Page 1

СІЗ не дейсіз? Балыєы тайдай туласа ґзен-кґлдіѕ

№208 (28147) 10 ҚЫРКҮЙЕК СЕЙСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

Соңғы жылдардағы қар суының жетімсіздігі, жаздағы қуаңшылық салдарынан өңірдегі өзен-көлдердің көбінің суы тартылып, кейбіреулерінің табаны мүлдем құрғап қалды. Бұл олардағы балықтың да құрып кетуіне соқтыруда. Өнеркəсіптік мақсатты былай қойғанда, əуесқой балықшылықпен айналысудың өзіне қауіп бұлты төне бастады. Облыста өзен-көлдерді балықтан дырудың қазіргі жайкүйі қандай? Бар балықты сақтауға қаншалықты көңіл бөлінуде?

 Əлем жəне Қазақстан

 Мемлекет мерейі

ЕЛУЛІККЕ ЕНУ

«Егемен Қазақстан» газетінің Ақтөбе облысындағы тілшісі Сатыбалды Сəуірбай Тобыл-Торғай облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясы Ақтөбе облысы бойынша балық инспекциясы бөлімінің басшысы Мақсат Разбаевқа:

– Сіз бұған не дейсіз? – Қазір облыстағы су көздері толық есепке алынды. Облыс əкімдігінің 2008 жылғы 12 мамырдағы №167 қаулысымен бекітілген жергілікті маңызы бар су айдындары тізіміне 77 ірі су айдындары енгізілген. Оның ішінде 10 өзен салалары, 51 көл, 8 су қоймасы, 8 тоған бар. 2004-2011 жылдары 33 су айдындары, оның ішінде 8 өзен салалары, 13 көл, 5 су тоғаны, 6 су қоймасы шаруашылық құрылымдарына он жыл мерзімге жалға жəне бір тоғандар жүйесі «Ардағым» шаруа қожалығына жеке меншікке бекітіліп берілді. Соңғы бес-алты жыл бойы қар жəне жаңбыр суының тапшылығына байланысты өзен-көлдер, су қоймалары мен тоғандар қажетінше суға толмай, балықтың өсіп-өнуіне көп қиындық келтіргені рас. Оны айтасыз, Ырғыз ауданында –16, Алға ауданында бір көлдің табаны тартылып, кеуіп қалды. Осы себептерге байланысты өткен жылы жеті пайдаланушы 9 көлден жəне Ырғыз өзені жүйелерінен бас тартып, бекітілген су айдындарынан босатылды. Ауа райының күрделі жағдайына тап болған пайдаланушылардың балық шаруашылығын дамытуға бағытталған жоспарлы жұмыстарды жүргізуге мүмкін дігі жоқ. Көлдердегі судың кеуіп кетуіне байланысты ғылыми жұмыстарға, техникалық-технологиялық құралдармен жабдықтауға жəне ба лықтандыру жұмыстарын жүргізуге қаржы бөлу тоқтап тұр. Сондықтан су көздерін пайдаланушылардың жалпы көрсеткіші төмендеуде. Биыл мамыр айында Ырғыз ауданындағы өзенкөлдерге тексеру жұмыстары жүргізілді.Тексеру барысында 15 көлдің толықтай кеуіп қалғаны, ал бірқатарының суы азайғаны анықталды. Өткен жылы облысқа бекітілген балық аулау лимиті 152,8 тонна болатын, бұл көрсеткіш толығымен орындалды. Облыс бойынша 2013 жылға 120,8 тонна балық аулауға лимит бөлінген. Осының өзінен-ақ, өзен-көлдердегі балықтың жыл өткен сайын азайып бара жатқанын аңғару қиын емес. Солай бола тұрса да, біз балық қорғау жұмыстарын жүйелі жүргізіп келеміз. Облыста өзен-көлдерді балықтандыру жұмыстары жалғасуда. Ақтөбе облысы.

– ел тарихындаєы ерекше оќиєа

Еліміздің елулікке енуі біздің тек экономикада қол жеткізген жетістіктерімізбен екшеліп отырған жоқ, мұндай халықаралық үлкен мəртебе Қазақстанның əлеуметтік жəне қоғамдық игі

соңғы жиырма жыл бойына атқарған тыңғылықты еңбегі мен болашаққа жасаған нақты бағдарламаларының да жемісі орасан зор. Əлемдік бəсекеге қабілетті елдер тізімінде Қазақстанның ал-

Халыќаралыќ аренадаєы сындарлы баєа Лəйлə МҰЗАПАРОВА,

Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты директорының бірінші орынбасары.

көрсеткіштерімен де сараланып отыр. Мəселен, мемлекеттің жүргізіп отырған ішкі-сыртқы саяси үдерістері мен қоғамды сауатты басқара білу, елдің білім мен ғылыми-техникалық əлеуеті жəне ақпараттық инфраструктураның даму деңгейі, сондай-ақ, қоғамның құқықтық мəдениеті мен жалпы адамзаттық құндылықтың қазақстандық қоғамдағы салиқалы жүйесіне де көп мəн берілуде. Қазақстанның ғаламдық бəсекелі көрсеткіштер бағанынан өз бағасын алуына, əрине, еліміздің

дында тұрған елдер кілең екпінді дамушы мемлекеттер. Алда, бізді дүние жүзінің ең дамушы отыз елінің қатарына кіру межесі күтіп тұр. Бұл жолда инновация мен бизнесті, сонымен қатар технологиялық ілгерілеуді арттыра түсіп, мемлекеттік институттардың қызметін, оның ішінде зияткерлік меншік құқығы, өкіметтің қызмет ету əсерлілігін арттыру секілді салаларда да көп жетістіктерге қол жеткізуіміз қажет. Əлемдік бəсекеге қабілеттілік – ең əуелі өз мемлекетіміздің азаматтарының сапалы өмір сүріп отырғандығының сырт көз берген сындарлы бағасы. Бұл жолда Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен көптеген істер атқарылды, əлі де атқарыла бермек. АЛМАТЫ.

Бўл – заѕдылыќ! Сапар КОЛДЫБАЕВ,

Алматыны аралады

Бұрнағы күні Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпинмен бірге Алматы қаласына келді, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі.

Кїн тəртібі белгіленді

Кеше Қайрат Мəмидің төрағалық етуімен Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының бюро отырысы болды. Онда Қазақстан Республикасы Президентінің Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы Экономикалық сотының судьясын босатуға жəне сайлауға ұсынуы туралы мəселені талқылау Конституциялық заңнама, сот жүйесі жəне құқық қорғау органдары комитетіне берілді.

Бюрода, сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының 2013 жылға арналған Негізгі шаралар жоспарына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Одан басқа, палатаның биылғы 12 қыркүйекте болатын отырысының күн тəртібіне ұсыныстар қаралды. Отырыста Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Біріккен Араб

Мемлекеттер басшылары бірқатар нысандарды аралап, қала архитектурасымен танысты.

----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Əмірліктерінің Үкіметі арасындағы Табысқа салынатын салықтарға қатысты қосарланған салық салуды болдырмау жəне салық салудан жалтаруға жол бермеу туралы конвенцияны жəне оған Хаттаманы ратификациялау туралы заң жобасы талқыланатын болды. Бұдан былай Сенат отырыстарын он-лайн режімде трансляциялау көзделуде. Ал келешекте палата тұрақты комитеттерінің кеңейтілген отырыстарын да көрсету қолға алынады, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі.

Аќпараттыќ стандарттарєа ерекше назар

Кеше Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы Марат Тəжин Көлік жəне коммуникациялар министрі Асқар Жұмағалиевті қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Кездесу барысында А.Жұмағалиев азаматтық

АҚПАРАТТАР аєыны  Қазақстанда қазірге дейін астықтың 18,4 пайызы жиналып алынды. Бұл 2 898,8 мың га алқапты құрайды. Ал биыл жалпы 21,4 млн. га жерге астық алқабы орналасты.  Оңтүстік Қазақстанда V инвестициялық жобалар көрмесі өтіп, 30-ға жуық жұмыс таныстырылды. Шараның өтуіне мұрындық болған облыс əкімі Асқар Мырзахметов қазіргі таңда аймақта үдемелі индустриялы даму мемлекеттік бағдарламасына қатысуға ниет білдірген кəсіпкерлер саны 101-ге жеткенін айтты.  Өскемендегі театр маусымы жазушыдраматург Оралхан Бөкейді еске түсіруден басталды. «Маусымның тап осы мерейтойдан басталуының өзінде үлкен нышан бар», деді кеш соңында жазушы шығармашылығын зерттеп жүрген жергілікті ақын Мұрат Тастағанов.  Алматыда «Балауса» балалар орталығы ашылды. «Бұл жерде тəжірибелі педагогтар балалардың өз дарындары мен шығармашылық қырларын ашуға көмек береді», – деді жастар саясаты мəселесі бойынша басқарма басшысы Санжар Боқаев орталықтың ашылу салтанатында.

авиация саласында ұсынылатын қызметтердің сапасын арттыру жөнінде атқарылып жатқан жұмыстар туралы баяндады. Марат Тəжин министрге əуежайлар мен əуе компанияларында жолаушыларға қызмет көрсетудің ақпараттық стандарттарын сақтау мəселелеріне ерекше назар аударуды тапсырды.

 Қызылорда қаласына қарасты Иіркөл ауылының ауыз су проблемасы өз шешімін тапты. Кеше осында болған қала əкімі Нұрлыбек Нəлібаев мұнымен қатар, елді мекен тұрғындарының жолға, медициналық қызметке жəне бастауыш мектепке қатысты өтініштілектерін де орындаудың орайын келтірді.  Қарағандыда апатқа ұшыраған ұшқыш отбасына Астанадан пəтер берілді. Авиация апатынан қаза тапқан полковник Марат Едігеевтің отбасына кеше елордадағы үш бөлмелі пəтердің кілті табыс етілді.  Каспий теңізі айдынындағы ыққан катамаран жағаға шығарылды. Осы арқылы жел айдаған су көлігінде болған 1991, 1994 жəне 1997 жылдарғы төрт ер бала құтқарылды.  Қостанай қалалық сотының судьяларына қатысты жаңа қылмыстық істер қозғалды. Атап айтқанда, қалалық сот төрағасы С. Мұхтаров пен судья С.Қашқынбаевқа тұрғындардан пара алды деген айып тағылып отыр. «ҚазАқпарат», «Қазақстан жаңалықтары», Bnews.kz, TengriNews, EgemenNews хабарлары бойынша дайындалды.

Бїгінгі нґмірде:

Рухы биік ел 2-бет

Алуан-алуан аѕ-ќўс бар ґр Алтайда 4-бет

Ќазаќ туралы жыр 5-бет

Жаћандыќ форумныѕ жайжапсары неде?

Кеше Президент жанындағы Орталық комму никациялар қызметінде бүгін басталатын «Дамушы нарықтардың екінші Еуразиялық форумына» қатысты брифинг болып өтті. Оны əдеттегідей аталған қызметтің ресми өкілі Алтай Əбибуллаев жүргізді. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Брифингтің бірінші бөлімінде А.Əбибуллаев елімізде жəне шетелдерде болатын маңызды шаралар туралы айтты. Қазақстан өңірлік ынтымақтастық пен қауіпсіздікті Шанхай ынтымақтастық ұйымы аясында нығайтуға зор мəн береді. Біздің елімізге Си Цзиньпиннің мемлекеттік сапары аясында екі елдің көшбасшылары бұл мəселелерді кеңінен талқылағанына тоқталды. Осы айдың 13-де ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Бішкекте өтетін ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің 13-ші отырысына қатысады. Басқосуда Ұйым дамуының болашағы, мүше мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайту жөніндегі іс-шаралар талқыланады, деді А.Əбибуллаев. Сондай-ақ, елімізге Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров ресми сапармен келмек. Оны Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев қабылдайды. Сондай-ақ, Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов пен Сергей Лавров арасында өтетін келіссөзде саяси, сауда-экономикалық, мəденигуманитарлық салалардағы жəне халықаралық деңгейдегі түйткілді мəселелер сөз болады. (Соңы 3-бетте).

философия ғылымдарының докторы, профессор.

Кездейсоқ ешнəрсе болмайды. Табиғатта да, қоғамда да болған оқиғаның алғышарты, заңдылығы болады. Міне, Қазақстан дүниежүзіндегі дамыған елу елдің қатарынан көрініп отыр. Мен мұны біздің дамуымыздың заңды нəтижесі, біздің шыққан құтты биігіміз деп білемін. Соңғы жылдары əлемдегі беделді халықаралық ұйымдар мен аузы дуалы саясаткерлер еліміздің жетістіктеріне лайықты бағасын бере бастаған. Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші елге айналғанын да сырт көз бірінші айтқан еді. Тəжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан мемлекеттеріне қарағанда біздің республикадағы экономикалық жəне əлеуметтік даму қарқыны оқ бойы алда келе жатқаны айдай əлемге анық. Бұл өзімізге де белгілі. Халықтың əлеуметтік тұрмыс жағдайы көтерілген. Жылдан жылға жұмыссыздар қатары азайып келеді, біздің отандастарымыз күнкөріс үшін үйін тастап, өзге елге жұмыс іздеп тентіреп кетпейді. Гастарбайтер деген түсінік қазақстандықтар үшін жат ұғым. Сонау 90-шы жылдардың аяғынан бастап біздегі жалпы ішкі өнім жыл сайын 5-7 пайызға өсіп отырды. Осы қарқын кері кеткен жоқ, алға дамып келеді.

Дамудың тағы бір жəне негізгі көрсеткіші əлеуметтік саланың реформалануы дер едім. Мысалы, ден саулық сақтау, білім беру жəне зейнетақы жүйесін реформалау жөнінен Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағы құрамында болған ел дердің, оның ішінде Ресейді қосқанда, барлығынан озып кетті. Соңғы жылдары үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламаларын жүзеге асыра бастадық. Экономиканы жаңа технологиялар, үздік жобалар арқылы дамыту мақсаты қойылып отыр. Сонымен қатар, Қазақстан табиғи қазба байлықтарға бай болса да, шикізатқа тəуелділіктен арылуға талпыныс жасай бастады. Экономиканың негізін мұнай мен газ құрайды. Алдағы уақыттарда өндіріске енгізетін жаңа технологиялар жəне «жасыл экономика» табиғи байлықты барынша сақтауды қамтамасыз етеді деп ойлаймын. Болашақтағы дамудың өлшемі де осы болар. Біздің экономикалық дамуымыз – елдегі ішкі əлеуметтік жəне саяси жағдай тұрақтылығының кепілі. Сонымен қатар, қазақтармен татутəтті тұрып жатқан түрлі ұлттар өкілінен тұратын елдің бірлігі – өсіп-өркендеу кілті екені анық. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сындарлы, дана саясаты осы жетістіктердің барлығының басында тұр. Бұл – заңдылық! ҚОСТАНАЙ.

Ел ырысын арттырады Мансұр КАНТУРЕЕВ,

экономика ғылымдарының докторы.

Санкт-Петербург қаласында өтіп жатқан Бүкілəлемдік экономикалық форумда Қазақстан 148 елдің арасында елуінші орынды иеленгені ресми түрде жарияланды. Бұл қуанарлық жайт. Қуана құптарлығымыз сол – халықаралық ұйымдар мен рей тингтік агенттіктер қалыптастыратын əлемдік бағалау көрсеткіші нəтижесі мен кейбір сəуегейлердің кертартпа сөздерінің арасы жер мен көктей. Сондықтан осынау қуанышты экономистер жан-жақтылы талқылап, мерзімдік басылымдар арқылы елге егжей-тегжейлі түсіндірулері Отан алдындағы перзенттік парызы. Ондағы мақсат қарапайым

халық уақыт талабына ілесіп, ешнəрседен қаймықпай алға басуына мұрындық болу керек. Сонда еліміз өркениетке ұмтылған үстіне ұмтылып, Елбасының сарабдал саясатымен алға басары хақ. Есте ұстайтын мəселе қай салада болмасын шикізат шығарумен шектелмей əр ұжым өзі өндірген өнімін өзі өңдеп сатуға ұмтылуы, соған билік тарапынан қолдау көрсетіліп, жарқын жол ашылуы керек. Отандық оқымыстылар тарапынан электр қуатының балама көздерін ашу қалыптасып келеді. Ауыл шаруашылығы саласы бойынша өнімдерді экспортқа шығару дұрыс жолға қойылса құба-құп. Сонда қолы қысқа фермерлерге көп мүмкіндіктер туатыны анық. ТАЛДЫҚОРҒАН.


2

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

 Туыстық туы

Рухы биік ел

 Дəуір дауысы Астанадағы №64 мектеп лицейде оқушыларға дəріс оқыған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің сөзінде патриоттықтың ұлы ұғым екенін атап көрсетті. Президент өз дəрісінің алтын арқауы етіп отаншылдықты алды. Биылдан бастап мектептерде «Қазақ елі» деген пəн енгізіліп отырғаны белгілі. Соның бірінші сабағын Нұрсұлтан Назарбаев жоғарыда аталған оқу ошағында өзі өткізгені де көпшіліктің есінде. Жастарымызды патриоттыққа тəрбиелейтін тақырыптар сан алуан. Отан үшін қасық қаны қалғанша айқасып, түрлі ерлік қимылдарға бару – солардың бір парасы.

Елімізде осыған үлгі болатын ержүрек азаматтар да аз емес. Солардың бірі – Жангелді МАХАШОВ. Ол – өзінің бүкіл болмысымен өзгелерге үлгі бола алатын тұлға. Ауғанстандағы ұрыс қимылдарына қатысып, майдан жорықтарынан өткен кешегі сарбаз. Жат жерде жүріп, интернационалдық борышын атқарды. Ең бастысы – антына адал болды. Құрдастары сияқты соғысты тек кинолардан тамашалаған жоқ. Соғысты өз көзімен көрді, оқ-дəрінің исін иіскеді, қан кешті. Сондықтан оның патриотизм жөнінде айтқан əңгімелері əсерлі. Жүрегінен өткізіп сөйлейді.

Ќазаќстандыќ патриотизм – ўлттыќ идеологияныѕ уыєы Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

«Қонақ аз отырып, көп сынайды», деп ой түйіпті халқымыз. Жер көресің, ел көресің, көргенбаққаныңды зердеңе тоқып, ой таразысына салып, бағамдап, салыстыра отырып, саралап кеткеніңді байқамай қалады екенсің. «Оу, мына түркімендер өздерін сыйлата білетін халық екен», дейді əріптесім Нұртөре Жүсіп. Рас айтады. Əуежайдан түскенде: «Бұл елде мейрамхана атаулы тек 23.30-ға дейін ғана ашық, барсаңыздар сол уақыттан кешікпеңіздер, көшеде темекі тартуға болмайды, базарды фото-бейне таспаларға тү сіруге, көшедегі адамдарды тоқ татып, сұхбат алуға рұқсат етіл мейді, түркімен кілемдерін əкетемін десеңіздер, оны арнайы ресімдеулеріңіз қажет, əйтпесе, елден шығарылмайды, жұмсаған қаражаттарыңыз далаға кетеді, дегендей бірсыпыра шектеулер бар екенін елшілік қызметкері, жолбастаушымыз Ержан Мұстафин ескертіп айтқан. Санасуға тура келеді... Түркіменстан ашылып-шашылып жатқан жоқ. Біртоға, өзімен өзі тұйықталып, ұлттық құндылықтары – ахалтеке жылқысын, көнеден бүгінгі күнге дейін үзілмей келе жатқан кілем тоқуын, зергерлік бұйымдарын қастерлеп, оны тек музейлерге қойып қоймай, өздері қасиеттеп ұстап, кəделеріне барлығын бірдей жаратып жатқан ел. Сол тұйықтығынан болар, Аш ғабадқа барғанда алдымыздан Интернетке кіру проблемасы шықты. Көптеген əлеуметтік желілер мүлдем ашылмайды, өзге елдерге жол түскенде редакцияға жіберген материалың «зу» етіп, лезде түсе қалса, мұнда қонақүйлердің өзінен ғаламторға шығу оңай емес. Меймандарды тіркейтін лоббиге келіп, сол жерден жібермесең, нөмірлерде байланыс жоқ. Сірə, аз ұлт болған соң (халқы 5,5 млн. шамасы) сырттан келетін əсерді азайту, ұлттық бол мысты сақтау тұрғысынан ақтайтын шығар дегеніңізбен, Интернет мүмкіндігін шектеп пайдалану ақылға сыя бермейді. Парламент Сенатының Төрағасы Қайрат Мəмидің Түркіменстанға ресми сапары алғаш рет болғандықтан болар, бағдарламада ресми кездесулермен қатар, елмен жете танысуға мүмкіндік беретін бірнеше тарихи, мəдени орындарды аралау белгіленген көрінеді. Соның бірі – Түркімен кілемінің музейі. Жалпы Ашғабад – əсем қала. Ақ мəрмəр тастан қаланған жаңа Ашғабадтың ажары көз тартады. Жақында Ашғабад мəрмəр тас ең көп жұмсалған қала ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енді. Оған қоса, əрбір ғимараттың сəулетіндегі ұлттық реңк, ұлттық келбет ажырайып көрінбегенімен, əсем үйлесіп, өзіңнің қай елдің қаласында жүргеніңді бірден сезіндіреді.

Музей де осындай еңселі, сыртқы сəулетімен де ерекше құн дылықты қастерлеген орын екен дігін білдіретін ақ мəрмəр сарай екен. Ашғабадта ұлттық киім киген қыздарды көру таңсық емес, көшеде кəрі-жасы бірдей ұлт тық киімдерін тастамайды. Тіп ті мектеп оқушылары, жоо сту денттеріне дейін. Музейге кіре берісте жүздеріне ұяң күлкі ұя ла ған, сəмбіталдай иілген керім қыздар біздің бауырсаққа ұқсас нанымен қарсы алды. Ал кілемдері керемет, таныстырып жүрген гид қыз да кілемдердің əрбір айшығына, гүліне, бояуына мəн бере, жеріне жеткізе айтып жүр. Жүзінен өзінің осы ұлттың өкілі екендігіне, ғасырлардан жеткен асыл өнердің құрып кетпей, қайта бүгінде өрлеп-өсуіне деген ризашылығы білінген гөзəл қыз түркімен өмірінің кілеммен тығыз байланыстылығын айтады. Бала дүниеге келген сəтте оған арнап кілем тоқылады, оның алғашқы қадамы да кілем үстінде, тіпті бақиға аттанғанда да кілемге оралады деген ол түркімен кілемінің 300 жылға дейін пайдаланылатынын мақтанышпен назарға салады. Түркімен кілемі тек таза, жіңішке етіп иірілген жүннен тоқылады, бір шаршы метріне 1 млн. жіп түйінделіп, кілемшілер бір күнде 3 см ғана тоқылады. Түркімен кілемі Қайта өрлеу заманындағы италиялық суретшілердің картинасында да безендірілген. «Мадонна əулие Иоанн шоқындырушымен жəне Донатуспен бірге» атты картинада Леонарда да Винчидің ұстазы Андреа дель Верроккьоның шығармаларынан кездестіресіз, деген қыз əлемдегі ең алып кілемнің де түркімен жерінде тоқылғанын көлденең тартады. Ол кілемдерді көз көрді. Алып сарайдың үлкен үш қабырғасына тұтастай ілінген үш кілемнің əрқайсысын 50 шақты қыз-келіншек көз майын тауысып 8 ай бойына тоқыпты. – Түркімен кілемі тұтас елдің тарихынан ғана емес, жеке бір отбасының да тарихынан сыр шертеді. Мына кілемді 19-ғасырда қажылыққа барған əкесі айтқан əңгімені естіген сол кісінің қыздары тоқыған. Кілемге қарап отырып, қажының қандай көлікке мінгені, жүрген жерлерінің бедері қандай болғаны, өзен-көл, шөлмен өткені, аяғында Меккеге қалай жеткені суреттелген,– деген қыздың айтқаны əсем ертегідей естіледі. Жалпы, Түркіменстанның əр өлкесіне тəн кілем өрнектері мен тоқу мəдениеті болған, олар күні бүгінге дейін сақталып келеді. Түркімен кілемі ахалтеке жылқысы тəрізді біздің ұлттық брендіміз, деген оның кілем жайында білетіні ұшан-теңіз көрінді. Соның барлығын мақтаныш сезіммен, ұлттық құндылықты қадірлей білген көңілмен айтқанда: «Шіркін, біздің ұлттық аспаптарымызға арнап осындай музей салса, оларды археологиялық қазба жұмыстары

Тґраєа сайланды

Кеше Қазақстан Республикасы Кəсіпкерлерінің ұлттық палатасының бірінші ұйымдық отырысында палата төралқасының төрағасы, басқарма төрағасы жəне басқарма мүшелері сайланды.

