Page 1

Арулар - асыл жандар, шуаќ боп шашылєандар! Кеше Ақордада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық əйелдер күні мерекесіне орай қазақстандық əйелдер қауымының бір топ танымал өкілдерімен кездесті. Дəстүрге айналған бұл кездесу «Көктем шуағы» деп аталады.

№83 (28022) 8 НАУРЫЗ ЖҰМА 2013 ЖЫЛ

АНАЛАРДЫ АРДАЌТАУ – АСЫЛ ДƏСТЇР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Кездесуге қатысқандар арасында басшылық қызметтерде, əскери міндеттерде, өнерде, білімде, бизнесте, денсаулық сақтауда, спортта жəне өмірдің т.б. салаларында биік жетістіктерге қол жеткізіп жүрген жандар болды. Кездесу барысында ұрпақ тəрбиесіне үлкен көңіл бөліп, көп балалы ана атанған əйелдерге деген құрмет Президент тарапынан айрықша көрініп тұрды. Өзінің сөзін көктемнің алғашқы шуағымен келген 8 наурызды бір ғасыр бойы көптеген мемлекеттер əйелдер күні ретінде атап өтеді, деп бастаған Елбасы, одан əрі еліміздегі барлық сегіз миллионнан артық əйелдерді, қыздар мен келіншектерді осынау жарқын мерекемен шын жүректен құттықтап, отбасылық бақыт, береке жəне табыстар тілейтінін жеткізді. «Сегіз» санының өзінде де қасиет барына назар аударды. Оны жантайтып қарағанда «мəңгілік» деген мағынаны білдіретін символ шығады, деді Президент. Елбасы «Қазақстан-2050» Стратегиясында əйелдерге деген көп қамқорлық қарастырылғанын айтты. Жаңа ғасырдағы қазақ қыздары жақсы білім алып, жарқылдап жүруі, жалындап күлуі үшін барлық жағдайды мемлекет жасап жатыр жəне жасай беретін де болады. Қазір əйелдеріміздің заманға сай емін-еркін жүріп-тұруына барлық мүмкіншілік бар. Осының өзі қуанышты жайт. Егер əйел оқымаған болса, өмірдегі жақсы жаңалықтарды көрмеген болса, ол баласына да жақсы тəрбие бере алмас еді, деді Елбасы. Президент кейбір діни секталардың

əйелдердің құқын шектеп, оқуына, көлікпен жүруіне, қызмет етуіне, т.б. рұқсат бермейтінін сынап өтті. Біздің мақсатымыз басқа. Ұлы дала ұрпақтары əр уақытта анасын ардақтаған, əйелдерін əлпештеген, қыздарын қадірлеген. Біз сол дəстүрді лайықты жалғастырып, анаға, жарға, қызға деген қапысыз құрметті əрқашан естен шығармаймыз. Еліміз тəуелсіздік алғаннан бері қазақтың саны 4 млн. адамға көбейді. Жалпы саны 6 млн. адам өмірге келді. Мұндай өсім осындай аз уақытта ешқашан болған жоқ. Бұл – қазақстандық аналардың үлкен жеңісі. Мемлекет те анаға жасалатын қамқорлықты жылдан-жылға арттырып келеді. Соңғы жылдары сəби дүниеге келгенде берілетін бір реттік жөргекпұл көлемі 5,5 есеге өсті, бір жасқа дейінгі бала күтіміне төленетін жəрдемақы 3,5 есе артты. Осындай қамқорлықтың арқасында бүгінде табиғи өсім де айтарлықтай деңгейге көтерілді. Соңғы бес жылда біздің елімізде бала туудың өсімі 11 пайызға артты. Жылдық табиғи өсім 37 пайыз болды. Былтыр ғана біздің елімізде 380 мың сəби өмірге келді. Бұл – 9 жыл бұрынғыдан бір жарым есе көп. Қазір көп балалы отбасы болу өмірлік нормаға айналып келеді, деді Мемлекет басшысы. Н.Назарбаев соңғы 10 жылда еліміздегі 262 отбасында үшем жарық дүние есігін ашса, 5 ана бір жолы төрт сəбиді аман-есен өмірге əкелгенін айтып өтті. Атамыз қазақ «бір қой егіз тапса, бір түп жусан артық шығады» деген, сол айтқандай, əрбір баланың өз несібесі болады. Сондықтан кейбіреулердің жағдайымыз қиын, көп баланы асырай алмаймыз дегені негізсіз байбалам. Жалпы, əйел шексіз құдіреттің иесі

Таєайындау

Мемлекет басшысының Өкімдерімен: Самат Сатыбалдыұлы Əбіш Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары қызметіне; Нұрғали Дəулетбекұлы Білісбеков Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары қызметіне; Қызылорда облысы əкімінің орынбасары Рзақұл Сəденұлы Нұртаев Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі қызметіне тағайындалды.

Хроника

Мемлекет басшысының Өкімдерімен: Өсер Елеусізұлы Мизанбаев басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары қызметінен; Сəбит Нұрмаханұлы Қожаметов Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі қызметінен босатылды.

болып табылады. Əрбір əйелге табиғат адамға өмір сыйлайтын миссия берген. Бұл іс тек əйелдердің ғана қолынан келетініне мақтануларыңызға болады. Тəуелсіз елімізде де əйелдердің рөлі жыл өткен сайын артып келеді жəне арта түсетін болады. Сайлау қарсаңында «Нұр Отан» ХДП партиялық тізімінің 38 пайызы əйелдер болды. Жергілікті мəслихаттардағы əйел депутаттардың саны жыл санап артып келеді. Мəселен, Қостанай облыстық мəслихаты депутаттарының 31 пайызы, Ақмола облыстық депутаттарының 28 пайызы əйелдер. Қазақстан Парламентіндегі əйел депутаттардың үлесі де артуда. Əйелдер арасынан министр, əкім болып жатқандар да бар. Сіздердің ұрпақ тəрбиесімен қатар, заманның барлық игіліктерін көріп, біліктеріңізді арттырып, білімдеріңізді жетілдірулеріңізге барлық жағдай жасалған, деді Елбасы. Ана деген ардақты ат. Ондай атаққа ие болудың өзі үлкен бақыт, деп жалғастырды өзінің сөзін Нұрсұлтан Əбішұлы. Осыған байланысты Президент Германияның атақты канцлері Отто Бисмарктің «қандай əйелді сұлу деп санайсыз» деген сұраққа берген ұтымды жауабын келтірді. Канцлер: «Бəрінен де көп жанды жарық дүниеге əкеліп, өмір сыйлаған əйел сұлу», деген екен. Шын мəнінде де, Бисмарк өте дұрыс айтқан, деді Президент. Ананың балаға беретін алғашқы сыйы – өмір, екіншісі – махаббат, үшінші сыйы – тəрбие. Кейбіреулер тəрбиені тек білім беру деп қарайды. Бірақ нағыз адамды тəрбиелемей, ақылсыз берген білім адамға азық болмайды. Сондықтан, тəрбиенің орны бəрінен жоғары. Осы күні экономикамыздың көптеген проблемасы

заңдарға, қалыптасқан жағдайға емес, адамның, қолына билік тиген маманның жақсы тəрбиеленгеніне көбірек қатысты екеніне біздің көзіміз жетіп келеді. Еліміздің еселеп дамуы, ең алдымен, жақсы тəрбие алған, ақылды, жауапты, халқын сүйетін патриот азаматтарға байланысты болып отыр. Сондықтан да, мен мектептерде тəрбиеге көбірек көңіл бөлінгенін қалар едім. Соның ішінде болашақ ананы тəрбиелеу ісін де ұмытпаған жөн. «Үйлену оңай, үй болу қиын» дейді қазақ, жақсы отбасын құрып кету оңай шаруа емес. Кейбір дамыған елдерде арнаулы психолог, педагогтар жастарды отбасылық өмірге баулып, тəрбиеден өткізеді. Біз де осыны ескеруіміз керек. Сонымен бірге, болашақ ана тəрбиесіне де көңіл бөлген дұрыс. Ананың баланы өзі тəрбиелемей, жасынан балабақшаға беретіні немесе арнаулы жалданған адамға жүктейтіні дұрыс емес. Ешқашан да, ештеңе де ананың берген тəрбиесін, махаббатын, жылуын алмастыра алмайды. Мектептің де білім берумен ғана шектелмей, баланы жақсы азамат етіп тəрбиелеуге атсалысуы керек. Мұғалім білім берумен қатар, оқушымен тығыз байланысып, оның бойындағы қасиеттері мен қабілеттерін ашуы тиіс. Əрбір оқушының бойындағы əлеуетін толық ашуына көмектескені жөн, деді Елбасы. Осы орайда, Президент кейбір дамыған Батыс, Шығыс елдерінде баланың толық ашылуына мүмкіндік беру үшін қандай жағдайлар жасалатынын атап өтті. Соның ішінде Жапония мен Израильде балалар 5 жасқа толғанша ойына келгенінің бəрін жасауына рұқсат берілетінін қаперге салды. Сөзінің осы саладағы қорытындысында Президент біз əрбір

баланы алдымен елін сүйетін патриот, сосын еңбекқор, жан-жақты білімді жəне білмекке құштар етіп тəрбиелеуіміз керек, деді. Қазір біздің елімізде менің тапсырмаммен білім беруге қаржы жинақтау жүйесі жұмыс істей бастады. Бұрын мұндай əдіс жоғары дамыған елдерде ғана бар еді. Əрбір адам баласының болашақта жақсы білім алуына жұмсау үшін банктен есеп-шот ашып, оған қаржы құйып отырады. Оған банктің өсімі қосылады. Белгілі бір сома жинақталғаннан кейін банктен аз өсіммен білім беру несиесін алуға болады. Бұл – баласын оқытуға бірден ақша тауып бере алмайтындар үшін өте тиімді əдіс, деді Президент сөзінің білім беру мəселесіне арналған бөлігінде. Біз «Қазақстан-2050» Стра тегиясын белгілеп отырған себебіміз, алдағы жарқын болашақты азаматтарымызға сезіндіру. Біздің қайда бара жатқанымызды, болашақта Қазақстанның қандай болатынын бүгінгі адамдардың білуі үшін осындай ұзақ мерзімді бағдарлама жасадық. Сонымен бірге, адамдардың өз өмірлерінің де болашақ стратегиясын жасауына бұл бағдар үлгі бола алады. Дамыған еліміздің қай кетігіне өздерінің де, балаларының да кірпіш болып қалануын ата-аналар əуелден таңдай білуі керек, дей келіп, Президент адамдардың денсаулық сақтау мəселесіне, оның ішінде азаматтарымыздың өмір сүру ұзақтығының артқанына тоқталды. Осы орайда мемлекеттік «Саламатты Қазақстан» бағдарламасының маңызы мен мəнін ашып берді. Ол əрбір қазақстандықтың өз денсаулығын қадаға лап отыруын көздейді. Дүние жүзілік денсаулық сақтау ұйымы

медицина адамның тек 10-15 пайыздық денсаулығын сақтай алатынын дəлелдеді. Ал қалған саулық адамның өзінің дұрыс өмір сүруіне, спортпен айналысып, денсаулығын күтуіне, жүйкесін жұқартпауына, жаман əдеттерден аулақ болуына байланысты. Міне, осындай мақсатты көздеген 2015 жылға дейін белгіленген бағдарламаға мемлекет 260 млрд. теңге бөліп отыр, деді Н.Назарбаев. Сонымен бірге, медициналық қызметтердің сапасының артуына байланысты ана мен бала өлімінің еселеп азаюына қол жеткізілгенін атап көрсетті. Одан əрі Елбасы «Балапан» бағдарламасына тоқталып, оның барлық қазақстандық бөбектерді 2020 жылға дейін балабақшалармен қамтуды көздейтінін жеткізді. Мұның да əйелдің қолының босап, мамандығы бойынша білігін арттырып, лауазымдық тұрғыдан табыстарға жетуіне мүмкіндік беретінін, бұл, əсіресе, жас аналарды қолдау үшін қажетті шара болып табылатынын көлденең тартты. Келесі кезекте Н.Назарбаев əлемдік ахуалдарға шолу жасады. Көптеген елдерде əлемдік экономикалық дағдарыстың салдарынан жұмыссыздық артып, тəртіпсіздік, құқық бұзушылық өсіп келеді. Əрбір күні ондаған жандардың өмірмен қоштасып жатқанын естиміз, деді Президент. Осының өзі қалыпты жағдайға айналып барады. Біз үнемі таңғалумен қарайтын жоғары дамыған елдердің өзінде жұмыссыздық артып, еңбекақы, зейнетақы, төлемақылар төмендетіліп, денсаулық сақтауға, білім беруге бөлінетін қаражаттар азайтылып жатыр. (Соңы 2-бетте).

Сақтансаң – сақтайды

Алтайдаєы ахуал алаѕдарлыќ Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

2010 жылғы Кенді Алтайдағы су тасқыны 17 наурызда орын алған. Ал биыл наурыз туысымен-ақ күннің көзі елжіреп, қыс бойы тынбай жауған қалың қардың көбесі сөгіліп, қала мен далада су ағыл-тегіл ақты. Соған қарағанда, биыл көктемгі су тасқыны ерте келетін түрі бар. Осыдан екі-үш күн бұрын Өскеменнің Черняховский көшесіндегі екі-үш үйдің ауласына су кіріп, тұрғындарды əбігерге салды.

– Əдетте, Өскемен қаласында қар барынша қалың жауды деген жылдардың өзінде тасқын қаланың шеткергі аумақтарын ғана алып жататын. Ал биылғы жауған қардың көптігі сондай, енді қауіп-қатер орталық көшелердің өзіне де төніп тұрғандай. Өйткені, қала көшелеріндегі қардың қалыңдығы бір метрге жуықтайды. Мұндай жағдайда егер күн күрт жылынатын болса, қаланы қақ жарып ағатын Үлбі өзені өз арнасынан шығып кетуі əбден мүмкін, – дейді Өскемен қаласының əкімі Серік Тəукебаев.

Тасқын қатері облыс орталығында ғана емес, басқа өңірлерде де барынша күшейе түсуде.Ұлан ауданының орталығы Қасым Қайсенов кентіндегі 4-ші шағын ауданының жеке меншік секторындағы бірнеше үйді су басу қаупі орын алды. Осындағы 34-ші өрт сөндіру бөлімінің 12 адамы мен бірнеше техникасы судың арнасын басқа жаққа бұрып үлгерді. Суыт хабарлар басқа өңірлерден де келіп түсуде. Дəл қазіргі шақта Алтайдың ауа райы сан құбылып тұр. Сəрсенбі күні ауа температурасы 13 градусқа

дейін көтеріліп, қатты дауыл соқты. 8 наурызда күн күрт суытып, кей жерлерде 20-25 градусқа дейін суытпақ. Дауылдың жылдамдығы секөнтіне 18-23, кей жерлерде 26 секөнтке жетпек. Жақында ҚР Төтенше жағдайлар жөніндегі Министр В. Божко өңірде болған кезде Көкпекті, Глубокое аудандарында қардың қалыңдығы 3-4 метрге жеткенін көзбен көріп, көмек жасайтынына уəде беріп кеткен. Биыл қар барлық жерде жылдағы нормадан екі-үш есе артық. Бірақ, арнайы қызмет орындары мен тұрғындардың өздері де арқаны кеңге салмай, аулаларда тау болып жатқан қарды аулаққа апарып тастауға көңіл бөлгендері жөн. Бір

сөзбен айтқанда, Кенді Алтайға қауіп бұлты төніп тұр. Осы ретте облыс басшылығын толғандырып отырғаны қаржы мəселесі екендігін айта кетпекпіз. Биылғы тасқынмен ойдағыдай күресу үшін, ең алдымен, тұрғындардың белсенділігі жəне мол қаржы қажет. Облыстық бюджеттің мүмкіндігі шектеулі. Естуімізше, В.Божко облысқа көмектің болатындығын, бірақ бірден бөлетіндей мол қаржының жоқтығын айтып кеткен. Ендеше, іске Үкіметтің араласқаны жөн екені анық. Мұндайда барынша сақ болғанға не жетсін! ӨСКЕМЕН.


2

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

АНАЛАРДЫ АРДАЌТАУ – АСЫЛ ДƏСТЇР

(Соңы. Басы 1-бетте). Бұл көбіне-көп нақты еңбекақыға өмір сүрмей, несиеге молынан еніп, нақты жағдаймен есептеспеудің салдарынан да орын алуда. Сондықтан үнеммен өмір сүріп, барлық дүниені үнеммен жұмсаудың қажеттілігі туындауда. Үнемдеу деген сараңдық емес, үнемдеу – мəдениеттілік. Біз, мəселен, электр қуаты, су секілді дүниелерді үнемдемейміз. Сондықтан осы мəселеге аналар қатты көңіл аударуы керек. Мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі – жұмыспен қамту. Жалпы алғанда, бізде жұмыссыздық болмауы керек. Өйткені, көптеген салаларда жұмыс қолы жетпей жатыр. Бірақ өз мамандықтары бойынша ғана жұмыс іздейтіндер жұмыссыздар санын көбейтуде. Осы мəселелерді реттеу үшін біз жұмыспен қамту бағдарламасын əзірледік. Онда адамдарға жаңа мамандық алу мүмкіндігі де қарастырылған. Ауылдық жерлердегі азаматтарымызға микронесие алу мəселесі де осы бағдарламада қамтылып отыр. Осылай дей келе, Елбасы əйелдердің жеке

кəсіппен шұғылданатындығына жоғары баға беріп өтті. Ел экономикасының дамуына əйелдердің қосқан үлесі 40 пайыздан асады. Соның ішінде əйелдердің білім беру, денсаулық сақтау, мəдениет салаларының дамуындағы үлесі тіпті үлкен. Ал мемлекеттік басқару саласының 55 пайызы əйелдерден тұрады. Бұл – 50 мыңнан артық əйел мемлекеттік басқару саласының кілтін ұстап отыр деген сөз. Сонымен бірге, 260 əйел аудандық, ауылдық округтердің əкімі болып табылады, деді Мемлекет басшысы. Сөзінің соңында Елбасы қайтадан «Қазақстан-2050» Стратегиясының маңызына тоқталып, ондағы негізгі мақсат үстіміздегі ғасырдың алғашқы жартысында Қазақстанды жоғары дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосу екенін еске салды. Сонда біздің елдің өмір сүру деңгейі қазіргі Еуропамен бірдей болады. Оған қол жеткізуге қажетті əлеуеттің бəрі бізде бар, дей келіп, Президент əйелдерді тағы да мерекелерімен құттықтады. Осыдан кейін кездесуге келген қонақтарға сөз берілді. Алғашқы сөзді Семей қаласы ІІД ұйымдасқан қылмысқа

Халыќаралыќ ќўжаттар ратификацияланды Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Сенат Төрағасы Қайрат Мəмидің жетекшілігімен өткен палатаның кешегі жалпы отырысы əйел депутаттарды, Сенат аппаратындағы қызметкер қыз-келіншектерді 8 наурыз – Халықаралық əйелдер күні мерекесімен құттықтаудан басталды. «Көктемнің алғашқы мерекесі, Астананың ақша қарымен бірге ілесіп, əйелдердің төл мерекесі – 8 наурыз да келіп қалды. Осыған байланысты, құрметті ханымдар, сіздерді 8 наурыз – Халықаралық əйелдер күнімен құттықтаймыз», деді Сенат Төрағасы. Сондай-ақ, ол «Шаңырақтан құт-береке, ырыс-нəсіп кетпесін. Еңбекте – абырой, отбасыға – амандық, дендеріңізге саулық тілеймін. Арман, тілектеріңіз орындалсын!» деген ізгі тілектестігін де білдіре кетті. Бұдан кейін депутаттар заң жобаларын қарауға көшті. Депутаттар «1993 жылғы 24 жел тоқсандағы Əртүрлі мемлекеттердің шаруашылық жүргізуші субъектілері арасындағы

шаруашылық дауларды қарау кезіндегі мемлекеттік баждың мөлшері мен оны өндіріп алу тəртібі туралы келісімге өзгерістер енгізу туралы хаттаманы ратификациялау туралы» заң жобасын қабылдау керек деп ұйғарды. Хаттамаға 2010 жылғы 10 желтоқ санда Мəскеуде қол қойылған. Хаттаманың мақсаты уағдаласушы тараптардың соттарына берілетін талап-арыздар бойынша мемлекеттік бажды төлеу тəртібін нақтылайтын нормалармен толықтыру. ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің сот-төрелік органдарына мемлекеттік бажды төлеудің бірыңғай ақшалай баламасы ретінде Ресей рублі белгіленіп отыр. Ал мемлекеттік бажды өзге валютада төлеу сот орналасқан мемлекеттің заңнамасында белгіленген жағдайларда жүзеге асырылады. Қазақстанға мұнай жəне мұнай өнімдерін жеткізу саласындағы саудаэкономикалық ынтымақтастық туралы Қазақстан мен Ресей арасындағы үкіметаралық келісім мен оған өзгерістер енгізу туралы хаттама да кеше ратификациядан өтті.

Кїн тəртібі ќалыптастырылды Кеше Мəжілісте палата Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің төрағалығымен өткен бюро отырысында алдағы өтетін жалпы отырыстың күн тəртібінің жобасы қалыптастырылды, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі. Депутаттардың талқылауына «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қар жыэкономикалық қылмыстарды одан əрі қылмыстық сипаттан арылту мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бірінші оқылымға шығарылмақшы. Сонымен бірге, парламентшілер қарауына «Бір тараптан Қазақстан Республикасы жəне екінші тараптан Еуропа қоғамдастықтары мен оларға мүше мемлекеттер арасындағы əріптестік пен ынтымақтастық туралы келісімге Тоқыма саудасы жөніндегі екі жақты келісімнің қолданылу

мерзімінің аяқталуын ескере отырып, тоқымамен екіжақ ты саудаға Əріптестік пен ынтымақтастық туралы келісім ережелерінің қолданылуын таратуға қатысты хаттаманы ратификациялау туралы» заң жобасы да ұсынылады. Алдағы жалпы отырыстың күн тəртібіне екінші оқылымға «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне төреліктің жəне аралық соттың қызметін жетілдіру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы ұсынылатын болады. Халық қалаулылары «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жаңар ты латын энергия көздерін пайдалануды қолдау мəсе лелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасымен жұмысты жалғастыру жөнінде мəселені де қарайтын болады.

қарсы күрес бөлімінің аға уəкілетті өкілі Валентина Олешкевич алды. Ол өзінің жұмысы туралы баяндай келіп, бүгінгі күні əйелдердің саны ішкі істер қызметі саласында көбейіп келе жатқанын айтты. Бүгін біздің санымыз 10 мыңға жетті. Біз қылмысқа қарсы барлық əрекеттерді жасаймыз, бірақ бізге халықтың қолдауы қатты қажет, деді ол. Екінші кезекте көп балалы ана, Қызылорда облысы Сунақ ата ауылдық округінің əкімі Əзия Қыстаубаева сөйледі. Ол өз округінде бүгінгі күні екі мектеп, балабақша, мəдениет үйлерінің бой көтергенін қуанышпен жеткізді. Қазақ əйелдері үйдегі билік пен түздегі биліктің арасын ажырата білулері керек. Мен үйде тек қана анамын, деді ол. 2010 жылы бірден Нұрайша, Гүлайша, Жанайша, Биғайша есімді төрт қызды дүниеге əкелген қадірлі ана, жас келіншек Назымгүл Қуанғанның əңгімесін де Елбасы ыждағатпен тыңдады. Мен төрт баланы дүниеге əкелгенімді жақсы ырымға баладым. Қазақ «төрт құбыласы тең», «төрт аяғын тең басқан», «төртеу түгел болса, төбедегі келеді» дегенді тегін айтпаған ғой. Бұл Қазақстанның төрт құбыласының түгелдене бастағанының белгісі болар деп ойлаймын. Жергілікті билік те бізден көмегін аямай, қолдан келгенді жасады, деді жас ана. Елбасы оның сəбилеріне ұзақ та бақытты өмір тіледі. Солтүстік Қазақстан облысының Еңбек ауылында ағылшын тілінен сабақ беретін үздік мұғалима, неміс қызы Марина Венингтің қазақшасы талай жанның таңдайын қақтырғандай екен. Ол Елбасымен кездесуге шақырылғанын естігенде өзінің жүрегі Солтүстіктің үзіліссіз соққан қара боранынан да қатты соғып, шексіз қуанғанын жеткізді. Мен Сізбен кездесуді армандайтын едім, адам шын армандаса, ол орындалады екен. Менің соған көзім жетті, дей келіп, ол ұстаздардың атынан Елбасына білім беру саласына жасап отырған қамқорлығы үшін алғысын айтты. Бұдан кейін тележүргізуші Ақбота Асқарбекова, кəсіпкерлікті дамы ту жөніндегі «Даму» қорының төрайымы Лəззат Ибрагимова, Шекара қызметінің «Оңтүстік» аймақтық басқармасының офицері Жанар Хамзина, «ТрансАзияКонстракшн» ЖШС-ның алтыншы разрядты дəнекерлеушісі Ғазиза Рысқұлова, Лондон Олимпиадасының чемпионы Светлана Подобедова, т.б. сөйледі.

Кездесуді қорытындылаған Елбасы жиналғандарды тағы да мерекелерімен: көктем шуағы барша жүректерді жалындай жылытсын, деген сөздермен құттықтай келе, шараға қатысқан

Ынтымаќтастыќ жалєаса береді Кеше Үкімет үйінде Премьер-Министр Серік Ахметов біздің еліміздегі дипломатиялық қызметінің аяқталуына байланысты Беларусь Республикасының Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Валерий Брылевті қабылдады, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі. Кездесу барысында Қазақстан-Беларусь екіжақты қарым-қа ты на сын одан əрі нығайту мəселелері талқыланды. «Біздің елдеріміздің арасында тығыз экономикалық қатынас жолға қойылды», дей келе, С.Ахметов əлі де «толығымен жүзеге асы рылмай отырған» өзара ісқи мылдың əлеуеті де зор екенін атап

өтті. Сондай-ақ, Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістік аясында бірлескен жобаларды жүзеге асыру үшін үлкен мүмкіндіктердің бар екенін айтқан Үкімет басшысы «машина жасау, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу, құрылыс, туристік са лалардағы ынтымақтастықты кеңейтуге» де тоқталды.

Жастар – ел болашаєы Алматыда «Нұр Отан» халықтық-демократиялық партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек қалалық жастар ұйымының өкілдерімен кездесті. Жиын барысында ол «Нұр Отан» партиясының алдағы кезеңдерге бағытталған жастар саясатына қатысты жоспарлары жайында, ел жастарының тəрбиесі мен тыныс-тіршілігі туралы ой бөлісіп, қала жастарымен ашық пікірлесті. Қанат ЕСКЕНДІР,

«Егемен Қазақстан».

Кездесуге жиылған жастар «Нұр Отан» ХДП Төрағасының бірінші орынбасарына қоршаған ортаны, табиғи құндылықтар мен жасыл желектерді қорғауға қатысты сұрақтарын қойды. Бұл мəселеге қатысты ол жастарды еліміздің табиғатын, жерін, суын қорғауға, табиғи жолмен алынып отырған адам игілігіне арналған игіліктерді үнемдеуге шақырды. «Бұл – біздің еліміз, біздің жеріміз, біздің ресурсымыз. Елбасы айтқандай, қазаққа Қазақстаннан артық жұмақ жоқ. Шетелдерде бізді тосып отырған ешкім жоқ. Олар өздерінің жастарына жұмыс тауып бере алмауда, тіпті дамыған елдердің өзінде жастарының 25 пайызы жұмыссыз. Бізге өзіміздің елімізді көркейтіп, экономикамызды дамыту, озық технологияларды өмірдің барлық саласына енгізу үдерістеріне үлес қосуымыз керек. Ал қоршаған ортаны аялау, табиғи ресурсымызды қорғау мəселесі бойынша алдағы күндерде де арнайы кездесуімізге мүмкіндік болады деп сенемін», деді Б.Байбек. Бауыржан Қыдырғалиұлы мемлекеттің кішігірім бөлшегі – отбасы туралы да осы кездесуде өз ойларын айтып өтті. «Нұр Отан» партиясының, «Жас Отанның» мүшелерін отбасы құндылықтарын жастар арасында насихаттау жəне ел жастарына үлгі бола білу керектігіне үндеп, бүгінгі ұрпақ өкілдерін саламатты өмір салтын ұстануға шақырды. Жастардың отбасылық жағдайларына «Нұр Отан» партиясы тарапынан белгілі

бір дəрежеде көмек пен қолдау көрсетіле ме деген сұраққа да Б.Байбек тиянақты жауап берді. Жаңадан шаңырақ құрған жастардың басына түсетін алғашқы проблемасы баспана мен балақбақшадан орын алу екендігін, бұл мəселелерге қатысты мемлекеттік арнайы бағдарламалар жасалып, жүзеге асырылып жатқандығын айта келіп, Бауыржан Қыдырғалиұлы еліміздегі пəтер кезегінің тізімі ашық, жариялы түрде жасалуы керектігін тілге тиек етті. Саясаттан өзге, осы кездесуде халқы тығыз орналасқан қалаларға тəн шетін мəселелер де сөз болды. Үлкен қалалардағы сағаттап болатын көлік кептелектері бүгінде барлық елдердің басында бар жағдай екендігін айта отырып, Б.Байбек жастарға білімін жетілдіруі үшін қазіргі таңда қалаға бармай-ақ жаңа технологиялардың көмегімен барлығын ауылда отырып та істеуге болатындығын, ғаламтор арқылы да жоғары оқу орындарының тапсырмаларын алып, білімін жетілдіре беруіне болатын заманның туғанын айтты. Спутниктік байланыс секілді жедел ақпараттандыру мүмкіншілігі дамыған заманда Отанымыздың жастарын жаңа технологиялық білім алу, өмірде кеңінен қолданылатын кəсіпті меңгеру секілді пайдалы іске шақырды. Алматы – жастардың, студенттердің мол шоғырланған қаласы болғандықтан, қала жастарының саяси ұйымдары мен жас кəсіпкерлер үшін Б.Байбекпен болған кездесу аса тартымды да пайдалы болды. Еркін пішінде өткізілген кездесу барысында бірқатар маңызды мəселелер төңірегінде пікірлер айтылды, жастар өздерінің тілектерін білдірді.

көп балалы ана Самал Мақатованы «Алтын алқамен» марапаттады. Елбасы басқа көп балалы аналарға «Алтын алқаны» облыс, қала əкімдері тапсыратынын айтты. Кездесу соңынан шараға

қатысқандар Елбасымен бірге естелік суретке түсті. ––––––––––––––––– Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Ќымбатты аналар мен арулар арулар!! «Нұр Отан» халықтықдемократиялық партиясының Саяси кеңесі сіздерді 8 наурыз – Халықаралық əйелдер күнімен шын жүректен құттықтайды! Бұл күн ізгіліктің, махаббаттың, көктемгі жаңарудың салтанат құрған шағы. Табиғаттың өзі ерекше етіп жаратқан аруларымыз, аналарымыз жаңа өмірдің, мейірімділіктің, қайырымдылықтың жаршысы саналады. «Əйел бір қолымен бесікті тербетсе, бір қолымен əлемді тербетеді», деген даналық сөз бар. Сіздердің осы отбасының, қоғамның ұйытқысы болып отырған ізгі ниеттеріңізге, қажыр-қайраттарыңызға бас иеміз жəне шексіз құрметтейміз. Елбасы, партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаев əйелдерді қолдау, отбасының, халқының, Отанының игілігі жолында жан аямай еңбек етіп жүрген жандарға барлық жағдайды жасауға ерекше назар аударады. Сіздерге шын жүректен, көктем күніндей көтеріңкі көңіл-күй, шынайы сүйіспеншілік пен шаттық тілейміз. Денсаулықтарыңыз мықты болып, арман-мақсаттарыңыз орындалсын!

Ардаќты аналар, аяулы əпкелер мен ару ќарындастар! Сіздерді шын жүректен көктемнің шуақты мерекесі 8 наурыз – Халықаралық əйелдер күнімен құттықтаймыз! Бұл мереке Қазақстанда əйел қауымына деген шынайы құрметтің белгісі, сіздердің қоғам өміріндегі ерекше орындарыңыздың айшықты айғағы. Бүгінде Қазақстан əйелдері – ол өсіпөркендеген Қазақстанды құру жолында жемісті еңбек етіп жүрген нəзік жанды азаматтар, білікті мамандар, шынайы патриоттар. Ана сүтімен бойға даритын Отанға деген сүйіспеншілік – елдің кемел келешегінің өзегі. Əйел-ана отбасының ұйытқысы, ондағы сенімнің сақтаушысы, ұрпақ тəрбиесінің, бауырмалдық, адамгершілік құндылықтарының қайнар көзі. Еліміздегі толайым табыстар мен өркенді өзгерістерге бастайтын өрелі

істер ең алдымен сіздердің аяулы аналық жүректеріңізден бастау алады. Сіздердің ыстық ықыластарыңыз бен жан шуақтарыңыз əрбір шаңырақтағы береке мен бірліктің негізі. Сіздер əрдайым сұлулықтың, нəзіктіктің, жан жылуының жəне асқақ биіктіктің бейнесі болып қала бересіздер. Бүгінгі мерекенің қарсаңында барша ізгі лебіздер мен шынайы сезімдер, алғыс сөздер сіздерге арналады. Өмірлеріңіз шаттыққа, құшақтарыңыз гүлге толсын деп тілейміз, ойлаған барша армандарыңыз іске ассын! Өмірімізге көктемдей шуақ, күндей жарық, гүлдей сəн беріп, жайнап жүре беріңіздер! Сіздерге мықты денсаулық, мол бақыт, отбасыларыңызға амандық тілейміз! Қазақстан халқы Ассамблеясы.


