Атқарушылық іс жүргізу бойынша берешектің және үш айдан артық мерзімді өндіріп алу бойынша берешегінің болуы туралы мәліметтердің жоқтығы 11. Наркологиялық және психиатриялық ұйымдарда есепке алынғандығы туралы мәліметтердің болмауы 12. Тұлғаны жеке сот орындаушысы қызметімен айналысу құқығына лицензиядан айыру туралы мәліметтердің болмауы

туралы ақпараты бар мәліметтердің нысаны (қосымшаға сәйкес)

Нысан

4. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетiнен қаржыландырылатын жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын және бюджеттiк өтiнiмдерiн әзірлеу 19. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет шығыстарын жоспарлау үшiн жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi бюджеттiк өтiнiмдердi, бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын әзірлейді және ағымдағы қаржы жылының 15 мамырына дейiнгi мерзiмде мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органға ұсынады. Нәтижелерге бағалау жүргiзiлген жағдайда, аталған Қағидалардың осы тармағында көрсетiлген құжаттарға бағалау нәтижелерi қоса берiледi. 20. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет шығыстары базалық шығыстар мен жаңа бастамаларға арналған шығыстар болып бөлiнеді. Тұрақты сипаттағы шығыстар, күрделі шығыстар, сондай-ақ басталған (жалғасатын) бюджеттік инвестициялық жобаларға және қабылданған мемлекеттік концессиялық міндеттемелерді орындауға жұмсалатын шығыстар базалық шығыстар болып табылады. Мемлекеттiк функцияларды, өкiлеттiктердi орындауға және мемлекеттiк қызметтер көрсетуге және де жергiлiктi атқарушы органның басқа да мiндеттемелерiне байланысты шығыстар тұрақты сипаттағы шығыстар болып табылады. Жаңа бастамаларға арналған шығыстарға: кейiннен жаңа бюджеттiк бағдарламалар бойынша қаржыландырылатын стратегиялық және бағдарламалық құжаттарға сәйкес әлеуметтiк-экономикалық дамудың жаңа басым бағыттарын iске асыруға; макроэкономикалық және әлеуметтiк көрсеткiштердiң өзгеруiне байланысты емес және iс жүзiндегi бюджеттiк бағдарламалар шеңберiнде бюджет қаражатын жұмсаудың қосымша бағыттарын (орындалатын мемлекеттiк функциялар, өкiлеттiктер және көрсетiлетiн мемлекеттiк қызметтер көлемiн кеңейтудi) көздейтiн базалық шығыстарды ұлғайтуға бағытталған шығыстар жатады. 21. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет шығыстарының көлемi базалық шығыстарға және

(Соңы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 13-бетте). жаңа бастамаларға ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеттік комиссиясы мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергiлiктi уәкiлеттi органның ұсыныстары негiзiнде жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнiң арасында бөлінедi. Базалық шығыстар шығыстардың қолданыстағы құрылымы мен болжамды макроэкономикалық көрсеткiштері негiзiнде есептелген кезектi жоспарлы кезеңнiң үшiншi жылына арналған болжамды көлемдердi қоса отырып ағымдағы жоспарлы кезеңнiң екiншi және үшiншi жылдары шығыстарының бекiтiлген көлемi негiзiнде анықталады. Жаңа бастамаларға арналған шығыстар жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнiң арасында стратегиялық және бағдарламалық құжаттарда белгiленген өңiрдiң даму басымдықтарын, есептi қаржы жылының бюджеттiк мониторинг нәтижелерiн, нәтижелердi бағалауды ескере отырып бөлiнуге жатады. 22. Жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiсiнiң жаңа бастамаларға арналған шығыстарды жоспарлауы қосымша бюджет қаражатын бөлу есебiнен сияқты бұған дейiнгi жоспарлы кезеңде ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет туралы мәслихат шешiмiнде бекiтiлген осы бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiсiнiң базалық шығыстар қаражатын қайта бөлу есебiнен де жүзеге асырылады. 23. Егер жекелеген бюджеттiк бағдарламалар бойынша бұған дейiнгi жоспарлы кезеңнiң екiншi және үшiншi жылдарының шығыстар сомасы ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетi туралы мәслихат шешiмiнде осы бағдарламалар бойынша бекiтiлген сомамен салыстырғанда өзгермейтiн болса, онда осы бағдарламалар (кiшi бағдарламалар) шығыстарының түрлерi бойынша есептер жасалмайды. Осы бағдарламалар шығыстарының түрлерi бойынша есептер тек қана үшiншi жылға жасалады. Егер жекелеген бюджеттiк бағдарламалар бойынша бұған дейiнгi жоспарлы кезеңнiң екiншi және үшiншi жылдарының шығыстар сомасы ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетi туралы мәслихат шешiмiнде осы бағдарламалар бойынша бекiтiлген сомамен салыстырғанда өзгеретiн болса, онда осы бағдарламалар (кiшi бағдарламалар) бойынша шығыстар түрлерi бойынша есептер жоспарланған жоспарлы кезеңнің жылдары бөлінісінде жасалады және беріледі. 24. Мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган есепті қаржы жылында бюджеттің атқарылуын талдаудың және бюджет қаражатын басқару жөніндегі мемлекеттік орган қызметінің тиімділігін бағалаудың нәтижелерін ескере отырып: 1) жергiлiктi бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерін олардың Қазақстан Республикасының бюджет және өзге де заңнамасына, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әлеуметтікэкономикалық даму болжамына, аумақтарды дамыту бағдарламасының көрсеткіштеріне және қолданыстағы заттай нормаларға сәйкестігі тұрғысынан қарайды, бұл ретте бюджеттік өтінімдерді қарау кезінде әрбір бюджеттік бағдарлама бойынша шығыстардың түрлері бойынша есеп айырысу кезінде бағдар ретінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасында белгіленген тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер бағаларының дерекқоры да пайдаланылады; 2) жергiлiктi бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын олардың бюджеттік бағдарламалар әкімшісінің функцияларына, өкілеттіктеріне, қызметінің бағыттарына сәйкестігі тұрғысынан қарайды. 25. Жергілікті бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерiнің тиісті жоспарлы кезеңге арналған бюджеттік өтінімдерін қарау кезінде мемлекеттік жоспарлау жөніндегі жергілікті уәкілетті орган: 1) өткен қаржы жылындағы бюджеттік бағдарламалардың атқарылуын талдау және оларды келесі жоспарлы кезеңге арналған бюджеттік өтінімде ұсынылған бюджеттік бағдарламалардың сомаларымен салыстыру жолымен өткен қаржы жылындағы аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетінің атқарылу нәтижелерін, әрбір бюджеттік бағдарлама бойынша бюджет қаражатының игерілмеуіне әкеп соқтырған себептерді; 2) жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілері өтінім берген шығыстарды олардың негізділігі тұрғысынан қарау бөлігінде өткен қаржы жылындағы аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетінің атқарылуы туралы есебіне облыстардың тексеру комиссиялары берген қорытындылар мен ұсынымдарды ескереді; 3) мемлекеттік инвестициялық жобалар бойынша бюджет заңнамасына сәйкес құжаттаманың болуы, сондайақ бюджеттік инвестицияларды іске асырудан экономикалық және әлеуметтік қайтарымдылықтың ұзақ мерзімді көрсеткіштерін ескере отырып, мониторингілеу мен бағалау нәтижелері ескеріледі; 4) бюджеттік кредиттер бойынша кредиттік шарт талаптарын орындау және нысаналы мақсат бойынша бюджеттік кредитті пайдалану ескеріледі. Бюджеттiк өтiнiм оның жасалуы мен ұсынылуы бойынша Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасының талаптарына сәйкес келмеген кезде, мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган, оны қарамастан жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiсiне қайтарады. 26. Қайтарылған жағдайда, жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi жергiлiктi бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын, бюджеттiк өтiнiмдерді пысықтайды және оларды қайтарылған күннен бастап бес жұмыс күнi iшiнде мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органға ұсынады. Мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган бюджеттік өтінімдерді, жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын қарау қорытындысы бойынша келіп түскен күнінен бастап он бес жұмыс күні ішінде бюджеттік өтінімдер және жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобалары бойынша қорытындылар қалыптастырады және ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясының қарауына жібереді. 27. Жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалар әкiмшiлерi мен мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган арасындағы келiспеушiлiктердi ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясы қарайды. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясы осы Қағидалардың 24 және 26-тармақтарда көрсетілген материалдарды қарайды және олар бойынша ұсыныстар әзірлейді. 28. Жергiлiктi бюджеттiк бағдарламалардың әкiмшiлерi ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясының ұсыныстарына сәйкес ағымдағы қаржы жылының 15 қыркүйегiне дейiнгi мерзiмде пысықталған бюджеттiк өтiнiмдерді, жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органға ұсынады. 5. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетi туралы мәслихат шешiмiнiң жобасын әзiрлеу 29. Мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган облыстың әлеуметтiк-экономикалық даму болжамы негiзiнде жоспарлы кезеңге арналған ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет жобасын жасайды және оны ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясының қарауына енгiзедi. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жоспарлы кезеңге арналған бюджет жобасын қарау және анықтау ағымдағы қаржы жылының 1 қазанынан кешiктiрмей аяқталады. 30. Мемлекеттiк жоспарлау жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi орган ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жоспарлы кезеңге арналған бюджетiнiң жобасы бойынша ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджет комиссиясының ұсыныстары негiзiнде ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жоспарлы кезеңге арналған бюджеті туралы мәслихат шешімінің жобасын әзiрлейдi және оны ағымдағы қаржы жылының 15 қазанынан кешiктiрмей ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жергiлiктi атқарушы органының қарауына ұсынады. 31. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) бюджетi туралы мәслихат шешiмiнiң жобасы Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 13-бабында көзделген бюджет құрылымы бойынша және Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 73-бабында көзделген талаптар ескеріле отырып әзiрленедi. 32. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жоспарлы кезеңге арналған бюджетiнiң жобасын жергiлiктi атқарушы орган Қазақстан Республикасы Бюджет кодексiнiң 75-бабының 1-тармағында көзделген тәртiппен ағымдағы қаржы жылының 1 қарашасынан кешiктiрмей тиiстi мәслихатқа енгiзедi. Ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) жергiлiктi атқарушы органы аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетiнiң жобасымен бiр мезгiлде мынадай құжаттар мен материалдарды: облыстық әлеуметтiк-экономикалық дамуының болжамын; жергілікті бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік бағдарламаларының жобаларын; бюджеттік бағдарламалардың бюджеттік кіші бағдарламалары бөлінісінде бюджет қаражатының жұмсалу бағыттарын нақтылайтын ақпаратты және аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетiнiң жобасына енгiзiлген шешiмдердi ашып көрсететiн түсiндiрме жазбаны ұсынады.

ЖКП 3.5

ЖКП 3.6

ЖКП 3.7

ЖКП 3.8

ЖКП 3.9

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2014 жылғы 10 желтоқсанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №9950 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы 2013 жылғы 10 шілде

№268

Астана қаласы

Техникалық және кәсіптік білім беру мамандықтары бойынша үлгілік оқу жоспарлары мен үлгілік білім беретін оқу бағдаламаларын бекіту туралы (Жалғасы. Басы 181, 187, 191, 196, 206, 216, 232, 254, 2015 ж. 5, 8,33, 38, 62,64,67,74, 89, 91, 98, 100, 103, 105, 113, 115, 118, 125, 129-нөмірлерде) ӘЭП 2.3

ӘЭП 2.4

ӘЭП 2.5

ЖКП 03 ЖКП 3.1

ЖКП 3.2

ЖКП 3.3

ЖКП 3.4

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -қоғам даму заңдылықтарын түсінуде әлеуметтік тәсілі туралы; -әлеуметтік құрылым, әлеуметтік тарату, әлеуметтік қарым-қатынастар туралы; -жекелендіруді қоғам мүлкіне айналдыру процесі ерекшеліктерін, оның реттеу нысандарын; -халықаралық саяси жағдай, Қазақстандағы саяси процестер, қазіргі дүние жүзіндегі оның жағдайлары туралы түсінігін; істеуі керек: -әлеуметтік қозғалысты және басқа әлеуметтік өзгерістер мен даму фАҚторларын ажыратуды; -саяси жүйелер мен саяси режимдер туралы түсінік құруға; -билік маңызын, саясат субъектісін, саяси қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы дүние жүзінде) айқындауды.

Әлеуметтану және саясаттану негіздері: Әлеуметтану ғылымықоғам әлеуметтік мәдени жүйе. Әлеуметтік бірлік; әлеуметтік және этноұлттық қатынасы; әлеуметтік процестер: әлеуметтік институттар мен ұйымдар; жеке адам: оның әлеуметтік ролі мен әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні; саяси билік және өкімшілік қатынас; саяси жүйе ; Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық процестер.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -экономикалық теорияның жалпы ережелерін; -елдегі және шет елдегі экономикалық жағдайларды; -салық, ақша-несие туралы әлеуметтік және инвестициялық саясатта мАҚро және микроэкономикалар негізін; істеуі керек: -өзінің кәсіби қызметіне бейімделу үшін қажетті экономикалық ақпараттарды табуға және қолдана білуді.

Экономика негіздері: Экономика және оның негізгі мәселелері; мақсаттары, негізгі түсініктері, қызметтері, маңызды принциптері; меншіктілік түрлері мен формалары, меншіктілікті басқару; жоспарлар түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды дайындау; бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен пайда келтіретін нарықтық жағдайды талдау; нарық қатынастары мен нарық инфрақұрылымдары. Құқық негіздері: Құқық, түсінік, жүйе, материалдар, Қазақстан Республикасының Конституциясы-заңға сүйенген жүйелер түйіні; Жалпы декларация адам құқығы, жеке адам, құқық, құқықты мемлекет, заңдық жауапкершілік және оның түрлері. Құқықтың негізгі салалары, Қазақстан Республикасының сот жүйесі, құқық қорғау органдары.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -адам мен адамзат құқығы мен еркіндігі, оларды жүзеге асыру механизмдерін; -кәсіби қызмет саласында құқықтық және құлықты этикалық қалыптарды; істеуі керек: -нормативті-құқықтық құжаттарды пайдалануды; -маман кәсіби қызметін регламенттеуші АҚтілерді. Жалпы кәсіби пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -зиянды және қауіпті өндірістік фАҚторларды; -жауапкершілік түрлерін; -өндірістік жарақаттың пайда болуының себептері; -өндірістік жарақаттың пайда болуының техникалық себептерін; - өндірістік жарақаттың пайда болуының санитарлық- гигиеналық себептерін; -өндірістің пайда болу кезіндегі психофизиологиялық себептерін; -өндіріс ғимаратының оптимальді және рұқсат етілетін микроклиматтық жағдайлары; -жұмыс аумағында ауадағы зиянды заттардың шоғырлануын; -зиянды заттар, олардың түрлері және олардың адам ағзасына ену жолдары; -ҰА тұрақ орнында ауа ластануының көздері; -зиянды заттармен қатынас кезінде еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын; -еңбекті қорғау саласындағы негізгі құжаттар; істеуі керек: -күнделікті өмірде және өндірісте техника қауіпсіздігі талаптары мен нормативтік құжаттарды пайдалану; -өндірісте және тәжірибеден өту кезінде техника қауіпсіздігі ережелерін бұлжытпай орындау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -қатал белгілі бір математикалық түсінік тілінде баяндалған тапсырмаларды орнатуды; Ақпараттардың әртүрлі тілдерін өңдеу, сақтаудың теориялық базасын; -Word мәтіндік редАҚторы, Exel электрондық кестелер, Power Point графикалық бағдарламалар мен олардың прАҚтикалық қосымшаларын; -қазіргі қоғамдағы болашақ кәсіби қызметтің информатика ролі туралы; істеуі керек: - нақты объектіні зерттеуге байланысты тапсырмаларды шешу, осы объектіні математикалық терминде бейнелеп түсіндіру яғни оның математикалық моделін құру. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -тілдің грамматикалық ережесін; -мәтін мазмұны бойынша жоспар құруды; -арнайы ресми құжаттарды ресімдеуді; -мәтін негізгі мағыналық мазмұны түсіну; істеуі керек: -құжат бойынша түсініктеме беру; -анықтамалық құжаттарды толтыру; -мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізуді орындау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -әуежайдың технология процедуралары мен ережелері, нормаларын; -қауіпсіздік техникасы, өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігі туралы нұсқаулар, мен ережелер, норма талаптарын; -әуежай мен әуеайлақтың бас жоспарын; -әуеайлақтың әртүрлі класстарына қызмет көрсетудің технологиясын; - әуежай мен әуеайлақтың элементтерін; -әуеайлақ жамылғысының таңбалануын; істеуі керек: -класс бойынша әуежай жоспарын құру; -жел бағытының көп жылдық диаграммасын құру; -әуежайда тасымалдау процестерін ұйымдастыру бойынша технологиялық сұлбаларын; -ҰҚЖ, БЖ және ТО геометриялық сипаттамаларын анықтау.

АА еңбекті қорғау және экология негіздері: Қоршаған ортаны қорғау мәселелері, экология өнеркәсібі, негізгі заңнамалық АҚтілер, нормалар мен ережелері. Физика-психологиялық фАҚторлар әсері және еңбек қауіпсіздігіне арналған қызмет шарттары. Авиациялық техникаға қызмет көрсету кезіндегі қауіпсіздік шаралары. АА-дағы еңбекті қорғауды ұйымдастыру құрылымдары. Жұмыс орны, қауіпті және өндірістік зиянды фАҚторлар. Өндірістік жарақаттану және кәсіптік ауру. Электр қауіпсіздігі. Авиациялық химикалық жұмыс кезіндегі қауіпсіздік техникасы. Электржабдықтарын құру және пайдалану кезінде өртке қарсы талаптар, үрлеу және жылыту. Экология. ҚР экологиялық заңнама негіздері. АА кәсіпорнындағы қоршаған ортана қорғау бойынша шаралар.

АП 04 АП 4.1

БҚ 7

АҚ 3 АҚ 5

АҚ 4

АП 4.2

БҚ 4

БҚ 5 АҚ 5

БҚ 4

АП 4.3

АҚ 5

АҚ 4

БҚ 2 БҚ 1 БҚ 2 БҚ 5 БҚ 2

БҚ 1

АП 4.4

БҚ 2

ЭЕМ-де модельдеу және техникалық тапсырмаларды шешу: Тапсырмаларды орнату және алгоритм БҚ 3 құру. Объектінің математикалық үлгісі. Нақты құбылыстарды математикалық модельдеу әдістері. Алгоритм теориясының элементтері. Алгоритм ұғымы. Алгоритм қасиеттері: дискренттік БҚ 4 (үзілмелілік, жекелік): Анық, нәтижелілік (түпкілік); Алгоритмдерді жазуға қолданылатын құралдар. Алгоритмнің ауызша жазылуы. Алгоритм командасы. Интерполяция ұғымы; ақпараттарды жинау, беру, өңдеу және толықтыру процестері. Бағдарламалау тілдері; бағдарламалау технологиясы, компьтерлік графика. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу: Қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізудің тарихы. Іс қағаздарының түрлері. Бұйрықтар және оның түрлері. Еңбек шарты және оны ресімдеу тәртібі. Келісімшарттар және олардың түрлері. Ақпараттық- анықтамалық құжаттар. Қаулы, шешім хаттамалар. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу бойынша құжаттарды ресімдеу ережесі. Әуежайлар және әуе жүйелері -Әуежай туралы жалпы түсінік. - Әуежайдың негізгі бөліктері және олардың міндеті. -Әуеайлақ элементтері және олардың міндеті. -Әуежайлар мен әуе трассаларының жіктелуі. -Жолаушылар кешені. - Әуеайлақ жіктелуі. - Әуежайдың бас жоспары туралы түсінік. -Жел бағытының көп жылдық диаграммасы туралы түсінік және ҰҚЖ бағытын анықтау. -Әуежайдың бұрылу жолдары, олардың түрлері, міндеті және өлшемі. -Перрон, тұрақтағы ТО санын анықтау. -ҰҚЖ, БЖ таңбалау, перрон ТО. -Әуеайлақ жамылғысының жіктелуі мен қолдану аясы. -Әуе көлігін ұйымдастыру. -Әуе қозғалысымен басқару негіздері. -Ұшудың жалпы ережелері. Әуе қозғалысының тұрақтылығы. -Әуеайлақтардың ұшу жолақтарындағы таңбалау белгілері. -Әуеайлақтарды маусымдық пайдалану.

1310013 КҚ 6 1310023 КҚ 1 1310033 АҚ 3 1310043 АҚ 4 1310053 1310063 АҚ 3

11 шілде 2015 жыл

Әуе көлігінің жалпы курсы: Азаматтық авиация-экономика саласы. АА-ның негізгі кезеңдері мен болашағы. Азаматтық авиацияның ұйымдастырылған құрылымдары. Халықаралық ұйымдар және авиациялық кәсіпорындардың қызметін реттейтін құжаттары. Азаматтық авиация жөніндегі ҚР нормативтік-өкімдік құжаттары. Қазіргі заманға сай ұшу аппараттары. Әуе кемелерінің топтастырылуы: міндеті, ең жоғарғы ұшу массасы бойынша ұшу ұзақтығы. Әуекомпаниясы, әуежай, әуе- айлақ: әуекомпания құрылымдары олардың өзара қарым-қатынастары. Жолаушылар және жүк тасымалдау түсінігі. Жолаушыларға жерде қызмет көрсету құралдары мен әдістері және жүктерді өңдеу. Басқарудың күрделі жүйесі секілді әуе қозғалысын ұйымдастыру жүйесі. Азаматтық авиацияның жағдай мен дамуы.Ұшақтың ұшуы, негізгі кезеңдері, ұшу ұзақтығы мен қашықтығы. Шаруашылық қызметте және төтенше жағдайлар кезінде авиацияны қолдану. Авиациядағы негізгі мамандықтар. Өндіріс экономикасы (ӘК): Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: Әуе көлігі экономикасының ерекшеліктері және оның өнімдері; -көлік кәсіпорнындағы экономикалық еңбекті ұйымдастыру, жоспарлау құбылыстар мен процестердің мәнін, және қалыптастыру; еңбек өнімділігі, олардың өзара байланыстарын; оны өлшеу және арттыру жолдары; істеуі керек: -экономикалық фАҚторлардың әсерін кәсіпорынның қызметін ұйымдастыру, жоспарлау және жүйелеуді, модельдеуді, анықтауды, жеткен нәтижелерді бағалауды, өндіріс қалыптастыру; қаржы қызметін жоспарлау, салық тиімділігін арттыру көздерін табу; -ұйымның құрылу әдістерін, шешімдерді жүйесі, кәсіпорын қоры жаңа техниқабылдауды; әлеуметтік-нарықтық ка мен технологиялар енгізу, өнімнің жаңа түрлерін және қызметін меңгеру, шаруашылық жағдайларда экономика дамуының жалпы заңдылығын; кәсіпорынның есеп және техникалық құжаттамалары, патенттеу негіздері. -азаматтық авиацияда экономикалық заңдар мен жалпы көліктік заңнамалардың Өндірістік қаржылық қызметтің есебі және талдау; маркетинг және оның нақты пайда болу түрлерін. қызметтері; тарифтік саясат, кәсіпорынды басқару; менеджмент негіздері; басқарудың әдістері мақсаттары, принциптері, қызметтері. Басқарудың психологиялықпедагогикалық негіздері; өндірістік қызметтің мотивациясы және ынталандырылуы, бақылауды ұйымдастыру; типтері, басқару стилі. Авиациялық заңнама: Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Халықаралық азаматтық авиация білуі керек: -азаматтық авиация әуе кемелерінің ұшуын ұйымының ролі. ұйымдастыру, қамтамасыз ету және орын- Авиациялық қауіпсіздік бойынша дау бойынша нормативтік, басқаратын Еуропалық агенттіктің ролі. Коммерциялық әуе тасымалы. құжаттар талаптарын; Әуе кемесін сертификаттау. -азаматтық авиацияда қозғалыс қызметін Сертификаттау ережесі. реттейтін қызмет құжаттарының талаптарын; Техникалық қызмет көрсету және жөндеу бағдарламасына, бақылау және -авиациялық оқиғалар мен қақтығыс тексеруге, қажетті борт жабдықтарының жағдайы мен себептерін; -авиациялық оқиғалар мен қақтығыстадан тізіміне, ұшу жарамдылығы жөніндегі қорғап қалу бойынша шараларды; директорға қойылатын халықаралық істеуі керек: талаптар. -тәжірибелік қызметте алған білімдерін қолдануды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Маркетинг және менеджмент негіздері: білуі керек: -фирмаішілік басқару принципі, өндіріспен Азаматтық авиация қызметін реттеу. Маркетингілік орта; әуе компанияның басқару, қызметкермен басқаруды; -менеджменттің негізгі принциптерін; коммерциялық қызметі; маркетингілік зерттеу, әуе компанияның маркетингілік -азаматтық авиация жүйесінің зерттеудің негізгі бағыттары. Әуе ерекшеліктерін және қызметін реттеуді; -әуекомпанияның жарнамалық қызметінің тасымалынарығын сегменттеу; негізін; Әуекомпанияның маркетингілік страістеуі керек: тегиясы. Әуекомпания өнімдері; әуекомпания және оның өнімдері. -әуе көлігінде маркетинг және менеджмент концепцияларын қабылдауды және Нарықтағы өнім қозғалысы. әуекомпания қызметі прАҚтикасында оны Әуекомпанияның сату жүйелері. қолданудың нақты әдістерін. Авиациялық психология: Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Кәсіптік қызметті іске асырудағы білуі керек: психологиялық негіздер. -психология негіздерін: оның негізгі Авиациядағы психологиялық таңдау. ұғымдары мен теорияларын; Ұшуда психологиялық процестердің -психология саласындағы міндетті миерешелігі. Ұшу қауіпсіздігінің нимумды; -өзінің жеке психологиялық ерекшеліктерін; психологиялық мәселелері. Жеке тұлғалар мен ұжымдағы пси-қажетті кәсіптік қызметте өзін-өзі хология. тәрбиелеу үшін жеке қасиетін ұтымды Қатынас әлеуметтік-психологиялық қабылдауды; мәселе. Ауызша және жазбаша -басқа да адамдардың психологиялық қатынастың ерекшеліктері. ерекшеліктерін және табысты бірлесіп Қақтығыстар және оларды орналастыатқаратын жұмыс үшін оларды ескеруді; ру жолдары. істеуі керек: Іскери әдеп (этикет). Әдеп және қарым-күнделікті өмірде және тәжірибелік қызметте психологияның теориялары мен қатынас. Сөйлеу әдебінің ерекшеліктері. Іскери адамның беделі. Ерекше түсініктері туралы білімін қолдануды; жағдайдағы авиациялық қызметкерді -қажетті кәсіби сапаны алуда тәжірибелік оқыту және дайындауда психологиялық психологиялық әдістер мен ұтымды талаптар. қабылдау ерекшеліктерді; Ұшу және авиациялық қызметкерлерді -танымдық қызығушылығы мен басқаруда әлеуметтік-психологиялық шығармашылық қабілеттілігін дамытуға жағдайлар. дағдылану керек Операторлық және ұшу құрамының қажуы. Авиациялық жағдайларда қызметкердің әсер тигізу ерекшеліктері. Авиациялық ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жеке және жеке тұлғалар арасындағы қатынастың ролі. Арнайы пәндер

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ұшу аппараттары мен қозғалтқыштарға қойылатын негізгі техникалық талаптарды; -ӘҚҰ жүйесінің құрылымы, оның жұмыс принциптерін; -әуе қозғалысына қызмет көрсетудің жетіспеушіліктеріне байланысты әуе оқиғалары мен қақтығыстарының себептерін және оларды жою шараларын; -авиацияны халық шаруашылығында қолдану туралы; -авиациядағы негізгі мамандықтарды, АА ұшу құрамын; -инженерлік-авиациялық қызмет құрылымын; -әуе кемесіне техникалық қызмет көрсету процессін ұйымдастыруды; істеуі керек: - техникалық қызмет көрсетудің түрлері; - техникалық қызмет көрсету кезіндегі ресімделетін құжаттамалар; -арнайы және жалпы кәсіби пәндерді оқуда алған білімдерін қолдану; -оқу және кәсіби тәжірибеден өту кезінде білімдерін қолдану.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жолаушыларды, жүкті, қол жүгін тіркеу технологиясының процедуралар мен ереже нормаларын; -қауіпсіздік техникасы бойынша норма, ереже мен нұсқаулықтар талаптарын; -норма талаптарын; істеуі керек: -билетті тіркеу және жолаушылардың жүктерін ресімдеу; -тасымалдау құжаттарын толтыру; -әуе кемесіне жолаушыларды отырғызу.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі нормативтік құжаттардың талаптарын; -әуе кемелерін пайдаланудағы шектеулерін; -ұшу қауіпсіздігі бойынша нормативтік құжаттарды; - авиациялық оқиғаның негізгі себептерін; -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ұйымдастырылған негіздерін; - авиациялық оқиғаны болдырмаудың негізгі шаралары; -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің техникалық құралдарын; істеуі керек: -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттармен жұмыс істеу; -авиациялық оқиғаны болдырмауға, шараларды өңдеудің жалпы принциптерін меңгеруін; -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттар мен материалдарды пайдалану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша ААХҰ мен Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттарының талабын; -әлемде және Қазақстан Республикасыда авиациялық қауіпсіздіктің жағдайын; -авиация қауіпсіздік қызметінің құрылымын; -әуежайлар мен әуекәсіпорындар аумағына кіру құжаттарының дәрежесін; -шектеулі кіру аумағына мінез-құлық ережесін; -тексерудің техникалық құралдарын, оларды қолдану ережесі мен қауіпсіздік шараларын; -заңсыз араласу АҚтісі кезінде қолданылатын құралдарды; -арнайы құралдарды қолдану кезіндегі қауіпсіздік шараларын; -әуе кемесін арнайы тексеру ережесін; - заңсыз араласу АҚтісі кезінде инженерліктехникалық қызметкердің іс- әрекетін; істеуі керек: -техникамен жұмыс істеуде авиациялық қауіпсіздік нормаларын қолдануды; -жұмыс орнында авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қолдануды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -алдын ала брондауды; -тасымалдаушы орны ресурстарына брондау кезінде БАЖ кіру деңгейін; - бір теліммен әуе тасымалын брондау және сату (бір сегменті маршрут); -күрделі маршрут бойынша әуе тасымалын брондау және сатуды; -«Күту парағында» әуе тасымалын брондау. -тасымалды алдын ала төлеу туралы хабарлама бойынша брондау және сатуды; -жолаушылардың тобына әуе тасымалын брондауды; -«жолаушылар тобы» түсінігі. -топтық брондауды құрудың негізгі ережесін; -топтық PNR түрлендіру (модификация); -ерекше категориядағы жолаушылар үшін әуе тасымалын брондау және сатуды; -қосымша орындықты талап ететін жолаушыларға әуе тасымалын брондау және сатуды; -ӘК салонына бағалы жүктерге әуе тасымалын брондау және сатуды; -БАЖ –да арнайы қызметті брондауды; -бағдарламаларға қатысатын жиі ұшатын жолаушыларға әуе тасымалын брондау және сатуды; -ересектердің қарауынсыз жүретін балалар үшін әуе тасымалын брондау және сатуды; -ұшудан өз бетімен және лажсыздан бас тарту түсінігі. -БАЖ орынды қайтару (жою). -Билетті қайтару бойынша БАЖ операцияны орындау тәртібін; -билетті жою тәртібін; - әуе көлігіндегі өзара есеп айырысу жүйесінде электрондық билет ресімдеу процессінің жалпы зерттелуін; -пластикалық картамен төлеуді қолданумен әуе көлігіндегі өзара есеп айырысу жүйесінде электрондық билетті ресімдеуді;

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 6 КҚ 1 КҚ 3 АҚ 1

АҚ 3

АҚ 4

АП 4.5

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -мемлекеттік басқарудың негізгі мәселелерін, ҚР кедендік ісін ұйымдастыруды; -кедендік саясатты жүргізу принциптерін; ҚР кедендік шекара арқылы өтетін жек тұлға тауарлары мен көліктік құралдарын өткізу тәртібін ауыстыру принциптерін; -ҚР кедендік органдарының құрылымыын, міндетін; -мемлекеттік шекара туралы ҚР заңнамасын; -Мемлекеттік және кедендік шекараны; істеуі керек: -ҚР кедендік шекара арқылы өтетін жек тұлғады, тауарлар мен көліктік құралдарын өткізу үшін құқықтық АҚтілерді ресімдеу; -шекаралық әскер, кедендік қызмет құрылымдары мен міндеттерін анықтау.

Әуе тасымалын ұйымдастыру: Әлемде, ТМД, Қазақстанда жолаушылар әуе тасымалының даму ерекшеліктері. Жолаушылардың халықаралық және ішкі әуе тасымалының даму ерекшеліктері; халықаралық әуе тасымалының ерекшеліктері; Халықаралық әуежайларда жолаушылар тасымалына қызмет көрсетудің технологиялық сұлбасы. Арнайы қызмет көрсетуді талап ететін жолаушыларды тасымалдауды ұйымдастыру. Тасымалдау құжаты, тасымалдау корреспонденциясы. Жүк тасымалын ұйымдастыру. Тарифтер. Арыз шағымдар. Тасымалдаушының жауапкершілігі. Ұшу қауіпсіздігі: Ұшу қауіпсіздік аясындағы АА қолданыстағы нормативтік құжаттардың негізгі талаптары. ҰҚ қамтамасыз ететін негізгі фАҚторлар. Әуе кемесінің экипажы және ұшу қауіпсіздігі. Әуе қозғаласына қызмет көрсету (ӘҚҚ) және ұшу қауіпсіздігі. Техникалық қызмет көрсету және ұшу қауіпсіздігі. Сыртқы орта және ұшу қауіпсіздігі. Қамтамасыз ету жүйесі және ұщу қауіпсіздігі. Әлеуметтік жағдайлар және ұшу қауіпсіздігі. Соңғы 3 жылдың және қазіргі кезеңдегі ҚР азаматтық ӘК-нен ҰҚ жағдайын талдауды үйрену. Азаматтық ӘК-мен ҰҚ деңгейі мен сенімділігінің сандық көрсеткіші. Авиациялық оқиғалардың міндеттері мен себептерін үйрену. Авиациялық қауіпсіздік: Авиациялық қауіпсіздік көрсеткіштері, қауіпсіздік деңгейі, ҚауіпсіздіКҚе әсер ететін жағымсыз фАҚторлар және олардың бағасы, техникалық құралдары, авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге байланысты басқарушы құжаттар.