Палата төралқасының төрағалығына «KAZENERGY» қауымдастығының төрағасы, «Атамекен» Одағы» Қазақстанның

ұлттық экономикалық палатасы төралқасының төрағасы Тимур Құлыбаев сайланды. Ұлттық палатаның басқарма

кезінде табылған үлгілерімен қоса, бүгінгісін қосып, қазақ музыка өнерінің тамаша бір көрнекі орнын жасасақ, сырттан келген меймандарға ұлтымызды танытудың тамаша үлгісі болар еді ғой», деп армандап кеткенімізді несін жасырайық. Ойланып барып қолға алсақ, бізде де ұлттық ерекшелікті көрсететін өнер табылар еді-ау. Тіпті ою-өрнек, зергерлік бұйымдарымыздың өзі неге тұрады. Сақ заманынан бүгінге үзілмей жеткен аң-өсімдік стилінің бүгінгі тынысының өзі көп сырды аңғартпас па еді?! Туыс жұрттың енді бір қастерлісі – зергерлік бұйымдар екен. Өрнектері сан түрлі келетін тағымдар тағылымы да молақ. «Біздің түркімен зергерлері шəкірттерін 5 жыл оқытқан. Сол кезеңде оған қажет заттың бəрін өзі тауып беріп отырған. Жəне əрбір ұстаз үшін шəкіртінің өзінен озуы айрықша мақсат етіп қойылған. Себебі, өнер өрістеп, ұлғайып отырмаса, ұлттық зергерлік өшіп қалады деген оймен, өз білгенімен толық бөлісіп, шəкіртінің қиялына тыйым салмай, қайта оның ізденісін құптап отырған. Бір қыздың тағымы 20 келіге дейін барған, ал əшекей бұйымдар жас ұлғайған сайын азайып отырған», дейді ұлттық қазынаны сатып тұрған сатушының өзі. Журналистік қызығушы лығымыз оянып, түркімен зергерлері деген кітапшаны сатып алдым. Көне Мерв қаласында 1400 зергер өмір сүрген. Сол зергерлер өздеріне арналған орынға жиналып, жасаған бұйымдарын ортаға салып, зергерлердің қазылығына салатын болыпты. Тек осы таразыдан өтіп, «көркемдік кеңестен» жақсы бағасын алған бұйым ғана сатуға рұқсат алады екен. Міне, ұлттық өнерге деген жанашырлықтың үлгісі түркімендерге сонау замандарда-ақ ана сүтімен берілсе керек. Түркімендер Каспий жағасын жайқалтып қойыпты. Біздің еліміздің шекарасына тиіп жатқан Түркіменбашы қаласының сыртына «Аваза» атты ұлттық туристік орталық салыпты. Анталья жағалауындағы түрік отельдерінен еш айырмасы жоқ, субтропикалық өсімдіктердің түр-түрін əкеліп қойған Аваза маңы ертегідегідей. Көкке шаншылған сəулетті мейманханалардың іші-сырты бірбірімен керемет үйлесім тапқаны көз тойдырады. Автотұрақтардың өзін əдемі етіп ойластырған бұл орталыққа Қазақстанның батыс аймағындағы Атырау, Ақтау қалаларының тұрғындары да келіп демала алады екен. Ал қалған қазақстандықтар үшін тəртіп басқа, виза алмасаңыз, «Аваза» есігі жабық. Туыстас түркімен жұртымен қоштасып, елге қарай бет түзегенімізде, ұлттық рухын биікке көтере ұстаған бауырларға құрметіміздің арта түскенін аңғардық. төрағалығына Абылай Мырзахметов, басқарма мүшелігіне Рақым Ошақбаев, Екатерина Никитинская, Жаннат Ертілесова, Тимур Назханов, Мейрамкүл Дүзбаева, Гүлнар Құрбанбаева, Заңғар Ноғайбай сайланды, деп хабарлады «Атамекен» Одағы» Қазақстанның ұлттық экономикалық палатасының баспасөз қызметі.

– Жангелді, Мемлекет бас шысының биылғы Жолдауынан патриотизм жөнінде қандай тұжырым таратуға болады? – Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында патриотизм, отансүйгіштік хақында жақсы айтты. Мемлекетіміз көп этносты жəне көп конфессиялы. Сондықтан қазақстандықтардың мақсаты қарапайым əрі ұғынықты. Біз қоғамдық келісімді сақ тауға жəне оны нығайтуға тиіспіз. Бұл түсіне білген жанға мемлекетіміздің қоғам ретінде, ұлт ретінде өмір сүруінің айнымас шарты іспетті. Демек, ортақ үйіміз болып табылатын кең байтақ Отанымызда тұратын өзге ұлт пен ұлыс өкілдерімен тіл табысып, тату-тəтті, бейбітшілік пен келісімде өмір сүру барша қазақтың қағидасы болуы шарт. Береке бар жерге бақ тұрақтайды. Өз халқын сүйетін адам, өз жұртына жақсылық тілеген жан өзге халықтарды ашындырмайды, өз ұлтын ешкімге қарсы қоймайды. Қазақстан – біздің қасиетті мекеніміз. Демек, басты жауапкершілік біздерге, қазақтарға артылатынын Елбасымыз орынды меңзеп отыр. Өйткені, елдің де, жердің де иесі – өзіміз. Біздің балаларымыз бен немерелеріміз сырт елден гөрі өз Отанында өмір сүргенді артық көретіндей болуы тиіс. Біз өскелең ұрпақты осындай өміршең қағидаттар негізінде тəрбиелеуіміз керек. Болашаққа сенім болмаса, толыққанды мемлекет құруға болмайды. Жолдауда айтылғанындай, мұны қазақстандық патриотизмнің негізін қалаушы алғышарттар деп түсінгеніміз лəзім. Барлық этностар азаматтары құқықтарының теңдігі, қазақ тілі жəне тілдердің үштұғырлылығы, мəдениет, дəстүр жəне даралық, ұлттық интелигенцияның рөлі, ХХІ ғасырдағы Қазақстандағы дін мəселелері жан-жақты пысықталып, негізді дəйектелген патриотизм ұлттық идеологиямыздың уығына айналуы қажет. Сайып келгенде, Қазақстан патриотизмінің іргетасы барлық азаматтардың тең құқылы жəне олардың Отан намысы алдындағы жалпы жауапкершілігі деген ұғым. Жас ұрпақты патриоттық рухта тəрбилеу мақсатында Қазақстан Президенті ауқымды шараларды жүзеге асыру үстінде. Демек, осы игі мақсат жолында өз үлесімізді қосуды азаматтық парызымыз деп санаймыз. – Оңтүстік Қазақстан облысында ауған соғысы ардагерлерінің төрағасы болып 7 жылдай істедіңіз. Шымкент қалалық əкімдігінің жиналыстарында, мəслихаттың сессияларында қарулас достарыңыздың атынан сөз сөйлеп, мұң-мұқтажын жеткізетін едіңіз. Кейін Шымкент қалалық мəслихатына депутат болып сайланып, мəслихат хатшысы, одан соң қала əкімінің кеңесшісі, кəсіпкерлік жəне ауыл шаруашылығы бөлімінің

бастығы қызметтерін атқардыңыз. Жалпы, өзіңіздің өмір жолыңыз туралы айтып өтсеңіз? – Келесі жылы кеңес əскерлерінің Ауғанстан жерінен шығарылғанына 25 жыл толады. Жеңімпазы жоқ соғысқа 22 мыңдай қазақстандық қатысып, мыңға жуық боздақтан айырылдық. Жар құшып, бала сүйіп үлгермеген тағы мыңнан астам жігіт елге мүгедек болып оралды. Республика бойынша ауған соғысының қанды қасабынан аман-есен оралған, жаны жаралы 18 мыңнан астам ардагер ортамызда жүр. Бүгінгі таңда ардагерлеріміздің əлеуметтік жағдайы ойдағыдай емес. Мəр тебелері əлі күнге дейін анықталған жоқ. Сұрапыл соғыс 10 жылға созылса да қантөгістің себебін, қазақ жігіттерінің ерлігін бүгінгі жас ұрпақ біле бермейді. Біз ауған соғысы ардагерлеріне, ұлдары қаза тапқан ата-аналарына, олардың отбасына құрметпен қарап, қамқорлық танытудамыз. Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан қаласында көпбалалы отбасында дүниеге кел ген мін. Əке-шешем үш ұл, бес қыз тəрбиелеген. Ресейдің Екатеринбург қаласындағы Урал заң институтын, Алматы экономика жəне статистика академиясын бітірдім. Мамандығым – заңгер-экономист. Еңбек жолым қарапайым күзетшіден басталды. Ресейде күзет мекемесінің басшысына дейін көтерілдім. 1999 жылдан 2002 жылға дейін Шымкенттегі кеден басқармасында бөлім басшысы болып қызмет атқардым. ОҚО Ауған соғысы ардагерлері ұйымының төрағасы болып істеп жүргенде, қаруластарыма, мүгедек жəне қаза тапқан жауынгерлердің ата-аналарына, зайыптарына материалдық, моральдық көмектер көрсеттік. 2005 жылы 70-тен астам ардагерге біздің жəрдемізбен Шымкент қаласында жер телімі берілді. Сол жылы «Достық» шағын ауданында Ауған соғысында қаза тапқан жауынгердің əкесі мен жесір қалған жұбайына біздің ықпалымызбен баспана салынды. 2009 жылы демеуші арқылы 3 бөлмелі пəтерді бұрынғы интернационалист жауынгерге сатып əпердік. 2010 жылы де путаттарға сұраныс жасап, ауған соғысы ардагерлеріне кеңсе сатып алынды. Халық қалаулысы болған кезімде, ауған соғысы ардагерлеріне ай

сайын қалалық бюджеттен көмек ретінде əрқайсысына 1700 теңгеден (Шымкентте 750 ардагер бар еді) қаржы бөлдірдік. Олардың қоғамдық көлікте тегін жүруіне ықпал еттік. Мереке сайын ардагерлерге сыйлықтар табыс етілетін. – Абай атындағы саябақтың ашық аспан астындағы мұражайы Шымқаланың көрікті жерлерінің біріне айналды. Оны ұйымдастыруға Жангелді Махашовтың да еңбегі сіңді деген əңгімені құлағымыз шалып қалған еді. – Оныңыз рас енді... Бұл мұражай 2006 жылы сол кездегі облыс əкімі Болат Жылқышиевтің қолдауымен салынған. Əскери техникамен кітап, кино арқылы танысқан бір бөлек те, жастардың оларды өз көзімен көріп, ұстағандары басқаша əсер қалдырады. Өскелең ұрпақ арасында əскери өмірге қызығып, осы салада қызмет етуге құмартушылардың қарасы көбейе түспесіне кім кепіл? Отансүйгіш жастарды тəрбиелеудің бір парасы осы шығар, бəлкім. Ел басына күн туғанда, Отанын қорғауға дайын тұратын ұлтжанды азаматтардың қатары бұдан былай көбейеді деген сенімдемін. Мұның өзі сəті түскен оңтайлы іс болды. Үкіметтің қаулысынан кейін техникаларды еліміздің түкпір-түкпірінен жинай бастадық. Мəселен, бір ай жүріп Семей қаласынан танкіні, Теміртаудан БТР-70, Отардан БРДМ-ді, Шамалғаннан үш зеңбіректі алып келдік. Мұражайдың жер телімі, кұрылыс мəселелерін өзім жергілікті əкімдікпен бірге тікелей шешуге атсалысқан едім. – Қазіргі таңда республикалық «Ауғанстан ардагерлері» қоғамдық бірлестігі (төрағасы Халық Қаһарманы, генераллейтенант Бақытжан ЕРТАЕВ) төрағасының бірінші орынбасары екеніңізді, «Ер Батыр» патриоттық қоғамдық қорын басқаратыныңызды біле міз. Аталмыш қор қандай мақсатта құрылды? Бақытжан Ертаевпен қалай таныстыңыз? – 2005 жылы республикалық Ауған соғысы ардагерлері қауымдастығы құрылды да, оның төрағасы болып, генерал-лейтенант Бақытжан Ертаев бірауыздан сайланды. Атағына сырттай қанық ағамен сол кезде Алматыда таныстым. Парламент Мəжілісінің депутаты, Халық Қаһарманы Бақытжан Ертаевтың бастамасымен осы жылдың мамыр айында «Ер Батыр» патриоттық қоры құрылып, «Батыр» журналы шыға бастады. Қордың жəне журналдың мақсаты – жастарды патриоттық тəрбиеге баулу, ауған соғысының ардагерлеріне, мүгедектеріне жəне соғыста қаза тапқан жауынгерлердің отбасыларына, Қарулы Күштер ардагерлеріне моральдық, материалдық, психологиялық көмек көрсету, соғыс ардагерлерінің ерлігін жастар арасында насихаттау. Əскериспорттық ойындар өткізу, оларға қолдау көрсету. – Ауғанстандағы ұрыс

Ќазаќстан-Мажарстан бизнес-форумы Будапешт қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі Мажарстан Ұлттық экономика министрлігі мен Сауда-өнеркəсіптік палатасының атсалысуымен осы елдің жетекші іскер топтарының 100-ден аса өкілдері қатысқан Қазақстан-Мажарстан бизнес-форумын өткізді.

Шара барысында мажар тарапы Қазақстан Прези денті Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалып тасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауы, елдегі қоғамдық-саяси жəне экономикалық ахуал, атап айтқанда, Астана қаласында ЭКСПО-2017 көрмесін

өткізу, «жасыл экономикаға» өтудің негізгі аспектілерімен таныстырылды. Форумда екі елдің экономикалық əлеуеті тақырыбында Қазақстанның Мажарстандағы елшісі Нұрбах Рүстемов, ҚазақстанМажарстан Экономикалық ынтымақтастық жөніндегі үкіметаралық комиссияның тең

қимылдарына қатысқан бұрынғы кеңес жауынгерісіз. Кеудеңізде екі орден мен бірнеше жауынгерлік медальдар жарқырайды. Соғыс жылдарынан есіңізде қалған естеліктердің бірін айтып өтсеңіз? – 1987 жылы сəуір айында əскери қызметке шақырылып, 3 ай Ташкентте, сосын 3 ай Шыршық қаласында арнайы дайындықтан кейін Ауғанстанның Пули-Хумри елді мекенінде орналасқан 395ші мотоатқыш полкінің барлау взводында взвод командирінің орынбасары болып қызмет еттім. Желтоқсан айында 40-армияның «Магистраль» атты операциясына қатысқанмын. Дұшмандар Гардез-Хост атты жолына тосқауыл қойған, сол себептен колонна өте алмады. Бұл ұрысқимыл Пəкстан шекарасынан 10 шақырымдай жерде болды. Біздің батальонның тауға шығатын орны 3 000 метрден де жоғары биіктікте еді. Əрқайсымыздың арқамызда салмағы 60 килодан асатын қапшық. Онда қару-жарақ, оқ-дəрі, граната, құрғақ тамақ, киім, т.б, керекті заттар бар. Тауда жүрген екінші күні біздің взвод 500-600 метр қашықтан 30 шақты дұшманды байқап қалды. Дереу радиостансамен штабқа хабарлап, олардың қай шаршыда екенін айтып, мəлімет бердім. Көп ұзамай артиллерия сол шаршыны атқылап, олардың көзін жойды. Ал олар біздің колоннаға шабуыл ұйымдастыруды жоспарлаған екен. Дұшмандардың арам ниеті жүзеге аспады. Бұл операция 1988 жылдың қаңтарында бірақ аяқталды. Екі жақтан да адам шығыны көп болды. Таудан түскеннен кейін біздің БТР минаға түсті. Контузия алған мені Гардез елді мекеніндегі 56-ші десанттар бригадасының медициналық ротасына жеткізді. Бір күннен кейін тікұшақпен Кабул қаласындағы əскери госпитальға алып келді. 10 күннен кейін емделіп, өз полкіме қайта келдім. Бұдан кейін де Файзабадта, Саланг өткелінде, Кұндызда, Бағланда, Бануда, тағы басқа жерлерде болған ұрыс қимылдарына қатысып, командирлер берген тапсырмаларды мұқият орындадық. 1989 жылдың ақпан айында, əскеріміздің елге шығуына 10 күндей қалған кезде біздің полктан екі прапорщик, екі сар баз тұтқынға түсіп қалды. Отанымызға қайтар кезде «тұтқындағылардың барлығын шығару керек» деген бұйрық болды жоғарыдан. Біздің взвод осы операцияға катысты. Полк командирі Варенников бастаған топ дұшмандармен келіссөз жүргізді. Дұшмандар жағының 17 адамын Кабулдағы түрмеден шығарып, оларды біздің 4 адамға айырбастадық. Операция біткен соң дұшмандар бізді асқа шақырып, олармен бірге тамақ ішкеніміз есімде. 1989 жылы 15 ақпанда Термез қаласына келдік. Аман-есен шыққанымызда қуанышымызда шек болмады. Кеңес өкіметінің жарлығымен маған алдымен «Соғыстағы ерлігі үшін» медалі тапсырылды. Горбачевтің атынан Кұрмет грамотасын алдым. Ауғанстан президенті Наджибулла атынан «Ауған халқының алғысы» атты медалі берілді. 2006 жылы Қазақстан Президентінің Жарлығымен қоғамдық жұмысқа белсенді қатысқаным үшін «Құрмет» орденімен, 2011 жылы ел Тəуелсіздігінің 20 жылдығына орай Ауғанстандағы соғыста ерлік көр сеткенім үшін II дəрежелі «Айбын» орденімен наградталдым. Біз – бақытты ұрпақтың өкіліміз. Туған жеріміз де, Отанымыз да біреу. Ол – қасиетті Қазақ даласы, Тəуелсіз Қазақстан! «Отан үшін отқа түс, күймейсің», деп батыр Бауыржан өсиет еткен. Ендеше, ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен жерімізді, елімізді қорғап қалған ата-баба дəстүріне адал болып, аға буынның аманатын ақтай білейік дегім келеді. Əңгімелескен Серікқали ЖЕКСЕНБАЕВ. ШЫМКЕНТ.

төрағасы – Мажарстан Ұлттық экономика министрі Михай Варга, Ұлттық экономика вице-министрі Антал Николетти, «Мажар сауда үйлері» компаниясының төрағасы Вильмош Шкультети жəне ҚазақстанМажарстан Іскерлік кеңесінің тең төрағасы Шандор Фашимон баяндама жасады. Бизнес-форум аясында тараптар сауда-экономикалық жəне инвестиция салаларындағы екіжақты байланыстарды тереңдету мен оның аясын кеңейту мəселесін де талқыға салды. «Егемен-ақпарат».


10 қыркүйек 2013 жыл

Ойқазына уақытқа дейін тілге тиек етіп, өзгелерден барлаған кемеңгерлік пен данышпандықтың озық үлгілерінің өз өркениетіміздің тұңғиық Тынық мұхиты – ұлы Абайдың бірнеше ғана жыр жолдарына сыйғызғаны таңдай қақтырып, тамсандырып қана қоймай, терең мақтаныш сезімге бөлейді. Бұл сөздердің бұлтартпас дəлелдері Хакім Абайдың өміршең де жасампаз поэзиясынан менмұндалап, Шолпан жұлдызындай, адамзаттың санасына нұрлы сəуле шашып тұр: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда толық боласың елден бөлек. Жеке-жеке біреуі жарытпайды, Жол да жоқ жарыместі жақсы демек...

«Ақылдыдан шыққан сөз – талаптыға болсын кез». (Абай) Кез келген жұмыр бас ты пенденің бойындағы адами қасиеттерін биіктетіп, санасын дамытатын, ақыл-ойын үздіксіз кемелдендіріп, намысын үнемі жанып отыратын əлемдегі ең үздік 50 классикалық шығарманың құнарлы құндылықтарын тобықтай етіп түйіндеп, тарының қауызына сыйғызған Том Батлер-Боудонның «Ғұмырыңызды өзгертуге серпінді шабыт сыйлайтын классикалық 50 кітап» (Tom Butler-Bowdon. 50 Self-Help Classics: 50 Inspirational Books to Transform Your Life», 2003) атты туындысымен жете танысқан зерделі оқырманның бірде-бірі бейжай қалмайтыны күмəн тудырмайды. Өйткені, 50 том емес, бір ғана кітап-қазынаға тоғытылған құндылық иірімінен сусындаған адамның ақ ниетті авторға тек қана риза болатыны күмəн тудырмайды. Айтса, айтқандай-ақ, Том Батлер-Боудон күні бүгінге дейін есімдері бүкіл əлемге əйгілі Лао-Цзы (б.з.д.VI-V ғ.ғ.), Рим императоры Марк Аврелий (б.з.II ғ.), өз заманында мемлекет қайраткері болған Боэций (б.з.480-524 ж.ж.), АҚШ-тың іргетасын қалаушылардың бірі – Бенджамин Франклин (1706-1790 ж.ж.) сияқты ондаған философтар мен тарихи тұлғалардың асыл ойларын ғана емес, бүгінгі əлемнің шоқ жұлдыздары саналатын Далай-лама, Дейл Карнеги, Дипак Чопра, Пауло Коэльо, Стивен Кови немесе ондаған басқа да кемеңгер ойшылдардың классикалық туындыларының ғибратқа толы сүзбесін өз шығармасының өзегіне шебер өре білген. Автордың мұндағы нысанасы да, жоғарыда атап өткендей, бүгінгі адамды, оның ішінде, əсіресе, жеткіншек жастарды адамзат өркениетінде жинақталған рухани құндылықтардың ізгілік бұлағынан сусындатып, ой-өрісі мен адами сапасын жетілдіру. Мəселен, даосизмнің негізін қалаған данышпан Лао-цзы өз заманындағы ел тұтқасын ұстаған көшбасшыларды екі топқа бөліп қараған: біріншісі – көздеген мақсатқа тек білектің күшімен ғана жететін қара күштің иесі ян – еркек кіндікті батыр тұлға; екіншісі – инь – көпшілікті бірінші орынға қоятын ана тұлғалы емші-қолбасшы. Данышпан Лао-цзы былай депті: «Кемеңгер абыздар көптің ішінен ерекшеленіп тұрады, себебі, олар өздерін бүтіннің бөлшегі деп есептейді. Олар көптің көзіне түсуге тырыспайды, сондықтан да олардың өңінен нұр төгіліп тұрады. Олар ұлы нысаналарға қол жеткізеді. Себебі, олар атақ-даңқ іздемейді. Олардың абыздығы айтқан пікірлерінен ғана білінбейді. Бұл қасиет олардың тұла бойында тұнып тұрады. Олар бəске түспейді, себебі, олармен ешкім пікір таластырмайды». Демек, жасампаз халқымыздың: «Ұлық болсаң, кішік бол» немесе «Бетегеден биік, жусаннан аласа бол» деген даналықтарының да астарының тым тереңде жатқанын, сосын олардың өзге халықтардың құн дылықтарымен тең түспесе, кем түспейтінін де, адамзат ізгіліктерімен астасып жататын мыңдаған жылдық тарихы бар екенін де аңғару қиын емес. Біздің заманымыздың 161 жылынан 180 жылына дейін 19 жыл Рим империясының тізгінін ұстаған Марк Аврелий – соңына əділеттіліктің өшпес ізін қалдырған философ. Өзінің «Ойтолғау» («Meditations») деп аталатын əйгілі еңбегінде кемеңгер император кез келген кісі төңірегіндегі бұйымдар мен адамдарды өзінің қалауына сай пішіп-кесуге тырыспай, оларды баз қалпында қабылдау қағидасын берік ұстанған. Сонымен қатар, əлемге басқа адамның көзімен қарауға тырысудың өзі де кез келген тұлғаның көкжиегін кеңейтетінін дəріптеген. Кісінің өзінен басқа жанды жек көруі, жақтырмауы немесе сыртынан ғайбаттауы табиғат заңына қайшы келетінін, сосын Ғаламдағы бүкіл болмыс, оның ішінде адам да бар, о бастанақ бір-бірімен тығыз байланысты екеніне ерекше екпін берген. Том Батлер-Боудон адамның ізгі қасиеттерінің кемелденуіне жəне қолға алған ісінің өркендеп-өсуіне ауадай қажет қағидалар мен дағдыларды АҚШ-тағы Гарвард университетінің түлегі, профессор Стивен Ковидің «Жолы болғыш іскер адамдардың 7 дағдысы» (Stephen Covey. «The 7 Habits of Highly Effective People») атты 1990 жылдардың басында жарық көрген əрі əлемнің 32 тіліне аударылған туындысынан да табады. Аталмыш еңбегінде кемеңгер Кови: «Ой егіңіз. Ой ексеңіз ізгілік əрекет орасыз. Ізгілік əрекет егіңіз. Ізгілік əрекет ексеңіз əдет орасыз. Əдет егіңіз. Əдет ексеңіз мінез орасыз. Мінез егіңіз.

Қайрат пен ақыл жол табар Қашқанға да қуғанға. Əділет, шапқат кімде бар, Сол жарасар туғанға...

Коллажды жасаған Амангелді ҚИЯС.