арқасында бүгінде бір-бір өнегелі отбасының иелері болып отыр. Сол он ағайындының ең үлкені біз əңгіме еткелі отырған – Рəшкүл. Рəшкүл Оспанəлиева... Оңтүстікке кеңінен танымал есім. Кəсіпкер, облыстық мəслихаттың депутаты, саясаткер əйелдер клубының төрайымы. Оңтүстіктің тəрбиесі мүлдем басқаша ғой. Мұнда саясаттың бел ортасында белсеніп жүрген ақ жаулықты жандар өте аз. «Оңтүстіктегі белсенді, іскер əйелдердің көпшілігі жасыратыны жоқ, орыстілділер, – дейді Рəшкүл Жəлелқызы. – Таза қазақ тілді қыз-келіншектер ұяңдау, ибалы келеді. Саясаткер əйелдер клубының басты мақсаты – нəзік

Рəшкїл Əлі есінде... Марқұм əкесі өте қатал кісі еді. Тəртіп бұзып немесе сабақтан төмен баға алып қалса, мұны бұрышқа тұрғызып қоятын. Қызының аяғы талғанын сезіп, іштей аяп, бір сəт демалып алсын деп əдейі істей ме, əйтеуір əкесі əлдебір шаруамен далаға жиі шығып кететін. Ондай кезде бұл зып етіп əжесінің құшағына қойып кетеді. Бірақ ол кісі тез оралады. Бұл қайтадан бұрышына барып тұрады.

Оралхан ДƏУІТ,

«Егемен Қазақстан».

Осы күндері ойлайды ғой... Əкесі совхозда əжептеуір қызмет істейді. Демалыс күндері болмаса таңертеңнен кешке дейін шаруа қамымен шапқылап жүретін əке жүзін бұлар мүлдем көрмейді десе де болғандай. Бірақ, шаруасы қанша қат-қабат болса да көкесінің балалар тəрбиесін бір сəт жадынан шығармай, жиі-жиі сабақтарын қадағалап, шыңдап отыратынына осы күндері таңғалады ғой. «Тəрбие – адам тағдырын шешетін ұлы іс» деп бір ойшыл айтқандай өмірінің бар мəні ұрпағына дұрыс тəрбие беруде екенін жақсы ұғынған əкенің еңбегі жемісін берді ақыры. Бір шаңырақта өсіп-өнген бес ұл, бес қыз (біреуі о дүниелік болып кетті) ата-анасының жақсы тəрбиесінің

3

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

жандыларды саясатқа, билікке тарту. Қарап отырсақ, Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында əйел депутаттардың үлесі 36 пайыз екен. Ал, біздің облыстық мəслихатта 2 пайыз. Мына тұрған Жамбыл мен Қызылорда облыстарында бұл көрсеткіш 12 жəне 16 пайыз. Мақсатымыз əйтеуір əйел бастықтардың санын көбейту ғана емес, ана мен бала денсаулығын, құқықтарын қорғау, жас ұрпақтың тəлім-тəрбиесін қадағалау жəне тағы да осы тектес шаруалармен айналысамыз». Тағы айтар болсақ, жол құрылысы саласында жемісті еңбек етіп жатқан «Береке А» корпорациясы жергілікті халықтың əлеуметтік тұрмысын жақсарту үшін үнемі қолдау жасап келеді. Осындай қайырымды істері үшін компания басшысы Рəшкүл Оспанəлиева «Парыз» конкурсының лауреаты да

атанды. Құрылыс компаниясының қаржылай қолдауы арқасында Шымкенттің шетіндегі «Азат» шағын ауданында да бірқатар əлеуметтік мəселелер шешімін тапты. Барлық үйге табиғи газ тартылды. Көшелер жөнделді. Сондай-ақ, Шымкентте балаларға арналған пансионат пен тұрмысы нашар отбасыларға баспана салу жобасын да сəтті аяқтады. Шындық деген шыңырау. Түпсіз шыңырауға құлап кетуден бəріміз қорқамыз. Шындықты айту да тура сол сияқты. Кейде ойлаймын: «Рəшкүл Жəлелқызының бір басына жетерлік дүниесі де, беделі де бар. Былайша айтқанда, төрт құбыласы түгел. Бірақ, ол кісіні тыныш жатқызбай, мəслихаттың мінберіне қайта-қайта сүйреп шығып, шындықты айтқызатын не күш? «Шындықты көріп тұрып үндемей қалу мен үшін жат нəрсе. Əйтпесе, мені ешкім итермелемейді. Мені мінбеге тек шындық қана сүйрейді. Менің ойымша əр адам тек шындығын айтып, адал болуды талап етсе, өмір мүлдем басқаша болар еді. Бізді құртатын – өтірік» дейді бұл жөнінде Рəшкүл Жəлелқызы. Адалдық – асыл қасиет. Адалдық дегенде есіне бірден мектептегі сынып жетекшісі Қазбек Жанқұлиев ағайы түседі. Керемет кісі еді. Балаларға жан-тəнімен сабақ беретін ондай адал ұстазды қазір табу қиын. Ол кезде сыныптардың арасында жиі-жиі білім жəне өнер бəсекесі болып тұратын. Ағай «А» сыныбындағы оқушыларын байқауға дайындап жүріп, «Б» сыныбында оқитын туған қызына дайындықтары туралы тіс жарып ештеңе айтпайды екен. Бүгінде ел арасынан «Болашаққа салынған ең жақсы инвестиция – бала тəрбиесі» дегенді жиі еститін болдық. Меніңше, бұрын да солай болған. Алдағы уақытта да солай бола береді. «Əкемнің қатал тəрбиесі баянды өміріме негіз болды. Екі қыз, бір ұлымыз бар. Бəрі үйлі-жайлы болып кетті. Мен де балаларыма қатал болған сияқтымын. Əрине, баяғыдағыдай бұрышқа тұрғызып қою жоқ. Қазіргі тəрбие бөлек. Қазір баламен тең отырып сөйлесу керек. Ұрсып тəрбиелей алмайсың. Үйде ер азаматтың орны бөлек. Біздің отбасымызда жұбайым Əлішердің айтқаны заң. Балаларының бəрі əкесінен аяқ тартады. Онша-мұнша тірліктерін əкелеріне мен арқылы айтып жатады. Саясатта, мінбеде еркектермен жарысып сөйлесіп, қызу пікір таластырып жатқаныммен үйде Əлекеңнен көп саты төмен тұратынымды мойындаймын. Бəлкім, жанымда осындай асыл ер-азаматтың, осындай мықты тіреуішімнің болғанынан шығар, саясатта белсеніп жүргенім...» дейді Рəшкүл Жəлелқызы ағынан жарылып. Халық қалаулысының үйінде «қысқы бақ» бар. Онда гүлдің неше бір түрі жайқалып тұр. Бəрін өзі күтіп-баптайды. Жан-тəнімен жақсы көргендіктен болар, ол үшін жыл сайынғы əйелдер мерекесінде гүлден артық сыйлық жоқ.

Жапыраќтыѕ жайылєаны жаќсы

дейді «Алтын алќа» иегері Ќарашаш Ќўрманєалиева Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан».

Ана деген ардақты атты қашан да биікте ұстап, оны аса жоғары адами құндылық деңгейіне көтере алған алтын құрсақты аналар қаншама?! Елдік пен ұрпақ қамын ту етіп көтере білген мұндай аналар республиканың қай түкпірінен де табылады. Бүгінгі əңгімеміздің басты кейіпкері асыл ана, əзиз əже, «Алтын алқа» иегері Қарашаш Құрманғалиеваны дəл осы қатарға қоса аламыз. Мүмкін, бүгінгі аға ұрпақ өкілі сапындағы бұл əжелеріміз жас кезінде институтта оқымаған шығар. Академия тауыспаған шығар. Алайда, олар жас мемлекетімізге ұрпақ жалғастыру мен үрім-бұтақты өмірге əкеліп тəрбиелеу адам өмірі үшін ең басты бақыт пен байлық екенін кейінгілерге ұғындыра алуы арқылы қос дипломы барлардан артық пайдасын тигізіп отыр десек ше?! Халықтық-отбасылық тəрбие тармақтарына ойша шегініс жасар болсақ – сəби дүниеге келгеннен кейін оны бесікке салуға айрықша мəн берілгенін байқаймыз. Əрине бұл тектен-тек емес. Мына жаһандану заманында əлемде теңдесі жоқ осынау тамаша дəстүріміз жылдан жылға жұтылып бара жатқаны да жасырын емес. Қарашаш анамыздың сексенді орталаған шағын да осы үйлесімді үрдісті

қайтадан жаңғыртуға жанашыр болып жүруі де жоғарыдағы ойпікіріміздің жарқын бір мысалы. – Бесік – киелі дүние. Оның қадыр-қасиеті мен құндылығын ақшамен бағалауға болмайды. Халқымыздың ерте замандардан кешегі күнге дейін дүниеге келген небір дана ұл-қыздары бесікке бөленіп өскен. Баланы бесікке бө леудің артықшылығына ешқандай балама жоқ деп есептеймін. Бесікте тербетілген баланың бойы таза, ұйқысы қанық бо лады. Сондықтан да олар болбыр болмай, тез ширап өседі. Бесіктің астынан шығарылатын түбек – сəбидің кіші дəретінің кідіріссіз кетуі үшін таптырмайтын санитарлық-гигиеналық тетік. Ал бесікті тербетіп отырып ай тылатын бесік жыры бөбектің рухани дамуының тұңғыш бастауы, – дейді Жайық жұртының ана сындай көрінетін Қарашаш қария. 8 наурыз – халықаралық əйелдер күні қарсаңында асыл ана Қарашаш Мақытқызымен болған əңгіме бұдан əрі көп балалы отбасы атанудың артықшылығы жөнінде өрбіді. Бүгінгі əңгімеміздің кейіпкері ағасы Қуаныш екеуі тоғыз ұл-қызды дүниеге əкеліп өсірген. Олардың бəрі жоғары білім алып, бүгінде егемен еліміздің өркендеуіне өз үлестерін қосып жүр. Əулет иесі бұдан алты жыл бұрын өмірден өткенімен əулет анасы Қарашашты шын мəнінде бақытты ана деуге əбден болады.

– Апа, сізді қазір не толғандырады, – дедік біз ол кісіге. – Құдайға шүкір денсаулығым сыр бере қойған жоқ. Ұрпақтарым қазақшалап айтқанда, аяқ-қолымды жылы суға малып отыр. Ештеңеден таршылық көрген емеспін. Алайда, бүгінгі жас отбаста рындағы бала саны біреуден əрі кеткенде екі-үштен аса алмай жүргені мені алаңдатпай қоймайды. Қазір Елбасымыз жəне ел үкіметі тарапынан жас отбасыларға тиісті қамқорлықтар жасалуда. Біз жас кезімізде бала босануға дейінгі, жəне одан кейінгі декреттік демалыс дегенді білмедік. Үкіметтен бала тəрбиесі үшін көмек қаржы да алмадық. Соның өзінде елуінші, алпысыншы жылдары Қазақстанда бала туу көрсеткіші жоғары болды. Əйел затының бұл өмірдегі басты адами ұстанымы – қайраткер болу емес. Дүниеге ұрпақ əкеліп, оны өсіру, белгілі бір əулеттің ұрпағын жалғастыру деп білемін. Балалы үй – базар, əр баланың өзінің несібесі бар дейді халқымыз. Əр отбасында дүниеге келген сəбилер саны көп болған сайын, тұтастай мемлекетіміздің еңсесі де соғұрлым иықтана, тұлғалана түседі деп ойлаймын. Бұдан əрі апамыз көп балалы отбасындағы тəрбие мен ондағы өзара қарым-қатынастарға қатысты ойын төмендегіше тұжырымдады. Үрім-бұтақтың көбейгені, жапырақтың жайылғаны жақсы. Көп баланы дүниеге əкелген атаананың бақыты бес елі. Мұндай

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ

Облыстыќ мəслихаттыѕ аппарат жетекшісі Əсия Дуанбаева туралы бірер сґз

«Егемен Қазақстан».

Өйткені, облыстық мəслихат өңірдегі құқықтық жағынан ешкімге бағынышты емес, дербес жалғыз өкілеттік орган болғанымен, атқарушы билікпен екеуінің илегені бір терінің пұшпағы. Экономиканы дамытуға атсалысу, əлеуметтік саланы жаңғырту, жақсарту, айналып келгенде бəрі де халық қамы. Елбасының жыл сайын Қазақстан халқына жолдайтын Жолдауын жұртшылыққа түсіндіру, уақтылы насихаттау, Президент Жарлықтарының, Үкімет қаулыларының тез арада жүзеге асуына ықпал ету жұмыстарына да мəслихат атсалысады. Оның жеделдігін қамтамасыз етіп отыру мəслихат аппараты жетекшісі божысының мықты болуын қалайды. Олай етпегенде Елбасы саясаты діттеген жеріне жетпейді. Мысалы, өткен жылы 10 шілдеде республикалық баспасөзде Президенттің «Қазақстанның əлеуметтік

Суретті түсірген Рафхат ХАЛЕЛОВ.

Б

«Кадр сыртындаєы» адам Нəзира ЖƏРІМБЕТОВА,

Батыс Қазақстан облысы. ---------------------------------

р а л р ы у а

Оңтүстік Қазақстан облысы.

Облыстық мəслихатқа келген кісі хатшы қыздың көрсетуімен алдымен аппарат жетекшісі Əсия Дуанбаеваның есігін ашады. Облыстық басқармалар, ведомстволар өкілдерінің облыстық мəслихаттағы шаруасы аппарат жетекшісінсіз алға жылжымайды.

отбасындағы бала тəрбиесі көп жағдайларда өзінен өзі реттеліп отырады. Балалар менмен өзімшіл емес, керісінше көпшіл болып өседі. Алдындағысы кейінгісінің артынан еруіне жəрдемдеседі, қолұшын созады. Əсіресе, олардың бойында бауырмалдық қасиет басым болады. Балаларды еңбекке дағдыландыру тұрғысынан келгенде де көп балалы отбасылардың артықшылығы көп,– дейді əзиз ана Қарашаш Құрманғалиева. Жайықтағы көңілі – көктем, жаны – жаз ана бүгінгі ұлттықотбасылық даму ерекшелігіне тікелей септігі тиетін мəнді тəрбиені бұған дейін сөзімен емес, нақты ісімен көрсете білгені қандай жақсы. Бүгінде Құрманғалиевтардың қара шаңырағы Қарашаш анамыздың екінші бала-келіні Мерболат пен Гүлсайранның қолында. Алыс пен жақыннан келіп бас қосқан ана ұрпақтары осы қарашаңырақта тоғысып мəре-сəре болып жатады. Ана жəне əже бақыты дегеніміз де мүмкін осы шығар.

жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» мақаласы жарияланды. Қоғамның да, адамның да басты құндылығы еңбектің аяқасты болып бара жатқандығы жөніндегі Елбасының пікірін, қоғамды əлеуметтік жаңғыртудың ол айтқан бағыттарын халыққа тезірек, ұғынықты жеткізу керек. Мұндайда алдымен өкілетті орган қамшы басады. Мақала жарық көрген соң бас-аяғы бір аптадай уақыттың ішінде облыстық мəслихаттың сессиясы өткізілді. Онда Елбасының мақаласы туралы облыстық мəслихат хатшысы Сайлаубек Есжанов баяндама жасады. Сессияға қатысқан депутаттар бір ауыздан келісіп, бір күннің ішінде облыстың бүкіл аудандарына шығып, Елбасының өте өзекті мақаласын сайлаушыларына үй жағалап жүріп, түсіндірді. Қоғамдық санаға ерекше сілкініс тудырған мақаланы халыққа жеткізу үшін аз ғана уақыттың ішінде депутаттардың басын қосу, баяндаманы дайындау, əлгіндегідей халық қалаулыларын жедел атқа қондыру аппарат жетекшісінің іскерлігін көрсеткені анық. Қостанай қаласын абаттандыру жұмыстары үзілмейтін шаруа. Осыған үлес қосу үшін өткен жылы жазда облыс орталығындағы əбден тозығы жеткен, шеткерірек көшелердің арасынан мəслихат депутаттары бір гүлзар жасауға пəтуаласты. Халық қалаулылары күрек-сайманын асынып, апта сайын бір күн сенбілікке шығып, əбден бітіп кеткен көшенің қоқысын шығарды. Ағаш егіп, тас төсеп,

жолды жөндеп, орындықтар қойып, қалалықтар демалатын орынға айналдырды. Қалада «депутаттар гүлзары» пайда болды. Осы жұмыстардың үйлестірушісі де, ұйымдастырушысы да Əсия Махмұтқызы болатын. –Депутаттар аллеясын жасау халық қалаулыларына 5 миллион теңгеге түсті, қаржының барлығы олардың қалтасынан шықты. Қанша бар болғанымен ақшаны бере салу оңай емес. Олармен жеке əңгімелестім, ақшаны есепшотқа аудармай, қолдап жинаған да ауыр екен, – дейді Əсия Махмұтқызы. Халық қалаулыларының қайырымдылық шараларға қатысуын үйлестіретін де өзі. 80-90-жылдары бұрынғы Торғай облысына қарасты Жаңадала аудандық газетінде он екі жыл редактор болу, комсомол жұмысына араласу Əсия Дуанбаеваны мемлекеттік қызметтің, идеология саласының қыр-сырын білуге ширатты. Облыстық мəслихаттың депутаттары оның ерекше сауаттылығын да сыйлайды, өздерінің тылы деп біледі. Ал аудандық, қалалық мəслихаттар хатшылары, депутаттары Əсия Махмұтқызынан ақылкеңес сұрап отырады. – Мемлекеттік қызметтегі адам шыныдай мөлдір болуы керек. Өмірде досты қажетіме қарай емес, өзіме рухани жақындығына қарап таңдаймын. Сондықтан шығар, сыныптас құрбым Инна Гайдаймен жəне Людмила Седовамен қырық жылдан бері қыл өтпес достығым бар. Құрбымның бірі ұстаз, бірі үй шаруасында. Қажетіне қарай дос іздеген адам мемлекеттік қызметте де тазалық, адалдық көрсете алмайды, – деп сыр ашты Əсия ханым. Оның бойында əдемілікпен қатар адамгершілік, əділдік, тазалық секілді тамаша қасиеттер осылай жібек баудай өріліп жатыр. ҚОСТАНАЙ.


4

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

Егемендіктің алғашқы жылдары ауыл шаруашылығы құрылымдары жаппай жекешелендіріліп, кəсіпорындар жабылып, халықтың екі қолы алдына сыймай, жұмыссыз қалғаны белгілі. Сол кезде Қытайдың ала сөмкесін арқалап, тауар тасып, күнге қақталып, аязға апталып базарда тұрып, балашағаның нəпақасын тапқан қыз-келіншектер екені де жасырын емес. Əрине, оларды бұлай етуге мəжбүр еткен сол уақыттағы қиындық, тіршіліктің қамы еді. Солардың бірқатары бастаған ісін кəсіпкерліктің көшіне жалғастырып, қазір шағын жəне орта бизнестің берекесін келтіріп жүр.

Ісмерлік пен іскерлік

Айшаттыѕ аялы алаќаны Отбасылық үлгідегі балалар ауылында тəрбиеші-ана қызметін атқаратын Айшат Жүнісовамен сұхбаттасуымызға мекеме директоры Арыстан Əкімжановтың «Қарапайым мамандық иелерінің төккен тері, бейнетінің өтеуі көп жағдайда назарға алынбай ұмытылып жатады. Ал əкешешенің жылы құшағынан ажырап, жетімдіктің зарын тартқан жаутаңкөздерді өз баласындай бауырына тартқан жандарды бейбіт өмірдің нағыз қаһармандары десек, жарасар еді ғой» деген сөздері себеп болған еді. Өмір ЕСҚАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Міне, осындай ісмерлікті іскерлікке ұластырған Айтолық Мусинаны ел қазір қалыптасқан кəсіпкер ретінде таниды. Рас, бұл биікке бірден қол жеткізді десек, тым артық айтқандық болар еді. Нарық келіп қыспаққа алғанда, қолындағы үш қызын ел қатарлы оқытып, адам қылудың жайын ойлап түн ұйқысы төрт бөлінген болатын сол кезде. Аудандық жұмысшыларды қамту бөлімінде дүкенші, Ақтөбе тоқыма фабрикасының Шалқар филиалында қойма меңгерушісі болған ол əсте де жұмыссыз қаламын деп ойламайтын. Одан кейін жаңадан ашылған Исатай ауданында банкте касса меңгерушісі қызметін де атқарды. Алайда, бұл аудан да жабылып қалды. Қайта өзі туып-өскен Шалқарға қоныс аударуға тура келді. Бірақ, өтпелі кезеңде солай болып шықты, жұмыссыз қалды. Ол қашан да біреуге жалтақтап көрген емес. Бала кезден бойға біткен қайсар мінезі өзі тап болған күрмеуі қиын жағдайдан өз бетінше шығуына дағдыландырған-тын. Айтолық əрі ойланып, бері ойланып, өзі тырбанбаса қиын болатынын түсінді. Түсінуін түсінгенмен, неден бастарын білмеді. Халықтың қара бастың қамын ойлап сан-сапалақ болып жүргені анау. Кім-кімге ақыл айтып, қолұшын бергендей. Іштей намысын қайрап, бір іске бекініп кіріскісі-ақ келеді, əттең, қол қысқа, болашағы бұлыңғыр. «Шешінген судан тайынбас» дегендей, ойына қолының ісмерлігі бар екені түсе кетті. Неге осы қабілетімді байқап көрмеске деген байламға келді. Сөйтті де, жамылғы жəне құрақ көрпе тігуге кірісті. Сөй тіп, бастапқыда өзі тұратын Шалқарда көрпе тігіп сатумен айналысты. Дайынға үйреніп қалған халық мұның қолынан шыққан көрпелерді қыз жасауына, күнделікті тұтынуға ала бастады. Алайда, бірден «майшелпек» бола қойған жоқ, бірақ күнкөріске жетіп жатты. – «Тəуекел түбі желқайық, өтесің де шығасың» дегендей, сол кезде осы істі қолға алғаныма өкінбеймін. Менің бойымда əкем Төлештің қасиеті бар еді. Əкем марқұм қолы ұсынақты шебер, ұста адам болатын. Ауыл-үйдің тіршілігіне қажетті тұрмыстық заттарды жасап, жамап-жасқап, елдің алғысын алып жүретін. Аңшылығы тағы бар. Мен əкеммен бірге қақпан қарап, аң аулап өстім. Бесінші сыныпта оқып жүргенде ғой деймін, қоярда-қоймай жүріп, іс тігетін машина сатып алып беруге көндірдім. Кейін осы тігін машинасымен қалған-құтқан ескі киімдердің маталарынан құрақ құрап, ою оятын болдым. Күні кешеге дейін ауыл адамдарына көйлек-көншек тігіп беріп жүрдім.

Алайда, бұл кəсіп бір кəдеме жарар деп ешқашан ойлаған емеспін. Қызық үшін айналысатынмын. Қысылған шақта кəдеге асып, енді, міне, өмірімнің өзегіне айналып отыр, –дейді А.Мусина еңбегі еш кетпегеніне риза кейіппен. Айтолықтың облыс орталығына келуі де осы кəсіпкерлікпен байланысты. Көр пелеріне сұраныс бар ма, жоқ па, білмек үшін Ақтөбеге келіп базарға шығады. Алып келген көрпелері бір сəтте өтіп кетеді, біраз пайда көреді. Кейін келгенінде де қолдан-қолға тигізбей талап алып кетеді. «Ə, мұнда халық көп, сұраныс та жоғары» деп іштей ойланған ол осында келіп жұмыс жасауды ұйғарады. Қаладан пəтер жалдап шаруасын жүргізе береді. Бұл кəсіпкерлікке қыздарын үйретеді. Іс тіктіреді, саттырады, қажетті материалдарды тауып əкелуге жұмсайды. Қыздары да аналарының «басын тауға да, тасқа да ұрып» жүргені өздерінің қамы екенін түсініп, түн демей, күн демей көрпе көктейді, қаптама тігеді, қара жұмыстан да қашпайды. Ол қолға азын-аулақ қаржы түскен соң үй сатып алады. Шаруа жүріп, жұмыс қолы қажет бола бастағаннан кейін тігіншілер жалдайды. Шалқардағы өтпей тұрған үйін бұзып əкеліп, облыс орталығындағы үйінің ауласына қайтадан салдырады. Бұл үйді тігін шеберханасына айналдырады. Қолма-қол ақша түскен соң ба, өз кəсібін кеңейтуге деген қызығушылық пайда болады. Енді базарда тұрып сатуды қойып, дүкен ашуға талап қылады. Сөйтіп, қаланың адам көп жүретін 11 шағын ауданынан дүкен ашып, оны «Қыз жасауы» деп атайды. Қыз ұзатқандар сəнді де əсем көрпелерді көріп, осында ағыла бастайды, сауда жүріп, іс оңғарылады. Осы екі арада қыздарын оқытып, тұрмысқа береді. Алайда, бəрі де осы шаруаның айналысында жүр. Əсіресе, өзіне етене көмекші болған үлкен қызы Айжарқын кафе ашсақ қайтеді деген ұсынысымен мазалай береді, оның талабын қайтармай, жұмыс істеп тұрған кафені сатып алып береді. Қазір отбасылық бизнестен енші алып шыққан Айжарқын «Таура» кафесін басқарады, онда сегіз адам жұмыс істейді. «Мусина» жеке кəсіпкерлігіне қарасты тігін цехында он тігінші, «Қыз жасауы» дүкенінде, «Шығыс» базарындағы сауда орындарында он адам еңбек етеді. Жеке кəсіпкерліктің өзі ғана жиырма адамға жұмыс тауып беріп отыр. Бұдан басқа, бұларға материал жеткізушілер де бар. Шебер тігіншілер 100 мың теңгеге дейін еңбекақы алады. Бір көрпе материалына, тігілу сапасына қарай 3-7 мың теңге тұрады. Сонда ол бір көрпеден орташа 600-1000 теңге көлемінде пайда табады екен.

Қазір «Қыз жасауы» дүкенінен тек көрпелер ғана емес, көпшіктерді де, көрпе мен көпшік тыстарын да, сандық жəне қыз жасауына қажетті басқа дүниелерді де табуға болады. Қыз жасауына қажетті қолөнер бұйымдарын шеберлерге тапсырыс беріп жасатып, сатып алып, дүкеніне қояды. Матрастар да тігеді. Сондай-ақ, кəсіпкер арнайы тапсырыспен де тігін бұйымдарын дайындайды. Қазір оның қолынан шыққан бұйымдарға сұраныс жоғары. Көтеріп сатып алушылар да бар. Атырау, Қызылорда облыстарынан арнайы ат арытып келіп, алып кетушілер қатары көбейіп келеді. – Күні кеше ғана Қызылорда облысынан келіп, 1,5 миллион теңгеге көрпе-жастық, олардың тыстарын алып кетті. Сондықтан, біз өндірісімізді тоқтатпаймыз. Күніне 20-30, шұғыл тапсырыс болып жатса, 50-60 көрпеге дейін тігеміз. Болашақта үлкен тігін цехын салсақ па деген ойы мыз бар. Сұранысты зерттей келе, өндірісті кеңейтуді ұйғардық, – дейді кəсіпкер. Жеке кəсіпкер А.Мусина – жүзінен иманы төгілген биязы жан. Қарамағындағы тігіншілерімен де, жұмысшы ларымен де ортақ тіл табысып, мейірімі төгіліп тұрады. Қайырымдылыққа қолы ашық, имандылыққа иіле кетеді. Маңдай тер, табан ақы еңбегімен өз ісін жүргізіп, бақуатты тұрғанымен, асып-таспайды. Əлі күнге өзі де тігін машинасына отырып, көрпесін тігіп, оюын ойып, қарамағындағыларға өнеге болып жүреді. – «Бір жоқты бір жоқ табады» дегендей, өтпелі кезеңдегі қиындық болмағанда, бұл кəсіпке келер ме едім, келмес пе едім, кім білсін. «Сабақты ине сəтімен» деп тəуекел еткеніме тəубе деймін іштей. Қыздарым бір-бір шаңырақтың сəнін келтіріп отыр. Мен шын мəнінде бақыттымын. Балаларым бауырын көтеріп азамат болды, бастаған ісімнің берекесін көрудемін, бұдан артық не керек адамға, – дейді А.Мусина. Кəсіпкер ана бізді тігін машинасымен құрақ құрау жұмысымен таныстырды. Дайын өнімдер қоймасындағы қыздың жиған жүгіндей қабат-қабат көрпелерді көрсетті. Осы бір тауқыметі көп, көздің майын тауысатын шаруаның бастауында болған оның өз ісін құрметтейтіні аңғарылып-ақ тұрды. Жүрек қалауымен атқарылған істің қайтарымы болатыны сөзсіз. Ісмерлік пен іскерліктің тізгінін тең ұстаған кəсіпкер ананың сол қайтарымның игілігін көріп, ілгері күнге үлкен үмітпен ұмтылған жан екенін біз де түсіндік. Ақтөбе облысы. –––––––––––––––

Суретте: кəсіпкер Айтолық МУСИНА.

Айшат қақпақылдап отырмасаң қысқа ғана жауаптасуды қолай көретін тəрізді. Соған қарағанда, ауылда туып-өскен жұдырықтай қыздың тұйықтау болмысына қала өмірі көп əсер ете қоймаған ба деп қаласың. Алайда, іске ширақтығы, биязы мінезі жүрістұрысынан аңғарылмай қоймайды. «Бөбек» қорының қолдауымен тұрғызылған отбасылық үлгідегі балалар ауылында 2001жылдан бері жұмыс істейді екен. Мұнда 4 отбасының əрқайсысында 6-18 жас аралығындағы 34 балғын тəрбиеленеді. Олардың бірі ұлттық шаңырақ ретінде құрылып, Айшаттың қарауындағы 8 ұл-қыз ана тілдерінде білім алып, жас құрақтай желкілдеп өсіп келеді. Шеттерінен сыпайы, əдепті, өнерлі. «Аудандағы балабақшалардың бірінде тəрбиеші болып жұмыс істеп жүрген едім. Бірде отбасылық үлгідегі балалар ауылына тəрбиеші-аналарды қабылдауға конкурс жариялаған хабарландыруға көзім түсті. Жасым да, мамандығым да конкурс шарттарына дөп келіп тұр. Алайда, көп үміткерлердің ішінен комиссияның таңдауы маған түскенде бойымды қорқыныш билеп ала жөнелді. Жауапкершілік мен ойлағаннан да əлдеқайда күрделі секілді», – дейді Аршат ағынан жарылып. Жастайынан еңбекпен шынығып өскен ауылдың қызына əр үйден жиналған, жас шамасы да, мінез-құлқы да, тəлім-тəрбиесі де əрқилы балғындарға қамқорлық жасау, жан жылуын дарыту оңай емес еді, əрине. Тəжірибесінің жетімсіздігі де байқалып қалды. Қанша өбектеп, айналып-толғанса да, туған ата-аналарының безбүйректігі мен тасбауырлығы жүректеріне ауыр зіл түсірген, мінездерінен адамдарға деген сенбеушілік, жеккөрушілік қасиеттері біліне бастаған сəбилердің мұңды жанарлары өңменіне

шаншудай қадалып, көпке дейін үйренісе алмай жүрді. Тіпті, бастаған ісіне сенімсіздікпен қараған кездері де болды. Бірақ, бауыр баса бастаған көгенкөздер мен ортаны қиып кете алмады. Басқа біреу дəл өзі сияқты қамқорлық жасай алмайтындай көрінді оған. Арыстан Мырзахметұлының айтуынша, балалар ауылы ашылғалы 15-ке жуық тəрбиеші-ана қызметтен кетуге мəжбүр болған. Олардың көпшілігі жұмыстың ауырлығына, талаптың күштілігіне, тəртіптің қатаңдығына шыдай алмаған. Айшат болса, тəрбиеші-анаға жүктелетін міндеттерді үлкен жауапкершілікпен атқарып, өз ісін ұршықша үйіруге, таң атқаннан түн ауғанша тізе бүкпеуге əбден дағдыланып алған. Балаларды ұйқысынан əлдилеп ояту, бес мезгіл тамақтандыру, мектепке шығарып салу, қарсы алу, тазалық-үлгерімін бақылау, өнегелі қасиеттерге үйрету, еңбекке баулу, кешкі ұйқыға жатқызу, айта берсе шаруа бастан асады. Осылайша, əр бүлдіршінге жылы мейірімін төге отырып толыққанды отбасылық үлгісін қалыптастырудың жолдарын іздестіруден еш жалыққан емес. – Бізде ата-ананың қамқорлығынсыз қалған қазақтың балалары тəрбиеленеді. Бірінің əке-шешелері ішкілікке салынса, енді біреулерінікі асыраудан бас тартқан. Осында Қарағанды жақтан Тұрлыбековтер отбасынан 4 бала тəрбиеленген болатын. Жанар деген үлкен апалары алып кетті. Жақсы азамат болып өскендерін естіп, еңбектің еш кетпегеніне мерейіміз өсіп қалды. Жуырда Қанат Атамнов деген түлегіміз келіп, үш бөлмелі үй алған

қуанышымен бөлісті. Бауыржан, Мəдина, Лəззат секілді ұл-қыздарымыз жоғары, арнаулы оқу орындарында білім алып жүр. Тағдырдың ауыр тауқыметіне ұшыраса да, мойымай ел азаматы бөліп өскеніне тек қуанамыз. Өз басым, тəрбиеленушілердің үйдегі түздегі шаруаларды бірлесіп атқару арқылы көпшіл, қоғамдық еңбекке ынталы болып өсуін басты назарда ұстаймын. Сол сияқты, жасы мен мінез ерекшелігіне қарай тəрбие берудің де маңызы зор. 10 сыныпта оқитын Ислана ең үлкеніміз саналатындықтан, бəріне қамқор, қолқанат болып жүреді. Кенжеміз Аслан 2 сыныпта оқиды. Бəрі бір үйдің баласындай, жұптары жазылмайды. Көпшіл, ұйымшыл, ынтымақшыл. Бос уақыттарында түрлі үйірмелерге қатысады,–дей келіп, Айшат өзін мазалаған кей мəселелерді ортаға салды. Бірінші, жыл санап саны азаюдың орнына көбейіп келе жатқан жетім балаларды қинайтыны– баспана жайы. Осы мекемеден үлкен өмірге аяқ басқан 32 жетімектің біреуі ғана баспаналы болған. Екінші, отбасылық үлгідегі балалар ауылын көбейту, материалдықтехникалық əлеуетін нығайту. Баланың қалыпты өсуіне осындай үлгідегі орта ғана жан-жақты мүмкіндік жасайды. Шама келсе, интернаттарды азайтқан жөн деп есептейді. Осылайша, толғанған əрі ұстаз, əрі тəрбиеші, əрі асыл ана қасиеттерін бір бойына тоғыстырған Айшаттың аялы алақанының ыстық табы бір сəт те суымасына шын пейілмен сенесің. Солтүстік Қазақстан облысы.