АП 4.6 БҚ 5 БҚ 3

БҚ 6

БҚ 5

БҚ 3 АП 4.7

БҚ 5

БҚ 3

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жолаушылар және жүк әуе кемелерінің коммерциялық тиеудің автоматтандырылған есеп жүйесін; -әуе кемелерін теңгеру, тұрақтылығы мен басқарушылығына коммерциялық тиеу әсерін; істеуі керек: -жолаушылар, жүк және поштаның коммерциялық тиеудің бөлу есебін жүргізуді; -әуе кемесіне тиеу және центрлеу кестесі, орталық кестесін құруды; -әуе кемесіне тиеу жинақтығы мен коммерциялық тиеудің соңғы мәнін есептеу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -әуекомпанияларда қолданыстағы басқарылатын құжаттар мен әуесеріктің реттеу жұмыстарын; -әуесерік құқығын, міндетін, жауапкершілігін; -әуесерік қызметінің құрылымын; -тасымалдау құжаттамасын, технологиялық картасын, -қауіпсіздік техникасы, өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігі бойынша норма, ереже мен нұсқаулық талаптарын; істеуі керек: -апаттық жағдайлар туындаған жағдайда экипаж мүшелерімен дұрыс және нақты өзара әрекеттесу; -әуе кемесі бортына жолаушыларға қызмет көрсету технологиясын нақты орындау; -өз жұмысын жоспарлауды.

БҚ 7 АП 4.8

АҚ 5

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 КҚ 5 БҚ 2 КҚ 1 КҚ 2 КҚ 5 КҚ 4 КҚ 5 БҚ 2

АП 4.9

БҚ 4 БҚ 5 КҚ 2 КҚ 4 АҚ 1

АП 4.10

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 БҚ 6

АҚ 5 АҚ 4 БҚ 2

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ұшуда қызмет көрсетуді реттейтін негізгі басқаратын құжаттарды; - әртүрлі категориядағы жолаушыларға қызмет көрсету технологиясын: жолаушыларды қарсы алу, орналастыру; -ұшуда жолаушыларға көрсететін қызмет түрлерін; -жолаушыларға тағаммен қызмет көрсету технологиясын (бірінші, бизнес, эконом кластар); -қауіпсіздік техникасы, өрт қауіпсіздігі мен еңбек қауіпсіздігі туралы норма, ереже және нұсқаулық талаптарын; істеуі керек: - ұшуда жолаушыларға қызмет көрсетуді реттейтін, негізгі құжаттармен басқаруды; - қызмет көрсету технологиясында жүйелілікті сақтау.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жолаушылардың тағамдарын ұйымдастыру бойынша құжаттарды (нұсқаулар, санитарлық ереже); -есеп құжаттамасын және оны толтыру тәртібін; -буфет – ас үй жабдықтарын пайдалану принциптерін; істеуі керек: - нұсқаулар мен санитарлық ережені басшылыққа ала отырып, экипаж мүшелері мен жолаушылардың тағамдарын ұйымдастыру; -есеп құжаттамасын жасау және талапқа сәйкес оны толтыру. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -борттық апаттық-құтқару жабдықтарының құрылымын (АҚЖ); -іздеу-құтқару жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізуді; -АО талдау нәтижесі бойынша авиациялық нақты оқиғаларда жолаушылар мен ӘК экипаждарын құтқару мәселелері; істеуі керек: -апатты-құтқару жабдықтарын орналастыруын; -ішкі және халықаралық әуе жолдары арқылы ұшу кезінде жолаушылар мен ӘК экипаждарын іздеу және құтқару жұмыстарын ұйымдастыруын; -борттық апаттық-құтқару жабдықтарын қолдануға; -апаттық жағдайлардың тез дамуы кезінде дұрыс шешім қабылдауға;

АҚ 5

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 4 БҚ 5 КҚ 1 КҚ 2 КҚ 3 КҚ 4

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 БҚ 6 АҚ 2 АҚ 3 АҚ 4 АҚ 5 БҚ 2

АП 4.11

АП 4.12

АҚ 3 КҚ 2

БҚ 2 БҚ 3 КҚ 3 КҚ 4 КҚ 2

ҚП.00 КП.00 КП.01 КП.02 КП.03

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ұшуда медициналық көмек көрсету ережесін; -организмге ұшудың физикалық фАҚторлардың әсерін; -тамақтан улану себептері мен негізгі белгілері; -сапасыз азық – түлік белгілерін; істеуі керек: -ұшуда жолаушыларғ дәрігерге дейінгі көмек көрсету; -тамақтан улану себептері мен негізгі белгілерін анықтау.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек:-кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті, мамандық бойынша лексикаграмматикалық материалдарды; -кәсіби бағыттағы қазақ тіліндегі, шетел тіліндегі мәтіндерді оқу мен аударуға (сөздіктен) қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; істеуі керек:-сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің сипатын айыруды білу керек (ауызша, жазбаша, монологтық, сұхбат); -берілген тақырып бойынша ағылшын тіліндеауызша әңгіме жүргізу ақпараттарын түсіну; игеру керек:-мамандыққа бағытталған мәтіндерді оқу және аударуға қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; -кәсіби бағдарлық мәтіндерді аудару техникасын; қабілетті:-өзге тілді ортада кәсіби қызметін жүзеге асыру үшін ағылшын тілін үйренуді жалғастыруға. Қосымша пәндер Кәсіптік практика Оқу практикасы Кәсіби дағдыларды алуға оқу практикасы Өндірістік технологиялық практикасы

ҰА тиеу және центрлеу: Пәннің терминологиясы, белгіленуі және анықтамасы. Әуе кемелерінің массалық сипаттамалары. Ұшақтың центрленген сипаттамалары; ұшақтың ұшуға жіберілген центірлегіші, центрленген кестесі. Жолаушылар және жүк ұшақтарының коммерциялық тиеу есебі. Тиеу және центрлеу бойынша диспетчердің лауазымдық нұсқаулары.

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 КҚ 3

Әуесерік қызметінің ұшу жұмыстарын ұйымдастыру: Авиациялық терминология. Әуекомпанияларда қолданыстағы басқарылатын құжаттар мен әуесеріктің реттеу жұмыстары. Әуесерік құқығы, міндеті, жауапкершілігі. әуесерік қызметінің құрылымы. Ұшу алдындағы дайындық. Ұшатын күні міндетін орындауда ұшу қарсаңында рейске жеке дайындығы. Тасымалдау құжаттамасы. Технологиялық карта. Ұшу құжаттамасын дайындау және беру. Нұсқаулық жүргізу. Медициналық бақылау. Ұшу құрамы мен әуежайдың басқа да қызметтерімен өзара әрекет жасау. Аралық, соңғы және базалық әуежайлардағы әуесеріктің жұмысы. Ұшып қонғаннан кейін ұшуға талдау жүргізу. Қызметтік әдеп (этика). Жолаушыларға қызмет көрсету мәдениеті. Сыртқы түрі. ӘК бортында жолаушыларға қызмет көрсету технологиясы: Ұшуда қызмет көрсетуді реттейтін негізгі басқаратын құжаттар. ӘС бортында алдын ала дайындық. Әуесерік бригадасында міндеттерді бөлу. Әрбір экипаж мүшелерінің есебі. Жолаушыларға қызмет көрсету технологиясы: жолаушыларды қарсы алу, орналастыру. Ұшуға дейін жерде қызмет көрсету. Ұшуда қызмет көрсету, қызмет түрлері, СГу бойынша ақпараттар, әуенді және бейне бағдарламалар. Жолаушыларға тағаммен қызмет көрсету технологиясы (бірінші, бизнес, эконом кластар). Қызмет көрсету технологиясындағы жүйелілік. Салонда тамақ беру техникасы. Арақ-шарап өнімдерін ұсыну. Дағдыны қалыптастыру бойынша тәжірибелік сабақтар. Борттағы ақпараттық-анықтама жұмыстары, міндетті ақпараттық мәтіндер. Әуежайда қону алдындағы және қонғаннан кейінгі жұмыстарды ұйымдастыру. Арнайы рейстерде жолаушыларға қызмет көрсету ерекшеліктері. Борт тағамдарын ұйымдастыру: Жолаушылардың тағамдарын ұйымдастыру бойынша құжаттарды (нұсқаулар, санитарлық ереже) оқу. Тамақ мөлшерінің құрамы, тамақ ішетін орынды даярлау, стандартты мәзір, ыдыс – аяқ, Тағам түрлері. ӘК бортындағы тағам тапсырысы. Буфет – ас үй жабдықтарын пайдалану. Есеп құжаттамасы және оны толтыру тәртібі. Борт тағамдарын, азық – түліктерді, сусындарды, ыдыс – аяқтарды қабылдау және беру. Экипаж мүшелері мен жолаушылардың тағамдарын ұйымдастыру. Апаттық-құтқару дайындығы: Апатқа ұшырауда ӘК экипаж мүшелері мен жолаушыларды іздеу және құтқару жүйелері. Іздеу-құтқару жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу. Апаттық жағдайларда құтқару қызметтері мен экипаж мүшелері арасындағы қарым-қатынас. ӘК бортындағы апаттық жағдайлар және экипаж мүшелері мен жолаушылар үшін қауіпті фАҚторлар. Типтік апаттық жағдайлар. Борттық апаттық-құтқару жабдықтары (АҚЖ). Құрылымдық АҚЖ және негізгі мәліметтері. Әртүрлі типтегі әуе кемелеріне АҚЖ орналасуы және оның құрылымы. АҚЖ қолдану ережелері. АҚЖ қолдану бойынша дағдыны жұмыспен өтеу (өрт сөндірушілер, оттекті және түтіннен қорғау жабдықтары, құтқару траптар, арқандар, ашық апаттық люктер, құтқару кеудешесі, байланыстың апаттық құралдары, жүзу құралдары, апаттық балта және т.б.). Апаттық жағдайда экипаждың ісәрекеттері. Адамның тірі қалуға әсер ететін фАҚторлар және әртүрлі климатогеографиялық жағдайларда тірі қалу ерекшелігі. Дәрігерге дейінгі көмек көрсету. Адам анатомиясы мен физиологиясы негіздері. Апаттық жағдайларда адамның зақымдануы. Ұшу жағдайында медициналық қызмет көрсету: Организмге ұшудың физикалық фАҚторлардың әсері, ұшуда медициналық көмек көрсету, авиациалық ұйымдастыру, гигиена, санитария мәселелері. Тамақтан улану себептері мен негізгі белгілері, уланудың алдын- алу, көмек көрсету, сапасыз азық – түлік белгілері. Жұқпалы аурулар туралы түсінік, оларды алдын – алу, ерекше қауіпті жұқпалы аурулар, клиника, алдын – алу, ӘК бортында мінез- құлық тАҚтикасы. Дәрігерге дейінгі көмек көрсету, ауру жолаушылар күтімі, ӘК бортында дәрігер немесе кәсіби медқызметкердің, дәрі – дәрмектер мен борт қорабының (аптечка) табылуы. ӘК мен жолаушылардың карантиндік бақылау жағдайлары. Кәсіби шетел тілі: Кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті мамандық бойынша лексикаграмматикалық минимум; оқыған мамандығына сәйкес сөз жасам түрлерін, терминдері мен лексикалық құрылымдары (500 лексикалық бірлік). Кәсіби қарым-қатынас; мамандықтарға арналған іскери тіл негіздері, шетел тілінде сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің (ауызша, жазбаша, монологтық, сұхбат) сипатын айыру; мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасы.

БҚ 1 БҚ 2 БҚ 4 БҚ 5

ӘЭП 3.2

КҚ 4 АҚ 2 АҚ 4

ӘЭП 3.3

КҚ 2 КҚ 3 КҚ 4

ӘЭП 3.4 БҚ 1 БҚ 2 БҚ 3 БҚ 4 БҚ 5 КҚ 1 КҚ 2 КҚ 3

ӘК брондаудың автоматтандырылған жүйелері: Брондаудың автоматтандырылған жүйесі (БАЖ). Инвенторлы және таратылған БАЖ түсінігі. Телекоммуникация және мәліметтерді беру желілері. БАЖ мәліметтерін беру желілерінің құрылымы. «Сирена» БАЖ пультті қосу тәртібі. Пошта хабарларымен алмасу. Автоматтандырылған билет ресімдеу. Әуе тасымалын брондау және сату кезінде БАЖ-ға агенттікпен кіруді қамтамасыз ету үшін мәліметтер берудің тәртібі. БАЖ-да тасымалды брондау және сатуды іске асыру үшін мәліметтер берудің тәртібі. Әуе көлігіндегі тарифтер. Әуе көлігіндегі жеңілдіктер. Әуе тасымалын брондау және сату. БАЖ-да ақпаратты алу принциптері. «Сирена» БАЖ-да жұмыс сеанстары. БАЖ-да ә уе тасымалын брондау және сату процестерімен басқару. Тасымалдаушы орны ресурстарына әуе тасымалын сату бойынша агенттіКҚе кірумен басқару. БАЖ-дағы кодификаторлар. БАЖ-да объектіні кодтау (қалалар, тасымалдаушылар, әуежайлар). Қызмет көрсету және брондау кластары. Ұшу сегменті статустарының кодтары. Арнайы қызмет көрсету қодтары. Төлем формалары мен төлем жүйелерінің кодтары. Жолаушы туралы жазу (PNR). PNR элементтері. PNR жұмыс кезінде БАЖ процедурасында рұқсат еткен тізім. Әуе тасымалын брондау және сатудың негізгі ережелері. БАЖ-да әуе тасымалын брондау және сатудың жалпы алгоритмі. Ұшудан бас тарту және құжатқа сәйкес ресімделу бойынша БАЖ-да операцияны орындау тәртібі. Әуе тасымалын брондау және сату кезіндегі бұзушылықтар. СПД-да әуе тасымалын брондау және сату ережелерінің сақталуын бақылау. Электрондық билет ресімдеу. Әуе көлігіндегі өзара есеп айырысу жүйесінде электрондық билет ресімдеу процессінің жалпы зерттелуі. БАЖ НСАВ –ТКП электрондық билеттерде АҚкредитивтік агенттіктің әуе тасымалын сату құқығын реттеу. Әкімшілік-кедендік шарттылық: ҚР кедендік ісі, кедендік саясаты және экономикалық қауіпсіздігі. ҚР кедендік шекара арқылы өтетін жек тұлға тауарлары мен көліктік құралдарын өткізу тәртібін ауыстыру принциптері. ҚР кедендік органдары. ҚР кедендік ресімдеуі, кедендік бақылауі, кедендік төлемдері, кедендік құжаттамасы; кедендік режимдері. Кедендік органдардың құқық қорғау қызметтері. Халықаралық кедендік құқық көздері жүйесі туралы түсінік.

БҚ 2 СК 2

ЖГП 2.2

ЖГП 2.3

БҚ 2 БҚ 3 КҚ 3 АҚ 2 АҚ 4

Жалпы білім беретін пәндер Жалпы гуманитарлық пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -кәсіби қарым-қатынасқа қажетті мамандықтар бойынша лексико-грамматикалық материалдар; кәсіби бағыттағы қазақ тіліндегі, мәтіндерді оқу мен аударуға (сөздікпен) қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; істеуі керек: -сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің сипатын айыруды (ауызша, жазбаша, монологтық сұхбат); қабілетті: -мамандыққа бағытталған мәтіндерді оқу және аудару үшін қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасын меңгеру керек; дағдылары: қазақша және орысша тілдесу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті, мамандық бойынша лексика-грамматикалық материалдарды; -кәсіби бағыттағы, шетел тіліндегі мәтіндерді оқу мен аударуға (сөздіктен) қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; істеуі керек: -сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің сипатын айыруды білу керек (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); ақпаратты есту арқылы қабылдау, берілген тематика бойынша шет тілінде әңгіме жүргізу; игеру керек: кәсіби бағыттағы, шетел тіліндегі мәтіндерді оқу мен аударуға қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; -мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасын; қабілетті: -басқа ортада кәсіби қызметін жүзеге асыру үшін шетел тілін үйренуді жалғастыруға. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -салауатты өмір салтының негіздерін; -адам организмінің қызметі заңдылықтары туралы; -денсаулықты сақтау және нығайту тәсілдері туралы; істеуі керек: -дене шынықтыру жаттығулары кешендерін орындау; дағдылануы керек: -денені өзбетінше жетілдіру дағдылары мен шұғылдану.

ӘЭП 03

Әлеуметтік-экономикалық пәндер

ӘЭП 3.1

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -негізгі ұғымдарды; -ұғымдар, конфуциялық, даосизм; -үнді мәдениеті мен оның негізгі табыстары, ерекшеліктерін; -ұғымдар: ислам; курайш; Мұхаммед; Құран; Алла; МеКҚе; -христиан ілімі мен оның негізгі принциптері; -Франция мәдениеті; -көшпенділердің өмір салты мен жүйесі туралы; -қазақтың орта ғасырлық мәдениетіне түрік және араб мәдениеттерінің ықпалы туралы; -көшпенділердің өмір сүру салты мен құндылық жүйелері жөнінде; -ортағасырлар кезеңінде қазақ этносының мәдени негізі туралы білімін қалыптастыру; істеуі керек: -ұлт мәдениетінің ерекшеліктерін ашуын; -мәдениеттанудың негізгі түсініктерін еркін қолдануын; -көшпенділердің материалдық және рухани мәдениеттерінің ерекшелігін, оның әлем мәдениетіндегі орнын көрсетуін игеруі керек.

Кәсіптік модульдердің бөлімдері мен пәндер атауы

АҚ 2

ӘЭП 3.5

АҚ 3

ЖКП 04 ЖКП 4.1 БҚ 1 БҚ 2 БҚ 3 КҚ 2 АҚ 1 АҚ 2

БҚ 3 БҚ 5 КҚ 2 КҚ 2 БҚ 7 ЖКП 4.2 БҚ 6 БҚ 6

КҚ 5 АҚ 4

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 4 КҚ 2 АҚ 1 АҚ 2

ЖКП 4.3

ЖКП 4.4

КҚ 2

КҚ 6

АҚ 3

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -экономикалық теорияның жалпы ережелерін; -елдегі және шет елдегі экономикалық жағдайларды; -салық, ақша-несие туралы әлеуметтік және инвестициялық саясатта мАҚро және микроэкономикалар негізін; істеуі керек: -өзінің кәсіби қызметіне бейімделу үшін қажетті экономикалық ақпараттарды табуға және қолдана білуді.

Экономика негіздері: Экономика және оның негізгі проблемалары; мақсаттары, негізгі түсініктері, қызметтері, маңызды принциптері. Меншіктілік түрлері мен формалары, меншіктілікті басқару. Жоспарлар түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды дайындау. Бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен пайда келтіретін нарықтық жағдайды талдау; нарық қатынастары мен нарық инфрақұрылымдары. Құқық негіздері: Құқық, түсінік, жүйе, материалдар, Қазақстан Республикасының Конституциясы-заңға сүйенген жүйелер түйіні. Жалпы декларация адам құқығы, жеке адам, құқық, құқықты мемлекет, заңдық жауапкершілік және оның түрлері. Құқықтың негізгі салалары, Қазақстан Республикасының сот жүйесі, құқық қорғау органдары.

Жоғарғы математика Сызықтық алгебра элементтері. Екінші және үшінші қатар айқындауыштары, олардың қасиеттері. Айқындауыштарды жол бойынша қойып есептеу. n-ретті айқындауыш туралы ұғым. Сызықтық теңдеу жүйелері. n-сызықтық теңдеуді Крамер ережесі бойынша n белгісіз арқылы шешу. Матрицалар. Кері матрица ұғымы. Сызықтық теңдеу жүйесімен матрицалық шешу тәсілі. Айқын функциялар, айқын емес функциялар, берілген параметрлік функцияларды дифференциалдау. Жоғары ретті дифференциалдар. Функцияны зерттеу, функция экстремумдары. Тригонометриялық функциялар. Айқындалған интегралдардың қасиеті және анықтау. Векторлы алгебра элементтері. Векторлар, сызықтық векторлар арасындағы операция. Физика Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Әлемдегі қоршаған ортаға физикалық білуі керек: көзқарас. -механика мен гидроаэромеханиканың негізгі Гидроаэромеханика элементтері. заңдарын; Молекулярлық физика және термо-термодинамика, динамика заңдарын; -электр тогының жұмысын сипаттайтын теңделер мен динамика негіздері.Малекуярлыкинетикалық теория. Заттың өзгеріс формулаларды; -заттың әртүрлі жағдайдайғы қасиеттерінің өзгеруін; процесі және олардың сипаттамасы. ПӘК. Жылулық қозғалтқыштар. -тербеліс түрлерінің; Бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс, -молекулалық-кинетикалық теорияның ережелерін; және оның теңдеуі мен графигі. -жылу қозғалтқыштардың қимыл принциптері мен Қозғалыс қосындысы. түрін; Күш, масса, үдеу. Күш қосындысы. -ПӘК-ін; Динамика заңдары. -электромагнитті тербеліс заңын; Бүкіл әлемдік тартылыс заңы. істеуі керек: Серпімділік күші. Үйкеліс күші. Дене -айналмалы қозғалыс кинематикасына есеп салмағы. Салмақсыздық. шығаруды; Статика. Жұмыс. Қуат. Энергияның -динамика заңдарын, импульсты сақтау заңын сақталу заңы. қолдануды; Гармоникалық тербелістер және оның -гармониялық тербеліс сипаттамасын есептеуді; түрлері. -термодинамикалық параметрлерді есептеуді, газ Толқындардың қасиеті және оның заңдарын қолдануды; түрлері. -электрлік сипаттамаларды есептеуді; Денелердің электризациясы. -кедергілерді анықтауды; Зарядтардың өзара әсерлесуі. Магнит -өлшеу құралдарымен жұмыс істеуді; күшінің жұмысы. Өздік индукция. Магнит -ток күшін, қысымды, кедергіні есептеуді. өрісінің энергиясы. Электромагниттік толқындар. Радиоқабылдағыштар. Сәулелендіру. Спекторлар. Спекторлық анализ. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Органикалық химия білуі керек: Органикалық химия –углерод - химиялық реАҚциялардың механизмдері; қосылыстарын, олардың құрылымын, -органикалық заттардың құрылымы және олардың құрамын, синдездеу әдісін оқытатын қосылыстары арасындағы тәуелділік; органикалық химияның бөлімі. қосылыстардың жіктемесі. Өсімдік, жануарлар және шикі істеуі керек: қазбалардан жеке заттарды бөлу; -ҰА құрылымы түйіндеріне және бөлшектердің қосылыстарды синтездеу және тажағдайына диагностика жүргізу, коррозиялызалау; химиялық реАҚциялардың АҚтивті ортада жұмыс істейтін, басқа да химиялық механизмдерін оқыту; үрдістердің, ақаулардың туындау мүмкіндіктерін органикалық заттардың құрылымы тұжырымдау, және олардың қосылыстары арасындағы тәуелділікті анықтау; органикалық қосылыстардың жіктемесі. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Техникалық сызба және инженерлік білуі керек: графика -сызба геометрия негіздерін; Жобалау әдісі. Сызықтық жазықтық, - сызықтық мәні /ГОСТ 2.303-68/; түзу, нүкте тапсырмалары. Үстінгі -қоғамдық негізгі өлшемдерін /ГОСТ 2.303-68/; және жазықтық, түзу, нүктелерге -толтыру өлшемдеріне, өлшем сызықтық шартты метрикалық және позициялық тапсырбелгілердің, шарттылықтар мен қысқартулардың малар. Сызбаны өзгерту тәсілдері. талаптарын; Үстіңгі қисық сызықтар.Үстіңгі айналым. -машинажасау сызбаларын орындаудағы Түзу сызықтық жазықтық пен және екі қолданылатын масштабы /ГОСТ 2.303-68/; жазықтық өзара түйісуі. Түзу сызықтық -түрлерді, қисықтарды, қиындыларды, жазықтық пен және екі жазықтықтың қиындылардың жіктемесін паралельдігі мен перпендикулярлығы. -эскиз бен сызбаны; Қисық сызық пен беті. АҚсиометриялық -жиналмалы сызбаның мәнін, ерекшелігін; проекциялар. Жобалау құжаттарының -жиналмалы сызбаны оқу реті; бірыңғай жүйесі. Сызбалардың орында-жиналмалы сызбаны бөліктеуді. лу тәжірибесі. істеуі керек: ГОСТы ЕСКД – сызбаны рәсімдеудің -сызбаны орындау тәжірибесін; негізгі ержелері. Қиылысу, үзіктер -сызбаны толтыруды, барлық шартты белгілерді, түрлері. Ажырату мен ажыратпауды өлшемдерді, өлшем сызықтарын салып, сақтай біріктіру. Құрылымдық құжаттаржың отырып; түрлері және оларды дайындау деңгейі. Ерекшеліктерді толтыру; Жеке компьютерлерде техникалық -жылжымалы сызбаларды бөліктеуді жүргізу; сызбаларды орындау үшін арнайы -жылжымалы сызбаларды дұрыс оқу; қолданбалы бағдарламалар. -қосындыларды дұрыс белгілеу, екінші қатардағы қисықты белгілеу; -арнайы қолданбалы бағдарламаларда компьютерде техникалық сызбаларды орындау.

БҚ 7 АҚ 3

АҚ 5 АҚ 4

БҚ 4

БҚ 5

АҚ 5

БҚ 4 АҚ 5 АҚ 4

БҚ 3

БҚ 3 АҚ 3

БҚ4 БҚ 5 БҚ 2 БҚ 6

БҚ 4

БҚ 2 БҚ 6

БҚ 4 АҚ 4

АҚ 1

АҚ 4

БҚ 5

БҚ 5 БҚ 4

ЖКП 4.6

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -электрлік өрісі сипаттарын, физикалық мәнін, конденсатордың қосалқы, қосарлы, аралас қосындыларының қосылысы заңын; -тұрақты токтың электр тізбегін; -электрлік өлшемнің принциптерін; -ауыспалы токтың бір фазалы электрлік тізбегін; -үш фазалы электрлік тізбегін; -трансформатордың құрылымын; -ауыспалы және тұрақты токты электрлік машиналарды; -электрлік жетек негіздерін; -электр энергиясын беру және тарату принциптерін; -электрмен қамтамасыз ету негіздерін; - электронды және жартылай сымды аспаптардың жұмыс принциптері және құрылғысы туралы мәлімет; істеуі керек: -өріс сипаттары мен конденсатордың батареясы сипаттарын есептеу; -аралас қосылған бір көзді электр тізбегін есептеуді жүргізу; -электрлік сызбадағы электр тізбегінің негізгі элементтерін анықтау; -шартты белгілердің көмегімен, мемлекеттік стандарттарға сәйкес түрлі типтегі электрлік сұлбаларды орындау; -аспаптың электрондық орналасу схемаларын оқуды.

Электротехника және электроника негіздері Электр энергиясы, оның қасиеті және қолдануы. Өндірістік процестерді автоматтандыру ісінде электрификацияның ролі. Электроэнергетика, электротехника,электроника қазіргі күйі және даму болашағы. Электр өрісінің негізгі сипаттамалары. Конденсаторлар. Конденсаторларды қосу. Электр тізбегі туралы жалпы мәліметтер. Токтың бағыты және ток тығыздығы. Электр энергиясының тізбегінің негізгі элементтері: көздері және қабылдағышы және оның қуаты және ПӘК. Өткізгіш материалдар және олардың сипаттамасы. Мемлекеттік стандартқа сәйкес электр сұлбаларындағы шартты белгілер. Электроника негіздері: электрлік аспаптар, күшейткіштер, түзеткіш, генераторлар. Қабылдау және беру құрылғылары. Сандық құрылғылардың элементтері; антенналар мен радиотолқындарды тарату.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -құюдың негізгі технологиялық процестерін, металды қысыммен ыстық және салқын түрде өңдеуді, пісіруді, сондай-ақ, металл кесетін станоктарда механикалық өңдеуді; -әуе кемесін жасауда кең қолданылатын металл емес материалдың сипаттамалары; -пластмассалардың, резина, герметика, желімнің, лАҚпен бояу, тоқыма материалдың кейбір физикамеханикалық қасиеттері, құрамы, құрылысы, алу технологиясы туралы негізгі мәліметтерді; істеуі керек: -теміркөмірсутекті құймалар мен шойынның белгілерін білу, жіктеу; -түрдегі құманың орнын таңдау; -түрлерді жобалау; -электрдоғалы құйманы есептеу тәртібі; -пісіру жібін бақылауды жүргізу; -электрдоғалы пісірудің техника-экономикалық көрсеткіштерін анықтау; -зенкердің, бұраманың құрылымы мен геометриясын айыруды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -мемлекеттік тілдегі іс-қағаздарының негізгі терминологиясы, қызметтік хаттар мен құжаттардың негізгі түрлері. істеуі керек: қазақ тілінде қызметтік хат жазысу, әкімшілікұйымдастырушылық құжаттарды рәсімдеу және құру.

Материалтану және материалдарды өңдеу Қатты дененің құрылымы. Металл қоспаларының құрылысы. Құймаларды теориялық өңдеу. Құймаларды химиялық-термиялық өңдеу. Пластикалық деформация, металдарды бекіту және бұзу. Металл конструкциялардың шаршау беріктігі. Конструкциялы металдардың пайдалану қасиеті және оларды бағалау әдістері. Болат және құймалар. Жоғарғы температурадағы құймалар. Металл емес материалдар. Құранды материалдар. Металды кесу арқылы өңдеу. Құю өндірісі өте жоғары дәлдіктегі құю. Металды қысым арқылы өңдеу. Металды балқыту және дәнекерлеу. Металдарды электрлікхимиялық өңдеу.

ЖКП 4.7

АҚ 6 БҚ 7 ЖКП 4.8

БҚ 5

Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -аралық техникалық пәндерді, сондай-ақ арнайы курстарды оқуға қажетті математикадан білім көлемін; істеуі керек: -математикалық есептерді қолданбалы нәтижеге жеткізіп, шешуді (формулалар, сандар, сапалы шығатын графика және т.б.) -қолданбалы мәселелерді математикалық жағынан зерттеу; -мамандыққа байланысты әдебиеттердегі математикалық терминдерді өз бетінше шешуді; тәжірибелік нұсқауды алу мақсатында қажетті есептеу әдістері мен тәсілдерді таңдау және қолдануды (компьютерлер, анықтамалықтар, кестелер).

БҚ 4

Теориялық механика Статика: жалпақ жүйе күші және стати- БҚ 3 ка АҚсиомаларының негізгі түсініктері. Ауыр орталықтардың кеңістік жүйесі. Кинематика. Қатты дененің күрделі КҚ 4 қозғалысы, қозғалыс нүктелерінің параметрлері. Динамика: динамика АҚсиомалары және негізгі түсініктері. Динамиканың жалпы теоремасы. Материалдардың қарсыласуы: созылу және қысылу, кесу. Айналу немесе иілу және бүгілуі (көлденең). Күрделі қысым жағдайы. Беріктілік гепотезасын; элементтердің беріктілігін, тұрақтылығы мен төзімділігін есептеу. Қысылған КҚ 5 стержендер тұрақтылығы, шаршауы.

БҚ 4

АҚ 4

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -адам мен адамзат құқығы мен еркіндігі, оларды жүзеге асыру механизмдерін; -кәсіби қызмет саласында құқықтық және құлықты этикалық қалыптарды; істеуі керек: -нормативті-құқықтық құжаттарды пайдалануды; -маман кәсіби қызметін реттеуге дағдылануды.

БҚ 5

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -статика АҚсиомаларын; -векторлық және аналитикалық түрдегі күштер туралы; -күш сәті, ең басты күш сәті, басты вектор туралы ұғымды; -күштің жалпақ жүйесі, қосарлы және қосалқы күш жүйелерін; -кинематика, нүктелерінің, жылдамдықтарын, жеделдетудің табиғи және векторлық өлшемдерін; -қозғалыс теңдігін; -динамиканың негізгі заңдарын; -қозғалыстың айналым және кинетикалық энергия туралы; -беріктілік гепотезасын; -механика материалдары туралы; материалдардың шаршауы туралы; істеуі керек: - бостандығы дәрежесін, байланыстары мен реАҚцияларын; -векторлық және аналитикалық түрдегі күштер туралы; -күш сәті, ең басты күш сәті, басты вектор туралы ұғымды; -күштің жалпақ жүйесі, қосарлы және қосалқы күш жүйелерін; -күш динамикасы және айырлық орталығы; - нүктелер, жылдамдықтарын, жеделдетудің табиғи және векторлық өлшемдерін; -тәжірибелік есептерді шешу үшін теңдеуді қолдану; -элементтердің беріктілігін, тұрақтылығы мен төзімділігін есептеу.