Ізгілік иірімі Əділ АХМЕТОВ,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Мінез ексеңіз тағдыр орасыз», – депті. Стивен Кови туындысының қалың жұрттың назарына тез ілігіп, жыл сайын миллиондаған тиражбен таралуының тағы да бір сыры бар. Мəселен, өткен ғасырдың сексенінші жылдары Батыс əлемі «нəтижелілік» теориясы мен «уақытты меңгеру» қағидасын ту етіп көтеріп, бұл екеуінің де адамның жеке басының кеңістігіне тікелей қатысы бар екенін дəлелдеуге тырысқан. Сөйтіп, адам тағдырындағы кез келген сəтсіздіктің қолда бар ресурстарды, оның ішінде уақыт та бар, тиімді пайдаланбаудың салдарынан болады деген аксиомаға табан тіреген. Алайда, Стивен Кови əлгі теорияға да, одан туындайтын қағида мен аксиомаға да кез келген адамның көңіліне ұялап, көкейіне қонатын, дара көзқарас танытады. Кемеңгер былай дейді: «Ең алдымен терең ойланып, өзіңізге ең маңызды дүние не, соны айқындап, дұрыс таңдау жасаңыз. Сосын, əлгі таңдаудың өз өміріңіздің ең басты темірқазығы ма, соны жете зерделеп алған жөн. Істің нəтижелі болуын алдын-ала ойламай тұра тұрыңыз. Өйткені, қолға алған іс-əрекетіңіздің көпшілікке ешқандай пайдасы мен қайыры болмаса, оның «нəтижелі» болуы түкке де тұрмайды.» Демек, Стивен Кови кез келген ісəрекеттің нəтижелілігінен гөрі оның қоғамға тиімділігін бірінші орынға қояды. Сонымен қатар, кемеңгер Кови дағдыға айналған жауапкершілік сезімнің ең басты қасиет екеніне ерекше мəн беріп, өз туындысының атауында тұрған жеті дағдыға жөн сілтейді. Олар төмендегі ой-түйіндерден тұрады. Біріншіден, белсенді болу – парыз. Өйткені, еті тірі адамның бұл дағдысының алмайтын асуы болмайды. Екіншіден, іс-əрекет бастағанда оны көздеген нысанаға жеткіземін деген сенімділікті əдетке айналдыру қажет. Үшіншіден, ең əуелі кезек күттірмейтін шаруаларды тындырып тастауды дағдыға айналдыру аса қажет. Төртіншіден, өзім де ұтайын, өзге де ұтсын деген қағиданы бек ұстану абзал. Бірақ бұл қағида бір адамның жеңісі мен ұтысы екінші адамның қол жеткізген табысының арқасында болады деген ұғымды білдірмейді. Керісінше, бұл қағида адамды əлемге өзгенің көзімен қарай білуге жəне мұны дағдыға айналдыруға бағыттайды. Бесіншіден, алдымен кісінің сөзін тосып, пікірін тыңдап, ойын ұғып, тек содан кейін ғана өз көзқарасыңды ұқтыруға ұмтыл. Басқаларға өзіңді сыйлату үшін бұл əдет ауадай қажет. Алтыншыдан, синергияға қол жеткізу лəзім. Синергия –алдыңғы дағдыларды түгелдей тиімді пайдалана білудің арқасында ғана қол жеткізетін нəтиже. Демек, бұл дағдыны қалыптастыру адам нан үлкен табандылық пен шыдам ды лықты талап ететіні көрініп тұр. Жетіншіден, адам өзін үздіксіз жанып,

үнемі қамшылап отыруы керек. Сосын, қолға алған іс-əрекетті тиімділігі мен берекеттілігін арттыру үшін, кез келген адам өз бойындағы физикалық, рухани, жүйкелік жəне əлеуметтік өлшемдердің тепе-теңдігін бір қалыпта ұстай білуді дағдыға айналдыруы қажет. Олай етпеген жағдайда əлгі қасиеттер мен дағдылардың моқалып қалатынын естен шығармаған жөн. Том Батлер-Боудон өз туын дысына енгізген кемеңгерлердің енді бірі АҚШтың Егемендік декларациясы мен Конституциясын сомдаған қаламы қарым ды авторлардың бірі, XVIII ғасырда Батыстың саяси өмірі мен өнеркəсіп əлеміне үлкен ықпал еткен, электр энергиясының ұңғылшұңғылын эксперимент арқылы зерттеп-зерделеген, бүкіл əлемге есімі əйгілі ғалым əрі тарихи тұлға – Бенджамин Франклин. Франклиннің биографы Ричард Амачердің пікірінше, кемеңгер ғалымның «Автография» деп аталатын туындысы – Америкада бұрын-соңды жарық көрген бірінші ұлы кітап болса керек. Кемеңгер Франклиннің аталмыш шығармасынан жетелі автордың сегіз қырлы бір сырлы болып қалыптасуы мен оның адами қасиеттерінің ұшталып, кемелденуіне саналы түрде өзі ден қойған шешендік өнердің себеп болғанын жəне əлгі өнерді игерудің жалғыз жолы кітап оқу екені тайға таңба басқандай көрініп тұр. Айтса айтқандай-ақ, Бенджамин Франклин жас кезінде кітап дүкенінде істейтін өзінің жақын досынан таңдаулы кітаптарды бір түнге сұрап алып, таң атқанша, көзінің майын тауыса, оқып тастайтынын əдетке айналдырғанын жасырмайды. Себебі, ол əлемнің əйгілі көшбасшыларының басым көпшілігінің қол жете бермейтін биіктерге тек құнды кітаптар оқудың арқасында жететінін жақсы білген. Сондықтан да адамның кемелдену этикасының авторы атануы Бенджамин Франклинге жарасып тұр. Ғұлама ғалымның кемелдікке жеткізетін этикалық қағидаларының ұзын саны – 13: артық астан тыйылу, бос сөз айтпау, тəртіп сақтау, тəуекелге бел буа білу, ысырапшылдықтан аулақ болу, еңбекқорлық, ой пəктігі, əділеттілік, шектен шықпау, тазалық, сабырлылық, нəпсіні шектей білу, биязылық. Ниеттенген адамның бойы мен ойын түзеп, кемелдік пен кемеңгерлікке тəрбиелейтін, биік асуларды алып, көздеген мұратқа жетуге бағыт-бағдар сілтейтін жоғарыдағыдай адами қасиеттердің құнды топтамасын Том Батлер Боудонның туындысына енген үздік шығармалардың кез келгенінен табылатыны күмəн туғызбаса керек. Алайда, олардың бəрін тізіп шығу бұл мақаланың мақсаты емес. Оның үстіне олардың бəрін тауып оқимын деген оқырманға ақпарат технологиясы аса дамыған мына заманда мүмкіндіктер де жетіп артылады. Сондықтан дəл осы тұста оқырман назарын мүлде басқа арнаға бұрып, атап айтқанда, Том Батлер-Боудонның жинағын қоса есептегенде, 51 кітапқа жүк болған парасат құндылықтарының өзіміздің төл мəдениетіміздегі көріністері қандай екен деген сауал дың жауабын іздеп көрелік. Бұған көп уақыт та керек емес. Өйткені, осы

Ғылым таппай мақтанба, Орын таппай баптанба, Құмарланып шаттанба, Бес нəрсеге асық бол, Адам болам десеңіз. Тілеуің, өмірің алдыңда, Оған қайғы жесеңіз. Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек, бекер мал шашпақ – Бес дұшпаның, білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым, ойлап қой – Бес асыл іс көнсеңіз... Сізге ғылым кім берер, Жанбай жатып сөнсеңіз? Дүние де өзі, мал да өзі Ғылымға көңіл бөлсеңіз. Білгендердің сөзіне Махаббатпен ерсеңіз. Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз... Надандарға бой берме, Шын сөзбенен өлсеңіз... Көп орында көріне айтпа, Біздің сөзге ерсеңіз... Сөз мəнісін білсеңіз, Ақыл – мизан, өлшеу қыл. Егер қисық көрінсе, Мейлің таста, мейлің күл. Егер түзу көрінсе, Ойлап-ойлап құлаққа іл. Ақымақ көп, ақылды аз, Деме көптің сөзі пұл. Жақынның сөзі тəтті деп, Жақыным айтты дей көрме. Надандықпен кім айтса, Ондай түпсіз сөзге ерме, Сізге айтамын, қаупім – бұл. Өзің үшін үйренсең, Жамандықтан жиренсең, Ашыларсың жылма-жыл. Біреу үшін үйренсең, Біреу білмес, сен білсең, Білгеніңнің бəрі – тұл. Сөзіне қарай кісіні ал, Кісіге қарап сөз алма. Шын сөз қайсы біле алмай, Əр нəрседен құр қалма.» Cөз соңында о бастан-ақ əкенің баласы болуды емес, адамның баласы болуды армандаған кемеңгер де данышпан, абыз да хəкім Абайдың 150 жылдығына арналған 1995 жылы 9 тамызда Алматы қаласында өткен салтанатты жиында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тебіреніске толы сындарлы сөзінен төмендегі жолдарды бүгінгі жасампаз жастардың назарына жеткізуді үлкен парыз деп санаймын: «Ерекше жағдай ерекше ізденістер мен ерекше əрекеттерге бастайтыны белгілі. Ерен талант пен ерен жігер де сондайда керек. Əрдайым алға ұмтылып, биікке ұмсынған адамзат нəсілі ешқашан толас таппаған жəне таппайтын рухани күресіне адастырмас нысана, алжастырмас бағдар сілтеп бере алатын көреген көсем тұлғаларды əрдайым сусай аңсаған, əрдайым төбеcіне көтере құрметтеген. Өйткені, ақыл табылмай тұрып, ештеңе табылмайды. Ол жетілмей тұрып, ар-намыс шыңдалмайды. Ар-намыссыз азамат, өзгелердің көсегесі түгілі, өзінің көсегесін кө гер те алмайды. Онсыз ұлттық сана мен ұлттық намыс та тұл. Онсыз қоғам дамудың даңғыл жолына түсе алмай, үйреншікті үрдістің солғын соқпағынан шыға алмай, заманалар шырғалаңында бас айналып, дағдарыс хал кешеді. Ондай дағдарыстан шығар жолды тарих пен табиғаттың айрықша пейілі түскен перзенттері ғана сілтеп бере алады. Абай да – дəл сондай балағат заманда ғаламат тəуекелге бара алған ерекше парасат пен ерекше рух иесі. Соның арқасында ол бүгін күллі адамзаттың абыройы аласармас рухани сардарларының біріне айналып отыр». АСТАНА.

Жаћандыќ форумныѕ жай-жапсары неде? (Соңы. Басы 1-бетте). Аймақаралық жəне шекара маңындағы ынтымақтастық аясында отын-энергетикалық жəне ғарыш саласындағы, Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Еуразиялық экономикалық қауымдастық, Кеден ода ғы, Біртұтас экономикалық кеңістік, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Азиядағы өзара ықпалдастық жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес жəне Біріккен Ұлттар Ұйымы аясындағы ынтымақтастықтағы өзара əрекеттерге көңіл бөлінеді, деді А.Əбибуллаев. Елімізде моноқалаларды дамы тудың 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасы бекітілді. 27 моноқаладағы 1 млн. 530 мың тұрғынға бағытталған бағ дарламаның басты мақсаты – жергілікті

3

www.egemen.kz

экономиканы əртараптандыру арқылы шағын жəне орта бизнесті дамыту, жаңа өндіріс орындарын ашу, халықты жаңа жұмыс орындарымен қамтамасыз ету. Бағдарлама бүгінге дейін қалай іске асып жатыр, Үкімет қандай мəселелерге мəн беруі қажет, осы жəне басқа да мəселелер 10 қыркүйекте өтетін Үкіметтің дəстүрлі отырысында қаралады, деді аталған қызметтің ресми өкілі. Шарамыздың негізгі бөлігінде айтайын дегенім, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасы бойынша, сонымен қатар, басқа да халықаралық көрнекті қайраткерлердің, бұрынғы мемлекет жəне үкімет басшыларының қатысуларымен тұңғыш рет Астанада «Еуразия ХХІ ғасырда: Жаңару арқылы жетекшілік» тақырыбында дамушы нарықтардың екінші Еуразиялық форумы өтеді, деп

сөзін жалғады А.Əбибуллаев. Аталған форумда Президент Нұр сұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050: Əлемнің 30 дамыған мемлекеттерінің қатарына кіру» тақырыбында сөз сөйлейді деп күтілуде. Елімізде тұңғыш рет өт кі зіл гелі тұрған халықаралық шара ның мəні мен маңызын ашып көрсету мақсатымен, сондай-ақ оның жұ мысына кімдер жəне қандай сарапшылар қатыса тын болады, Қазақстан жəне халықаралық қауымдастық үшін нендей өзекті мəселелер талқыланады, Астанадағы іс-шараның айырмашылығы неде? Осы, тағы басқа да сұрақтарға жауап беру үшін брифингке ПремьерМинистрдің орынбасары Ербол Орынбаев, дамушы нарықтардың Еуразиялық форумының тең төрағасы Хариндер Коли мен «Назар баев Университеті» АҚ

президенті Шигео Катсу арнайы ша қыр тылыпты. Бірінші сөз кезегін алған Премьер-Министрдің орынбасары Е.Орынбаев еліміздің əлеуметтік-экономикалық дамуына тоқталып, өткізілетін форумның маңыздылығын таратып айтты. Еуразиялық форумның тең төрағасы Хариндер Коли форумның мақсаты мен жұмысы туралы баяндады. Мұндай форумдардың мақсаты – дамушы нарықтар тап болатын мəселелерді талқылап, елдер арасындағы диалогты жақсарту. Жаһандық экономикада дамушы нарықтардың маңызы артып келеді. Бүгінгі күні дамушы нарықтардың жаһандық ішкі жалпы өнімдегі үлесі 40 пайызды құрап отыр, деді Хариндер Коли. Шетел сарапшысы атап өткен дей, кейбір зерттеулер бой ынша 2050 жылға дейін дамушы нарықтардың жаһандық ІЖӨ-дегі

үлесі 70%-ға жететін көрінеді. Яғни 2050 жылға қарай қазіргі дамушы нарықтар жетекші күшке ие болады екен. Тең төрағаның сөзіне қарағанда, аталмыш жаһандық форум осыған дейін жеті рет өткен. Келесі жиын Вашингтонда қазан айында ұйымдастырылады. Шара жетекшілері Қазақстанның вице-премьері Е.Орынбаевты осы үлкен шараға шақырып отыр. Ол шақыруды қабыл алды. Біз онда «Қазақстан-2050» Стратегиясын талқылай тын боламыз, дейді Коли. Дамушы елдердің екінші Еу ра зиялық форумының Аста на да өткізілуіне біз де үлкен қызығушылық таныттық. Өйткені, Қазақстанның алға қойған мақсаттарының орындалуына университет те қызмет етеді, деді «Назарбаев Университеті» АҚ президенті Шигео Катсу сөз кезегінде.

ШАРАЙНА

Əлем жаңалықтары

Зардари ґз еркімен отставкаєа кетті Пəкстанның президенті Асиф Али Зардари президенттік қызметтен кетті. Мұнда мəселе, Зардаридің алғашқы президенттік мерзімінің аяқталуына байланысты өз еркімен отставкаға кетуі ел тарихында тұңғыш рет болып отырғандығында жатыр. «Ассошейтед пресс» агенттігінің хабарлауынша, Асиф Али Зардари 2008 жылы Пəкстан халық партиясы билікке келгеннен кейін президенттікке сайланған. Ол – осы партияның бұрынғы басшысы, екі мəрте елдің премьер-министрі қызметін атқарған Беназир Бхуттоның күйеуі. Ал Зардаридің мұрагері Мамнун Хусейн болды. Жаңа президентті ұлықтау кеше, 9 қыркүйекте өтті. Хусейн «Мұсылман лигасы» партиясының өкілі, сондай-ақ ол ірі кəсіпкер ретінде танымал. Əсілі, бұл елде президент бес жылдан екі мерзімге ғана сайлана алады.

Кемені де, есірткіні де ґртеп жіберді Жерорта теңізінде Египеттің жəне Сирияның теңізшілері өздері мінген кемені, сондай-ақ жасырын алып бара жатқан 30 тонна гашишті өртеп жіберген. Бұл жөнінде «Франс-пресс» агенттігі хабарлады. Оқиға италиялық полицейлер есірткі тасымалдаушылардың ізіне түсіп, оларды тұтқындауға əрекет жасаған кезде болған. Полицейлерден қашып құтылмасын білген теңізшілер 85 метрлік жүк кемесін өртеп, өздері суға секірген көрінеді. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері оларды құтқарып алған жəне тұтқындаған. Арнайы операцияға италиялық полицейлермен бірге, Мальтаның құқық қорғау органдарының қызметкерлері де қатысқан.

Сайлауда Сергей Собянин жеѕіске жетті Мəскеу қаласының сайлау комиссиясы Мəскеу мэрі сайлауында берілген дауыстардың барлығын санап, оның нəтижесін жария етті. Сайлау комиссиясының мəліметтері бойынша, сайлаудың бірінші турында 51,37 пайыз дауыс жинаған Мəскеу мэрінің міндетін атқарушы Сергей Собянин жеңіске жеткен. Екінші орынды оппозициялық саясаткер Алексей Навальный алыпты. Оған сайлаушылардың 27,24 пайызы дауыс берген екен. Ал коммунистерден ұсынылған кандидат Иван Мельников 10,69 пайыз, «Яблоко» партиясының өкілі Сергей Митрохин 3,51 пайыз, ЛДПР-лық Михаил Дегтярев 2,86 пайыз дауысқа ие болған. Сайлаушылардың сайлау учаскелеріне келіп, дауыс беруі 32,07 пайызды құраған.

Қысқа қайырып айтқанда: ● Сухумиде Ресейдің Абхазиядағы елшілігі консульдық бөлімінің бірінші хатшысы Дмитрий Вишерневті атып кетті. Оқиға кеше Мəскеу уақыты бойынша сағат 08.30-да болған. ● Сирия президенті Башар Асад Ресей президенті Владимир Путинге Санкт-Петербургтегі саммитке дейін жəне саммиттен кейін Сирия жөніндегі көзқарасы үшін алғыс айтты. ● Кабардин-Балкар үкіметінің басшысы Руслан Хасанов отставкаға жіберілді. Үкімет басшысының міндетін атқару бірінші орынбасар Ирина Марьяшқа жүктелді. ● Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Кэмерон құжаттар салынған кейсін пойыз үстелінде ұмытып кетіпті. Ол Йоркке үйлену тойына бара жатса керек.

Жазєы Олимпиада Токиода ґтеді Халықаралық олимпиада комитеті (ХОК) 2020 жылғы жазғы Олимпиа ойындары өтетін қала ретінде Жапонияның астанасы – Токионы таңдады. Сенбі күні Буэнос-Айресте өткен ХОК жиынында Токио қаласы – 60, Ыстамбұл – 36 дауысқа ие болды. 2020 жылғы жазғы Олимпиаданы өткізуге Токио жəне Ыстамбұлмен қатар, Мадрид қаласы да өтініш берген болатын. Дауыс берудің алғашқы айналымында Испания астанасы бұл бəсекеден шығып қалған еді. Осылайша, Токио қаласы 2011 жылы жер сілкінісі салдарына байланысты апатты жағдайға ұшыраған «Фукусима» атом электр стансасындағы радиация қаупіне қарамастан таңдалды. Айта кетейік, Токиода олимпиада осымен екінші рет өткелі отыр.

Делегация сапарын кейінге ќалдырды Тоғызыншы қыркүйекке жоспарланған АҚШ делегациясының Əзербайжанға жоспарланған сапары кейінге қалдырылды. Бұған АҚШ-тың Бакудегі елшілігі: «Əзербайжан үкіметі сапарды президенттік сайлау аяқталғанға дейін кейінге қалдыруды жөн көріп отыр. Өкінішке қарай, енді біз бұл елдің сайлауалды үдерістерімен таныса алмайтын болдық», – деп өкініш білдіріпті. Ақпараттарға қарағанда, Əзербайжанға АҚШ мемлекеттік хатшысының демократия жəне адам құқықтары жөніндегі көмекшісі Томас Мели бастаған делегация сапармен келуі тиіс екен. Америкалық делегация алдымен Тбилисиде оппозиция жəне азаматтық қоғам өкілдерімен кездесіп, содан кейін Бакуде осындай кездесу өткізуді жоспарлаған көрінеді. Əзербайжанда президенттік сайлау осы жылдың 9 қазанында өтпек.

Конфессияаралыќ ќаќтыєыстыѕ салдары Үндістан билігі Уттар Прадеш штатының Музаффарнагар округі аумағына əскер кіргізді. Бұған конфессияаралық қақтығыс салдарынан 28 адамның ажал құшуы себеп болып отыр. Округ аумағына 800-ге жуық əскер кіргізілген. Тəртіпсіздікке айдап салған деген күдікпен 100ден астам адам тұтқынға алынған. Қақтығыс 7 қыркүйекте үндістер мен мұсылмандар арасында басталған көрінеді. Дəл сол күні жергілікті үндіс фермерлер жиналып, 27 тамызда өлтірілген үш ер адамның өлімінің себептерін талқылапты. Бұл үшеуі мұсылмандар балағаттаған қызға ара түскен екен. Фермерлер тарқай салысымен, оларға мұсылмандар лап қойса керек. Интернет материалдары негізінде əзірленді.


4

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

 Замана

Мəскеудегі дґѕгелек їстел Ресей астанасы Мəскеу қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі «Аргументы и факты» федералды баспасөз орталығымен бірлесіп, Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күніне орай «Ядролық сынақтарға тыйым салудан ядролық қарудан азат əлемге» тақырыбында дөңгелек үстел ұйымдастырды. Оның жұмысына ядролық таратпау жəне қарусыздану саласындағы белгілі Ресей жəне Қазақстан сарапшылары, дипломатиялық миссиялар мен халықаралық ұйымдардың, сондай-ақ, қазақстандық жəне ресейлік БАҚ өкілдері қатысты. Ресей Федерациясы Мемдумасы ның табиғи ресурстар жəне экология комитеті төрағасының орынбасары, «Невада-Жаңа Жер» қозғалысының тең ұйымдас тырушысы Максим Шингаркин өзінің сөзінде, егер Президент Нұрсұлтан Назарбаев жаһандық деңгейде ядролық қарусыздануда осындай сөзсіз көшбасшылық танытпағанда, аталған салада мұндай табысқа қол жеткізу мүмкін болмас еді деген пікірін білдірді. Өз сөзінде белгілі Ресей сарапшысы Алексей Власов атап өткендей, Қазақстанның ядролық қарусыздану туралы шешімі қазіргі мемлекет дамуының сұлбасын айқындауда шешуші рөл атқарды. Ал Президент Нұрсұлтан

Назарбаевтың жаһандық ядролық қарусыздану саласындағы дəйекті саясаты бүгінде екі əлемдік проблемалар – сенім дағдарысы мен қосарланған стандарттар қолдану үдерістеріне байланысты ерекше көкейкесті бола түсіп отыр. Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Роман Василенко Қазақстанның қарусыздану тарихы мен ядролық мұрадан арылу барысы туралы əңгімеледі. «Қазақстанның, Ресейдің жəне АҚШ-тың бұл бағыттағы көп жылғы үшжақты ынтымақтастығы нəтижесінде өзара сенім рухында бірге ісқимыл таныта отырып қана біз əлемді қауіпсіз ете аламыз», деді ол сөзінің қорытындысында. «АТОМ» жобасының Құрметті елшісі, қазақстандық суретші Кəріпбек Күйіков əлем назарын тағы да өзі басынан өткерген ядролық сынақтардың қасіретті салдарына аударуға шақырды. «Егемен-ақпарат».