Тоєысќан таєдырлар Қаладан тысқары, жұртшылық «Шанхай» атап кеткен мөлтек ауданда тағдырдың тəлкегіне тап болып, бас бостандығынан айырылған жандардың мекемесі орналасқан. Бұл адамдар қылмыс жасағандар. Əуелде тіксініп қаласың. Бірақ, өмір, махаббат, тіршілік деген осынау сұр ғимараттың арғы жағында да жалғасын табатыны анық... Соның бір көрінісіне жақында тағы көз жеткіздік.

Бақберген АМАЛБЕК, «Егемен Қазақстан».

Газетіміздің тілшілер қосына келген келіншек жүзіме жымия қарап, осыдан екі жыл бұрынғы «Егемен Қазақстанды» үс теліме қойды. Айналасын қы зыл қаламмен айшықтаған, мен жазған шағын ғана мақала. «Мен сені күтемін, жаным!» деп тақырып қойыппыз. Алдымда тұрған Айнұр екен. Бір кезде біз осы істі болған Кенжебек пен Айнұрдың неке қию рəсіміне қатысқанбыз. Осынау қарапайымдау салтанаттың қуанышы мен наласы жас жұбайлар мен ата-аналардың, тілектес жамағаттың жүрегін шымырлатып еді. Жанардан үзіліп түскен жасты, үміт боп жарқыраған отты көрудің өзі оңай болмаған. Сонда Көкшетау қалалық АХАЖ бөлімінің бастығы Жанат Тəшенова неке куəлігін тапсырып, «шынайы махаббат шекара мен шектеулерге қарамайды» десе, мекеме бастығы майор Руслан Мұқажанов, отряд бастығы аға лейтенант Əсемгүл Есмағамбетова жас жұбайлардың бір-біріне сүйеу болып, діңгегі берік шаңырақ құруларына тілектестігін білдірген. Той рə сімі нің еркіндікте өтпегені өкінішті, əрине. Бірақ, жастар жанарындағы жалын сол еркіндікке ұмтылысты байқатып тұрғанына қуанып едік. Енді, міне Айнұр отряд бастығы Əсемгүлге бара жатқанын айтты. Ішіне түйіп қалған өтінішін айтпады. Түсіндік. Келесі күні «Шанхайға» өзіміз бардық. Отряд бастығы Ə.Есмағамбетова бізді бірден таныды. Көктемнің жұпарындай шырай шашатын Əсемнің мұндай мекемеде қызмет атқаратыны да əрі-сəрі ойға

қалдырады екен. Сезімтал ғой. «Жаңылғанға демеу болсам деуші едім», дейді. Осынау ізгі жүректің жібі Талшықтағы мектепті бітірісімен Қостанай қаласындағы Əділет министрлігінің академиясына бастаған екен. Өмірін ерлерге лайықты қызметке бағыштау да оңай емес-ау. Өйткені, Əсемгүлдің №3 отрядында сотталған 26 əйел бар. Мұнда қызметтің негізгі діңгегі сан-салалы тəрбие жұ мысына құрылып, оларды бостандықтағы өмірге, қоғамдағы əлеуметтік өзгерістерге бейімдеуге бағытталады. Қапасқа қамалғандардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіріп, мекеменің ішкі ережелерін қамтамасыз ету ыждаһаттылық пен төзімділікті талап ететінін айтып жату артық. Əсемгүл басқаратын осы №3 отряд Жаңа жыл, Наурыз мейрамы, Қазақстан халқының ынтымақ күні, Тəуелсіздік мейрамдарында еңбекпен түзеу мекемесінің абыройын көтеріп жүрген көрінеді... Ертең отрядтағы қыз-келіншектер 8 Наурыз мейрамына арналған мерекелік шараларға дайындықты бастамақ. – Аға, бізде той көбейді. Кенжебек пен Айнұрдан кейін іле-шала, осында мерзімін өтеп жүрген Алмагүл мен Ермектің некеге отырғанын атап өткенбіз. Қазір қолдарында бір жасар сəбиі бар. Жуырда біздің ресми хатымызды қараған Көкшетау қалалық соты оларды шартты түрде мерзімінен бұрын бостандыққа шығарды,–дейді Əсемгүл қуанышын айтып қалуға асығып. Міне, қандай жағдай болмасын, өмір, тіршілік өз ағысынан жаңылмайды деген осы. КӨКШЕТАУ.


5 Ўрпаќ тəрбиесі – ўлт тəрбиесі www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

шықтым, күн суық əрі борандатып тұрған соң пойызға отырып баруды жөн көрдім. «Петропавл – Алматы» бағытындағы пойызда адам көп екен, бір егде тартқан ата мен апаның қасынан орын алып жайғасып алған соң, жаңағы адамдармен таныса бастадық. Үлкендер айтқандай, жол қысқартып, бірбірімізге əңгіме айтып келеміз. Қариялардың үш қызы, екі ұлы бар екен.

Алтын ХАСЕНОВА,

Қазақстан мұсылман əйелдері лигасы Ақмола облыстық филиалының төрайымы.

Алла тағала əйелдерге мейірімділікпен қоса, қажымас қайрат пен төзімді көбірек берген бе деп ойлаймын. Əр ата-ана дүниеге əкелген сəбиінің ең бірінші тəй-тəй басып жүргенін, жадырап күлгенін, былдырлаған сəби үнін, одан қалды, ержетіп өскенін, тең құрбысымен бірдей өмірде өз орнын тапқанын армандайды. Сол арман-тілектің ең бір қуанышы – ұрпағының үй болып, шаңырақ көтеруін асыға күтеді. Ұлын – ұяға, қызын қияға қондыру, – əрбір ата-ананың асыл арманы. Қыдыр дарып, бақытқа кенелудің ізгі жолы. Тəй-тəй басқан бөбегім сүрініп кетіп, тізесін жаралап алмасын деп шырылдаған ана баласы ер жетсе де, өмір жолында қате басып адаспаса екен, өмірлік серігін, өзінің теңін тауып, бір бүтін болса екен деген тілегінен жаңылмайды. Осы тұрғыда тұрмысқа енді ғана шыққан жас келін қолынан іс келгенімен, тіршіліктің жөн-жосығын көп біле бермейді. Келін болып түскен үйдің адамдарының мінез-құлқын да бірден түсіну оңай емес. Осы кезде отбасы мен келін арасындағы түсінбеушілік туындайды деп ойлаймын. «Келін қайын ененің топырағынан жаралған» деген сөздің астарында көп мəн бар. Келген келінді қайын ене бірінші күннен бастап өзінің туған қызындай көріп, бауырына тарта білуі керек. Ал, егер «келінім бір нəрсені дұрыс істемейді» деп ойласаңыз, онда оған ешқашан ренжімеңіз. Тіпті, оның қателігіне мейірімділік танытып, «қарағым-ау, кел, қасыма» деп отырғызып, ақылыңызды айтыңыз, реті келсе, оған сыйлық та жасап жүрсеңіз тіптен жақсы деп білемін. Өзіңіз ойлап көріңіз, егер өз қызыңыз, не ұлыңыз қателік жасап қойса, не істер едіңіз? Келін де сол сияқты. Келін деген аты болмаса ол да кеше ғана оң жақта сайрандап жүрген бір отбасының ерке тотайы ғой, сондықтан ол да бала сияқты өзіне мейірімділікпен, кешірімділікпен қарағанын қалап тұрады. «Бəленің бəрін біледі, əдейі істейді, өзіне жақсы болса солай жүре берсін» деуге болмайды. Қайын ене өз ұрпағын ұлағатты етіп тəрбиелеу үшін ең бірінші келінін жөнге келтіру керек. Өйткені, ол немерелерінің анасы, солардың тəрбиесіне тікелей жауапты адам. Енді келіндерге айтарым, егер енеңіз үйретпесе, өзіңіз əрекет жасаңыз. Көңіліңіз таза болғанда ғана адамдар арасында шынайы достық, туыстық қарым-қатынас пайда болады. Жүректерге жылы сезім ұялайды. «Мен қайын енемді жақсы көре алмаймын, менің анамдай маған ешкім де жақсы бола алмайды» деген ойдан арылыңыз. Ана мен қызы арасында қарым-қатынас қандай болса, қайын ене мен келіннің арасында сондай жылылық болуы керек. Өзіңмен бірге туған бауырларыңның, əке-шешеңнің қателіктері ешқашан көзге көрінбейді, көрініп тұрса да, елемеуге тырысып, көз жұмып өте шығатын кездер де болады. Ал, қайын жұрттағы кісілердің мінездерін сол қалпында қабылдап үйреніңіз. Сізге ренжіген адам болса, көңілін тауып, ал сізді біреу ренжіте қалса, оған да кешірімді болыңыз. Осылайша, «Əйел бақыты», «Ана бақытынан» басқа «Келін бақытын» да сезініп көріңіз. Жуырда жолым түсіп Астанаға сапарға

ішің жылиды, оны өз деңгейінде құрметтей бастайсың, ондай келінді ұлымның жары, немерелерімнің анасы, менің келінім деп білесің. Ал орамалсыз жүрген келін біреудің баласы, яғни бөтен біреу тəрізді немесе ертең төркініне кететін қонақ сияқты болып тұрады. Жаңа түскен келін, жалпы, «келін» деген аттың қадірін білуі керек. Келін ең əдемі, үні жұмсақ, дауысы майда, қимылы

Келін тəрбиесі – киелі тəрбие

Бұл күнде ата-ананы қуантып, жас отау құрып, шаңырақ көтерген жас жұбайлар қатары көбейіп келе жатқанына өз басым өте қуаныштымын. Жас отау иелерінің шаңырақ бақытын сақтауларына азды-көпті пайдамды тигізіп, ақылкеңесімді айтсам деген оймен қолыма қалам алдым.

– Аллаға шүкір, қыздарымның бақтары ашылып, өз теңдерін тауып, өз қалауларымен тұрмыс құрды, – деп бастады қария əңгімесін. – Оларды ұзатқанда «айналайын, қызым, бағың ашылсын, бақытты бол, тек қана сендерден тілейтінім, ата-анаңды ұятқа қалдырма» деп бата бердім. Қандай отбасы болмасын ыдыс-аяқ сылдырламай тұрмайды, сондай қиын шақтарда бізді ұятқа қалдырмайтын қадам жасасын деп айтқаным еді. Менің ойымды дұрыс ұғынған олар күні бүгінге дейін күйеуімен ұрсысып, не ата-енесімен ренжісіп, үйге қайтып келген емес. Үлкен келінім алғаш табалдырықты аттаған кезде үй шаруасына икемсіздеу болды. Жұбайым оған ескерту жасаған екен, содан не керек, берген тамағын көңілсіз, итке сүйек тастағандай етіп беретін болды. Содан келінімді шақырып алып, қасыма отырғызып: «Балам, сені өсіріп баққан ата-анаңды сенің осы тəрбиең арқылы білетін боламыз. Оларға жаман сөз келмесін десең, əр ісіңді ойланып жаса. Қолыңнан келмегеніңді үйренуге болады, білмегеніңді түзетуге болады. Бірақ, көңілімізді қалдырма, қазақта сөз бар, «көңіл бір атым насыбайдан қалады» деген. Қандай тамақ берсең де күлімдеп ұсын, ал қабағыңды түйіп, көңілсіз берген тамағың умен тең екенін есіңде сақта. Осы айтқаным саған ауыр тиетін болса, қиналма, ешкімнің көңіл-күйін бұзба, біз өз тамағымызды өзіміз жасап ішейік», деп ақылға шақырдым. Келін айтқан сөзімді үнсіз тыңдап отырды да, өз қателігін түсінді. Сол кезден бастап оның қабағының түскенін көрген емеспіз. Енесімен де тіл табысып, екеуі құрбы-құрдасша сырласып отыратын болды. Біздің əңгімемізге құлағын түріп отырған көрші купедегі əжей де қасымызға жайғасып: – Е-е-е, несін айтасыз, келін тəрбиесі – өте киелі тəрбие, ол тəрбие басына ақ жаулық салған күннен басталады ғой, –деп əңгімеге қызу кірісіп кетті. – Менің келінім басына орамал таққысы келмей жүрді. Онысына үндемеп едік, үйде де, сыртқа шыққанда да шашын жинамайтын болды. Қазіргі көз алдыңда жүрген қыз, ертеңгі бір үйдің келіні, келешек ұрпағыңның анасы, қай жерде көрсең де қыздар шашын жайып жүреді. Бір күні келініме: «Қызым, орамал тартпасаң да, шашыңды жинап жүр, бұл жаман ырым, – дедім. – Бұрынғы кезде күйеуі өлген əйелдер орамалын алып тастап, шашын жайып жіберіп жылаған. Бұл, менің ойымша, сондай қайғы-қасіреттің белгісі болып қалыптасқан». Содан не керек, орамал – келіннің бағы, ал тақия – қыз баланың белгісі деп санаған атабабаларымыздың салт-дəстүрінен де біраз түсіндірдім. Орамал тартып жүрген келінге

ұқыпты болуы шарт. Шашы қобырап, жалаң аяқ, балтыры жарқырап отырса, сылдырлатып құйып берген шайын бір-екі кеседен артық ішкің келмейді. Ал ақ орамал тартып, ұқыпты киінген келіннің баппен құйған шайы балдай татиды. Келін де біреудің өсірген баласы. Өз қызың сияқты жаныңа жақын тартып, қажет жерінде ақыл айтқың келіп тұрады. Кейбір адамдардың түсінігіне қарасаң, «келін» деген сөзді «жауласу» немесе «құл болу» деп ұғатын сияқты. Солай ойлайтын келін түскен жеріне «жеңіліп қалмау үшін» бағынбаудың барлық айла-тəсілін жасап бағады. Шын мəнісінде ондай келін басына қонған бақты осылай ұшырып алады. Кейде келінді «ашсам алақанымда, жұмсам жұдырығымда ұстаймын» деп қатты ұстап жіберетіндер де бар. Келінге ескерту жасағанда сөзді «айналайын, балам» деп бастаса дұрыс болмақ. Қыз баланың тəлімді

болғаны – ата-ананың еңбегі, келін баланың тəрбиелі болғаны – ата-енеңнің еңбегі деп түсіну керек. Осы арада менің есіме бір құдағиымыздың айтқан əңгімесі түсіп кетті. Ол кісінің үш қызы бар еді, соның ең үлкеніне құда түсіп, той-томалағын жасап, барынша қадірлеп күйеуге ұзатады. Тойдан екі жақ та риза болып тарқасып, екі жас тату-тəтті тұрып жатады. Көп ұзамай күйеуі бір күні ішіп келеді де, арада кикілжің туып, 6-7 шақырым қашықтықта тұратын əке-шешесінің үйіне кетіп қалған қыз жаңбыр сіркіреп жауып тұрғанына қарамастан, не болса да іңір қараңғылығы түсе төркініне жетеді. Келсе, үй-іші кешкі астарын ішіп, жатып қалған екен. Мəн-жайға қаныққан соң анасы əлгі жерде: «Сенің енді өз шаңырағың, өз үйің, жұбайың бар, мен сені болмашыға дау шығарып үйге қайтып келу үшін тұрмысқа бергенім жоқ, үй болып адам болады, күйеуін бағып-күтеді деп ұзатқанмын. Енді сенің үйің мұнда емес, Мұратбек қайда болса, сен де сонда боласың, төркіндеп келсең, тек қана күйеуіңмен бірге кел, əйтпесе келме», – деп есікті тарс еткізіп қайта жауып, ілгешегін салып алады. Анасының білгендігімен осылай өз отбасына қайта оралған Күлəнда содан қайтып ауылына мұндай себеппен аяқ баспаған. Бұл тəлімді ананың білгендігі, көргендігі, қызын ширатып, өмірге бейімді етіп тəрбиелеп шыққаны. Осы болған жайдан да айқын байқалатынындай, қазақ келіндері ибалы, тəрбиелі болып, үлкенді сыйлап, кішіні бауырына тартып, үй ішіндегі барлық жағдайды түсіне білуі қажет. Үйге қонақ келгенде жылы жүзбен қарсы алып, төрден орын ұсынып, көрпе төсеп, келген қонаққа шай қойып, жағдайына, ретіне қарай дəм дайындау, асыққан қонаққа үйден нан ауыз тигізіп шығару біздің келіндерімізге тəн игі əдетғұрып болған. Келін келген қонақ кеткенше қабағын бір шытпауы керектігінің мəнісі «қырықтың бірі қыдыр» деген аталы сөзде жатыр. Яғни, мұны қыдыр дарып, бақытқа кенелудің аса бір ізгі жолы деп ұғынамыз. КӨКШЕТАУ.

Суретті түсірген Сұлтан СЕЙІТОВ.

Биыл «тары піскен шақта» тоқсан жасқа толатын Қамқа апаймен сөйлесу қиынға түскен жоқ. Ойын тың, бойын ширақ ұстайтын ер мінезді апа əңгімесін екі тілде бірдей жосылтып отыр. Өмірдің отқа да, суға да салған сынынан əбден ысылып, қайралып шыққан апайды, тіпті, қарттықтың өзі мұқата алмайтындай. Соғыс ардагері əрі геолог-барлаушы қазақ қызының қайсарлығына қайран қаласың.

Бүгінгі аға толқын журналистердің ұстазы Тауман Амандосов «журналистика қыздардың қолы емес» деп отырады екен. Негізі, рас сөз. Дегенмен, Тəуелсіздіктен бері қарайғы уақытта журналистикада қыздардың қатары көбейді. Оның себеп-салдарын іздеу біздің мұрат емес. Айтайын дегеніміз, қыздар журналистикаға етене араласып қана қоймай, үлкен шығармашылық ұжымдарды да басқарып отыр. Қызылорда өңірінде «Ақмешіт ақшамы» деген газет шығады. Облыста өзіндік орны бар, қолтаңбасы қалыптасқан басылым. Міне, осы газеттің бас редакторы Сəрсенкүл Биқожа. Халықаралық əйелдер мерекесі қарсаңында газет шығарумен қатар, қалалық мəслихаттың үш мəрте депутаты болған əріптесімізбен əңгіме құрдық. – Ұрпақ тəрбиесі ұлттың тəрбиесі ғой. Осы тұрғыда не айтар едіңіз? – «Сананы тұрмыс билейді» деген рас екен. Кешегі аласапыран заманда біздің замандастарымыз арқасына ала дорба арқалап, сауда-саттыққа араласып кетті. Содан бастап біздің əйелдердің басым бөлігі үйдің жайынан гөрі, түздің ісіне бейімделіп кетті. Міне, осы тұста ұрпақ тəрбиесі ақсап қалды. Бүгінде «бір адам теракті жасапты» десе, менің көз алдыма ана елестейді. Біреу екіншіден ақша бопсалапты десе, тағы да ананы елестетем. Неге? Белгілі бір дəрежедегі ұрпақ ананың аялы алақанын сезіне алмай, өзімен өзі өсті. Өйткені, олар балаларының қамы үшін қу жанын шүберекке түйіп жүріп пайда тапты. Есесіне, үйдегі тəрбие мен мейірім азайып қалды. Бірақ, оларды кінəлай алмайсыз. Дей тұрғанмен, біз қаржылық капиталдың күйін күйттейміз деп жүріп, негізгі капитал – ұрпақ тəрбиесінде олқылық жіберіп алып отырғанымызды мойындауымыз керек. – Жөн екен. Ал «Ақмешіт ақшамы» газеті ұрпақ тəр биесіне, отбасылық құндылықтарды сақтауға қатысты қандай өзекті проблемаларды қозғап келеді? – Кімнің қалай қабыл дай тынын білмеймін, біз өмірдің жақсы жақтарын, өз еңбегімен жетістікке жеткен адамдар туралы көбірек жазуға ұмтыламыз. Қазір біз өз ісін дөңгелетіп əкетіп қана қоймай, отбасының ұйытқысы болып отырған əйелдер туралы материалдарды жиі беріп жүрміз. Олардың үй шаруасында қандай екенін ел білуі керек. Сол арқылы тəлім алады. Өзім «Əйелдер көшбасшылық мектебі» аймақтық-қоғамдық қорының құрыл тайшысымын.

дайындалады. Алайда, құзырлы орындар «Қазақстанда дайындалған сазды ерітінді стандартқа сай емес» деген сын-ескертпелерін үздіксіз қайталаудан танбай тұрған тұс. Мəскеуден, Ленинградтан келген

Қарамандыбас, Тасболат, Доңға, Теңге кен орындарының ашылуына атсалысты. Шыжыған жаз бен қаһарлы қыста айдалада кен іздеп жүру оңай шаруа емес. Ол кездегі тұрмыстық қиындық пен құрал-

өңкей ығай-сығай мамандар бас алмай жұмыс істеп, үнсіз ойланады келіп. Кезекшілікке қалысымен өзін еркін сезінген Қамқа нұсқаулықты қолына алып, ерітінді құрамына, оны дайындайтын құрылғымен ара-қатынасына, жұмыс істеу қуаты мен қысым мөлшеріне ден қойды. Ақыры, ағаттықты көбейту коэффициентінен тапты! Жұмысқа тұрғанда менсініңкіремей қыр көрсеткен дөкейлердің мысын ол осылай басқан болатын. Осыдан соң Қамқа қатардағы зертхана қызметкерінен инженер боп көтерілді. Маңғыстау өңірінің игерілуі Қамқа Үмбеталинаның көз алдында өтіп, қолымен атқарылды десек, артық емес. Гурьевтен маман ретінде қысқа күнде қырық рет қатынап, кен іздеу жұмыстарына қатысатын оны «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінің бастығы Х.Өзбекқалиев өте қажет маман деп Маңғыстауға шақырды. Аталмыш трестегі химия зертханасының аға инженері болып жүріп Жетібай, Өзен, Солтүстік Бозашы (Қаламқас, Қаражанбас, Арман), Өлі Қолтықтағы Комсомолский, Қарақұдық, Шығыс Жетібай,

саймандардың жетіспейтіндігі өз алдына бір ауыртпалық. Апайдың айтуынша, əсіресе, Солтүстік Бозашыны қазу оңай соқпапты. Мəскеуден, Ақтөбеден келген ғалымдар салы суға кетіп кері қайтып, жұмыстың жауапкершілігі де, қиындығы да жергілікті кадрлардың өз мойнында қалады. Осы сəтте қыз да болса белсеніп шыққандардың бірі – Қамқа апа. Ынтымақты ұжым, сапалы ерітінді күшімен болуы мүмкін апатқа жол бермей, қиындықты еңсеріп тастады бұлар. Білгір маман, тиянақты, іскер Қ.Үмбеталинаның есімі еліміздің, тіпті, ресейлік ғалымдардың, мұнай саласы мамандарының ауызына ілінді. II дəрежелі Отан соғысы орденінің, бірнеше медальдардың иегері майдангер қыз Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы, КСРО Геология министрлігінің жер қойнауын барлау үздігі атанып, еңбек майданының батыры болды. Химия, физика, биология, география ғылымдарын меңгермей, мықты геолог болу мүмкін емес. Сондықтан, Қ.Үмбеталина үнемі ізденіс үстінде болды. Əсіресе, америкалық ғалымдардың аударма

Їш майданныѕ майталманы Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Ата-анасыз қалған төрт баланың баскөтерері ретінде бауырларына енді қарайлай бергенде, оны Гурьев облыстық комсомол комитеті шақырды. Комсомол мен партияның айтқанын екі етуге ешкімнің құқы жоқ – барды. Өзі құралыптас қыздар бір шоғыр. Ондағылар көп сөйлеген жоқ. «Барлығыңыз майданға алынасыздар. Шақырту қағаздарыңыз – міне! Отан үшін от кешуден бас тартып, қарсы болатындарыңыз бар ма?». Бəрі көнді. Бұл тек жанында отырған əскери жігітке қорғансыз іні-сіңлілерін айтып үлгерді. Сол екен əлгі жігіт 14 жастағы сіңлісін нағашы апасының үйіне қалдырып, екі інісін балалар үйіне тапсырып жіберді. Өзі сол жолы авиацияға алынған Ресей, Қазақстан, Беларусь, Украина қыздары сапында əскерге аттанып кетті. –1942 жылы жазда Воронеж

облысындағы №4 Украина майданының авиация бөліміне түстім. Бомбалаушы əуе кораблінде бомба дайындаушы боп жау тылына бірнеше рет өтіп, от құшағындағы майдан көгінде қалықтадық. Авиация жаумен бетпе-бет келмейді, бірақ, оларға бірінші соққы беретін күш. Біз жаудың орналасқан нүктелерін, қару-жарақ күшін зақымдаған соң, жаяу əскер «уралай» алға ұмтылады, – деп еске алады Қамқа апа. Көптен күткен Жеңіс мейрамы келіп, жұрт мəре-сəре қуанып, босағандар елге аттанып жатқан əсерлі күні бұларды пойызға тиеп, əлдеқайда ала жөнеледі. Қайда баратындықтарын ешкім білмейді. 15 күн жүрген соң «жеттік» деп түсіріп, майданға дайындайды. Осылайша ол №1 Қиыр Шығыс майданындағы №9 əуе армиясы құрамында Жапонияға қарсы соғысқа қайта кіріседі. – Германияның одақтасы ретінде Жапонияны талқандау үшін тамыз айының 9-ы күні сағат түнгі 12-де соғысты біз бастадық. Əуе кораблінде салмағы 500-1000 ки лолық қиратқыш бомба лар мен үлкендігі кəмпиттей, бірақ

салмағы 1-3 килолық өртегіш бомбаларды люкке əкеліп дайындап қоямыз. Үш жағында истребитель ұшақтар қорғап, бомбаны көздеген нүктелерге дəлдеп жəне тез тастап үлгеру үшін қос моторлы «Дугльс» атты корабліміз өте қатты жылдамдықпен жүйткіп жүр. Біз белімізден таңулымыз. Осындай қиян-кескі соғыс сəтінде корабліміздің бір моторы отқа оранды. Командир парашютпен секіруге бұйрық беретін емес. Барлығымыз жерге құлап, өртеніп өлеміз деген ой ғана болды. Бұйрық берілісімен, секіре жөнелдік. Жан баспаған елсіз дала, жыртқыш аңдары сыңсыған тыныш орман. Менің парашютім ағашқа ілініп қалды. 40 метрлік жібектен жасалған парашют бір рет пайдаланылған соң, сұраусыз. Кездескен қартқа соны сыйға тартып, оған еріп деревняға келіп, əскери бөлімнің нөмеріне хабар салдырып, əзер жеттім-ау. Кейін «10 минутта 70 шақырым жер ұшып өтіп, сіздерді Кеңес Одағының аумағына жеткіздім. Парашютпен секіруге бұйрық бермеу себебім – сіздерді жау даласында қалдырғым келген жоқ» дейтін ұшқышымыз.

Осылайша, елге аға сержант шенімен 1945 жылы қараша айында оралдым. Екі майданнан есен-сау оралған Қамқа апаны алдында үлкен еңбек майданы тосып тұр еді. Балалар үйіндегі інісінің бірі шетінеген, екіншісі ФЗО-да оқуда, сіңлісі нағашы апасының үйінде. Енді ба уырларын біріктіріп, адам етсем деген мақсат қана бол ды. Осы арманмен жанашыр ағалары ның қолдауымен Гурьевтегі «Қазақстанмұнай» Орта лық ғылыми-зерттеу лабораториясына жұмысқа орналасты. Қазақ қызының таланты осы жерде-ақ мойындалып, өзі үшін бұған дейін беймəлім болып келген мұнай ерітінділері зертханасындағы бірегей тұлғаға айна ла бастады. Гурьев мұнай техникумын бітіріп, жұмысқа маман ретінде кірісті. Зертханада дайындалатын сазды ерітінді қазылған ұңғымаларды тазалау үшін қолданылады. Жер астының рельефі біркелкі емес, тас та, жарық та, тұз тау да кездеседі. Сондықтан қазу жұмыстары жүргізілгенде бірден-бір қажеттілік ретінде қолданылатын сазды ерітінді өзіндік мемлекеттік стандартқа сай

Осы мектеп ар қылы да отбасы құнды лық тарына қатысты проблемаларды қозғап жүрміз. Шамамыз жеткенше, тəрбиелік мəні бар жұмыстар атқаруға тырыстық. – Аймақ журналисти касының проблемалары туралы не айтасыз? – Айжарық Сəдібекұлы, Дархан Сапаров деген ағаларымыз болды. Мен сол кісілердің өздерін ғана емес, шығармашылығын да сағынамын. Баяғы ағаларымыздың əрқайсысы бір-бір редакция сияқты еді. Қазір сол аға ла ры мыздың деңгейіндегі адамдар жоқ. Біздің аймақтық журналистикаға кешегі өтпелі кезең қатты əсер етті. Соның салдарынан ұрпақтар сабақтастығы үзіліп қалды. Аға толқыннан кейін Сыр журналистикасының туұстары болатын адам Қази Данабаев ағамыз еді. Бірақ, ол кісі өмірден ерте озып кетті. Айта берсе, көптеген проблема бар. Бірақ заман көшіне қалқадірімізше ілесіп келеміз. – Бүгінгі журналистикада қыздар көп. Бұрын керісінше еді. Неліктен? – Журналистика – романтиктердің саласы ғой. Бұрынғы жігіттерде романтика басым болатын. Ал қазір ол жоқ. Себебі, тағы да тұрмысқа келіп тірелеміз. Бір ғана журналистикамен отбасын асырай алмайды. Өйткені, жалақысы аз. Сондықтан ер азаматтар айлы ғы көп саланы таңдайды. Ал, қыздар романтикадан əлі күнге арылмаған. Бір жағынан оларға көптен қаржы табу да міндет емес. Мұның себебін өз басым осы арадан көремін. Əңгімелескен Ержан БАЙТІЛЕС, «Егемен Қазақстан».

Қызылорда облысы.