БҚ 5 БҚ 6 БҚ 4

Дене тәрбиесі БҚ 3 Маманды дайындауда дене тәрбиесінің ролі. Салауатты өмір салтын қалыптастыру: дене тәрбиесінің әлеуметтік-биологиялық және психофизиологиялық негіздері; денені БҚ 5 өзбетінше жетілдіру негіздері. Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы. АҚ 5

Мәдениеттану: Мәдениеттану және оның қоғам өміріндегі ролі. Мәдениетті зерттеудегі сипаттың көпқырлылығы. Мәдениет және цивилизация; мәдениеттің қалыптасуы. Мәдениеттің әртүрлі типтері. Батыс еуропа мәдениеті және оның қазіргі заманғы дүниенің дамуына әсері. Африка мәдениетінің ерекшелігі расизм мәселесі. Көшпенділер мәдениетінің пайда болуы және ерекшелігі. Орта ғасыр кезеңіндегі Қазақстан мәдениеті; XVII-XIX ғасырдағы қазақтардың мәдени дәстүрі; Қазақстанның қазіргі мәдениеті.

Саясаттану және әлеуметтану негіздері: Әлеуметтану ғылымы: қоғам әлеуметтік мәдени жүйе. Әлеуметтік бірлік; әлеуметтік және этноұлттық қатынасы. Әлеуметтік процестер: әлеуметтік институттар мен ұйымдар. Жеке адам: оның әлеуметтік ролі мен әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні. саяси билік және өкімшілік қатынас. Саяси жүйе. Қазақстандағы әлеуметтікэкономикалық процестер.

БҚ 4

ЖКП 4.5

Қалыптасу компетенция сының коды

Кәсіби қазақ тілі (қазақ тілінде оқымайтын топтарға); Кәсіби орыс тілі (орыс тілінде БҚ 3 оқымайтын топтарға); Кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті БҚ 4 мамандық бойынша лексикаграмматикалық минимум; оқыған мамандығына сәйкес сөз жасам БҚ 5 түрлерін, терминдері мен лексикалық құрылымдары (500 лексикалық бірлік). Кәсіби қарым-қатынас; мамандықтарға арналған іскери тіл негіздері. Мемлекеттік (орыс) тілде іс-қағаздарын жүргізу.

Кәсіби шетел тілі: Кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті мамандық бойынша лексикаграмматикалық минимум; техникалық және базалық түсіну үшін, сөйлеу әрекетінің түрлерін және негізгі формаларын білу; оқыған мамандығына сәйкес сөз жасам түрлерін, терминдері мен лексикалық құрылымдары (500 лексикалық бірлік). Кәсіби қарым-қатынас; мамандықтарға арналған іскери тіл негіздері, шетел тілінде сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің (ауызша, жазбаша) сипатын айыру; мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасы.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -қоғам даму заңдылықтарын түсінуде әлеуметтік тәсілі туралы; -әлеуметтік құрылым, әлеуметтік тарату, әлеуметтік қарым-қатынастар туралы; -жекелендіруді қоғам мүлкіне айналдыру процесі ерекшеліктерін, оның реттеу нысандарын; -халықаралық саяси жағдай, Қазақстандағы саяси процестер, қазіргі дүние жүзіндегі оның жағдайлары туралы түсінігін; істеуі керек: -әлеуметтік қозғалысты және басқа әлеуметтік өзгерістер мен даму фАҚторларын ажыратуды; -саяси жүйелер мен саяси режимдер туралы түсінік құруға; -билік маңызын, саясат субъектісін, саяси қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы дүние жүзінде) айқындауды.

АҚ 1

Оқу мерзімі: 3 жыл 10 ай

Пәндердің оқыту циклы мен кәсіптік модульдері

Философия негіздері: Философия пәні әлемдегі философиялық ойлардың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты мен оның тіршілік мәні; адам және Құдай; адам және ғарыш; адам, қоғам. Цивилизация, мәдениет жеке адамның еркіндігі мен жауапкершілігі. Адам тану мен қызметі; ғылым және оның ролі; адамзат алдындағы басты проблемалар.

КҚ 5

1.8 1205000 «Қозғалысты басқару және әуе көлігін пайдалану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейлері бойынша орта буындағы маманның білім берудегі оқыту бағдарламасының құрылымы Біліктілігі 120507 3-Әуежайдың жанармай кешенінің ұшақтарға жанармай құюдың орталықтандырылған жүйесінің әуетехнигі

Пәндер циклының (коды) қысқартылған атауы ЖБП.01 ЖГП 02 ЖГП 2.1

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -адам өмірі мүддесі, дүние жүзінің философиялық, ғылыми және діни көріністерін; -ғылымның ролі мен ғылымды тану, оның құрылымы, формалары мен әдістері, әлеуметтік және этникалық проблемалары туралы түсінікті; істеуі керек: -биологиялық және әлеуметтік, дене және рухани принциптеріне негізделген адам мінезін, оның санасының маңызын, саналы және санасыз мінезді анықтауын; -қоғамда адамдар арасындағы қарым-қатынастың өнегелі қалыптарын.

Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізу. Мекемелерде іс қағаздарын ұйымдастыру жүйелері және түсінігі. Ұйымдастыру-бөлу, нормативтіқұқықтық, ақшалай-қаржылы есептеу және анықтамалық құжаттар. Қызметтік хаттардың негізгі әдістері. Іс қағаздарын жүргізуде АБЖ қолдану. Істерді архивке өткізу, сақта және рәсімдеу.

Жал а ы 15 б

БҚ 3 БҚ 4 БҚ 5 БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 БҚ 6 БҚ 2 БҚ 2 БҚ 6 АҚ 1

БҚ 3 БҚ 5 БҚ 6 БҚ 2 КҚ 2

1310013 КҚ 6 1310023 КҚ 1 1310033 АҚ 3 1310043 АҚ 4 1 А


Жал а ы Ба ы 14 б ЖКП 4.9

ЖКП 4.10

ЖКП 4.11

ЖКП 4.12

ЖКП 4.13

ЖКП 4.14

ЖКП 4.15

ЖКП 4.16

ЖКП 4.17

АП 05 АП 5.1

АП 5.2

СД 5.3

15

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -өлшеудің құқықтық базаларын, әдістерін, құралдарын, субъектілерін, объектілерін, принциптерін, тапсырмаларын, мақсаттарын; -өлшеудің негізгі теориялары; аумақтық және халықаралық стандарттық құрылымдары; ҚР МБСТ сертификация жүйесі; түсінік: сапа, сапаны қамтамасыз ету; - сапаны басқару; -сапаны көрсеткіштер, оларды анықтау және салыстыру әдістері; істеуі керек: мемлекеттік және халықаралық жүйелерді қолдану; -аумақтық, халықаралық, ұлттық стандарттарды қолдану.

Метрология, стандартизация және сертификация негіздері Өлшеу жүйелерінің кепілденген нақты қамтамасыз ету тәжірбиелері және теория негіздері. Өлшеу әдістері мен салалары, түрлері. Өлшеу бірліктері, сандық және сапалық сипаттамалары, өлшем көлемдері. Метрологиялық сенімділік және нақты кластар, метрологиялық сипаттамалар, өлшеу құралдары және әртүрлі өлшеуіштер. Физикалық көлем бірліктерінің Когерентті жүйесі – СИ (SJ) . Біршама кең таралған шкалдарды анықтау (уақытты, температураны, есепке алуды, қаттылықты, жиілікті, жарықсезгіштікті, жер сілкінісін, жел күшін, су көрсеткішін). Өлшеу бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі (МӨЖ), техникалық негізі, физикалық бірліктердің негізі, этолондар. Квалиметрия. Нормативтік –құқықтық реттеуші, заңдық метрология және стандартизация. Мемлекеттік стандартизация, принциптері мен әдістері. Өлшеу құралдарын және стандартты ведомстволық тексеру және мемлекеттік бақылау. Қабылдау принциптерін басқару жүйесі, өнімдердің сапасын бақылау. Әуежайлар және оларды пайдалану Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы -әуежайлар туралы жалпы мәлімет. білуі керек: -Әуежайлар және оларды -әуежай технологиясының процедуралары мен тағайындаудың негізгі бөліктері. ережелері, нормалары; -Аэроалаң элементтері және оларды -еңбек қауіпсіздігі және өрт қауіпсіздігі, қауіпсіздік техникалары бойынша құрылымдар мен ережелер, тағайындау. -Әуе жолдарының және әуежайлардың норма талаптары; жіктемесі. -әуежайдың және аэролаңның генжоспары тура-Жолаушылар кешені. лы түсінік; -Аэроалаңдар жіктемесі. -әртүрлі аэроалаң кластарына қызмет көрсету тех-әуежайдың генжоспары туралы түсінік. нологиясы; -Жел диаграммасы туралы түсінік. - әуежай және аэролаң элементтері; -Жергілікті жел режімі. -аэролаңдық жамылғыларды белгілеу. -ҰҚЖ бағытын анықтау және жел диаістеуі керек: граммасын құру. -класс бойынша әуежай жоспарын құру; -Әуежайдың бұру жолдары, олардың -жел диаграммасын құру; түрлері. -әуежайларда тасымалдауды ұйымдастыру үрдісі -Перрон, тұрақта ТО санын анықтау. бойынша технологиялық сызбалар құру. -ТО перрон, БЖ, ҰҚЖ белгілеу. -ТО, БЖ және ҰҚЖ геометриялық сипаттарын -Аэроалаңдық жамылғыларды қолдану анықтау. саласы және жіктемесі. -Әуе кеңістігін ұйымдастыру. -Әуе қозғалысын басқару негіздері. -Ұшудың жалпы ережелері. -Әуе қозғалысын реттеу. -Аэроалаңдардың ұшу жолағының белгілері. -Аэролаңдарды мезгілдік пайдалану. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Өндірістегі экономика білуі керек: Әуе көлігіндегі экономиканың көліктік мекемелерде болатын, экономикалық ерекшеліктері, олардың өнімдері, үрдістердің мазмұны, олардың өзара байланысы мен еңбекті нормалау және жоспарлау, өзаратәуелділігі. ұйымдастыру; істеуі керек: -еңбекті өндіру, оларды өлшеу және өндірістің нәтижелілігін көтеруді, нәтижеге ұөтеру жолдары; жеткендерін бағалау, экономикалық фАҚторлардың -еңбек ақыны есептеу; -мекеменің қызметін жоспарлау және әсерін анықтау, моделдеу және жүйелеу; ұйымдастыру; дағдылануы керек: шешімдерді қабылдау, ұйымдастыруды құру әдістері; -салықтық жүйе; - мекеменің қоры, негізгі патенттер, азаматтық авиацияда жалпы көліктіКҚ заңдарды және экономикалық заңдарды нақты көрсету форма- мекеменің техникалық және есептік лары. Әлеуметтік –нарықтық шаруашылықта эконо- құжаттары; -қаржы-өндірістік қызметін талдау және мика жағдайларын дамытудың жалпы заңдары. есептеу; -маркетинг және олардың құрылымы; -бағалау, тарифті саясат; -мекемені басқару; -менеджмент негіздері, мақсаты, принциптері, функциялары және басқару әдістері; -психологиялық-педогогикалық басқару негіздері; -тексеруді ұйымдастыру түрлері. Авиациялық техника құрылымының Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: негіздері Фюзеляждың негізгі құрылымдары. -АА ұшу аппараттары туралы жалпы мәліметтер; Планердің негізгі бөліктері, -қозғалтқыштардың негізгі түйіндерінің құрылымы; геометриялық сипаттары, сызбалары. -ҰА негізгі жүйелерінің жұмысы; -планердің және оның негізгі бөліктерінің құрылымы; Қанат туралы жалпы мәлімет. Бұру - АА қозғалтқыштарының және ҰА түрлерін анықтау. рулі, биіктік рулі, киль, тұрақтандырғыш. Басқару жүйесі. Пневматикалық істеуі керек: жүйелер. Ұшу аппартттарына тиеу шар-қозғалтқыштардың негізгі түйіндерін; ты; планер құрылымы элементтерінің -ӘК планерінің ақауларын жою. мықтылығын, ұшып-қону құрылғысын, ұшақты басқару жүйесі, газды энергетикалық және гидравликалық жүйелер. Гермокабинадағы қысымды реттеу және желдету жүйесі. заманауи конструктивті күштік сызбалар; қозғалтқыш құрылым элементінің мықтылығын есептеу; ҰА арналған редукторлар сызбасы. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Гидравлика білуі керек: Сұйықтықтардың негізгі қасиеттері. -сұйықтың тепе-теңдігі мен қозғалысы заңын, Гидростатика. Өнеркәсіптік гидростатиканың негізгі теңдігін; қондырғылардың гидравликалық -Архимед заңын; және газ жүйелері. ГЖ-де қолданатын -Бернулли теңдігін; сұйықтардың негізгі қасиеттері. -Вейсбах теңдігін; Гидростатика. Гидродинамика. -Дарси формуласын; ГидравликҮздіксіз және Бернулли -әртүрлі сорғылардың құрылымы мен сипаттаматеңдеуі. ларын; адағы энергетика заңдары. -гидроберу, гидромуфтаның сипаттамасы мен Пневматикалық қондырғылар. тәртібін; Сұйықтардың стационарлық емес -механикалық және электрлік жетекті гидроприводты ағуы. Роторлы және поршеньді артықшылығы мен түрлерін; насостардың құрылысы мен жұмыс -гидротаратқыштың құрылымы мен қызмет принципін істеу принципі. Гидравликалық және білу керек; пневматикалық сымдар. Гидро және істеуі керек: пневмоприводтардың бұғылау-сұйық пен газдың қысымын өлшеу; қосымша апаратурасы. -сұйық ағуының түрлі режимдегі сандық көрсеткіштерін анықтау; -сұйықтың қабырғаға қысым күшін есептеу (жалпақ және қисық сызықты); -тәжірибеде теңдеу және гидравлика заңын қолдану; -кәсіби қызметінде сорғыштың түрлерін қолдану; -гидрожетектің есебін жүргізу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Автоматика және басқару негіздері білуі керек: Автоматтық басқару жүйесі тура-автоматтық басқару жүйесінің жұмыс принципі, лы жалпы мәлімет. Автоматтық құрылғылары мен тағайындауы; басқарудың сызықтық жүйесі. автоматтық басқару жүйесінің жіктемесі; Автоматтық басқарудың сызықтық - автоматтық басқару жүйесінің негізгі құрылымдары емес жүйесі. Автоматтық басқарудың және АБЖ үрдісі; импульсті және сандық жүйесі. істеуі керек: Автоматтық басқарудың оптимальды -қажетті оқулықтар мен анықтамалық әдебиеттерді және адаптивті жүйесі. қолдану; -осы курс бойынша аралас пәндерді оқыту кезінде және тәжірбиеде алған білімдерін қолдану; -АБЖ басқару сапасын бағалау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Авиациялық қауіпсіздік білуі керек: Авиациялық қауіпсіздік көрсеткіштері, -авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қауіпсіздік деңгейі, Қазақстан Республикасының және ХААҰ нормативтік ҚауіпсіздіКҚе әсер ететін қолайсыз құжаттың талаптарын; фАҚторлар, және олардың бағалары, -дүние жүзіндегі және Қазақстан Республикасындағы техникалық құралдары және авиациялық қауіпсіздіктің жағдайы; қамтамасыз ету тәсілдері, авиациялық -авиация қауіпсіздік қызметінің құрылымын; қауіпсіздікті қамтамасыз етумен байла-әуежайдың және авиа мекемелердің территориясы- нысты басқарылатын құжаттар. на кіретін рұқсат қағаздардың деңгейі; -шектеу қойылған территорияларда жүру ережелері; -заңсыз араласу АҚтілері кезіндегі қолданатын құралдар; -арнайы құралдарды қолдану кезіндегі қауіпсіздік құралдары мен шаралары; -әуе кемесіне арнайы тексеру жүргізуді ұйымдастыру; -заңсыз араласу АҚтілері кезіндегі инженерліктехника персоналдардың әрекеттері. істеуі керек: -техник жұмысында авиациялық қауіпсіздік нормаларын қолдану; -жұмыс орнында авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қолдануды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Ұшу қауіпсіздігі. білуі керек: Ұшу қауіпсіздік саласындағы -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі нормативтік құжаттардың негізгі танормативтік құжаттардың талаптарын; лаптары. -әуе кемелерін пайдаланудағы шектеулерін; ҰҚ қамтамасыз ететін негізгі -ұшу қауіпсіздігі бойынша нормативтік құжаттарды; фАҚторлар. - авиациялық оқиғаның негізгі себептерін; Әуе кемесінің экипажы және ұшу -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қауіпсіздігі. ұйымдастырылған негіздерін; Әуе қозғаласына қызмет көрсету (ӘҚҚ) - авиациялық оқиғаны болдырмаудың негізгі шажәне ұшу қауіпсіздігі. ралары; Техникалық қызмет көрсету және ұшу -ұшудың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің техникалық қауіпсіздігі. құралдары. Сыртқы орта және ұшу қауіпсіздігі. істеуі керек: Қамтамасыз ету жүйесі және ұщу -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттармен қауіпсіздігі. жұмыс істеу; Әлеуметтік жағдайлар және ұшу -авиациялық оқиғаны болдырмауға, шараларды қауіпсіздігі. өңдеудің жалпы принциптерін меңгеруін; Соңғы 3 жылдың және қазіргі кезеңдегі -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттар мен ма- ҚР азаматтық ӘК-нен ҰҚ жағдайын талтериалдарды пайдалану; дауды үйрену. Азаматтық ӘК-мен ҰҚ деңгейі мен сенімділігінің сандық көрсеткіші. Авиациялық оқиғалардың міндеттері мен себептерін үйрену. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - АҚ және ҰА жіктемесі; АҚ және ҰА дамыту перспективасы туралы; Халық шаруашылығында авиацияны қолдану туралы: АТ жөндеу және техникалық қызмет көрсету құрылымын ұйымдастыру; -ұшақтардың құрылымдық элементтердің негізгі сипаттамалары; авиа қозғалтқыштардың жіктемесі мен қызметін; -АА ұшқыштар құрамы, авиациядағы негізгі мамандықтарын; Азаматтық авиацияда техникалық пайдалану бойынша мамандықтар; -инженерлік-авиациялық қызмет құрылымын; -ӘК пайдаланушы мекемелерде техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру. істеуі керек: -жалпы пәндер мен арнайы пәндерді оқыған кезде алған білімдерін қолдану; -өндірістік және оқу прАҚтикадан алған білімдерін қолдану. Арнайы пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жанар-жағар материалдарының қасиеттерін; ЖЖМ экологиялық құрамын жақсарту әдісі; -ЖЖМ көздерінің ластануы және негәзгә себептері; -ЖЖМ сапасын сақтауға арналған талаптар; істеуі керек: -пайдалану жағдайларындағы ЖЖМ қолдану; -ЖЖМ сапасын бағалау әдісі.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ӘК жанар маймен қамтамасыз ету жүйесін пайдалану және құрылғылары; -техника қауіпсіздігі бойынша негізгі талаптар; - жанар маймен қамтамсыз ету жүйесі қызметінің уақыты; істеуі керек: -ӘК жанар маймен қамтамасыз ету жүйесін кең диапазонды климатикалық метеорологиялық жағдайларда қолдану;

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жанармай құю кешені қызметінің негізгі бағыттары; -құю құралдарына қойылатын талаптар; -жанармай қасиеті мен құрамы, жіктемесі; -майды пайдалану сапасын экспресс-тексеру және бағалау әдісі; істеуі керек: -әуежайларда жанар-жағар материалдарын тиімді қолдануды көтеру;

Әуе көлігінің жалпы курсы. Мамандардың кәсіби іс-әрекеттерінің мазмұны. Авиациялық қозғалтқыштардың, әуе кемелерінің және ұшу аппараттарының құрылымы және негізгі түрлері. АА тікұшақ пен ұшақтар туралы мәлімет. АА тікұшақ пен ұшақтарға қойылатын негізгі талаптар.Ұшақтың аэродинамикасына негізгі талаптар.Ұшақтардың ұшуы.Ұшудың негізгі сатылары. Ұшақтардың негізгі конструктивті элементтеріне сипаттама. Шаруашылықта авиацияның қолданылуы. Төтенше жағдайларда авиацияны қолдану.Авиациядағы негізгі мамандықтар. АА ұшқыштар құрамы. АА техникалық пайдалану бойынша мамандықтар. ИАҚ құрылымы. ӘК өндірістегі қызмет көрсетуінің техникалық органикалық қызмет көрсетуі. ӘК техникалық қызмет көрсетуінің түрлері. Химмотология және ЖЖМ сапасын тексеру Химмотолгия – құрылғылар туралы білім саласы, жанар-жағар материалдарды(ЖЖМ) техникада (қозғалтқыштарында, механизмдерде және машиналарда, әсіресе ішк іжануларда) рационалды сапалы қолдану; Химмотология мәселелері: 1) альтернативті шикізаттан жанармай алу және мұнай алуды тұрақтандыру; 2)ЖЖМ экологиялық қасиеттерін жақсарту және оқыту. Химмотолгия тапсырмалары: 1) ЖЖМ сапасын жақсарту, қозғалтқыштардың талабы бойынша ЖЖМ пайдалану құрылғыларына сәйкес барынша толық қамтамасыз ету, 2) пайдалану жағдайларында ЖЖМ қолдануды көтеру, 3) ЖЖМ сапасын бағалау әдісі.ЖЖМ экологиялық физико-химиялық пайдалану.ЖЖМ көздерінің ластануы және негізгі себептері. ЖЖМ сапасын сақтау үшін қойылатын талаптар. ӘК жанармаймен қамтамасыз ету жүйесі. Жанармай құю кезіндегі құралдар: жанармай құюшылар, кіші габаритті жанармай құю агрегаттары, құбыр өткізгіштер базасында жанармай құю жүйесі.қажетті жанармайлармен қамтамасыз ету; пайдаланудың және құрылғының жайлылығы; қызметтің үлкен мерзімі мен биіктік сенімділігі, жоғарғы үнемділік, метеорологиялық жағдайларда кең климаттық диапазондарды қолдану мүмкіндігі; қызмет көрсетуші персонал; қауіпсіздікті пайдалану және адам өміріне арналған қауіпсіздік тудырмау. Универсалды.

БҚ 5 БҚ 6 СД 5.4 КҚ 1 БҚ 6 БҚ 5 БҚ 2

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 6 КҚ 1

АП 5.5

КҚ 3

АҚ 1

АҚ 3

АҚ 4

АП 5.6

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 6 КҚ 2 КҚ 6

-әуе кемесіне ЖЖМ әртүрлі техникалық құралдармен құюды іске асырады; - орнатылған жұмыс технологиясы бойынша құралдарды жанармаймен құю, объектілер мен технологиялық жабдықтарға қызмет көрсетуді іске асыру, сонымен қатар, оларға әрбір ЖЖМ қабылдау алдында қызмет көрсету. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -авиациялық ЖЖМ жаңа физика-химиялық, пайдалану қасиеттерін; -олардың сапасын бақылау әдістерін; -әуе кемелері мен күштік қондырғының отын жүйелеріндегі бөлшек ақауларының шығуына отын сапасының ықпалын; -ЖЖМ қолдану технологиясын және оларды әуежайлар мен қоршаған ортадағы жұмыстарға ықпалын; -әуе кемелеріне отын (май) құю кезінде ЖЖМ нысанындағы техника қауіпсіздігі өндірістік санитария өрт және жарылғыш қауіпсіздіктері бойынша негізгі талаптарды; -ЖЖМ және арнайы сұйықтықтарды қолдану және сақтауда, тасымалдауға қатысты нормативтік құжаттардың негізгі талаптарын; - азаматтық авиацияда өндірістік қызметте тапсырмаларды шешуде ЖЖМ рөлі - әуе кемелерінің ұшуын реттеу және қауіпсіздігін қамтамасыз ету. істеуі керек: -авиация техникасында талап етілген деңгейінде техникалық пайдаланудың тиімділігін, сенімділігін қамтамасыз ету үшін алған білімдерін пайдалануға; -ӘК пайдалану және таңдау кезінде алған білімдерін қолдануға дағдылану керек. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: әуежайды жанармаймен қамтамасыз ету объектілерін жобалаудың технологиялық үрдісі; -қауіпті және зиянды өндірістік фАҚторлар; -жанармаймен қамтамасыз етудің технологиялық үрдісі; -ұшаққа құйылатын ЖЖМ және арнайы сұйықтықтардың токсикологиялық сипаттамасы; -ЖЖМ және арнайы сұйықтықтармен жұмыс істеу кезінде жеке гигиена ережесін білу және орындау керек; істеу керек: -ЖЖМ немесе арнайы сұйықтықтармен улану кезінде алғашқы көмек көрсету. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -техникалық құжаттарды рәсімдеу және дайындау кезінде нормативті базаны; -беретін өнім сапасын басқару әдісін; -авиа ЖЖМ сенімділігі мен сапасын бағалаудың негізгі әдісін; -жердегі технологиялық жабдықтардың техникалық және метрологиялық сипаттамалары; істеу керек: автоматизация құралдарын қолдануда авиа жанармаймен қамтамасыз ету бойынша техникалық құжаттарды рәсімдеу; -орнатылған нормативті арнайы сұйықтық және ЖЖМ сапасына сәйкес техникалық бақылауды іске асыру; -жаңа технологиялар мен объектілер деңгейінің техникалық көрсеткішін анықтау.

АҚ 1 АҚ 4 БҚ 3

БҚ 7

АҚ 5

АП 5.7

БҚ 2 БҚ 3 КҚ 1 КҚ 2 КҚ 3 АҚ 2

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: жанармай құрамын, жіктемесін; -жанармайды үнемдеу бойынша шаралар және шығыс нормаларын; -жағар материалдарының құрамы өзгеруі және жұмыс сұйықтықтары және оларды қолдану; -авиа ЖЖМ сенімділігі мен сапасын бағалаудың негізгі әдістері; -ӘК жанармаймен қамтамасыз етуде техникалық құралдарды пайдалану ережелері; -жанар-жағар материалдарды қолдануда инженерлік қамтамасыз ету құралдары; істеу керек: -арнайы сұйықтықтарды және ЖЖМ ұшу аппаратында қызмет көрсету үрдісінде технологиялық түсіндіру; -апатты зерттеу кезінде жанармайды қолдану жүйесін бағалау әдісін қолдану; -пайдалану жағдайларын ЖЖМ қолдануды көтеру.

БҚ 2 БҚ 5 БҚ 6 КҚ 1

АП 5.8

БҚ 1 БҚ 2 БҚ 3 КҚ 1 КҚ3 АҚ 2

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 6 КҚ 2 КҚ 6 АҚ 1 АҚ 4 БҚ 2 ҚП.00 КП.00 КП.01 КП.02 КП.03

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -зиянды және қауіпті өндірістік фАҚторларды; -жауапкершілік түрлерін; -өндірістік жарақаттың пайда болуының себептері; -өндірістік жарақаттың пайда болуының техникалық себептерін; - өндірістік жарақаттың пайда болуының санитарлықгигиеналық себептерін; -өндіріс ғимаратының оптимальді және рұқсат етілетін микроклиматтық жағдайлары; -зиянды заттар, олардың түрлері және олардың адам ағзасына ену жолдары; -ҰА тұрақ орнында ауа ластануының көздері; -улы заттардың адам ағзасына әсер ету ерекшелігі, созылмалы және кенет улану; -улы заттармен қатынас кезінде еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары; -рульдеу және ҰА буксерлеу кезіндегі қауіпсіздік талаптары; -ҰА отынмен және арнайы сұйықтықтармен толтырудағы қауіпсіздік ережелері; -жүк көтергіш машиналарды тіркеу және техникалық куәлік беру ережелері; -еңбекті қорғау саласындағы негізгі құжаттар; істеуі керек: -күнделікті өмірде және өндірісте техника қауіпсіздігі талаптары мен нормативтік құжаттарды пайдалану; -өндірісте және тәжірибеден өту кезінде техника қауіпсіздігі ережелерін бұлжытпай орындау. Қосымша пәндер Кәсіптік практика Оқу практикасы Кәсіби дағдыларды алуға оқу практикасы Өндірістік технологиялық практикасы

матура, сына, муфты шұра, торцты шұра, қабылдап-тапсыру қолы, тарату краны, өртке қауіпті жабдықтар. Май құюшылардың негізгі жабдықтары: котел, оларға қатысты сорғылар және жетектер, бүріКҚіш, майлы фильтрлер, өлшеу-тексеру аспаптары, арматура. Авиа жанар жағармай және арнайы сұйықтықтар Отынның жалпы сипаттамасы. Авиақозғалтқышқа арналған отын. Газды тасымалдау агрегатына арналған отын. Арнайы сұйықтықтар мен майлар. Майдың өндірісі. Синтетикалық майлау материалдары. Трансмиссиялық және аспаптық майлар. Консистенттік және қатты майлаулар. Гидрожүйелерге арналған сұйықтықтар. Жуатын сұйықтықтар. ЖЖМ бақылау сапасы.

Жанармаймен қамтамасыз етудің технологиялық үрдісі Ұшақтарды тұрақ орнына орналастыру. Әуежайдың авиа жанармаймен қамтамсыз ету объектілерін жобалаудың технологиялық нормасы. Ұшақтарға жанармай құюға арналған алаң орнына қойылатын талаптар. Статикалық электрден қорғауға арналған ұшақ тұрақ орнының стационарлық жерге қосу құрылғыларының жабдықтары. Ұшақтарға жанармай құюға арналған алаңдар мен ұшақ тұрақ орнының үстіңгі жамылғыларында ақаудың жоқтығы. Жанармаймен қамтамасыз етудің автоматтандырылған үрдісі Азаматтық авиация әуежай обьектілерінде авиа жанармаймен қамтамасыз етуді ЖЖМ есепке ала отырып автоматтандырылған кешенді тағайындалады: -ЖЖМ қозғалысы туралы ақпараттарды өңдеу және оперативті жинауға арналған; -коммерциялық шығындардың объективтілігін және нақты көтеру; - жинақты құжаттар жүргізу және олардың қортындысын ұзақ уақытқа сақтау; Жанармаймен қамтамасыз етудің автоматтандырылған үрдісі (қабылдау, сақтау, ЖЖМ беру) сапаны көрсететін автоматтық басқару жүйесі сандық аппаратты-бағдарлама (САБЖ) жүргізуді ұсынады; САБЖ-ның негізгі қасиеттері: жоғары нақтылық және тез әрекет ету; қандай болмасын қиындықты басқару алгоритімін іске асыру; нақты уақыт масштабын басқару мүмкінділігі; көптілік есебінен кедергілерден қорғау, ақпараттық код жүйесі, болатын қателіктерді түзету және табуға мүмкіндік береді; қарапайым және жан-жақты ЭВМ бір жүйеге біріктіру; қандайда бір қашықтықта ақпаратты беру тәсілі. ӘК жанармаймен қамтамасыз ету құралдары және техникалық пайдалану. Азаматтық авиация мекемелерінде пайдаланылатын жанар-жағар материалдарын ұшақтарға (тік ұшақ) құюды қамтамасыз ету және ұйымдастыру бойынша нұсқау талаптарына сәйкес ӘК ЖЖМ құю бойынша жұмыс сапаларын іске асырады және тексереді. Әуе мекемелерінің арнайы автокөліктері және жанар-жағар материалдар қызметі ЖЖМ сапасына және оны құю құралдарының жағдайын жауапты. Қызмет басшылары және оларды орындаушылар ӘК тек кондиционды және дайын ЖЖМ қамтамасыз етуге міндетті. Әуе кемелеріне ЖЖМ құюға лауазымды тұлғалар рұқсат береді. Ұшуға қажетті жанармай құюды көлемін әуежайдың кезекші штурманы анықтайды және ӘК командирі тексереді. Авиациялық жанармайды алдын-ала тазалайды және сақтайды, тасымалдайды. Жанармайды судан тазалау және фильтрлеу. Арнайы сұйықтықтарды және майларды, жанармай сапасын аэроалаңдық тексеру. Әуе кемелеріне, арнайы машиналарға (ТЗ,МЗ) және басқа да құю құралдарына орталықтандырылған жүйелердің көмегімен ЖЖМ құю. Автоматтандырылған ЦЗС. Азаматтық авиация мекемелерінде пайдаланылатын жанар-жағар материалдарын ӘК құюды қамтамасыз ету және ұйымдастыру бойынша нұсқау. АА еңбекті қорғау және экология негіздері. Қоршаған ортаның және өндірістік экологияның мәселелері, негізгі заңдық АҚтілер, нормалар мен ережелер. Еңбек қауіпсіздік қызметінің шарттары мен физиолог-психологиялық фАҚторлардың әрекеті.Авиациялық техникаға қызмет көрсету шараларын кезіндегі қауіпсіздік шаралары. АА кәсіпорнындағы еңбекті қорғауды ұйымдастыру. Өндірістік жарақат пен кәсіби аурулар. АА мекемелерінде санитарлы-гигиеналық жағдайларды анықтайтын фАҚторлар. Электр қауіпсіздігі. Жердегі ерекше жағдайларда инженерлі-техникалық құрамның әрекеті. Авиациялықхимиялық жұмыстарды орындау кезінде қауіпсіздік техникасы. Электржабдықтарын құру және пайдалану кезінде өртке қарсы талаптар, үрлеу және жылыту. Экология.ҚР экологиялық заңнама негіздері. АА мекемелерінде қоршаған ортаны қорғау бойынша шаралар.