Сынаќ салдарын зерттеу жалєаса береді 29 тамыз – Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық ісқимыл күні болып белгіленгеніне де бірнеше жылдың жүзі болды. Бүкілəлемдік маңызы бар осынау датаның дүниеге келуінде Қазақстанның рөлі зор екендігі мəлім. Семей сынақ алаңын жабудан бастап, өзге де ядролық қарулардың адамзат өміріне қауіп тудырмауын тынбай айтып келе жатқан Елбасы еңбегін алыс-жақын шетел жұрты оң бағалауда. Қазақстан басшысының қадамы Семей жерінде бірінші күннен бастап қолдау тауып, халық белсенділігі артып отыр. Соның бірі – Семей мемлекеттік медицина университеті базасында «Экология. Радиация. Денсаулық» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының тұрақты өтіп келе жатуы. Биыл 29 тамызда сегізінші рет жалғасын тауып отырған бұл конференция осы университеттің 60 жылдығымен тұспа-тұс келіп тұр. Дүние жүзінің 6 мемлекетінен жəне еліміздің ғалымдары мен арнаулы мамандарының басын қосатын жиын жөнінде Семей мемлекеттік медицина университетінің ректоры, медицина ғылымдарының докторы, профессор Төлебай РАҚЫПБЕКОВТІ сөзге тарттық. – Төлебай Қосиябекұлы, «Экология. Радиация. Денсаулық» атты конференцияның 8-ші рет жалғасқаны оның маңыздылығын білдірсе керек. Бұл халықаралық басқосу өзінің əу баста алдына қойған мақсатына қаншалықты қол жеткізе алды? – Халықаралық ғылыми конференция мақсаттары – елімізде жəне шетелдерде радиация əсерінің медициналықбиологиялық зардаптарын түбегейлі зерттеу. Осы зерттеулер нəтижелеріне орай болашақта мəселелерге басымдық берілуін анықтау. Істен шыққан ядролық отынды көмуге атсалысып, радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Қолымыздан келгенше Чернобыль жəне «Фукусима-1» атом стансаларындағы апаттар тудырған зардаптар мен экологиялық қолайсыз аймақтар тұрғындары денсаулығына қоғамды тарту. Конференцияға қатысушылар негізінен дүние жүзіндегі радиациялық медицина мен экология мəселелерін жəне оларды шешудің жолдарын да талқылады. Еліміздегі жалпы генетика жəне цитология институты, ҚР Ұлттық биотехнологиялар орталығы, Курчатовтағы радиациялық қауіпсіздік жəне экология институты, ҚР Ұлттық ядролық орталығы, Қазақ тағамтану академиясы, Семейдегі радиациялық медицина жəне экология ғылыми-зерттеу институты, «Невада-Семей» Халықаралық антиядролық қозғалысы өкілдері, Жапония, Ресей, Қырғызстан, Финляндия, Үндістан елдерінің медицина ғалымдары аталмыш конференцияның тұрақты мүшелері. Бір айта кетерлігі, биылғы жиындағы түрлі ұйымдар мен жо баларды бас қарушылар біздің ЖОО-ның əр жылдардағы түлек тері. Олар еліміздің медицина ғылымына, денсаулық сақтауды

дамытуға үлкен үлес қосқан мамандар. Басқосу мақсатының тағы бір парасы – экологиялық жайсыз аумақта тұратындарға медициналық көмек көрсетуді жетілдіру, мəселелерді ғылыми жүйемен реттеу, арнайы бағдарламаға енгізу. «Радиациялық экология жəне радиациялық қауіпсіздік», «Эко логиялық қолайсыз аумақтардағы клиникалық медицинаның өзекті мəселелері», «Экологиялық қолайсыз аумақтарда тұратын халық денсаулығын оңалту» секілді нақты бағыттардың жұмысына баға беріледі. Осы конференция аясында Қазақстан, АҚШ, Жапония, Еуропа, Ресей, Украина, Тəжікстан, Беларусь мемлекеттерінің ірі ғалымдарының қатысуымен радиациялық экология жəне қауіпсіздік, клиникалық медицина жəне экологиялық жағымсыз аумақтарда тұратын тұрғындарды оңалту мен ем деу жəне алдын алу мəселелері бойынша жайттар талқыланады. Тыңдалған жəне талқыланған баяндамалар мен ұсыныстар медицинадағы ғылымитəжірибе айналымын байыта түсетіндігімен құнды. – Бұл жиынға шетел ғалым дарының тұрақты қатысып, зор белсенділік танытып келе жатқандығы да тəнті бо лар лық жағдай. Сынақ зардаптарын түбе гейлі зерттеп келе жатқан ғалымдар қан дай нəтижелерге қол жеткізіп, нендей тұрақты тұжырым жасады? Бастапқы басқосулардағы баяндамалар жеміс берді ме? – Семей полигонында 40 жыл бойы жүргізілген орасан ядролық қару сынақтары жүздеген мың тұрғынның сəулеленуге ұшырауына жəне Қазақстанның ауқымды жерінің радиациялық белсенді заттармен ластануына əкелді. Əуелде иондау шы

сəулеленуге ұшыраған тұрғындар арасында ісік жəне генетикалық аурулар таралуының қаупін анықтау қажет болды. Бұдан басқа соматикалық əсерлер, оның ішінде, ең бастысы, қан айналымы мен эндокринді жүйелер бар. Қазіргі уақытта сəулеге ұшыраған ата-аналардан дүниеге келген ұрпақтың ағзасындағы патологиялық өзгерістердің туындауына радиация əсерін зерттеу мəселесі пайда болып отыр. «Халық денсаулығына жа ғымсыз əсердің алдын алу үшін экологиялық қауіпті минимизациялаудың ғылыми негізделген технологиясын жасау» ғылымитехникалық бағдарламасы бойынша біздің ғалымдар адам бойындағы иондаушы сəуле əсері олардың 2-3 ұрпағына мультифакториалды жалғасатындығын зерттеп келеді. Алдын ала нəтижелер бойынша ионды сəуле тұрғындар арасында остеопороз, гинекологиялық аурулар, əйелдердің сүт бездері аурулары, эндокриндік жүйесінің аурулары, қан айналымы жүйесінің аурулары, иммундық жүйенің бұзылуы жəне де артериалды гипертония, балалар мен жасөспірімдер арасында зəр шығару жүйесі ауруларының жиілеуін арттыратындығы анықталған. Радиация зардабын ықшамдай отырып қауіпті жағдайда өмір сүріп жатқан адамдар денсаулығын жақсарту бағытында жаңа инновациялық əдістер əзірлеудеміз. Радиация əсерлерінің алдын алу мен емдеудің тиімді тəсілін практикаға енгізу бүгінгі күннің стратегиялық бағыты болып табылады. Алдын алу іс-шараларын нығайтып, скринингтік зерттеулерді жетілдіруді, негізгі əлеуметтік маңызды ауруларды емдеуді одан əрі дамыта түспекпіз. Бұл бағытта біздің ЖОО 20112015 жылдардағы «Саламатты Қазақстан»

мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асыруды көздейді. «Экология жəне радиация» тақырыбы Семей медициналық университетінің ғылыми-зерттеу нысанасының басым бағыты болып қала береді. – Сіздің бастамаңызбен шетелдік институттармен байланысты арттырып, озық тəжірибелерін үйренуге қатысты бірнеше жобалар жасалғанын білеміз. Соның ішінде ядролық сынақтардан зардап шеккен жерді залалсыздандыру мен ел денсаулығын сауықтыруға қатысты қадамдар да жоқ емес екен. Тəжірибелі ғалым ретінде сізді осы мəселеге қатысты қандай сауалдар мазалайды? – Осы уақытқа дейін біздің білім, ғылым жəне практикалық қызмет салаларындағы əріптестікті дамыту мақсатымен 20 шетелдік университетпен жəне ғылыми мекемелермен келісімшарт жасалды. Олардың қатарында Жапония, АҚШ, Сингапур, Израиль, Корея, Үндістан, т.б. елдердің мақтаулы оқу орындарымен байланыс қалыптасқан. Мысалы, Нагасаки университетінің медицина факультеті осы конференцияға жыл сайын қатысумен бірге, «Семей ядролық полигоны тұрғындары арасында қалқанша без обырының этиологиясы» тақырыбын бірлесе зерттеп келеміз. Келесі əріптесімізбен «МИРКазахстан» біріккен жобасындағы ядролық сынақтан радиацияға шалдыққандарды радиологиялық жəне радиоэкологиялық жағдайларды мультиорталықтық зерттеуде бірлесеміз. Сондай-ақ, «Радиациялық медицина» жəне «Биофизика» мамандықтары бойын ша магистрлерді даярлаудың біріккен бағдарламасы аясында білім алушылар оқудан кейін Қазақстан жəне АҚШ дипломына ие болады. Семей мемлекеттік медицина университеті зардап шеккен аумақ халқын одан əрі оңалту мақсатында осы мəселелермен айналысуды өзінің міндеті деп санайды. Осы бағытта барлық дүниежүзілік қоғамдастықты тарта отырып, біз адамдар денсаулығын сақтау жəне нығайтуға – жоғары мақсаттарға қол жеткізуге үлесімізді қосқымыз келеді. Бұл конференция мінбері нақты бағыттағы ашық əңгімеге тарту, пікір білдіру, сұхбаттасу, мəселелер шешімін іздеу мүмкіндігі. Бұл бағытта табыстар мен жетістіктер бар. Қорыта айтарым, Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев бүгінгі таңда барша адамзаттың кауіпсіздігі жолында ядролық қарудың дүние жүзінде таралмауын үздіксіз айтып келе жатқан бірден-бір Мемлекет басшысы. Біздің конференциямыздың халықаралық деңгейге ұласуына Қазақстан Президенті беделінің зор ықпал еткенін мақтанышпен айта кеткім келеді. Əңгімелескен Қайрат ЗЕКЕНҰЛЫ. СЕМЕЙ.

 Талбесік

Алуан-алуан аѕ-ќўс бар ґр Алтайда Қазақ жері мен төрінде құт қонған жерұйық қоныс, жанға жайлы жəннат мекен аз емес. Соның бірі – Өр Алтайдың төрінен, атақты Мұзтаудың етегінен ойып тұрып орын алған Катонқарағай ауданы. Мыңжылдық қарағайы мен самырсыны, балқарағайы жайқалып өскен нулы мекен, қаз қаңқылдап, сансыз құстар сайрап ұшқан осынау бір ғажап жерде бұдан 12 жыл бұрын Үкіметіміздің 970-ші қаулысы бойынша Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылды. Оңдасын ЕЛУБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Ұлттық парктің мақсаты еліміздің құрып бара жатқан орман байлығын, қызыл кітапқа енген қара дегелек, Алтай ұлары, қызыл қасқыр, сары тышқан, бұлғын, құндыз, бүркіт, таутеке, күдір, елік, бұлан, аю, қоңыр аю, ұшатын тиін, басқа да бағалы құс-жануарларды қанатының астына алып қорғау, əлпештеу, жат пиғылдылардың қанды шеңгелінен құтқарып қалу, тіпті өлшеусіз кесіліп, ұрланып жатқан ағаштарды күзету болып табылады. Ұлттық парктің тұңғыш директоры, табиғат байлығын қорғауда ерекше еңбек сіңірген Ерен Жұмағұловтың ұжымды басқарған жеті-сегіз жылда көп ізденіс пен ілкімділік танытқанын айта кеткен жөн. Қазір ұлттық паркті Ерлан Мұстафин басқарады. – Қазіргі таңда елімізде 12 мемлекеттік ұлттық парк бар болса соның ішінде ірісі мен бірегейі Катонқарағай ұлттық табиғи паркі, оның жалпы ауданы 643 мың 477 гектарды құрайды.Ұлттық парктің жануарлар əлемі бай əрі сан алуан. Сүт қоректілердің 68 түрі, құстардың – 280, қосмекенділердің – 3, бауырымен жорғалаушылардың – 6, сүйекті балықтардың – 17, омыртқасыздардың 10 мыңнан астам түрі ұлттық парк аумағында кездеседі. Ол ол ма, парк аумағын еліміздің «Қызыл кітабына» енгізілген жан-жануарлардың көптеген түрі мекен етеді. Сирек кездесетін жəне құруға таяу қалған қар барысы, алтай тау арқары, тас сусары жəне Иконников жарқанаты, құстың 30 түрі, олардың ішінде дентұмсық тұрпан, лашын, ителгі, балықшы тұйғын, бүркіт, қарақұс, үкі, сұр тырна, ақбас тырна, алтай ұлары, балықтың аса сирек кездесетін түрі – таймен, омыртқасыздардың ішінде жəндіктің

екі түрі – Михайлов бақылдауық қоңызы, керемет барылдауық қоңыз, басқа да түрлері ұлттық парктің байлығы əрі мақтанышы. Біздің міндетіміз, Табиғатананың байлығын қорғап қана қоймай орман байлығын көздің қарашығындай сақтау, – деп ұлттық парктің бас директоры Ерлан Қабылұлы біраз жайлардан мағлұмат бере кетті. Жақында Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне жолымыз түсті. Бізді ұлттық парк бас директорының орынбасары Қайырхан Ахмадиев қарсы алды. Қайырхан да осы салада ұзақ

жылдар жемісті қызмет еткен тəжірибелі маман. – Бұл күндері ұлттық парк құрамына Ақсу, Белқарағай, Алтай, Шыңғыстай, Өрел бөлімдері кіреді. Оның ішінде ең үлкені Алтай бөлімі 100 мың гектарды алып жатыр. Бір кездері ұлттық паркте небəрі екі жүздей адам, 84 инспектор болса, қазір мемлекет қамқорлық жасауда. Бес жүзден астам адам ұлттық паркте еңбек етуде. Жалақы аз болғанымен, уақтылы алып тұрады. Бізде бəрі жақсы деуге келмейді. Проблемалар мен кемшіліктер кездесіп жатады, – дейді бас директордың орынбасары Қайырхан Ахмадиев. Алтайдың аясындағы көп ауылдар қысы алты-жеті айға созылатын ақтүтек боран мен аязды күндерге көндігіп алған. Алтайда жаз екі-үш ай ғана болады десе сенесіз бе? Бұл өңірде қазан айында қар жауып, күн күрт суи бастайды. Қардың қалыңдығы үштөрт метрге жетеді. Жолдар жабылып,

орманшылықта еңбек ететіндердің ауылға қатынауы қиындайды. Ал ұлттық табиғи парктегі мыңдаған жануарлар қатты аязда пана іздеп жақын маңдағы ауылға келетіні де шындық. Ондай кезде оларды қамқорлыққа алу да назарда екен. Орман байлығы мен құс-жануарларды қылтасынан қиғысы келетіндер табылады. Өткен жылы ағашты заңсыз кескендерге қарсы бірнеше іс қозғалыпты. Айыппұл ондаған адамға салынған. Парк қызметкерлері түрлі рейдтерді тұрақты жүргізеді. Орман өрті – қауіпті жау. Сонау 2008 жылы тамызда жүздеген гектар орман өртеніп, орасан зиян келгені белгілі. Биыл Табиғатана жомарттық танытты, жаңбыр мол жауған соң қауіптің бұлты сейілді. Алайда, алдағы уақытта өрт сөндіретін қосымша көлік бөлінсе нұр үстіне нұр болар еді, дейді парк қызметкерлері. Ұлттық парктің флорасы да ғажайып. Мəселен, парктің өсімдіктер əлемі

жоғары сатылы өсімдіктердің 2 мыңнан астам түрімен, мүктер, қыналар мен саңырауқұлақтардың алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Алтай желайдары, сібір ушырмауығы, тəтті жапырақты таспа, алтай қоңыроты. Қорғауды қажет ететін өсімдіктердің сирек түрі ерекше құндылыққа ие, ал олардың 30-ға таяуы құрып кету алдында тұрғандықтан «Қызыл кітапқа» енгізілген. Бұлардың қатарында алтай рауғашы, алтай сібір қандығы, ала күлтелі қызғалдақ, ірі гүлді жəне кəдімгі шолпан кебістер, алтай суықшөбі, таңдамалы плаун, дала шұғылдығы, қызғылт семізот, марал түбірі, алтай қасқыржидегі де бар. Міне, осыншама табиғат байлығын қорғайтын азаматтардың ерен еңбегіне сүйсінбеске лаж жоқ. Орманға аялы алақан керек. Ағашты кесіп, отынға жаратып жатқандардың аз болса да кездесетіні жанға батады. Тіпті, орман ішіндегі көкорай шөпті ұрлап

шауып жатқандарға қаншама тосқауыл қойылса да, олар бұл əрекеттерін тыяр емес. Олармен қатаң күресе береміз, дейді ұлттық парк басшылары. Кесілген, өртенген орманды қалпына келтірумен де парк қызметкерлері мықтап шұғылданып жатыр. Белқарағай орманшылығында 40 гектар питомник бар. Онда жүздеген мың ағаш көшеттері отырғызылады. Қарағай, самырсын жылына небəрі 3-4 сантиметр өседі. Осында бірнеше жыл ерекше күтімде болған көшеттер қажетті мөлшерді жинаған соң орманшылықтарға отырғызылады. Сөйтіп, орман байлығы еселеніп арта түседі. Бұдан екі жыл бұрын Катонқарағай ауылында туризм бекеті ашылды. Өрел ауылындағы орта мектепте «Гидрейнджерлер» əзірлейтін оқу курсы жұмыс істеп тұр. Міне, бірнеше жылдан бері Өрел мектебінің түлектері алысжақын шетелдерден келетін туристерге қызмет көрсетуде. Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің «Табиғат əлемі» деген газеті жəне «Гид-рейнджерлер» курсына парк қызметкерлері жан-жақты қамқорлық көрсетіп тұрады. Парк басшысы Ерлан Мұстафиннің айтуынша, мекемедегі қызметкерлер мен орманшыларға да жағдай жасалып тұрады екен. Өңірде туризм кластерін құруда батыл қадам жасалуда. Қазірдің өзінде өңірде пантымен емдейтін оннан астам шипажайлар жұмыс істеп тұр. Биік тау аясында атпен серуендеуге қызығушылық танытып жатқандар аз емес. Биыл ауданға ондаған мың адам келіп, денсаулығын түзеп қайтыпты. Катонқарағай ауданының жаңа əкімі Дəурен Тілеубаев өңір басшысы Б.Сапарбаевтың туризмді дамыту, аймақта марал пантысымен емдеуде ізденістер таныту жөніндегі тапсырмасын орындау басты міндетіміз, дейді. Табиғат-ана сыйлаған ерен байлықты көздің қарашығындай қорғағанда ғана ел ырысы еселене түспек. Демек, алдағы уақытта да Катонқарағай мемлекеттік ұлттық паркінің қызметкерлері ізденіс пен ілкімділік таныта бермек. Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы.


 Есімі елдің есінде Оралхан «Лениншіл жасқа» қызметке шақырылып, алғаш Алматыға келген күні біздің үйге келіп қонды. Бұл біздің тұңғыш танысқан сəтіміз. Оған дейін Оралханды редакцияға жолдаған жазбалары арқылы сырттай ғана танитынмын. Ал бейтаныс жігіттің табан астында атбасын біздің үйге тіреуі кездейсоқтық па, жоқ əлде Жаратқанның жазуы ма, ол жағын кесіп айту қиын. Нақ сол күні ақын Төлеген Айбергеновтің жылына орай редакцияда қызмет істейтін əйелі Үрниса ұжымды үйіне шақырған. Оралханды да ерте барғанбыз. Қайтар кезде есік алдында оңаша тұрған Оралханнан қайда тоқтағанын сұрадым. «Оны өзім де білмеймін, қонақ үй іздейтін шығармын» деген жауап алдым. Сөйтсе таңертең шамаданын вокзалда қалдырып, бірден редакцияға келген екен. Мен ойланбастан үйге шақырдым. Содан екі айдан астам уақыт, елден келіншегі Айман көшіп келіп, жалға пəтер тауып алғанша біздің отбасының бір мүшесі болып кетті. Міне, сол бір сəтті күннен басталған арақатынасымыз ол іссапармен Үндістанға аттанғанға дейінгі аралықта өткен ширек ғасырда шарболаттай шыңдалып, шынайы достыққа айналған еді. Туыстай табысып, ағайындай араластық, жан сырымызды, қуаныш-қайғымызды бөлістік. Рия сыз

жоқ. Жазушының жанды сөзі арқылы оның сомдаған кейіпкерлерінің бейне-болмысы көлбеңдеп көз алдыңа келе қалатын құдіреткүшке ие. Оралханның дүние құбылыстарын суретшінің көзімен көріп, қаламы қылқаламға айналып кететіні де ғажап құбылыс. Ал оның тілінің еркін есіліп-төгіліп тұратын шұрайлылығы – жазушының ана тіліне уызынан жарығандығының нақты белгісі. Бұл жерде менің тіл мəселесіне тəптіштей тоқталуымның себебі – жазушының көркем шығарма жазардағы басты құралы тіл шеберлігіне тікелей байланысты екендігін еске түсіру. Оралхан суреткерлігінің кереметтілігі сол – сен бармай, көрмей-ақ алыстағы Алтайдың ғажайып келбетін, таңғажайып табиғатын көз алдыңа елестете де, сезіне де алатының. Сөз құдіреті деген де осы болар. Жазушы шеберлігі дегенге риясыз сендіретін де осы бір сөзбен сомдалған суреттер ғой. Жазушының тілге шебер, сөзге мырза, ойға жүйрік болғандығы оның образ айшықтап, кейіпкерлерін бейнелеуіне даңғыл жол ашылып отыр. Дарынды жазушының даңқын шығарып, қалың оқырман алдында абыройын асырған, əрине, ұлт əдебиетінің алтын қорына қосылған көркем шығармалары. Оралханның əңгіме-повестері мен романдарындағы əрбір кейіпкері ешкімге ұқса-

Ќазаќ туралы жыр (Оралхан ойєа оралєанда) сыйластығымыздың сырын кетірмей, адал достығымызды аялап ғұмыр кештік. Иə, Оралхан менің нағыз досым еді. Тіпті, басқалар түгіл, «жеті жетім» ішінде де Оралхан екеуміздің жақын-жарастығымыз бөлекше болатын. Енді міне, тірі болса жасы жетпіске толуын тойлап жататын сол ерте айырылған есіл досымды есіме алып, сыр бөлісіп отырған жағдайым бар. Құдай басқа салған соң көнбеске не шара?! Тағдырдың жазуы осылай болғаны да... Ойда жоқта Оралханнан айырылып, ортамыздың ойсырап қалғанына тура жиырма жыл толыпты. Бұл бір біздер, отбасы, қатар жүрген достары ғана емес, жалпы ел-жұртының еңсесін езген оқыс оқиға, қабырғасын қайыстырған қаза болатын. Мезгілсіз, төтесінен келген ажалға қанша қайғырып-қапалансақ та, артының қайырын тілеп, шүкіршілікке жүгінуге мəжбүрміз. Өзі өлсе де сөзі тірі жазушының ғибратты ғұмыры жалғасып, қалың елі қазағының жадында жүргені көңілге медет. Көркем шығармалары көпшіліктің көңілінен шығып, есімі қазақ əдебиетінің тарихына жазылған жайсаң жазушы Оралхан Бөкейді ұлты ұлықтап, құрмет көрсетіп, жетпіс жылдық мерейтойын өткізіп жатқандығы қандай керемет! Хас талантқа, дара дарынға деген тағзым, еңселі елдіктің белгісі осындай болса керек!.. Оралхан аяулы атамекені – Алтай аймағының тылсым табиғаты мен қарапайым адамдарының болмыс-бітімін, тірі бейнелерін өз шығармаларында жарқырата жазған-тын. Күнделікті күйбең тіршіліктің, алмағайып əлеуметтік өмірдің тынысын тап басып, көркемдік шындықтың көрігінде шыңдап, боямасыз болмысын жеріне жеткізе жазу арқылы сүлей суреткерлігін танытқан орны бөлек жазушы Оралхан еді. Оның сан салалы тақырыпты қамтыған, қилы тағдырлы кейіпкерлер сомдаған көркем шығармаларының оқиғалары да қиялдан құрастырылмаған. Шынайы шындық – көркем əдебиеттің көркі екендігін жан-жүрегімен түсінген жазушыға тəн осы қасиет Оралхан көркемсөздеріндегі кейіпкерлері – ауылдастарының өмір-тіршілігіне арналған көркемсөздеріне де көшкен. Оған көз жеткізгіңіз келсе таяуда жарық көрген «Біздің Оралхан» деген қалыңдығы сүбе қарыс кітапты оқуыңыз керек. Онда қаламгердің жерлестері жазған естеліктер мен суреттер топтастырылған. Кітапты оқу барысында Оралханның əңгіме-повестерінің тірі кейіпкерлерімен танысып, тіл десесіз. Жазушының ел-жұртының жүрегінде өшпестей із қалдыруының басты сыры осы болса керек. Ал Оралханды көркем əдебиетке əкелген оның очерктері, яғни жур налистік жолы болатын. Бұл жанрда О. Бөкей салған соны соқпақты қаламгерлер қауымы түгел мойындаған. Оның кейіпкерлерін өңіріне қадаған орден-медальдарына қарап емес, адами қадірқасиеттері арқылы танып-танытуды ерекше мансұқтаған ұстаз-журналист ретінде аты шықты. Бұл қазақ журналистикасындағы жаңа жол – сара жол екендігі шүбəсіз шындық. Ендеше, Оралханның көркем шығармаларындағы кейіпкерлерінің бейнесі: мінез-құлқы, ой-санасы, іс-əрекеті ескі таныс-біліс кісіңді кездестіргендей, бірден көзіңе жылы ұшырап, жүрегіңді тебірентіптолғантып, керемет əсерге бөлеуінің тағы бір сыры осы болар деймін. Қазақтың аса дарынды жазушыдра матургі Оралхан Бөкей есімі қалың жұртшылыққа өзінің қайталанбас қолтаңбасы арқылы кеңінен танылған талант. Оның жазу мəнері, сөз саптауы, кейіпкерлер образының оқшаулығы, сюжетінің сонылығы, тақырып таңдауы – бəрі-бəрі жаңаша, өзгеше, өзінше. Қазақ прозасының қарымды да дарынды өкілі – Оралхан өз сөз өрнегі, өзіндік суретті сөзі бар жазушы. Ол өзінің терең түйсігіне сай өлшеп-пішіп, өз парасат-пайымына сай пікір айтудың да айтулы шебері. Оның ой сабақтап, түйінін таратуы да өзгеше. Əр сөздің сырсипатын түсініп-түйсінуі де кісіні қайран қалдырады. Жазушының бөстекі қызыл сөз бен қысыр сөзге қаны қас. Керісінше, қарапайым сөзге қан жүгіртіп, қызғалдақтай құлпыртып жіберетініне таңғалмасқа шараң