еңбектерін көп оқитын. Мұнай барлау саласында 45 жыл абыройлы еңбек етіп, 1990 жылы дербес зейнеткерлікке шықты. Бірақ, «білгеніңізді жас ұрпаққа үйретіңіз» деген өтініштерді аяқасты ете алмай, оқу комбинатында сабақ берді. Заты мықты апайдың жады да мықты. Қазірдің өзінде Қамқа апай анау-мынау химигің мен зертхана қызметкерін, тіпті, геолог барлаушыңды сүріндіріп жібере алады. Атырау мен Маңғыстау өңіріндегі кен орындары, олардың зерттелу тарихы, өзіндік ерекшеліктері мен орналасуы, жер қыртысы, олардан кенді алу тəсілдері, ерітінді түрлері, құрамы мен дайындау əдістері жайында көмбе көкірек Қамқа апай ғылыми-техникалық тақырыпта қамшы салдырмайды. Тыңдаған жастарға айтары көп, көрген-білгені, тəжірибе-тағылымы кітапқа жүк. Өткен жылы Елбасы Жарлығымен «Құрмет» орденімен марапатталды. Мұнай саласындағы басшы азаматтар, Маңғыстау жұртшылығы тік тұрып сыйлап, құрмет тұтады. Тек апайға соққы болған – жалғыз ұлының мезгілсіз қазасы. Ендігі бар үміті, қызығы – Алматыда мұнай саласында ағылшын тілінде жоғары білім алып жүрген, қызыл дипломнан үміткер немересі Руслан. Бір жақсысы, екі соғыс пен еңбек майданын басынан өткерген батыр апаға жол жүру тегін екен. Өзіне сенімді ол əңгіме-дүкен бітісімен, бір өзі Атырауға тойға аттанып кетті. Осы кісінің бойындағы тектілік, бекзаттық, қайсарлық əрбір қазақ қызында болса ғой деген əсерде қалдым мен. Маңғыстау облысы.


6

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

 Жыр жаһаны

Осыдан 55 жыл бұрын, яғни 1958 жылы 8 наурызда Қазақ телевизиясы өзінің алғашқы хабарын көрерменге ұсынған еді.

Ќоєамдыќ ойдыѕ айнасы Құдайберген ТҰРСЫН,

Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің баспасөз жəне электронды БАҚ кафедрасының меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы, профессор.

Жарты ғасырдан аса тарихы бар Қазақ теледидары (бүгінгі «Қазақстан» ұлттық арнасы) ұлттық идеологияның көшін бастап келеді десек, артық айтқандық емес. Өткенсіз бүгін болмайды. Қай салада да ұрпақтар сабақтастығы бар. Елу бес жылда теледидардың отымен кіріп, күлімен шыққан, көпшілігі бүгінде арамызда жоқ тұлғалар көп жағдайда атаусыз қалып, тарих қойнауына беймəлім күйінде сіңіп кетіп жатқаны рас. Бүгінгілер осыны неге ойланбасқа? Уақыт ауысады, заман өзгереді. Алайда, олардың да атқарған ісі тарих аталатын «ұлы кітаптан» орын алуы керек қой? Қанша жерден техника үстемдік жасайды дегенмен, адам атты құдіреттің жөні бөлек. Оның орнын еш нəрсе айырбастай алмайды. Радио мен газет шекпенінен шыққан журналистер қауымы алғашқы телехабар жасаудың қыры мен сырын студияда жата-жастана жүріп үйренді. Сол алғашқы лектің қатарындағы комитет төрағасы Қ.Мұстафин, Алматы телестудиясының тұңғыш директоры Х.Абылғазин, бас редакторлары С.Нұрғалымов, И.Саввин, бас режиссері Л.Ғалымжанова, телеоператорлар И.Смирнов, И.Сағитов, суретші Э.Немирскийлердің теледидар үшін еңбектері өлшеусіз болды. Олар болашаққа тыңнан сүрлеу жол салды. Жапан дала, құла түзге əсем қала салып, оған тіршілік бітіру қандай қиын болса, бұрын көз көріп, құлақ естімеген жаңа əрі соны саланы игеріп, оны күн сайын əрбір үйдің төріне əкеліп сөйлету, экран алдында миллиондаған адамды «тұтқындап ұстау» соншалықты ауыр еді. Дегенмен, кадрлары тапшы, фильмотекасы бос, техникасы аз кезеңде де олардың істеген істері мен көрермен алдында қиыннан жол тауып шыққан табандылықтарына қайран қаласың. Бүгінгілер үшін ол қиялмен бірдей ғой. Танымал тележурналист Қ.Қорғанов: «Біз атақ үшін емес, əріптестер арасында ұятқа қалмау үшін іздендік», – дейді. Ақиқат сөз. Ол жылдары апта сайын лездеме өтетін. Бұл редактор мен режиссер үшін үлкен сын болатын. Онда телеэкран тарландары мен комитет төрағасынан бастап сен жасаған хабардың бары мен жоғын, табысы мен кемшілігін алақанға салғандай етіп, алдыңа қайта тартатын. Мен Қазақ теледидарына 80-ыншы жылдың күзінде келдім. Елімізге танымал диктор Л.Сейітов сол кездегі қоғамдықсаяси хабарлар бас редакциясының бас редакторы, талантты тележурналист əрі іскер ұйымдастырушы, марқұм Т.Смағұловқа алып келіп табыстағаны əлі күнге дейін есімде. Редакцияда А.Жақсыбеков, Ж.Тоқпанов, Қ.Қорғанов, Ж.Базарбаев сынды көрермен көпшілікке танымал, тамаша жандарға жолықтым. Таңның атысы мен күннің батысына, кейде таң алдына дейін редакция жұмысы қыз-қыз қайнап жататын. Кейде аяқ астынан Орталық комитеттің кезектен тыс тапсырмасын орындауға тура келеді. Сол кездегі теледидар заңында «біз бұл тақырыпқа дайын емеспіз деген» қағидат болмайтын.

Өткен ғасырдың 70-90-жылдарын Қазақ теледидарының «алтын ғасы рына» баласақ еш артықтығы жоқ. Телерадиокомитет төрағалығын К.Шалабаев, Х.Хасенов, К.Смайылов, Ғ.Шалахме тов, С.Əшімбаев, Ш.Мұртаза сынды халыққа танымал тұлғалар басқарып, көгілдір экранның төріне республиканың түкпір-түкпірінен, Семейден Ф.Бегембаеваны, Ақтөбеден Қ.Қорғанов пен М.Айымбетованы, Қарағандыдан Л.Сейітов пен С.Татенконы, Жезқазғаннан Ж.Ерманов пен Б.Ерманованы, Өскеменнен Т.Кациеваны, Целиноградтан Д.Бəйімбетовті, Ташкенттен Т.Өтебаевты жəне т.б. шақырды. Сол секілді ҚазМУ-дің журналистика факультетінің танымал түлектері С.Байхонов пен Г.Барманбекова, Н.Иманғалиұлы, Б.Құсанбек, С.Жанболаттардың балапан қанат кезінде студияға келуі де экранды одан сайын құлпыртты. Аға буын мен орта буынның жарасымды жалғастығы, жастарға өнегелі мектеп, үлгі алар, бағыт түзер бағдаршамға айналды. Сол алғашқы жылдары кеңестік тележурналистиканың ірі теоретиктерінің бірі, профессор М.Барманқұловтың Алма ты ауыр машина жасау зауытынан жүргізген тұңғыш «тікелей репортажы», екі тілге жетік, жаңалықтарға жан бітірген «экран періштесі» С.Мас ғұтов, С.Оразалинов өмірге əкелген «Сұхбат», «Кездесу», «Қымызхана», Ж.Нұсқабайұлының «Ойлан, тап!», Қ.Игі сінов тің «Атамекен», «Мың да бір рахмет!» Ф.Бегембаеваның «Алтыбақан», А.Жақсыбековтің «Проблема-ізденісшешім», Ғ.Шалахметовтің «Ритм» операциясы», «Екібастұз проблемалары», Қ.Қорғановтың «Бір хаттың ізімен», «Үш бəйтерек», Н.Иманғалиұлының «Көкпар», С.Байхоновтың «Сал үстіндегі маусым», Г.Барманбекованың жаңалықтар легіндегі репортаждары мен сюжеттері, С.Əшімбаевтың «Парыз бен қарыз», Б.Құсанбектің «Өмір-өзен», М.Ерғалиевтің «Азия дауысы», т.б. телехабарларының əрбірі көрерменнің күнделікті көзайымына айналды. Телеэкран жұлдыздары жасаған əрбір хабардың өзегінде ел мен жер, адамгершілік пен асқақтық, тəрбие мен тəлім, білім мен ғылым, өндіріс пен ауыл шаруашылығы, биіктік пен тереңдік, елдік пен ерлік қатар өріліп жатты. Талай тамаша туындылар одақтық экрандарға жол тартып, республикамыздың табысы мен парасатын өзгелерге насихаттады. Орталық теледидар арқылы көрсетілген «Мен – Қазақстанмын», «Алматы достарды күтеді», «Наурыз мерекесі», «Концерттік» туындылар «Интервидение» мен «Еуровидение» арқылы əлем көрермендері тамашалаған көркем дүниелер қатарынан лайықты орындарын алды. Сол кезеңдегі телесценарий авторларының тіл байлығы мен ой тереңдігіне, шеберлігіне тəнті боласың. Мысалы, тележұлдыздар шоғырындағы Қ.Игісіновтің «Атамекен» хабарының сценарийі – 25 бет. Телехабар соңы былай аяқталады: «Жылдар өтер... жылдам өтер. Ұл ержетер, қыз ержетер, олардың тарихы бүгін өздеріңіз көріп тыңдағандарыңыздай туған жердің тамаша перзенттерінің тағдырымен əрленер, келер ұрпақ соны жыр етер. Ал бүгін біз Қазақстанда игерілген

тыңның, ақ селеулі атамекеннің бір ғана алақандай ауданының шежіресін шерттік». Қандай бейнелі тіркес, жүрекке қонымды ұғым. Жүргізуші экрандағы бейнелі сөзінің өзінен жанды сурет туындатып, əрбір көрерменнің ойына от тастап, жүрек қылын шертіп тұр. Жылдар қанатында он мыңға жуық адам істеген отандық теледидар мен радиода, телеорталық пен «Қазақтелефильм” студиясында, он тоғыз облыстағы телерадиокомитетте жылы ахуал, сыйластық пен сырластық, адами қасиеттер ортақтаса келе тек бір ғана мақсат үшін қызмет етті. Ол Қазақ елінің намысын қолдан бермеу. Қазақ теледидары РСФСР, Украина жəне Белоруссия елдерінен кейін мықтап орнықты. Ал бұл өз кезегінде комитет басшылығынан бастап, студияның əрбір мүшесінен талант пен талапты, қажырлы еңбек пен ауыр ізденісті, асқан жауапкершілік пен зор төзімділікті талап етті. Сол жылдары экранға жолдама алған əрбір хабар Қазақ теледидарының, қазақ халқының төлқұжаты іспеттес болатын. Телехабардағы əрбір кадрда ондаған, тіпті жүздеген білікті маманның жүрек лүпілі мен жан жылуы, азаматтық парызы мен аудитория алдындағы қарызы жатты. Комитет төрағасынан бастап, режиссердің көмекшісіне дейін əркім өз ісін адал əрі тындырымды атқаруға тырысты. Əрі солай болды да. Өйткені, ол кезеңде ар мен намыс басты қағида еді. Уақыт ағымы да тележурналистерді темірдей тəртіпке үйретті. Теледидарға да сан сыннан өтіп барып шығатынсың. Темір құрсаудың ішіндегі жүйе əрбірімізді «қой да аман, қасқыр да тоқ» деген принциппен өмір сүргізді. Осынау көз үйренген принцип өткен ғасырдың 85-жылынан кейін, яғни қайта құруда босаңси бастады. Ал тоқсаныншы жылдардан кейінгі атышулы «қысқарту» теледидардағы орнықты ахуалды одан сайын ушықтырды. Басшылар қолынан іс келетін, от ауызды, орақ тілді, айдауға жүріп, айтқанға көнбейтін, көкірек көзін алысқа тіккен журналистерден бойларын аулақ тартты. Бұл көрініс алдымен орталық теледидардан бастау алып, оның салқыны жергілікті теледидарға да жетті. Орнықты дүниенің қиюы кетіп, бас жібі сетінеді. Осы кезеңге дəл келген тəуелсіздіктің алғашқы жылдары елдік пен ездік, бар мен жоқ, тарихта ұлт болып қалу мен қалмау таразы басына тартылды. Елбасы тек бір ғана мақсат, тəуелсіздікті тұғырлы ету үшін күресті. Ол ниет бірте бірте орындалып, бүгінгі күнге жеткізді. Иə, осы кезеңде теледидар қаржықаражаттан қиындық көрді. Уақыт ағынымен өмірге келген коммерциялық арналармен жарнама жолындағы жойқын айқас көптеген тəжірибелі кадрлардан айырылуға əкеліп соқтырды. Коммерциялық арналардағы жалақының молдығы, техниканың сонылығы, еркіндік тележурналистер ізденісіне кең жол ашты. «Тілден шідер, ойдан бұғау» алынған осы шақта «КТК», «ТАҢ», «31-арна» ұлттық арнамыздың көптеген көрермендерін өздеріне алып кетті. Сол аласапыран жылдары Қазақ теледидарының көрермені небəрі 5-6 пайыз деген əңгімеде ақиқат жоқ дей алмаймыз.

1994 жылы «Қазақстан телерадиокорпорациясы» болып қайта құрылған мекеме басшылығына «Алатау» арнасында режиссердің ассистенті болып істеген Л.Бекетованың келуі жағдайды одан сайын ушықтырды. Жаңа басшылық бетбағдарды еуропалық, əлемдік үлгілерге қарай бағыттауға ден қойып, көрерменнің талап-тілегімен санаспады. Отыз жылдан астам тəжірибесі тəлімге, білімі біліктілікке айналған мамандар есік сыртында жұмыссыз қалып, экран төріне «көшедегі пақырларды» шығарды. Мұның теледидар мен көрермен үшін зия ны шаш етектен болғандығы соншалық, халқымыздың бір топ зиялы қауымы Елбасына телерадиокорпорациядағы бейбастақ əрекеттер туралы ашық хат жолдады. Сол тұста қаламы қарымды журналист Ə.Меңдеке «Егемен Қазақстан» газетінде «Қадірі кетті кадрдың» атты мақала жариялады. Телеэфир – арзан күлкі мен сайқымазақтықтың əрі бос қылжақтың орны емес. Алайда, телеэкранның əрбір жылы на көз жіберсең сан миллиондаған көрермен деріне тарту етер мегажобалары баршылық. Солардың қатарында: «Шынның жүзі», «Ақжүніс», «Алтын қақпа», «Намыс дода», «Жұлдызды сəт», «Құлагер», «Ақсауыт», «Елім менің», «Менің Қазақстаным», «Иман айнасы», «Жарқын бейне», «Ғибратты ғұмыр», «Əн жұмбақ», «Телқоңыр», «Қазақтың қолөнері», «Жан жылуы», «Алаш алыптары», «Жаныңда жүр жақсы адам», «Парыз», «Көк тарландары», т.б. Шын мəнінде, бұл көрермендер көзайымына айналған құнды бағдарламалар еді. Қазір «Туған елдің түтіні», «Зиялы зерде», «Түркілер əлемі», «Жер иесі», «NET пен бетпе-бет», «Көрікті мекен», «Триумфтардың оралуы», «Қазақ даласының құпиялары», «Үй сыртында кісі бар», «Жауқазын», «Ұлы Жібек жолымен», «Кендір», «Судағы із», «Делдал», «Олимпиадашылар» секілді жаңа əрі соны бағыттағы тележобалар мен телесериалдар əзірленуде. Елбасының 2012 жылғы желтоқсандағы халыққа Жолдауында нақтыланған басым бағыттар да ұлттық арнаның күнделікті назарында. «Алаң» ток шоуы мен «Жаңалықтар», «Апта kz», «Таңшолпан», «Жаңа Қазақстан – 2050», «Арнайы репортаж», «Expo – 2017» Жолдаудың мақсаты мен мəнін, оның орындалу жəне жүзеге асырылу жолдарын көрермендерге нақтылы түсіндіруде. Кез келген ауқымды жобаға алдағы бес он жылға бағдарланған айқын стратегия, ойлы тактика керек. Дегенмен, соңғы бір екі жыл көлемінде Елбасының тапсырмасымен өмірге келген салалық «Балапан», «Мəдениет», «24 KZ», «Білім» арналарының іске қосылуы елдік істің жақсы нышаны деп білеміз. Ұлт идеологиясын жасау əрі оны одан əрі тұғырлы ету – кеше де жəне бүгінгі таңда да басты міндет болып табылады. Мемлекет саясаты мен Елбасының «2050 Стратегиясын», Үкімет шешімдерін, Парламент жұмысын көпшілікке ұғынықты жеткізу, «ақиқаттың ақ туына» бағдаршам болу – бүгінгі теледидар мен радионың ең басты əрі маңызды ісі.

Маржан Ершу 1977 жылы Атырау облысы, Жылыой ауданында туған. Атырау педагогикалық институтын, ƏлФараби атындағы ҚазМҰУ-дың аспирантурасын тəмамдаған. Филология ғылымдарының кандидаты. «Дариға ғұмыр», «Жыржүрек», «Таңғы шық», «Қоңыр», т.б. жыр жинақтары бар.

Ќыз сыры Күздің желі соғады үрлеп, Шашыламын, шайқаламын. Суыққа да тоңа білгем, Қай бағыт ед байқағаным. Далада өндім. Қала келдім, Мұнда-сиқыр. Жұмбақ қой. Суық сорған санам енді, Ашылмайтын құндақ-ой. Қызыл-жасыл шамдар мені, Жұлдыздар боп арбапты. Түндер менен таңдар демі, Жастығымды жалмапты. Бұл сұм өмір лапылдаған, Ылықсыған зор лавалар. Отқа да мен жақын барам, Білмегендер табалар. Қиял көзін қадап кейде, Ызалы аққан ағынға. Қу өмірде-тозақ бейне, Айналамын сағымға. Көз алдымда күле жанған, Қатыгез қоғам, қу өмір. Қаржы-қабақ түйе қалған, Күйелегіш бір көмір. Соқыр жылап, ақсақ күлер, Өзін-өзі алдайды адам. Қадамыңа ақша тілер, Сұр өмір-ай, қандай жаман! Жылы үйді, тасаны іздеп, Тыныштықта егілеміз. Өмір – мұңнан қашамыз деп, Көмір – мұңға көмілеміз.... *** Бірін бірі күндейді жұрт, Жоқтай басқа қайғы сəл. Бірін-бірі тілдейді кеп, Маңдай болса тайқы сəл. Дүние-думан өте берер, Құлағымда, көзімде. Алыстарға жетелеген, Жастық жарқын кезімде. Ортасында дүйім елдің, Өз тірлігім, бар қамым.

Уақытым жоқ аялдауға, Қамын ойлап қалтаның. Өмір-өзен ағысында, Баяу жылжып келемін. Нарықтың нар шабысына, Қай шабыспен енемін? Өткен күннен сұрақ алып, Өмірімді бастадым мен. Біле ме екен мына халық, Танылмаған жас дарынмын. Тыңдар ма екен тұра қалып, Дейді ме екен: «сөзің шын». Жанталасқан мына қауым, Дарыныңды неғылсын?! Атақ-даңқ, абырой да, Үлестірілген жыртыстай. Ал қара өлең – қалың ойда, Елеусіздеу бір тұста. От құсады көкірегі, Жалғаны рас жалғанның. «Тастама» деп өтінемін, Шылбырына арманның. Үміт нəзік бала сынды, Аялауға үйренген. Күдік деген жанашырды, Арқада ұстап жүрдім мен... *** Жалт-жұлт еткен Жарқырауық дүние Жанарды қариды. Жалтырауықтың жалған күйі де, Жазған көңілге дариды. Сыртқы сұлулық көзіңді арбайды, Ішкі сезімдеріңді мас қылып. Уақыт көшін уақыт жалғайды, Өзегіне мұңнан тас түйіп. Бетперделер де жалықтырады, Сырты мен іші үндеспей. Гүлден көз жасы тамып тұрады, Қызығы болған бір кештей. Жүректер бос та, суық қой мүлдем, Ал, ерін күйіп жанады. Шынайы сезім адасып жүр ме, Бəлкім, алыстап барады... АСТАНА.

 Жаңа Жібек жолы

Алматы мен Тараздыѕ арасы «жаќындай» тїсті Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

«Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автобаны – еліміздің шетелдермен алыс-берісін көбейтіп, барыс-келісін тездету үшін салынып жатқан үлкен құрылыс алаңы. Сондықтан, бұл игілікті істі жаңа ғасырдың жаңа өмір арнасы деуге болады. Елбасы Н.Назарбаев бұл құрылысты: «Біз салуға кірісетін «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автожолы – тауарлар тасымалы үшін маңызды магистраль» деп атап көрсетуі де осы ойымызды дəлелдей түссе керек. Бүгінде осы батыс-шығыс күре жолының Жамбыл облысы аумағындағы 495,3 шақырымға созылатын бөлігінде үлкен жұмыстар атқарылуда. Өйткені, автобан бойында үлкенді-кішілі 22 көпір, 15 жол өткізгіш, 643 су ағатын құбырлардың құрылыстарын қатар жүргізу оңай шаруа емес жəне мердігер компаниялардан үлкен жауапкершілікті талап етеді. Жол жамылғысының қатты мəндегі серпінділік қуаты 13 тонна салмаққа есептелгендіктен бұл да техника мен адам күштерін қосқанда қомақты қаржыны жəне материалдық ресурстарға зəру. Мысалы, мамандардың есептеуінше, облыс аумағынан өтетін батысшығыс жолының құрылысы үшін 17 миллион тонна құм, 3 миллион тонна цемент, 34 мың тонна битум жəне ірі көлемде темірбетон бұйымдары қажет екен. Дəтке қуаты, бүгінде Жамбыл облысында тас, құм жəне шағыл карьерлері мен асфальт-бетон зауыттары, ұсақтағыш-сұрыптағыш

қондырғылар жеткілікті. «Құрылыс құрастырмалы зауыты серіктестігі», «Имсталькон» АҚ, «Жамбыл металл құрастыру зауыты» филиалы жəне «Таркон» серіктестіктері металл құрастырмаларына деген сұраныстарды да өтей алады. Бетон бұйымдарын əзірлейтін

«Жамбылхимстрой», «Керамик инвест» жəне «Ғимарат-Тараз» серіктестіктері сияқты жиырмаға жуық кəсіпорындар да ғасыр жобасына хал-қадерінше атсалысуға дайын. Бүгінде «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» жобасы бойынша облыс арқылы көптеген шақырымдарға созылатын астам асфальтбетон мен цементбетон төселді. Сөйтіп, күре жолдың облыс аумағындағы барлығы 495,3 шақырымының 310 шақырымнан астамы пайдалануға берілді. Ал жол сапасы өте жақсы, онда автокөліктердің бір-біріне кедергі жасамай озуына, бір-біріне қауіпті жағдай туғызбай ерсіліқарсылы жүйткуіне барлық жағдай жасалған. Жол бойындағы ескертпелер, белгілер, түнде жарқырап

көрінетін сақтандырғыш құралдар, аялдамалар, қайырылма бұрылыстар, көпірлер, айналма өткелектер, су ағатын құбырлар, қысқасы, жолаушы автокөлігіне не қажеттің бəрі халықаралық талапқа сай. Алматыға бағыт алған автокеруендер бұрын Меркі мен Қордай арасын жалғайтын тіке жолды пайдаланатын. Осы жолдың біраз бөлігі Қырғыз елі шекарасына тиесілі болғандықтан, жолаушылар оңтүстік астанаға біраздан бері Шу ауданы арқылы қатынай бастаған. Бұл жағдай жолды өз кезегінде біршама ұзартқан. Жақында Меркі мен Қордай арасын жалғайтын бұрынғы тіке жолдың жаңа баламасы төселіп бітті. Сонымен бірге, Шу өзенінен ұзындығы 125 метрге жуық үлкен көпірдің құрылысы да аяқталды. Бұл ауқымды тірлік Алматы қаласына Шу ауданы арқылы қатынап жүрген жолаушылардың сапарын 57 шақырымға қысқартып, «айналма жолдың» азабынан құтқарды. Меркі мен Қордай арасындағы осы күре жол болашақта төрт жолақты болады. Бірақ, əзірге оның бір бағыты, яғни екі жолағы ғана пайдалануға беріліп отыр. Ал қалған жолақтары үстіміздегі жылы толық аяқталмақ. Ендігі үлкен міндет, «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» транзиттік дəлізінің облыс орталығы – Тараз қаласын айналып өтетін 65 шақырымдық бөлігіне үлкен еңбек қарқынымен кірісу болып табылады. Ал жолшылар оның құрылыс жұмыстары жақын күндері басталады деп отыр. Жамбыл облысы.


«Егемен Қазақстан».

ағарту ісінің үздігі атанған байырғы ұстаз Гүлбаршын Берденованың «Көктем вальсі» биін тамылжыта билейтіндігіне тоқталыпты. Сонымен қатар, ұстаздың əлі күнге дейін белсенді еңбек тен қалмай «Сəн» сау да орталығында менеджер қызметін атқаратындығы жазылыпты. Біз Көкеш апай деп атап кеткенімізбен ұстазымыздың шын аты-жөні – Гүлбаршын Оспанқызы Берденова. Жетінші сыныпта бізге сынып жетекшісі болып келгенде апайымыз жиырма тоғыз жаста екен. Өте бір талғаммен киінетін сəнқой, нəзік те талдырмаш, іші-сырты бірдей əдемі де, жарасымды жан. Қай ортада жүрсе де айналасын жайнатып жүретін, өзі де сол ортаның қырмызы қызыл гүліндей ерекше көзге түсіп, жан-жағына əдемілік нұрын шашып тұратын адамдар болады ғой. Апайымыз дəл осындай болатын. Ол кісі біздің жанымызды эстетикалық сұлулыққа тəрбиеледі. Бізге өз жүрістұрысымен үлгі көрсетіп отырды. Біз сынып оқушылары ұстазымыздың осындай болып жолыққандығын мақтан тұтып, басқа сыныптың оқушыларына шекемізден қарап, ұстазымызды туған əпкеміздей көріп жүретінбіз. Расымен де, Гүлбаршын апай бізге сол тұста бірге туғанымыздай қамқор болған екен-ау. Əр оқушының үсті басына, жүріс-тұрысына дейін мəн беретін. Рухани тұрғыдан бай болуымызды қалайтын. Өзіңді өзің үнемі жетілдіріп отыруыңның қажеттігін айтып, үнемі жақсылыққа баулитын. – Ертең-ақ мектеп бітіріп, үлкен өмір жолына қадам басасыңдар. Демек, ертеңгі күні кім боламын, қандай мамандық таңдаймын дегенді қазірден бастап ойланыңдар. Үлкен өмірді, жақсы дүниені армандаңдар жəне соған ұмтылыңдар. Егер кедергіге кез болсаңдар, соған бола жасып қалмаңдар. Өзінің өмірлік бағытын жиі өзгертетін адамдар биік шыңға шыға алмайды. Өйткені, қамшының сабындай қысқа ғұмырда біраз уақытын босқа жоғалтады. Өмірді қателеспейтіндей етіп, мəнді де сəнді өткізудің жолын осы бастан ойланыңдар, – деп ақылын айтатын.

Ойлап қарасақ, содан бері де отыз алты жыл уақыт өтіп кетіпті. Ал мына суреттегі Көкеш апай болса, қазіргі алпыс сегізге келген жасына қарамастан сол баяғы жас күніндегідей сындарлы да сымбатты көрінеді. Егер ұстазымыздың өмір жолына аздап қана көз жүгіртетін болсақ, ол кісі 1945 жылы Зайсан ауданында дүниеге келіпті. 1963 жылы мектепті бітірісімен Шілікті орта мектебіне аға пионер жетекші болып қызметке орналасады. 1964 жылдан бастап Зайсан ауданы, Қарабұлақ ауылындағы Абай орта мектебінде тəрбие жөніндегі ұйымдастырушы, тарих пəнінің мұғалімі бола жүріп, Алматы қыздар педагогикалық институтына сырттай оқуға түсіп, оны тəмамдайды. Осы кезде бізге сынып жетекшісі болып тағайындалған екен. Апайдың қоғамдық өмірдегі белсенді ұстанымын ерекше атап көрсетпекпіз. Мектепте көптеген қоғамдық жұмыстарды атқаратын. Газетжурналдарда мұғалімдердің іс-тəжірибесін жариялап отыратын. Кейіннен өзі де бай тəжірибелі əдіскер ұстаз биігіне көтеріле білді. Абай атындағы орта мектепте ұстаздық қызмет ете жүріп апайымыз Абай Кемелбаев атты білімді де білікті азаматпен отбасын құрап, мұнан кейін Абай ағамыздың қызмет бабына байланысты ауданның əр мектебінде еңбек етті. Қандай мектепте істемесін үнемі алдыңғы қатарда болды жəне жай жүрмей өзі жұмыс істеген мектептердің барлығында сол мектептің тарихына зер салып көптеген құжаттарын жинастыра жүреді екен. Осы мол мұрағаттар кейінен кəдеге асып «Ұстаз – елдің тірегі, мектептің жүрегі» атты Зайсан ауданындағы білім саласының тарихы мен бүгіні туралы энциклопедияға бергісіз үлкен еңбектің өмірге келуіне жол ашар болды. Аудан тарихында еңбек еткен бірнеше мың мұғалімнің, барша мектептің деректерін қамтыған, бірнеше жүз суретті жинақтаған көлемі 50 баспа табақтай осы үлкен кітап Зайсан ауданының əкімі Серік Зайнулдиннің қолдауымен ел Тəуелсіздігінің 20 жылдығы қарсаңында жарық көрді. Оны құрастырған, жалпы, Зайсан ауданының халқы мен оның тарихы туралы көптеген кітаптар жазған белгілі зерттеуші Қалибек Алтыбаев осы кітап туралы өзінің алғысөзінде былай дейді: «Бірде маған Қазақ КСР оқу-ағарту ісінің үздігі, əдіскер ұстаз Гүлбаршын Берденова жолығып, «Қалибек аудан ұстаздары туралы кітап жаз, менің осы жөнінде жинаған көптеген деректерім бар, соны саған берейін» деп ұсыныс жасады. Сөйтіп, біраз ойланып, ақылдасып барып осы жауапты жұмысты қолға алдық» депті. Иə Зайсан ауданының білім саласында қырық жылдай еңбек еткен біздің апайымыздың өзі қазіргі күні шежірелі тарих секілді. Бірақ, соған қарамастан еткен еңбегін ешкімге бұлдамай, қоғамға пайдалы қызметін одан əрі жалғастырудың үстінде. Апайымыздың осы белсенділігіне біз де тəнті болдық.

ƏЗІЛ - ОСПАЌ, СЫН - СЫЌАЌ

«КЕМПІР КЇРЕС»

Қаланың «шіріген байы» Қырлаубай – ала да біледі, бере де біледі. Ол «бизнесті» баяғы да-ақ бастап кеткен. Тасы өрге домалап, жұмысы егіздепсегіздеп, қоздайтыны қоздап, құлындайтыны құлындаған. Сəл айтсақ, үш қалада үш «коттеджі», бес балада бес «джипі» бар. Обалы не керек, амалын тауып, өз ағайын-туыстарын «Көл-көсір» деп аталатын тойханасына жинап алып, жиын өткізетіні жəне бар. …Бүгін тура əйелдер мереке сі күні Қырлекең Байбол ат ты немерелі болып, соның қарын шашын алып, дүркіретіп той жасады. Шақырылған да, шақырылмаған да келіп жатыр. Бұған қабақ шытып, мыңқ ететін Қырлекең бе, жарықтық. Тойханасындағы дастарқан басы саналуан тамақтан есі кетіп, есінеп тұр. Шамасы бір екі сағатта шай ішіліп, асаба да айқайын салып тынды. Үзіліс кезінде ойын-сауық басталды. Тойхана алдындағы алаңқайға көпшілік көңілдене жиналып əуенге қосылып билей жөнелді. «Бөріктілер» жағы шылымын шегіп, əңгімесін əңгірлетіп тұр. Əлден уақытта əуен кілт ты на қалды да, ортаға асаба шығып: – Ал, тойшы қауым, мына Байбол жанның тойынан Қырлекеңнің аянып қалар жайы жоқ. Қазір бір тосын жаңалық – «кемпір күрес» басталады. Соған бір кісідей қатысып, аналардың да күш қайратын көрелік. Ал, қанеки кім бар? – деді. – Беретін сыйлығы қандай? – деп бір кемпір саңқ ете түсті. – Ойбай-ау, ұмытып тұр екем, «түйе палуан» кемпірге жүз мың теңге, ал былайынша қарсыласын қапсыра жыққан кемпірге елу мың теңге….?