КҚ 2

ӘЭП 2.2

АҚ 3

БҚ 5 БҚ 3 КҚ 1 КҚ 1 АҚ 1 КҚ 1

ӘЭП 2.3

АҚ 3

ӘЭП 2.4 БҚ 5 БҚ 3 КҚ 1 КҚ 1 АҚ 1 КҚ 1 АҚ 3

АҚ 1

ӘЭП 2.5

КҚ 4 КҚ 1 АҚ 3 БҚ 4

ЖКП 03 ЖКП 3.1

БҚ 3 БҚ 6

ЖКП 3.2

БҚ 5

БҚ 3

БҚ 2

ЖКП 3.3

БҚ 3

ЖКП 3.4

БҚ 5 БҚ 2 БҚ 3 БҚ 5 БҚ 3 БҚ 5

КҚ 2

ЖКП 3.5

1.9. 1205000 «Қозғалысты басқару және әуе көлігін пайдалану» мамандығы бойынша техникалық және кәсіптік білім деңгейлері бойынша орта буындағы маманның білім берудегі оқыту бағдарламасының құрылымы Біліктілігі 120507 3- Әуежайдың отын кешенді ұшақтарына орталықтан құю жүйесінің авиатехнигі Оқу мерзімі: 2 жыл 10 ай БҚ 3 БҚ 2 КҚ 3 АҚ 5

Пәндер циклының (коды) қысқартылған атауы ЖГП 01 ЖГП 1.1

БҚ 2 БҚ 2

ЖГП 1.2 БҚ 2 БҚ 4 КҚ 2

КҚ 4

АҚ 2 АҚ 4 ЖГП 1.3 АҚ

БҚ 3

КҚ 4

КҚ 1 АҚ 1

ЖГМ 2.4

АҚ 3

БҚ 6

Әуежайдың жанармай кешендерінің техникалық құралдары және БҚ 2 жабдықтары Жанармай құюшылардың негізгі жабдықтары: цистерналар, құю мойындығы, тыныстау қақпағы, БҚ 5 қалытқы көрсеткіш деңгейі, су бөлгіш тұтындырғышы, толтыруды шектеу, жұқа тазалау фильтрі, дөрекі тазалау фильтрі, бақылау-өлшеу аспаптары, ар БҚ 6

ӘЭП.02 ӘЭП 2.1

Пәндердің оқыту циклы мен кәсіптік модульдері

Жалпы гуманитарлық пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті, мамандық бойынша лексика-грамматикалық материалдарды; -кәсіби бағыттағы қазақ тіліндегі, мәтіндерді оқу мен аударуға (сөздікпен) қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; істеуі керек: -сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің сипатын айыруды (ауызша, жазбаша, монологтық сұхбат); қабілетті: -мамандыққа бағытталған мәтіндерді оқу және аудару үшін қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; -мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасын меңгеру керек; дағдылары: -қазақша және орысша тілдесу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті, мамандық бойынша лексика-грамматикалық материалдарды; -кәсіби бағыттағы қазақ тіліндегі, шетел тіліндегі мәтіндерді оқу мен аударуға (сөздіктен) қажетті лексикалық және грамматикалық минимумды; істеуі керек: -сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің сипатын айыруды білу керек (ауызша, жазбаша, монологтық, диалогтық); игеру керек: -мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техникасын; -қазақша және орысша тілдесуге дағдылануы; -шет тілдегі берілген тақырыпты естіп және оны жеткізуді; қабілетті: -басқа ортада кәсіби қызметін жүзеге асыру үшін шетел тілін үйренуді жалғастыруға Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -Қазақстан тарихын; -қалыптасу жолында қазақ халқының тарихын; - көшпенділер мәдениетінің пайда болуы; - XVII-XVIII ғ.ғ. жоңғар шапқыншыларына қарсы тәуелсіздік үшін ұлт-азаттық күресі; - XX ғ. 20-30 жылдардағы Қазақстанның мәдениеті; - қазақтардың дүниежүзілік құрылтайы; -Алматыдағы 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы; - ҚР Мемлекеттік тәуелсіздігі; істеуі керек: -қысқа тарихи археологиялық әңгіме құруға; -көшпелі мал шаруашылығының пайда болу себебін ашуға; -алғашқы мемлекеттік құрылымдарды сипаттауға; Көшіп-қону саясатының негізгі мақсаттарын анықтауға; -көтерілістердің жеңілу себептерін талдауға; -ЖЭС мәнін коллективтендіру мәнін ашуға; -картамен жұмыс істеуге; -қазақ диаспорасының пайда болу себебін ашуға; -Қазақстанның Ұлы Отан Соғысынан кейінгі кезеңдегі ролін ашуға дағдыландыру керек.

Кәсіптік модульдердің бөлімдері мен пәндер атауы

Қалыптасу компетенция сының коды

Кәсіби қазақ тілі (қазақ тілінде оқымайтын БҚ 3 топтарға); БҚ 4 Кәсіби орыс тілі (орыс тілінде оқымайтын БҚ 5 топтарға); Кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті мамандық бойынша лексика-грамматикалық минимум; оқыған мамандығына сәйкес сөз жасам түрлерін, терминдері мен лексикалық құрылымдары (500 лексикалық бірлік). Кәсіби қарым-қатынас; мамандықтарға арналған іскери тіл негіздері. Мемлекеттік (орыс) тілде іс-қағаздарын жүргізу.

Кәсіби шетел тілі: КҚ 2 Кәсіби қарым-қатынас үшін қажетті КҚ 6 мамандық бойынша лексика-грамматикалық АҚ 3 минимум; оқыған мамандығына сәйкес сөз жасам түрлерін, терминдері мен лексикалық құрылымдары (500 лексикалық бірлік). Кәсіби қарым-қатынас; мамандықтарға арналған іскери тіл негіздері, шетел тілінде сөйлеу әрекеті мен сөйлеу түрінің (ауызша, жазбаша) сипатын айыру; мамандыққа бағытталған мәтіндерді аудару техник

Қазақстан тарихы: Көшпенділер мәдениеті, көшпелі мемлекеттің пайда болу жолы, көшпенділердің рухани мәдениеті. Қазақстанның Ресейге қосылу алдындағы, сондай-ақ, Ресей империясы құрамындағы ішкі саяси жағдайы; ұлттық-азаттық көтерілістері мен қозғалыстар. X X ғ. Басындағы саяси партиялар мен ағымдардың маңызы. Кеңес Үкіметінің алғашқы жылдарындағы этнодемографиялық жағдай. Коммунистік партия және комсомол; қазақ диаспорасының құрылуы; Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және соғыстан кейінгі мерзімдегі Қазақстанның ролі; Қазақстанның 50-80 жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық саяси жағдайы; Қазақстан КСРО-ның күйреуі мен тарауы кезеңінде; Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстан Республикасындағы саяси және қоғамдық өзгерістер. Дене тәрбиесі Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Маманды дайыедауда дене тәрбиесінің білуі керек: ролі. -салауатты өмір салтының негіздерін; -адам организмінің қызметі заңдылықтары туралы; Салауатты өмір салтын қалыптастыру: дене тәрбиесінің әлеуметтік-биологиялық -денсаулықты сақтау және нығайту тәсілдері туралы; және психофизиологиялық негіздері; денені өзбетінше жетілдіру негіздері. істеуі керек: Кәсіби-қолданбалы дене дайындығы. -дене шынықтыру жаттығулары кешендерін орындау; дағдылануы керек: -денені өзбетінше жетілдіру дағдылары мен шұғылдану. Әлеуметтік-экономикалық пәндер модулі Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: Мәдениеттану: -негізгі ұғымдарды; -ұғымдар, конфуциялық, даМәдениеттану және оның қоғам өміріндегі осизм; -үнді мәдениеті мен оның негізгі табыстаролі. ры, ерекшеліктерін; -ұғымдар: ислам; курайш; Мәдениетті зерттеудегі сипаттың Мұхаммед; Құран; Алла; МеКҚе; көпқырлылығы. -христиан ілімі мен оның негізгі принциптері; Мәдениет және цивилизация; -Франция мәдениеті; мәдениеттің қалыптасуы. -көшпенділердің өмір салты мен жүйесі туралы; Мәдениеттің әртүрлі типтері. -қазақтың орта ғасырлық мәдениетіне түрік және Батыс еуропа мәдениеті және оның қазіргі араб мәдениеттерінің ықпалы туралы; заманғы дүниенің дамуына әсері. -көшпенділердің өмір сүру салты мен құндылық Африка мәдениетінің ерекшелігі жүйелері жөнінде; расизм мәселесі. -ортағасырлар кезеңінде қазақ этносының мәдени Көшпенділер мәдениетінің пайда болуы негізі туралы білімін қалыптастыру; және ерекшелігі. істеуі керек: Орта ғасыр кезеңіндегі Қазақстан -ұлт мәдениетінің ерекшеліктерін ашуын; мәдениеті; -мәдениеттанудың негізгі түсініктерін еркін XVII-XIX ғасырдағы қазақтардың мәдени қолдануын; дәстүрі; -көшпенділердің материалдық және рухаҚазақстанның қазіргі мәдениеті. ни мәдениеттерінің ерекшелігін, оның әлем мәдениетіндегі орнын көрсетуін игеруі керек.

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -адам өмірі мүддесі, дүние жүзінің философиялық, ғылыми және діни көріністерін; -ғылымның ролі мен ғылымды тану, оның құрылымы, формалары мен әдістері, әлеуметтік және этникалық проблемалары туралы түсінікті; істеуі керек: -биологиялық және әлеуметтік, дене және рухани принциптеріне негізделген адам мінезін, оның санасының маңызын, саналы және санасыз мінезді анықтауын; -қоғамда адамдар арасындағы қарым-қатынастың өнегелі қалыптарын. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -қоғам даму заңдылықтарын түсінуде әлеуметтік тәсілі туралы; -әлеуметтік құрылым, әлеуметтік тарату, әлеуметтік қарым-қатынастар туралы; -жекелендіруді қоғам мүлкіне айналдыру процесі ерекшеліктерін, оның реттеу нысандарын; -халықаралық саяси жағдай, Қазақстандағы саяси процестер, қазіргі дүние жүзіндегі оның жағдайлары туралы түсінігін; істеуі керек: -әлеуметтік қозғалысты және басқа әлеуметтік өзгерістер мен даму фАҚторларын ажыратуды; -саяси жүйелер мен саяси режимдер туралы түсінік құруға; -билік маңызын, саясат субъектісін, саяси қатынастар мен процестерді (Қазақстанда және жалпы дүние жүзінде) айқындауды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -экономикалық теорияның жалпы ережелерін; -елдегі және шет елдегі экономикалық жағдайларды; -салық, ақша-несие туралы әлеуметтік және инвестициялық саясатта мАҚро және микроэкономикалар негізін; істеуі керек: -өзінің кәсіби қызметіне бейімделу үшін қажетті экономикалық ақпараттарды табуға және қолдана білуді.

ЖКП 3.6

БҚ 4 БҚ 7 БҚ 4 БҚ 7 БҚ 4

ЖКП 3.7

БҚ 3 БҚ 5 АҚ 5

ЖКП 3.8 БҚ 4 АҚ 5 БҚ 7 АҚ 5 БҚ 5 ЖКП 3.9

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -адам мен адамзат құқығы мен еркіндігі, оларды жүзеге асыру механизмдерін; -кәсіби қызмет саласында құқықтық және құлықты этикалық қалыптарды; істеуі керек: -нормативті-құқықтық құжаттарды пайдалануды; -маман кәсіби қызметін реттеуге дағдылануды. Жалпы кәсіптік пәндер Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -аралық техникалық пәндерді, сондай-ақ арнайы курстарды оқуға қажетті математикадан білім көлемін; -болашақ мамандығына байланысты қолданбалы сипаттағы есептерді шешуде үйренген математикалық әдістер мен математикалық түйсікті қолданады; -анықтамалықтармен өз бетінше жұмыс істеуді; істеуі керек: -математикалық есептерді қолданбалы нәтижеге жеткізіп, шешуді (формулалар, сандар, сапалы шығатын графика және т.б.) -қолданбалы мәселелерді математикалық жағынан зерттеу; -мамандыққа байланысты әдебиеттердегі математикалық терминдерді өз бетінше шешуді; -тәжірибелік нұсқауды алу мақсатында қажетті есептеу әдістері мен тәсілдерді таңдау және қолдануды (компьютерлер, анықтамалықтар, кестелер).

Философия негіздері: Философия пәні әлемдегі философиялық ойлардың негізгі кезеңдері. Адам табиғаты мен оның тіршілік мәні; адам және Құдай; адам және ғарыш; адам, қоғам. Цивилизация, мәдениет жеке адамның еркіндігі мен жауапкершілігі. Адам тану мен қызметі; ғылым және оның ролі; адамзат алдындағы басты проблемалар.

БҚ 4 БҚ 5 БҚ 4

Саясаттану және әлеуметтану негіздері: Әлеуметтану ғылымы: қоғам әлеуметтік мәдени жүйе. Әлеуметтік бірлік; әлеуметтік және этноұлттық қатынасы. Әлеуметтік процестер: әлеуметтік институттар мен ұйымдар. Жеке адам: оның әлеуметтік ролі мен әлеуметтік мінезі; саясаттану пәні. саяси билік және өкімшілік қатынас. Саяси жүйе. Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық процестер.

БҚ 7 АҚ 3 АҚ 5 АҚ 4

Экономика негіздері: Экономика және оның негізгі проблемалары; мақсаттары, негізгі түсініктері, қызметтері, маңызды принциптері. Меншіктілік түрлері мен формалары, меншіктілікті басқару. Жоспарлар түрлері, олардың негізгі кезеңдері, мазмұны, стратегиялық жоспарлау; жоспарларды экономикалық негіздеу әдістері мен болжамдарды дайындау. Бизнес-жоспарлау; экономикалық талдау; халық тұтынатын тауарлар мен пайда келтіретін нарықтық жағдайды талдау; нарық қатынастары мен нарық инфрақұрылымдары. Құқық негіздері: Құқық, түсінік, жүйе, материалдар, Қазақстан Республикасының Конституциясы-заңға сүйенген жүйелер түйіні. Жалпы декларация адам құқығы, жеке адам, құқық, құқықты мемлекет, заңдық жауапкершілік және оның түрлері. Құқықтың негізгі салалары, Қазақстан Республикасының сот жүйесі, құқық қорғау органдары.

Жоғары математика Сызықтық алгебра элементтері. Екінші және үшінші қатар айқындауыштары, олардың қасиеттері. Айқындауыштарды жол бойынша қойып есептеу. n-ретті айқындауыш туралы ұғым. Сызықтық теңдеу жүйелері. n-сызықтық теңдеуді Крамер ережесі бойынша n белгісіз арқылы шешу. Матрицалар. Кері матрица ұғымы. Сызықтық теңдеу жүйесімен матрицалық шешу тәсілі. Айқын функциялар, айқын емес функциялар, берілген параметрлік функцияларды дифференциалдау. Жоғары ретті дифференциалдар. Функцияны зерттеу, функция экстремумдары. Тригонометриялық функциялар. Айқындалған интегралдардың қасиеті және анықтау. Векторлы алгебра элементтері. Векторлар, сызықтық векторлар арасындағы операция. Физика Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Әлемдегі қоршаған ортаға физикалық білуі керек: көзқарас. -механика мен гидроаэромеханиканың негізгі Гидроаэромеханика элементтері. заңдарын; Малекулярлық физика және термодинамика -термодинамика, динамика заңдарын; негіздері.Малекуярлы-кинетикалық теория. -электр тогының жұмысын сипаттайтын теңделер Заттың өзгеріс процесі және олардың симен формулаларды; паттамасы. ПӘК. Жылулық қозғалтқыштар. -заттың әртүрлі жағдайдайғы қасиеттерінің Бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс, және өзгеруін; оның теңдеуі мен графигі. Қозғалыс -тербеліс түрлерінің; -молекулалық-кинетикалық теорияның ережелерін; қосындысы. Күш, масса, үдеу. Күш қосындысы. -жылу қозғалтқыштардың қимыл принциптері Динамика заңдары. мен түрін; Бүкіл әлемдік тартылыс заңы. Серпімділік -ПӘК-ін; күші. Үйкеліс күші. Дене салмағы. -электромагнитті тербеліс заңын; Салмақсыздық. істеуі керек: Статика. Жұмыс. Қуат. Энергияның сақталу -айналмалы қозғалыс кинематикасына есеп заңы. шығаруды; Гармоникалық тербелістер және оның -динамика заңдарын, импульсты сақтау заңын түрлері. қолдануды; Толқындардың қасиеті және оның түрлері. -гармониялық тербеліс сипаттамасын есептеуді; -термодинамикалық параметрлерді есептеуді, газ Денелердің электризациясы. Зарядтардың өзара әсерлесуі. Магнит күшінің жұмысы. заңдарын қолдануды; Өздік индукция. Магнит өрісінің энергиясы. -электрлік сипаттамаларды есептеуді; Электромагниттік толқындар. -кедергілерді анықтауды; Радиоқабылдағыштар. Сәулелендіру. -өлшеу құралдарымен жұмыс істеуді; Спекторлар. Спекторлық анализ. -ток күшін, қысымды, кедергіні есептеуді. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Органикалық химия білуі керек: Органикалық химия –углерод - химиялық реАҚциялардың механизмдері; қосылыстарын, олардың құрылымын, -органикалық заттардың құрылымы және олардың құрамын, синдездеу әдісін оқытатын қосылыстары арасындағы тәуелділік; органикалық химияның бөлімі. қосылыстардың жіктемесі. Өсімдік, жануарлар және шикі қазбалардан істеуі керек: жеке заттарды бөлу; қосылыстарды -ҰА құрылымы түйіндеріне және бөлшектердің синтездеу және тазалау; химиялық жағдайына диагностика жүргізу, коррозиялыреАҚциялардың механизмдерін оқыту; АҚтивті ортада жұмыс істейтін, басқа да химиялық органикалық заттардың құрылымы және үрдістердің, ақаулардың туындау мүмкіндіктерін олардың қосылыстары арасындағы тұжырымдау, тәуелділікті анықтау; органикалық қосылыстардың жіктемесі. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Техникалық сызба және инженерлік білуі керек: графика -сызба геометрия негіздерін; Жобалау әдісі. Сызықтық жазықтық, - сызықтық мәні /ГОСТ 2.303-68/; түзу, нүкте тапсырмалары. Үстінгі және -қоғамдық негізгі өлшемдерін /ГОСТ 2.303-68/; жазықтық, түзу, нүктелерге метрикалық -толтыру өлшемдеріне, өлшем сызықтық шартты және позициялық тапсырмалар. Сызбаны белгілердің, шарттылықтар мен қысқартулардың өзгерту тәсілдері. Үстіңгі қисық сызықтар. талаптарын; Үстіңгі айналым. Түзу сызықтық -машинажасау сызбаларын орындаудағы жазықтық пен және екі жазықтық өзара қолданылатын масштабы /ГОСТ 2.303-68/; түйісуі. Түзу сызықтық жазықтық пен -түрлерді, қисықтарды, қиындыларды, және екі жазықтықтың паралельдігі мен қиындылардың жіктемесін перпендикулярлығы. Қисық сызық пен -эскиз бен сызбаны; беті. АҚсиометриялық проекциялар. -жиналмалы сызбаның мәнін, ерекшелігін; Жобалау құжаттарының бірыңғай жүйесі. -жиналмалы сызбаны оқу реті; Сызбалардың орындалу тәжірибесі. -жиналмалы сызбаны бөліктеуді. Стандарт ЕСКД – сызбаны рәсімдеудің істеуі керек: негізгі ержелері. Қиылысу, үзіктер түрлері. -сызбаны орындау тәжірибесін; Ажырату мен ажыратпауды біріктіру. -сызбаны толтыруды, барлық шартты белгілерді, Құрылымдық құжаттаржың түрлері және өлшемдерді, өлшем сызықтарын салып, сақтай оларды дайындау деңгейі. Жеке компьюотырып; терлерде техникалық сызбаларды орындау Ерекшеліктерді толтыру; үшін арнайы қолданбалы бағдарламалар. -жылжымалы сызбаларды бөліктеуді жүргізу; -жылжымалы сызбаларды дұрыс оқу; -қосындыларды дұрыс белгілеу, екінші қатардағы қисықты белгілеу; -арнайы қолданбалы бағдарламаларда компьютерде техникалық сызбаларды орындау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Теориялық механика білуі керек: Статика: жалпақ жүйе күші және статика -статика АҚсиомаларын; АҚсиомаларының негізгі түсініктері. Ауыр -векторлық және аналитикалық түрдегі күштер орталықтардың кеңістік жүйесі. Кинематика. туралы; Қатты дененің күрделі қозғалысы, қозғалыс -күш сәті, ең басты күш сәті, басты вектор туранүктелерінің параметрлері. Динамика: лы ұғымды; динамика АҚсиомалары және негізгі -күштің жалпақ жүйесі, қосарлы және қосалқы күш түсініктері. Динамиканың жалпы теоремасы. жүйелерін; Материалдардың қарсыласуы: созылу және -кинематика, нүктелерінің, жылдамдықтарын, қысылу, кесу. Айналу немесе иілу және жеделдетудің табиғи және векторлық өлшемдерін; бүгілуі (көлденең). Күрделі қысым жағдайы. -қозғалыс теңдігін; Беріктілік гепотезасын; -динамиканың негізгі заңдарын; элементтердің беріктілігін, тұрақтылығы мен -қозғалыстың айналым және кинетикалық энертөзімділігін есептеу. Қысылған стержендер гия туралы; тұрақтылығы, шаршауы. -беріктілік гепотезасын; -механика материалдары туралы; материалдардың шаршауы туралы; істеуі керек: - бостандығы дәрежесін, байланыстары мен реАҚцияларын; -векторлық және аналитикалық түрдегі күштер туралы; -күш сәті, ең басты күш сәті, басты вектор туралы ұғымды; -күштің жалпақ жүйесі, қосарлы және қосалқы күш жүйелерін; -күш динамикасы және айырлық орталығы; - нүктелер, жылдамдықтарын, жеделдетудің табиғи және векторлық өлшемдерін; -тәжірибелік есептерді шешу үшін теңдеуді қолдану; -элементтердің беріктілігін, тұрақтылығы мен төзімділігін есептеу. Электротехника және электроника Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы негіздері білуі керек: Электр энергиясы, оның қасиеті және -электрлік өрісі сипаттарын, физикалық мәнін, қолдануы. конденсатордың қосалқы, қосарлы, аралас Өндірістік процестерді автоматтандыру қосындыларының қосылысы заңын; ісінде электрификацияның ролі. -тұрақты токтың электр тізбегін; Электроэнергетика, -электрлік өлшемнің принциптерін; электротехника,электроника қазіргі күйі -ауыспалы токтың бір фазалы электрлік тізбегін; және даму болашағы. -үш фазалы электрлік тізбегін; Электр өрісінің негізгі сипаттамалары. -трансформатордың құрылымын; Конденсаторлар. -ауыспалы және тұрақты токты электрлік машиКонденсаторларды қосу. наларды; Электр тізбегі туралы жалпы мәліметтер. -электрлік жетек негіздерін; Токтың бағыты және ток тығыздығы. -электр энергиясын беру және тарату Электр энергиясының тізбегінің негізгі принциптерін; -электрмен қамтамасыз ету негіздерін; элементтері: көздері және қабылдағышы - электронды және жартылай сымды аспаптардың және оның қуаты және ПӘК. жұмыс принциптері және құрылғысы туралы Өткізгіш материалдар және олардың симәлімет; паттамасы. Мемлекеттік стандартқа сәйкес электр істеуі керек: сұлбаларындағы шартты белгілер. -өріс сипаттары мен конденсатордың батареясы Электроника негіздері: электрлік аспапсипаттарын есептеу; тар, күшейткіштер, түзеткіш, генераторлар. -аралас қосылған бір көзді электр тізбегін есептеуді Қабылдау және беру құрылғылары. Сандық жүргізу; құрылғылардың элементтері; антенналар -электрлік сызбадағы электр тізбегінің негізгі мен радиотолқындарды тарату. элементтерін анықтау; -шартты белгілердің көмегімен, мемлекеттік стандарттарға сәйкес түрлі типтегі электрлік сұлбаларды орындау; -аспаптың электрондық орналасу схемаларын оқуды. Материалтану және материалдарды өңдеу Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Қатты дененің құрылымы. Металл білуі керек: -құюдың негізгі технологиялық процестерін, метал- қоспаларының құрылысы. Құймаларды теориялық өңдеу. Құймаларды химиялықды қысыммен ыстық және салқын түрде өңдеуді, термиялық өңдеу. Пластикалық дефорпісіруді, сондай-ақ, металл кесетін станоктарда мация, металдарды бекіту және бұзу. механикалық өңдеуді; Металл конструкциялардың шаршау -әуе кемесін жасауда кең қолданылатын металл беріктігі. Конструкциялы металдардың емес материалдың сипаттамалары; -пластмассалардың, резина, герметика, желімнің, пайдалану қасиеті және оларды бағалау лАҚпен бояу, тоқыма материалдың кейбір физика- әдістері. Болат және құймалар. Жоғарғы температурадағы құймалар. Металл емес механикалық қасиеттері, құрамы, құрылысы, алу материалдар. Құранды материалдар. технологиясы туралы негізгі мәліметтерді; Металды кесу арқылы өңдеу. Құю өндірісі істеуі керек: өте жоғары дәлдіктегі құю. Металды -теміркөмірсутекті құймалар мен шойынның қысым арқылы өңдеу. Металды балқыту белгілерін білу, жіктеу; және дәнекерлеу. Металдарды электрлік-түрдегі құманың орнын таңдау; химиялық өңдеу. -түрлерді жобалау; -электрдоғалы құйманы есептеу тәртібі; -пісіру жібін бақылауды жүргізу; -электрдоғалы пісірудің техника-экономикалық көрсеткіштерін анықтау; -зенкердің, бұраманың құрылымы мен геометриясын айыруды. Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Мекемелерде іс қағаздарын ұйымдастыру білуі керек: жүйелері және түсінігі. Ұйымдастыру-бөлу, -мемлекеттік тілдегі іс-қағаздарының негізгі терминологиясы, қызметтік хаттар мен құжаттардың нормативті-құқықтық, ақшалай-қаржылы негізгі түрлері. есептеу және анықтамалық құжаттар. істеуі керек: Қызметтік хаттардың негізгі әдістері. Іс қазақ тілінде қызметтік хат жазысу, әкімшілікқағаздарын жүргізуде АБЖ қолдану. Істерді ұйымдастырушылық құжаттарды рәсімдеу және архивке өткізу, сақта және рәсімдеу. құру. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Метрология, стандартизация және сертифибілуі керек: кация негіздері Өлшеу жүйелерінің кепілденген нақты -өлшеудің құқықтық базаларын, әдістерін, қамтамасыз ету тәжірбиелері және теория құралдарын, субъектілерін, объектілерін, принциптерін, тапсырмаларын, мақсаттарын; негіздері. Өлшеу әдістері мен салалары, -өлшеудің негізгі теориялары; түрлері. Өлшеу бірліктері, сандық және аумақтық және халықаралық стандарттық сапалық сипаттамалары, өлшем көлемдері. құрылымдары; Метрологиялық сенімділік және нақты ҚР МБСТ сертификация жүйесі; кластар, метрологиялық сипаттамалар, түсінік: сапа, сапаны қамтамасыз ету; өлшеу құралдары және әртүрлі өлшеуіштер. - сапаны басқару; Физикалық көлем бірліктерінің Когерентті -сапаны көрсеткіштер, оларды анықтау және сажүйесі – СИ (SJ) . Біршама кең таралған лыстыру әдістері; шкалдарды анықтау (уақытты, температу-

істеуі керек: мемлекеттік және халықаралық жүйелерді қолдану; -аумақтық, халықаралық, ұлттық стандарттарды қолдану.

ЖКП 3.10

БҚ 4 БҚ 5 АҚ 5

ЖКП 3.11

БҚ 4 АҚ 5 АҚ 4

ЖКП 3.12

ЖКП 3.13

БҚ 4 БҚ 5 БҚ 2 БҚ 6 БҚ 4 БҚ 2 БҚ 6

ЖКП 3.14

БҚ 1 БҚ 2 БҚ 3 КҚ 2 КҚ3 АҚ 2

ЖКП 3.15

КҚ 1 БҚ 4 БҚ 4 БҚ 5

ЖКП 3.16

БҚ 4 БҚ 2 БҚ 6

БҚ 2

ЖКП 3.17

БҚ 4

АП 4.1

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -жанар-жағар материалдарының қасиеттерін; ЖЖМ экологиялық құрамын жақсарту әдісі; -ЖЖМ көздерінің ластануы және негәзгә себептері; -ЖЖМ сапасын сақтауға арналған талаптар; істеуі керек: -пайдалану жағдайларындағы ЖЖМ қолдану; -ЖЖМ сапасын бағалау әдісі.

АП 4.2

АП 4.3

СК 3

АП 4.4

ПК 1 БҚ 5 БҚ 6 БҚ 4 ПК 1

Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: - АҚ және ҰА жіктемесі; - АҚ және ҰА дамыту перспективасы туралы; - Халық шаруашылығында авиацияны қолдану туралы: - АТ жөндеу және техникалық қызмет көрсету құрылымын ұйымдастыру; -ұшақтардың құрылымдық элементтердің негізгі сипаттамалары; авиа қозғалтқыштардың жіктемесі мен қызметін; -АА ұшқыштар құрамы, авиациядағы негізгі мамандықтарын; Азаматтық авиацияда техникалық пайдалану бойынша мамандықтар; -инженерлік-авиациялық қызмет құрылымын; -ӘК пайдаланушы мекемелерде техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру. істеуі керек: -жалпы пәндер мен арнайы пәндерді оқыған кезде алған білімдерін қолдану; -өндірістік және оқу прАҚтикадан алған білімдерін қолдану. Арнайы пәндер

БҚ 4

БҚ 3

істеуі керек: -сұйық пен газдың қысымын өлшеу; -сұйық ағуының түрлі режимдегі сандық көрсеткіштерін анықтау; -сұйықтың қабырғаға қысым күшін есептеу (жалпақ және қисық сызықты); -тәжірибеде теңдеу және гидравлика заңын қолдану; -кәсіби қызметінде сорғыштың түрлерін қолдану; -гидрожетектің есебін жүргізу. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -автоматтық басқару жүйесінің жұмыс принципі, құрылғылары мен тағайындауы; автоматтық басқару жүйесінің жіктемесі; - автоматтық басқару жүйесінің негізгі құрылымдары және АБЖ үрдісі; істеуі керек: -қажетті оқулықтар мен анықтамалық әдебиеттерді қолдану; -осы курс бойынша аралас пәндерді оқыту кезінде және тәжірбиеде алған білімдерін қолдану; -АБЖ басқару сапасын бағалау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі Қазақстан Республикасының және ХААҰ нормативтік құжаттың талаптарын; -дүние жүзіндегі және Қазақстан Республикасындағы авиациялық қауіпсіздіктің жағдайы; -авиация қауіпсіздік қызметінің құрылымын; -әуежайдың және авиа мекемелердің территориясына кіретін рұқсат қағаздардың деңгейі; -шектеу қойылған территорияларда жүру ережелері; -заңсыз араласу АҚтілері кезіндегі қолданатын құралдар; -арнайы құралдарды қолдану кезіндегі қауіпсіздік құралдары мен шаралары; -әуе кемесіне арнайы тексеру жүргізуді ұйымдастыру; -заңсыз араласу АҚтілері кезіндегі инженерліктехника персоналдардың әрекеттері. істеуі керек: -техник жұмысында авиациялық қауіпсіздік нормаларын қолдану; -жұмыс орнында авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қолдануды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі нормативтік құжаттардың талаптарын; -әуе кемелерін пайдаланудағы шектеулерін; -ұшу қауіпсіздігі бойынша нормативтік құжаттарды; - авиациялық оқиғаның негізгі себептерін; -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ұйымдастырылған негіздерін; - авиациялық оқиғаны болдырмаудың негізгі шаралары; -ұшудың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің техникалық құралдары. істеуі керек: -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттармен жұмыс істеу; -авиациялық оқиғаны болдырмауға, шараларды өңдеудің жалпы принциптерін меңгеруін; -ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге құжаттар мен материалдарды пайдалану;

АП 04

БҚ 5

БҚ 6

раны, есепке алуды, қаттылықты, жиілікті, жарықсезгіштікті, жер сілкінісін, жел күшін, су көрсеткішін). Өлшеу бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі (МӨЖ), техникалық негізі, физикалық бірліктердің негізі, этолондар. Квалиметрия. Нормативтік –құқықтық реттеуші, заңдық метрология және стандартизация. Мемлекеттік стандартизация, принциптері мен әдістері. Өлшеу құралдарын және стандартты ведомстволық тексеру және мемлекеттік бақылау. Қабылдау принциптерін басқару жүйесі, өнімдердің сапасын бақылау. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Әуежайлар және әуе жүйелері білуі керек: -әуежайлар туралы жалпы мәлімет. -әуежай технологиясының процедуралары мен -Әуежайлар және оларды тағайындаудың ережелері, нормалары; негізгі бөліктері. -еңбек қауіпсіздігі және өрт қауіпсіздігі, қауіпсіздік -Аэроалаң элементтері және оларды техникалары бойынша құрылымдар мен ережелер, тағайындау. норма талаптары; -Әуе жолдарының және әуежайлардың -әуежайдың және аэролаңның генжоспары туражіктемесі. лы түсінік; -Жолаушылар кешені. -әртүрлі аэроалаң кластарына қызмет көрсету -Аэроалаңдар жіктемесі. технологиясы; -әуежайдың генжоспары туралы түсінік. - әуежай және аэролаң элементтері; -Жел диаграммасы туралы түсінік. -аэролаңдық жамылғыларды белгілеу. -Жергілікті жел режімі. істеуі керек: -ҰҚЖ бағытын анықтау және жел диаграм-класс бойынша әуежай жоспарын құру; масын құру. -жел диаграммасын құру; -Әуежайдың бұру жолдары, олардың -әуежайларда тасымалдауды ұйымдастыру үрдісі түрлері. бойынша технологиялық сызбалар құру. -Перрон, тұрақта ТО санын анықтау. -ТО, БЖ және ҰҚЖ геометриялық сипаттарын -ТО перрон, БЖ, ҰҚЖ белгілеу. анықтау. -Аэроалаңдық жамылғыларды қолдану саласы және жіктемесі. -Әуе кеңістігін ұйымдастыру. -Әуе қозғалысын басқару негіздері. -Ұшудың жалпы ережелері. -Әуе қозғалысын реттеу. -Аэроалаңдардың ұшу жолағының белгілері. -Аэролаңдарды мезгілдік пайдалану. Өндірістегі экономика Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Әуе көлігіндегі экономиканың ерекшеліктері, білуі керек: олардың өнімдері, еңбекті нормалау және көліктік мекемелерде болатын, экономикалық жоспарлау, ұйымдастыру;-еңбекті өндіру, үрдістердің мазмұны, олардың өзара байланысы оларды өлшеу және ұөтеру жолдары;-еңбек мен өзаратәуелділігі. ақыны есептеу;-мекеменің қызметін жоспарістеуі керек: лау және ұйымдастыру; өндірістің нәтижелілігін көтеруді, нәтижеге -салықтық жүйе; жеткендерін бағалау, экономикалық - мекеменің қоры, негізгі патенттер, фАҚторлардың әсерін анықтау, моделдеу және мекеменің техникалық және есептік жүйелеу; құжаттары; дағдылануы керек: -қаржы-өндірістік қызметін талдау және шешімдерді қабылдау, ұйымдастыруды құру есептеу; әдістері; азаматтық авиацияда жалпы көліктіКҚ -маркетинг және олардың құрылымы; заңдарды және экономикалық заңдарды нақты -бағалау, тарифті саясат; көрсету формалары. Әлеуметтік –нарықтық -мекемені басқару; шаруашылықта экономика жағдайларын -менеджмент негіздері, мақсаты, дамытудың жалпы заңдары. принциптері, функциялары және басқару әдістері;-психологиялық-педогогикалық басқару негіздері; -тексеруді ұйымдастыру түрлері. Авиациялық техника құрылымының Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы негіздері білуі керек: Фюзеляждың негізгі құрылымдары. -АА ұшу аппараттары туралы жалпы мәліметтер; -қозғалтқыштардың негізгі түйіндерінің құрылымы; Планердің негізгі бөліктері, геометриялық сипаттары, сызбалары. Қанат туралы -ҰА негізгі жүйелерінің жұмысы; жалпы мәлімет. Бұру рулі, биіктік рулі, -планердің және оның негізгі бөліктерінің киль, тұрақтандырғыш. Басқару жүйесі. құрылымы; Пневматикалық жүйелер. Ұшу аппар- АА қозғалтқыштарының және ҰА түрлерін тттарына тиеу шарты; планер құрылымы анықтау. элементтерінің мықтылығын, ұшып-қону істеуі керек: -қозғалтқыштардың негізгі түйіндерін; құрылғысын, ұшақты басқару жүйесі, газды энергетикалық және гидравликалық -ӘК планерінің ақауларын жою. жүйелер. Гермокабинадағы қысымды реттеу және желдету жүйесі. заманауи конструктивті күштік сызбалар; қозғалтқыш құрылым элементінің мықтылығын есептеу; ҰА арналған редукторлар сызбасы. Гидравлика Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы Сұйықтықтардың негізгі қасиеттері. білуі керек: Гидростатика. Өнеркәсіптік -сұйықтың тепе-теңдігі мен қозғалысы заңын, қондырғылардың гидравликалық және газ гидростатиканың негізгі теңдігін; жүйелері. ГЖ-де қолданатын сұйықтардың -Архимед заңын; негізгі қасиеттері. Гидростатика. -Бернулли теңдігін; Гидродинамика. ГидравликҮздіксіз және -Вейсбах теңдігін; Бернулли теңдеуі.адағы энергетика -Дарси формуласын; заңдары. Пневматикалық қондырғылар. -әртүрлі сорғылардың құрылымы мен сипаттаСұйықтардың стационарлық емес ағуы. маларын; Роторлы және поршеньді насостардың -гидроберу, гидромуфтаның сипаттамасы мен құрылысы мен жұмыс істеу принципі. тәртібін; -механикалық және электрлік жетекті гидропривод- Гидравликалық және пневматикалық сымдар. Гидро және пневмоприводтардың ты артықшылығы мен түрлерін; бұғылау-қосымша апаратурасы. -гидротаратқыштың құрылымы мен қызмет принципін білу керек;

БҚ 2 БҚ 3 БҚ 6 КҚ 1 КҚ 3 АҚ 1

АҚ 3

АҚ 4

БҚ 2

БҚ 3

БҚ 6 КҚ 2 КҚ 6 АҚ 1 АҚ 4 БҚ 2 БҚ 3 КҚ 1 КҚ 2 КҚ 3 АҚ 2

Автоматика және басқару негіздері Автоматтық басқару жүйесі туралы жалпы мәлімет. Автоматтық басқарудың сызықтық жүйесі. Автоматтық басқарудың сызықтық емес жүйесі. Автоматтық басқарудың импульсті және сандық жүйесі. Автоматтық басқарудың оптимальды және адаптивті жүйесі.