5

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

майтын мінез-құлқымен, сөйлеу мəнерімен, ойлау жүйесімен, тіпті бет-əлпеті, жүрістұрысымен де елден ерекше. Сондай-ақ, олардың пікірі, көзқарасы, жандүниесі бөлекше жаратылған. Бірде-бірі өзге жазушылардың қаламына ілікпеген айрықша тағдырлы адамдар. Таңдаған тақырыбының шығарма идеясына, көздеген мақсат-мұратына сөзсіз сайма-сай келуі де ерекше ескерілген. Уақыт тынысын, мезгіл мінезін, қоғам тіршілігін адамдар тағдыры арқылы сөзбен бейнелейтін суреткер деңгейіне көтерілген жазушының бірегейі де біздің Оралхан. Тырнақалды туындыларының арқауы сонау еліміздің қиыр шетінде жат қан шағын ғана Шыңғыстай ауылы адамдарының өмір-тіршіліктері мен қилы тағдырларын көркем əдебиетке көшіруден бастау алғанын білеміз. Оны Оралханның «Ауыл хикаялары» əңгімелер жинағының желісінен аңғарамыз. Жазушылық жолға жүрегіне жауапкершілік артып, даярлықпен түскендіктен де арманына жетті. Жаны таза, сезімтал, əсершіл, қиялшыл, бозбала зердесін байытып, ой-өрісін, білімін кемелдендірген соң, əлем əдебиетінің жауһарларын оқып-тоқып жəне туған халқының қадір-қасиетін, тілі мен та-

мен мақсатының жымын білдірмей, өңін айналдырып жазып шыққан. Түпкі идеясын түсінбей, жай ғана табиғаттың тылсым мінезін сөзбен суреттелуі ретінде қабылданған туындының сыры тереңде жатқанын аңғармаған цензорлар мен саясаткерлерге мың да бір рахмет. Дарынды жазушы ел алдындағы азаматтық-қайраткерлік парызын осылай өтеген болатын. Зейін қойып, зерделей оқыған кісі Оралханның «Бура», «Кербұғы», «Құм мінезі», «Атау кере», т.б. шығармалары да тап осындай мақсат-мұратты көксей жазылған көркем шындықтың шеңберіндегі туындылар екендігін жазбай таныры сөзсіз. Бұл жерде мен аталған шығармаларды талдап, сыни саралап уақыт оздырмаймын. Менің мақсатым Оралханның жазушылық қыр-сырын сипаттап, сыр бөлісу. Жалпы, мен Оралханның шығармашылығы мен адами өмірі туралы кезінде 4-5 мақала жазып, оларды баспасөз беттерінде жариялап, өз пікірімді ортаға салғанмын. Ал аталмыш туындылардың көркемдігі мен мақсатына көз жеткізгісі келген жас ұрпақ оқырмандарына Оралханның мерейтойы қарсаңында мемлекеттік тапсырыспен, Мəдениет жəне ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің қамқорлығымен жарық көрген жеті томдығын оқып шығуға

рихын санасына сіңіріп, жан сарайын байытып, қиялын ұштаған соң, яғни жазушыға қажетті бес қаруын түгел сайлап алған соң ғана қолына қалам алған. Өмірді зерттемей, қоғамдық-əлеуметтік құбылыстарды зерделемей жеңіл жолмен жазушы болмасын ол əрине білген. Бұған қоса Оралханның бойында ең алдымен табиғи талант, қабілет-дарын болатын. Ол жаратылысынан дарыған киелі қасиеті еді. Кешегі кеңес билігі кезінде де біз Оралхан шы ғармалары арқылы сол заманның адамдарын танып-білдік, сол уақыттың тыныс-тіршілігін сезіндік. Шымшымдап, емеурінмен болса да ол тілге тұсау салған саясат қақпанын айналып өтіп, ақиқатты айтуға асықты. Сөйтіп, тума таланты мен үзбей ізденісі арқасында туған əдебиетіне олжа салған Оралхан шынайы шеберлік пен хас қаламгерліктің арқасында бақыт құсын қолына қондырған. Менің білуімше, Оралханның жазушылық ерлігі – кешегі халқымыз басынан кешірген зұлмат заман зардаптарының төл шығармаларының төрінен орын алуы. Мысалы, жас кезінде жазып, алғашқы кітабында жарық көрген «Терісаққан» деген повесі бар. Ұлтының ұлы арманы мен өмірлік өкінішін бұдан асырып ашық айтып, ақтарыла сыр ашу мүмкін емес. Кеңестік кезеңде халқының қайғы-қасіретін, қиын тағдырын тұспалдап-астарлап айтудың жіңішке жолын тауып, оқырмандарына ой салып, сана-сезіміне сəуле түсіріп, жігерілендіріп, еркіндікті аңсаған елжұртын азаттық алуға асықтырған, тіпті, астыртын əрекетке шақырған шығарма. Повеске «Қазақ туралы жыр» деп қосымша тақырып қоюында терең сыр бар. Халқының қазіргі (кеңес кезеңі) хал-жағдайын, тар жол, тайғақ кешулі тағдырын өмір-өзенге айналдырып, шығарманың негізгі мазмұны

кеңес берер едім... Қазақ жерінің таңғажайып табиғаты мен ұлтының жандүниесін Оралхандай оқырмандарын ойлантып, шешіле сырласып, жарқырата жазып, шебер суреттеген жазушы некен-саяқ. Шындығына келгенде Оралхан өте-мөте шағын жанрдың шынайы шебері еді ғой. Əңгіме-эсселерінің мазмұны бай, идеясы иманды, тілі өрнекті. Оның үлкенді-кішілі туындылары кестелі көркем тілмен жазылғандықтан да оқуға жеңіл, тартымды да қызықты. Жалпы, табиғат суреттерін кейіпкерлерінің көңіл күйіне, сезіміне, өмір-тағдырына үйлестіре, үн дестіре қара сөзбен жырлаудың, сол табиғатпен тірі жандай тілдесіп, сырласып, мұңдасудың тамаша үлгісін төл əдебиетімізге əкелген де жазушы Оралхан. Ол қай шығармасын да поэтикалық пафоспен мөлдіретіп, жырдай жыр ғып жазған жалғыз жазушы. Оның көркемсөзі өлеңдей оқылады. Мұны, əсіресе, «Мезгіл əуендері», «Табиғат – өмір – адам», «Ел мен жер» т.б. шығармаларын оқыған сəтте бірден байқайсың, тамсанып, таңданып қайран қаласың. Енді Оралханның жазушылық шеберлігі мен ерекшелігін айғақтайтын түйінді ойларымды айтып, пікірімді қорытындылайын. Ол əдеби кейіпкерлеріне жалаң мінездеме бермейді, кімнің кім екенін жазушы суреттеуі бойынша мінез-құлқынан, ойпікірінен, түйсік-түсінігінен, іс-əрекетінен танисың. Қаламгердің өз замандастары кешкен ғұмырдың қуаныш-қайғысын, арман-аңсарын, ой-өрісін, тірлік-тынысын жас ұрпаққа жеткізіп, олардың санасында саралап, сабақ алуын көздеп отырғанын айтпай аңғарасың. Қазақтың қара сөзін құлпыртып, жан бітіріп, жауһардай жайнатып жіберетін суреткер жазушының таланты, талғампаздығы, шығармаларының

көркемдік кестесі керемет келісті. Бұл болса, қаламы қарымды, ойы толымды, тілі шешен жазушының жазбалары оқырмандарын жалықтырмай, жетелей, желпінте оқитын шырайлы шығармалар екендігіне нақты дəлел. Оралхан шығармаларындағы жаны жомарт, сезімі мөлдір, ары таза көптеген кейіпкерлеріне қарадай ғашық боласың. Солармен кітап беттерінде болса да кездесіп, сөйлесіп, сырласқың келіп кететіні тіпті ғажап қой. Ал кейіпкерлерімен бейне тірі адамдардай сұхбаттастыруы жазушының қоғамдағы қайнаған өмір-тіршіліктің қақ ортасында жүргендігінің, адамтану қабілетқасиетінің арқасы. Жазушы бізге өмір сабақтарын, қоғамдық-əлеуметтік ортадағы құбылмалы құбылыстарды санасында саралап, ойлы оқырманға тəлімдік мəні маңызды, тұжырымы түйінді, рухани тəрбие беретін тамаша туындыларын қалдырды. Оралхан өзінің артына қалдырған бай рухани мұралары арқылы өмірдің өліарасы – қоғамдық құрылыстың алмасуы заманында адамдық қасиеттерді қалай жоғалтып алмауға болатынын таразы басына тартып, ой бөлісіп, сіз бен бізбен сырласты. Оның шығармаларындағы кемел ойлар, түйінді толғамдар, парасатты пайымдаулар, заңғар зерделілік, өрісті өре бірден көкейіңе қона кетері сөзсіз. Қай шығармасында болмасын қаламгер адам өмірін, қазіргі қоғамның тіршілік-тынысын сан қырынан саралап, тұлғалы кейіпкерлер бейнесін көркем ойға орап көрсетуге аса ынталы, əр кейіпкерін рухани кемелденудің үлгі-өнегесі ретінде кейіптеуге асық. Ал адамның ішкі жансарайының құпия да жұмбақ қыры мен сырын ашып жүрекке жеткізе суреттеу жазушы Оралханға берілген тағдыр сыйы, талант жемісі. Қазір заман да, адам да өзгерген өтпелі кезең. Иə, бүгінгі адамдардың бойынан жаны жайсаң, пейілі пəк, арманы асқақ бекзат болмысты шам алып іздесең де кездестіруің қиын. Замандастарымыздың тұрмысы ғана төмендеп кеткен жоқ, сондай-ақ олардың рухани жан дүниесі де жүдеп-жадап бара жатқаны қандай қасірет. Жазушы арманы адамдардың табиғи таза жаратылысын жоғалтып алмаса деген ізгі ниет. Осындай Оралханның сəтті қиялы, арманшыл, ақжүрек, адал кейіпкерлерімен сырласып, бір жасап қалуды аңсайсың... Айтып-айтпай не керек, Оралханның лирикалық-психологиялық əрі лирикалықромантикалық проза жанрына тұңғыш түрен түсірген бірегей суреткер екендігін ашып айтуымыз керек. Көркем əдебиет адамның жан дүниесінің айнасы жəне оның өзін өзі тануына жол ашатын өзгеше өнер. Оралхан шығармалары осындай ой түйгізеді. Əлбетте, жазушы қоғамның қозғаушы күші. Уақыт ушықтырған қателіктерді сынау, сол кесірлі кезеңнің бүркеулі тыныс-тіршілігін ашып көрсету, сөйтіп өмір-тіршілікті өркендетуге үлес қосу көркем əдебиеттің еншісінде. Оралхан осы қағидатты да берік ұстанды. Шығармаларын оқи отырып еліміздің əлеуметтік өміріндегі өрескел қателіктердің, экономикамыздың құлды рауы ның, саяси-рухани теңсіздіктердің себеп-сырына тереңнен ой жүгіртіп, ұрыншақ ұраншылдықтың, даурықпа даңғазалықтың, кесірлі көзбояушылықтың ақиқаттан аттап өтіп, ар-ожданнан айырылуымыздың қоғамды құлдырату мен адамдарды əлеуметтік теңсіздіктің, сыңаржақ солақай ұлттық саясаттың орға жығарын жете зерделеп, жасырып-жаппай жазған жазушы туындыларына тұщынып, шындығына шын көңілден риза боласың. Қысқасы, сан-салалы, толағай тақырыпты жазушы туындыларына жеке-жеке тоқталып жатпай, жалпылама сипаттама беріп, сыр бөліскенде осындай-осындай ойларға келдік. Оралханның қандай жазушы екендігін бағалауға осы пікір-толғамдарымыз əбден жеткілікті. Сөз соңында Оралханның күнделігінде жазылған екі пікіріне түсінік бере кетпекшімін. Біріншіден, жалғыздық туралы айтқанын біржақты, теріс топшылап, тон пішіп жүргендер бар екен. Бұл əсте қате пікір. Əңгіме төркініне тереңірек үңілсек, мəселенің мəнісі мүлде басқада. Шындыққа жүгінсек, жалғыздық жазушыға ғана жарасатын мінез ерекшелігі, шығармашылық

кəсібіне байланысты қажетті ғадет. Өйткені, ол өзімен-өзі, оңаша отырып, ой толғап, сыр ашып, оқырмандарымен сырттай сөйлесетін сəт. Сөйтіп, көптің көкейіндегі сөзін тауып айтып, шығармаларына халқының асыл мақсат-мұратын, арман-аңсарын арқау етуге тиіс. Бұл ретте жазушыға серік болатын ешкім жоқ. Ол тек өз қабілет-қарымына, құдай берген дарынына сенеді. Жалғыздық деген осы. Ал отбасы, ағайын-туғаны, елжұрты, қызмет ортасы, дос-жарандары бар, атақты жазушы Оралханның жапанда жалғыз қалуы мүмкін емес қой. Рас, оның басына тағдырдың талқысы көп түскенін білеміз. Ол апа-қарындасы, əкешешесінен ерте айырылды. Сондай-ақ, сүйікті жары Айман да қапияда көз жұмып, қасірет шектірді. Алайда, ол таза пендеуи жалғыздықта ғұмыр кешкен жоқ. Зарықтырып болса да құдай Оралханға Ардақпен бас қосқаннан кейін қос құлын – Айхан мен Айжанды берді. Бүгінде екеуі де жоғары білімді, білікті азаматтар. Олай болса, жазушылық жалғыздықты рухани жалғыздықпен шатыстырып алмағанымыз жөн болар. Екінші бір жаңсақ пікірді де қоштай алмаймын. Осы жерде Оралханның аузына «менде нағыз дос жоқ...» деген ащы сөздің не себепті аузына түскенін білетін кісі ретінде сыр сабақтайын. Бірде түнгі сағат он екілер шамасында Оралхан телефон соқты. Жазушылардың шығармашылық үйінде жатқан кезі. Амансаулық сұрамастан қызулана сөйлеп кетті. Даусынан діріл, сөзінен қатты реніш сезіліп тұр. Сөйтсе, өзі редактор болып істейтін «Қазақ əдебиетінде» жарияланған бір досының мақаласына екінші бір автор қарсы пікір жазыпты. Соны оқып шамданып, ашу шақырған екінші бір досы кешкілік бөлмесіне келіп, сөге сөйлеп, жұдырық жұмсай жаздапты. Өзі де талай жыл газетте істеген, пікірталас мақалалардың жариялана беретінін біле тұра, досының дау шығарып, жазықсыз жазғырғанына өкпелеген Оралхан реніш-қынжылысы ішіне сыймай маған хабарласқан екен. Мен басу айтып, тігісін жатқыза сөйлеп, араағайыншылық жасап, сабырға шақырдым. Дөрекі мінез, шайпау сөз шымбайына қатты батса керек, сол сəттегі көңіл күйін күнделігіне түсіріпті. Оны кейін маған өзі айтқан. Шындығы осы. Ақиқаттығына арым куə. Айтқандайын, Оралхан ішіне кір сақтамайтын, ойын жасырып-жаппай сол сəтінде айтып салатын. Ренжісе де, ашуланса да қайтымы тез еді. Ол əлгі аузын ашса жүрегі көрінетін жігіттің төресі еді ғой. Оның нақты бір мысалы жоғарыда сөз болған мақалаға байланысты ренжіскен екі досымен де кейін жауласқан жоқ. Əуелгі достық қарым-қатынасы алғаусыз жалғаса берді. Шын мəнісінде Оралханның адал достары аз емес-тін. Біздің алғашқы танысқан күннен өле-өлгенше арамыздан қыл өтпестей қияметтік дос болғанымыз Аллаға аян. Сөзіме дəлел болатын дəйектер келтіріп, ақталғандай, мақтанғандай болмай-ақ қояйын. Алайда, жаңа кітаптарына жазып берген қолтаңбаларынан бірер мысал келтірсем достығымыздың куəсі болып қалар деймін. Оралхан республикалық жастар сыйлығын алғанда соның шашуы ретінде зайыбым ұл туса есімін – Оралхан, қыз туса – Аймен қоюға уəде беріп едім. Сөйтіп, Айменімізге – Айман кіндік шеше, Оралхан кіндік əке болды. Қызымыздың өмірінде екінші ата-анасындай болған достарымыз өле-өлгенше Айменді туған балаларындай бауырларына басып, жыл сайын туған күнін өздері атап өтетін. 1970 жылы жарық көрген тұңғыш кітабы «Қамшыгердегі» қолтаңба: «Қуаға! Құдай жалғыз – мен жалғыз боп жүргенде адал достықпен шын қамқоршы болып едің – ескерткіш болсын! Оралхан». «Өз отыңды өшірме» кітабына: «Адал да аңқау азамат қалпыңды енді елу жылдан кейін көргім келеді. Туысың Ораш. 2.VІ. 1981» деп жазыпты. Ал «Біздің жақта қыс ұзақ» шыққанда жазғаны: «Құрметті Қу-ағаңа! Мəңгілік достық көңілден. Ораш. 1.04.1984 ж.». Соңғы кітабы «Атау керені» сыйлағандағы сөзі: «Қуанышты да, қайғыны да бірдей көтерісіп келе жатқан досым – Қуағаңа Оралханнан ескерткіш. 19. ІV. 1991 ж.». Өзім емес, Оралханның өз сөзіне сүйеніп, оның нағыз досы болғанымды мақтанышпен айтамын. Сондай-ақ, онымен жан аямас, сырлас та мұңдас дос болғандар арасында қас-қағым сəтте өлшеулі өмірден өте шыққан қазақтың айбоз азаматтары Ақселеу, Кəрібай, Серік бар. Оралханның көзі тірі аяулы достары Асанəлі, Кəдірбек, Дулат, Бексұлтан, Төлендер ше?! Əлібек, Тұрсын, Дидахмет, Жүрсін, Иранбек, т.б. іні-достары аға достарының алдынан қия кесіп өтіп пе еді?! Сөз түйіні: Оралхан жалғыздық көрген жоқ, нағыз достары көп болған аяулы азамат, атақты жазушы. Өтпелі де өшпелі жалған дүние кімге опа берген дейсің?! Əйтсе де артына – ұрпағына өлмес мұра қалдырған жазушыны қалайша опасыз дүниенің құрбандығына қосарсыз. Оралхан сынды саңлақ суреткер жазушының есімі елінің есінде мəңгілік сақталарына сенгендіктен оның тағдыры туралы сөз қозғағанда өкіне беру қисынсыз. Қалың елі қазағының азаттығын аңсаған, басына бақыт құсы қонуын көксеген, асқар Алтайдың ақиығы, Мұзтаудың мұзбалағы атанған қазақ əдебиетінің Кербұғысы, ұлт тіліне уызынан жарыған қанатты қаламгер Оралхан «тіпті де өлген жоқ» (Оралханың өз сөзі) бүгін де, ертең де біздің ортамызда. Оның бүкіл шығармашылығы – Қазақ туралы жыр. Қуанышбай ҚҰРМАНҒАЛИ, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

АЛМАТЫ.

 Теледидар терезесі Қыркүйек айы білім есігін ашып қана қоймайды, бұл – телеарналардың қалың көрермені үшін жаңа маусымды бастайтын мезгілі. Ендеше, дəл осы күндері ұлттық телеарнада «Білгірлер отауы» жобасы тұсауын кесіп, өз аудиториясына жол тартты.

БЎЛЌЫНЫС

«Ќазаќстан» телеарнасы «Интеллектуалды ўлт – 2020» атты жаѕа жобаныѕ тўсауын кесті Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Ұлттық арнадағы бұл жобаның басты ерекшелігі – зияткерлік бағдарлама болып табылады. Бұл да болса уақыттың сұранысынан туған соны бағыт дер едік. Өйткені, көрермендер де талғам-талаптарымен, өре өлшем дерімен топтарға бөлінеді. Мə се лен, түрлі ойын-сауық, əн-күй бағ дарламаларында көшіп жүретін бір топ əнші, оншақты өнер жұлдызы əбден жалықтырған жұрт барлық кезде көгілдір дидардағы жаңалықшыл дүниелерге құмар. Қазір бұқаралық ақ па рат құралдары дамыған мемлекеттерге қарасақ, интеллектуалдық бағдарламаларға ден қоюда. Бұл да бекер емес... Осы тұрғыдан алғанда, көрермен қауымының таным аясын кеңейтіп, бір сəт болса да ойлануға, апырым-ай дегізіп, таңдануға жетелейтін телеарналардағы танымдық бағдарлама ларды санамаласаңыз он саусаққа толуы неғайбыл. Дегенмен, қазіргі таңда бұлқынысты кезеңдерді бастан өткеріп, көпшіліктің керегін екшеуге көшкен отандық телеарналарда ілгері басқан істер аз емес. Сол ілкімді бастамалардың қатарына «Білгірлер отауын» да қосып қоялық. – Бұған дейін «Қазақстан» телеарнасында танымдық бағыт ұстанған бағдарламалар болмады деп айтуға келмес. Бірақ, телеарналардағы бағдарламалардың басым бөлігі эстрада жұлдыздарын ғана қатыстырып қояды да, қарапайым адамдар, басқа саланың өкілдері ұмыт қалып жатады. Қарап отырсақ, əрбір саланың өз жұлдыздары бар, көрінбей жүрген таланттары жеткілікті, – дейді «Білгірлер отауы» бағдарламасының авторы əрі продюсері Ұлпан Құрайысова. Сонымен, аптасына бір рет экранға жол тартатын бір сағаттық тележоба қазақ тілінде жүреді. Бағдарламаны танымал өнер адамы – шығармашылық отбасында дүние ге келген актер əрі композитор Нұрлан Əлімжан жүргізеді. Жоба автор ларының таңдауы бұл жігітке текке түспегенін бірден айтқан жөн. Бойында ұлттық намысы бар, ана тілінің тұнығын қанып ішкен, əрі шешен, қай тақырыпқа салсаң да көсем, келбеті көркем актер барлық талап үдесінен шығады. Аталмыш бағдарламаның негізінде ресейлік «НТВ» арнасының «Своя игра» ойыны жатыр. «Білгірлер отауы» 4 белестен тұрады. Əр салаға байланысты қызықты мəліметтер мен сұрақтардан тұратын сынақтардан сүрінбей білімі мен жылдамдығы арқасында бір топ жеңіске жетіп шетелге барып-қайту мүмкіндігіне ие болады. Бағдарламаның əр кезеңі атауына тəн келетін сұрақтардан тұрады. «Білгірлер отауы» – өз ұлты ның бақытты болашағын, кемел келешегін ойлаған, төрт құбыласы түгел, қуатты мемлекет құруды мақсат еткен Елбасының «Интеллектуалды ұлт-2020» ұлттық жобасын қолдаушы бағдарлама. Мақсаты – жан-жақты дамыған білімді, мəдениетті, отаншыл, ұлтжандылықты қалып тастыру. «Білгірлер отауы» – Президентіміздің «Интеллектуалды ұлт» жобасының екінші аспектісі – ғылым саласын дамыту мен еліміздің ғылыми əлеуетін арттыру синопсисін негіз етіп отыр. АЛМАТЫ.