Жұрт гу-гу. – Қыз-келіншектерге күресуге болмай ма? – деді сары қарын тартқан, көзін жыпылықтата беретін бір əйел. – Ол да болады. Бірақ əуелі «кемпір күрес» болуы керек. – Жаңағы жүз мың беріле ме? – деп түйенің жарты етіндей бір кемпір алға шықты. – Ойбай, о не дегенің, ақша мынау, – деп Қырлаубай бумабума ақшаны үстел үстіне сарт еткізді. Кемпірлер: «Сен шық, сен шық, далада жатқан жүз мың, елу мың жоқ» деп бірін-бірі итермелеп, қыздырма сөздер айтты. Бір сəтте ортаға ырсылдай басып жаңағы дəу кемпір шықты. – Шеше, салмағыңыз қандай еді? – деді асаба. – Бұрын 122 кило тартатын едім, қазір етіміз қашып қартайып қалдық қой. – Апырай, сізбен күресуге кемпірлердің жүрегі дауаламай тұр ау. – Мен өз салмақ дəрежем бойынша күресемін. – Мынау сияқты қатқан қатпыштармен күреспеймін, – деп, жасы өзі құрыптас бір кемпірге қарап тарқылдап кеп күлді. Анау да намысқой екен: – Кемпір болсаң күреске кел, ал «сампыр» болсаң онда қоя қой, жеңілгенің, – деп ол ортаға шықты. Екі көзі үстел үстіндегі он мыңдықтарды жеп барады. Екі кемпір қол алысты. Бір-біріне менсінбей қарайтын сияқты. Алаңға үлкен екі кілем жайылып, белге байлайтын жібек орамалдар да келіп қалды. – Ал, шешелер, күрестің тəртібі – бір-біріңнің шаштарыңнан тартпайсыңдар, тістемейсіңдер, тепкілемейсіңдер, ал қал ған тəсілдеріңді өздерің білесіңдер, – деп асаба ескертіп жатты.

Екі кемпір ұстасып, дəуі қатпыш кемпірді лақтырып жібергісі келіп, көтеріп-көтеріп қояды. Бірақ анау тырмысып болар емес. Кей ретте құшағы жетпейді. Тек белбеуден айрылмайды. Дəу кемпір шалайын дейді, мүмкіндігі келмейді. Қарсыласы оның аяғын теуіптеуіп қалады. Зіл балтыр былқ еткені болмаса, əсері жоқ. Арада бес-алты минөт өтті. Екеуі жау жағаласқа түсті. Енді бір сəтте дəу кемпір қарсыласын кеудесінен сығып, кілем үстіне алып ұрып, өзі де оның үстіне құлап түсті. «Жауырының жерге тиді ме?» деп айқайлап, астындағының үстінен түспей қойды. Қатпыш кемпір құлаған бойы бақырып-шақырып елді көшірді. Өздігінен тұра алмаған дəу кемпірді екі жігіт барып тұрғызып алды. – Оң жақ қабырғам сынды-ау деймін, бірдеме сатырлағандай болды, – деп қатпыш кемпір сандырақтап, ол жатыр. Сол сəтте қайдан келгені белгісіз бір сынықшы əйел пайда болып: «Бұл кісінің төрт қабырғасы сынған екен, біраз күн емдейміз, əлі-ақ жазылып кетеді», – деп жұбатты. Алқынып, екі иінінен демалып отырған дəу кемпір: – Ə, Қырлаубайжан-ай, адам-қара құрып қалғандай кемпірлерді жағаластырған сенікі асып-тасқандық, балашағаның алдында ұятқа қалған біздікі де жүзі қаралық болды. Анау жүз мың теңгені мына қабырғасы қақырап қалған құрдасыма қидым, – деп балпандай басып бір бума ақшаны кемпірдің қой нына тықты. Қатпыш кемпір оның қолын қаққан жоқ.

– Мен бейбақ бір күйеуім үшін өмір сүріп жүрмін десем болады. Денсаулығын ойлап – арағын қойғыздым, темекісін тастаттым. Майда-шүйдеге бола жүйкесі түтілмесін, ашуланбасын, күйіп-піспесін деп футбол, бокс, хоккей дегендерді көргізбейтін болғанмын. Тамағын дер кезінде ішіп тұрсын деп, қалай жұмысы бітті ертіп əкеп үйде отырғызатынмын. Оның асқазанын ойлап: қуырылған, майлы тамақты, ащы атаулыны, ең аяғы тəттіге дейін тыйып, татырмайтынмын... Бəр-бəрін сол үшін жасап жарғақ құлағым жастыққа тимеуші еді... Е, ол антұрған, мұныма ризашылығын білдірмек түгілі, менімен тұра алмаймын деп ажыраспақ...

*** – Теңізге демалуға бара жатып қара көйлек апара жатқаның не?! – Бəріне дайын болған жөн. Күйеуім малту жағынан мақұрым еді... *** Өкініш: – Сен өткен аптада ғана тұрмысқа шыққан едің ғой, не үшін ажырасып кеттің? – Ол банктен үлкен несие алған болып шықты. *** Құрбылардың əңгімесінен: – Неге көңілсізсің?

Маңғыстау облысы.

«Біз кемпіріміз екеуміз бөлек бөлмеде ұйықтаймыз. Ас-ауқатты да бөлек ішеміз. Ең аяғы бір жылғы демалысымызды да əр кезеңге алып жеке-жеке демалып келеміз. Айтпағым, өстіп біз отбасымыздың бүтіндігін сақтап келеміз».

– Əйеліңнің үлкен бастық болғаны қиын болады екен... – Неғып? – Күнде ертең ерте оянып, жуынып-шайынып үйде қарсы ұшырассаң болды: «Азамат, сіз маған келіп тұрсыз ба?» дейді де тұрады.

Əйелдер «əлдиі»

*** Əріптес келіншектердің əңгімесінен: – Кеше Дубайда демалып жатқан күйеуім хабарласты. – Сағындым дей ме? – Иə, «мен бəрібір сені ғана сүйемін» дейді.

Қазыбек ƏШІРБЕКҰЛЫ, ҚЫЗЫЛОРДА.

Ауылдың айтқыштары

«Ќўрметтіѕ» тїрі Ауыл дүкенінде Жұман деген кісі дүкенші болып қызмет істейтін-ді. Ол құрдастарына өзінің іні-келіндеріне сыйлы екендігін айтып үнемі мақтанады екен. Бірде ойында ештеңе жоқ жас келіндерінің бірі дүкеннен сауда жасап тұрып: – Қайнаға, сабын орайын деп едім, жаман-жұман қағазыңыз жоқ па? – депті. Келін кеткеннен соң дүкеншінің құрдастары: – Келіндерің сыйлайды-ақ екен. Атыңды да тіке атай салмай, «Жаман-Жұман» деп үлкен «құрмет» көрсеттіау, – деп қағытатын көрінеді.

Меніѕ əйелім – металлист

Менің əйелім – металлист, Басы толы қоңырау, Ал омырау... Онда да не бір, Сыңғыр қаққан темір..... Алқасы да, арқасы да, Тіпті қалтасы да темір. Міне, өмір! Белбеуі де, Əмиянының ернеуі де, Сөмкесі де, Алқымы, желкесі де – Сақырлаған металл. Қайтесің, күйеуінің еркесі де! Қабағына да, тамағына да, Шалбарының балағына да, Мұрынға, кіндікке де, Белдікке де, Жалтыратып темір желімдейді, Желімдеуден ерінбейді. Шашбауы да, Тамақ ішіп жүрген астауы да темірден, Əңгімесінің аяғы, бастауы да темірден. Ашуланғанда мойнындағы шынжыры, Құлағындағы сырғасының сыңғыры,

«Шын жыласа, соқыр көзден жас шығатыны» рас көрінеді. Нарықтың енді басталған кезі. Қолайлы жұмыстың ретін келтіре алмаған Сағын амалсыз газет сатуға шықты. Сарыжағал, сканворд газеттерді арзан бағаға алады да базар жағалап саудалай береді. Үстінде өзіне бірдеңе қалады. Жұрттың бəрі газет ала бермейді, сондықтан, жарнамасын қатырып айтуды үйренді. – «Қызық газет», «Күн мен түн», «Махаббат» газеттері бар. Екеуара бір махаббат кімге қажет?!», – деп

жағы бір тынбай жүргені. Кейбіреулер осындай сөздері үшін де күлісіп, сауда жасап қалады. Бірде базар ішінде кездескен құдашасына да, «Екеуара махаббат... қызық», – деп зарлай беріп еді, ол: – Аға, үшеуара махаббат жоқ па, біз – бəйбіше, тоқал жəне байымызбен үшеу емеспіз бе? – деп сөзден тосса бола ма?! Нұрмахан ЕЛТАЙ. Қызылорда облысы.

Отбасындаєы «ошаєан» Күйеуі əйеліне: – Туған күніңе қандай сыйлық алғың келеді? – Білмеймін, қандай сыйлық болса да «мəссаған, мынау керемет «Мерседес» қой!» дейтіндей болса...

Əйелі күйеуіне: – Жаным, сен маған үш сөзден тұратын сиқырлы сөйлемді айтпай кеткеніңе біраз болды ғой. – Қандай? – «Дүкенге барып қайтайық».

Көзілдірігіндегі темір шылбыры, Бəрі, бəрі... Қойшы, құдай одан дау естірмесін, Өзі қозғалғанда Патшаның қызы мінген пəуескі дерсің. Сыңғырлап, сақырлап кетеді. Ондайда апат біздің үйге Жақындап, жақындап, Тісіміз тісімізге тимей Сақылдап, сақылдап кетеді. Мінезі де тас - металдай, Екі беті бетондай, Ашуы жарылатын атомдай түнереді. Сырттаған адам күлер еді, Біз күлмейміз, Себебі темір ілген білегіне, Темірдей тілегі Сай болып барады. Бəрі ештеңе емес, Жұп-жұмсақ жүрегі Нағыз металға айналып барады. АЛМАТЫ.

Толымбек ƏЛІМБЕК.

Т

Мəні кеткен махаббат

– 8 наурыз ғажап мереке! Əттең, тез бітіп қалатыны қынжылтады...

– Жігітім бір тал гүл сыйлады да, «осы гүл солғанда оралармын» деп кетіп қалды. – Үш-төрт күнде келіп қалар? – Қайдағы, ол маған пластмассадан жасалған гүл беріп кетті емес пе?

Əзірбайжан ҚОНАРБАЕВ.

- Мерекеѕмен, жаным!

Мойындау

тін тамақ жей ен. , қытайдыңтыныштандырады ек бе ің ес іл Б алдына і – н де ке ен үй лг ж ке ы беріп таяқшаларкүйеуің жұмыстан аш на таяқша – Онда сен йып, қасықтың орны макарон қо көрші. уршет, *** еркектер, ф рден н ге ре сі ім нде – Күл л шоғы деге қошемет, гү р актри. м шаршады ңе қарағанда, құдды бі – Сенің сөзі ң... са сияқтысы лдырламас *** ыдыс-аяқ сы де ін іш й Ү – еу керек? үшін не іст лық ыдыстарды ка и ст – Пла рыс. қолданған дұ

КIТАП ТIЛIМЕН СҐЙЛЕСЕМ...

Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

CӨЗ СОЙЫЛ

Суретті салған С.КОРСУН.

Жаны сўлу жаќсы ўстаз Ел жақтың хабарын біліп тұру үшін Шығыс Қазақстан облысындағы Зайсан ауданының ресми сайтына кіріп тұратын əдетіміз бар. Сол əдет бойынша бір кіргенімізде бір суретке көзіміз түсе кетті. Сахна төрінде қазақтың ұлттық киімін киген бір əдемі жан өз өнерін көрсету үстінде. Жазбай таныдық. Өзіміздің Көкеш апайымыз. Жетінші сыныптан бастап бізге сынып жетекшісі болып, үлкен өмір айдынына аттандырып салған ұлағатты ұстазымыз. Сурет астындағы шағын хабарда облыста ардагерлер көркемөнерпаздары ұжымдарының байқауы өтіп жатқандығы туралы, оған Зайсан аудандық соғыс жəне еңбек ардагерлерінің «Бəйтерек» ансамблі қатысу үстінде екендігі айтыла келеді де осы ансамбльдің белді мүшесі, Қазақ КСР оқу-

7

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

ерлеп-тепшiп Мұхтар Əуезовтiң «Абай жолымен» жаяулатып келе жатқанмын. Алдымнан Сəбит Мұқановтың «Ботагөзi» кездесiп қалды. Бұтында джинси, аузында темекi. Кiндiгi көрiнiп тұр. Бiртүрлi жақтырмадым, жанынан жым-жырт өте бердiм де, Əзiлхан Нұршайықовтың «Махаббат, қызық мол жылдарын» бастағым келiп кеттi. Əлде Сəкен Жүнiсовтiң «Ақан серiсi» болайын ба? Темекiсiн тастаса, жақсы қыз болар деген оймен: – Сайын Мұратбековтiң «Менiң қарындасымы», қайдан келесiз? – деп сұрадым. – Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекетiнен», – дедi қыз темекiсiн лақтырып жiберiп. – Қазақтың қарагөзi темекi шексе, қазаққа Тахауи Ахтановтың «ҚаҺарлы күндерi» келген екен де... – Жақтырмасаңыз, Əбдiжəмiл Нүрпейiсовтiң «Қан мен терiндей» болып неғып тұрсыз, кете берiңiз. Қыз бұрылып кете берiп едi, Мұқағали Мақатаевша: «Отыздан асып барамын...» – дедiм. Ол маған Бейiмбет Майлиннiң «Сексен сомын» беретiндей жымың етiп, Чеховтың «Шие бағында» жүргендей жайраң қақты. Маған да Зейнолла Қабдоловтың «Ұшқыны» тиiп, ол «Жалынға» айналып, жүрегiм алып-ұшып, Тұтқабай Иманбековтiң «Тұт ағашының көлеңкесiнде» қалғандай күй кештiм. Өзi Жаяу Мұсаның «Сұрша қызындай» сұлу екен. Iлияс Жансүгiровтiң «Құлагерiндей» осқырынып алып, қыздың қолынан ұстадым. Ол кет əрi емес екен. Содан Мархабат Байғұттың « Машаттағы махаббаты» басталды да кеттi... Қарағанды облысы.

Мїйісті жїргізетін Берік САДЫР.

Кеңес БОЗДАҚБАЕВ.


8

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

«Тікўшаќтан секірген кез де болды» 39 жылда он мыңнан астам ананы босандырған акушергинеколог Қарлығаш МАЖИРИНОВАМЕН сұхбаттасқан едік. Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

– Шығыстың табиғаты тамылжыған, өзен-көлдер өрнектеген оң түстігінде Марқакөл деген ғажап жер бар, – деп əңгімесін бастады Қарлығаш. – Мен дүниеге келген 1951 жылдың күзінде егін мол шығып, аудан тұрғындары байлыққа бір кенеліп қалыпты. Əкем Зəкім Өкпебаев ерте кезден атқа мініп, қызмет баспалдақтарымен өсіп отырды. Соңғы жылдары аудандық бақылау комитетін басқарды, ал анам Күлпарзан ғұмыр бойы сатушы болды. Əкем мен анам менің дəрігер боламын деген арманымды жүзеге асыруға батасын берген соң 1968 жылы Семей медицина институтының акушергинеколог факультетіне оқуға түсіп, 1974 жылы жолдамамен елге оралдым. Катонқарағай ауданының тумасы, Алматы медицина институтының тіс дəрігері факультетін аяқтаған

Социал Мажыра екеуіміз шаңырақ құрып, сол жылы Катонқарағай аудандық ауруханасына қызметке орналастым. Катонқарағайдың табиғаты ғажап бол ға нымен онда өмір сүру оңай еместігіне көз жетті. Қыс түссе болды, жолдар жабылып, босанатын əйелдерді аудан орталығына жеткізу мұң. Сенесіз бе, қалың қар мен жолдардың жабылып қалуы салдарынан тікұшақ қонатын жер таба алмай, қиналып жатқан екіқабат əйелдерге жедел жету үшін парашютсіз тікұшақтан 15 метр биіктіктен секірген кез де болды. Ұмытпасам 1976 жылдың арқыраған ақпаны болатын. Катонқарағай мен Зырян ауданының ортасындағы таулы жерде Н.Кильтер деген азамат омарта ұстап отырды. Бір күні Кильтердің жұбайы толғақ қысып, қатты қиналып жатыр деген суыт хабарды ести сала тікұшақ шақырттық. Кеңес кезінде обалы нешік, «Санавиация», «Өрттен қорғау», «Аңшы инспекциясы» деген қызмет түрлерінде тікұшақ жетіп артылатын. Іле-шала жетіп келді. Омарташы белгі бергенімен тікұшақ арлы-берлі айналып қона алмады.

Тікұшақ командирі кері бұрылып қайтуға ыңғайланған кезде «егер біз көмек көрсетпесек ана қиналып қайтыс болып кетеді. Қалай да жету керек» дедік. Командир көпті көрген тəжірибелі ұшқыш екен, «бір ғана амал бар, төменге секіріңіздер» деді. Қалжыңдап тұр ма деп бетіне қарасақ, ондай ниеті байқалмайды. Ақыры тікұшақ бес қабатты үйдің биігіндей төмендеген кезде əуелі алып келген дəрі-дəрмегімізді лақтырып, қалың қарға топ ете түстік. Қысылған кезде

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 26 наурызында сағат 11.00-де республикалық меншіктегі нысандарды сату жөнінде ашық аукцион өткізу туралы хабарлайды. Аукцион өткізілетін мекенжай: Астана қ., Əуезов к-сі, 14. Аукционға сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша меншік құқығын сатумен қойылады: Лот 1. «Паз 32051» маркалы автокөлік, м/н Z 430 RE, 2002 жылы шығарылған, қозғалтқыш № 21028379, қорап № XIM32051R20007785, баланс ұстаушы – «Республикалық құқықтық ақпарат орталығы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Орынбор к-сі, 8. Бастапқы баға – 6 253 000 теңге, ең төменгі баға – 312 650 теңге. Лот 2. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік, м/н Z 358 DA, 2003 жылы шығарылған, қозғалтқыш № AZM109787, қорап № WVWZZZ3BZ4P043487, баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің шаруашылық басқармасы» РМК, мекенжай: Астана қаласы, Бигелдинов к-сі, 10а. Бастапқы баға – 9 726 000 теңге, ең төменгі баға – 486 300 теңге. Лот 3. «Volkswagen Santana 3000» маркалы автокөлік, м/н Z 818 CB, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № BKT010327, қорап № LSVJN133442241312, баланс ұстаушы – «Ұлттық аккредитациялық орталығы» РМҚК, мекенжай: Астана қаласы, Жеңіс д-лы, 16/1. Бастапқы баға – 4 236 000 теңге, ең төменгі баға – 211 800 теңге. Лот 4. «Volkswagen Passat» маркалы автокөлік, м/н Z 267 RN, 2004 жылы шығарылған, қозғалтқыш № BBG051311, қорап № WVWZZZ3BZ5P003891, баланс ұстаушы – Қазақстан Республикасы Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі, мекенжай: Астана қаласы, Сейфуллин к-сі, 73. Бастапқы баға – 7 099 000 теңге, ең төменгі баға – 354 950 теңге. Өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне 2013 жылғы 26 наурызда сағат 10.00-де аяқталады. 130 000 теңге мөлшеріндегі кепілді жарна Астана қаласының мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына есеп-айырысу есеп-шотына төленеді: KZ880705012170181006, БИК KKMFKZ2A, БИН 120340010824 Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Астана қаласы бойынша қазынашылық комитетіне, СТН 620300352948, КБЕ–11, КНП-171. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) Қағиданың қосымшасына сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінімді; 2) Жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны салықтық есепке қою фактiсiн растайтын салық органы берген құжаттың көшiрмесi не аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін, сондай-ақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын; құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін жеке тұлғаға бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; заңды тұлғалар үшін: жарғының жəне заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлігінің нотариалды куəландырылған көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде

көрсете отырып, заңды тұлғаны салықтық есепке қою фактiсiн растайтын салық органы берген құжаттың көшiрмесi не аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін, сондайақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін заңды тұлғаға бір жұмыс сағаты ішінде қайтарып беріледі; 3) кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы сауда-саттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4) заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондайақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзінді-көшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар қазақ жəне/немесе орыс тілдеріндегі нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Сауда-саттық өткізу мен аукционға қатысу үшін өтінімдер қабылдау мына мекенжайда жүргізіледі: Астана қ., Əуезов к-сі, 14. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион өткізу ережесі мен жеңімпазды анықтау шарты Аукционшы жекешелендірілетін нысанның бастапқы бағасын жариялайды жəне оны жарияланған қадаммен төмендетіп жаңа баға жариялайды. Аукционшы жарияланған баға жағдайында бірінші болып аукциондық нөмір көтерген қатысушының нөмірін атайды, балға ұрумен оны жекешелендірілетін аталған нысанның жеңімпазы деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендірілетін нысанның ең төменгі бағасын жариялаған кезде қатысушылардың бірде-біреуі аталған жекешелендірілетін нысанды сатып алуға тілек білдірмесе, онда жекешелендірілетін бұл нысан сауда-саттықтан алынып қалады. Егер баға жарияланған сəтте бір мезгілде екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, онда аукционшы бағаны жеңімпазды анықтау сəтіне дейін тіркелген қадамның шамасына қарай арттырады. Жарияланған қадам голланд əдісі бойынша сауда-саттықтың белгіленген қадамына тең болуы қажет, бірақ ол арттыру жағына қарай болғаны жөн. Егер бағаны көтеру кезінде бір мезгілде өз нөмірлерін көтеруші сауда-сатыққа қатысушылардың бірде-біреуі оны ұлғайтылған баға бойынша сатып алғысы келмесе, онда аукционшы жеребе тастау түріне жүгінуге хақылы. Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты мына телефондар арқылы алуға болады: 8 (7172) 32-13-33, 32-44-82 жəне www.gosreestr. kz сайтта.

қорқыныш ұмытылып кетеді екен, сонымен омарташының əйелін аман алып қалдық. Өкінішке қарай, əйел түсік тастады. Тікұшақ қонған жерге ат-шанамен жетсек, қараңғыдан қорқып ұшқыш жігіт қайтып кетіпті. Дастан деген ұлым 3 айлық болатын, баламды емізе алмайтын болдым деп айдалада еңіреп жылағаным есімде. Ол кезде біз өзімізден гөрі басқалардың тағдырына көбірек алаңдаушы едік. Əйтеуір ертеңінде ұшқыш жігіт келіп, аудан орталағына жеткізді. Айта кетейін, сол Дастаным əкесі екеуіміздің жолымызды қуып, дəрігер болды. Катонқарағайда жеті жылда мыңға тарта ананы босандырдым. Күн-түн демей алдыңғы шепте тұрдық. Қарлығаштың қызметіне облыс тұрғындары ерекше разы. 1983 жылы Өскеменге келіп, қалалық ауруханада акушер-гинеколог, бөлім меңгерушісі болды. 1993 жылдан облыстық перинаталды орталықта дəрігер, сосын облыстың бас гинекологы қызметін жемісті атқарды. Соңғы төрт жылдан бері «Ана мен бала орталығы» мемлекеттік мекемесі бас дəрігерінің орынбасары

қызметін атқарып келеді. «Ана мен бала орталығы» жайлы айтып берсеңіз», – деп сұрадық біз одан. – Мұндағы қызметкерлердің саны бір мыңнан асады. Орталықта жыл сайын 8 мыңнан астам əйелдер босанады. Босанатын əйелдерге бізде барлық жағдай жасалған, осында жатып емделеді, шетелдердің аса тиімді қондырғылары мен жабдықтарын пайдалану нəтижесінде сəбилердің шетінеу оқиғасы болған емес. Орталықта жыл сайын 50 мың адам тексеруден өте алады. Қазір бізде 14 мамандандырылған бөлім, 3 жансақтау бөлімі бар. 191 жоғары білікті дəрігер, 519 орта арнайы білімі бар қызметкерлер қызмет көрсетеді. «Ана мен бала орталығын» облыстық мəслихаттың депутаты, Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматы», «Құрмет» орденінің иегері, жоғары дəрежелі дəрігер Рая Жанғалиқызы Рахимова іскерлікпен басқарып келеді. Бізде қызмет ететін мыңнан астам қызметкерлердің 90 пайызы əйелдер. Əйел – өмірдің гүлі, ана! Ал аналар үшін ең басты байлық денсаулық. Дендеріңіз сау болып, еліміз гүлдене берсін, тыныштық пен бірлік, ынтымақ, ырыс тамырын тереңге жая берсін, – деп аяқтады сөзін Қарлығаш. ӨСКЕМЕН.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА ҚР Қаржы Министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Алматы қаласы мемлекеттік жəне жекешелендіру департаменті республикалық меншіктегі жылжитын жəне жылжымайтын мүлік нысандарын сату жөніндегі аукциондық сауда-саттық өткізу туралы хабарлайды I. Сауда-саттық 2013 жылғы 26 наурызда сағат 10.00-де мына мекенжайда өтеді: Алматы қ., Достық даңғылы, 134. Кепілді жарна – 300 000 теңге. Голланд əдісі Лот 1. « Толқын» кооперативінің 1992 ж.с. № 102 гаражы, жалпы алаңы 27,8 ш.м., орналасқан мекенжайы: Алматы қ., Казыбек би к-сі,191. Баланс ұстаушы – « Мемсараптама» РМК, бастапқы баға – 21 400 000 теңге, ең төменгі баға -1 049 000 теңге (нысанның алғашқы бағасы - 4 280 000 теңге). Лот 2. Тұрақжай, алаңы 48,2 ш.м., мекенжай: Алматы қ., Горная к-сі, 590Б. Бастапқы баға – 29 085 000 теңге ең төменгі баға – 1 996 000 теңге (нысанның алғашқы бағасы – 5 817 000 теңге). Назар аударыңыз! Сауда саттыққа қойылған жылжымайтын нысандар жер телімінің құнын есепке алусыз сатып алушы оларды заңда белгіленген тəртіпте кейіннен ресімдеумен сатылады. 2. Сауда саттық 2013 жылғы 26 наурызда сағат 11.00-де мына мекенжайда өтеді: Алматы қ., Достық д-лы, 134. Кепілді жарна – 40 000 теңге. Голланд əдісі Лот 1. Mercedes-Benz 280E автомəшинесі, 1996 жылы шығарылған, мем. нөмірі А 209 UD, қозғалтқыш № 10494212041371, қорап № WDB1240081F299361, Алматы қ., Панфилов к-сі, 139. Баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы Медициналық орталығының Орталық клиникалық ауруханасы» РМК. Бастапқы баға – 3 080 000 теңге. Ең төменгі баға – 302 000 теңге (нысанның алғашқы бағасы – 616 000 теңге). Лот 2. Mercedes-Benz 310 автомашинасы, 1993 жылы шығарылған, мем. нөмірі А 417 СН, қозғалтқыш № 10294510015924, қорап № WDB6020621P274610, Алматы қ., Панфилов к-сі, 139. Баланс ұстаушы – «Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы Медициналық орталығының Орталық клиникалық ауруханасы» РМК – бастапқы баға 3 145 000 теңге, ең төменгі баға – 309 000 теңге (нысанның алғашқы бағасы 629 000 теңге). Лот 3. Ваз-2107 автомашинасы, 1996 жылы шығарылған, мем. нөмірі К 196 КР, қозғалтқыш № 4157807, қорап № 0961340, Алматы қ., Ержанова к-сі, 52а. Баланс ұстаушы – «ҚР ІІМ Көліктегі Оңтүстік-Шығыс ІІД» ММ – бастапқы баға 314 000 теңге, ең төменгі баға – 31 000 теңге (нысанның алғашқы бағасы 62 800 теңге). Аукцион өткізу тəртібі мен саудасаттық жеңімпазын анықтау шарты Голланд əдісі бойынша. Аукционшы жекешелендірілетін

«АК Алтыналмас» акционерлік қоғамы (бұдан əрі - Қоғам) (Қазақстан Республикасы, Жамбыл облысы, Тараз қ., Қазыбек би к-сі, 111, 212-офис. БИН 950640000810, жазылу жолымен инвесторлардың шектеусіз шеңбері ортасында жарияланған жай акцияларды орналастыру туралы хабарлайды. Акцияларды мемлекеттік тіркеу күні: Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі 2010 жылғы 10 қаңтарда берген № А0445 куəлігі, ұлттық сəйкестендіру нөмірі KZ1C04450017. Орналастырылатын акциялардың саны мен түрі: 10 000 000 (он миллион) жай акция, оларға қатысты қоғам акционері артықшылықпен сатып алу құқығын жүзеге асырудан бас тартты. Бөлімшелер жəне лауазымды тұлғалар туралы мəлімет, ол арқылы акциялар шығарылымының проспектісімен немесе ол туралы өзге ақпаратпен танысуға болады: Қоғам басқармасының мүшесі К.К. Рахишов, анықтама үшін телефон 87273500200, мекен-жайы: Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Мұсабаев к-сі, 8. Акцияларды орналастыру бағасы жəне оларды төлеу туралы мəлімет: орналастыру бағасы бір жай акция үшін 3010 (үш мың он) теңге құрайды. Акцияларды сатып алу кезінде төлемақы қолма қолсыз нысанда теңгемен жүргізіледі. Бір өтінімнің ең төменгі көлемі – 10 000 000 (он миллион) жай акция. Өтінімдерді қабылдаудың басталу күні мен аяқталу күні осы хабарлама жарияланған күнінен бір жұмыс күні болып табылады. Акцияларды сатып алуға өтінімдер осындай күні сағат 9.00-ден 18.00-ге дейін қабылданады., Қоғамның қызметкері Айгерім Жақсыбаева мына мекен-жай бойынша: Алматы қ., Мұсабаев к-сі, 8, 3-қабат. Өтінімдер жазбаша еркін нысанмен екі данада беріледі, міндетті түрде көрсетумен: 1) инвестор сатып алуға ниетті акциялардың саны мен түрі; 2) тегі, аты (əкесінің аты болуы жағдайында), жеке басын куəландыратын құжаттың деректемелері, тұрғылықты жері, байланыс телефондары, инвестордың немесе оның уəкілетті өкілінің қол қоюлары, егер инвестор жеке тұлға болып табылса; 3) заңды тұлғаның атауы, тұрған жері, байланыс телефондары жəне мөрі, оның бірінші басшысының немесе Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес оның мүдделерін ұсынуға уəкілетті өзге тұлғаның қол қоюлары, егер инвестор заңды тұлға болып табылса. Қосымша хабарлаймыз, егер Қоғам жер қойнауын пайдаланушы болып табылса, жəне мемлекеттің орналастырылатын акцияларды сатып алуға артықшылықты құқығы бар, осыған байланысты өтінімдерді қанағаттандыру мақұлдауды алу жəне «Жер қойнауы жəне жер қойнауын пайдалану туралы» Қазақстан Республикасы Заңының талаптарына сəйкес, акцияларды мемлекет орналастыруға келісім (бұдан əрі – процедура) бойынша процедураларды жүргізу деңгейін жүзеге асырылатын болады. Қоғам процедураны орындау үшін инвесторға куəландырылған құжаттарды (немесе олардың нотариалды куəландырылған көшірмелері) тиісті түрде өтінімге тігуі қажет, мына мəліметтерді растайтын: заңды тұлғалар үшін – заңды тұлға ретінде мемлекеттік тіркеу жəне салық органдарында тіркеу туралы мəлімет, басшы жəне оның өкілеттіктері туралы мəлімет, оның үлеске қатысу (акциялар пакеттерінің) мөлшерін көрсетумен бірге қатысушылар (акционерлер) туралы мəлімет, заңды тұлғаның бағалы қағаздардың ұйымдастырылған рыногында бағалы қағаздардың айналымы туралы осындай қағаздардың жалпы санын көрсетумен бірге мəлімет, еншілес ұйымдар туралы мəлімет; инвестордың бұрынғы қызметі туралы мəлімет, оған мемлекеттер тізімін қосқанда, ол соңғы үш жыл ішінде өз қызметін жүзеге асырған, ал сондай-ақ қаржылық, техникалық, басқарушылық жəне инвестордың ұйымдастыру мүмкіндігі туралы, оған персоналдың біліктілігін қосқандағы мəліметтер; жеке тұлғалар үшін – жеке тұлғаны салық органдарында тіркеу туралы жеке басын куəландыратын құжат туралы мəлімет, кəсіпкерлік қызмет субъектісі ретінде тіркелуінің болмауы туралы, заңды тұлғалар туралы мəлімет, инвестор қатысушы (акционер) болып табылса, инвестордың бұрынғы қызметі туралы, оған мемлекеттерді қосқанда, соңғы үш жыл ішінде өз қызметін жүзеге асырғаны туралы мəлімет, сондай-ақ дипломдарының көшірмелері, түйіндеме, банктік шоттардан көшірме-үзінді, мекен-жай анықтамасы. Жоғарыда көрсетілген құжаттарды өтінімге тапсырмау Қоғамға берілген өтінімнен бас тартуға негіз береді. Қоғам көрсетілген процедураларды жүргізу үшін қосымша ақпаратты инвестордан талап ете алады.