Авиациялық қауіпсіздік Авиациялық қауіпсіздік көрсеткіштері, қауіпсіздік деңгейі, ҚауіпсіздіКҚе әсер ететін қолайсыз фАҚторлар, және олардың бағалары, техникалық құралдары және қамтамасыз ету тәсілдері, авиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен байланысты басқарылатын құжаттар.

Ұшу қауіпсіздігі. Ұшу қауіпсіздік саласындағы нормативтік құжаттардың негізгі талаптары. ҰҚ қамтамасыз ететін негізгі фАҚторлар. Әуе кемесінің экипажы және ұшу қауіпсіздігі. Әуе қозғаласына қызмет көрсету (ӘҚҚ) және ұшу қауіпсіздігі. Техникалық қызмет көрсету және ұшу қауіпсіздігі. Сыртқы орта және ұшу қауіпсіздігі. Қамтамасыз ету жүйесі және ұщу қауіпсіздігі. Әлеуметтік жағдайлар және ұшу қауіпсіздігі. Соңғы 3 жылдың және қазіргі кезеңдегі ҚР азаматтық ӘК-нен ҰҚ жағдайын талдауды үйрену. Азаматтық ӘК-мен ҰҚ деңгейі мен сенімділігінің сандық көрсеткіші. Авиациялық оқиғалардың міндеттері мен себептерін үйрену. Әуе көлігінің жалпы курсы. Мамандардың кәсіби іс-әрекеттерінің мазмұны. Авиациялық қозғалтқыштардың, әуе кемелерінің және ұшу аппараттарының құрылымы және негізгі түрлері. АА тікұшақ пен ұшақтар туралы мәлімет. АА тікұшақ пен ұшақтарға қойылатын негізгі талаптар.Ұшақтың аэродинамикасына негізгі талаптар.Ұшақтардың ұшуы.Ұшудың негізгі сатылары. Ұшақтардың негізгі конструктивті элементтеріне сипаттама. Шаруашылықта авиацияның қолданылуы. Төтенше жағдайларда авиацияны қолдану. Авиациядағы негізгі мамандықтар. АА ұшқыштар құрамы. АА техникалық пайдалану бойынша мамандықтар. ИАҚ құрылымы. ӘК өндірістегі қызмет көрсетуінің техникалық органикалық қызмет көрсетуі. ӘК техникалық қызмет көрсетуінің түрлері.

Химмотология және ЖЖМ сапасын тексеру Химмотолгия – құрылғылар туралы білім саласы, жанар-жағар материалдарды(ЖЖМ) техникада (қозғалтқыштарында, механизмдерде және машиналарда, әсіресе ішк іжануларда) рационалды сапалы қолдану; Химмотология мәселелері: 1) альтернативті шикізаттан жанармай алу және мұнай алуды тұрақтандыру; 2)ЖЖМ экологиялық қасиеттерін жақсарту және оқыту. Химмотолгия тапсырмалары: 1) ЖЖМ сапасын жақсарту, қозғалтқыштардың талабы бойынша ЖЖМ пайдалану құрылғыларына сәйкес барынша толық қамтамасыз ету, 2) пайдалану жағдайларында ЖЖМ қолдануды көтеру, 3) ЖЖМ сапасын бағалау әдісі.ЖЖМ экологиялық физико-химиялық пайдалану. ЖЖМ көздерінің ластануы және негізгі себептері. ЖЖМ сапасын сақтау үшін қойылатын талаптар. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы ҰА және АҚ жанармаймен қамтамасыз білуі керек: ету жүйесі. -ӘК жанар маймен қамтамасыз ету жүйесін пайда- Жанармай құю кезіндегі құралдар: жанарлану және құрылғылары; май құюшылар, кіші габаритті жанармай құю -техника қауіпсіздігі бойынша негізгі талаптар; агрегаттары, құбыр өткізгіштер базасында - жанар маймен қамтамсыз ету жүйесі қызметінің жанармай құю жүйесі.қажетті жанармайуақыты; лармен қамтамасыз ету; пайдаланудың істеуі керек: және құрылғының жайлылығы; қызметтің -ӘК жанар маймен қамтамасыз ету жүйесін кең үлкен мерзімі мен биіктік сенімділігі, диапазонды климатикалық метеорологиялық жоғарғы үнемділік, метеорологиялық жағдайларда қолдану; жағдайларда кең климаттық диапазондарды қолдану мүмкіндігі; қызмет көрсетуші персонал; қауіпсіздікті пайдалану және адам өміріне арналған қауіпсіздік тудырмау. Универсалды. Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: Әуежайдың жанармай кешендерінің -жанармай құю кешені қызметінің негізгі бағыттары; техникалық құралдары және жабдықтары -құю құралдарына қойылатын талаптар; Жанармай құюшылардың негізгі -жанармай қасиеті мен құрамы, жіктемесі; жабдықтары: цистерналар, құю мойындығы, -майды пайдалану сапасын экспресс-тексеру және тыныстау қақпағы, қалытқы көрсеткіш бағалау әдісі; деңгейі, су бөлгіш тұтындырғышы, толтыруістеуі керек: -әуежайларда жанар-жағар материал- ды шектеу, жұқа тазалау фильтрі, дөрекі тадарын тиімді қолдануды көтеру; залау фильтрі, бақылау-өлшеу аспаптары, -әуе кемесіне ЖЖМ әртүрлі техникалық арматура, сына, муфты шұра, торцты шұра, құралдармен құюды іске асырады; қабылдап-тапсыру қолы, тарату краны, - орнатылған жұмыс технологиясы бойынша өртке қауіпті жабдықтар. құралдарды жанармаймен құю, Май құюшылардың негізгі жабдықтары: объектілер мен технологиялық жабдықтарға котел, оларға қатысты сорғылар және жеқызмет көрсетуді іске асыру, сонымен қатар, тектер, бүріКҚіш, майлы фильтрлер, өлшеуоларға әрбір ЖЖМ қабылдау алдында қызмет тексеру аспаптары, арматура. көрсету. Авиа жанар жағармай және арнайы Пәнді оқу нәтижесінде білім алушы білуі керек: сұйықтықтар -авиациялық ЖЖМ жаңа физика-химиялық, пайОтынның жалпы сипаттамасы. далану қасиеттерін; -олардың сапасын бақылау Авиақозғалтқышқа арналған отын. Газды әдістерін; -әуе кемелері мен күштік қондырғының отын жүйелеріндегі бөлшек ақауларының шығуына тасымалдау агрегатына арналған отын. Арнайы сұйықтықтар мен майлар. Майдың отын сапасының ықпалын; өндірісі. Синтетикалық майлау материалда-ЖЖМ қолдану технологиясын және оларды ры. Трансмиссиялы ж ы м әуежайлар мен қоршаған ортадағы жұмыстарға ж ым ықпалын; -әуе кемелеріне отын (май) құю кезінде ж ы ы ЖЖМ нысанындағы техника қауіпсіздігі өндірістік ы ы ЖЖМ ы санитария өрт және жарылғыш қауіпсіздіктері бой- Ж ы ы ынша негізгі талаптарды; -ЖЖМ және арнайы сұйықтықтарды қолдану және сақтауда, тасымалдауға қатысты нормативтік құжаттардың негізгі талаптарын; - азаматтық авиацияда өндірістік қызметте тапсырмаларды шешуде ЖЖМ рөлі - әуе кемелерінің ұшуын реттеу және қауіпсіздігін қамтамасыз ету. істеуі керек: -авиация техникасында талап етілген деңгейінде техникалық пайдаланудың тиімділігін, сенімділігін қамтамасыз ету үшін алған білімдерін пайдалануға; -ӘК пайдалану және таңдау кезінде алған білімдерін қолдануға дағдылану керек.

Жал а ы бар

БҚ 3 БҚ 2 КҚ 3 АҚ 5

БҚ 2 БҚ 2

БҚ 2 БҚ 4 КҚ 2

КҚ 4

АҚ 2 АҚ 4 АҚ

БҚ 2

БҚ 3 КҚ 2 КҚ 3

АҚ 1

БҚ 2 БҚ 3 КҚ 1 КҚ 3 АҚ 3

БҚ 1 БҚ 2 БҚ 3 КҚ 2 КҚ3 АҚ 2


www.egemen.kz

1

2

12

5

6

8

9

10

Ескерту Примечание

4

_____ маусым июня

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

3

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее 7

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге _____ мамыр мая

жалпы алаңы общая площадь

2

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

_____ сәуір апреля

бөлме саны количество комнат

1

Базалық объектінің коды Код базового объекта

үйдің орналасқан жері местоположение дома

Ескерту Примечание

Салынған жылы год постройки

_____ маусым июня

үйдің қабаттылығы этажность дома

_____ мамыр мая

қабырға материалдары материал стен

_____ сәуір апреля

асхананың алаңы площадь кухни

13

13

11

14

12

13

5

6

8

9

10

Ескерту Примечание

11

4

_____ қыркүйек сентября

10

3

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее 7

_____ тамыз августа

9

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

8

жалпы алаңы общая площадь

7

2

бөлме саны количество комнат

6

1

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры үйдің орналасқан жері местоположение дома

5

Базалық объектінің коды Код базового объекта

_____ қыркүйек сентября

4

Ескерту Примечание

_____ тамыз августа

3

_____ шілде июля

2

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебного участка, надворных построек и прочее

1

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге

салынған жылы год постройки

11

12

11

үйдің қабаттылығы этажность дома

10

9

қабырға материалдары материал стен

9

8

асхананың алаңы площадь кухни

8

7

бөлме саны количество комнат

7

6

жалпы алаңы общая площадь

6

5

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

орналасқан жері местоположение

5

Базалық объектінің коды Код базового объекта

4

Ескерту Примечание

3

абаттандырудың, үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие благоустройств, приусадебного участка, надворных построек и прочее

4

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебного участка, надворных построек и прочее 10

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге

14

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

3

бөлме саны количество комнат

13

2

жалпы алаңы общая площадь

12

орналасқан жері местоположение

11

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

Базалық объектінің коды Код базового объекта

_____ маусым июня

10

1

_____ қыркүйек сентября

әрлеу отделка

үйдің қабаттылығы этажность дома

_____ мамыр мая

қабырға материалдары материал стен

9

_____ тамыз августа

асхананың алаңы площадь кухни

8

_____ сәуір апреля

жалпы алаңы общая площадь

7

_____ шілде июля

201__ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері Тетрадь регистрации цен на жилье в 201__году

Статистикалық нысан коды 7813101 Код статистической формы 7813101

6

үйдің қабаттылығы этажность дома

Статистикалық нысанды www.stat.gov.kz сайтынан алуға болады Статистическую форму можно получить на сайте www.stat.gov.kz

5

әрлеу отделка

4

қабырға материалдары материал стен

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 30 қазандағы №33 бұйрығына 1-қосымша Приложение 1 к приказу Председателя Комитета по статистике Министерства Национальной экономики Республики Казахстан от 30 октября 2014 года №33

3

асхананың алаңы площадь кухни

Төраға Ә.СМАЙЫЛОВ. Мемлекеттік статистика органдары құпиялылығына кепілдік береді Конфиденциальность гарантируется органами государственной статистики Жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны Статистическая форма общегосударственного статистического наблюдения

2

бөлме саны количество комнат

1

абаттан-дырудың, үй жанындағы жердің, есік алды құрылыс-тардың болуы және өзге де наличие благоустройств, приусадебного участка, надворных построек и прочее

бөлме саны количест во комнат

«Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 19 наурыздағы Заңының 12-бабының 3) және 8) тармақшаларына, сонымен қатар Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика Министрінің 2014 жылғы 30 қыркүйектегі № 33 бұйрығымен бекітілген, Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 9779 болып тіркелген Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті туралы ереженің 13-тармағы 9) тармақшасына сәйкес, бұйырамын: 1. Мыналар: 1) «201_ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес; 2) «201_ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық, осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес бекітілсін. 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы Заң басқармасымен бірлесіп заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін қамтамасыз етсін; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлігінде мемлекеттiк тiркегеннен кейiн он күнтiзбелiк күн iшiнде бұқаралық ақпарат құралдарына ресми жариялауға жіберсін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің интернетресурсында міндетті жариялануын қамтамасыз етсін. 4. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің құрылымдық бөлімшелеріне және аумақтық органдарына жұмыс бабында басшылыққа алу үшін жеткізсін. 5. Осы бұйрықтың орындалуын бақылауды өзіме қалдырамын. 6. Осы бұйрық ресми жариялауға жатады және 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі.

жалпы алаңы общая площадь

«201_ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны мен оны толтыру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

орналасқан жері местоположение

Астана қаласы

орналасқан жері местоположение

№33

Базалық объектінің коды Код базового объекта

2014 жылғы 30 қазан

Базалық объек-тінің коды Код базового объекта

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің бұйрығы

Ескерту Примечание

11 шілде 2015 жыл

_____ шілде июля

16

11

14

14

1-ЦРЖ

5

12

13

9

10

Ескерту Примечание

8

11

14

7

8

9

10

12

13

14

15

2

3

4

5

6

Ескерту Примечание

1

14

_____ наурыз марта

13

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее

Ескерту Примечание

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

_____ наурыз марта

жалпы алаңы общая площадь

_____ ақпан февраля

бөлме саны количество комнат

_____ қаңтар января

үйдің орналасқан жері местоположение дома

12

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее

5

6

7

8

9

10

11

Ескерту Примечание

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

4

_____ маусым июня

жалпы алаңы общая площадь

3

_____ мамыр мая

бөлме саны количество комнат

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

_____ сәуір апреля

үйдің орналасқан жері местоположение дома

Базалық объектінің коды Код базового объекта 2

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

12

5

6

7

8

9

10

11

Ескерту Примечание

4

_____ қыркүйек сентября

3

_____ тамыз августа

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

_____ шілде июля

2

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее

1

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц),в тенге

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

12

5

6

7

8

9

10

11

Ескерту Примечание

4

_____ желтоқсан декабря

3

_____ қараша ноября

2

абаттандыру түрле-рінің болмауы отсутствие видов благоустройств

_____ қазан октября

1

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

12

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 30 қазандағы № 33 бұйрығына 2-қосымша

_____ ақпан февраля

12

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее 7

1

15

_____ қаңтар января

11

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

9

жалпы алаңы общая площадь

8

бөлме саны количество комнат

7

үйдің орналасқан жері местоположение дома

6

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

15

4. Тұрғын үйлерді жалға беру бағалары Цены аренды жилья 4.1. Көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған пәтерлер Благоустроенные квартиры в многоквартирных домах Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

11

Ескерту Примечание

_____ қыркүйек сентября

салынған жылы год постройки

6

_____ тамыз августа

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

5

_____ шілде июля

қабырға материалдары материал стен

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

асхананың алаңы площадь кухни

4

Базалық объектінің коды Код базового объекта

5

Ескерту Примечание

4

_____ наурыз марта

3

_____ ақпан февраля

2

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыс-тардың болуы және өзге де наличие приусадебного участка, надворных построек и прочее 10

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге _____ қаңтар января

1

салынған жылы год постройки

14

үйдің қабаттылығы этажность дома

13

қабырға материалдары материал стен

12

асхананың алаңы площадь кухни

11

жалпы алаңы общая площадь

10

бөлме саны количество комнат

9

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

орналасқан жері местоположение

8

Базалық объектінің коды Код базового объекта

абаттандырудың, үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие благоустройств, приусадебного участка, надворных построек и прочее

7

3

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

10

15

3.1.2. Бір пәтерлі үйлер Одноквартирные дома

Ескерту Примечание

үйдің қабаттылығы этажность дома

6

_____ наурыз марта

әрлеу отделка

5

_____ ақпан февраля

қабырға материалдары материал стен

4

_____ қаңтар января

асхананың алаңы площадь кухни

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге

2

14

9

Ескерту Примечание

13

13

_____ желтоқсан декабря

12

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебно го участка, надворных построек и прочее 11

12

_____ қараша ноября

11

10

_____ қазан октября

10

9

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

9

8

салынған жылы год постройки

8

7

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

7

6

қабырға материалдары матери ал стен

_____ желтоқсан декабря

6

5

асхананың алаңы площадь кухни

_____ қараша ноября

5

4

жалпы алаңы общая площадь

_____ қазан октября

4

Базалық объектінің коды Код базового объекта

жөндеудің болуы және өзге де сипаттамалар наличие ремонта и прочие характеристики

3

3

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

Ескерту Примечание

үйдің салынған жылы год постройки дома

2

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

1

14

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

13

асхананың алаңы площадь кухни

12

жалпы алаңы общая площадь

11

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

2

жалпы алаңы общая площадь

14

бөлме саны количество комнат

13

бөлме саны количество комнат

12

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебного участка, надворных построек и прочее 11

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

8

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

14

7

жалпы алаңы общая площадь

13

6

жалпы алаңы общая площадь

12

5

бөлме саны количество комнат

10

4

бөлме саны количество комнат

9

3

үйдің орналасқан жері местоположение дома

8

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

үйдің орналасқан жері местоположение дома

7

2

Базалық объектінің коды Код базового объекта

6

1

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

Ескерту Примечание

5

_____ маусым июня

4

_____ мамыр мая

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Базалық объектінің коды Код базового объекта

Ескерту Примечание

_____ наурыз марта 14

_____ сәуір апреля

3

үйдің орналасқан жері местоположение дома

11

Базалық объектінің коды Код базового объекта

10

Примечание

9

бөлме саны количество комнат

10

бөлме саны количество комнат

3

2

үйдің орналасқан жері местоположение дома

8

_____ қыркүйек сентября

7

_____ тамыз августа

6

_____ шілде июля

5

жөндеудің болуы және өзге де сипаттамалар наличие ремонта и прочие характеристики

4

үйдің салынған жылы год постройки дома

3

үйдің орналасқан жері местоположение дома

9

жалпы алаңы общая площадь

2

13

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебно го участка, надворных построек и прочее 11

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

Ескерту

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры үйдің қабырға материалдары материал стен дома пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

2

Базалық объектінің коды Код базового объекта

8

Ескерту Примечание

7

_____ желтоқсан декабря

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

6

_____ қараша ноября

әрлеу отделка

5

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

орналасқан жері местоположение

1

12

Базалық объектінің коды Код базового объекта

14

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

13

салынған жылы год постройки

12

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

11

жалпы алаңы общая площадь

1

14

2.2. Бір пәтерлі үйлер Одноквартирные дома Базалық объектінің коды Код базового объекта

11

қабырға материалдары материал стен

10

1

10

асхананың алаңы площадь кухни

9

асхананың алаңы площадь кухни

13

_____ қазан октября

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

4

3

9

жалпы алаңы общая площадь

8

бөлме саны количество комнат

12

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге тұрғын үйдің класы класс жилья

асхананың алаңы площадь кухни

2

жалпы алаңы общая площадь

1

бөлме саны количество комнат

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

үйдің орналасқан жері местоположение дома

Базалық объектінің коды Код базового объекта

8

бөлме саны количество комнат

7

1

7

үйдің орналасқан жері местоположен ие дома

6

Базалық объектінің коды Код базового объекта

5

4

үйдің орналасқан жері местоположение дома

11

Базалық объектінің коды Код базового объекта

10

Ескерту Примечание

9

_____ қыркүйек сентября

8

_____ тамыз августа

7

_____ шілде июля

6

тұрғын үйдің класы класс жилья

әрлеу отделка

5

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

4

асхананың алаңы площадь кухни

бөлме саны количество комнат

3

2

жалпы алаңы общая площадь

үйдің орналасқан жері местоположение дома

1

6

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

5

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры Ескерту Примечание

_____ маусым июня

3

_____ мамыр мая

2

_____ сәуір апреля

1

жөндеудің болуы және өзге де сипаттамалар наличие ремонта и прочие характеристики

үйдің салынған жылы год постройки дома

14

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

13

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

12

асхананың алаңы площадь кухни

11

жалпы алаңы общая площадь

10

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

1

Базалық объектінің коды Код базового объекта

4

_____ ақпан февраля

14

3

_____ қаңтар января

13

абаттандыру түрлерінің болмауы отсутствие видов благоустройств

12

салынған жылы год постройки

11

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

10

қабырға материалдары материал стен

9

асхананың алаңы площадь кухни

8

жалпы алаңы общая площадь

Ескерту Примечание

7

бөлме саны количество комнат

_____ наурыз марта

6

2

үйдің орналасқан жері местоположение дома

_____ ақпан февраля

5

Базалық объектінің коды Код базового объекта

_____ қаңтар января

4

үйдің орналасқан жері местоположение дома бөлме саны количество комнат

9

Базалық объектінің коды Код базового объекта

8

Ескерту Примечание

7

_____ маусым июня

әрлеу отделка

6

_____ мамыр мая

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

5

_____ сәуір апреля

асхананың алаңы площадь кухни

4

тұрғын үйдің класы класс жилья

жалпы алаңы общая площадь

3

2

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

бөлме саны количество комнат

1

үйдің орналасқан жері местоположение дома

3

1

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебно го участка, надворных построек и прочее

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

Базалық объектінің коды Код базового объекта

2

жөндеудің болуы және өзге де сипаттамалар наличие ремонта и прочие характеристики

1

үйдің салынған жылы год постройки дома

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

14

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

13

асхананың алаңы площадь кухни

12

бөлме саны количество комнат

11

жалпы алаңы общая площадь

10

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры үйдің орналасқан жері местоположение дома

9

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің / пәтердің бағасы, теңгемен Цена дома / квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Үйдің / пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома / квартиры

3. Тұрғын үйлерді алып сату бағалары Цены перепродажи жилья 3.1. Абаттандырылған тұрғын үйлер Благоустроенное жилье 3.1.1. Көп пәтерлі үйлердегі пәтерлер Квартиры в многоквартирных домах

Базалық объектінің коды Код базового объекта

8

Примечание

7

Ескерту

6

_____ наурыз марта

әрлеу отделка

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

5

_____ ақпан февраля

үйдің қабырға материалдары материал стен дома

4

_____ қаңтар января

асхананың алаңы площадь кухни

3

3.2. Абаттандырылмаған тұрғын үйлер Неблагоустроенное жилье

тұрғын үйдің класы класс жилья

жалпы алаңы общая площадь

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

бөлме саны количество комнат

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры

2

7

4.2. Абаттандырылмаған тұрғын үйлер Неблагоустроенное жилье

үйдің орналасқан жері местоположение дома 1

6

14

2.1. Көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған пәтерлер Благоустроенные квартиры в многоквартирных домах Базалық объектінің коды Код базового объекта

5

14

2. Жаңа тұрғын үйлерді сату бағалары Цены продажи нового жилья

4

_____ желтоқсан декабря

11

3

_____ қараша ноября

9

жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы, жөндеу және өзге де наличие мебели, бытовой техники, ремонт и прочее

_____ қазан октября

8

пәтер орналасқан қабат / үйдің қабаттылығы этаж квартиры / этажность дома

7

жалпы алаңы общая площадь

6

2

бөлме саны количество комнат

5

1

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) пәтердің бағасы, теңгемен Цена квартиры в момент регистрации (число, месяц), в тенге

Пәтердің толық сипаттамасы Подробная характеристика квартиры үйдің орналасқан жері местоположение дома

4

Базалық объектінің коды Код базового объекта

3

үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие приусадебного участка, надворных построек и прочее 10

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге _____ желтоқсан декабря

салынған жылы год постройки

13

үйдің қабаттылығы этажность дома

12

қабырға материалдары материал стен

11

асхананың алаңы площадь кухни

10

жалпы алаңы общая площадь

9

2

бөлме саны количество комнат

8

1

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома орналасқан жері местоположение

7

6

Базалық объектінің коды Код базового объекта

абаттандырудың, үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де наличие благоустройств, приусадебного участка, надворных построек и прочее

Тіркеу сәтіндегі (күні, айы) үйдің бағасы, теңгемен Цена дома в момент регистрации (число, месяц), в тенге _____ желтоқсан декабря

4

үйдің қабаттылығы этажность дома

3

әрлеу отделка

2

қабырға материалдары материал стен

1

жалпы алаңы общая площадь асхананың алаңы площадь кухни

Үйдің толық сипаттамасы Подробная характеристика дома

_____ қараша ноября

4

бөлме саны количество комнат

3

орналасқан жері местоположение

2

Базалық объектінің коды Код базового объекта

1

_____ қазан октября

Реттік нөмірі Базалық объектінің Базалық объектінің атауы Базалық объектінің байланыс Порядковый коды Наименование базового мәліметтер номер Код базового объекта объекта Контактные данные базового объекта

Ескерту Примечание

1. Зерттелетін базалық объектілер тізбесі Перечень обследуемых базовых объектов

Ескерту Примечание

Жыл год

_____ қараша ноября

Есепті кезең Отчетный период

_____ қазан октября

Айлық Месячная

8

9

10

11

«201__ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық 1. Осы «201__ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабы 8) тармақшасына сәйкес әзірленді және «201__ жылы тұрғын үй бағаларын тіркеу дәптері» (коды 7813101, индексі 1-ЦРЖ, кезеңділігі айлық) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыруды нақтылайды. 2. Келесі анықтамалар осы статистикалық нысанды толтыру мақсатында қолданылады: 1) базалық объект – бағаны тіркеу үшін іріктеп алынған байқау объектісі; 2) тұрғын үйдің сипаттамасы – бағаны тіркеуге таңдап алынған тұрғын үйдің жекелеген түрін сәйкестендіруге арналған ажыратушы қасиеттері, ерекшеліктері; 3) тіркеу бағасы – сапасы, сату шарттары және уақыт кезеңі анық белгіленген тұрғын үйдің нақты түріне төленген ақша бірлігінің саны. 3. Статистикалық нысан әр айдың 18-20 күні нақты түрлері бойынша тұрғын үй нарығындағы бағаларды статистика органдарының тіркеуіне арналған. 4. Статистикалық нысанның 1-бөлімінде тұрғын үй нарығындағы бағаны байқау үшін іріктеп алынған базалық объектілер туралы ақпарат көрсетіледі. 1-бағанда базалық объектілердің реттік нөмірлері, 2-бағанда – олардың кодтары, 3-бағанда – атаулары, 4-бағанда – байланыс мәліметтері жазылады. 5. 2-бөлімде жаңа тұрғын үйлерді: 2.1-ішкі бөлімде – көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған бір-, екі-, үш бөлмелі пәтерлерді, 2.2-ішкі бөлімде – бір пәтерлі үйлерді сату бағалары туралы ақпарат толтырылады. Бұл ретте 2.2-ішкі бөлімі қаланың тұрғын үй нарығында жаңа бір пәтерлі үйлер болған жағдайда толтырылады. 2.1, 2.2-ішкі бөлімдердің 1-бағанында байқалатын пәтердің (үйдің) реттік нөмірі қойылады. 2-бағанда баға тіркелетін базалық объектінің коды қойылады. 3-10-бағандарында пәтердің (үйдің) толық сипаттамасы: үйдің орналасқан жері (тұрғын үй кешенінің атауы, оның болуына байланысты), бөлме саны, жалпы алаңы, ас үйдің алаңы, үйдің қабырға материалдары, әрлеу (таза, бастапқы жақсартылған, бастапқы), пәтер орналасқан қабаты мен үйдің қабаттылығы жазылады. Жаңа көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған пәтерлер үшін де тұрғын үйдің класы (қолданылатын жіктеліміне байланысты 3.02-43-2007 Тұрғын ғимараттар Қазақстан Республикасы құрылыс нормалары мен ережелеріне сәйкес II / III / IV класы немесе эконом / бизнес-класы), жаңа бір пәтерлі үйлер үшін – абаттандырудың, үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және өзге де сипаттамалар көрсетіледі. 11-13-бағандарда зерттелетін базалық объектідегі белгілі бір күнге пәтердің / үйдің бағалары тіркеледі. 14-бағанда тұрғын үйдің сол немесе басқа түріне қатысты қосымша мәліметтер немесе белгілер жазылады. 6. 3-бөлімде тұрғын үйлерді: 3.1-ішкі бөлімде – абаттандырылған бір-, екі-, үш бөлмелі пәтерлерді / бір пәтерлі үйлерді, 3.2-ішкі бөлімде – су құбырлары, кәріз, орталықтан жылыту, ыстық сумен қамтамасыз ету коммуналдық жайлылықтардың біреуі жоқ төмен қабатты үйлердегі абаттандырылмаған пәтерлерді / бір пәтерлі үйлерді алып сату бағалары туралы ақпарат толтырылады.

(Соңы 17-бетте).


ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлер саны, есепті жылдың соңына Численность работников, осуществлявших НИОКР, на конец отчетного года одан зерттеуші-мамандар из них специалисты-исследователи одан әйелдер из них женщины одан ғылыми және академиялық дәрежесі барлар (2 жолдан): из них имеют ученую и академическую степени (из 2 строки): бейіні бойынша докторы доктор по профилю одан әйелдер из них женщины философия докторы доктор философии (PhD) одан әйелдер из них женщины ғылым докторы доктор наук одан әйелдер из них женщины ғылым кандидаты кандидат наук одан әйелдер из них женщины магистр магистр одан әйелдер из них женщины

3.3.1 3.4 3.4.1 3.5 3.5.1

3.1 4 4.1 5 5.1

Жол коды Код строки

Атауы Наименование

А 1

1.2

1.3

1.2. Сіздің ұйымыңыз есепті жылда ҒЗТКЖ1 орындады ма? Осуществляла ли Ваша организация НИОКР в отчетном году? 1.2.1 иә 1.2.2 жоқ да нет

1.4

1.3 Орындамаған болсаңыз, келесі есепті жылда ҒЗТКЖ жоспарлайсыз ба? Если нет, то планируете ли Вы НИОКР в следующем году? 1.3.1 иә 1.3.2 жоқ да нет

1.5 1.6

ҒЗТКЖ-ны орындауға жұмаслған жұмыс Х уақыты, сағатпен Количество рабочего времени, затраченного на выполнение НИОКР, в часах

2.1 2.1.1 3

3.1 3.1.1 3.2 3.2.1 3.3 3.3.1 3.4 3.4.1 3.5 3.5.1 4

1.3

1.4 Х

Х

Х 2

2.1 2.2 2.3

Басқа жұмыстарды орындауға жұмсалған Х жұмыс уақыты, сағатпен (6 жолды толтырғандардан)2 Количество рабочего времени, затраченного на выполнение других работ, в часах _________________ 2 6-жолды толтырған респонденттер толтырады Заполняют респонденты, заполнившие строку 6 7

А 1

Атауы Наименование

Бар-лығы Всего

3. ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлердің санын жас бойынша бөлу, адам Распределение численности работников, осуществлявших НИОКР по возрасту, человек

А

Б

1

25 жасқа дейін до 25 лет 2

Есепті жылдың соңына бары Наличие на конец отчетного года

басқа себептер бойынша по прочим причинам

одан әйелдер из них женщины

барлы-ғы всего

одан әйелдер из них женщи-ны

6

магистр магистр

бар-лығы всего

5

ғылым кандидаты кандидат наук

бар-лығы всего

4

ғылым докторы доктор наук

одан әйелдер из них женщины

3

барлы-ғы всего

2

философия докторы доктор философии (PhD) одан әйелдер из них женщи-ны

одан әйелдер из них женщи-ны

бейіні бойынша докторы доктор по профилю

1

Б Барлығы Всего соның ішінде: в том числе: жаратылыстану ғылымдары естественные науки инженерлік әзірлемелер және технологиялар инженерные разработки и технологии медициналық ғылымдар медицинские науки ауыл шаруашылығы ғылымдары сельскохозяйственные науки әлеуметтік ғылымдар социальные науки гуманитарлық ғылымдар гуманитарные науки

7

8

9

10

11

12

ауыл шаруашылығы ғылымдары сельскохозяйственные науки

әлеуметтік ғылымдар социальные науки

гумани-тарлық ғылым-дар гуманитарные науки

Б ҒЗТКЖ-ға ішкі шығындар Внутренние затраты на НИОКР еңбекақы төлеуге байланысты шығындар затраты на оплату труда өзге де ағымдағы шығындар (шығындалатын материалдар, шикізаттар мен жабдықтар, жалдау төлемі және басқалары) прочие текущие затраты (расходные материалы, сырье и оборудование, арендная плата и другие) қызметтерді сатып алу (жеке жобалары үшін) приобретение услуг (для собственных проектов) негізгі қорларға шығындар (көліктер, жабдықтар, ғимараттар және басқалары) затраты на основные средства (машины, оборудование, здания и другие) Ғылыми – зерттеу және тәжірибелік – конструкторлық жұмыстарға сыртқы шығындар Внешние затраты на научноисследовательские и опытноконструкторские работы ел ішінен алынған ҒЗТКЖ приобретенные НИОКР внутри страны басқа елден алынған ҒЗТКЖ приобретенные НИОКР из внешних стран гранттар, ғылыми-зерттеу институттарын қолдау гранты, поддержка научноисследовательских институтов

медицина-лық ғылымдар медицинские науки

Атауы Наименование

Соның ішінде: В том числе: 25-34 жас 25-34 года

35-44 жас 35-44 года

45-54 жас 45-54 года

3

4

5

Атауы Наименование

1

2

3

4

5

6

7

Б ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындар Внутренние затраты на НИОКР соның ішінде: в том числе:

65 жас 55-64 және одан жас асқандар 55-64 65 лет и года старше 6 7

1.1 1.1.1

1.2

4

6

7

8

5

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Х

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2014 жылғы 30 желтоқсандағы Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10040 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің бұйрығы 2014 жылғы 4 қараша

іргелі зерттеулер фундаментальные исследования одан іргелі стратегиялық зерттеулерге из них на фундаментальные стратегические исследования қолданбалы зерттеулер прикладные исследования

1

Х

Атауы____________________________________ Мекенжайы_______________________________ Наименование _____________________________ Адрес ____________________________________ Телефон _________________________________________________________ Телефоны Электрондық почта мекенжайы Адрес электронной почты _________________________________________ Орындаушы Исполнитель ____________________________________ тегі, аты және әкесінің аты фамилия, имя и отчество Басшы Руководитель ___________________________________ тегі, аты және әкесінің аты фамилия, имя и отчество Бас бухгалтер Главный бухгалтер ______________________________ тегі, аты және әкесінің аты фамилия, имя и отчество

2

Х

4

5

6

7

3

Х

Х

Х

Х

Х

№40

Астана қаласы

«Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны мен оны толтыру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы

_______________________________ телефон телефоны ________________________________ қолы подпись ______________________________ қолы подпись

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 30 қазандағы №34 бұйрығына 2-қосымша

Соның ішінде: В том числе:

Жол коды Код строки

3

Мөрдің орны (бар болған жағдайда) Место для печати (при наличии)

олардан ғылыми және академиялық дәрежесі барлар из них имеют ученую и академическую степень

Х

Жол коды Код строки

штатты қысқартуға байланысты в связи с сокращением штата

Туған елі Азаматтығы Страна рождения Гражданство 4 Қазақстан ТМД ТМДҚазақстан ТМД ТМДКазахстан елі дан тыс Казахстан елдері дан тыс страны елдерде страны елдерде СНГ Страны СНГ Страны вне СНГ вне СНГ 1 2 3 4 5 6

8. ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындарды көрсетіңіз, мың теңге Укажите внутренние затраты на НИОКР, тысяч тенге

Х

2

стратегиялық стратегические

өзге де қаражаттар прочие средства банк қарыздары займы банков 1.5.1.1 одан несиелер мен қарыздар жеңілдетілген шарттармен из них кредиты и займы на льготных условиях 1.5.2 банктен тыс заңды тұлғалардың қарызы (даму институттарынан басқа) займы внебанковских юридических лиц (кроме институтов развития)

гуманитарлық ғылымдар гуманитарные науки

олардан әйелдер из них женщины

6

1.1 2

1.2

1

стратегиялық стратегические

одан из них

3) 1.2.1.3.1-қатарында (инновациялық гранттар) – нақты инновациялық жобаларды дамыту үшін республикалық бюджет есебінен алынған қаражаты; 4) 1.3-қатарында (жергілікті бюджет) - ұйымның тапсырыс берушіден келісім-шарт бойынша немесе тікелей жергілікті бюджеттен алынған қаражаты есебінен; 5) 1.4-қатарында (шетелдік инвестициялар) – тікелей шетелдік инвесторлардың (жеке немесе заңды тұлғалармен), басқа мемлекеттермен, шетелдік банктермен (Қазақстан аумағында орналаспаған шетелдік банктер) және шетелдік компаниялардың салғана қаражаттары есебінен; 6) 1.5-қатарында өзге де қаражаттар (шетелдік инвестициялардан басқалары) – келесілерді қамтитын басқа қаражаттар есебінен: банк несиелері – банктен алынған және субъектінің жеке меншігіндегі емес, бірақ уақытша осы субъектінің билігінде жеке меншігімен тең мағынада пайдаланылған қаражаттар есебінен; банк тысындағы заңды тұлғалардың несиелері (даму институттарынанбасқа) – өз жобаларын жетілдіру үшін басқа заңды тұлғалардан (банктер мен даму институттарынан басқа) алынған қаражат есебінен. 8. Осы нысанды тапсыру қағаз тасығышта немесе «Online» режимде электронды форматта жүзеге асырылады. Нысанды электронды форматта толтыру Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті интернет-ресурсының (www.stat.gov.kz) «Статистикалық деректерді электронды түрде қабылдау» бөлімінде орналастырылған бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану арқылы іске асырылады. Ескертпе: Х - бұл айқындама толтыруға жатпайды. 9. Арифметикалық-логикалық бақылаулар: 1) 2-бөлім «ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлер саны»: 1-қатар = 2.1, 4, 5-қатарлардың ∑; 2.1-қатар ≥ 3-қатар; 3-қатар = 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5-қатарлардың ∑. 2) 3-бөлім «ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлердің санын жас бойынша бөлу»: 2-қатар ≥ 3-қатар; 3-қатар = 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5-қатарлардың ∑. 3) 4-бөлім «ҒЗТКЖ-ны орындаған зерттеуші-мамандар санының қозғалысы»: 1-қатар ≥ 2-қатар; 2-қатар= 3, 4, 5, 6, 7-қатарлардың ∑; 2-баған = 3, 4, 5-бағандардың Σ; 6-баған = 7, 8, 9-бағандардың Σ. 4) 5-бөлім «Туған елдері және азаматтығы бойынша зерттеуші-мамандарды бөлу»: 1-қатар ≥ 2-қатар; 2-қатар= 3, 4, 5, 6, 7-қатарлардың ∑. 5) 6-бөлім. «Ғылым салалары бойынша зерттеуші мамандарды бөлу»: 1-қатар= 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 1.6-қатарлардың ∑; 1-баған = 3, 5, 7, 9, 11-бағандардың Σ. 6) 7-бөлім «Ғылым салалары бойынша зерттеуші мамандарды бөлу»: 1-қатар= 1.1, 1.2, 1.3, 1.4-қатарлардың ∑; 2-қатар= 2.1, 2.2, 2.3-қатарлардың ∑; 1-баған = 2, 3, 4, 5, 6, 7-бағандардың Σ. 7) 8-бөлім «ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындарды көрсетіңіз»: 1-қатар= 1.1, 1.2, 1.3-қатарлардың ∑; 1.3-қатар = 1.3.1, 1.3.2, 1.3.3-қатарлардың ∑; 1-баған = 2, 3, 4, 5, 6, 7-бағандардың Σ. 8) 9-бөлім «ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындардың қаржыландыру көздерін көрсетіңіз»: 1-қатар = 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5 қатарлардың ∑; 1.2-қатар ≥ 1.2.1-қатардан; 1.2.1-қатар ≥ ∑1.2.1.1, 1.2.1.2, 1.2.1.3 қатарлары; 1.5-қатар ≥ 1.5.1-қатардан; 1.5.1-қатар ≥ 1.5.1.1-қатардан; 1.5-қатар ≥ 1.5.1, 1.5.2-қатарлардың ∑; 1-баған = 2, 4, 6, 7, 8-бағандардың ∑. 9) Бөлімдер аралық бақылау: 1-қатар 1-баған 7-бөлім = 1-қатар 1-баған 8-бөлім = 1-қатар 1-баған 9-бөлім; 1-қатар 1-баған 2-бөлім = 1-қатар 1-баған 3-бөлім; 1-қатар 2-баған 2-бөлім = 1-қатар 10-баған 4-бөлім = 5-бөлімнің 1-қатарының 1, 2, 3-бағандардың ∑ = 5-бөлімнің 1-қатар 4, 5, 6-бағандардың ∑ = 1-қатар 1-баған 6-бөлім; 1-қатар 1-баған 4-бөлім.

1.5

әлеуметтік ғылымдар социальные науки

5.1

1

1

1.1

Б ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындар Внутренние затраты на НИОКР соның ішінде: в том числе: меншiктi қаражат собственные средства республикалық бюджет республиканский бюджет одан даму институттары из них институты развития соның ішінде: в том числе: бағдарлама-мақсаттық программно-целевое базалық базовое гранттық грантовое одан инновациялық гранттар из них инновационные гранты жергiлiктi бюджет местный бюджет шетелдiк инвестициялар иностранные инвестиции

одан из них

1.5.1

ауыл шаруашылығы ғылымдары сельскохозяйственные науки

4.1 5

Б ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлер саны, есепті жылдың соңына Численность работников, осуществлявших НИОКР, на конец отчетного года одан әйелдер из них женщины соның ішінде білімі барлар (1 жолдан): в том числе имеют образование (из строки 1): жоғары білім высшее образование одан әйелдер из них женщины одан ғылыми және академиялық дәрежесі Х барлар (2.1 жолдан): из них имеют ученую и академическую степени (из 2.1 строки): бейіні бойынша докторы доктор по профилю одан әйелдер из них женщины философия докторы доктор философии (PhD) одан әйелдер из них женщины ғылым докторы доктор наук одан әйелдер из них женщины ғылым кандидаты кандидат наук одан әйелдер из них женщины магистр магистр одан әйелдер из них женщины орта кәсіптік (арнайы) білім среднее профессиональное (специальное) образование одан әйелдер из них женщины басқалар другие

Соның ішінде: В том числе: зерттеушітехникалық мамандар персоналдар өзгелері специалисты- технический прочие исследователи персонал 2 3 4

1.4

медициналық ғылымдар медицин-ские науки

Барлығы Всего

1.3

жаратылыстану ғылымдары естественные науки инженерлік әзірлемелер және технологиялар инженерные разработки и технологии

А

Атауы Наименование

1.2. 1.3.1

Барлығы Всего

Жол коды Код строки

1.2.1.3

соның ішінде: в том числе:

А 1

1.2

1.2.1.2

7. ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі және сыртқы шығындар (ҒЗТКЖ), мың теңге Внутренние и внешние затраты на НИОКР, тысяч тенге

Жол коды Код строки

1.1

1.2.1.1

инженерлік әзірлемелер және технологиялар инженерные разработки и технологии

2. ҒЗТКЖ-ны орындаған қызметкерлер саны, адам Численность работников, осуществлявших НИОКР, человек

Атауы Наименование

А 1

1.2.1

6 . Ғылым салалары бойынша зерттеуші мамандарды бөлу, адам Распределение специалистов-исследователей по отраслям наук, человек

1.1

1.6 Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық бөлімшелері қызметкерлерінің тізімдік санын көрсетіңіз, адам Укажите списочную численность работников научно-исследовательских и опытно-конструкторских подразделений, человек

10

Б зерттеуші- мамандар специалистыисследователи 2 одан ғылыми және академиялық дәрежесі барлар (1 жолдан): из них имеют ученую и академическую степени (из 1 строки): 3 бейіні бойынша докторы доктор по профилю 4 философия докторы доктор философии (PhD) 5 ғылым докторы доктор наук 6 ғылым кандидаты кандидат наук 7 магистр магистр _________________ 4 Мұнда және бұдан әрі Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Здесь и далее Содружество Независимых Государств

А 1

1.5 Ұйымдағы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық бөлімшелердің санын көрсетіңіз, бірлік Укажите количество научно-исследовательских и опытно-конструкторских подразделений, единиц

9

5. Зерттеуші-мамандарды туған елдері және азаматтығы бойынша бөлу, адам Распределение специалистов-исследователей по стране рождения и гражданству, человек

1. Кәсіпорынның негізгі сипаттамаларын көрсетіңіз Укажите основные характеристики предприятия 1.1 Сіздің кәсіпорынның қызмет секторын көрсетіңіз Укажите сектор деятельности Вашего предприятия 1.1.1 мемлекеттік сектор государственный сектор 1.1.2 кәсіптік жоғары білім секторы сектор высшего профессионального образования 1.1.3 кәсіпкерлік сектор предпринимательский сектор 1.1.4 коммерциялық емес сектор некоммерческий сектор

1.4 Егер орындайтын болсаңыз, келесі жылы ҒЗТКЖ-ға жұмсайтын шығындарды шамамен көрсетіңіз? Если да, то укажите планируемые на следующий год затраты на НИОКР? _________________________________мың теңге/ тысяч тенге ______________________ Мұнда және әрі1 ҒЗТКЖ – Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар Здесь и далее НИОКР – Научно-исследовательские и опытно-конструкторские работы

8

Мұнда және бұдан әрі Жоғары оқу орындары Здесь и далее Высшие учебные заведения

Жолдың коды Код строки

Заңды тұлғаның (бөлімшенің) экономикалық қызметтің нақты жүзеге асырылатын негізгі түрінің коды мен атауын Экономикалық қызмет түрлерінің номенклатурасына сәйкес (ЭҚЖЖ бойынша код) көрсетіңіз Укажите наименование и код согласно Номенклатуре видов экономической деятельности (код по ОКЭД) фактически осуществляемого основного вида экономической деятельности юридического лица (подразделения)

7

3

Тапсыру мерзімі - есепті кезеңнен кейінгі 25 қаңтарда Срок представления - 25 января после отчетного периода БСН коды код БИН

6

барлығы всего

Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуішінің 72, 85.4 кодтарына сәйкес экономикалық қызметтің негізгі және қосалқы түрін жүзеге асыратын заңды тұлғалар және (немесе) олардың құрылымдық бөлімшелері және экономикалық қызмет түрлеріне қарамастан ғылыми-зерттеу және тәжірибелік конструкторлық жұмыстарды орындаған ұйымдар тапсырады. Представляют юридические лица и (или) их структурные подразделения с основным и вторичным видами экономической деятельности согласно кодам Общего классификатора видов экономической деятельности 72, 85.4 и организации, независимо от вида экономической деятельности, осуществлявшие научно-исследовательские и опытно-конструкторские работы.

5

одан әйелдер из них женщи-ны

жыл год

4

жаратылыстану ғылымдары естественные науки

Есепті кезең Отчетный период

7.1

3

2

Барлығы Всего

Есептілікті толтыруға жұмсалған уақыт, сағатпен (қажеттісін қоршаңыз) Время, затраченное на заполнение отчета, в часах (нужное обвести) 1 сағатқа 1-2 2-4 4-8 8-40 40 сағаттан дейін артық до 1 часа более 40 часов

Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп Отчет о научно-исследовательских и опытноконструкторских работах

1-ғылым 1-наука

3

7

Статистикалық нысанды www.stat.gov.kz сайтынан алуға болады Статистическую форму можно получить на сайте www.stat.gov.kz Мемлекеттік статистиканың тиісті органдарына дәйексіз деректерді ұсыну және алғашқы статистикалық деректерді тапсырмау «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 497-бабында көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтар болып табылады. Представление недостоверных и непредставление первичных статистических данных в соответствующие органы государственной статистики являются административными правонарушениями, предусмотренными статьей 497 Кодекса Республики Казахстан «Об административных правонарушениях». Статистикалық нысан коды 0511104 Код статистической формы 0511104

2

6.1

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 30 қазандағы №34 бұйрығына 1-қосымша Приложение 1 к приказу Председателя Комитета по статистике Министерства Национальной экономики Республики Казахстан от 30 октября 2014 года №34

Аумақтық статистика органына тапсырылады Представляется территориальному органу статистики

1.1

1

барлы-ғы всего

6

Б зерттеуші-мамандар специалисты-исследователи одан әйелдер из них женщины одан ғылыми және академиялық дәрежесі барлар (1 жолдан): из них имеют ученую и академическую степени (из 1 строки): бейіні бойынша докторы доктор по профилю одан әйелдер из них женщины философия докторы доктор философии (PhD) одан әйелдер из них женщины ғылым докторы доктор наук одан әйелдер из них женщины ғылым кандидаты кандидат наук одан әйелдер из них женщины магистр магистр одан әйелдер из них женщины

өз еркі бойынша по собствен-ному желанию

Төраға Ә.СМАЙЫЛОВ. «КЕЛІСІЛГЕН» Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі А.Б.СӘРІНЖІПОВ ______________ 2014 жылғы «____» ____________

А

басқа орындар-дан из прочих мест

1

соның ішінде: в том числе:

басқа ғылыми ұйымдардан из других научных организа-ций

«Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 19 наурыздағы Заңының 12-бабының 3) және 8) тармақшаларына, сонымен қатар Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика Министрінің 2014 жылғы 30 қыркүйектегі № 33 бұйрығымен бекітілген, Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 9779 болып тіркелген Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті туралы ереженің 13-тармағы 9) тармақшасына сәйкес, бұйырамын: 1. Мыналар: 1) «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық) осы бұйрықтың 1-қосымшасына сәйкес; 2) «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық)) осы бұйрықтың 2-қосымшасына сәйкес бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы Заң басқармасымен бірлесіп заңнамада белгіленген тәртіпте: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін қамтамасыз етсін; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлігінде мемлекеттiк тiркегеннен кейiн он күнтiзбелiк күн iшiнде бұқаралық ақпарат құралдарына ресми жариялауға жіберсін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің ресми интернетресурсында міндетті жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің құрылымдық бөлімшелеріне және аумақтық органдарына жұмыс бабында басшылыққа алу үшін жеткізсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылауды өзіме қалдырамын. 5. Осы бұйрық ресми жариялауға жатады және 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі.

бар-лығы всего

Астана қаласы

«Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны мен оны толтыру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы

Мемлекеттік статистика органдары құпиялылығына кепілдік береді Конфиденциальность гарантируется органами государственной статистики Жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны Статистическая форма общегосударственного статистического наблюдения

Атауы Наименование

Зерттеуші мамандардың саны Численность специалистовисследователей

№34

Жол Қаржыландыру көздерінің коды атауы Код Наименование источников строки финансирования

Кеткен зерттеуші-мамандар Выбыло специалистовисследователей

ЖОО3-ны бітіргеннен кейін после окончания ВУЗа

Жол коды Код строки

Қабылданған зерттеушімамандар Принято специалистовисследователей соның ішінде: в том числе:

барлығы всего

2014 жылғы 30 қазан

соның ішінде: в том числе: тәжірибелік-конструкторлық ғылыми зерттеулер әзірлемелер научные исследования опытно-конструкторские разработки

4. ҒЗТКЖ-ны орындаған зерттеуші-мамандар санының қозғалысы, адам Движение численности специалистов-исследователей, выполнявших НИОКР, человек

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2014 жылғы 2 желтоқсанда Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №9919 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің бұйрығы

1.3.3

9. ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ішкі шығындардың қаржыландыру көздерін көрсетіңіз, мың теңге Укажите источники финансирования внутренних затрат на НИОКР, тысяч тенге

құрылысқа арналған жобалау жұмыстары проектные работы для строительства

3.2.1 3.3

тәжірибелік үлгі, бұйымдар топтамасын (өнімдер) дайын-дауизготовление опытных образцов, партий изделий (продукции)

3.1.1 3.2

1.3.2

жобалау-конструкторлық және технологиялық жұмыстар проектноконструкторские и технологические работы

3.1

қолданбалы прикладные

2.1 3

1.3 1.3.1

одан қолданбалы стратегиялық зерттеулерге из них на прикладные стратегические исследования тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелер опытно-конструкторские разработки жобалау-конструкторлық және технологиялық жұмыстар проектно-конструкторские и технологические работы тәжірибелік үлгілерді, бұйымдар топтамасын (өнімдер) дайындау изготовление опытных образцов, партий изделий (продукции) құрылысқа арналған жобалау жұмыстары проектные работы для строительства

Барлығы Всего

2

1.2.1

іргелі фундаментальные

1

Есепті жылдың басына бары Наличие на начало отчетного года

(Соңы. Басы 16-бетте). 3.1.1, 3.1.2, 3.2-ішкі бөлімдердің 1-бағанында байқалатын пәтердің (үйдің) реттік нөмірі қойылады. 2-бағанда баға тіркелетін базалық объектінің коды қойылады. 3.1.1, 3.1.2-ішкі бөлімдердің 3-10-бағандарда, 3.2-ішкі бөлімдердің 3-11-бағандарда пәтердің (үйдің) толық сипаттамасы: үйдің орналасқан жері (тұрғын үй кешенінің атауы, оның болуына байланысты), бөлме саны, жалпы алаңы, ас үйдің алаңы, үйдің қабырға материалдары, пәтер орналасқан қабаты мен үйдің қабаттылығы, құрылыс жылы жазылады. Бұл ретте «салынған жылы» бағанына салынған жылы бойынша деректер, немесе тұрғын үйді пайдалану мерзімін сипаттайтын басқа ақпарат қойылады. Көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған пәтерлер үшін де жөндеудің болуы, бір пәтерлі үйлер үшін – үй жанындағы жердің, есік алды құрылыстардың болуы және тұрғын үйдің бағасына ықпал ететін өзге де сипаттамалар, абаттандырылмаған тұрғын үйлер үшін – пәтерде (үйде) болмаған абаттандыру түрлері көрсетіледі. 3.1.1, 3.1.2-ішкі бөлімдердің 11-13-бағандарында, 3.2-ішкі бөлімдердің 12-14-бағандарында зерттелетін базалық объектідегі белгілі бір күнге пәтердің / үйдің бағалары тіркеледі. 3.1.1, 3.1.2-ішкі бөлімдердің 14-бағанында, 3.2-ішкі бөлімдердің 15-бағанында тұрғын үйдің сол немесе басқа түріне қатысты қосымша мәліметтер немесе белгілер жазылады. 7. 4-бөлімде тұрғын үйлерді: 4.1-ішкі бөлімде – абаттандырылған бір-, екі-, үш бөлмелі пәтерлерді, 4.2-ішкі бөлімде – су құбырлары, кәріз, орталықтан жылыту, ыстық сумен қамтамасыз ету коммуналдық жайлылықтардың біреуі жоқ төмен қабатты үйлердегі абаттандырылмаған пәтерлерді / бір пәтерлі үйлерді жалға беру бағалары туралы ақпарат толтырылады. 4.1, 4.2-ішкі бөлімдердің 1-бағанында байқалатын пәтердің (үйдің) реттік нөмірі қойылады. 2-бағанда бағалар тіркелетін базалық объектінің коды қойылады. 3-7-бағандарда (абаттандырылмаған тұрғын үй үшін – 3-8-бағандарда) пәтердің (үйдің) толық сипаттамасы: үйдің орналасқан жері (тұрғын үй кешенінің атауы, оның болуына байланысты), бөлме саны, жалпы алаңы, пәтер орналасқан қабаты мен үйдің қабаттылығы, жиһаздың, тұрмыстық техниканың болуы және өзге де сипаттамалар жазылады. Көп пәтерлі үйлердегі абаттандырылған пәтерлер үшін жөндеудің болуы, абаттандырылмаған тұрғын үйлер үшін – пәтерде (үйде) болмаған абаттандыру түрлері көрсетіледі. 4.1-ішкі бөлімінің 8-10-бағандарында, 4.2-ішкі бөлімінің 9-11-бағандарында зерттелетін базалық объектідегі белгілі бір күнге пәтердің / үйдің бағалары тіркеледі. 4.1-ішкі бөлімінің 11-бағанда, 4.2-ішкі бөлімінің 12-бағанда тұрғын үйдің сол немесе басқа түріне қатысты қосымша мәліметтер немесе белгілер жазылады.