6

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

 Журналист жолда жүргенде Жезқазған. Қазақтың жер ортасы да, ел ортасы да – осы Жезқазған. Жезқазған десе көзіңізге қазақтың кең жазықты, ұсақ шоқылы сары даласы, тас қопарып, кен қазып жатқан еңбекқор адамдары елестейді. ҚАЛАНЫҢ ҚЫСҚА ТАРИХЫ

Жездің өзі табиғатта таза күйінде кездеспейді, ол мыстың мырыш жəне басқа да элементтердің қоспасынан алынатын өнім. ХІХ ғасырда алаяқтар жезді түстері ұқсас болғандықтан алтын деп талай жұртты алдаған. Ал мыс – жер қыртысынан қоспаларымен бірге алынатын қызыл түсті металл. Мыстың бір тоннасының Лондон биржасындағы бүгінгі бағасы 7 мың доллардың үстінде. Оның пайдаланылатын саласы өте көп. Қазір дүниеде 70-тен аса түсті металдар қорытылады, соның ішінде ең ежелгісі – мыс. Адамзат оны б.д.д. ІІ мыңжылдықтан бері қолданып келеді. Қазақ мысты көбінесе жез дейді. Сондықтан да Жезқазған қаласын «мыс қазған» демей, осылай атаған. Жезқазған кенінде алтын мен күміс те аз кездеспейді. Қаланың өзі Қаракеңгір өзенінің жағасына орналасқан. Алдымен кеншілер кенті болған ол 1954 жылы ғана Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен қала атанған. 1973 жылдан 1992 жылға дейін ол аттас облыстың орталығы болды. 1997 жылдың мамырында, облыс таратылған соң, шаһар Қарағанды өңірінің облыстық бағыныстағы қаласына айналды. Кезінде ақын Ғафу Қайырбековтің Жезқазғанға арнаған: «Бар қазынаны артып ап, Уақытпенен жарысқан. Сен көзіме жарқырап, Көрінесің алыстан. Бір бүйірің – Ұлытау, Бір бүйірің – Қарсақпай. Сені тапқан жігіт-ау, Қаныш-аға, ер Сəтбай!» деп жырлағанындай, жез қаласы дегенде аузыңа қазақтың ұлы перзенттерінің бірі Қаныш Сəтбаев есімі орала кетеді. Өйткені, қазіргі Жезқазған өңірі мен қаласының өнеркəсібі өркендеген аймаққа айналуы Сəтбаев есімімен тығыз байланысты. 1929-1931 жылдары ол Жезқазған – Ұлытау өңірінде бұрыннан белгілі деректерді талдау жəне жаңа геологиялық барлау нəтижелеріне сүйене отырып, Жезқазғанда сол уақыттағы дүние жүзіндегі ең үлкен мыс кен орны бар екенін ашқан. Одан металлогендік болжам картасын жасап, кен игерудің кешенді бағдарламасын түзген. Артынан осыларды қолдану орасан зор табыстарға қол жеткізді. Осы еңбегі үшін Қ.Сəтбаевқа 1958 жылы Лениндік сыйлық берілді. Жезқазған шаһарының өзі Ұлытаудың оңтүстік-шығысында, Қаракеңгір жəне Сарыкеңгір өзендерінің бастауында орналасқан. Бұл жер Бетпақдаланың солтүстік-батысына жатады. Қаладан терістікке қарай шыға қалсаңыз, біршама жазық болғанымен, одан əрі биік адырлы, терең сайлы тау жоталары басталады. Жусанды, селеулі даланың иісі ғажап, көкірек көзін ашып, самалына кеудеңді тосып тұра бергің келеді. Жезқазған қаласын суландыратын негізгі көз – осы Кеңгір жəне Жезді су қоймалары. Жезқазған қаласы тұрғындарының саны бір кезде 140 мың адамға жақында ған, қазір 90 мыңның төңірегінде. Жезқазғанды КСРО-ның түсті металлургия орталығына айналдырамыз деген ұран көтерілген жылдары басқа республикалардан адамдар ағылды. Қаланы Орынбор – Ташкент темір жолына қосу да көзделген. Ондаған жаңа шахталар, мыс қорыту зауыты, кен байыту фабрикасы жəне т.б. ашылды. Сол жылдары қалада қазақ халқының үлесі де күрт төмендеп кеткен. Бірақ қазір шаһар халқының 70 пайызға жуығы өз қандастарымыз. Қазіргі Жезқазғанда Ө.Байқоңыров атындағы университет, бірнеше колледж бар. Өлкетану музейі, С.Сейфуллин атындағы кітапхана, С.Қожамқұлов атын дағы театр жəне басқалары жезқазғандықтардың мəдени өмірінде өзіндік алар орны бар орындар. Сонымен бірге, бірнеше газет, соның ішінде бұрын ғы облыстық «Жезқазған туы» газетінің орнында қалған «Сары-Арқа» газеті, жергілікті «Дидар» телеарнасы жұмыс істейді. Шаһарда С.Сейфуллинге, Қ.Сəтбаевқа, Абылай ханға жəне т.б. арналған ескерткіштер орналасқан. Қалалықтар атақты орыс-кеңес актері, халыққа «Қалқан мен қанжар», «Екі жолдас қызмет етіп еді» жəне т.б. көптеген кинофильмдер арқылы кеңінен танымал болған дарынды өнерпаз Олег Янковскийдің осында туғанын мақтан тұтады. Міне, Жезқазған қаласының қысқаша тарихы осындай.

ДАҚПЫРТ ПЕН ШЫНДЫҚ

Редакцияның тапсырмасымен осы өңірдің өмірін көрсету мақсатымен жолға жиналдық. Астанадан шығатын жалғыз пойыз Жезқазғанға барып тіреледі. Əрі қарай темір жол жоқ, «тупик». Купелес серіктерімнің бірі Светлана есімді əйел Жезқазған темір жолдың ғана «тупигі» емес, болашағы да «тупикте», яғни дағдарыста дегенді салғаннан жиі айтып отырды. Өзі бір кезде осындағы мыс қорыту зауытында қызмет істеген көрінеді, тіпті əкесі мен шешесі де сонда істепті. Жекешелендіру жылдары əжептəуір акцияға да қол жеткізген. «Акцияңызға дивидент алмайсыз ба?» деген сұраққа ыршып түсті. Сөйтсе, бұрынғы жылдары біршама төлеп тұрған, ал қазіргісі мардымсыз көрінеді. Əйелдің ытырынып қалғаны сол екен. Сатып жіберейін десем қимаймын, мүмкін дивидент қайтадан төленетін болар деген

үмітін де білдіріп қойды. Ал сатқан болса, бір акцияның құны 2 мың теңгеге жуық көрінеді... Қазір Астанада тұратын əйел одан пайда табу үмітін бəрібір үзбейтін сыңайлы... Айтты-айтпады, соңғы кездері Жезқаз ған туралы алыпқашпа əңгімелер көп. 2012 жылы Жезқазғанда бір сойқан жасағысы келіп, алақандарына түкіріп, құлшынып жүргендер шыққан-тын. Солардың арасында Алматыдан жеткен «жанашырлар» да болған. «Жезқазғанды жабады екен, болашағы жоқ қала, «Қазақмыс» мұндағы жұмыстарын доғаратын болыпты, өйткені, кеннің қоры таусылыпты», деген сияқты əңгімелерді желдей естіріп, халықты қобалжытатын хабар таратқандар негізінен солар екен. Бұл əңгіме, əсіресе, «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС басқарма төрағасы Эдуард Огайдың Жезқазған мыс қорыту зауытын қайта құру мақсатымен екі жылға жабатындығы туралы мəлімдеме жасағаннан кейін қатты өрлеп кеткен. Өзі де үркектеп жүрген көңілдерді бұл хабар тіпті өрекпітіп жіберсе керек.

ауырлағанда қала халқы да моральдық күйзеліске түсе бастағандай. Соңғы уақытқа дейін 300-400 мың теңгеден табыс тауып келген металлургтер, шахтерлер қазіргі еңбекақыларына қомсына қарайтыны аңғарылады. Оның үстіне кендері таусылғандықтан жабылған, қазір

қалғаны, жұмысшыларды əлеуметтік қолдаудың, еңбек қауіпсіздігінің деңгейі, барлау жұмыстарының қалай жүргізілетіндігі, т.б. туралы білгіміз келген. Амал не, есігінен де аттай алмадық. 2010 жылы Президент Н.Назарбаевтың жастық өміріне қатысты мақала жазу

де бөгесін болмайды. Жол біткенде оны пайдалану ісі бойынша 1500-дей жаңа жұмыс орны ашылады. Оның үсті не инфрақұрылымдық нысандарды қосқанда 3 мыңдай адам бұл жерден нəпақасын айыратын болады. Ең бастысы, Қазақстанның орталығы мен

Жаѕєыру жолындаєы Жезќазєан Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Бірақ жезқазғандықтар қыздырманың қы зыл тіліне жаппай еріп, желіккен жоқ, байсалды қалыптарын сақтай білді. Оның үстіне жұмысшылардың униформасын киіп алып, Жаңаөзендегідей дүкендерді, офистерді бұзып, сындырып, бүлдіруге бастаған арандатушылардың ойқастауына да жол берілген жоқ. Бұл қауіпсіздік қызметтерінің еңбегі екені даусыз, əйтпесе шабына ыстық май тамып кеткендей шарылдаған біреулердің шабаланған дауысы шапылдай шығып жатқан еді... Жəне олар шахтер, металлург те емес, көлденеңнен қосылған көк аттылар-тын. Үкімет тарапынан мəселеге жедел көңіл бөлініп, қайта құру үшін жабылатын мыс қорыту зауытының жұмысшылары қысқартылмайтындай етіп, жұмыс берушілермен мəміле жасалды. Кəсіпорындағы қайта құру жұмыстарына осындағы мыс қорытушылардың өздері тартылатын болып, ешкім де жұмыссыз қалмайтын болды. Осы арада Жезқазған қаласының негізгі табыс көзі – «Қазақмыс» корпорациясы туралы да аздап айта кеткен жөн. Онсыз əңгіменің сəні де, мəні де жоқ. Өйткені, қала кезінде осында жұмыс істеуге жиналған халықтан өсіп шыққан. Алысқа бармай-ақ бүгінгі күнін айтар болсақ, 1992 жылы сол кезде «Джезказганцветмет» аталатын кəсіпорын ды акционерлеудің нəти жесінде өмірге келген «Қазақмыстың» қазір 18 кеніші, 10 кен байыту фабрикасы, 2 мыс қорыту зауыты жəне т.б. бар. Осының бəрі Жезқазған қаласы мен оның төңірегінде орналасқан. «Қазақмыс» корпорациясы мыс қорыту бойынша əлемде 11-ші орын алады. Ол кен қазудан бастап дайын мыс өнімдерін (катодты мыс, шақпақтар жəне т.б.) шығара алатын Қазақстандағы бірден-бір кəсіпорын. Сонымен бірге, кен қоспаларындағы мырыш, күміс, алтын, т.б. бағалы металдарды да айырып, оларды таза өнім күйіне жеткізуге қабілетті. Мəселен, 2011 жылы 13 млн. унций күміс өндірген. Қазір «Қазақмыс» Екібастұздағы электр қуатын өндіретін ГРЭС-1 алып кəсіпорнының 50 пайыздық акциясын иеленген. Соңғы кездері ол Ақтоғай мен Бозшакөл жобаларын дамытуға да үлкен көлемде инвестиция салуда. Сонымен қатар, атағы жер жаратын А.Машкевич, П.Шодиев, А.Ибрагимовтердің иелігіндегі ENRC (Еуразиялық табиғат ресурстары корпорациясы) компаниясының 26 пайыздық үлесінің иесі. Бізге белгілі болған деректерге қарағанда, «Қазақмыс» 2010 жылы 2,8 млрд. доллар табыс тапқан. 2011 жылғы түсім 3,6 млрд, соның 930 млн. доллары таза пайда. Ал былтыр, мыстың арзандауына байланысты, 1,9 млрд. доллар түсіріпті. Компанияның штаб-пəтері Лондон жəне Алматы қалаларында орналасқан. Германияда жəне Қырғызстанда еншілес кəсіпорындары бар. Ал енді осындай бай компанияның иесі кім дегенге тоқталайық. «Википедия» анықтамалығының деректеріне қарағанда, оның ең үлкен акционерлері: Владимир Ким (25,7 пайыз), Олег Новачук (5,6 пайыз) жəне «Самұрық-Қазына» қоры (26,3 пайызы), қалғандары ұсақ акционерлер. Бірақ осы анықтамалықтың өзі компания иелерінің толық көрсетілгеніне шүбə келтіреді. Ал «Forbes» журналының деректеріне қарағанда, директорлар кеңесінің төрағасы Владимир Кимнің 3,5 млрд. доллар байлығы бар. Жезқазғанның қалалық бюджетіне «Қазақмыс» компаниясының кəсіпорындарынан 6 млрд. 45 млн. теңге салық түседі. Бұл – қала бюджетіне түсетін барлық кірістің 65 пайызы. Осындай бай кəсіпорны бар қала жайнап тұруға, халқы жадырап жүруге тиісті ғой. Бірақ... Бірақ халықтың бойында бір енжарлық, салғырттық бары байқалады. Бəрі де «Қазақмысқа» иек артып алған секілді. Енді оның жағдайы біршама

жері опырыла бастаған бірнеше шахтаның маңындағы кенттердің тұрғындары қалаға көшіріле бастапты. Бірақ оларға үй алу үшін беретін қаражаттары жеткіліксіз көрінеді, кейбіреулер соған да наразы. Біз дəл осындай, кеншілер үшін құрылған Екібастұз қаласында да осыдан 3-4 жыл бұрын болған едік. Оның халқының үміттері зор, көңіл-күйлері жарқын екенін көргенбіз. Кіммен сөйлессең де өз қаласы туралы жақсы сөз айтып, тіпті онымен мақтануға ұмтылып тұрған. Ал мыналарда ешнəрсеге селт етпейтін самарқаулық, көңілсіздік басым. Шағын кəсіпкерлік нысандары (дүкендер, кафелер, түрлі қызмет көрсететін орындар, т.б.) да басқа жерлердегідей жыпырлап тұрған жоқ. Көзге түсетін үлкен көшелер біршама əрлі болғанымен, аулалар кеңес заманын еске салатын ескі, жұпыны кейіпте. Үйлердің сырты қоңырқай, сұрғылт, жолдары жөнделмеген, қоқыстары үйіліп жатқан талай ауланы көрдік. Орталық базарларында да қайнаған тірлік көзге түспеді. Бішкектің ер адамдарға арналған шалбарларын сатып тұрған ерлі-зайыпты сатушылар халықтың тауар алмайтынын айтып шағынды. Əрине, тауарларың сапасыз, түріктің, я басқа жұрттың өтімді дүниесін неге əкелмейсіздер десек, оны да алмайды деп қолдарын сілтейді. Олар да өздеріндегі енжарлыққа емес, қаланың болашағы жоқ деп налитындай. Қалаға 2-3 ай бұрын ғана тұрған əкім Серік Шайдаров бір күрек қазба байлығы жоқ аудан орталықтарындағы халықтың көңіл-хошы көтеріңкі, ұмтылыстары зор болғанда, мына жезқазғандықтардың енжарлығына таңырқайтынын жасырмады. Қалалықтардың мəдени шара өткізуге тиісті сахналары, спорттық кешендері, т.т. бəрі «Қазақмыстың» иелігінде екен. Жекеменшік болған соң, оның бəрін жалдау ақысын төлеп қана аласың. Ал ол аз ақша емес. «Қазақ тілі» қоғамының төрайымы Мейрамкүл Мусина жалдау ақысы жоғары болғандықтан, ешқандай шаралар да өткізе алмаймыз деген ренішін айтты. Шаһардың тіпті қоқыс шығаратын кəсіпорнының техникалары да корпорациянікі көрінеді. Бүгінгі күні, дүниежүзілік дағдарысқа байланысты мыстың арзандағанын сылтауратып, корпорация өзіндегі əлеуметтік міндеттерден арылу саясатына ұмтылыпты. Қазір бұрын меншігінде болған барлық əлеуметтік нысандарды бюджетке өткізгелі жатыр екен. Айта кететін болсақ, корпорация өз күшімен қалада бірнеше əлеуметтік нысандар салып немесе күрделі жөндеуден өткізіп, қарауына алған. Мəселен, «Ер Төстік» балабақшасы, «Ұлытау» спорт сарайы, Медициналық орталық, «Металлург» стадионы жəне т.б. Сонымен қатар, Пирамида түрінде салынған музей ғимаратын да 2012 жылы қаланың неке сарайы үшін қолдануға жарақтап беріпті. Көшелерді, парктерді, кейбір тұр ғын үйлерді жөндеуге де қарасатын көрінеді. Əрине, талай адамды миллиардер етіп жатқан Жезқазған байлығы үшін бұл мүлде мардымсыз. 3,5 миллиард доллар қазынаны Жезқазғаннан өндірген Ким мырза өз атынан ұмытылмастай етіп, кем дегенде бір əлеуметтік нысан тұрғызып берсе, оған ел де, жер де разы болар еді. Бірақ Лондондағы мырзалар Жезқазғанға оң қабақ таныта қояр емес. Салығын төлеп отырған соң оларға кінə де таға алмайсың. Алайда... ендігі жерде Жезқазғанға келуді де артық көріп, менеджері арқылы ғана байланысып жатқан сондай мырзалардың акциясын Қазақстан Үкіметі сатып алып, дивидент үшін төленетін қаражаттың бір бөлігін қаланы көркейте түсу үшін жұмсаса, ұтымды іс-ақ болар еді. «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС басқарма төрағасы Э.Огайдың өзі Алматыдағы офисінде отырады, ал мұндағы бастығы Ж.Бөрібаев мырзаға жолыға алмадық. Алдымен хат жазыңдар деген ол артынан Огайдан рұқсат керек деп кергіді. Соған қарағанда, кəсіпорында ашықтық жоқ секілді. Жолықсақ, қоятын сұрақтарымыз да жеткілікті. Соның ішінде жұртты алаңдатып жүрген кеннің азайып

үшін ол қанат қағып шыққан Украинадағы Днепропетровск металлургиялық комбинатына жолымыз түскен. Бұл комбинат та жекеменшіктікі, бірақ алыстан, шет мемлекеттен келген біздің ішке кіруімізге, бастықтарымен жолығуымызға ешқандай кедергі жасалған жоқ. Ал мыналар есіктерін тарс жауып алған...

ҮМІТТІ ҮЗДІРМЕЙТІН ҮДЕРІСТЕР

баты сы темір жол арқылы қосылып, дайын өнімдер əрі қарай теңіз арқылы тасымалданатын, болады. Жезқазған да тұйықтағы қаладан транзитті қалаға айналады. Бұрын Қытайдың тауарлары Ақтау портына 40-50 күнде жететін болса, енді Жезқазған – Бейнеу темір жолы арқылы 10-15 күнде жетіп барады. Осының бəрі Жезқазғанды «болашағы жоқ» дегенді теріске шығаратын үмітті үдерістер. Сөйтіп, Жезқазған «Қазақмысқа» тəуелді болған масылдық пиғылдан арылатын кезеңге енді жетіп отырған секілді. Жоғарыда аталған 108 шараны Үкімет қолдаса, шаһардың шарықтап кетері сөзсіз. Бүгінгі күннің өзінде қалада біршама серпілістер бар. Мəселен, əкімдіктің құрылыс бөлімінің бастығы Сапарбек Оспановтың айтуына қарағанда, биылғы жартыжылдықта былтырғы сəйкес мерзіммен салыстырғанда құрылыс-монтаж жұмыстары 10 есеге жуық артық жүргізіліпті. «Власть» журналының деректеріне сүйенсек, «Қазақмыс» та мыс өндіруді биылғы жарты жыл дықта былтырғымен салыстырғанда 7 пайызға арттырыпты. Облыс орталығы Қарағандыда болған жергілікті өндірушілердің конкурсында 50 шақты кəсіпорынның арасынан үздік деп танылған «Ютария ЛТД» тігін фабрикасын да жезқазғандықтар орынды мақтаныш тұтады. 300-ден артық жұмыскері бар бұл кəсіпорын негізінен «Қазақмыс» корпорациясының тапсырыстарын орындайды.

Үкіметтің моноқалаларды дамытуға арналған 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасына сəйкес, Жезқазғанды орта жəне ұзақ мерзімді перспективада əлеуметтік-экономикалық дамытудың жоспары жасалған. Үстіміздегі жылдың шілде айында Жезқазған қаласына барған сапарында Премьер-Министрдің бірінші орынбасары – Өңірлік даму министрі Бақытжан Сағынтаев онда қарастырылған шаралар санының аздығына назар аударып, қосымша ұсыныстар жасауды тапсырған болатын. Соған сəйкес, қала əкімдігі бұрынғы 38 шараның санын 108-ге дейін арттырып, оларды жүзеге асыру үшін жалпы сомасы 446 млрд. теңгенің (оның ішінде 115 млрд. теңгесі «Қазақмыстан») бөлінуі қажет екені туралы ұсыныс жасапты. Қазір бұл ұсыныстар министрліктен қолдау тауып, енді Үкіметтің қарауына ұсынылған. Егер Үкімет қолдап, қаражат бөлінсе, Жезқазған жаңғырып кеткелі тұр. Жүгірте қарап шыққанымыздың өзінде онда өмірдің барлық саласы қамтылғанын көрдік... Жезқазғанды жоғары перспективалы мекенге айналдырғалы отырған бастаманың бірі Жезқазған – Бейнеу темір жолының тартылуы болмақшы. Бұл – тəуелсіз Қазақстанның тағы бір үлкен жетістігі. Өйткені, КСРО кезінде қанша айтса да Қазақстанның орталығын Кас-

Жезқазған Ұлытау тау сілемдерінің оңтүстік-шығысында орналасқанын жоғарыда айтқанбыз. Сондықтан қазақ тарихында айрықша орны бар осы таудың барлық қилы-қилы тарихи оқиғалары мен құнды жəдігерлерін ал-

пий теңізімен қосуға Мəскеу мəн бермей келген. Тіпті Орынбор – Ташкент темір жолына қосу да əңгімеден əріге бармаған. Енді Қазақстан теңізге дейінгі 988 шақырым жолды өз күшімен 1,5 жылда салмақшы. Атышулы БАМ-ды (ұзындығы – 3145 шақырым) бүкіл КСРО жабылып 12 жылда əрең салып бітірген. Онымен салыстырғанда біздегі еңбек өнімділігі 3 есеге жуық артық болғалы тұр. Біз Жезқазғаннан Сексеуіл стансасына дейін жол салып жатқан кəсіпорынның бастығы Рүстем Молдағұловқа жолықтық. Айта кетелік, бұл жердегі учаскенің ұзындығы 517 шақырым. Сексеуіл стансасының өзі жоғарыда аталған Орынбор – Ташкент магистралінің бойында. Одан Шалқарға дейін темір жол бар. Ал Шалқардан Бейнеуге дейінгі жолдың ұзындығы 471 шақырым, сонда барлығы 988 шақырым болады. Жердің таулы-тасты, көшпелі құмды, шұқырлысайлы болғанына қарамастан, біз жолды Тəуелсіздік күніне дейін бітіреміз, деп отыр Р.Молдағұлов. Оған ештеңе

дымен жезқазғандықтар мақтан тұтады. Ондағы Алаша ханның, Жошы ханның ке сенелері иісі қазақтың баға жетпес ескерткіштері. Алтын Орданың хандары Тоқтамыс пен Едіге де осында жай тапқан. Алтыншоқыдан бір кезде Қаныш Сəтбаев Əмір Темірдің 1391 жылы жазып қалдырған тас тақтасын да тауып алып, көрмеге берген. Бір сөзбен айтқанда, Ұлытаудың қазақ тарихындағы маңызы өте зор. Осылардың ішінен біз ХІІІ ғасырда тұрғызылған Жошы ханның күмбезіне зиярат етіп қайтпақ болдық. Ол Жезқазғаннан елу шақырымдай жерде екен. Ойлықыратты, таулы-жазықты қаптаған июқию дала жолдарымен өзімізге керектісін зорға тауып жүріп келеміз. Жүргізушінің білгірлігі болмаса, жолсерігім Ізтілеу екеуміз жөнін ешқашан таба да алмайды екенбіз. Өткенде Моңғолиядан да бір кісілер келіп кеткенін көрдік. Жолды білмейтін олар да көп адасты, деді жүргізуші. Бір төбенің басына шыға келсек, алдымызда мал-дүниесі мыңғырған жалғыз үй тұр. Не де болса соға кетейік деп көлік

ЖОШЫ ХАНҒА ҚОҢСЫ ҚОНУ ДҰРЫС ПА?..