нысанның бастапқы бағасын жариялайды жəне оны жарияланған қадаммен төмендетеді. Жарияланған баға жағдайында бірінші болып аукциондық нөмір көтерген қатысушы жекешелендірілетін аталған нысан бойынша жеңімпаз болып танылады. Егер аукционшы жекешелендірілетін нысанның ең төменгі бағасын жариялаған кезде, қатысушылардың бірде біреуі оны сатып алуға тілек білдірмесе, онда бұл нысан сауда-саттықтан алынып қалады. Егер баға жарияланған сəтте бір мезгілде екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, онда аукционшы жеңімпазды анықтау сəтіне дейін тіркелген қадамның шамасына қарай бағаны арттырады. Жарияланған қадам голланд əдісі бойынша сауда-саттықта белгіленген қадамға тең болуы қажет, бірақ ұлғайту жағына қарай. Егер бағаны көтеру кезінде бір мезгілде өз нөмірлерін көтерген сауда-саттыққа қатысушылардың бірде-біреуі арттыру бағасы бойынша оны сатып алуға тілек білдірмесе, онда аукционшы жеребе тастау рəсіміне жүгінуге қақылы. Жекешелендірілетін нысан бойынша сауда-саттық мынадай жағдайда болмады деп саналады, егер оны өткізу сəтінде пайдаланбаған кепілді жарнасы бар тіркелген тек бір қатысушы қалса, бұған сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықтарын қоспағанда онда жекешелендірілетін нысан жалғыз қалған қатысушыға сатуға рұқсат етіледі. Сауда-саттыққа белгіленген тəртіпте тіркеуден өткен жеке тұлғалар, мемлекеттік емес заңды жəне шетелдік заңды тұлғалар жіберіледі. Бір кепілді жарна бір лотты сатып алуға құқық береді. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1. Ережеге сəйкес нысан бойынша сауда-саттыққа қатысуға өтінім; 2. Жеке тұлғалар үшін: төл құжаттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны салықтық есепке қою фактісін растайтын салық органы берген құжаттың көшірмессі не аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін, сондай-ақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын; құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін жеке тұлғаға бір жұмыс күні ішінде қайтарып беріледі;

Заңды тұлғалар үшін: жарғының жəне заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы куəлігінің нотариалды куəландырылған көшірмесін, салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны салықтық есепке қою фактісін растайтын салық органы берген құжаттың көшірмесі не аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін, сондай-ақ ағымдағы шоттың болуын растайтын банктен анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейін заңды тұлғаға бір жұмыс уақыты ішінде қайтарып беріледі; 3. Кепілді жарнаның енгізілгенін растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшірмесін. Қатысушы саудасаттықтан кейін жүгінген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4. Заңды тұлға өкілінің өкілеттерін куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейін қайтарылып берілетін түпнұсқасын қоса бере отырып, заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін не заңды тұлғаның өкілі төлқұжатының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшірмесін ұсыну қажет. Акционерлік қоғамдар олардың акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтіндегі) үзіндікөшірменің түпнұсқасын ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар орыс тілінде аударылып нотариалды куəландырылған аудармасымен бірге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшірмелерін ұсынады. Аукционға қатысуға өтінімдер қабыл дау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен мына мекенжайда басталады: Алматы қ., Достық даңғылы,134, 206- бөлме жəне аукцион басталуға дейін бір сағат қалғанда аяқталады. Кепілді жарна Алматы қала сы мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаментінің мына депозиттік есепшотына төленеді: БИН – 120340013492, ИИК – KZ 250705012170180006 ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіне, БИК ККМFКZ2A, мекеме коды – 2170180, бенефициар коды – 11, КНП – 171 ( кепілді жарна мөлшеріне банктік қызмет төлемі кірмейді). Аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратты мына телефон арқылы алуға болады: (8727) 313-07-85.

Акционерное общество «АК Алтыналмас» (далее - Общество) (Республика Казахстан, Жамбылская область, г. Тараз, ул. Казыбек би, 111, офис 212. БИН 950640000810, объявляет о размещении объявленных простых акций среди неограниченного круга инвесторов путем подписки. Дата государственной регистрации акций: 10 января 2010 года Агентством Республики Казахстан по регулированию и надзору финансового рынка и финансовых организаций, свидетельство № А0445, национальный идентификационный номер KZ1C04450017. Количество и вид размещаемых акций: 10 000 000 (десять миллионов) простых акций, в отношении которых акционер общества отказался от реализации права преимущественной покупки. Сведения о подразделении и должностных лицах, через которых можно ознакомиться с проспектом выпуска акций или иной информацией о них: член правления Общества Рахишов К.К., телефон для справок 87273500200, по адресу: Республика Казахстан, г. Алматы, ул. Мусабаева, 8. Сведения о цене размещения акций и их оплате: цена размещения составляет 3010 (три тысячи десять) тенге за одну простую акцию. Оплата при покупке акций производится в тенге в безналичной форме. Минимальный объем одной заявки – 10 000 000 (десять миллионов) простых акций. Датой начала и датой окончания приема заявок является первый рабочий день от даты публикации настоящего сообщения. Заявки на приобретение акций принимаются в такой день с 9 часов 00 минут до 18 часов 00 минут, работником Общества Жаксибаевой Айгерим по адресу: г. Алматы, ул. Мусабаева, 8, 3-й этаж. Заявки подаются в письменной произвольной форме в двух экземплярах, с обязательным указанием: 1) количества и вида акций, которые намерен приобрести инвестор; 2) фамилии, имени (при наличии - отчества), реквизитов документа, удостоверяющего личность, места жительства, контактных телефонов, подписи инвестора либо его уполномоченного представителя, если инвестором является физическое лицо; 3) наименования, места нахождения, контактные телефоны и печати юридического лица, подписи его первого руководителя, либо иного лица, уполномоченного представлять его интересы в соответствии с законодательством Республики Казахстан, если инвестором является юридическое лицо. Дополнительно сообщаем, что Общество является недропользователем, и государство имеет приоритетное право на приобретение размещаемых акций, в связи с чем, удовлетворение заявок будет осуществляться после проведения процедуры по получению одобрения и согласования государством размещения акций (далее – процедура), в соответствии с требованиями Закона Республики Казахстан «О недрах и недропользовании». Для выполнения Обществом процедуры инвестору необходимо приложить к заявке надлежащим образом засвидетельствованные документы (либо их нотариально засвидетельствованные копии), подтверждающие следующие сведения: для юридических лиц - сведения о государственной регистрации в качестве юридического лица и регистрации в налоговых органах, сведения о руководителях и их полномочиях, сведения об участниках (акционерах) с указанием размера их долей участия (пакетов акций), сведения об обращении ценных бумаг юридического лица на организованном рынке ценных бумаг с указанием общего количества таких бумаг, сведения о дочерних организациях; сведения о предыдущей деятельности инвестора, включая список государств, в которых он осуществлял свою деятельность за последние три года, а также данные о финансовых, технических, управленческих и организационных возможностях инвестора, включая квалификацию персонала; для физических лиц – сведения о документах, удостоверяющих личность, регистрации в налоговых органах, наличии либо об отсутствии регистрации в качестве субъекта предпринимательской деятельности, сведения о юридических лицах, участником (акционером) которых является инвестор, сведения о предыдущей деятельности инвестора, включая список государств, в которых он осуществлял свою деятельность за последние три года, а также копии дипломов, резюме, выписки из банковских счетов, адресная справка. Непредоставление вышеуказанных документов к заявке дает Обществу основание отклонить поданную заявку. Общество может затребовать у инвестора дополнительную информацию для проведения указанной процедуры.

«Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы мына мүліктерге сауда-саттық жариялайды: Лот №1 - Тігін цехы (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 990,3 ш.м., өндірістік тұрақжай (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 1287,1 ш.м., шеберхана (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 72,3 ш.м., өндірістік тұрақжай (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 690,6 ш.м., қазандық (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 368,9 ш.м., ұстахана (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 18,9 ш.м., қазандық (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 98,3 ш.м., қойма (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 12,7 ш.м., қойма жəне слесарь шеберханасы (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 47,6 ш.м., көлікжай, қойма, асхана (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 498,3 ш.м., шеберхана (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 31,3 ш.м., бассейн (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 132,2 ш.м., бассейн (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 132,2 ш.м., компрессор (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 367,5 ш.м., сорғы (кадастрлық нөмірі 03-057-015-744), жалпы алаңы 148,8 ш.м., тиісті бөлінетін жер телімімен бірге (кадастрлық нөмірі 03-057-015744), жалпы алаңы 1,7600 га аталған жылжымайтын нысандармен аумақтық жəне фунционалдық байланыста, орналасқан мекен-жайы: Алматы облысы, Талғар қ., Рысқұлов к-сі, 163-үй. Бастапқы баға – 58 405 000 теңге (елу сегіз миллион төрт жүз бес мың) теңге. Лот №2 — Əмбебап дүкен (кадастрлық нөмірі 03-057-003-865), жалпы алаңы 5942,0 ш.м., отындық (кадастрлық нөмірі 03-057-003-865), жалпы алаңы 128,6 ш.м., трансформатор (кадастрлық нөмірі 03-057-003-865), жалпы алаңы 47 ш.м., қойма (кадастрлық нөмірі 03-057-003-865), жалпы алаңы 433,3 ш.м., тиісті бөлінетін жер телімімен бірге (кадастрлық нөмірі 03-057-003-865), жалпы алаңы 0,8791 га аталған жылжымайтын нысандармен аумақтық жəне функционалдық байланыста, сондай-ақ: қойма (кадастрлық нөмірі 03-057003-896), жалпы алаңы 51 ш.м., қойма (кадастрлық нөмірі 03-057-003-896), жалпы алаңы 127,0 ш.м., тиісті бөлінбейтін жер телімімен бірге (кадастрлық нөмірі 03-057-003-896), жалпы алаңы 0,0526 га аталған жылжымайтын нысандармен аумақтық жəне функционалдық байланыста, орналасқан мекенжайы: Алматы облысы, Талғар қ., Қонаев д-лы, 84. Бастапқы баға – 398 630 000 теңге (үш жүз тоқсан сегіз миллион алты жүз отыз мың) теңге. Сауда-саттық əдісі – ағылшын. Кепілді жарна бастапқы бағаның 10%-ын құрайды. Бастапқы бағаның 10% мөлшеріндегі кепілді жарна «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасының шотына енгізілуі тиіс, төменде көрсетілген деректемелер бойынша. Сауда-саттыққа қатысу өтінімдеріне қажетті құжаттар тізілімін алу үшін сенімді өкілге бару керек. Сауда-саттыққа қатысуға өтінімдер Алматы қ., Абай д-лы, 109В, 1004-бөлмеде 2013 жылғы 18 наурызда сағат 18.00-ге дейін қабылданады. Сауда-саттық ағылшын əдісімен 2013 жылғы 19 наурызда сағат 10.00де мына мекенжайда болады: Алматы облысы, Талғар қ., Тəжібаев к-сі, 4. Сауда-саттық аяқталғаннан кейін түпкілікті баға ұсынған сауда-саттық қатысушысы банктің чек түріндегі немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген басқа қолма-қол ақшаның толық көлемінде сатып алу сомасын бес жұмыс күні ішінде есеп айырысу тəсілімен енгізуі қажет. Сенім білдірілген тұлғаның деректемелері: «Қазақстан Халық Банкі» АҚ-тың сенім білдірілген тұлғасы Шаймерденов Бахытжан Сенбекұлы, Алматы қ., Абай д-лы, 109В, шот KZ 406010011286000046, БИН HSBKKZKX, СТН 600200048129, КБЕ 14. Сауда-саттық өткізу мəселесі бойынша анықтама алу телефондары: 8 (727) 330 17 83, 330 17 57.

«KEGOC» АҚ «Алматы облысының табиғи ресурстар жəне табиғат пайдалануды реттеу басқармасы» ММ-ге «Кернеуі 500, 220 кВ желілері Қазақстанның ҰЭТ-на жалғанатын 500кВ/220 «Алма» ҚС салу ТЭН жобасының «Қоршаған ортаға əсерді алдын ала бағалау» (ҚОƏАБ) жобасының ТЭН құрамындағы «Қоршаған ортаға əсерді алдын ала бағалау» (ҚОƏАБ) бөлімін мемлекеттік экологиялық сараптамаға ұсынды (түзету). Сұрақтар бойынша Басқарманың сараптама бөліміне хабарласыңыздар, тел.: (7282) 27-16-69. ТЭН əзірлеген – «Энергия» ҚазОЭЖҒЗЖІИ АҚ, тел. 258-18-88. ҚОƏАБ əзірлеген – «ГеоДатаПлюс» ЖШС, тел. (727) 262-02-66. Жобаға тапсырыс беруші – «KEGOC» АҚ, тел. (7172) 97-01-86.

АО «KEGOC» предоставило на государственную экологическую экспертизу в ГУ «Управление природных ресурсов и регулирования природопользования Алматинской области» раздел «Предварительная оценка воздействия на окружающую среду» (ПредОВОС) в составе ТЭО проекта «Предварительная оценка воздействия на окружающую среду» (ПредОВОС) проекта ТЭО Строительства ПС 500/220 кВ «Алма» с присоединением к НЭС Казахстана линиями напряжением 500, 220 кВ. (Корректировка). По вопросам обращаться в отдел экспертизы Управления, тел. (7282) 27-16-69. Разработчик ТЭО – АО КазНИПИИТЭС «Энергия», тел. (727) 258-18-88. Разработчик ПредОВОС – ТОО «ГеоДатаПлюс», тел. (727) 262-02-66. Заказчик проекта – АО «KEGOC», тел. (7172) 97-01-86.

«HOMEBROKER» АҚ «HOMEBROKER» АҚ-тың облигациялары бойынша купондық сыйақы ҰСН KZ2C0Y08C584 мөлшерлемесі 07.03.201307.09.2013 жылдық 12% (он екі пайыз) құрайтындығы туралы хабарлайды.

АО «HOMEBROKER» сообщает о том, что ставка купонного вознаграждения по облигациям АО «HOMEBROKER» НИН KZ2C0Y08C584 на период 07.03.2013-07.09.2013 составляет 12% (двенадцать процентов) годовых.

«Бағалы қағазды тіркеу системасы» АҚ (Алматы қ.,Астана ш.а.,8-а) қоғамның Директорлар кеңесі ірі мəміле жасау туралы шешім қабылдағанын хабарлайды.

АО «Регистраторская система ценных бумаг» (г.Алматы, мкр. Астана, 8-а) информирует о том, что Советом директоров общества принято решение о заключении крупной сделки.

АО «СК «Альянс Полис» в связи с утерей просит считать недействительным полис серии ДМСТ А4 №036299.

Қазақстан Республикасы Президентінің Əкімшілігі Əкімшіліктің қызметкері Нəзипа Шанаиға əкесі Жақсылық Ыдырысұлы ШАНАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан халқы Ассамблеясы Қазақстан Республикасы Президенті Əкімшілігінің Қазақстан халқы Ассамблеясы Хатшылығының сектор меңгерушісі Нəзипа Шанаиға əкесі Жақсылық Ыдырысұлы ШАНАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Ұлттық ғылыми медициналық орталық» АҚ ұжымы интервенттік кардиология жəне эндоваскулярлық рентгенхирургия бөлімінің жетекшісі, профессор Стамбол Бегыланға АНАСЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


Дґѕгеленген дїние їйіѕізде Бейсенбі, 14 наурыз

7.00 9.30 9.45 10.35 11.25 12.30 12.45 13.35 13.50 14.50 15.15 15.40 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 23.55 00.55 01.40 02.00 02.30 7.00 9.00 9.10

Дүйсенбі, 11 наурыз

Сейсенбі, 12 наурыз

Сəрсенбі, 13 наурыз

10.00 10.10 11.00 11.10 11.15

7.00 9.30 9.40 10.00 11.05 11.25 12.30 12.45 13.20 13.50 14.50 15.20 15.45 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 00.00 00.20 01.45 02.30 02.45 03.15 7.00 9.00 10.00 11.00 11.15 13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.15 16.30 17.00 17.15 17.45 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 20.50 21.00 21.30 23.00 23.30 00.00 00.50 01.20 02.0004.00

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Жан жылуы». «Апта.Kz». «Арнайы репортаж». «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. Жаңалықтар. «Таутұлға». «Ақсауыт». «Кешір мені». Телехикая. «Алаш алыптары». Деректі фильм. «Хайуанаттар əлеміне саяхат». Деректі фильм. «Джеспен бірге табайық!». Мультхикая. «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. «Менің Қазақстаным». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Парыз». Телехикая. «Қылмыс пен жаза». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Алаң». «Өмір өткелдері». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Sport.KZ». «Достар». Кино. «Парыз». Телехикая. «Өзекжарды». «Кітапхана». Аңдатпа, əнұран. Іске сəт!. «Жеті күн». «Жеті күн». «Балаларға өмір сыйлаңыз...». «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы Хабар. Жаңалықтар. «Менің ханшайымым». Телехикая. «Секреты в раю». Кино. «Айбын». Жаңалықтар. «Топжарған». «Индустрия күнделігі». Жаңалықтар. «Белгісіз аймақтар». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы Хабар. «Профессионал». Жаңалықтар. «Долина волков». Телесериал. Футбол. Жаңалықтар «След». Кино. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. Жаңалықтар.

7.00 9.30 9.45 10.35 11.25 12.30 12.45 13.05 13.55 14.50 15.15 15.40 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 19.00 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 23.55 01.35 02.20 02.40 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.15 16.15 16.45 17.00 17.15 17.50 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 20.50 21.00 21.30 22.00 23.30 00.00 01.00 01.30 02.10

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.10 13.00 14.00 15.00 15.20 16.30 17.30 18.30 19.00 19.05 20.00 21.10 22.10 22.15 23.00 23.40 01.30 02.25

«Понять. Простить». «Ласточкино гнездо». Телесериал. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Чужой район». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Катина любовь». Кино. «Давай поженимся!». «Добрый вечер, Казахстан!». Жаңалықтар. «Неравный брак». «Катина любовь». Кино. «Расплата». Кино. Жаңалықтар. Ауа райы. «Чужой район». Телесериал. «Сваты-2». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Пилот международных авиалиний». Телесериал. «Время». «Уравнение любви». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Понять. Простить».

9

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

03.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.10 13.00 14.00 15.00 15.20 16.30 17.30 18.30 19.00 19.05 20.00 21.10 22.10 22.15 23.05 23.40 23.55 01.40 02.35

“Таңшолпан”. Жаңалықтар. «Өмір өткелдері». Телехикая. «Айтуға оңай...». «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. Жаңалықтар. «Sport.kz». «Алаң». «Кешір мені». Телехикая. «Сөнбес сəуле». «Хайуанаттар əлеміне саяхат». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Тағылым». «Парыз». Телехикая. «Алаш алыптары». Деректі фильм. «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…» «Өмір өткелдері». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Жер кіндігіне саяхат». Кино. «Парыз». Телехикая. «Қылмыс пен жаза». Аңдатпа, əнұран. «Іске сəт!» Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы Хабар. Жаңалықтар. «Менің ханшайымым». Телехикая. «Секреты в раю». Кино. Футбол. Народный эксперт. Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. «Профессионал». Жаңалықтар. «Белгісіз аймақтар». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Казахстан: социальные проекты». «Профессионал». Жаңалықтар. «Западня». Деректі фильм. «Долина волков». Телесериал. Жаңалықтар. «След». Кино. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. «Заман біздікі». Деректі фильм. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Чужой район». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Катина любовь». Кино. «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Неравный брак». «Катина любовь». Кино. «Расплата». Кино. Жаңалықтар. Ауа райы. «Чужой район». Телесериал. «Сваты-2». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Пилот международных авиалиний». Телесериал. «Время». «Х-factor». Күнделік. «Уравнение любви». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Понять. Простить».

7.00 9.30 9.45 10.35 11.25 12.30 12.45 13.05 13.35 13.50 14.50 15.15 15.40 15.55 17.00 17.30 17.50 18.05 19.10 19.30 20.30 21.05 21.50 22.35 23.25 23.55 01.30 02.15 02.30 03.10 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.25 16.05 17.00 17.15 17.50 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 20.50 21.00 21.30 23.00 23.30 00.30 01.00 01.45 02.0004.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.10 13.00 14.00 15.00 15.20 16.30 17.30 18.30 19.00 19.05 20.00 21.00 22.05 22.10 23.00 23.35 01.25 02.20

“Таңшолпан”. Жаңалықтар. «Өмір өткелдері». Телехикая. «Айтуға оңай...». «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. Жаңалықтар. «Иман айнасы». «Сыр сұхбат». «Ғажайыпстанға саяхат». «Кешір мені». Телехикая. «Сөнбес сəуле». «Хайуанаттар əлеміне саяхат». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Парыз». Телехикая. «Елорда». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Өмір өткелдері». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. Грек-рим күресі. ҚР чемпионаты. «Парыз». Телехикая. «Өзекжарды». «Өркениет». Аңдатпа, əнұран. Іске сəт!. Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Индустрияландыру күнделігі». Жаңалықтар. «Менің ханшайымым». Телехикая. «Секреты в раю». Кино. «Бармысың, бауырым!» Жаңалықтар. «Патриот». Бағдарлама. «Профессионал». Жаңалықтар. «Белгісіз аймақтар». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы Хабар. «Профессионал». Жаңалықтар. «Долина волков». Телесериал. Жаңалықтар. «След». Кино. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. «Дəріханалық нашақорлық». Деректі фильм. Жаңалықтар.

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Х-factor». Күнделік. «Чужой район». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Катина любовь». Кино. «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Неравный брак». «Катина любовь». Кино. «Расплата». Кино. Жаңалықтар. Ауа райы. «Чужой район». Телесериал. «Сваты-2». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Пилот международных авиалиний». Телесериал. «Время». «Уравнение любви». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Понять. Простить».

13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.15 16.05 16.30 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.15 20.00 20.30 20.50 21.00 21.30 23.00 23.30 00.30 01.00 01.45 02.0004.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.10 13.00 14.00 15.00 15.20 16.30 18.30 19.00 19.05 20.00 21.00 22.05 22.10 23.00 23.35 23.50 01.40 02.35

«Таңшолпан». Жаңалықтар. «Өмір өткелдері». Телехикая. «Айтуға оңай...». «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. Жаңалықтар. «Толағай». Отбасылар сайысы. «Ғажайыпстанға саяхат». «Кешір мені». Телехикая. «Сөнбес сəуле». «Хайуанаттар əлеміне саяхат». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. «Əн-жұмбақ». Жаңалықтар. «Қазақтың қолөнері». «Парыз». Телехикая. «Жаңа Қазақстан-2050». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай…». «Өмір өткелдері». Телехикая. «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. Грек-рим күресі. ҚР чемпионаты. «Парыз». Телехикая. «Жаңа Қазақстан-2050». «Əлі есімде». Аңдатпа, əнұран. Іске сəт! Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». Арнайы Хабар. Жаңалықтар. «Менің ханшайымым». Телехикая. «Секреты в раю». Кино. «Азық-түлік мəселесі». «Халыққа қызмет ету – парызымыз». Деректі фильм. Жаңалықтар. «Үкімет пен əлеумет». «Профессионал». Жаңалықтар. «Белгісіз аймақтар». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Қазақстан: əлеуметтік жобалар». «Профессионал». Жаңалықтар. «Долина волков». Телесериал. Жаңалықтар. «След». Кино. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. «Есірткісіз – өмір». Деректі фильм. Жаңалықтар.

Жұма, 15 наурыз

7.00 9.30 9.45 10.35 11.25 12.30 12.45 13.20 13.50 14.50 15.15 15.40 15.55 17.00 17.30 17.50 18.10 18.30 18.40 19.05 19.30 20.30 21.05 21.50 22.15 22.35 23.25 23.55 01.55 02.15 02.30 03.00 7.00 9.00 9.10 10.00 10.10 11.00 11.10 11.15 13.00 13.15 13.40 14.00 14.15 15.15 16.00 16.30 17.00 17.15 17.35 18.00 18.15 19.10 20.00 20.30 21.00 21.30 23.00 23.30 00.30 01.00 02.0004.00

“Таңшолпан”. Жаңалықтар. «Өмір өткелдері». Телехикая. «Айтуға оңай...». «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. Жаңалықтар. «Менің Қазақстаным». «Ғибратты ғұмыр». «Кешір мені». Телехикая. «Таутұлға». «Хайуанаттар əлеміне саяхат». Деректі фильм. «Сүйкімді жəндіктер». Мультхикая. «Ұлы əмірші Куаң Ге То». Телехикая. «Телеғұмыр». Жаңалықтар. «Өзекжарды». «Парламент». «Ғажайыпстанға саяхат». «Жиһанкез». «Иман айнасы». «Кешір мені». Телехикая. Жаңалықтар. «Айтуға оңай». «Жайдарман». «Елорда». «Келін». Телехикая. Жаңалықтар. «Терминатор». Кино. «Парламент». «Өзекжарды». «Ғасырлар пернесі». Аңдатпа, əнұран. Іске сəт! Жаңалықтар. «Қайта оянған махаббат». Телехикая. Жаңалықтар. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. «Балаларға өмір сыйлаңыз». «Сулейман Великолепный». Телесериал. Жаңалықтар. «Көзқарас». «Қазақстан: əлеуметтік жобалар». Жаңалықтар. «Менің ханшайымым». Телехикая. «Секреты в раю». «Əскери іс». «Менің жерім». Жаңалықтар. «Шешім қабылданды». Профессионал. Жаңалықтар. «Белгісіз аймақтар». Телехикая. «Біз». Ток-шоу. Жаңалықтар. Арнайы Хабар. Жаңалықтар. «Долина волков». Телесериал. Жаңалықтар. «След». Телесериал. Жаңалықтар. «Өмір тынысы». Телехикая. Жаңалықтар.

ТОЛЫ ДЇНИЕ

Сенбі, 16 наурыз

7.00 7.45 8.10 10.00 10.30 12.05 12.20 13.05 13.20 13.50 15.25 15.55 16.05 16.35 17.05 17.30 17.50 19.35 20.05 20.30 21.05 23.10 23.30 00.00

6.00 6.30 7.00 10.00 10.10 10.20 11.10 12.10 13.00 14.00 15.00 15.20 16.20 17.25 18.30 19.00 19.05 20.00 21.00 22.05 22.10 23.00 23.35 00.20 02.25 03.20

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «X-factor». Күнделік. «Чужой район». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Катина любовь». Кино. «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Неравный брак». «Катина любовь». Кино. «Жди меня». Жаңалықтар. Ауа райы. «Чужой район». Телесериал. «Сваты-2». Телесериал. «Поле чудес». Ауа райы. «Две звезды». «Время». «Две звезды». Продолжение. «Шпион, выйди вон!». Кино. «Гаишники». Телесериал. «Понять. Простить».

«Саяхатшы Дара». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Жиһанкез». «Дэн аға». Кино. «Ғажайыпстанға саяхат». «Телқоңыр». «Қазақтың қолөнері». «Алаш алыптары». Деректі фильм. «Өмір өткелдері». Телехикая. «Ас мəзірі». «Тағылым». «Дауа». «Жүзден жүйрік». «Жан жылуы». Жаңалықтар. «Дениз». Телехикая. «Жарқын бейне». «Арнайы репортаж». Жаңалықтар. М.Шахановтың шығармашылық кеші. «Жайдарман». Үздік əзілдер. Жаңалықтар. «Париж! Париж!». Кино.

Жексенбі, 17 наурыз

7.00 7.50 8.10 10.00 10.30 11.20 11.55 12.30 13.15 13.30 15.00 16.30 17.00 17.30 17.50 19.30 20.30 21.35

23.10

03.35 Аңдатпа, əнұран.

00.10 00.55 02.35 03.20

7.00

7.00

02.05 «Дениз». Телехикая.

8.20 9.55

«Понять. Простить». Жаңалықтар. «Қайырлы таң». Жаңалықтар. «Сапа бақылауда». «Чужой район». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Катина любовь». Кино. «Я подаю на развод». «Модный приговор». Жаңалықтар. «Неравный брак». «Расплата». Кино. Жаңалықтар. Ауа райы. «Чужой район». Телесериал. «Сваты-2». Телесериал. «Пусть говорят». Ауа райы. «Пилот международных авиалиний». Телесериал. «Время». «X-factor». Күнделік. «Уравнение любви». Телесериал. «Гаишники». Телесериал. «Понять. Простить».

ДҮБІРГЕ

10.00 10.10 10.30 11.00 11.10 11.40 12.00 12.30 13.00 13.15 14.00 14.15 14.30 16.30 17.00 17.15 18.00 18.15 20.00 20.30 21.00 21.30 22.20 23.50 00.20 00.50

6.00 7.20 8.15 8.30 9.00 9.10 9.45 11.30 11.55 12.00 12.30 13.10 14.40 15.40 17.30 18.00 17.25 20.00 21.00 22.35 22.40 23.05 23.30 01.15 03.25

«Там, где цветут эдельвейсы». Балаларға базарлық. «Варвара сұлу – сүмбіл шаш». Балаларға базарлық. «Балаларға өмір сыйлаңыз». Жаңалықтар. «Народный эксперт». «Ұлт саулығы». Денсаулық бағдарламасы. Жаңалықтар. «Ас мəзірі». «Азық-түлік мəселесі». «Контуры на карте». «Сəби жүрек». Телехикая. Жаңалықтар. «Əзіл-кеш». Жаңалықтар. «Аймақтар аламаны». Күнделік. «Жігіттер» тобының концерті. «Патриот». Бағдарлама. Жаңалықтар. «Бармысың, бауырым?». Жаңалықтар. «Ася». Кино. Жаңалықтар. «Менің жерім». Туристік журнал. Жаңалықтар. «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. «Аймақтар аламаны». Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Абылай хан». Спектакль.

«Вероника Марс». Телесериал. «Ласточкино гнездо». Телесериал. «Смешарики. Новые приключения». Мультхикая. Жаңалықтар. Жаңалықтар. «Смак». «Улыбнись, когда плачут звезды». Кино. «Фабрика грез». Ауа райы. «Футбол уақыты». «Ласточкино гнездо». Телесериал. «Две звезды». «Тунгуска. Небесное знамение». «Тревожный отпуск адвоката Лариной». Кино. «Доска почетных». «Удиви меня». Кино. «Жди меня». «Х-factor». «Форт Боярд». Ауа райы. «Х-factor». «Время». «Сегодня вечером». «Меланхолия». Кино. «Ласточкино гнездо». Телесериал.

8.05 9.15 10.00 10.30 11.00 11.15 11.40 12.10 12.30 15.30 16.30 17.20 18.00 19.30 20.00 21.00 22.00 00.00 01.45

6.00 7.20 8.10 8.25 9.00 9.10 10.10 10.55 11.25 11.55 12.00 13.30 14.25 15.30 19.00 20.00 20.55 23.10 00.50 02.30

«Саяхатшы Дара». Мультхикая. «Алдар көсенің басынан кешкен хикаялары». Мультфильм. «Келін». Телехикая. «Ас мəзірі». «Толағай». «Ақсауыт». «Сыр-сұхбат». «Көкпар». Ұлттық ойын. «Жаңа Қазақстан-2050». «Өмір өткелдері». Телехикая. Грек-рим күресі. ҚР чемпионаты. «Жүзден жүйрік». «Алтын таға». Халықтық лотерея. «Ғажайыпстанға саяхат». Мультфильм. «Дениз». Телехикая. «Əн сұңқар – Нұрағаң, жыр тұлпары – Тұмағаң». Концерт. «Апта.kz». «Қазақстан КВН Одағы». Жоғары лига. 1/8-финал. 1-күн. Астана. Грек-рим күресі. ҚР чемпионаты. «Телқоңыр». «Дениз». Телехикая. «Көкпар». Аңдатпа, əнұран.

«Диканкаға таяу хутордағы кеш». Кино. «Бейсенбі күнгі жаңбырдан кейін». Балаларға базарлық. «Бірлігіміз жарасқан!». Ұлт ынтымағы. «Айбын». «Топжарған». «Халық сарапшысы». «Бəсекеге қабілетті Қазақстан». Деректі фильм. «Əскери іс». «Ас арқау». «Обманутые надежды». Кино. Тікелей эфирде – ТВ Бинго. «Хабар stars». Музыкалық бағдарлама. «Əзіл-кеш». «Аймақтар аламаны». «Менің жерім». «Жеті күн». «Жеті күн». «Три метра над уровнем неба-2». Кино. «Бауырлар». Кино. «Жұмбақ жауынгерлер – Ажал тауы». Кино.

«Вероника Марс». Телесериал. «Ласточкино гнездо». Телесериал. «Смешарики. Пинкод». Мультхикая. «Играй, гармонь любимая!». Жаңалықтар. «Здоровье». «Казлото». Тікелей көрсетілім. «Голеадор». «Ералаш». Ауа райы. «X-factor». Күнделік. «Чебаркульский метеорит». Месяц спустя. «Среда обитания». «Война жиров». «Самозванка». Кино. «Добрый вечер, Казахстан!». Жаңалықтар. «Клуб веселых и находчивых». Жоғары лига. «Я не знаю, как она делает это». Кино. «Детоксикация». Кино. «Вероника Марс». Телесериал.

Тарихта ґзіндік із ќалдырєан ќайраткер Мамадияр ЖАҚЫП, «Егемен Қазақстан».