Жылдық Годовая

17

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

«Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық 1. Бұл «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық) (бұдан әрі – Нұсқаулық) «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабының 8) тармақшасына сәйкес әзірленді және «Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар туралы есеп» (коды 0511104, индексі 1-ғылым, кезеңділігі жылдық) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыруды нақтылайды. 2. Келесі анықтамалар осы статистикалық нысанды толтыру мақсатында қолданылады: 1) ғылым кандидаты, ғылым докторы – ізденушілердің диссертацияны қорғауы негізінде берілетін ғылыми дәреже; 2) ғылыми зерттеулер - ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелеріне қол жеткізу мақсатында ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық және технологиялық жұмыстар шеңберінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілері тиісті ғылыми әдістермен және құралдармен жүзеге асыратын қолданбалы, іргелі, стратегиялық ғылыми зерттеулер; 3) іргелі зерттеу – табиғат, қоғам, адам дамуының негізгі заңдылықтары мен олардың өзара байланысы туралы жаңа ғылыми білім алуға бағытталған теорилық және (немесе) эксперименттік зерттеу; 4) қолданбалы зерттеулер – практикалық мақсаттарға қол жеткізу және нақты міндеттерді шешу үшін жаңа білім алуға және оны қолдануға бағытталған қызмет; 25) стратегиялық зерттеулер - стратегиялық міндеттерді шешуге бағытталған іргелі не қолданбалы зерттеулер; 6) философия докторы (PhD), бейіні бойынша доктор - тиісті мамандықтар бойынша докторантураның кәсіптік білім беру бағдарламаларын меңгерген және диссертация қорғаған адамдарға берілетін ғылыми дәреже. 3. 1-бөлімнің 1.1.1-жолын мемелекеттік сектор ұйымдары белгілейді. Мемлекеттік сектор құрамына келесі ұйымдар енеді: мемлекеттік басқаруды және жалпы қоғам қажеттілігін қамтамасыз ететін министрліктер мен ведомстволар; үкімет тарапынан толығымен қаржыландырылатын және қадағаланатын коммерциялық емес ұйымдар. Бұл ұйымдар ең алдымен үкіметке қызмет етеді және табыс табуды мақсат етпейді, негізінен әкімшілік және қоғамдық функцияларға қатысты зерттеу қызметтерімен айналысады. 1.1.2-жолды қаржыландыру көздеріне және құқықтық мәртебесіне қарамастан унивеситеттер және басқа да жоғары оқу мекемелері, олардың бақылауындағы немесе олармен байланысты ғылыми-техникалық институттар, экспериментальды орталықтар мен клиникалар енетін жоғары білім беру секторы ұйымдары белгілейді. Жоғары кәсіптік білім саласында тікелей қызмет етуші ұйымдар (Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жүйесіндегі ұйымдар). 1.1.3-жолды құрамына негізгі қызметі сату мақсатында өнім және қызмет өнідірісімен байланысты барлық кәсіпорындар мен ұйымдар енетін кәсіпкерлік сектордағы ұйымдар, соның ішінде мемлекет меншігіндегілер белгілейді; жоғарыда көрсетілген ұйымдарға қызмет көрсететін жеке коммерциялық емес ұйымдар (мұнда енетіндер: концерндер, акционерлік қоғамдар, салааралық ғылыми-техникалық кешендер, ауыл және орман шаруашылығындағы ұйымдар, құрылыс ұйымдары, көлік, байланыс, несиелендіру және қаржыландыру саласы (Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінен басқа), сауда, тұрмыстық және коммуналдық (шаруашылық) қызмет көрсетушілер) көрсетеді. 1.1.4-қатарын табыс алуды мақсат етпейтін (профессионалды қоғам, одақтар, ассоциациялар, қайырымыдылық ұйымдары және ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді жасайтын басқалары) ұйымдар енетін коммерциялық емес сектор ұйымдары. 1.2-жол ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (ҒЗТКЖ), яғни адам, мәдениет және қоғам туралы білім қорын арттыру мақсатында жүйелі түрде жүргізілген және осы білімді пайдалану тәсілдерін жоспарлау туралы шығармашылық жұмыстарды қамтиды. 1.6-жолдағы қызметкерлердің тізімдік санына азаматтық-құқықтық шарт бойынша жұмыс істейтін адамдардан басқа, жасасу мерзіміне байланыссыз еңбек шарты бойынша қабылданған адамдар, сондай-ақ қоса атқарушылық бойынша жұмысқа қабылданғандар саны енеді. 4. 2-бөлімде ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді орындаған қызметкерлер саны белгіленеді. Бұған басшылар, менеджерлер мен әкімшілерді есепке алғандағы тікелей ҒЗТКЖ-ға тартылған қызметкерлер санын жатқызу керек. 6-жолда ҒЗТКЖ-ны орындауға кеткен уақытты жазу керек. Негізгі қызмет алаңы тек ҒЗТКЖ болатын қызметкерлерді ғана есепке алу нәтижеде толық бағалауды бермейтіндіктен, сондай-ақ ҒЗТКЖ-мен айналысуға жұмыс уақытының бір бөлігін жұмсайтындарды ғана есепке алу толығымен есептеу артық бағалауға әкеліп соғатындықтан, ҒЗТКЖ-мен айналысытандарды есптеуді жұмыспен қамтудың толық эквиваленті арқылы жүргізу керек. Яғни, аталған қатарда қызметкердердің ҒЗТКЖ-мен айналысқан нақты уақыттарын көрсету қажет. Көрсеткіш қызметкерлердің жұмыс уақытын (бір жылдық орташа) бөлуді бағалауы бойынша толтырылады. 2-бөлімнің 7-қатарында сәйкесінші ҒЗТКЖ-дан басқа жұмыстарды орындауға кеткен уақытты толтырады. 6 және 7-жолдары келесі түрде толтырылады: Айталық бір ұйымда 10 адам өзінің негізгі жұмысынан басқа ҒЗТКЖ-мен айналысады. Бұл ретте, аталған қызметкерлер ҒЗТКЖ-мен төмендегідей уақыттар айналысты: бір күнде 3 адам 3 сағаттан, 5 адам 4 сағаттан, 2 адам 2 сағаттан. Сәйкесінше, ҒЗТКЖ-ға кеткен жалпы уақыт төмендегідей болады: (3 адам*3 сағат)+(5 адам*4 сағат)+(2 адам*2 сағат)= 33 сағат бір күнде. Барлығы, 10 адама бір күнде ҒЗТКЖ-ға 33 сағат жұмсады. Нәтижесінде осы ұйымдағы әрбәр адама ҒЗТКЖ-ға күніне орта есеппен 3.3 сағат жұмсаған (33 сағат/10)= 3.3 сағат. Сәйкесінше бір жылда ҒЗТКЖ-ға жұмсалған уақыт: (3,3 сағат*10 адам* бір жылдағы жұмыс күні). Басқа жұмыстарды орындауға кеткен уақыт (7-қатар) осыған ұқсас есептелінеді. Осы қатардағы дерек барлық жұмыс уақытымен ҒЗТКЖ-ны орындауға кеткен уақыттың айырмасы ретінде де есептелінеді. 2-бағандағы зерттеуші мамандарға, ғылыми зерттеулермен және әзірлемелермен кәсіби айналысатын және жаңа білімді, өнімдерді, әдістер мен жүйелерді құруда қатысатын, сондай-ақ көрсетілген қызмет түрлерін басқаруды тікелей жүзеге асыратын мамандар. Зерттеушілердің әдетте жоғары кәсіби білімі барлар жатады. 3-бағанда техникалық персоналдар жазылады. Бұларға қызметтік міндеттері техника, физика, биология, әлеуметтік немесе қоғамтану саласының бір немесе бірнеше техникалық білімі мен тәжірибесін меңгерген қызметкерлер жатады. 6-бөлімде зерттеуші-мамандар ғылым саласы бойынша ажыратылады. Ғылымдар саласына жаратылыстану, инженерлік әзірлемелер мен технологиялар, медицина, ауылшаруашылығы, әлеуметтік, гуманитарлық ғылымдар жатады: 1) жаратылыстану ғылымдарына математика және компьютер ғылымдары (математика және ілеспе салалар: компьютер ғылымдары және басқа да пәндер (тек БҚ әзірлеу; аппаратураны әзірлеуді басқа салаларда жіктеу қажет), физика ғылымдары (астрономия және ғарыш ғылымдары, физика, басқа да ілеспе пәндер), химия ғылымдары (химия, басқа да ілеспе пәндер), жер туралы ғылымдар (жерді және қоршаған ортаны зерделеу (геология, геофизика, минерология, физикалық география және басқа да геоғылымдар, метеорология және атмосфера туралы басқа да ғылымдар, соның ішінде климатты зерттеу, океанография, вулканология, палеоэкология, басқа да ілеспе пәндер) биология ғылымдары (биология, ботаника, бактериология, микробиология, зоология, энтомология, генетика, биохимия, биофизика, химиялық және ветеринария ғылымдарын қоспағанда басқа да ғылымдар) жатады; 2) инженерлік әзірлемелер мен технологияларға азаматтық техника (сәулет, құрылыс ғылымы және ғимараттар мен имараттарды жобалау және басқа да ілеспе пәндер), электр техникасы, электроника, техника және байланыс жүйелері, компьютерлік техника, (тек қана аппараттық қамтамасыз ету), басқа да инженерлік ғылымдар (химия, механика, металлургия, авиация және ғарыш, материалдарды жасау және олардың мамандандырылған бөлімшелері); ағаш өңдеу өнеркәсібі; геодезия, өнеркәсіп химиясы және т.с.с. қолданбалы ғылымдар; тамақ өнеркәсібі ғылымы мен технологиясы; мамандандырылған салааралық технологиялар, яғни жүйелік талдау, металлургия, тау-кен ісі, тоқыма технологиясы және басқа да ілеспе пәндер жатады; 3) медициналық ғылымдарға жалпы медицина (анатомия, цитология, физиология, генетика, фармацевтика, фармакология, токсикология, иммунология және иммуногематология, клиникалық химия, клиникалық микробиология, патология), клиникалық медицина (анестезиология, педиатрия, акушерлік және гинекология, ішкі аурулар медицинасы, хирургия, стоматология, неврология, психиатрия, радиология, терапия, отоларингология, офтальмология), және денсаулық жөніндегі ғылымдар (денсаулық сақтау мемлекеттік қызметтері, әлеуметтік медицина, гигиена, медбикелік қызмет көрсету, эпидемилогия) жатады; 4) ауылшаруашылығы ғылымдарына ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық аулау және осылармен байланысты ғылымдар (агрономия, мал шаруашылығы, балық шаруашылығы, орман шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы және осылармен байланысты пәндер) және ветеринарлық медицина жатады; 5) әлеуметтік ғылымдарға психология, экономика, білім беру ғылымдары (білім беру және осыларға байланысты пәндер) және ғылымдар (антропология (әлеуметтік және мәдени) және этнография, демография, жағрафия (адам, экономикалық және әлеуметтік), қалалар мен ауылдарды жоспарлау, менеджмент, юриспруденция, лингвистика, саяси ғылымдар, әлеуметтік, ұйымдастыру және әдістер, әлеуметтік ғылымдар, сондай-ақ салааралық, әдіснамалық, тарихи және осы топтарға жататын басқа да ғылыми қызметтер) жатады; 6) гуманитарлық ғылымдарға (тарих, ежелгі тарих және орта ғасырлар тарихы, және басқалары секілді қосалқы тарих пәндерімен бірге археология, нумизматика, палеография, генеалогия) тілдер және әдебиет (ежелгі және заманауи), басқа гуманитарлық ғылымдар (философия (ғылым және техника тарихын қоса алғандағы), өнер, өнер тарихы, өнертану, сурет салу, мүсін, музыка, драма өнері; дін, теология, әдіснамалық, тарихи және басқа да ғылыми қызметтерге байланысты гуманитарлық ғылымдарға қатысы бар басқа салалар мен мысалдар) жатады. 5. 7-бөлімде ҒЗТКЖ-ға шығыстар көрсетіледі және бұлар еңбекақы төлеуге кеткен шығыстар және ағымдағы шығыстар, сондай-ақ құралдарға, жабдықтарға, ғимараттар мен жерді сатып алудан тұратын ағымдағы және күрделі шығыстар жиынтығынан тұрады. 1-жолда ішкі шығындар көрсетіледі. Бұған есепті жылда ұйым ішінде өз күшімен орындаған ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсалған шығыстар, ағымдағы және күрделі шығындар енеді. Ағымдағы шығындар - еңбекақы төлемдері және өзге де ағымдағы шығындар жиынтығы. Ал, күрделі шығыстар - негізгі қорлар құрамына енетін жер телімдерін сатып алуға, құрылыс немесе ғимаратты сатып алуға, жабдықтарды сатып алуға кеткен шығындар. 1.3-жолда қосалқы қызметтерге сәйкесінше ұйым шеңберінде орындала ма әлде сыртқы жабдықтаушылардан сатып немесе жалға алынғадығына қарамастан жұмсалған шығыстар көрсетіледі. Мысалы: ғимараттар мен жабдықтарды, компьютерлік қызметтерді, ҒЗТКЖ бойынша есептерді қағаз бетіне түсіру бойынша күзет, жөндеу және техникалық қызмет көрсетулер. 2-жолда сыртқы шығындар, яғни ұйымның басқа ұйымдарға (есеп тапсырушы ұйымдармен бірге келісімшарт бойынша серіктес-ұйымдарға) ҒЗТКЖ орындағаны үшін төлеген шығыстары көрсетіледі. 6. 7-бөлімнің 2.3-қатарында ұйымдардың ғылыми және басқа да зерттеулер, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жүргізуі үшін зерттеу институттарына берген қайтарымсыз субсидилері құндық мәнінде көрсетіледі. 7. 9-бөлімнің 1.1 - 1.5.4-қатарларында қаржыландыру көздеріне қарай ҒЗТКЖ-ға жұмсалған ағымдағы шығыстардың құрылымы төмендегідей көрсетіледі: 1) 1.1-қатарында (меншікті қаражат) - жеке қаражат, соның ішінде өнідірлген тауар және қызметке қойылған қосымша құн есебінен алынған пайда есебінен; 2) 1.2-қатарында (республикалық бюджет) – ұйымның тапсырыс берушіден келісім-шарт бойынша немесе тікелей республикалық бюджеттен алынған қаражаты есебінен;

«Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 19 наурыздағы Заңының 12-бабының 3) және 8) тармақшаларына, сонымен қатар Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика Министрінің 2014 жылғы 30 қыркүйектегі № 33 бұйрығымен бекітілген, Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 9779 болып тіркелген Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті туралы ереженің 13-тармағы 9) тармақшасына сәйкес, бұйырамын: 1. Мыналар: 1) «Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес; 2) «Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық осы бұйрыққа 2-қосымшаға сәйкес бекітілсін. 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы Заң басқармасымен бірлесіп заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін қамтамасыз етсін; 2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлігінде мемлекеттiк тiркегеннен кейiн он күнтiзбелiк күн iшiнде бұқаралық ақпарат құралдарына ресми жариялауға жіберсін; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің интернетресурсында міндетті жариялануын қамтамасыз етсін. 4. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің Статистикалық қызметті жоспарлау басқармасы осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің құрылымдық бөлімшелеріне және аумақтық органдарына жұмыс бабында басшылыққа алу үшін жеткізсін. 5. Осы бұйрықтың орындалуын бақылауды өзіме қалдырамын. 6. Осы бұйрық ресми жариялауға жатады және 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі. Төраға Мемлекеттік статистика органдары құпиялылығына кепілдік береді Конфиденциальность гарантируется органами государственной статистики Жалпымемлекеттік статистикалық байқаудың статистикалық нысаны Статистическая форма общегосударственного статистического наблюдения

Ә.СМАЙЫЛОВ.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 4 қарашадағы №40 бұйрығына 1-қосымша Приложение 1 к приказу Председателя Комитета по статистике Министерства Национальной экономики Республики Казахстан от 4 ноября 2014 года №40

Статистикалық нысанды www.stat.gov.kz сайтынан алуға болады Статистическую форму можно получить на сайте www.stat.gov.kz

Статистикалық нысан коды 7823108 код статистической формы 7823108

Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны Электронная форма ввода данных для регистрации цен на потребительские товары и услуги

Ц-101э Күн сайынғы Ежедневная

Есепті кезең Отчетный период

1. Байқаудың базалық объектісі (тізімнен таңдау) Базовый объект наблюдения (выбор из списка) 1.1 Базалық объектінің сипаттамасы Характеристика базового объекта

жыл год ______________________________________

Атауы Наименование Коды Код Мекенжайы Адрес Тіркеу күніндегі өкіл тауарлар (қызметтер) саны Количество товаров (услуг) - представителей в день регистрации 2. Базалық объектідегі өкіл тауар (қызмет) (тізімнен таңдау) Товар (услуга) - представитель в базовом объекте (выбор из перечня) №

Коды Код

Өкіл тауардың (қызметтің) атауы Наименование товара (услуги) -представителя

Тіркеу күні Дата регистрации

Тіркеу уақыты Время регистрации

3. Алғашқы статистикалық деректер Первичные статистические данные 1 2

3 4 5 6 7 8

9

10 11 12 13 14 15 16

Өкіл тауардың (қызметтің) атауы Наименование товара (услуги) - представителя Өлшем бірлігі Единица измерения Өткен кезең Предыдущий период Өкіл тауардың (қызметтің) мәртебесі Статус товара (услуги) - представителя Өкіл тауардың (қызметтің) сипаттамасы Характеристика товара (услуги) - представителя Өндірген ел Страна производства Бөлшектеп өлшеу Расфасовка Тіркеу сәтіндегі баға, теңге Цена в момент регистрации, тенге Қайта есептеу бағасы, теңге Цена в пересчете, тенге Есепті кезең Отчетный период Өкіл тауардың (қызметтің) мәртебесі (өткен кезеңмен салыстырмалыққа сәйкес таңдау) Статус товара (услуги) - представителя (выбор согласно сопоставимости с предыдущим периодом) Өкіл тауардың (қызметтің) сипаттамасы Характеристика товара (услуги) - представителя Өндіруші ел Страна производства Бөлшектеп өлшеу (көрсетіледі) Расфасовка (указывается) Тіркеу сәтіндегі баға, теңге (көрсетіледі) Цена в момент регистрации, тенге (указывается) Қайта есептеу бағасы, теңге Цена в пересчете, тенге Баға индексі Индекс цен Ескерту Примечание Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитеті төрағасының 2014 жылғы 4 қарашадағы №40 бұйрығына 2-қосымша

«Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық 1. Осы «Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыру жөніндегі нұсқаулық «Мемлекеттік статистика туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабы 8) тармақшасына сәйкес әзірленді және «Тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағаларын тіркеуге арналған деректерді енгізудің электрондық нысаны» (коды 7823108, индексі Ц-101э, кезеңділігі күн сайынғы) жалпымемлекеттік статистикалық байқауының статистикалық нысанын толтыруды нақтылайды. 2. Келесі анықтамалар осы статистикалық нысанды толтыру мақсатында қолданылады: 1) базалық объект – бағаны тіркеу үшін іріктеп алынған байқау объектісі; 2) бөлшектеп өлшеу – тіркелген тауардың сандық (салмақтық) көрсеткіші; 3) баға индексі – өткен кезеңмен салыстырғандағы есепті кезеңдегі бағалар деңгейі өзгерісінің салыстырмалы көрсеткіші; 4) өкіл тауар (қызмет) – тауарлардың, қызметтердің сапасы мен негізгі тұтынушылық қасиеттеріне әсер етпейтін болмашы өзгешеліктерімен (бөлшектерімен) ерекшеленетін және өзінің тұтынушылық белгісі жағынан біркелкі тауар тобындағы тауарлардың нақты түрлерінің жиынтығы; 5) өкіл тауардың (қызметтің) мәртебесі – бағаны тіркеу уақытында сатылымда тіркелетін тауардың, қызметтің бар, уақытша жоқ немесе болмауы және оның өткен кезеңмен салыстырмалылығын қамтамасыз ету; 6) өндіруші ел – тауар өндіріліп шығарылған ел; 7) тіркеу бағасы – сапасына, сату шарттары және уақыт кезеңі анық белгіленген нақты бөлшектеп өлшенген тауарға немесе көрсетілген қызметке төленген ақша бірлігінің саны. 3. Баға мен тарифтерді базалық сауда объектілерінде және қызмет көрсету саласында тасымалданатын есептеуіш құрылғыны (бұдан әрі – ТЕҚ) қолдана отырып, электрондық тіркеуді статистика органдары жүзеге асырады. 4. Статистикалық нысанның бірінші бөлімінде ТЕҚ-да тіркеу күніне жүктелген тізімнен бағаны тіркеуге қажетті нақты базалық объект және қажет жағдайда, 1.1 кіші бөлімінен оның толық сипаттамасы таңдалады. Екінші бөлімде тізімнен нақты базалық объектідегі бағасын тіркеуге жататын өкіл-тауар (қызмет) таңдап алынады. Үшінші бөлімде 1-2-жолдар тұтыну тауарлары мен қызметтерінің тізімінен және «Өлшем бірліктерінің мемлекетаралық жіктеуші» (ӨБМЖ) анықтамалығынан таңдалынады. Базалық объектілердің тізімі, тұтыну тауарлары мен қызметтерінің тізімі, тауарлар мәртебесінің анықтамалығы (бұдан әрі – ТМА) және ӨБМЖ тіркеу басталғанға дейін өңірлік органдардың баға жинау бойынша мамандарымен ТЕҚ-ға жүктеледі. 5. 3-8-жолдарда автоматты түрде бағаны тіркеудің өткен кезеңінің ақпараты көрсетіледі. 6. Есепті кезеңде 9-13-жолдар міндетті түрде толтырылады. 9-жол ТМА-дан таңдалады. 10,11-жолдарға деректер автоматты түрде 4,5-жолдардан тасымалданады және есепті (9-жол) мен өткен (3жол) кезеңдердегі тауар мәртебесінің сәйкестілігіне байланысты оларды түзетуі мүмкін. 12-жолда тіркелген тауардың нақты бөлшектелген өлшемі көрсетіледі. 13-жолда тіркелген тауардың, қызметтің нақты бөлшектелген өлшеміне баға енгізіледі. Баға теңге және тиынмен тіркелетін (үтірден кейін екі белгімен) тұрғын үй коммуналдық қызметтердің жекелеген түрлеріне тарифтерден басқаларына бүтін сандармен көрсетіледі. 14-жолда тіркеу бағасын (13-жол) стандартты өлшем бірлігіне автоматты түрде қайта есептеу жүзеге асырылады: 13-жол / 12-жол × стандартты өлшем бірлігіндегі салмағы (саны). 15-жолда қайта есептелген есепті кезеңдегі бағаны (14-жол) қайта есептелген өткен кезеңдегі бағаға (8жол) бөліп, 100%-ға көбейткенде баға индексі автоматты түрде анықталады. Үтірден кейінгі бір белгіге дейін дөңгелектенеді. 16-жол егер 15-жолдағы баға индексі 90%-дан кем болса немесе 110%-дан жоғары болса толтырылады. Өкілтауардың (қызметтің) баға өзгерісінің себебі, сонымен қатар өкіл-тауардың (қызметтің) сипаттамасы өзгерген жағдайда және басқасы көрсетіледі. Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2014 жылғы 12 желтоқсандағы Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне № 9952 болып енгізілді.


www.egemen.kz

____________________________________________________________банк шотына енгізілді. Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету қағидаларын, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу тәртібімен таныстым. Басшы

___________________________________ (ТАӘ, қолы) Бас бухгалтер (болған жағдайда) ____________________________________ (ТАӘ, қолы) М.О. (болған жағдайда)

Нысан ___________________________________ (департаменттің атауы) ___________________________________ (департамент басшысының ТАӘ) ________________________________ (толтырылған күні) Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы импорттаушылардың есебі ____________________________________________________________________________________________ (алкоголь өнімін әкелуді (импортын) жүзеге асыратын алушының атауы, ЖСН/БСН және орналасқан орны)

9

10

11

12

13

Басшы _____________ __________________ (ТАӘ) (қолы) Бас бухгалтер (ол болған жағдайда) _________________________ (ТАӘ) М.О. (ол болған жағдайда)

р/с №

Түскен күні

Алушының ЖСН/БСН

Алушының атауы

Есепті кезең

Қабылданған күні

Расталған күні

ескерту

1

2

3

4

5

6

7

8

14

жиыны

желтоқсан

қазан

қараша

13

15

16

17

р/с №

Төлем тапсырмасының күні 2

1

Төлем тапсырмасының нөмірі 3

Сомасы 4

2

3

5

11

12

13

14

15

жиыны

желтоқсан

қараша

қазан

қыркүйек

тамыз

шілде

мамыр

маусым

сәуір

наурыз

ақпан

қаңтар 4

16

6

Нысан

р/с №

Департаменттің атауы

Төлем тапсырмасының көшірме жазбасының күні

1

2

3

Төлем тапсырмасының нөмірі 4

Қайтару жүргізілетін алушының ЖСН/БСН 5

Қайтару жүргізілетін алушының атауы 6

Алушыға қайтаруға жататын сома 7

Бюджетке аударуға жататын сома 8

Алынған акциздік таңбалардың саны (дана)

1

2

ескерту

Қазынашылық органының орындаған күні

11

12

13

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 12-қосымша Нысан

Қамтамасыз ету сомасын есепке алу жөніндегі дербес карточка Импорттаушының атауы ____________________________ Импорттаушының ЖСН/БСН _________________________________ Мекенжай_______________________________________________

Операция Құжаттың р/с басындағы нөмірі мен № сальдо күні

1

2

4

5

6

7

Міндеттерді орындау мерзімі (күні)

8

Шығыс

Төлем құжаты

Алушыға нө- қайтамі- рылған күні рі сома

9

10

11

ЖүкқұжатАкциздік тың нөмірі таңбалардың берілген күні 3

4

Акциздік таңбаларды алушының атауы не ТАӘ, ЖСН/БСН 5

Акциздік таңбаларды алушының уәкілетті өкілінің ТАӘ, құжаттарының деректері (жеке куәлігінің №-мен берілген күні, алуға сенімхат) 6

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 17-қосымша

20___ ж. «____» ___________ ________________________________________________________________________________ (департаменттің атауы, мекенжайы, ЖСН/БСН) ________________________________________________________________________________ (лауазымы, ТАӘ) құрамындағы Комиссия атынан қабылдайды, ал есепке алу бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды алушы _________________________________________________________________________ атынан (алушының атауы, ЖСН/БСН, мекенжайы) ________________________________________________________________________________ (алушының, не уәкілетті адамның ТАӘ) _________________________________________________________________________ данада (жазбаша) есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды өткізеді, соның ішінде: ________________________________________________________________________________ (есепке алу-бақылау таңбаларының түрлері, сериялары мен нөмірлер диапазондары немесе акциздік таңбалардың түрі) 1. Жоғарыда көрсетілген есепке алу-бақылау таңбалары немесе акциздік таңбалар ________________________________________________________________________________ себептері бойынша қайтарылады. Қабылдадым: (комиссия мүшелерінің және материалдық-жауапты тұлғаның ТАӘ, қолы): Өткіздім: (алушының, не уәкілетті адамның ТАӘ): қолы М.О.

қолы М.О. (болған жағдайда)

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 18-қосымша Нысан

Есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды жою актісі

Мына құрамдағы Комиссия: (комиссия мүшелерінің, материалдық-жауапты тұлғаның және алушының ТАӘ, лауазымы, қолы): М.О. (болған жағдайда) Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 19-қосымша Нысан 20_____жылдың_____________________жағдай бойынша (ай) алушылар алған есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды пайдалану туралы есеп

Алушының атауы не ТАӘ, СТН/БСН 1

2

3

4

5

6

7

8

М.О. (болған жағдайда) Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 20-қосымша

12

Облыстар, Астана және Алматы қалалары бойынша мемлекеттік кірістер департаменттері 1 Басшы

Бюджетке аударылды

13

14

Есепке алу-бақылау таңбалары немесе акциздік таңбалар мәлімделді 2

Есепке алу-бақылау таңбалары немесе акциз таңбалар үшін төленді

Есепке алу-бақылау таңбалары немесе акциз таңбалар берілді

3

4

________________________________________________ (ТАӘ, қолы) _________________________________________________ (ТАӘ, қолы)

Бұйрық Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 20 қаңтардағы Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №10108 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің бұйрығы

Департаментке ұсынылған күнi

Кіріс

Нысан

М.О. (болған жағдайда)

кестенің жалғасы Алушының банк деректемелерi Бенифициар-банктiң атауы Жеке және банктiк сәйкестендiру сәйкестендiру коды коды (БСК) (ЖСК) 9 10

ескерту

Бюджетке аударылған сома

Алушыға қайтару сома

Нақты орындау мерзімі

Қамтамасыз етудің қолданыс мерзімі

Төлем тапсырмасының, түбіртектің, төлемді растайтын құжаттың нөмірі және күні

Міндеттемені қамтамасыз ету сомасы

Алушының атауы және оның деректемелері

Акциздік таңбаларды алған күн

Бас бухгалтер (болған жағдайда)

Операция соңындағы сальдо

15

17

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 6-қосымша

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 16-қосымша

Нысан

Міндеттемені қамтамасыз ету сомасын қайтаруға төлем тапсырмаларын тіркеу журналы

мың дана

Мемлекеттік кірістер комитетінің жауапты атқарушысы______________________________________ (ТАӘ, телефон нөмірі)

3

Есепке алу-бақылау Алушының нетаңбаларды алушының месе алушының уәкілетті өкілінің ТАӘ, уәкілетті құжаттарының деректері тұлғасының (жеке куәлігінің №-мен қолы берілген күні, алуға сенімхат) 5 6

Облыстар, Астана және Алматы қалалары бойынша мемлекеттік кірістер департаменттері қимасында берілген есепке алу-бақылау таңбалары мен акциздік таңбалар туралы есеп дана

«Бекітемін» Департамент басшысы ________________________________ (қолы, ТАӘ) 20_____ ж. ______ _______________

Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын алкоголь өнімдеріне есепке алу-бақылау таңбаларын немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды жасауға өтінім

1

Ескерту*

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 11-қосымша

Нысан

Департаменттің атауы 6 7 8 9 10

Орындалғаны/орындалмағаны туралы белгі* 5

_________________________ (ТАӘ, қолы) Департаменттің жауапты орындаушысы _________________________ (ТАӘ, қолы)

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 5-қосымша

Ескерту (Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін темекі өнімдеріне «парақтық» немесе «қиылған» акциздік таңбалардың түрін көрсету керек)

2

Есепке алубақылау таңбаларын алушының атауы не ТАӘ, ЖСН/БСН 4

Басшы__________________________________________________________ (ТАӘ, қолы) Бас бухгалтер____________________________________________________ (болған жағдайда) (ТАӘ, қолы)

Департаменттің басшысы

Мемлекеттік кірістер комитетінің жауапты орындаушысы______________________________________ (ТАӘ, телефон нөмірі)

өтінімнің түрі: (алдағы жылға, жаңадан құрылғандар немесе қызметін бастағандар үшін, қосымша)

1

Нысан Төлем тапсырмаларының тізілімі _____________________________________________ (департаменттің атауы) __________________________________________________________ (аумақтық қазынашылық органының атауы) __________________________________________ (тізілім ұсынылған күн)

_____________ (қолы)

мың дана

Жүкқұжаттың нөмірі

дана

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 10-қосымша

Төленуін қамтамасыз ету сомасы

12

саны (дана) Нысан

Құжаттың нөмірі

11

қыркүйек

тамыз

шілде

маусым

мамыр

сәуір

Департаментінің атауы 6 7 8 9 10

сериясы және нөмірлер диапазоны *

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 9-қосымша

Құжаттың күні

5

наурыз

4

ақпан

қаңтар

3

саны (дана)

* Нөмірлер диапазоны – бірінші және соңғы нөмірлерімен кезектілікпен ұсынылған бір сериядағы есепке алубақылау таңбаларының кезекті нөмірлерінің жиынтығы

мың дана

Ескерту (Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін темекі өнімдеріне «парақтық» немесе «қиылған» акциздік таңбалардың түрін көрсету керек)

Берілген есепке алу-бақылау таңбаларының саны (дана)

«Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету қағидаларын, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу тәртібі мен қамтамасыз ету мөлшерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2014 жылғы «___» _________ № ___ бұйрығына сәйкес біз, _______________________________________________________ _________________________ құрамдағы комиссия ________________________________________________________________ данада есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды есептен шығаруды және өртеу жолымен жоюды жүргіздік, оның ішінде: _____________________________________________________________________________________________ (есепке алу-бақылау таңбаларының түрлері, сериялары және нөмірлерінің диапазондары, акциздік таңбалардың түрлері)

________________________ (қолы) _________________________ (қолы)

Нысан Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін алкоголь өнімдеріне есепке алу-бақылау таңбаларын немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды жасауға өтінім

2

күні

Департаментке бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған есепке алу-бақылау таңбалары қайтарылды

М.О. * бұл жолдарды аумақтық қазынашылық органының жауапты орындаушысы толтырады

өтінімнің түрі: (алдағы жылға, жаңадан құрылғандар немесе қызметін бастағандар үшін, қосымша)

Есепке алубақылау таңбалары берілген күн

Есепті кезеңнің соңына қалғаны

___________________ (ТАӘ) _______________________ (ТАӘ)

Бас бухгалтер (болған жағдайда)

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 4-қосымша

1

мемлекеттік кірістер органы растаған тауарлар әкелу және жанама салықтар төлеу туралы өтініш

сериясы және нөмірлер диапазоны *

саны (дана)

Есепке алубақылау таңбалары берілді сериясы және нөмірлер диапазоны *

Алкоголь өнімінің сыйымдылығы

Есепке алу-бақылау таңбаларына алкоголь өнімінің атауы

Алкоголь өнімінің түрі

Басшы

Ескерту (Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін темекі өнімдеріне «парақтық» немесе «қиылған» акциздік таңбалардың түрін көрсету керек) 14

жылына барлығы

8

желтоқсан

7

қараша

6

қазан

5

қыркүйек

маусым

4

шілде

мамыр

3

тамыз

сәуір

2

Алкоголь өнімін таңбалау үшін есепке алу-бақылау таңбалары пайдаланылды

Барлығы ______ дана есепке алу-бақылау таңбалары берілген, оның ішінде: _____ дана таңбалау үшін пайдаланылды; ______ дана қайтарылды; _____ дана қалды. Есепке қосымша ______ парақта.

Қазақстан Республикасының аумағына импортталатын алкоголь өнімдеріне есепке алу-бақылау таңбаларын немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды жасауға өтінім

1

Есепке алу-бақылау таңбаларын алу туралы жүкқұжаттың күні

Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы есептін қабылдауды сұрайды

Нысан __________________________________ (департаменттің атауы) __________________________________ (департамент басшысының ТАӘ) _________________________________ алушының атауы, ЖСН/БСН

өтінімнің түрі: (алдағы жылға, жаңадан құрылғандар немесе қызметін бастағандар үшін, қосымша)

Нысан Алушыларға есепке алу-бақылау таңбаларды беруді есепке алу журналы

Есепке алубақылау немесе акциздік таңбалар жоғалды

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 3-қосымша

4

Мемлекеттік кірістер органы материалдықжауапты тұлғасының ТАӘ 5

Нысан

Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы импорттаушылардың есебін тіркеуді есепке алу журналы

Басшы ___________________________________ __________________ (ТАӘ) (қолы) Бас бухгалтер (ол болған жағдайда) _____________________ _____________ (ТАӘ) (қолы) М.О. (ол болған жағдайда)

Жүкқұжаттың нөмірі

Есепке алубақылау немесе акциздік таңбалар қайтарылды

13

Алынған есепЖеткізушіге қайтарылған ке алу-бақылау есепке алу-бақылау таңбаларының немесе таңбаларының немесе акциздік таңбалардың акциздік таңбалардың саны саны (дана) (дана) 2 3

Есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды қабылдау-беру актісі

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 8-қосымша

11

Есепке алубақылау немесе акциздік таңбалар бүлінді

12

10

Есепке алубақылау немесе акциздік таңбалар пайдаланылды

11

9

Есепке алубақылау немесе акциздік таңбалар алынды

10

8

Есепті кезеңнің басына қалғаны

жылына барлығы

9

7

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 15-қосымша

20_____жылғы «____»_______________ № ________________ төлем құжатымен

Алушының орындалмаған міндеттемелері бойынша

желтоқсан

8

р/с №

акциз ________________________________________________________ сомасында (сомасы жазбаша)

БСК

қараша

7

6

Алушыларға акциздік таңбаларды беру журналы

____________________________________________________________банк шотына енгізілді

Басқа міндеттеме есебіне

қазан

6

қыркүйек

5

шілде

4

тамыз

3

мамыр

сәуір

2

маусым

наурыз

1

Жеткізушіден есепке алу- бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды алу күні 1

М.О. (болған жағдайда)

Ескерту (Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін темекі өнімдеріне «парақтық» немесе «қиылған» акциздік таңбалардың түрін көрсету керек) 14

5

20_____жылғы «____»_______________ № _________________________ төлем құжатымен

Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін алкоголь өнімдеріне есепке алу-бақылау таңбаларын немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды жасауға өтінім мың дана

4

Нысан

Есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды алуға өтініш _______________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ (алушының атауы, ЖИН/БСН, мекенжайы) «________»_____________________________________________________ дана cанында (жазбаша) есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды беруді сұрайды. есепке алу-бақылау немесе акциздік таңбаларын сатып алуға ақша ________________________________________________________________ сомасында (сомасы жазбаша)

Нысан __________________________________ (департаменттің атауы) __________________________________ (департамент басшысының ТАӘ) __________________________________ алушының атауы, ЖСН/БСН

өтінімнің түрі: (алдағы жылға, жаңадан құрылғандар немесе қызметін бастағандар үшін, қосымша)

3

Жеткізушіден есепке алу-бақылау таңбаларын немесе акциздік таңбаларды алуды есепке алу журналы

___________________________________ (департамент басшысының ТАӘ)

Есепке алу-бақылау таңбаларын алу туралы жүкқұжаттың нөмірі

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 2-қосымша

2

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 14-қосымша

Нысан ___________________________________ (департаменттің атауы)

Штрих-код жапсыруға өтініштің күні

Басшы __________________________________ (ТАӘ, қолы) Бас бухгалтер __________________________________ (болған жағдайда) (ТАӘ, қолы) М.О. (болған жағдайда)

1

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 7-қосымша

Штрих-код жапсыруға өтініштің нөмірі

Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін әкелген кезде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттеме ____________________________________________________________________________ (импорттаушының атауы, ЖСН/БСН, ____________________________________________________________________________ мекенжайы, банк деректемелері) «Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету қағидаларын, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу тәртібі мен қамтамасыз ету мөлшерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қаржы Министрінің 2014 жылғы __ __________ № ____ бұйрығына сәйкес есепке алу-бақылау таңбаларын мақсатына сәйкес пайдалануға, Міндеттемені қамтамасыз ету үшін тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына ақша төлеуге, өндірушінің алкоголь өніміне жапсыруы үшін есепке алу-бақылау таңбаларын әкетуді жүзеге асыруға, Қазақстан Республикасының аумағына есепке алу-бақылау таңбаларымен таңбаланған алкоголь өнімін әкелуді және оны межелі жеріне жеткізуді жүзеге асыруға, бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған есепке алу-бақылау таңбаларын берген Департаментке қайтаруға, импортталған алкоголь өнімі бойынша жанама салықтарды төлеуге, Департаментке белгіленген мерзімде импорттаушылардың Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы есепті табыс етуге міндеттенеді. Жоғарыда көрсетілген әрекеттер орындалмаған жағдайда, осы Міндеттемені орындауды қамтамасыз ету сомасы болып табылатын ақшаны Департамент мемлекеттік бюджеттің кірісіне аударады. «____» ________________ ж.