басын бұрдық. 20 шақты жылқы, қара мал, түйе, жүздеген қой айдаған Білім деген жігіттің үйі екен. Үй толы шүпірлеген бала. Орта жастағы бəйбіше оларды бағып-қағып отыр. Сəтбаевта (қала) үш бөлмелі үйіміз, коттеджіміз бар, мына жердегі баламыздың үйіне мал бағуға жəрдемдесу үшін ғана жазда келіп отырамыз, деді ол кісі. Білімнің өзі отбасымен қысы-жазы осында отырады екен. 2 мың гектардай жалға алған жері бар, малдарын сонда бағады. Ет өткізуден басқа қысы-жазы қымыз, шұбат сатып та табыс табады екен. Қысқасы, жігітіңнің қағанағы қарқ, сағанағы сарқ. Білімнің үйінен тандырға жапқан қалың нанға сары майды батыра шылап, иісі бұрқыраған шұбатты тоя ішіп алған соң жолымызды жалғастырдық. Міне, алыстан мұнарланып бəлен жүз жылғы тарихтың куəсіндей болып Жошы хан жарықтықтың күмбезі де көрінді. Архитектуралық шеберлігінде мін жоқ, ең бастысы, күмбездің бояуы сол 700 жыл бұрынғы қалпында көкпеңбек болып жайнап тұр. Адамды нешетүрлі ойға жетелеген Жошының күмбезіне ұзақ қарадық... Талай ғасыр бойы сары далада қасқиып, жалғыз тұрған Жошы хан күмбезінің жанына 1996 жылы тағы бір күмбез түсіпті. Жер жетпегендей ентелетіп, кесенеден 30-35 метр жерге əкесін жерлеп, республикалық маңызы бар тарихи жəне мəдени ескерткішпен жарыстырып сары кірпіштен күмбез орнатқан пенделердің қылығын біліктілікке жатқызу қиын... Əрине, ол марқұмның өзі мені Жошының жанына қойыңдар деп өсиет айтпаған болар, бірақ ата-бабаларының осы маңды жайлағанын алға тартып, əкесін ханның қасына қосарландырған ұрпағы екені даусыз. Бүгінгідей елдігіміздің еңсесін көтеріп, тарихымыздың тамырын тереңнен тартуға бет алған шақта Жошы хан мен оның істерінің маңызы да арта берері сөзсіз. Бір кезде Алтын Орданың біздің орда екендігі де мойындалар. Қазақ ордасының осы ордадан бөлінгені рас, ал қазақ хандарының бəрі Шыңғыс ханнан тараған төре тұқымдары. Ендеше, бір кезде Жошы күмбезіне жол да тартылып, əрлендіріліп, көгалдандырылып, маңызы да көтеріле түсері талассыз. Сол кезде оның жанына білместікпен қоңсы түскен марқұмға əркімнің «мынау кім өзі» дегендей, жақтырмай жатырқай қарары ұрпақтарына ыңғайлы бола қоймас-ау... Жезқазғанда тағы бір жайсыз жайдың куəсі болғанымызды айта кетейік. Мұнда үсті-басын қарамен қаптап жүретін жас əйелдер көп екен. Араб елдерінде болған кездерімізде мұндайдың талайын ұшыратқанбыз, бірақ олардың көздері ашық болушы еді, мыналар тіпті көздеріне дейін қара капрон тартып алыпты. Қарап қалған адамды шошытып жіберердей-ақ. Ішкі саясат бөлімінің бастығы Мереке Мырзабекованың айтуына қарағанда, қалада осындай, дəстүрлі емес ағымды тұтынушылар көп екен. Сол жолға түскен жастардың бірсыпырасын кейде дін ұстаздарымен, имаммен кездестіріп, дұрыс ілімнен хабар беруді ұйымдастырамыз. Соның əсерімен кейбірі дұрыс жолға түсіп те жатыр, бірақ арасында теріс ағымның уағызы əбден өтіп кеткендер де жоқ емес, деді ол. Жезқазған мешіті біршама еңселі, əрі сəнді, бірақ қаланың бір шетіне орналасқан. Орталықта мешіт салу идеясы болғанымен, ол əлі іске асатын емес. Біз наиб-имам Айтжан Аққошқаровпен де сөйлесіп, біршама ақпарат алдық. Адасқан ағымдағылар мұнда да көп келіп, қисық

пікірлер айтатын көрінеді. Намаздың да парызын оқып, сүннетін аттап кетеді. Тыңдағандарынша дұрыс уағыз айтып, олардың жолы дұрыс емес екендігін дəлелдеген боламыз, деді ол. Олар тіпті өздерінің дүкендерін, кəсіпорындарын да ашып алыпты. Теріс ағым жолындағылардың мұнда көбейіп кетуінің бір себебі – радикалды діни идеологияның жолына түсіп, қылмыс жасағандардың түрмесі осында екен. Солардың кейбірінің əйелдері, туыстары, достары олармен жақын болу үшін осында келіп, өмір сүріп жатқан көрінеді. Қалай десек те мұндағы діни ахуалға айрықша көңіл бөлу қажет екені көрініп тұр. М.Мырзабекова ішкі саясат бөліміне дінге қатысты тағы бір штат бірлігі ашылып жатқанын айтты. Бірақ ол да аздық ететін сияқты. Аурудың алдын алмаса асқынып кетуі ғажап емес, сол сияқты кеселді дүниелердің де кері қылықтары кердең қағып кетуі əбден мүмкін... АСТАНА – ЖЕЗҚАЗҒАН – АСТАНА.


«Маєжанныѕ» оралуы Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

«Мағжан» əдеби-көркем қоғамдық-саяси журналының алғашқы саны 2007 жылы қаңтарда жарық көріп, облыс өмірінде үлкен мəдени жаңалық ретінде қабылданған еді. Алайда, қаржы тапшылығынан 9 саны ғана шығып, дара тұлға ретінде төрткүл түркі дүниесін мойындатқан ұлтшыл, рухшыл ақын Мағжанның шығармашылық асыл құндылықтарымен жан-жақты таныса бастаған талғампаз оқырман қауым сусынын баса алмаған күйі өкініште қалған болатын. Енді, міне, араға 6 жыл салып, өңір басшысы Самат Ескендіровтің тікелей қолдауымен басылым өз оқырмандарымен қайта табысты. Оның тұсаукесері С.Мұқанов атындағы əмбебап кітапханада өтіп, жиынды кіріспе сөзбен ашқан ішкі саясат басқармасының басшысы Салауат Мұқсимов биыл ұлы шайырдың 120 жылдық мерейтойына республикалық, облыс деңгейінде көптеген іс-шаралардың ұйымдастырылғанын жеткізді. Олардың қатарында «Мағжан көктемі» ІІ республикалық өнер фестивалін, ол туралы түсірілген көркем-деректі фильмді, ғылымитəжірибелік конференцияларды атады. Біз бүгін ақиық ақынның өмірі мен шығармашылығын жан-жақты насихаттайтын, облыс қаламгерлері мен жас таланттардың туындыларын жариялайтын журналдың қайта жарық көруімен қауышып отырмыз, деді Салауат Сыйлыбайұлы. Сосын сөз кезегін осы игі шараны ұйымдастырушылардың бірі, республикалық «Егемен Қазақстан» газеті бас редакторының орынбасары, белгілі журналист-жазушы, Жарасбай Сүлейменовке берді. Мағжантанушы рухани, мəдени салаға үлкен көңіл бөліп, жанашырлық қолдау көрсеткені үшін Самат Сапарбекұлына ризашылығын айта келіп, басылым алдағы уақытта Мағжанның шығармашылығымен, өңірлік ауқыммен ғана шектеліп қалмайтынын, ел өнеріне, мəдениетіне қатысты мəселелер де кеңінен қамтылатынын, əсіресе, жастар шығармашылығына үлкен орын берілетінін, ел аумағына тарату мақсаты тұрғанын алға тартты. Жиында Қазақстан Жазушылар одағы жергілікті бөлімшесінің төрағасы, ақын Мүталлап Қанғожин, «Асыл мұра» орталығының жетекшісі Таңат Сүгірбаев, СҚМУ жанындағы Тіл институтының директоры Жанар Таласбаева, «Қазақ тілі» халықаралық ұйымы облыстық филиалының жетекшісі Кəрібай Мұсырман, тағы басқалар журналдың осы жолғы саны айдарлар, тақырыптар сан-алуандығымен тартымды да мазмұнды шыққанын, белсенді авторлар қатарына елімізге белгілі қаламгерлер мен тұлғалардың тартылуы құптарлық екенін тілге тиек етті. Тұсаукесерде «Мағжан көктемі» ІІ республикалық өнер фестивалінің жүлдегері Аманжол Зағыпар Мағжан рухына арналған «Қызыл от» өлеңін нақышына келтіріп оқып берді.

Солтүстік Қазақстан облысы.

 Руханият

Ќостанайдаєы Ыбырай мўражайы Қазақстанның қай жағына зер сала қарасаңыз да көркіне көз тоймастай əсем қалалар назар аударады. Соның бірі – Арқа төсінен бой көтерген құтты, қазыналы Қостанай. Ірі өндіріс орны болумен қатар, сұлу көше, сəнді үйлер, сымбатты ғимараттарымен уақыт алға озған сайын айрықша ажарланып бара жатқан қалаға сырттан келуші меймандар мен жергілікті халықтың жиі бас сұғатын киелі мекенінің бірі – облыстық Ыбырай Алтынсариннің мемориалдық мұражайы. Ол даңқты педагог, алып ағартушы, тарлан тұлғаның туғанына 150 жыл толуы құрметіне 1991 жылы шаңырақ көтерген болатын. Яғни, егеменді елдің төл құрдасы.

Қазір аталған мұражайда он екі мыңнан астам жəдігер бар. Мұнда келушілер Мəскеу, Санкт-Петербург, Орынбор, Алматы, Ақтөбе жəне басқа да қалалардан ұқыпты түрде жиналған, сақталған құжаттармен жан-жақты танысатын, қыр төсіне білім дəнін сепкен ағартушының өмірінен, оның тағдырлы, тəлімді ғұмырының баянынан мол мағлұмат алады. Əсіресе, соңғы жылы жүргізілген күрделі жөндеу жұмысы мұражайдың бет-бейнесін оң бағытта өзгертті, əбден өңдендірді. Қостанайлық құрылысшылар ғимараттың бірінші жəне екінші қабаттарын түгелдей дерлік жаңа үлгіде жөндеді. Алматы қаласындағы Аманжол Найманбай басқаратын «Этнодизайн-2030»

жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің мамандары, суретші-дизайнерлер диораммалардың санын көбейтті. Жəне оның барлығы да ұлы ұстаздың шынайы шығармаларымен, сондай-ақ салмақты, ойлы, тағылымды сөздерімен тікелей байланыстырылды. Мұражай директоры, белгілі ақын, филология ғылымдарының кандидаты Нағашыбай Мұқатов. Қазіргі таңда мұражайда облыстық мəдениет басқармасы бекіткен жоспарларға сəйкес, бұқаралық сипаттағы мəдени-көпшілік шаралар, көрмелер, дəрістер жиі өткізілсе, оған қатысуға ниет білдірген зиялы қауым, студенттер, оқушылар саны да əлдеқайда көбейе түсті. «Егемен-ақпарат».

 Саят

Аѕшылыќ маусым басталды Аң аулау ережелерінің талаптарына сəйкес, Қазақстан аумағында 7 қыркүйектен бастап суда жүзетiн құстарға, тұяқты жануарлар мен жыртқыштарға күзгі аңшылық маусымы басталады.

Қазақстан аумағында аңшылық нысандарына құстардың 59 жəне сүт қо ректілердің 34 түрі жатқы зылады. Қолданыстағы заңнама талаптарына сəйкес, аңшылық жүргізу тек аңшылық шаруашылықтар аумақтарында ғана рұқсат етіледі. Қазақстанның аңшылық алқаптарының жалпы ауданы 228 млн. га құрап, оның 120,4 млн. га (53,0%) аңшылық шаруашылықтарына қарасты. Бүгінгі күні республикамызда 634 аңшылық шаруашылықтары тіркелген. Қорықшылар саны 2447 адамды құрайды. Жануарлар дүниесін қорғау шараларына 2103 автокөлік жəне басқа да техника жұмылдырылған. Ел бойынша 130 мыңнан астам аңшы тіркелген. Əуесқой (спорттық) аң аулаушы аңшыда мынадай құжаттар болуы тиіс: 1) аңшы куəлігі; 2)Қазақстан Республикасының салық

Ақпараттық хабарлама Астана қаласы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылдың 27 қыркүйегінде сағат 15.00-де мемлекеттік республикалық мүлік нысанын мүліктік жалға беру бойынша тендер өткізетіндігін хабарлайды. Мекен-жайы: Астана қаласы, Əуезов к-сі, 14-үй. Тендерге шығарылады: Қазақстан Республикасы Спорт жəне денешынықтыру істері агенттігінің «Сарыарқа» Республикалық велотрегі» РМҚК теңгерімінде тұрған, жалпы көлемі 200 ш.м. (пайдалы көлемі – 95,1 ш.м., қосымша көлемі – 104,9 ш.м.) асхана үйжайы жəне қалдық құны 2 362 336,24 теңге асхана құрал-жабдықтары, мекенжайы: Астана қаласы, Қабанбай батыр к-сі, 45Аүй, объектіге кіру рұқсаты шектеулі. Бастапқы жалдау ақысы айына – 127 111 теңге. Мүлікті жалдау (жалға алу) ақысына коммуналдық қызметтер үшін төлемдер, ағымды жəне күрделі жөндеуге есептеулер, объектіге қызмет көрсету үшін төлемдер енгізілмейді. Бұл төлемедерді жалдаушы тікелей водомстволық күзетке, пайдалану, коммуналдық, санитарлық жəне басқа да қызметтерге төлейді, немесе теңгерім ұстаушымен келісімшарт бойынша. Мүлікті жалға беру шарттың жасасу мерзімі, теңгерім ұстаушының келісімі бойынша бұдан əрі ұзарту мүмкіндігімен 1 жыл. Тендердің талаптары: 1. Бастапқы жалдау ақысынан төмен емес жалға төлеу ақысы бойынша ұсыныстар. 2. Нысанды қоғамдық тамақтандыруды ұйымдастыру үшін пайдалану. Тендердің жеңімпазын таңдау өлшемдері: Тендер комиссиясының шешімі бойынша объект үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп танылады. Тендерді өткізу ережелері: Тендер өтетін күні отырыста тендер комиссиясы тендерге қатысушылардың ұсыныстары бар ішкі конверттерді ашады жəне олардың ұсыныстарын жариялайды. Конверттерді ашу алдында комиссия олардың бүтіндігін тексереді, бұл ішкі конверттерді ашу хаттамасында тіркеледі. Конверттерді ашу жəне ұсыныстарды жариялау кезінде тендерге қатысушылар немесе олардың уəкілетті өкілдері қатыса алады. Тендердің қатысушысы ретінде тіркелу үшін келесіні ұсыну қажет: 1) үмiткердiң тендерге қатысуға келiсiмiн жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасасу жөнiндегi мiндеттемелерiн қамтитын тендерге қатысуға өтiнiштi; 2) желiмделген конвертте тендердiң шарттары бойынша ұсыныстарды; 3) заңды тұлғалар үшiн – салыстыру үшiн мiндеттi түрде түпнұсқасын ұсына отырып, мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу)

7

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

туралы куəлiктiң, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты пен жарғы) жəне салық төлеушi куəлiгiнiң көшiрмелерiн не көрсетiлген құжаттардың жəне нотариалды куəландырылған көшiрмелерiн; жеке тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, салық төлеуші куəлігінің жəне үй кітапшасының көшірмелерін не құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; 4) акционерлiк қоғамдар үшiн – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тiзiлiмiнен үзiндi көшiрменi; жауапкершiлiгi шектеулi серiктестiктер үшiн – серiктестiкке қатысушылар тiзiлiмiнен үзiндi көшiрменi (серiктестiкке қатысушылардың тiзiлiмi жүргiзiлген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепiлдi жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшiрмесiн; 7) өтiнiш беру сəтiне салықтық берешегi жоқ екенi туралы салық органының анықтамасын беруi қажет. Тендерге қатысу үшін тілек білдіргендерден өтініштерді қабылдау жəне оларды тіркеу, құжаттардың толық жинағы бар болған жағдайда ғана жүргізіледі. Өтінімдер ақпараттық хабарлаудың жарияланған күнінен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылдың 26 қыркүйегінде сағ.: 15.00-де аяқталады. Кепілдік жарналар Астана қал а сы мемлекеттік мүлік жəне жекеше лен діру департаментінің – БСК KZ880705012170181006, БЖК KKMFKZ2A, БСН 120340010824, ҚР ҚМ Қазынашылық комитет банкі, ТБЖ-171, ММ коды 2170181 есептік шотына енгізіледі. Кепілді жарнаның мөлшері – 205 006 теңге. Тендердің өткізілуі, тендерге қатысу үшін өтінімдер мен тендер лік құжаттамалардың топтамасын қабылдау келесі мекен-жайда жүргізіледі: Астана қаласы, Əуезов к-сі, 14-үй, №2 бөлме. Құжаттарды қабылдау жəне тендерге қатысушыларды тіркеу тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізілгенге дейін бір жұмыс күні бұрын аяқталады. Тендердің өткізілуі жөнінде қосымша ақпаратты келесі телефондар арқылы: 8 (7172) 32-73-23, 32-89-20 немесе www. gosreestr.kz сайтынан алуға болады.

заңнамасында бекітілген аңшы куəлігін жыл сайынғы тіркеу үшін төленетін мемлекеттік баж салығының төленгені туралы түбіртек; 3) жануарлар дүниесін пайдалануға рұқсат; 4) аңшылық шаруашылығы субъектісінің жолдамалары; 5) аңшылық атыс қаруын қолданып аң аулаған кезде аңшылық атыс қаруын сақтау жəне алып жүру құқығына берген Қазақстан Республикасы iшкi iстер органдарының рұқсаты; 5) жыртқыш құстармен аң аулаған кезде белгiленген тəртiппен берiлген тіркеу туралы құжаттар. Тұяқты жануарлар мен қоңыр аюды олжалау қорықшының немесе жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту жəне пайдалану жөніндегі мемлекеттік инспектордың қатысуымен жүргізілуі тиіс. Осы жануарлардың олжаланғаны туралы белгіні осы адамдар жасайды.

Ен салынған (сақина, микрочип салынған) құстарды немесе сүтқоректiлердi олжалау кезiнде олжалаудың күнi мен орны көрсетiлген ақпарат, сақина, микрочип жəне басқа да белгiлер кейіннен ғылым мен ғылыми-техникалық қызмет саласындағы басшылықты жүзеге асыратын уəкiлеттi мемлекеттік органға тап сырылу үшiн аңшылық шаруашылығы субъектісінің уəкiлеттi тұлғасына немесе Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитетінің облыстық аумақтық бөлімшелеріне беріледі.

Аңшылық жүргізу барысында өрт қауіпсіздігі шараларын қамтамасыз етіп, аңшылық алқаптардың тұр мыстық, кəсіптік қалдықтармен ластануына жол берілмеуі тиіс. «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту жəне пайдалану туралы» заң мен Қазақстан аумағында аң аулау ережелерінің талаптарын орындамаған азаматтар еліміздің қылмыстық жəне əкімшіліктік заң бұзушылықтар туралы кодекстері бойынша жауапкершілікке тартылады, деп хабарлады Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің баспасөз қызметі.

«Əкімшілік рəсімдер туралы», «Мемлекеттік мүлік туралы», «Жеке жəне заңды тұлғалардың өтініштерін қарау тəртібі туралы» Заңдарын; ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жəне жануарлар дүниесі саласындағы өзге де нормативтік құқықтық актілерді; ерекше қорғалатын табиғи аумақтағы жұмысты ұйымдастыруға қатысты ұйымдық-басқару құжаттар мен əдістемелік материалдарды; ұйымның экономикалық-қаржы қызметінің негіздерін, ұйым құрылымының бағытын, мамандануы мен ерекшеліктерін; есепке алу мен қаржылық талдаудың негіздерін, ұйымның өндірістік қуаттары мен кадр ресурстарын; ұйымның шаруашылық жүргізуі мен оны басқарудың қазіргі заманғы əдістерін; стратегиялық жоспарлауды; республикадағы жəне шет елдердегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен жануарлар дүниесі саласындағы ғылыми-техникалық жетістіктер мен отандық жəне шетелдік тəжірибені, əкімшілік жəне қылмыстық заңнаманың негіздерін; қызмет көрсетілетін аумақтың ерекшеліктерін; қауіпсіздік техникасын, өндірістік санитарияны, еңбекті қорғау қағидалары мен нормаларын білуі керек. Конкурсқа қатысу үшін тапсырылуы қажет құжаттар тізбесі: конкурсқа қатысу туралы өтініш; түйіндеме мемлекеттік жəне орыс тілдерінде; еркін түрде жазылған өмірбаян; білімі туралы құжаттардың көшірмелері; еңбек кітапшасының (ол болған жағдайда) немесе еңбек шартының көшірмесі не соңғы жұмыс орнынан жұмысқа қабылдану жəне еңбек шартын тоқтату туралы бұйрықтардың көшірмелері; денсаулық жағдайы туралы белгіленген нысандағы анықтама. Конкурсқа қатысушы өзінің біліміне, жұмыс өтіліне, кəсіби даярлық деңгейіне қатысты қосымша ақпарат (біліктілігін арттыру, ғылыми дəрежелер мен атақтарға ие болу, ғылыми жариялымдар туралы құжаттардың көшірмелері жəне алдыңғы жұмыс орнының басшылығынан ұсыныстар жəне т.б.) беруіне болады. Конкурсқа қатысуға ниет білдірген тұлғалардан құжаттар қабылдау конкурс өткізу хабарландыру жайында бұқаралық ақпарат құралдарында жария етілген күннен бастап он бес күнтізбелік күн өткеннен кейін аяқталады. Конкурсқа қатысуға жіберілген үміткерлермен əңгімелесу хабарландыру жарияланған сəттен бастап 25 күнтізбелік күн өткеннен кейін Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитетінде өткізіледі.

«Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласының білім бөлімі» ММ «Семей қаласының спорттық шеберлік мектебі» КМҚК, «Семей қаласының балалар көркемөнер мектебі» КМҚК директорларының бос лауазымына орналасуға конкурс жариялайды: Кəсіпорындардың негізгі қызметі: «Семей қаласының спорттық шеберлік мектебі» КМҚК Қазақстан Республикасының Конституциясымен шахмат, дойбы, тоғыз құмалақ жəне басқа ұлттық жəне халық ойындарын дамытуға құқығы бар қосымша білім беретін мекеме болып табылады. «Семей қаласының балалар көркемөнер мектебі» КМҚК Қазақстан Республикасының Конституциясымен шығармашылық, интеллектуалдық жəне эстетикалық қасиеттерінің дамуына құқығы бар қосымша білім беретін мекеме болып табылады. Функционалдық міндеттері: Бiлiм беру қызметiн жүргiзу құқығына берiлетiн лицензияға, ұйым жарғысына жəне басқа да нормативтiк құқықтық актiлерге сəйкес қосымша бiлiм беру ұйымына басшылық етедi. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары педагогикалық бiлiм немесе тиiстi бейiн бойынша жоғары бiлiм, бiлiм беру ұйымдарындағы педагогикалық жұмыс өтiлi 5 жылдан кем болмауы немесе басшылық лауазымдағы еңбек

Одақ, республика көлемінде таратқан. Осы озық тəжірибе бо йынша кə сіп одақ комитетінің, төрағасы С.Кеңбейілов ВЦСПС-тің сыйлы ғына ұсынылды. С.Кеңбейілов «Əр минут есепте» (1983 ж.) кітапшасының авторы. «Құрмет Белгісі» ордені, КСРО «Еңбек ардагері» медалінің иегері. Тоғыз рет КСРО Металлургтер кəсіподағының Орталық комитеті мен КСРО Қара металлургия министрлігінің «Социалистік жарыстың үздігі» белгісін алған. «Комбинаттың құрметті еңбек ардагері» атанған. Үш мəрте Рудный қалалық кеңе сінің депутаттығына, екі рет Рудный қалалық жəне комбинат партия (аудандық мəртебелі) комитеттерінің мүшелігіне, Павлов ауылдық кеңесінің (1959 ж.) депутаттығына сайланды. 1986-2000 жылдары Қазақстан Республикасы Кен-металлургия кəсіподағының комитетінде бөлім басқарушысы, азаттық алған кезде бас маман қызметтерін атқарды. Қазақстан Орталық комитеті «Еңбек даңқы» медалін, 2003 жылы 70 жасқа толуына «ТМД-нің жалпы ұлттық кəсіподағы» құрмет грамотасын берген. Əлі күнге дейін қоғамдық жұмысқа белсенді араласуда. Металлургтердің республикалық ардагерлер кеңесінің мүшесі. Сəбилік тілектерімен балалары – Алма, Қалыбек, Жанна, келіні Света, немерелері – Темірбек, Мəди, Əділбек, Мақпал, Əйгерім, Ержахан, шөбересі – Даниал.

Хабарландыру

«Досжан темір жолы (ДТЖ)» акционерлік қоғамы (бұдан əрі - «ДТЖ» АҚ) (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) карьерді жəне резервті қайта өңдеу бойынша сатып алу жөнінде ашық тендер өткізу туралы хабарлайды. Сатып алынатын жұмыстардың толық тізбесі, саны, жеткізу мерзімі, орны жəне техникалық ерекшелігі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тендерлік құжаттама көшірмесін 2013 ж. 24 қыркүйекте сағат 18.00-ге дейінгі мерзімді қоса есептегенде мына мекен-жай бойынша алуға болады: Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесінде жұмыс күндері сағат 9.00-ден 18.00ге дейін немесе «ДТЖ» АҚ веб-сайтында: www.kazraіl.kz, «Сатып алу» бөлімі. Əлеуетті жеткізушілердің өкілдері тендерлік құжаттаманың көшірмесін арнайы алу үшін тендерлік құжаттаманың көшірмесін алуға жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін тиісті түрде ресімделіп, өкілеттігін құжаттық растауын тапсыруы міндетті. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға тендерлік өтінімдерін жапсырылған конверттерге салып «Досжан темір жолы (ДТЖ)» акционерлік қоғамының мына мекен-жайы бойынша тапсырады (жібереді): 070012, Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесі. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға өтінімдерін арнайы тапсыру кезінде, əлеуетті жеткізушілер немесе олардың уəкілетті өкілдері тендерге қатысуға өтінімдерін тапсыру құқығын жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін əлеуетті жеткізушінің мүддесі атынан ұсынатын тұлғалардың сенімхатын жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін тапсыруы қажет. Тендерлік өтінімдерді тапсырудың түпкілікті мерзімі – 2013 жылғы 25 қыркүйекте сағат 9.30-ға дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттерді тендер комиссиясы 2013 жылғы 25 қыркүйекте сағат 10.00-де мына мекен-жайда ашады: Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесі. Қосымша ақпарат пен анықтаманы мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7232) 54 48 57 немесе сатып алуды ұйымдастырушының электронды поштасының мына мекен-жайына: info@kazrail.kz.