Боливарлық Венесуэла Республикасының президенті Уго Чавес қайтыс болды. Бұл ел ғана емес, бүкіл Латын Америкасы бұл қазаны аза тұтып жатыр. Əлемнің барлық жерінде де оның жарқын бейнесін қадірлейтін жұртшылық бар екеніне куə болып отырмыз. Ол біраз ауырды. Оның денсаулығын бүкіл əлем қадағалап отырды десе болады. Немен ауырды, қалай емделді, аяғы неге соқтырды – бұл жайында жүйелі айтылды, жүйелі жазылды. Венесуэла халқы оның жанында болды десек лəзім. Өмірден бүкіл халықтың сүйіспеншілігіне бөленген қайраткер өтті. Мұндай сүйіспеншілік жайданжай келмейді. Оның сырын əлемдік ақпарат құралдары да айтып жатыр. Əсіресе, америкалық, британдық, испандық басылымдар бұл қайраткердің кембағал халық үшін өз елінің орасан байлығын оң дысолды шашып жұмсағанына, Америка Құрама Штаттарындай алып империяға қасқайып қарсы тұрған саясат жүргізгеніне айрықша мəн беріп отыр. Уго Чавес өн бойы қайшылыққа толы қайраткер болды. Мұнай қоры жөнінен əлемдегі ең бай ел саналатын Венесуэла Республикасында билік тізгінін 14 жыл ұстаған ол ашық та батыл саясат жүргізді. Өз елінің алпауыт елдерге тəуелді болмауы жолында түрлі қадамдарға барды. Па расат биігінен қарағанда, оның сол кейбір қадамдарын құптауға да болмайтындай еді. Ол жөнінде кезінде басқалармен жарысып біз де жазғанбыз жəне дəл қазір онымыз орынсыз болған екен де демейміз. Əр нəрсенің өз бағасы бар. Венесуэла президентінің ұстанған саясатының басты бағыты АҚШ жүргізіп отырған саясатқа қарсылық еді. Оның достары да, дұшпандары да негізінен осыған орай іріктелді. Ол АҚШ ықпалындағы елдерден қолдау тапқан жоқ. Оның есесіне АҚШ-қа қарсылар оған құшағын айқара ашты. Ол осылайша Ресей Федерациясымен, оның басшыларымен жақын араласты. Ресей өзінің əскери техникасын, қару-жарағын бұл елден аяған жоқ, бірігіп əскери жаттығулар да өткізді. Венесуэла

Ресейдің Латын Америкасындағы тірегіне айналды. Антиамерикалық саясат аясында ол Иран президенті Махмұт Ахмадинежадпен, Белоруссия президенті Александр Лукашенкомен, Солтүстік Корея басшылығымен достасты. Ол өз халқының əлеуметтік жағдайын жақсарту жолында батыл шараларды жүзеге асырды. Ауруханалар салды, мектептер ашып, сауатсыздықты жоюға байланысты курстарды ұйымдастырды. Кедей жұртшылықтың жағдайын көтерді. Өзі билік тізгінін ұстаған кезде осындай бағытта 27 бағдарламаны жүзеге асырыпты. Оны халық сол үшін сүйді. Өз елінде ғана емес, бүкіл Латын Америкасында оның орны үңірейіп қалды десек болады. Жұрт оны іздейтін болады. Мұның өзі онымен қоштасу кезінде де аңғарылды. Бірақ оның ісі, өнегесінің халыққа қызмет ететіні анық. Кезінде Боливарды халық қалай сыйласа, Чавесті де солай сыйлайтыны заңдылық. Чавес – айрықша тұлға. Оның достары көп болса, дұшпандары да аз болған жоқ. Алда да ол жалғасады. Бірақ елдің есінде жақсы ісі қалады. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Уго Чавестің Венесуэланы жанжақ ты дамытуға жəне халықтың жағдайын жақсартуға сіңірген ерен еңбегі тарихта өшпес із қалдырды. Оның жарқын бейнесі біздің есімізде əрқашан сақталатынына сенімдімін» деген көңіл айту жеделхатындағы сөздері осынау əлемдік қайраткердің тұлғасын шынайы сипаттайды.

Туыс халыќтардыѕ тїсініскенін жґн дерсіѕ Ақпарат құралдарының осыдан он бес жылға таяу бұрын түрмеге жабылған Күрдстан жұмысшы партиясының көсемі Абдолла Оджаланның күрд мəселесі шешілмесе, Түркияға қарсы 50 мың жасақшыны көтеремін деген мəлімдемесін жариялауы талай адамның жүрегін зырқ еткізгені анық.

Жалпы, бұл мəселе қазір ғана емес, көптен бері түркі дүниесі халықтарының жүрегінде түйткіл болып келе жатыр. Түркі дүниесінің басын біріктіру керек дейміз, сол жолда біраз шаралар жүзеге де асып жатыр. Ал сол түркі дүниесінің негізіндей болып отырған Түркияда түрік жəне күрд халықтарының тіл табыспай отырғаны жанға батады. Бұл жерде кінə кімнен дегеннен бұрын жұрт қалай болғанда да осынау түрік халықтары ішіндегі ең ірі екі тармағы тіл табысуы керек қой дегенді айтады. Мұны да көп халық өз мысалына қарап айтады. Күні кеше КСРО дейтін алпауыттың ішінде болып, ұлттық сипатынан айырыла жаздаған талай халықтың тəуелсіздікке қол жеткен кезде оларға алғаш қолдау көрсеткен, адами тұрғыдан алып қарағанда, алғаш қуанған Түрік мемлекеті болды. Оны біздер, қазақтар да, ешқашан ұмытпаймыз. Тəуелсіздігімізді бірінші таныған түрік ағайындар деп айтудан жаңылмаймыз. Енді сол елде екі халық неге тіл табыса алмайды деп жүрек шіркін ауырады. Əрине, үй ішінен үй тігу жарамайды, елді бөлшектеуге ұмтылу да жарамайды. Ешбір мемлекет жеке отау тіге қой деп өзінің бір пұшпағын ешкімге кесіп бере салмайды. Бірақ бір шаңырақтың астында келісіммен, сыйластықпен өмір сүруге болады ғой. Өмір сүріп жатқандар да аз емес. Оған мысал іздеп қиналмайсың. Тарихқа үңілсек, осы Түркиядағы күрд халқының өкілдері, ақпарат құралдарындағы мəліметтерге қарағанда, олар ел халқының 18 пайызы екен, өткен ғасырдың аяғында бөлініп шығуды мақсат тұтып, біраз белсенді əрекеттерге барды. Оджалан басқарған Күрдстан партиясы оны қарулы күреспен жүзеге асы руды да ойластырды. Содан ке йін бұл партия лаңкестік ұйым

қатарына жатқызылып, оның қызметі тоқтатылды, ал көсемі Абдолла Оджалан өмірлік түрмеге жабылды. Уақыт өзгерді. Көпшіліктің қарулы күрестен нəтиже шықпасына көзі жеткен соң, күрд халқының өкілдері осы ел ішінде автономия беруді, өздеріне түріктермен бірдей құқық берілуін, ұлттық мектептер ашуды, күрд тілінде БАҚ шығаруға рұқсат етуді талап ете бастады. Күрд халқының мұндай талаптарын артық деуге ауыз бармайды. Өз тілі, ұлттың құндылықтары үшін жаны ауырмайтын адам жоқ. Оның ішінде өзіміздің дініміздегі халықтың бұл жөніндегі талабы орындалып жатса, оған қуануың да керек қой дейсің. Мұндай талап Түркияда емес, басқа мемлекетте айтылып жатса, біз дауысымызды қаттырақ та шығарар едік. Дегенде, соңғы кезде түрік жəне күрд ағайындардың арасындағы қарым-қатынаста түсіністікке бағытталған əрекеттердің пайда болғаны қуантатын. Тіпті пар ла мент те гі күрдтік Бітім жəне келі сім пар тиясы депутаттарының Оджа ланмен кездесуіне мүмкіндік берілуі де жақсылықтың нышанындай еді. Бірақ жоғарыда айтылған Оджа ланның 50 мың жасақшыны көтеру пікірінің сол кездесу кезінде айтылғаны қынжылтады. Осыған орай Түркия премьер-министрі Реджеп Ердоғанның: «Бітімгершілік процесі өте нəзік нəрсе, мұндай қатқыл мəлімдеме оған пайда келтіре қоймайды», деген сөзінің жаны бар. Əрине, күрдтердің тілектері жылдамырақ орындалса деген талаптарын да түсінуге болар. Күрд өкілдері бұған дейін премьер-министр Р.Ердоғанды да, оның Əділдік жəне даму партиясын да қолдап келіпті, енді соның неге қайтарымы жоқ дегенді айтатын көрінеді. Күрд дейтін халықтың тағдыры қиын-ақ. Əлемде 40 миллиондай күрд бар екен. Бірақ мемлекеті жоқ. Əр елде шашылып жүрген халық. Өз мемлекетіміз болса деген асыл арманы бар. Бір ауылдың халқындай ғана халқы бар мемлекеттер де бар (Науру, халқы 13,4 мың). Ал 40 мил лиондай халықтың мемлекеті жоқ. Трагедия. Ең болмаса, халық деп санап, өз тілімізде оқып-жазуға мүмкіндік беріңдерші деп шырылдайды. Аяйсың.


10

www.egemen.kz

ш а л А

8 наурыз 2013 жыл

ы р а л у р а

Мəдина Сəдуақасова.

Гауһардың ауған соғысына қатысқанын кейбір жерлестері болмаса былайғы жұрт көп біле бермейді. Кешегі тағдырластар, бүгінгі ардагерлер бас қосқан кездесулерде ғана Ауған соғысының ардагері екендігі, қыз бала үшін ең əсем гүл шағында 750 күн оқ пен от астында болғаны білініп таңырқатып, сүйінтіп жатады. Қалай болып еді өзі. Албырт-

Баян Есентаева.

кезі 1980 жылдардың ортасы болатын-ды. Мамандығына сəйкес қаланың ауыз сумен қамтамасыз ететін стансасының машинисі міндетін атқару жүктеледі. Былай қарағанда, қарулы қақтығыстарға қатысы жоқ нысанның өзінде ұрыс жүргізілуі сирек емес-ті. Су тарту, айдау қондырғыларын істен шығару əрекеттері кезінде

н е д р і п ґ Ќылк з ы ќ н е ґтк Айқын НЕСІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

тық па, жастықтың шынайы рухы ма, біраздан көңілін мазалаған ой ақыры өз дегеніне жетті. Алыстағы елге шақырылған көмекке өз еркімен баруға тілегі тез қанағаттандырылған. «Мамандығым бойынша жіберіп отыр, ол жақтағы əріптестерді үйрету керек екен» дегенді қосып қойып айтуы жалғызілікті шеше қарсылығын жұмсартқан болатын. Шынында бұл кезде ол Сəтбаевтағы шахталардың бірінде компрессор кондырғысы машинисі еді. Ол жақтағы жағдай жайлы оншалықты ашып айтыла қоймағандықтан, Гауһар Ташкенттен əскери ұшаққа ауысып отырғанша ешқандай қауіп-қатерден қаперсіз болыпты. Алайда, бұлар мінген ұшақ Шинданд гарнизоны əуежайына келіп қонған бетте соғыс өртін сезінді. Снарядтар мен атқыланған шағын қаланың астан-кестені шыққан шошытарлық бейнесі, бейбіт тұрғындардың күңіренген үндері көзіне жас үйіріп күйінтеді. Бұл кеңес əскерлеріне қарсы шайқастың нағыз қызып тұрған

жауған оқ қатері мол еді. Сондай атыс-шабыстарда екі-үш рет жараланып, аман қалды. Қаймықпай қайтадан орнынан табылып, станса жұмысын тоқтатпайды. Кескілескен айқастардың өтінде жүріп, жараланған əріптестерін оқ астынан сүйреп алып шығып, жедел медициналық көмек көрсетуге де үйренеді. Осындай ептілігін байқаған командирлер оны госпитальге жаралыларды күтуге ауыстырды. Содан Ауғанстан жеріндегі соғыс доғарылып, құрамындағы əскери бөлімше толықтай Ауғанстан жерін тастап шыққанда елге оралады.

Əңгімемізге арқау етіп отырған кейіпкеріміз Гауһар Əлмағамбетова бүгінде Сəтбаев қаласы маңындағы Батыс кенішін де жер асты конвейерінің машинисі болып еңбек етеді. 4 қыз, 1 ұл тəрбиелеп өсіріп отырған аяулы ана. Қосағы Ержан екеуі шаңырағындағы шаттық шуағы айналасына төгіліп, үлгі тұтылады. Қаладағы Ауған соғысының ардагерлері арасында үлкен құрметке ие. Қаншама жауынгер өмірін арашалап, аманесен туған жерімен, ата-анасымен, сүйген жарымен қауышу бақытын бұйыртқан жанға алғысқа толы хаттар келіп жатады. «Гауһар Əбіболлоқызы, Шинданд түбін дегі сол бір шайқаста аяғымды граната жарықшақтары қансыратып, қозғалуға дəрмен таусылып, тірліктен күдер үзгендей сəтте жүгіріп қасыма келіп, жарақатымды таңып, арқалап алып шыққаныңызды қалайша ұмытар мын. «Сендерге əке болып отырғаным бейтаныс қазақ қызының арқасында» деймін балаларыма. Өмірге оралтқан сізге ақ алғысым шексіз, – деп ағынан жарылады солардың бірінде кемеровтік Олег Денисов. Туған қала Сəтбаевпен қайта табысқанда мұндағы жағдайды танымай қалады. Қоғамнан береке кеткен, қызыл сөз көпірген, əркім өзінше күн күйттеген көңілсіз жай алдынан шығады. Бақытына қарай мық ты тірек боларлық өмірлік се рік маңдайына жазып, көппен бірге көтерген қиындық бірте-бірте жеңіле береді. Базардағы саудаға, алыпсатарлыққа мінезі де, икемі де жараспай жүргенде Батыс Жезқазған кенішінің директоры Жақсылық Бөрібаевтың бұрынғы жұмысына шақыруы аңсаулы еңбек ортасымен табыстырады. Міне, содан бергі 20 жылғы уақытта табан аудармастан кен конвейерінің машинисі. Кеудесіндегі «Кенші даңқы» белгісі Кеңес əскерлерінің Ауғанстаннан шығарылуына 20 жыл жəне КСРО қарулы күштеріне 70 жыл мерекелік медальдарымен қоса жарқырайды. – Шүкір, бүгінгі тұрмыс-тіршілігіме ризамын. Бес баламның алды жоғары білімді теміржолшы болғалы жүр. Сексеннің сеңгіріне аттаған енем қолымда. Ұдайы жұмысбасты менің орнымды толтырып, балаларымның қазақы тəрбиеде өсуі осы кісінің шапағаты, – дейді Гауһар.

Əсел Сағатова.

Жїрек толќытќан əндер

Ай дидарлы арулар Ақ алмастай жарқылдаған жанары, Əрбір істің алтын кілтін табады. Бүгін міне, арулары қазақтың, Тəуелсіздік көшін бастап барады.

Астанада белгілі композитор Ахмедияр Есмұхановтың «Есіл ағады» атты шығармашылық кеші өтті. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Ахаңды көпшілік «Есіл ағады», «Тамшылар» сияқты əдемі əндерімен халықтың жүрегінен ойып тұрып орын алған талантты сазгер ретінде біледі. Оның əр жылдары жазған жұртшылықтың ыстық ықыласына бөленген басқа да əндері аз емес. Кеште сол əндердің біразы шырқалып, əн сүйер қауымның жүрегін тағы бір толқытты. Концертте композитордың аға сы Болат Есмұханов, Жақсыгелді Сейілов, Дəурен Сейітжанов, Медет Шайкелов, Гүлнəр Дамаева, Еркебұлан Еріков, Еркебұлан Əбдіхалықов, Аза мат Əбдірахиев, Еркеш Хас кенов пен «МузАрт», «Диез», «Айгөлек» топтары мен Ахаң шығармаларының негізгі орындаушысы саналатын «Қарагөз» ансамблі өнер көрсетті. Сазгердің қызы Динара Ыбыраева да «Əкетай» əнін орындап, көпшіліктің көңілінен шықты. Бұл композитордың Астана жұртшылығымен алғашқы жүздесуі емес. Бұдан бұрын, нақтырақ айтсақ, 2003 жылы аста налықтарға үлкен концерттік бағдарлама ұсынған сазгер 60 деген белесті бағындырған өмірінің айтулы кезеңінде де Арқа төсіндегі ару қалаға ат басын тіреуді жөн көріпті. Өзінің айтуынша, енді алдағы кезде «Қарагөз» ансамблімен ел-елді аралап, концерт беруді жоспарлап отыр. «Халықтың «Қарагөз» ансамблін сағынып қалғанына кешегі кеште куə болдым. Осы кеште халқымыздың əнін бағалап, оны жан-тəнімен сүйетін ағайынның бар екеніне тағы да көз жеткіздік. Енді, біз жер қарая сала ел-елді, жер-жерді аралап, ансамбльмен бірге концерт беруді қолға аламыз», дейді А.Есмұханов.

Аңыздар көп ару-қыздар хақында, Ұлылық бар Ана деген атында. Бір ескерткіш қояр едім білсем мен, Қызды алғаш гүл деп айтқан ақынға. Əйел десе орнымыздан тұрайық, Əйел заты көрмесінші мұңайып, Аруларды аспандатып мен-дағы, Гүл деп айтсам, нұр деп айтсам лайық. Шуақ шашып, мейірім тұнған ізгі арын, Жырлағанмен жеткізе алмас жүз дарын. Құрмет тұтып құттықтаймын мен бүгін, Азат елдің ай дидарлы қыздарын!!! Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Бақытбек СМАҒҰЛ.

Кґпке ќуаныш сыйлаєан Біздің елімізде өз ісін шын сүйетін, ортасына тек қана қуаныш сыйлауды мұрат тұтқан қыз-келіншектер аз емес. Елордадағы «Отырар» кітапханасының қызметкері Жанар Тұрғымбаева да нақ осындай жан. Ол қашан барсаң да құрақ ұшып, іздеген кітабыңды тезірек тауып беруге тырысады. Жанар апайдың осындай қарапайымдылығы мен ел гезектігін студент, магистрант атаулының дені жақсы біледі. Мұндайда атам қазақ жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын демей ме? Төл мерекеміз қарсаңында

қолға қалам алып отырғанымыз да содан. Жанар, шынында да құрметке, алғысқа лайық жан. Оның аталған кітапханаға жұмысқа орналасқанына жеті жылдың жүзі болыпты. Осы уақыт ішінде ол сүйікті ісінің қырсырын меңгеріп, білім қуған жастардың нағыз қамқоршысына айналған. «Білім іздеген жасқа қолғабыс тигізуді өзімнің борышым деп білемін. Сол үшін де мен оларға қызмет көрсетуден шаршамаймын. Біздің ұйымшыл ұжымымыздың əр мүшесінің өз міндетін осылай

түсінетініне күмəнім жоқ», – дейді Жанар Сергейқызы. Мамандығын мақтаныш тұтатын осындай абзал жандар арамызда көп болса, білім іздеген жастардың да əрдайым жолы болары анық. Жанар апай, еңбегіңіз жана берсін! Зүлфия ƏСЕМБАЕВА, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің магистранты.

АСТАНА.

Қарағанды облысы, Сəтбаев қаласы.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Мистоль» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Əмірхан АЛМАҒАНБЕТОВ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 5 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №14 ek


11

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 21 желтоқсан

№1659

Астана, Үкімет Үйі

Жиіліктер белдеулерін, радиожиіліктерді (радиожиілік арналарын) иелікке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғыларды тіркеу жəне пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттік үйлесімділігін есептеуді жүргізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 29 желтоқсандағы № 1641 қаулысына өзгерістер енгізу жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы (Соңы. Басы өткен 74, 78-нөмірлерде). Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 9-қосымша 1-ТТ нысан Телевизиялық таратқышқа сауалнама I БӨЛІМ – ӨТІНІШ БЕРУШІ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ

Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға РҰҚСАТ РАЗРЕШЕНИЕ на использование радиочастотного спектра Республики Казахстан

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 12-қосымша Кеме лицензиялары үшін техникалық деректер (кеме станцияларының УҚТ, ҚТ KU-диапазондарында жұмыс істеу үшін) Кеме атауы _________________________________ Иесі: _______________________________________ Атауы

РЭҚ түрі

Зауыттық нөмірі

Қуат, Вт

Негізгі радиожабдықтар Авариялық радиожабдықтар Құтқару құралдарының радиожабдықтары Радиолокациялық жабдықтар Жерсеріктік байланыс құралдары

Сəуле шығару класы

Жиілік белдеулері (шартты белгілері)

Төраға Председатель _____________________________ (қолы/ подпись)

Өтініш беруші Байланыс саласындағы қызмет (кəсіпкерлік, тиісті лицензияның № /өндірістік) Радиобайланыс түрі Қабылдау жиілігі, МГц Тарату жиілігі, МГц РЭҚ үлгісі Жабдық түрі (БС, репитер жəне т.б.) РЭҚ орнатылған пункт (мекенжайы, географиялық координаттар) РЭҚ қолданылу аймағының радиусы, км Қуаты, Вт Жер деңгейінен антенна аспасының биіктігі, м Таратылатын ақпарат көлемі, кбит/с Сəуле шығару белдеуінің көлемі, кГц Сəуле шығару класы Жиіліктер торының қадамы, кГц Қосымша мəліметтер

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Бастық _____________________________ Т.А.Ə. (қолы) Орынд.________ Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 14-қосымша Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат нысаны _____________________________________________________________________________ Елтаңба Байланыс саласындағы уəкілетті орган Герб Уполномоченный орган в области связи ____________________________________________________________________________ KZ № 000000*

Қуаты Мощность Вт

Антенна аспасының биіктігі, Высота подвеса антенны, м

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись) 20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись) 20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись) 20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись) 20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Жерсеріктік станцияның жердегі станциясына сауалнама Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 15-қосымша Байланыс түрлері бойынша кодтар тізімі Байланыс түрі Телевизия Эфирлік-кəбілдік телевизия Радиохабар Ұялы Транкингтік Радиотелефондық Радиобайланыс ҚТ-байланыс Пейджингтік Магистралдық радиорелелік желілер Аймақтық радиорелелік желілер Жергілікті радиорелелік желілер Телевизиялық сигналдарды тарату үшін радиорелелік желілер Жерсеріктік байланыстың жер станциялары Жылжымалы жерсеріктік байланыс жүйелері Сымсыз радиоға қол жеткізу желілері (WLL) Деректерді тарату желілері Жерсеріктік цифрлық телевизиялық хабар тарату Үшінші буынның ұялы байланысы (3G) Төртінші буынның ұтқыр байланысы (4G) Цифрлық телевизия

1

2

900

Қазақстан Республикасы

901

Астана қ.

902

Ақмола облысы

904

Ақтөбе облысы

907

Алматы облысы

910

Алматы қ.

915

Атырау облысы

917

Шығыс Қазақстан облысы

919

Жамбыл облысы

926

Батыс Қазақстан облысы

930

Қарағанды облысы

933

Қызылорда облысы

937

Қостанай облысы

943

Маңғыстау облысы

945

Павлодар облысы

948

Солтүстік Қазақстан облысы

958

Оңтүстік Қазақстан облысы

I БӨЛІМ - ӨТІНІШ БЕРУШІ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ Өтініш берушінің атауы Өтініш берушінің пошталық мекенжайы Телефон (кодты қоса) Факс (кодты қоса) Бірінші басшының Т.А.Ə. жəне лауазымы Техникалық басшының Т.А.Ə. жəне лауазымы II ТАРАУ – ТЕХНИКАЛЫҚ ДЕРЕКТЕР 1. Жоғары жиіліктік құрылғының (бұдан əрі – ЖЖҚ) техникалық деректері 1-a. Үлгісі 1-b. Зауыттық нөмірі 1-с. Ең жоғары шығару қуаты, кВт 1-d. Жиілік ауқымы, кГц 1-е. Қалаулы жиілік жұмыс белдеуі (өнеркəсіптік ЖЖ генераторлар үшін ғана) 1- f. 1-g. Кедергілердің сəуле шығаруынан қорғау Тағайындау (тек өндірістік ЖЖ генераторлар үшін) құралдарының болуы (бар қорғау құралдарын санамалау) 1-h. Өндіруші зауыт жəне шығарылған күні 2. Қосымшалар 2-a. 2-b. 2-c. Энергия желісіне орнатуды ЖЖҚ-ды орнататын ұйымның Ерекшеліктерімен принципиалды сызбасы қосуға келісімі туралы қолдаухаты (типтік емес ЖЖ генераторларына ғана) энергожабдықтаудан анықтама (тек өнеркəсіптік ЖЖ генераторлар үшін) III БӨЛІМ – ҚОСЫМША АҚПАРАТ Сатып алуға жəне орнатуға рұқсаттама нөмірі, берілген күні Келісу Сертификат нөмірі, берілген күні Сертификаттау органы

Бұл анықтамадағы мəліметтер толық жəне дұрыс екендігін растаймын. Т.А.Ə. Лауазымы

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Мынадай көрсеткіштері бар радиожиіліктерін пайдалануға рұқсат етіледі: Разрешается использовать радиочастоты со следующими данными:

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 16-қосымша Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат нысаны _____________________________________________________________________________ Елтаңба Байланыс саласындағы уəкілетті орган Герб Уполномоченный орган в области связи ______________________________________________________________________________ KZ № 000000*

Тасымалдау жиіліктері Несущие частоты, МГц

Қуат Мощность Вт

Антеннаның іліну биіктігі Высота подвеса антенны, м

Ескертулер Примечание

Рұқсаттың қолданылу мерзімі: берілген күннен бастап бір жыл. Срок действия Разрешения: один год со дня выдачи. Ресімделген күні: 20___жылғы « » ________________ М.О./М.П. Дата оформления: « » _______________ 20___ года Берілген күні: 20___жылғы « » __________________ М.О./М.П. Дата выдачи: «____»__________________ 20___ года Төраға Т.А.Ə. Председатель _____________________________ Ф.И.О. (қолы/ подпись) Примечание: дата оформления указывается при оформлении разрешения в бумажном виде. Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 18-қосымша Пайдалануға рұқсат алуға жататын радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғылардың тізбесі Р/с № 1 1 2 3

Радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғылардың үлгілері

Пайдаланылатын радиожиіліктер белдеулері (номиналдары)

2 3 Телевизиялық жəне дыбыстық хабар тарату, дыбыстық сигналды таратуға арналған радиотаратушы құралдар Телевизиялық хабар таратуға арналған радиотаратқыш Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер құрылғылар Эфир-кəбілдік телевизия станциялары Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер Дыбыстық (радио) хабар таратуға арналған Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер радиотаратқыш құрылғылар

7

Жерде радиобайланыстарды қабылдап-таратқыш жабдықтары Стационарлық жəне жылжымалы (алып жүруге болатындарын қоса алғанда) қабылдап-таратқыш радиостанциялары, мыналарға арналған: УҚТ-радио байланыстары 33-48,5; 57-57,5;146-174; 390-470 МГц Транкингтік радиобайланыс жүйесі 146-174; 380-385; 390-470 МГц Пейджингтік байланыстың станциялары, 146-174; 390-470 МГц радиотелеметрияға арналған стационарлы (базалық) қабылдап-таратқыш станциялары Ұялы стандарт байланысының стационарлық (базалық) Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер станциялары: ҚТ диапазонды стационарлы жəне жылжымалы РЭҚ 1,5-30 МГц

8

Радиорелелі станциялар:

9

Стационарлық (базалық) жəне сымсыз радио қолжетімділік жүйелері (WLL) DECT стандартты сымсыз байланыстың станционарлы (базалық) станциялары Телефон арнасының радиоұзартқыштары: № 1 радиожиілік тобы

4

5 6

10 14

№ 2 радиожиілік тобы

№ 3 радиожиілік тобы

№ 4 радиожиілік тобы

№ 5 радиожиілік тобы

№ 6 радиожиілік тобы

№ 7 радиожиілік тобы

М.О.

8. 9. 10. 11.

Тегі, аты, əкесінің аты/ Ұйымның атауы Жеке куəлік №, СТН Мекенжайы Телефон нөмірі Радиоұзартқыштың моделі Радиоұзартқыштың (терминалдың/ базалық станцияның) зауыттық нөмірі Радиоұзартқыштың орнатылған орны (ұтқыр РЭҚ үшін автокөлік маркасы, мемлекеттік нөмірі/ базалық станция мекен-жайы) Таратқыш (терминал/базалық станция) қуаты, Вт Жұмыс жиіліктері, МГц Телефон арнасы радиоұзартқышының пайдалану аумағы Сауалнама толтырылған күн

Осы сауалнама-өтініш негізінде маған телефон арнасы радиоұзартқышын пайдалану құқығына рұқсат ресімдеуді өтінемін. М.О. ____________________________ (өтінім берушінің қолы) Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 21-қосымша Уəкілетті органның аумақтық бөлімшесіне

РЧС N A/BB-CCC/DDDD Берілді (заңды жəне жеке тұлғалардың атауы) Выдано (наименование юридического или физического лица) Ұйымдастыру үшін (радиобайланыс түрі ) Для организации (вид радиосвязи)

Жабдық түрі Вид оборудования

___________________ (қолы)

Уəкілетті органның аумақтық бөлімшесіне

Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін уақытша пайдалануға РҰҚСАТ РАЗРЕШЕНИЕ на временное использование радиочастотного спектра Республики Казахстан

Орнатылу пункті Пункт установки

Телефон

Телефон арнасының радиоұзартқышын пайдалану құқығына рұқсат ресімдеуге САУАЛНАМА-ӨТІНІШ

Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін уақытша пайдалануға РҰҚСАТ _____________________________________________________________________________ Елтаңба Байланыс саласындағы уəкілетті орган Герб Уполномоченный орган в области связи _____________________________________________________________________________ KZ № 000000*

Р/с. №№ п/п

Қолы М.О. Күні

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 20-қосымша

7.

Қазақстан Республикасы əкімшілік-аумақтық бөлінісінің объектілерін белгілеу жүйесіндегі кодтар Аумақ

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 19-қосымша 1-ЖЖ нысаны Жоғары жиілікті құрылғыға сауалнама-рұқсат

Аумақтық бөлімшенің басшысы

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 17-қосымша

Рұқсаттың қолданылу мерзімі ұзартылды: Срок действия Разрешения продлен:

код №

* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 11 қыркүйектегі № 1379 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының радиоқызметтері арасында 3 кГц-тен 400 ГГц-ке дейінгі жиіліктер диапазонындағы жиіліктер белдеулерін бөлудің ұлттық кестесі.

IV БӨЛІМ – АУМАҚТЫҚ БӨЛІМШЕНІҢ РҰҚСАТЫ Шекті жол берілетін индустриялық радиокедергілер нормаларына сəйкес болған жағдайда _________________кГц-тен ________________кГц дейін жиілік белдеуінде ЖЖҚ жұмысына рұқсат етіледі. Рұқсаттың жарамдылық мерзімі 20__ жылғы «______»_________________дейін.

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Ескертпелер Примечания

Условия действия Разрешения: 1. Разрешение выдается заявителю при предъявлении подтверждающего документа об оплате в государственный бюджет части либо всей суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за текущий год. 2. Разрешение считается действительным при полной оплате суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за прошедший год, условии ввода в эксплуатацию РЭС и ВЧУ и продлевается в территориальном подразделении Уполномоченного органа в области связи при предъявлении подтверждающего документа об оплате в государственный бюджет части либо всей суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за текущий год. 3. Все параметры РЭС должны соответствовать анкетным данным. 4. Запрещено изменять технические параметры и место установки РЭС.

код № 10 11 20 30 31 32 33 34 35 41 42 43 44 50 51 60 61 62 63 64 65

3

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Рұқсаттың қолданылу шарттары: 1. Рұқсат өтініш берушіге радиожиілік спектрін (РЖС) пайдаланғаны үшін мемлекеттік бюджетке төлемақының бір бөлігі немесе толық сомасы төленгенін дəлелдейтін құжат болған жағдайда беріледі. 2. Рұқсат радиожиілік спектрін (РЖС) пайдаланғаны үшін төлемақы өткен жылға толық төленген, РЭҚ жəне ЖЖҚ пайдалануға енгізілген жағдайда қолданыста болып есептеледі жəне жыл сайын байланыс саласындағы уəкілетті органның аумақтық бөлімшесінде мемлекеттік бюджетке төлемақының бір бөлігі немесе толық сомасы төленгенін дəлелдейтін құжат болған жағдайда ұзартылады. 3. РЭҚ барлық техникалық параметрлері сауалнамаға сəйкес болуы тиіс. 4. РЭҚ техникалық параметрлері мен орнатылатын орнын ауыстыруға тыйым салынады.