Нысан

Мемлекеттік кірістер органының уақытша ақша орналастыру шотына енгізілгені туралы төлем құжаттарының тізілімі Алушының ЖСН/ БСН

Есепке алу-бақылау таңбаларына штрих-код жапсыру үшін өтініш _______________________________________________________________________________ (алушының түрі: өндіруші, үшінші елдерден импорттаушы, Кеден одағының елдерінен импорттаушы, алушының атауы, ЖСН/БСН, мекенжайы) ________________________________________________________________________________ (сатып алушының атауы, ЖСН/БСН) _____________________________________________________ дана санында (жазбаша) есепке алу-бақылау таңбаларына штрих-код жапсыруды сұрайды. Есепке алу-бақылау таңбаларының көрсетілген саны мына тауарларды шығару үшін қажет: Алкоголь өнімінің пин-коды (болған кезде): ___________________________________ ________________________________________________________________________________ (мыналарды көрсету қажет: құю күні, шыққан елі, сәйкестік сертификаты; импорттаушылар үшін - шарттың (келісімшарттың) нөмірі) Алкоголь өніміне пин-код болмаған кезде: ___________________________________________________________________________ (алкоголь өнімінің атауы, түрі, сыйымдылығы мен күштілігі) өнім бірлігінің бағасы:______________________________________теңге Есепке алу-бақылау таңбаларын сатып алуға ақша ________________________________________________________________________________ (сомасы жазбаша) Сомасында 20__ жылғы «____»_____№____________________________төлем құжатымен ____________________________________________________________ банк шотына енгізілді акцизді төлеу үшін ақша___________________________________________________________ (сомасы жазбаша) сомасында 20 ___ жылғы «____»_______________№_________________төлем құжатымен _____________________________________________________________банк шотына енгізілді Басшы ___________________ _________________ (ТАӘ, қолы) (қолы) Бас бухгалтер (ол болған жағдайда) ___________________ _________________ (ТАӘ, қолы) (қолы) М.О. (болған жағдайда)

Нысан ___________________________________ (департаменттің атауы) ___________________________________ (департамент басшысының ТАӘ) Тіркеу № ______ __________ __________ ж. (департамент толтырады)

ақпан

2. Темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды, алкоголь өніміне (шарап материалдары мен сыраны қоспағанда) есепке алу-бақылау таңбаларын, алу, есепке алу, сақтау, беру және Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде импорттаушылардың есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемесін, есебін табыс ету тәртібі 7. ЕБТ және акциз таңбаларын алушылар ақпараттық жүйе арқылы салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілері орналасқан жері және (немесе) тіркеу орны бойынша Департаментке жаңа күнтізбелік жыл басталғанға дейін 30 (отыз) күнтізбелік күннен кешіктірмей осы Қағидаларға 2, 3-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша ЕБТ және акциздік таңбалар жасауға өтінім (бұдан әрі - өтінім) береді. 8. Департамент ақпараттық жүйе арқылы 3 (үш) күнтізбелік күннен аспайтын мерзімде алушылар табыс еткен алдағы жылға өтінімдерді келіседі. Осы Қағидалардың 14-тармағында көрсетілген сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) көшірмесі табыс етілмеген жағдайда Департамент алдағы жылға өтінімді келісуден бас тартады. 9. Комитет жаңа күнтізбелік жыл басталғанға дейін 25 (жиырма бес) күнтізбелік күннен кешіктірмей жеткізушіге Департаменттермен келісілген осы Қағидаларға 4, 5-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша алдағы жылға жиынтық өтінімдерді қағаз түрінде береді. 10. Жаңадан құрылған немесе алкоголь өнімін немесе темекі өнімдерін өндіру және (немесе) олардың айналымы жөніндегі қызметін бастаған алушылар ақпараттық жүйе арқылы салық салу объектілері және (немесе) салық салуға байланысты объектілері орналасқан жері және (немесе) тіркеу орны бойынша Департаментке осы Қағидаларға 2, 3-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алу жүзеге асырылатын айдың 1-не дейін 25 (жиырма бес) күнтізбелік күннен кешіктірмейтін мерзімде әрбір ай бойынша бөліп өтінімдерді табыс етеді. Алушылар бұрын берілген өтінімдерге ЕБТ немесе акциздік таңбалар түрлері мен саны бөлігінде өзгерістер мен толықтырулар бар өтінімдерді мемлекеттік кіріс органдарына таңбалар алу жүзеге асырылатын айдың 1-не дейін 25 (жиырма бес) күнтізбелік күннен кешіктірмей осы Қағидаларға 2, 3-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша табыс етеді. Департамент ақпараттық жүйе арқылы алушылар табыс еткен осы тармақта көрсетілген өтінімдерді 3 (үш) күнтізбелік күн ішінде келіседі. Осы Қағидалардың 14 - тармағында көрсетілген сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) көшірмесі табыс етілмеген жағдайда Департамент өтінімді келісуден бас тартады. 11. Осы Қағидалардың 7 және 10-тармақтарында көрсетілген талаптар сақталмаған кезде Департамент өтінімдерді қабылдамайды. Алушылар табыс еткен, оның ішінде алдағы жылға арналған өтінімдер келесі күнтізбелік жылға көшірілмейді. 12. Алушыларға берілген ЕБТ немесе акциздік таңбалар иеліктен алынбайды және өзге жеке және заңды тұлғаларға берілмейді. 13. Комитет ЕБТ немесе акциздік таңбалар алу жүзеге асырылатын айдың 1-не дейін 15 (он бес) күнтізбелік күннен кешіктірмей жеткізушіге осы Қағидаларға 4, 5-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша Департаментпен келісілген бұрын берілген өтінімдерге ЕБТ немесе акциздік таңбалар түрлері мен саны бөлігінде өзгерістер мен толықтырулар бар жиынтық өтінімдерді, сондай-ақ жаңадан құрылған немесе алкоголь өнімін немесе темекі өнімдерін өндіру және (немесе) олардың айналымы жөніндегі қызметін бастаған алушылардың жиынтық өтінімдерін жібереді. 14. Алкоголь өнімін немесе темекі өнімдерін импорттайтын алушылардан өтінімдерді қабылдау, соның негізінде акцизделетін тауарлар әкелу жүзеге асырылатын сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) түпнұсқасын көрсете отырып, сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) көшірмесі ұсынылған кезде жүргізіледі. 15. ЕБТ немесе акциздік таңбаларды жасап шығарғаны үшін төлемді алушылар өтініміне сәйкес жеткізушінің банк шотына ақша аудару жолымен ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алу жүзеге асырылатын айдың 1-күніне дейін күнтізбелік 20 (жиырма) күннен кешіктірмейтін мерзімде әрбір ай бойынша бөлек жүргізеді. 16. Жеткізуші ЕБТ немесе акциздік таңбаларды Департаменттің бірінші басшысының бұйрығымен тағайындалатын Департаменттің материалдық-жауапты тұлғаларына (бұдан әрі - материалдық-жауапты тұлға) береді. 17. ЕБТ немесе акциздік таңбаларды беру кезінде жеткізуші екі данада жүкқұжат жазып береді, оған жеткізуші және материалдық-жауапты тұлға қол қояды. Жүкқұжаттың бірінші данасы Департаментке беріледі, екінші данасы жеткізушіде қалады. Бұл ретте көрсетілген жүкқұжатта мынадай деректер көрсетіледі: ЕБТ немесе акциздік таңбалардың берілген күні; ЕБТ сериясы, нөмірлер диапазондары және саны немесе акциздік таңбалардың түрлері мен саны. 18. Алушылар ЕБТ алу мақсатында Департаментке ақпараттық жүйе арқылы осы Қағидаларға 6-қосымшаға сәйкес нысан бойынша ЕБТ-на штрих-код жапсыру үшін әрбір алушыға бөлек өтініш табыс етеді. 19. Алушыларға ЕБТ беруді Департаментте мемлекеттік кірістер органының материалдық жауапты тұлғасы ЕБТ-на тиісті штрих-код жапсырылғаннан кейін және ЕБТ-на штрих-код жапсыру үшін өтінішке ЕБТ нөмірлерінің диапазондарын таңу жүзеге асырылғаннан кейін ЕБТ-на штрих-код жапсыру үшін өтініш ақпараттық жүйе арқылы келіп түскен күннен бастап 5 (бес) жұмыс күні ішінде жүргізеді. Алушыларға акциздік таңбаларды беруді Департаментте материалдық жауапты тұлға осы Қағидаларға 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша акциздік таңбаларды алуға өтініш ақпараттық жүйе арқылы және қағаз түрінде келіп түскен күннен бастап 3 (үш) жұмыс күні ішінде жүргізеді. 20. ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алу үшін алушылар Департаментке мынадай құжаттарды табыс етеді: осы Қағидаларға 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша қағаз түрінде және ақпараттық жүйе арқылы ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алуға өтініш; алушы қызметкерінің жеке басын куәландыратын құжаттың түпнұсқасын көрсете отырып, алушы ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алуға уәкілетті қызметкерінің атына берген алушының мөрімен куәландырылған сенімхаты; ЕБТ немесе акциздік таңбалар үшін төлемді растайтын төлем құжаты. Материалдық-жауапты тұлға, алушылар акциздердің төленгенін растайтын төлем құжатын (құжаттарын) көрсеткен кезде, төлем құжаттарында көрсетілген төленген сомаларды Департаменттегі деректермен салыстырады. Осы тармақта көрсетілген құжаттар толық табыс етілмеген кезде, сондай-ақ акциздердің сомасы толық төленбеген жағдайда (өндірілетін темекі өнімдеріне акциздерді төлеуді қоспағанда) ЕБТ немесе акциздік таңбалар берілмейді. 21. Импорттаушы осы Қағидалардың 20-тармағында көрсетілген құжаттарға қосымша Департаментке мынадай құжаттарды табыс етеді: қағаз тасығышта және (немесе) ақпараттық жүйе арқылы Міндеттеме; Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету үшін тиісті Департаменттің шотына ақша енгізілгенін растайтын төлем құжаты. Міндеттеме тиісті Департаменттің шотына осы бұйрықта белгіленген мөлшерде ақша енгізу арқылы қамтамасыз етіледі. Уақытша ақша орналастыру шотына ақша енгізу теңгеде жүргізіледі. Осы тармақта көрсетілген құжжаттар толық табыс етілмеген кезде ЕБТ берілмейді. 22. Осы Қағидалардың 20 және 21-тармақтарында көрсетілген құжаттар Департаментте қалады. 23. Алушыларға Қазақстан Республикасы аумағында өндірілген және Кеден одағына мүше мемлекеттер аумақтарынан импортталған алкоголь өніміне ЕБТ немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды беру кезінде материалдық-жауапты тұлға екі данада жүкқұжат жазып береді, оған екі тарап қол қояды. Жүкқұжаттың бір данасы алушыға беріледі, екінші данасы Департаментте қалады. Аталған жүкқұжатта мынадай деректер көрсетіледі: ЕБТ немесе акциздік таңбалардың берілген күні; алушының атауы; ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алуға уәкілеттік берілген тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты; ЕБТ сериясы, нөмірлер диапазондары және саны немесе акциздік таңбалардың түрлері мен саны; Кеден одағына мүше мемлекеттердің аумақтарынан алкоголь өнімі әкелінген жағдайда сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) нөмірі және күні. 24. Алушыларға Кеден одағына мүше болып табылмайтын мемлекеттердің аумақтарынан импортталған алкоголь өніміне ЕБТ немесе темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды беру кезінде материалдық-жауапты тұлға үш данада жүкқұжат жазып береді. Бірінші және екінші даналары алушыларға беріледі (екінші данасы шекараны кесіп өту кезінде уәкілетті органға табыс ету үшін), үшінші данасы Департаментте қалады. Аталған жүкқұжатта мынадай деректер көрсетіледі: ЕБТ немесе акциздік таңбалардың берілген күні; алушының атауы; ЕБТ немесе акциздік таңбаларды алуға уәкілеттік берілген тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты; сыртқы сауда шартының (келісімшарттың) нөмірі мен күні; ЕБТ сериясы, нөмірлер диапазондары және саны немесе акциздік таңбалардың түрлері мен саны. 25. Алушыларға ЕБТ немесе акциздік таңбаларды беру ЕБТ немесе акциздік таңбаларды жасап шығаруға өтінімдерде көрсетілген санға сәйкес жүргізіледі. 26. Импорттаушы 6 (алты) айдан кешіктірмей алкоголь өнімінің нақты импортын жүзеге асырған кезде осы Қағидаларға 8-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы импорттаушы міндеттемесінің орындалуы туралы есепті (бұдан әрі - Есеп) мынадай құжаттарды қоса табыс етеді: 1) мемлекеттік кіріс органы растаған тауарларды әкелу және жанама салықтарды төлеу туралы өтініш; 2) импортталған тауарлар бойынша жанама салықтардың іс жүзінде төленгенін растайтын банктің көшірме жазбасы және (немесе) импортталған тауарлар бойынша жанама салықтарды төлеу жөніндегі салық міндеттемесінің орындалғанын растайтын Қазақстан Республикасының банк заңнамасында көзделген өзге төлем құжаты; 3) Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасының аумағына тауарлардың өткізілуін растайтын тауарларға ілеспе құжаттар; 4) егер шот-фактураларды шығару (жазып беру) Кеден одағына мүше мемлекеттің заңнамасында көзделген жағдайда, тауарларды тиеп-жөнелту кезінде Кеден одағына мүше мемлекеттің заңнамасына сәйкес ресімделген шот-фактуралар; 5) алкоголь өнімін жеткізушіні алкоголь өнімін өндіруші немесе көтерме саудада өткізуші ретінде тіркеу туралы Кеден одағына мүше мемлекеттің уәкілетті органының құжаты; 6) алкоголь өнімінің түрі, атауы, мөлшері, сондай-ақ ЕБТ сериялары мен нөмірлер диапазондары және саны көрсетілген импортталған алкоголь өніміне жапсырылған ЕБТ туралы Кеден одағына мүше мемлекеттің алкоголь өнімдерін өндірушісінен анықтама. Осы тармақтың 1), 3) және 4) тармақшаларында көрсетілген құжаттар алушылардың басшысы мен бас бухгалтерінің (ол болған кезде) не алушылардың шешімі бойынша оған уәкілеттік берілген өзге да адамдардың қолтаңбаларымен, сондай-ақ алушының мөрімен куәландырылған көшірмелерде табыс етілуі мүмкін. 27. Департамент 3 (үш) жұмыс күні ішінде Есепті растайды немесе себебін көрсете отырып, растаудан бас тартады. 28. Департаменттің Есепті растауы белгі қою арқылы жүзеге асырылады және: белгі қойған лауазымды адамының тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда), белгі қойған күні көрсетіле отырып, оның қолымен; Департамент басшысының (басшы орынбасарының) тегі, аты, әкесінің аты (ол болған жағдайда), қол қойған күні көрсетіле отырып, оның қолымен; Департаменттің атауы көрсетілген Департамент мөрімен куәландырылады. 29. Импорттаушы не оның өкілі осы Қағидаларға 9-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Есепті тіркеу журналына қол қойып Есептің тиісті данасын алады, ол тігіледі, нөмірленеді, Департаменттің бірінші басшысы қол қояды және Департаменттің мөрімен куәландырылады. Растау туралы белгі қойылған Есептің бір данасы Департаментте қалады, екінші дана алушыға не оның өкіліне ұсынылады (жіберіледі). 30. Импорттаушыға Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету сомасын қайтаруды Департамент Міндеттеменің орындалуы шартында жүзеге асырады. 31. Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету сомасын қайтару Департаменттің төлем тапсырмалары негізінде жүзеге асырылады. 32. Тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізілген ақшаны қайтару (есепке жатқызу) «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 10 желтоқсандағы кодексінің (Салық кодексі) 653-бабы 5-8-тармағына сәйкес Есеп табыс етілгеннен кейін 20 (жиырма) жұмыс күні ішінде импорттаушының жазбаша өтініші бойынша жүзеге асырылады. 33. Тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотынан қамтамасыз ету сомасын қайтару туралы өтінішті импорттаушы Департаментке 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – Азаматтық кодекс) 178-бабына сәйкес Міндеттеме орындалғаннан кейін, бірақ Міндеттеме орындалғаннан кейінгі күннен бастап үш жылдан кешіктірмей береді. 34. Осы Қағидалардың 6-тармағында белгіленген Міндеттеменің орындалуы шартында импорттаушының өтініші бойынша тиісті Департаменттің шотынан қамтамасыз ету сомасы келесі Міндеттемені қамтамасыз ету ретінде төлем есебіне есепке жатқызылады. 35. Импорттаушының тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотынан қамтамасыз ету сомасын қайтаруға немесе осындай соманы басқа Міндеттемелер бойынша есепке жатқызуға өтініші болмаған жағдайда, Департамент тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотынан қамтамасыз ету сомасын бір мезгілде мынадай шарттар сақталған кезде бюджетке аударады: импорттаушы Міндеттемені орындаса; Азаматтық кодекстің 178-бабында белгіленген талап ету мерзімі аяқталса. 36. Импорттаушыға тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотынан Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету сомасын қайтару үшін Департамент екі данада аумақтық казынашылық органдарына: осы Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес нысан бойынша төлем тапсырмаларының тізілімін; Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2000 жылғы 25 сәуірдегі № 179 «Төлем тапсырмаларды, төлемдік талап-тапсырмаларды, инкассалық өкімдерді ресімдеу, пайдалану және орындау жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» қаулысында белгіленген нысан бойынша, нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде 1155 нөмірімен тіркелген, төлем тапсырмасын ұсынады. Төлем тапсырмасы осы Қағидаларға 11-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Міндеттемелерді қамтамасыз ету сомасын қайтаруға төлем тапсырмаларын тіркеу журналында тіркеледі.

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алубақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 1-қосымша

наурыз

1. Жалпы ережелер 1. Осы Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидалары (бұдан әрі - Қағидалар) темекі өнімдеріне акциздік таңбаларды, алкоголь өніміне (шарап материалдары мен сыраны қоспағанда) есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың міндеттемелерді, есепті табыс ету тәртібін, сондай-ақ Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде импорттаушылардың есепке алу-бақылау таңбаларын есепке алу тәртібін реттейді. 2. Мыналар: алкоголь өнімін өндіру жөніндегі қызметті жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар; Қазақстан Республикасының аумағына алкоголь өнімін импорттайтын Қазақстан Республикасының резидент заңды тұлғалары; борышкердің мүлкін (активтерін) өткізген кезде банкроттық және оңалтушы басқарушылар есепке алу-бақылау таңбаларын (бұдан әрі - ЕБТ) алушылар болып табылады. Мыналар: Қазақстан Республикасында темекі өнімдерін өндіру және (немесе) импорттау жөніндегі қызметті жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар; борышкердің мүлкін (активтерін) өткізген кезде банкроттық және оңалтушы басқарушылар акциздік таңбаларды алушылар болып табылады. 3. ЕБТ және акциздік таңбаларды облыстар, Астана және Алматы қалалары бойынша мемлекеттік кірістер департаменттері (бұдан әрі - Департамент) береді. 4. ЕБТ және акциздік таңбаларды жасап шығаруды, оларды Департаментке жеткізуді және беруді Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кіріс комитетімен (бұдан әрі - Комитет) жасасқан шарттарға (келісімшарттарға) сәйкес ұйым (бұдан әрі - жеткізуші) жүзеге асырады. 5. Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімінің импортын жүзеге асыратын тұлға (бұдан әрі - импорттаушы) ЕБТ алғанға дейін мемлекеттік кірістер органына Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені (бұдан әрі - Міндеттеме), осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша ұсынады. 6. Міндеттеме: ЕБТ олардың мақсаттарына сәйкес пайдалануды; импорттаушының тиісті Департаменттің ақшаны уақытша орналастыру шотына ақша енгізуін; Қазақстан Республиканың аумағы шегінен тысқары алкоголь өніміне жапсыруы үшін импорттаушының ЕБТ әкетуін; ЕБТ таңбаланған алкоголь өнімдерін импорттауды; импортталған алкоголь өнімдері бойынша жанама салықтарды төлеуді; импорттаушылардың Кеден одағының елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы есепті беруді; импорттаушының бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған ЕБТ берген Департаментке қайтаруын қамтиды.

Таңбалардың түрі (есепке алу-бақылау немесе акциздік таңбалар)

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидалары

4. Есепке алу-бақылау таңбалары мен акциздік таңбаларды есепке алу және сақтау 45. ЕБТ немесе акциздік таңбалардың қозғалысын есепке алуды материалдық-жауапты тұлға осы Қағидаларға 14, 15 және 16-қосымшаларға сәйкес нысан бойынша есепке алу журналдарында жүргізеді, олар тігіледі, нөмірленеді, Департаменттің бірінші басшысы қол қояды және Департаменттің мөрімен куәландырылады. 46. Әрбір тоқсанның 1 күнінде және материалдық-жауапты тұлғасы ауысқан кезде Департаментте бар ЕБТ немесе акциздік таңбалардың нақты санын бақылауды (бұдан әрі - тізімдеме) Департаменттің бірінші басшысының бұйрығымен жыл сайын 10 қаңтардан кешіктірілмей, Департаменттің материалдық-жауапты тұлғасын қоспағанда, Департаменттің кемінде үш қызметкері санында құрылатын түгендеу комиссиясы (бұдан әрі – комиссия) жүзеге асырады. 47. Тізімдеме екі данада жасалады және түгендеу комиссиясының мүшелері, сондай-ақ материалдық-жауапты тұлға қол қояды. 48. ЕБТ немесе акциздік таңбаларға қатаң есептілік бланкілері үшін белгіленген бухгалтерлік есеп жүргізу қағидалары қолданылады. 49. Алушылар осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен ЕБТ немесе акциздік таңбалар пайдаланылғанға дейін, сондай-ақ бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған ЕБТ және акциздік таңбаларды олар жойылғанға дейін оларға дұрыс есеп жүргізуді қамтамасыз етеді. 50. Алушылар осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен ЕБТ немесе акциздік таңбалардың олар пайдаланылғанға дейін, сондай-ақ бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған ЕБТ және акциздік таңбалардың олар жойылғанға дейін сақталуын қамтамасыз етеді. 51. Алушының бүлінген және (немесе) пайдаланылмаған ЕБТ немесе акциздік таңбаларды қайтаруы қайтару себептерін көрсете отырып және ол бойынша ЕБТ немесе акциздік таңбалар алынған жүкқұжатты көрсете отырып ЕБТ немесе акциздік таңбаларды қайтару туралы өтініш негізінде Департаментке жүргізіледі. 52. Қайтарылған ЕБТ нөмірлері мен сериялары немесе акциздік таңбалардың түрлері мен саны екі данада жасалатын, комиссия мен материалдық-жауапты тұлға қол қоятын осы Қағидаларға 17-қосымшаға сәйкес нысандағы ЕБТ немесе акциздік таңбаларды қабылдау-беру актісінде (бұдан әрі – қабылдау-беру актісі) көрсетіледі. Қабылдауберу актісінің бір данасы алушыға беріледі. 53. ЕБТ немесе акциздік таңбаларды жоюды комиссия, материалдық- жауапты тұлға алушылардың қатысуымен, тоқсан сайын тоқсаннан кейінгі айдың 20-сынан кешіктірмей жүргізеді. 54. ЕБТ немесе акциздік таңбалардың нақты жойылғаны туралы жойылған ЕБТ сериялары, нөмірлері мен саны немесе акциздік таңбалардың түрлері мен саны көрсетілетін екі данада осы Қағидаларға 18-қосымшаға сәйкес нысан бойынша жою актісі (бұдан әрі - жою актісі) жасалады. Жою актісінің бір данасы алушыға беріледі. Жою актісінің әрбір данасына комиссия мүшелері, материалдық-жауапты тұлға және алушы қол қояды және мөрмен (болған жағдайда) куәландырылады. ЕБТ немесе акциздік таңбалардың жойылу фактісі Департаменттің ақпараттық жүйелерінде тіркеледі. 55. Алушылар ай сайын Департаментке осы Қағидаларға 19-қосымшаға сәйкес нысан бойынша алынған ЕБТ немесе акциздік таңбалардың пайдаланылуы туралы есептерді табыс етеді. 56. Жеткізуші Департаменттер қимасында қағаз түрінде осы Қағидаларға 20-қосымшаға сәйкес берілген ЕБТ немесе акциздік таңбалар туралы ай сайынғы есепті жасайды, оған жеткізушінің бірінші басшысы мен бас бухгалтері (болған жағдайда) қол қояды және есепті айдан кейінгі айдың 15-нен кешіктірмей Комитетке жіберіледі. 57. ЕБТ немесе акциздік таңбаларды Департаментте сақтау ЕБТ немесе акциздік таңбаларды сақтауға, беруге және ЕБТ-на штрих-код жапсыруға арналған жұмыс аймақтары бар, өртке қарсы және күзет дабылы бар үйжайларда жүзеге асырылады.

Таңбалардың түрі (есепке алу-бақылау немесе акциздік таңбалар)

Б.СҰЛТАНОВ.

қаңтар

Қазақстан Республикасының Қаржы министрі

Қазақстан Республикасы Қаржы Министрінің 2014 жылғы 29 желтоқсандағы №591 бұйрығымен бекітілген

ақпан

«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 10 желтоқсандағы Кодексінің (Салық кодексі) 653-бабы 6-тармағының 2) тармақшасына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидалары бекітілсін. 2. Бір литр алкоголь өнімі республикалық бюджет туралы заңда белгiленген және тиiстi жылдың бірiншi күнi қолданыста болатын 1 (бір) айлық есептiк көрсеткiшті құрайтын импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемесінің мөлшері бекітілсін. 3. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті (Д.Е. Ерғожин) заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді; 2) осы бұйрықты мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде мерзімдік баспа басылымдарында және «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберуді; 3) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің интернет-ресурсында орналастыруды қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрық 2015 жылғы1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі және ресми жариялауға жатады.

қаңтар

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларын және қамтамасыз ету мөлшерін бекіту туралы

Нысан __________________________________ (департаменттің атауы) __________________________________ (департамент басшысының ТАӘ)

37. Импорттаушы ақшамен қамтамасыз етілген Міндеттемені орындамаған кезде Департамент 5 (бес) жұмыс күнінен кешіктірмей ақшаны уақытша ақша орналастыру шотынан мемлекеттік бюджет кірісіне аударады. 3. Импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемесін есепке алу тәртібі 38. Департамент Міндеттемелерді есепке алуды және тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына импорттаушы енгізген ақша бойынша орындалуын бақылауды жүзеге асырады. Импорттаушы енгізген ақшаны есепке алу үшін Департамент осы Қағидаларға 12-қосымшаға сәйкес нысан бойынша қамтамасыз ету сомалары бойынша дербес карточкалар (бұдан әрі - Дербес карточка) жүргізеді. 39. Дербес карточка: тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізілген ақшаларды есепке алуға; тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотынан Міндеттемелерді қамтамасыз ету сомасын импорттаушылардың орындалмаған міндеттемелері бойынша бюджетке уақтылы аударуға; тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізілген ақшаларды орындалған міндеттемелер бойынша немесе басқа Міндеттеме есебіне импорттаушының банк шотына қайтаруға (есепке жатқызуға) арналған. 40. Қамтамасыз ету сомасы бойынша дербес карточка қабылданған Міндеттеме негізінде тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізілген соманы есепке алу үшін әрбір импорттаушыға жеке ашылады. 41. Тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шоты бойынша Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету есебі қағаз тасығыштарда және (немесе) ақпараттық жүйеде жүргізіледі. 42. Департамент осы Қағидаларға 13-қосымшаға сәйкес нысан бойынша төлем құжаттарының тізілімін жүргізеді, онда импорттаушы тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізген ақша бойынша Міндеттемелер сомасы көрсетіледі. 43. Импорттаушының тиісті Департаменттің уақытша ақша орналастыру шотына енгізуі Дербес карточканы ашу үшін негіз болып табылады. 44. Қамтамасыз ету сомасы бойынша Дербес карточка әр күнтізбелік жылға ашылады. Сальдо келесі жылға көшіріледі. Импорттаушыларға қамтамасыз ету сомалары бойынша Дербес карточка ашқан кезде міндетті тәртіпте мынадай деректемелер көрсетіледі: импорттаушының толық атауы; импорттаушының БСН; заңды мекенжайы; сомасы.

Алушының атауы

Астана қаласы

Алушының ЖСН/БСН

№591

Алушының атауы

2015 жылғы 29 желтоқсан

Алушының ЖСН/БСН

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің бұйрығы

11 шілде 2015 жыл

Мемлекеттік кірістер органының уақытша ақша орналастыру шотына енгізілген қамтамасыз ету бойынша өндіріп алу күні

18

Жиыны:

Акциздік және есепке алу-бақылау таңбаларын алу, есепке алу, сақтау, беру және импорттаушылардың Кеден одағы елдерінен Қазақстан Республикасына алкоголь өнімін импорттау кезінде есепке алу-бақылау таңбаларын нысаналы пайдалану туралы міндеттемені, есепті табыс ету, сондай-ақ осындай міндеттемені есепке алу қағидаларына 13-қосымша

2015 жылғы 29 қаңтар

№29

Астана қаласы

Тарих және мәдениет ескерткіштеріндегі археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялық жұмыстарды жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын біліктілік талаптарын және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесін бекіту туралы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 19-бабының 14-5) тармақшасына сәйкес бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық және (немесе) ғылымиреставрациялық жұмыстарды жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесі бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің Мәдениет және өнер істері департаменті заңнамада белгіленген тәртіппен: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрықтың мемлекеттік тіркелуінен кейін он күнтізбелік күн ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында және «Әділет» құқықтық-ақпараттық жүйесінде ресми жариялануға жолдауын; 3) осы бұйрықтың ресми жарияланғаннан кейін Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің интернет-ресурсында орналастырылуын; 4) осы тармақпен көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтерді іс-шараларды орындағаннан кейін он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің Заң қызметі департаментіне ұсынуды қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт вице-министрі Ғ. Ахмедьяровқа жүктелсін. 4. Осы бұйрық оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрі А.МҰХАМЕДИҰЛЫ. «КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасы Инвестиция және даму министрі ____________ Ә. Исекешев 2015 жылғы 10 наурыз «КЕЛІСІЛДІ» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрі ____________ Е. Досаев 2015 жылғы 25 ақпан

(Соңы 19-бетте).


(Соңы. Басы 18-бетте).

Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 27 ақпан № 120 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына сот сарапшысы біліктілігін беру үшін біліктілік емтихандарын қабылдау қағидасы

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2015 жылғы 29 қаңтардағы № 29 бұйрығымен бекітілген Тарих және мәдениет ескерткіштеріндегі археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялық жұмыстарды жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын біліктілік талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесі № р/с 1

1.

2.

3.

1.

Бiлiктiлiк талаптары

Құжаттар тізбесі

2 3 Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөнiндегi лицензияны алу үшiн заңды тұлғалар үшін Өтiнiш берушiде жоғары бiлiмi («археология Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі және этнология», «тарих») және археология археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау саласында үш жылдан кем емес тиiстi жұмыс жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде өтiлi бар, негiзгi қызметкер болып табылатын қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті ғылыми жетекшiлердің болуы растайтын құжаттар тізбесіне 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша бiлiктiлiк талаптарына сәйкестігі туралы мәлiметтер Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау жөнiндегi мамандандырылған жабдықтардың жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде болуы қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мамандандырылған жабдықтар туралы мәлiметтер Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру субъектісі ретінде аккредиттациясы бар ғылыми ұйымның құқығына археология саласындағы ғылыми ұсыным хаты ұйымның ұсынымдарының болуы жеке тұлғалар үшiн Өтiнiш берушiнiң жоғары бiлiмi («археология Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі және этнология», «тарих») және археолоархеологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау гия саласында үш жылдан кем емес тиiстi жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде жұмыс өтiлi қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 3-қосымшаға сәйкес нысан бойынша бiлiктiлiк талаптарына сәйкестігі туралы мәлiметтер

2. Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөнiндегi мамандандырылған жабдықтардың болуы

Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 4-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мамандандырылған жабдықтар туралы мәлiметтер

3. Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру субъектісі ретінде аккредиттациясы бар ғылыми ұйымның құқығына археология саласындағы ғылыми ұсыным хаты ұйымның ұсынымдарының болуы Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүзеге асыруға лицензия алу үшiн заңды тұлғалар үшiн Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі 1. Өтiнiш берушiнiң жоғары немесе арнайы археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау орта бiлiмi («сәулет», «реставрациялау») және ғылыми-реставрациялау саласында жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде үш жылдан кем емес тиiстi жұмыс өтiлi бар, қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 1-қосымшаға сәйкес нынегiзгi қызметкер болып табылатын ғылыми жетекшiлердің болуы сан бойынша бiлiктiлiк талаптарына сәйкестігі туралы мәлiметтер 2. Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі ғылыми-қалпына келтiру жұмыстарын жүзеге археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау асыру жөнiндегi жабдықтардың болуы жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мамандандырылған жабдықтар туралы мәлiметтер жеке тұлғалар үшiн Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық және 1. Өтініш берушіде жоғары немесе арнайы орта бiлiмi (сәулет, (немесе) ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүзеге асыру қызметін реставрациялау) және ғылымилицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 3-қосымшаға сәйкес нысан қалпына келтiру саласында үш бойынша бiлiктiлiк талаптарына сәйкестігі туралы мәлiметтер жылдан кем емес тиiстi жұмыс өтiлiнің болуы 2. Тарих және мәдениет ескерткiштерiнде ғылыми-қалпына келтiру жұмыстарын жүзеге асыру жөнiндегi мамандандырылған жабдықтардың болуы

19

www.egemen.kz

11 шілде 2015 жыл

Осы тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 4-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мамандандырылған жабдықтар туралы мәлiметтер

Тарих және мәдениет ескерткiштерiндегі археологиялық және (немесе) ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүзеге асыру қызметін лицензиялау кезінде қойылатын бiлiктiлiк талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесіне 1-қосымша нысан

Бiлiктiлiк талаптарына сәйкестігі туралы мәлiметтер (заңды тұлға үшін)

Осы куәлiк ___________________________________________________ ____________________________________________________________ берiлді (Т.А.Ә. (ол болған жағдайда)) себебi, оған Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгi бiлiктiлiк комиссиясының 20__ жылғы «___» ___________________________________________ шешiмiмен __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ мамандығы бойынша сот сараптамасын жүргiзу құқығымен сот сарапшысы бiлiктiлiгi берiлдi. М.О.

БIЛIКТIЛIК КОМИССИЯСЫНЫҢ ТӨРАҒАСЫ ХАТШЫ

Астана қ. 20___ жыл