Вниманию акционеров АО «АК «Қазақстан Жолдары»

Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитетінің «Охотзоопром» ӨБ» РМҚК бас директорының бос лауазымына орналасу конкурсы өтпеді деп танылды. Осыған байланысты бос лауазымға орналасуға қайтадан конкурс өткізіледі. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитеті, 010000, Астана қаласы, сол жақ жағалау, министрліктер үйі, Орынбор көшесі, 8-үй, 5-кіреберіс, анықтама үшін телефон: (7172) 74-33-15 «Охотзоопром» ӨБ» РМҚК Бас директорының бос лауазымына орналасуға конкурс жариялайды (050028, Алматы қаласы, Бартольд көшесі, 157В) анықтама үшін тел: (8727) 383-95-09. Функционалдық міндеттері: Ұйымның өндірістік, шаруашылық жəне қаржы-экономикалық қызметін басқарады, қабылданатын шешімдер, мүліктің сақталуы жəне тиімді пайдаланылуы, сондайақ оның қызметінің қаржы-шаруашылық нəтижелері үшін толық жауаптылықта болады. Жануарлар дүниесін, табиғи кешендерді жəне табиғи-қорық қорының басқа да нысандарын қорғауды, күзетуді, молықтыруды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жануарлар дүниесі ресурстарын ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуді жүзеге асырады. Барлық құрылымдық бөлімшелердің жұмысын жəне тиімді өзара іс-қимылын ұйымдастырады, олардың қызметін табиғи кешендер мен табиғи-қорық қорының басқа да нысандарының жануарлар дүниесін қорғау, күзету, өсімін молайту жөніндегі жұмысын дамытуға жəне жетілдіруге бағыттайды. Ұйымның мемлекеттік бюджет, жинақтаушы зейнетақы жəне сақтандыру қорларының, банк алдындағы міндеттемелерінің орындалуын, сондай-ақ шаруашылық жəне еңбек шарттарының (келісім-шарттарының), бизнес-жоспар көрсеткіштерінің орындалуын қамтамасыз етеді. Ұйымды білікті кадрлармен қамтамасыз ету, олардың кəсіби білімі мен тəжірибесін ұтымды пайдалану жəне дамыту жөнінде шаралар қолданады. Еңбек жəне өндірістік тəртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: жоғары (немесе жоғары оқу орнынан кейін алған) білім (экология жəне табиғат пайдалану, биологиялық, экономикалық, заңгер). Ұйымда басшылық лауазымдардағы жұмыс өтілі кем дегенде бес жыл; Қазақстан Республикасының Конституциясын, Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексін, Қазақстан Республикасының Орман кодексін, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін, Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы», «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту жəне пайдалану туралы», «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы», «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы»,

Əкеміз, атамыз, ұлы атам Сапабек Кең бейілұлын 80 жасқа келуімен құттықтаймыз, зор ден саулық, əжеміз Бикенмен бірге жасай беруін тілейміз! Ол 1933 жылы Қостанай облысы Торғай ауданы Көкалаат ауылының Жырық көлінің жағасында дүниеге келген. 1951-1956 ж.ж. Алматыда Қазақ кен-металлургия институтында дəріс алып кен инженері мамандығын игерген. 1956-1986 ж.ж. Соколов-Сарыбай кен байыту комбинатында(ССКБК) қызмет істеді. Сарыбай руднигінің алғашқы кен шеберлерінің бірі. Сарыбайда кен аршу жұмысы басталғанша, уақытша ұсақтау фабрикасын тұрғызып, 1957 жылдың тамыз айында бірінші темір кенінің эшелонын жөнелтуге мүмкіндік жасады. Өмірінің ең табысты да қиын кезеңі осы комбинаттың кəсіп одағын (33 мың мүшесі бар) басқарған 1974-1984 жылдары болды. КСРО Металлургтер кəсіподағының Орталық, Республикалық, облыстық комитеттерінің, облсовпрофтың мүшеліктеріне сайланды. Одақ көлемінде, республика, облыс ай мағында кəсіподақ жұмысына белсене араласты. Нəтижесінде ВЦСПС-тің, Құрмет грамоталарымен марапатталды. ВЦСПС-тің «Кəсіподақтағы белсенділігі үшін» белгісін алды. ВЦСПС жəне Каз совпроф кəсіподақ комитетінің (төрағасы С.Кеңбейілов) социалистік жарысты ұйымдастыру, жұмыскерлер арасында ауруды азайту, оның алдын алу тəжірибелерін жинақтап,

өтiлi 3 жылдан кем болмауы тиiс. Конкурсқа қатысу үшін төмендегі құжаттар конкурс өткізілетіні туралы хабарландыру «Егеменді Қазақстан», «Казахстанская правда» газеттерінде соңғы хабарландыру жарияланған күннен бастап 15 күнтізбелік күн ішінде Семей қаласы, Интернациональная көшесі, 8 үй, 230 кабинетке ұсынылуы керек, тел: 568963: 1) конкурсқа қатысу туралы өтініш; 2) мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі түйіндеме; 3) еркін түрде жазылған өмірбаян; 4) білімі туралы құжаттардың нотариалдық куəландырылған көшермесі; 5) еңбек кітапшасының нотариалдық куəландырылған көшермесі; 6) денсаулық жағдайы туралы анықтама (086У нысандағы); 7) кадрларды есепке алудың жеке парағы; 8) жеке куəліктің көшірмесі.

АО «АК «Қазақстан Жолдары», местонахождение исполнительного органа: г. Алматы, ул.Гоголя, 86, извещает своих акционеров о проведении годового общего собрания акционеров, которое состоится 27 сентября 2013 года в 11.00, регистрация 27 сентября 2013 года в 10.00 часов по адресу: г.Алматы , ул.Гоголя, 86, каб.409. Инициатор собрания – Совет директоров общества. Список акционеров составляется на 20 августа 2012 года. Повестка дня: 1. О количественном составе и сроках полномочий счетной комиссии Общества. 2. Об утверждении годовой финансовой отчетности за 2012 год. 3. О дивидендах за 2012 год. 4. О составе Совета директоров, избрание членов совета директоров, избрание председателя Совета директоров, определение размера и условий выплаты вознаграждения членам Совета директоров. В случае отсутствия кворума на первом собрании, повторное собрание состоится в 15 ч.00 м., 02 октября 2013 года по адресу: г.Алматы, ул. Гоголя, 86. С материалами, необходимыми для принятия решения при голосовании по вопросам повестки дня собрания, можно ознакомиться с 27 сентября 2013 года, г.Алматы, ул.Гоголя, 86, каб.409. «Кутузовское-Алиби» ЖШС 2013 жылғы 25 қыркүйекте сағат 10.00-де жалпы жиналысты мына мекен-жайда өткізу туралы хабарлайды: СҚО, Айыртау ауд., Каменный Брод а. Күн тəртібі: 1. «Қазақстан Эксимбанкі» АҚ-тан айналымдағы қаржыны толықтыру үшін займдар немесе кредиттік желілер алу, сондай-ақ қолданыстағы займдарды ұзарту. 2. «Кутузовское-Алиби» ЖШС міндеттемелерін қамтамасыз ету үшін жеткілікті көлемде «Қазақстан Эксимбанкі» АҚ-ға жылжитын жəне/немесе жылжымайтын мүлікті кепілге беру. 3. «Кутузовское-Алиби» ЖШС атқарушы органына жоғарыда көрсетілген шартпен кепілге берудің банктік займын немесе кредиттік желі алу бойынша мəмілелер жасауға барлық өкілеттіктерді беру.

Астана қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының ұйғарымымен «АСТАНА ТЕХПИЛОТОН» ЖШС банкроттығы жөнінде іс қозғалды. Іс мына мекенжайда қаралады: Астана қаласы, Абай даңғылы, 36-үй, 3-қабат.

Определением специализированного межрайонного экономического суда города Астана в отношении ТОО «АСТАНА ТЕХПИЛОТОН» возбуждено дело о банкротстве. Дело будет рассматриваться по адресу: город Астана, проспект Абая, дом 36, 3-этаж.

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Кеңсесі Кеңсенің бұрынғы қызметкері Нартай Бегалыұлы БЕКТАСОВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның туған-туыстарына ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Басшылығы мен депутаттары мемлекет жəне қоғам қайраткері Оңайбай Көшекұлы КӨШЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты отбасына, туысқандары мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Қызылорда облысының əкімдігі мен облыстық мəслихат басшылығы облыстық тілдерді дамыту басқармасының басшысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Ержан Үбайдуллаұлы Уəйіске ағасы, Түркістан қаласының құрметті азаматы, медицина ғылымдарының кандидаты Нұржан ҮБАЙДУЛЛАҰЛЫНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ұжымы кеңес, партия жəне мемлекет қайраткері Оңайбай Көшекұлы КӨШЕКОВТІҢ дүниеден озуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «KAZGOR» жобалау академиясы Қазақстан Жазушылар одағының, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, белгілі қаламгер Сабыржан ШҮКІРҰЛЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туысқандарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ұжымы Сүлейман Демирел атындағы Қазақ-түрік университетінің проректоры Нұрлыбек Сейітқұловқа ағасы АМАНТАЙДЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


8

www.egemen.kz

10 қыркүйек 2013 жыл

 Спорт

 Жағымды жаңалық

Бїгінгі ќарсылас – Швеция ќўрамасы

Ойылдаєы жаѕа мектеп

Қазақстан ұлттық құрамасы Астанада 2014 жылғы əлем чемпионаты іріктеу турнирінің кезекті кездесуін өткізеді. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Бұл жолы еліміздің бас командасы Астанадағы «Астана-Арена» стадионында Швеция ұлттық құрамасын қабылдайды. Бұған дейін біздің құраманың Скандинавия түбегінің бір бөлігін алып жатқан елмен əлі кездеспегенін білеміз. Жалпы, Қазақстан құрамасы Скандинавия елдерінің ешқайсысымен əлі ойнап көрген жоқ. Тек жақында ғана аталған түбекке жақын орналасқан Дания корольдігінің автономиясы саналатын Фарер аралдарымен ғана үшінші матчын өткізді. Сондықтан Қазақстан мен Швеция арасындағы бүгінгі кездесу екі елдің алғашқы матчы болады. Жалпы, Швеция командасы туралы көп нəрсе айтуға болады. Бұл елдің құрамасы халықаралық аренада өзіндік қолтаңбасы бар, əлем жəне Еуропа чемпионаттарында бұрыннан бері жақсы өнер көрсетіп келе жатқан команда ретінде белгілі. Шведтер 1950-1990 жылдары əлем жəне Еуропа чемпионаттарында өзіндік ойын өрнегін қалыптастырып үлгерген. Ол тіпті, екі рет əлем чемпионатының қола жүлдегері атанған. Алғаш рет 1950 жылы Бразилияда өткен əлемдік бəсекеде, екіншісін 1994 жылы АҚШ-та өткен сында алды. Содан бері шведтер халықаралық аренада лайықты өнер көрсетіп келеді. Қазіргі кезде де Скандинавия елі ешкімге жығыла салатындай емес. Ол 2014 жылғы əлем чемпионатының іріктеу турнирінде біздің «С» тобында Германиядан кейінгі екінші орында тұр. Топтағы соңғы кездесуін олар 6 қыркүйек күні Ирландияға қарсы өткізіп, 2:1 есебімен ұтты. Қалай десек те, бүгінгі кездесу қызықты жəне тартысты өтетіні анық. Бұған қоса, қазақстандық жанкүйерлерді Швеция құрамасының қазіргі күнгі «жұлдызы», тегі босниялық мұсылман оғланы Златан Ибрагимовичтің өнері қатты қызықтыратыны да сөзсіз. Осы кездесу алдында Қазақстан мен Швеция құрамалары командалар құрамын жариялады. Біздің бас командаға қақпашылар Андрей Сидельников («Ақтөбе»), Александр Мокин («Шахтер»), Антон Цирин («Жетісу»), қорғаушылар Қайрат Нұрдəулетов («Астана»), Андрей Порываев («Шахтер»), Юрий

 Өңір өмірі

Логвиненко, Алексей Мулдаров (екеуі де – «Ақтөбе»), Виктор Дмитренко («Астана»), Марк Гурман, Александр Кислицын (екеуі де – «Қайрат»), Константин Энгель («Энерги» Котбус, Германия), жартылай қорғаушылар Нұрбол Жұмасқалиев («Тобыл»), Мақсат Байжанов («Шахтер»), Марат Хайруллин («Ақтөбе»), Валерий Коробкин («Астана»), Дмитрий Шомко («Ертіс»), Андрей Карпович («Ордабасы»), Анатолий Богданов («Тобыл»), шабуылшылар Таңат Нөсербаев («Астана»), Андрей Финонченко, Сергей Хижниченко (екеуі де – «Шахтер»), Сергей Остапенко («Астана»), Алексей Щеткин («Атырау»), Игорь Юрин («Ертіс») шақырылды. Швеция мына құраммен ойынға шығады: қақпашылар – Андреас Исакссон («Касымпаша», Түркия), Кристоффер Нордфельдт («Херенвен», Голландия), Юхан Виланд («Копенгаген», Дания); Қорғаушылар – Микаэль Антонссон («Болонья», Италия), Пьер Бенгтссон («Копенгаген», Дания), Расмус Бенгтссон («Твенте», Голландия), Ан дреас Гранквист («Дженоа», Италия), Адам Юханссон («Сиэтл Саундерс», США), Микаэль Лустиг («Селтик», Шотландия), Пер Нильссон («Нюрнберг», Германия), Юнас Ульссон («Вест Бромвич», Англия), Мартин Ульссон («Блэкберн Роверс», Англия); жартылай қорғаушылар – Джимми Дурмаз («Генчлербирлиги», Түркия), Альбин Экдаль («Кальяри», Италия), Александр Качаникли («Фулхэм», Англия), Себастиан Ларссон («Сандерленд», Англия), Андерс Свенссон («Эльфсборг», Швеция), Понтус Вернблум (ЦСКА, Ресей), Эркан Зенгин («Генчлербирлиги», Түркия); шабуылшылар – Юхан Эльмандер («Галатасарай», Түркия), Тобиас Хюсен («Гетеборг», Швеция), Златан Ибрагимович («Пари Сен-Жермен», Франция), Ола Тойвонен (ПСВ, Голландия). Бас жаттықтырушы – Эрик Хамрен (Швеция). Матч Астана уақытымен кешкі сағат 22.00-де басталады. Кездесу «Хабар» арнасынан тікелей эфирде көрсетіледі. Біздің газеттің сайты (www. egemen.kz) матчтан репортаж беретін болады. Оны ойын біткен соң бір-бір жарым сағаттан кейін оқи аласыздар.

Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Жақында ойылдықтар қос бірдей қуанышқа кенелді. Бұл ауданда екі жаңа мектептің ашылуына байланысты болды. Ақшатау ауылында пайдалануға берілген жаңа мектептің ашылу салтанатына ауылдықтар тайлытұяғы қалмай жиналды десе де болғандай. Мұның себебі де бар. Аудандық білім бөлімінің басшысы Саян Сүлейменовтің айтуынша, ақшатаулық балалар бұған дейін апатты жағдайдағы 9 жылдық мектепте оқып келіпті. Енді, міне, кең де жарық жаңа мектеп пайдалануға беріліп,10-сынып ашылып, білім ұясы орта мектеп мəртебесіне ие болып отыр. Жаңа мектептің құрылысымен «Бөбек құрылыс» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі айналысқан. Жаңа мектептің ашылу салтанатына облыстан арнайы келген осы өңірдің тумасы, ардагер дəрігер Тұрар Шериязданов «Көркейе бер, туған жер» акциясы аясында мектепке компьютер сыйлады. Құмжарған ауылындағы Соркөл орта мектебінің ашылу салтанатында сөз алған облыс əкімінің орынбасары Сара Нұрқатова: – Ауылдарыңызда сəулетті де еңселі білім ұясы бой көтерді. Жаңа мектеп құтты болсын! Ақтөбе облысында соңғы он жылда 51 жаңа мектеп салынды. 43 апатты жағдайдағы білім ғимараттары күрделі жөндеуден өткізілді. Ал Ойыл ауданында өткен жылы 4 мектеп ашылса, биыл екі бірдей білім шаңырағы бой көтеріп отыр. Ендігі мақсат – оқушылардың сапалы білім алуына қол жеткізу болмақ – деді. Жаңа мектептің лентасы қиылғаннан кейін, əжелер шашу шашты. Қонақтар жаңа мектепті аралап көрді. Мектеп ғимаратының құрылысына 170 миллион теңге жұмсалған. Ақтөбе облысы.

Бўл маусым бўрынєыдан ґзгерек... Дəулет СЕЙСЕНҰЛЫ.

Жаңа ғана басталған күз айының алғашқы күнінде бір шаңырақтың астындағы Абай жəне Достоевский атындағы драма театрлары жаңа маусымының ашылуы «Театр шатырда жəне сахнада» деген тақырыппен ерекше жағдайда атап өтілді. Ал оның мəнісі мынада еді. Яғни, қос театр ұжымы өз көрермендерімен алдымен ашық аспан астында, содан кейін сахнада жүздесті. Айталық, өнер жұлдыздарының ашық аспан астында Абай мен Шəкəрім арасындағы туыстықтан да бөлек рухани жақындықты бейнелейтін көрінісі көрерменді ерекше əсерге бөледі. Бұдан кейін театр жанашырлары залға шақырылды. Мұнда театрдың ашылу салтанаты қос театрдың алма-кезек өнеріне жалғасты.

Өнер ордасының басшылары көрермендерге жаңа маусымның жаңалықтарын жеткізді. Сонымен бірге, көрермендер театрдың ішкі өмірімен де жете танысты. Хакім ақын атындағы театр ұжымы үшін биылғы маусымның жөні тіптен де бөлек екендігі де айтылмай қалмады. Яғни, еліміздегі ең байырғы өнер ұжымы өзінің сексенінші маусымын бастап отыр. Бұдан жүз жылға жуық уақыт бұрын қазақ театрының қарлығашындай жас Мұхтардың «Еңлік-Кебегімен» Ойқұдықта алғашқы іргетасы қаланған Семей театры 1934 жылы ресми түрде ашылған еді. Соның бəрі əсерлі кеште кеңінен қозғалып жатты. Иə, бұл маусым сондықтан бұрынғыдан өзгерек. СЕМЕЙ.

Ондыќќа тиген он жол

• Күрес Олимпиадада қалды. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында өткен Халықаралық олимпиада коми тетінің кезекті сессиясында күрес түрлерін Олимпиада бағдарламасында қалдыру туралы шешім қабылданды. 8 қыркүйек күні өткен дауыс беру кезінде ХОК 49 мүшесі күресті, 24 мүшесі бейсболды, 22 мүшесі сквошты жақтап дауыс берді. • «Барыстың» бабы жақсы. Құрлықтық хоккей лигасының жаңа маусымы басталды. Астананың «Барыс» командасы алғашқы ойынын өз алаңында Череповецтің «Северсталь» клубымен өткізіп, 10:1 есебімен ұтты.

Қытай, Моңғолия елдерінің спортшылары қатысады. • Жасөспірімдер жақсы бастады. Жексенбі күні Украина астанасы Киев қаласында бокстан жасөспірімдер арасындағы əлем чемпионаты басталады. Онда 46 кг. салмақ дəрежесінде Əлімжан Бескемпір, Сабыржан Əбілов (54 кг), Жұмагелді Раев (75 кг.) алғашқы жекпежектерінде жеңіске жетті.

 Қылмыс пен жаза

• Спортта Вудстан асқан бай жоқ. Жақында «Forbes» журналы əлемнің ең бай спортшыларының тізімін жариялады. Əлемдегі ең бай спортшылардың тізімін АҚШ гольфшісі Тайгер Вудс бастап тұр. Оның жылдық табысы – 78,1 млн. АҚШ доллары. Екінші орында швейцариялық теннисші Роджер Федерер. Оның табысы – 71, 5 млн. доллар. Америкалық баскетболшы Коби Брайант 61,9 млн. доллармен үшінші орында тұр.

Үстіміздегі жылғы ақпанда 2009 жылы Қаржы полициясы қыз меткерлері тарапынан із деу жарияланған Статистика агенттігінің бұрынғы төрайымы А.Мешімбаеваның жүрген жері жедел жолмен анықталды.

 Дабыл!

Мешімбаеваны алып келді Ќаржы полициясы Ќазаќстанєа Статистика агенттігініѕ бўрынєы тґрайымы А.Мешімбаеваны жеткізді

Биылғы 6 ақпанда оны Мəскеу қаласында Ресей ІІМ қызметкерлері ұстаған болатын. Ре сей Феде рациясының құ қық қорғау органдарының оны беруінен кейін кеше таңертең Мəскеу – Астана əуе рейсімен Қаржы полициясы агенттігі

қыз меткерлерінің қарауылымен А.Ме шімбаева Қазақстанға жеткізілді. Естеріңізге салсақ, А.Мешімбаеваға 2009 жылғы қарашада ұлттық санақты жүргізуге бөлінген бюджет қаражатын талан-таражға салды деген айыппен халықаралық іздеу жарияланған болатын. Бүгінгі күні ол Астана қаласы ІІД тергеу абақтысына тоғытылды. «Егемен-ақпарат».

• Кличко бокстан кетемін деп жатыр. Бокстан WBC тұжырымы бойынша аса ауыр салмақтағы əлем чемпионы Виталий Кличко 2014 жылы спорттан кетуі мүмкін екенін мəлімдеді. Ағайынды Кличколардың K2 Promotions промоутерлік компаниясының өкілі Том Леффлердің айтуынша, Виталий Кличко енді бір ғана кездесу өткізуі мүмкін. Ол чемпиондық атаққа үміткер канадалық Бермейн Стивернмен қолғап түйістіреді. Ал Жоғары хоккей лигасында жаңа маусымын бастаған Қарағандының «Сарыарқа» клубы, өкінішке қарай, Нефтекамскіде «Торос» командасынан 3:4 есебімен жеңіліп қалды. • Регбиден Қазақстанның əйелдер құрамасы Алматыда өткен Азия чемпионатында жеңіске жетіп, келер жылы Францияда өтетін əлем чемпионатына жолдама алды. Қазақстан мен Жапония арасында өткен финалда біздің құрама 25:23 есебімен жеңіске жетті. Қола жүлдені Сингапур жеңіп алды. • Астанада – көкпардан Азия чемпионаты. 10-15 қыркүйек күндері қаланың «Қазанат» атшабарында елімізде көкпардан тұңғыш рет І-ашық Азия чемпионаты өтеді. Оған біздің елден басқа Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркия, Тəжікстан, Ауғанстан,

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

• Флайборлинг - жаңа спорт түрі. Əлемде осындай атпен спорттың жаңа түрі пайда болды. Əзірге бұл спортпен 30 жастағы Ұлыбритания азаматы ғана айналысады. Ол реактивті əскери қапшық киіп, су айдынынан 9 метрге дейін көтеріледі. Су өткізбейтін арнайы зымыран жəкеттің құны 15 мың фунт стерлинг тұрады. • Бұрын-соңды болмаған рекорд. Голландияның Роттердам қаласында Кайл есімді баскетболдың əуесқой ойыншысының 98 метр биіктіктен лақтырған добы себетке дəл түсті. Əлемдік рекордты жаңарту үшін ол Роттердамның əйгілі «Еуромаст» мұнарасына шыққан. Ал себет мұнараның дəл астына орнатылған. Баскетболшы допты торға дəл түсірді. «Егемен-ақпарат».

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Киіктер неге ќырылды 2013 жылдың 7 қыркүйегінде Ақмола жəне Қарағанды облыстарының аумағында киіктердің (ақбөкендердің) бетпақдала популяциясының (алдын ала мəліметтер бойынша) 3000-ға жуық басының қырылуы тіркелді. Олардың 1500-ге жуығы Теңіз көлінің оңтүстік, батыс жəне солтүстік жағалауларында табылды. Қырылған киіктер жазық далада да кездескен. Жануарлардың қырылуы жөнінде барлық мүдделі орталық жəне жергілікті атқарушы органдарға жедел хабар берілді. Қазір Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Орман жəне аңшылық шаруашылығы комитетінің бағынысты қызметтерінің мамандары Биоқауіпсіздік ғылыми-зерттеу институты жəне Қарағанды облыстық ветеринария қызметімен бірлесе отырып, киіктердің қырылу аумақтарын тексеру, орын алған оқиғаның ауқымын жəне себептерін анықтау шараларын жүргізіп жатыр. Қоршаған ортаны қорғау министрлігінде шұғыл кеңес өткізілді. Киіктердің жаппай қырылу себептерін анықтау мақсатында Орман жəне аң шылық шаруашылығы комитетінің төр ағасы Бағдат Азбаевтың басшылығындағы жұмыс тобы құрылды. Бұл топқа мүдделі мемлекеттік органдардың (Қарағанды жəне Ақмола облыстық экология департаменттері, ветеринарлық қызметтер, төтенше жағдайлар, ішкі істер департаменттері жəне санитарлықэпидемиологиялық бақылау қызметі) өкілдері тартылды, деп хабарлады Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің баспасөз қызметі.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Əмірхан АЛМАҒАНБЕТОВ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 4 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №139 ek

Profile for Egemen

10092013  

1009201310092013

10092013  

1009201310092013

Profile for daulet
Advertisement