I БӨЛІМ – ӨТІНІШ БЕРУШІ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ

2

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Қосымша мəліметтер: Дополнительные сведения:

1- ЖСЖ нысаны

Сроки

Жерсеріктік байланыстың стационарлық (жердегі) Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер станциялары Өз құрамында таратқыш құрылғылары бар Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке арналған телевизиялық, репортаждық, стационарлық станциялар жиіліктер (радиорелелі, жерсеріктік байланыс станциялары) Теңіз жылжымалы қызметінің қабылдау-таратқыш құрылғылары Теңіз қызметі РЭҚ (жағалау, радиооқшаулау Ұлттық кестеге* жəне Халықаралық электр байланыс станциялары, радиомаяктар жəне т.б.) одағының Радиобайланыс регламентіне сəйкес тіркелген қызметке арналған жиіліктер; Радионавигациялық құрылғылар: Ұлттық кестеге* жəне Халықаралық электр байланыс ұшақ жүргізудің жəне ұшақтың ұшу қауіпсіздігін одағының Радиобайланыс регламентіне сəйкес тіркелген қамтамасыз етудің ұшақтық қабылдап-таратқыш қызметке арналған жиіліктер. радиотехникалық құралдары (радиобиіктікті өлшеу, жылдамдықты өлшеу құралдары, қақтысуды алдын-ала ескерту аппаратурасы жəне т.б.)

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Рұқсаттың қолданылу мерзімі: берілген күнінен бастап бір жыл. Срок действия Разрешения: один год со дня выдачи. Төраға Председатель _____________________________ Т.А.Ə. (қолы/ подпись) Ф.И.О. Берілген күні: 20___ жылғы « » __________________ М.О./М.П. Дата выдачи: «____»__________________ 20___года (келесі жағы) (обратная сторона) Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат нысаны Форма разрешения на использование радиочастотного спектра Республики Казахстан

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 11-қосымша

Территория, либо населенные пункты

20___ж./г. «____»__________________ дейін/до _____________ М.О./М.П. (қолы/подпись)

Мынадай көрсеткіштері бар радиожиіліктерді пайдалануға рұқсат етіледі: Разрешается использовать радиочастоты со следующими данными: Тасымалдау жиіліктері Несущие частоты, МГц

Т.А.Ə. Ф.И.О.

Рұқсаттың қолданылу мерзімі ұзартылды: Срок действия Разрешения продлен:

(заңды немесе жеке тұлғалардың атауы) (наименование юридического или физического лица)

Жабдық түрі Вид оборудования

20

Обязательства по обеспечению услугами связи территории либо населенных пунктов № п/п 1 1 2 3 и.т.д.

18

19

Рұқсаттың қолданылу шарттары: 1. Рұқсат өтініш берушіге радиожиілік спектрін (РЖС) пайдаланғаны үшін мемлекеттік бюджетке төлемақының бір бөлігі немесе толық сомасы төленгенін дəлелдейтін құжат болған жағдайда беріледі. 2. Рұқсат радиожиілік спектрін (РЖС) пайдаланғаны үшін төлемақы өткен жылға толық төленген, РЭҚ жəне ЖЖҚ пайдалануға енгізілген жағдайда қолданыста болып есептеледі жəне жыл сайын байланыс саласындағы уəкілетті органның аумақтық бөлімшесінде мемлекеттік бюджетке төлемақының бір бөлігі немесе толық сомасы төленгенін дəлелдейтін құжат болған жағдайда ұзартылады. 3. РЭҚ барлық техникалық параметрлері сауалнамаға сəйкес болуы тиіс. 4. РЭҚ техникалық параметрлері мен орнатылатын орнын ауыстыруға тыйым салынады. Условия действия Разрешения: 1. Разрешение выдается заявителю при предъявлении подтверждающего документа об оплате в государственный бюджет части либо всей суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за текущий год. 2. Разрешение считается действительным при полной оплате суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за прошедший год, условии ввода в эксплуатацию РЭС и ВЧУ и продлевается в территориальном подразделении Уполномоченного органа в области связи при предъявлении подтверждающего документа об оплате в государственный бюджет части либо всей суммы годовой платы за использование радиочастотного спектра за текущий год. 3. Все параметры РЭС должны соответствовать анкетным данным. 4. Запрещено изменять технические параметры и место установки РЭС.

Ұйымдастыру үшін (радиобайланыс түрі) Для организации (вид радиосвязи)

Р/с. Орнатылған № № пункт п/п Пункт установки

Ескертпелер Примечания

Қосымша мəліметтер: Дополнительные сведения:

РЧС N A/BB-CCC/DDDD Берілді Выдано

17

Берілген күні: 20___ жылғы « » __________________ М.О./М.П. Дата выдачи: «____»__________________ 20___года (келесі жағы) (обратная сторона) Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат нысаны Форма разрешения на использование радиочастотного спектра Республики Казахстан

Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға РҰҚСАТ РАЗРЕШЕНИЕ на использование радиочастотного спектра Республики Казахстан

I БӨЛІМ – ӨТІНІШ БЕРУШІ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ

Антенна аспасының биіктігі, Высота подвеса антенны, м

« ____ » __________________ 20___ ж. МО

Уəкілетті органның аумақтық бөлімшесінің бланкісі

1-СРЖ нысаны Сымсыз радиобайланыс жүйесінің радиоэлектрондық құралдарына сауалнама (WLL)

Жабдық Тасымалдау Қуаты түрі жиіліктері Мощность Вид оборудования Несущие частоты, Вт МГц

Басшы ______________________ ____________________________________ (қолы) (тегі, аты, əкесінің аты)

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 13-қосымша

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 10-қосымша

Орнатылған пункт Пункт установки

Рұқсаттың қолданылу мерзімі: берілген күнінен бастап бір жыл. Срок действия Разрешения: один год со дня выдачи.

1 2

16

Мынадай көрсеткіштері бар радиожиіліктерді пайдалануға рұқсат етіледі: Разрешается использовать радиочастоты со следующими данными: Р/с. №№ п/п

Техникалық қорытынды Қазақстан Республикасының радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат беру мақсатында мыналар келісілді:

15

РЧС N A/BB-CCC/DDDD Берілді (заңды немесе жеке тұлғалардың атауы) Выдано (наименование юридического или физического лица) Ұйымдастыру үшін (радиобайланыс түрі) Для организации (вид радиосвязи)

307,9500 343,9500 307,9625 343,9625 307,9750 343,9750 307,9875 343,9875 Радиоəуесқойлық радиостанциялар Ұлттық кестеге* сəйкес тиісті қызметтерге арналған жиіліктер Жерсеріктік байланыс жүйелері «Thuraya», «Inmarsat», «Globalstar» ғаламдық 1525,0 – 1559,0; жылжымалы жерсеріктік дербес байланыстың 1626,5 – 1660,5; стационарлы жəне алып жүруге болатын станциялары 1610,00–1621,35; 2483,5-2500 МГц

Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке арналған жиіліктер Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке арналған жиіліктер 1880-1900 МГц қабылдау (МГц):

тарату (МГц):

252,9125 252,9250 253,0375 253,0500 253,1625 253,1750 253,2875 253,3000

379,2625 379,2750 379,3875 379,4000 379,5125 379,5250 379,6375 379,6500

253,4125 253,4250 253,5375 253,5500 253,6625 253,6750 253,7875 253,8000

379,7625 379,7750 379,8875 379,9000 380,0125 380,0250 380,1375 380,1500

307,5125 307,5250 307,5375 307,5500 307,5625 307,5750 307,5875 307,6000

343,5125 343,5250 343,5375 343,5500 343,5625 343,5750 343,5875 343,6000

307,6125 307,6250 307,6375 307,6500 307,6625 307,6750 307,6875 307,7000

343,6125 343,6250 343,6375 343,6500 343,6625 343,6750 343,6875 343,7000

307,7125 307,7250 307,7375 307,7500 307,7625 307,7700 307,7875 307,8000

343,7125 343,7250 343,7375 343,7500 343,7625 343,7700 343,7875 343,8000

307,8125 307,8250 307,8375 307,8500 307,8625 307,8750 307,8875 307,9000

343,8125 343,8250 343,8375 343,8500 343,8625 343,8750 343,8875 343,9000

307,9125 307,9250 307,9375

343,9125 343,9250 343,9375

___________________________________________________________________________ ( заңды тұлғаның немесе жеке тұлғаның толық атауы Т.А.Ə.) ӨТІНІШ _____________________________________________________________________________ (Қазақстан Республикасының облысы, ауданы, қаласы көрсетілсін) _____________________________________________________________________________ аумағында радиоэлектрондық құралдарды (жоғары жиiлiктi құрылғыларды) пайдалануға рұқсат беруді өтінемін. Ұйым туралы мəліметтер: 1. Меншік нысаны _______________________________________________________________ 2. Құрылған жылы _______________________________________________________________ 3. Мекенжайы __________________________________________________________________ (пошталық индексі, облыс, аудан, көшесі, үй № , телефон) ______________________________________________________________________________ 4. Банктік деректемелері ________________________________________________________ 5. СТН _______________________________________________________________________ 6. БСН/ЖСН __________________________________________________________________ 7. Қоса берілетін құжаттар тізбесі: ________________________________________________ Басшы ______________________ ____________________________________ (қолы) (тегі, аты, əкесінің аты) М.О. 20___ж. « ____ » __________________ Өтініш алынды: 20___ж. « ___ » _________________ _______________________________________________________________________ ( жауапты тұлғаның Т.А.Ə., қолы) Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 22-қосымша

«БЕКІТЕМІН» Бастық ______________ 20__ ж. «___» ______________

«БЕКІТЕМІН» Бастық ______________ 20__ ж «___» ______________

Радиоэлектрондық құралдарды пайдалануға енгізу АКТІСІ _________________________________________________________________________________ (Ұйымның-Өтініш берушінің атауы жəне орналасқан орны) Мынадай құрамдағы комиссия: ______________________________________________________ (аумақтық бөлімше қызметкерінің Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) __________________________________________________________________________________ (өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) ________________________________________________________________________________ (Ұйым қызметкерінің Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) осы актіні ______________________________________________________________________ (жабдық үлгісі, зауыттық нөмірі жəне мақсаты) _________________________________________________________________________________ _________________________ жəне антеннамен _________________________________________ (үлгісі, модель, антенна аспасының биіктігі) мына мекенжайда орнатылған ______________________________________________________ Жеткізетін жиіліктер, МГц: _____________________________________________ Таратқыш қуаттылығы, Вт (Дбм): ________________________________________ пайдалануға енгізгені туралы жасады. ______________________________________________________________ (аумақтық бөлімше қызметкерінің Т.А.Ə. жəне қолы) ______________________________________________________________ (өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə. жəне қолы) ____________________________________________________ (Ұйым қызметкерінің Т.А.Ə. жəне қолы) Өтініш беруші осы актіде көрсетілген техникалық параметрлердің дұрыстығына жəне техника қауіпсіздігінің сақталуына əкімшілік жауапкершілікте болады _______________________________________________________________________________ (Өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə., қолы) Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 23-қосымша Уəкілетті органның аумақтық бөлімшесінің бланкісі № Э-ААА/ВВВВВВ* Радиоэлектрондық құралды пайдалану құқығына РҰҚСАТ Иеленуші Байланыс түрі Радиоэлектрондық құралдың үлгісі Қабылдау жиілігі (-тері), МГц Облыс Аудан

Радиоэлектрондық құралдың зауыттық нөмірі Тарату жиілігі (-тері), МГц Қуаты, Вт Жұмыс кестесі** (ҰҚТ жəне ҚТ үшін)

Пункт Орнатылған жері

Координаттары** (ҰОТ жəне ҚТ үшін)

Сəуле шығару класы

Хабар тарату бағдарламасы** (РТ жəне ТВ үшін) Арна нөмірі** (ТВ үшін)

Антенна диаметрі** (Жерсеріктік байланыстың жердегі станциялары үшін) Шақыру** (ҚТ, ҰҚТ үшін)

(Соңы 12-бетте).


12

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

(Соңы. Басы 11-бетте).

Берілген күні: Қолданылу мерзімі: Ескертпе. Рұқсатта көрсетілмеген техникалық өлшемдер РЭҚ деректеріне жəне РЭҚ пайдалануға рұқсатта сауалнамаға толығымен сəйкес келуі керек. Кез келген параметрлер өзгертілген жағдайда, уəкілетті органның тиісті аумақтық бөлімшелерінде міндетті түрде қайта рұқсат алу талап етіледі.

Берілген күні 20 __ ж. « ___ » ___________ М.О. ______________________ _________________ _____________________ (басшы) (қолы) (Т.А.Ə.) Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 28-қосымша Радиохабар тарату қызметі радиоэлектрондық құралының электромагниттік үйлесімділігін сараптау қорытындысы

Бастық __________________________ М.О. ______________________________ (қолы)

* - ААА – Қазақстан Республикасы əкімшілік-аумақтық бөлу коды; ВВВВВВ – РЭҚ пайдалануға рұқсаттың реттік нөмірі; ** - аталған позициялар жақшада көрсетілген байланыс түрлері үшін ғана толтырылады. РЭҚ пайдалану құқығына рұқсаттың келесі жағы Рұқсаттың қолданылу шарттары: 1. РЭҚ пайдалануға рұқсат келесі жылдың 25 наурызына дейін беріледі. 2. РЭҚ (ЖЖҚ) пайдалануға рұқсаты ұзарту жыл сайын 25 наурызға дейін олардың орнатылған орны бойынша жүргізіледі. 3. Техникалық параметрлер, РЭҚ орнатылған орны өзгертілген жағдайда, РЭҚ иесіне заңнамада белгіленген тəртіппен РЭҚ пайдалануға рұқсатты қайта ресімдеуі қажет. 4. РЭҚ барлық параметрлері Қазақстан Республикасының белгіленген нормалары мен стандарттарына сəйкес келуі қажет. Условия действия Разрешения: 1. Разрешение на эксплуатацию РЭС выдается до 25 марта следующего года. 2. Продление разрешения на эксплуатацию осуществляется ежегодно по месту установки РЭС (ВЧУ) до 25 марта. 3. В случае изменения технических параметров, места установки РЭС, владельцу РЭС необходимо переоформить разрешение на эксплуатацию РЭС в установленном порядке. 4. Все параметры РЭС должны соответствовать установленным нормам и стандартам Республики Казахстан. Рұқсаттың мерзімі ұзартылды: Срок действия Разрешения продлен: 20____ж. / г. « » __________________ дейін / до ____________ М.О. / М.П. (қолы / подпись) 20____ж. / г. « » __________________ дейін / до ____________ М.О. / М.П. (қолы / подпись) 20____ж. / г. « » __________________ дейін / до ____________ М.О. / М.П. (қолы / подпись) 20____ж. / г. « » __________________ дейін / до ____________ М.О. / М.П. (қолы / подпись) 20____ж. / г. « » __________________ дейін / до ____________ М.О. / М.П. (қолы / подпись) Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 24-қосымша Жылжымалы радиоэлектрондық құралды пайдалану құқығына РҰҚСАТ

уəкілетті органның аумақтық бөлімшесі РҰҚСАТ № СПС/ТР-AAA/BBBBBB* _________________ қаласы жəне/немесе ______________ облыс аумағында жылжымалы радиостанцияны пайдалану құқығына Радиобайланыс түрі: ______________________________ Оператор: Иеленуші: _______________________________ РЭҚ үлгісі: ____________________________ Зауыттық нөмірі: _____________________________

автокөлік үлгісі жəне мемлекеттік №: _______________________________ Қабылдау жиілігі, МГц: _________________________ Тарату жиілігі, МГц: __________________________ Шақыру: _______ Қуаты, Вт Берілген күні: ___________ Қолданылу мерзімі: Ескертпе: Рұқсат радиостанциямен бірге сақталуы керек жəне ҚР ККМ жəне ҚР ІІМ лауазымды тұлғаларының талабы бойынша ұсынылуы қажет. Бастық ________________ _______________________ МО (қолы)

_____________________________________________________________________ Ескертпе: * - ААА - Қазақстан Республикасы əкімшілік-аумақтық бөлу коды; ВВВВВВ - РЭҚ (жылжымалы радиостанцияны) пайдалануға рұқсаттаманың реттік нөмірі. РЭҚ пайдалануға рұқсаттың келесі беті Рұқсаттың қолданылу талаптары: 1. Радиоэлектронды құрал (РЭҚ) пайдалануға рұқсат келесі жылдың 25 наурызына дейін беріледі. 2. РЭҚ (ЖЖҚ) пайдалануға рұқсатты ұзарту жыл сайын 25 наурызға дейін олардың орнатылған орны бойынша жүргізіледі. 3. Техникалық параметрлер, РЭҚ орнатылған орны өзгертілген жағдайда, РЭҚ иесіне заңнамамен белгіленген тəртіпте РЭҚ-ды пайдалануға рұқсатты қайта ресімдеуі қажет. 4. РЭҚ барлық параметрлері Қазақстан Республикасының белгіленген нормалары мен стандарттарына сəйкес келуі қажет.

Ескертпе: Рұқсат радиостанциямен бірге сақталуы керек жəне ҚР ККМ жəне ҚР ІІМ лауазымды тұлғаларының талабы бойынша ұсынылуы қажет. Рұқсаттың қолданылу мерзімі ұзартылды: 20__ж. «__» ___________ дейін _______________ М.О. (қолы)

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 26-қосымша Электромагниттік үйлесімділік есебін жүргізу жəне қорытынды алу талап етілетін радиоэлектрондық құралдардың тізбесі

9 10 11

№ 328

Астана қаласы

(Жалғасы. Басы өткен 81-нөмірде) Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрінің 2012 жылғы 28 қараша № 429 жəне Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрінің 2012 жылғы 5 желтоқсан № 328 бірлескен бұйрығына 1 - қосымша

«БЕКІТЕМІН» Бастық ______________ 20__ ж «___» ______________

Өтініш беруші осы актіде көрсетілген техникалық өлшемдердің дұрыстығына жəне техника қауіпсіздігінің сақталуына əкімшілік жауапкершілікте болады. ______________________________________________________________________________ (Өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə., қолы)

6

2012 жылғы 5 желтоқсан

Улар, қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекелдер дəрежесін бағалау өлшемдерін бекіту туралы

пайдаланудан шығарылғаны туралы жасады. ______________________________________________________________________________ (Аумақтық бөлімше қызметкерінің Т.А.Ə., қолы) ______________________________________________________________________________ (Өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə., қолы) ______________________________________________________________________________ (Ұйым қызметкерінің Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы)

7 8

Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігінің

20__ж. «__» ___________ дейін_________________ М.О. (қолы)

жəне антенналарымен _________________________________________________________ (үлгі, модель, антеннаны аспалы биіктігі) жеткізетін жиіліктер, МГц: _______________________________________________________ таратқыш қуаты, Вт (Дбм): _______________________________________________________ мына мекенжайда орнатылған ____________________________________________________ ,

5

Астана қаласы

БІРЛЕСКЕН БҰЙРЫҚ

Мынадай құрамдағы комиссия: ______________________________________________________________________________ (аумақтық бөлімше қызметкерінің Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) ______________________________________________________________________________ (Өтініш берушінің жауапты тұлғасының Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) ______________________________________________________________________________ (Ұйым қызметкерінің Т.А.Ə. жəне атқаратын лауазымы) Осы актіні ____________________________________________________________________ (жабдық үлгісі, зауыттық нөмірі жəне тағайындауы) ______________________________________________________________________________

4

№ 429

20__ж. «__» ___________ дейін_________________ М.О. (қолы)

______________________________________________________________________________ (Ұйымның-өтініш берушінің атауы жəне орналасқан орны)

1 2 3

___________________ (Т.А.Ə.)

Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің

20__ж. «__» ___________ дейін_________________ М.О. (қолы)

Радиоэлектрондық құралды пайдаланудан шығару АКТІСІ

Р/с №

Жылжымалы қызметтің радиоэлектрондық құралының электромагниттік үйлесімділігін сараптау қорытындысы Берілді __________________________________________________________________________ ___________________________________________ үлгісіндегі радиоэлектрондық құралға (РЭҚ) Төмендегідей деректерімен: Орнату пункті ___________________________________________________________________; толық мекенжайы Географиялық координаттары: ендік ___________________, ұзақтық ________________________ градус, минут, секунд градус, минут, секунд Техникалық деректер: Таратқыш қуаты, Вт: ____________________ ; Сəуле шығару класы ____________________ ; Пайдаланатын арналар саны ______________________________________________________ ; Қабылдау/ тарату жиілігі, МГц, немесе пайдаланатын жиіліктер диапазоны ______________ _______________________________________________________________________________ ; Сезімділік, мкВ _______________ Байланыс стандарты (хаттамасы) _____________________ Антеннаның сипаттамалары: Антеннаның үлгісі: __________________________ ; Күшейту коэффициенті, дБ ____________ ; Жердің теңіз деңгейінен белгісі, м ____________ ; Антенна аспасының жер деңгейінен биіктігі, м ________________ ; Секторлар саны ________________________________________________________________ ; Секторлар бойынша ең жоғары сəуле шығару азимуты, град ___________________________ ; _______________________________________________________________________________ ; Сəуле шығару антеннасының полярландыруы _______________________________________ . Жоспарланған РЭҚ-тың пайдалану параметрлері есептік деректерге сəйкес келген жағдайда, ол ______ км радиуста жұмыс істейтін радиоэлектрондық құралдармен үйлесімді. Қосымша ақпарат _________________________________________________________________ жабдық үлгісіне байланысты толтырылады _________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________

20__ж. «__» ___________ дейін_________________ М.О. (қолы)

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 25-қосымша

«БЕКІТЕМІН» Бастық ______________ 20__ ж. «___» ______________

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 29-қосымша

2012 жылғы 28 қараша

Радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті Пайдаланылатын радиожиіліктер құрылғылар үлгілері белдеулері (номиналдары) Телевизиялық жəне дыбыстық хабар тарату, дыбыстық сигналды таратуға арналған радиотаратушы құралдар Телевизиялық хабар таратуға арналған радиотаратқыш құрылғылар Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер Эфир-кəбілдік телевизия станциялары Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер Дыбыстық (радио) хабар таратуға арналған радиотаратқыш Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер құрылғылар Жерүсті радиобайланысының қабылдап-таратқыш жабдықтары Стационарлық қабылдап-таратқыш радиоэлектрондық құралдар (РЭҚ), 33-48,5; 57-57,5;146-174; арналғаны: 390-470 МГц; УҚТ-радиобайланыс үшін 146-174; 380-385; Транкингтік радиобайланыс жүйесі үшін 390-470 МГц Радиотелеметрияға арналған стационарлық (базалық) қабылдап-таратқыш станциялары 146-174; 390-470 МГц Ұялы стандарт байланысының стационарлық (базалық) Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер станциялары: ҚТ диапазонды стационарлық жəне жылжымалы РЭҚ 1,5-30 МГц Радиорелелі станциялар Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке арналған жиіліктер Стационарлық (базалық) жəне абоненттік құрылғылардың сымсыз Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке радио қолжетімділік жүйелері (WLL) арналған жиіліктер Жерсеріктік байланыс жүйелері Жерсеріктік байланыстың стационарлық (жердегі) станциялары Ұлттық кестеге* сəйкес бөлінген жиіліктер Өз құрамында таратқыш құрылғылары бар телевизиялық, Ұлттық кестеге* сəйкес тіркелген қызметке репортаждық, стационарлық станциялар (радиорелелі, жерсеріктік арналған жиіліктер байланыс станциялары)

* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 11 қыркүйектегі № 1379 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының радиоқызметтері арасында 3 кГц-тен 400 ГГц-ке дейінгі жиіліктер диапазонындағы жиіліктер белдеулерін бөлудің ұлттық кестесі.

Улар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері 1. Осы улар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері (бұдан əрі - Өлшемдер) «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау жəне қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы Заңына сəйкес əзірленген. 2. Осы Өлшемдерде мынадай ұғымдар қолданылады: 1) тəуекел - зардаптардың ауырлық дəрежесін ескере отырып, азаматтардың өмірі мен денсаулығына, мемлекеттің мүліктік мүдделеріне зиян келтіру ықтималдылығы; 2) бақылау субъектілері - уларды өндіру, өңдеу, сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану, жою қызмет түрлерін атқаруға лицензиялары бар жеке жəне заңды тұлғалар. 3. Улар айналымы саласындағы Өлшемдер мыналарға бөлінеді: 1) объективтік, бақылау субъектілерінің жүзеге асыратын қызмет түрлеріне байланысты тəуекелдердің маңыздылығына негізделген; 2) субъективтік, тексерулер нəтижелері бойынша анықталған бақылау субъектілерінің лицензиялау саласындағы заңнаманы бұзушылыққа жол беруіне байланысты анықталады. 4. Бақылау субъектілерін тəуекел топтарына бастапқы жатқызу объективтік өлшемдер есебімен жүзеге асырылады. 5. Бақылау субъектілерін тəуекел топтарына одан кейінгі жатқызу субъективтік өлшемдер есебімен жүзеге асырылады. 6. Улар айналымы саласындағы тəуекел дəрежесін бағалаудың объективті өлшемдерін есепке ала отырып, тексерілетін субъектілер: 1) тəуекелдің жоғарғы тобына: уларды өндіру, өңдеу, сақтау, өткізу, жоюды; уларды сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалануды жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады; 2) тəуекелдің орташа тобына уларды сатып алу, сақтау, өткізуді жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады; 3) объективтік өлшемдер бойынша тəуекелдің төменгі тобына бақылау субъектілері жатқызылмайды. 7. Тексерілетін субъектілерді тəуекел топтарына кейіннен бөлу улар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдеріне қосымшаға сəйкес жүзеге асырылады. 8. Тəуекел өлшемдері бойынша балдар жалпы жиынтық қорытындыны анықтау үшін жинақталады. 9. Жиынтық қорытынды нəтижелері тəуекелдің тиісті дəрежелері бойынша тексерілетін субъектілерді мынадай тəртіпте бөлу үшін пайдаланылады: 1) жоғары тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 7 жəне одан асатын бал жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 2) орташа тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 3-тен 6 балға дейін жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 3) елеусіз тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 0-ден 2 балға дейін жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 4) тəуекелдің жоғары дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің орташа жəне төменгі дəрежелеріне ауыстырылуы мүмкін; 5) тəуекелдің орташа дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің төменгі дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін; 6) тəуекелдің орташа жəне елеусіз дəрежесіндегі бақылау субъектілері анағұрлым жоғары жəне анағұрлым төменгі дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін; 7) тəуекелдің елеусіз дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің орташа дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін. 10. Тəуекелдің бір тобы ішінде жоспарлы тексеру өткізуге тексерілетін субъектілерді іріктеу мынадай қағидат бойынша жүзеге асырылады: 1) анағұрлым үлкен тексерілмеген кезең; 2) жинаған балдарының анағұрлым үлкен саны. Улар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдеріне қосымша Улар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері № 1

Берілді _____________________________________________________________________ ___________________________________________ үлгісіндегі радиоэлектрондық құралға (РЭҚ) мынадай деректермен: Орнатылу пункті _________________________________________________________________; толық мекенжайы Географиялық координаттары: ендік ________________ , ұзақтық ______________________ . градус, минут, секунд, градус, минут, секунд Техникалық деректері: Таратқыш қуаты, Вт _______________ ; Сəуле шығару класы ____________________________ ; Пайдаланылатын арналар саны _____________________________________________________; Тарату жиілігі, МГц немесе қолданылатын жиілік диапазоны ________________________________________________________________________________; Сезімталдығы, мкВ ________________; Байланыс стандарты (хаттама) ___________________; Модуляция түрі _________________________________________________________________. Антенна сипаттамасы: Антенна үлгісі _________; Антенна диаметрі, м ______; Күшейту коэффициенті, дБ ________; Бүйірлік жапырақтардың сипаттамасы _____________________________________________; Жердің теңіз деңгейінен белгісі, м ________________________________________________; Антенна аспасының жер деңгейінен биіктігі, м ______________________________________; Ең жоғары сəуле шығару азимуты, град. ______________; Поляризация ________________; тарату Орын бұрышы, град ______; Антеннаның шуыл температурасы, °К _________; Жердің жасанды серігі бойынша деректер (жерсеріктік байланыс жер станциясы үшін): ЖЖС, тұру нүктесі, град. _____________________; Сəуле атауы ________________________; Транспондер № ________________; ЖБЖС бағытындағы ЭИИМ, дБВт _________________. Жоспарланған РЭҚөтың пайдалану өлшемдерінің есептік деректеріне сəйкес келгендігі жағдайда, ол ______ км радиуста жұмыс істейтін радиоэлектрондық құралдармен үйлесімді. Қосымша ақпарат _________________________________________________________________ байланыс түріне байланысты толтырылады ________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________

Балдар

2

3

Жеке меншік құқығындағы өндірістік-техникалық база мен мыналардың болмауы: технологиялық желі

5

сынақ зертханасы

5

мамандандырылған өндірістік ғимарат

7

арнайы жабдықталған қойма

7

жұмыс істейтін персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жай.

2

2.

уларды дайындауға жəне өңдеуге арналған технологиялық регламенттің болмауы;

7

3.

Мыналарды:

Жиiлiктер белдеулерiн, радиожиiлiктердi (радиожиiлiк арналарын) иелiкке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиiлiктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттiк үйлесiмдiлiгiн есептеудi жүргiзу қағидаларына 27-қосымша Тіркелген қызметтің радиоэлектрондық құралының электромагниттік үйлесімділігін сараптау ҚОРЫТЫНДЫСЫ

Өлшемдер Уларды өндіру, өңдеу, сақтау, өткізу, жою

1.

4.

5.

жабдықтарды, механизмдерді, технологиялық желілерді пайдалану мен техникалық қызмет көрсетуді

3

еңбек қауіпсіздігін бақылау мен қоршаған ортаны қорғауды

3

медициналық бақылауды

3

метрологиялық бақылауды

3

улардың есепке алынуын қамтамасыз ететін қызметтердің болмауы.

3

тиісті арнайы білімі, мамандығы бойынша кемінде бір жыл практикалық жұмыс тəжірибесі бар, өнеркəсіп қауіпсіздігі саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік ережесін оқудан жəне білімін тексеруден өткен мамандардың, инженерлік-техникалық қызметкерлердің жəне улармен жұмыс істейтін жұмысшы персоналдың білікті құрамының болмауы;

7

күзет қызметіне арналған лицензия немесе өндірістік-техникалық базаны күзетуге күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарттың болмауы;

7

6.

арнайы қорғаныш киімі, жеке қорғаныш құралдарының болмауы;

7

7.

ұйымның басшысы бекіткен уларды өндіру, өңдеу, сақтау, өткізу, жою жұмыстарын жүргізу кезінде ықтимал аварияларды жою жоспарының болмауы;

5

8.

ұйымның басшысы бекіткен уларды өндіру, өңдеу, сақтау, өткізу, жою жұмыстарын қауіпсіз жүргізу бойынша нұсқаулықтың болмауы.

5

Уларды сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану 1.

2.

3.

күзет қызметіне арналған лицензия немесе күзетуге өндірістік-техникалық базаның иесі мен күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйымның арасындағы шарттың көшірмесінің болмауы

7

3.

жеке меншік құқығындағы оқ-дəрілерді, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерін, жинақтаушы бұйымдары мен аспаптарын сақтауға арналған, қоршалған, оқшауланған, арнайы жабдықталған қойманың болмауы

7

5.

арнайы қорғаныш киімі, жеке қорғаныш құралдарының болмауы

7

4.

ұйымның басшысы бекіткен уларды сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану жұмыстарын жүргізу кезінде ықтимал аварияларды жою жоспарының болмауы

5

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия немесе қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен келісімнің болмауы

3

6. 7.

ұйымның басшысы бекіткен уларды сатып алу, сақтау, өткізу, пайдалану жұмыстарын қауіпсіз жүргізу бойынша нұсқаулықтың болмауы.

5

5.

қызметтің мəлімделген түрі бойынша мемлекеттік құпияларды құрайтын мəліметтерді пайдалана отырып, жұмыс жүргізуге

2

1.

Жеке меншік құқығында уларды сақтауға арналған арнайы жабдықталған қойманың болмауы

2.

Мыналарды:

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің немесе оның аумақтық органдарының рұқсатының болмауы

Уларды сатып алу, сақтау, өткізу

Берілді ______________________________________________________________________ _________________________________________ үлгісіндегі РЭҚ-қа мынадай деректерімен: Орнату пункті ____________________________________________________________; толық мекенжайы Географиялық координаттары: ендік __________________________________, ұзақтық _____________________________. градус, минут, секунд градус, минут, секунд Техникалық деректер: Таратқыш үлгісі: __________________________________________________________; Қабылдау жиілігі, МГц ________________ , тарату жиілігі, МГц ___________________; Таратқыш қуаты, Вт: ______________________________ , ___________________________; бейне дыбыс Жеткізетін жиіліктер, МГц: ___________________________, ________________________; бейне дыбыс Хабар тарату бағдарламасы ________; Арна нөмірі _______ ; Тұрақтылығы, Гц ____________; ӨТЖ, кГц ______________ ; бағдарламаны таратқышқа тарату тəсілдері _______________; Бағдарламаны қабылдау тəсілі ______________; Эфир бойынша қабылдау _______________. арна, облыс, пункт Антенна сипаттамасы: Теңіз деңгейінен белгісі ___________; Жер деңгейінен аспалы биіктігі _______________; Діңгек биіктігі ______________; Ең жоғары сəуле шығару азимуты, град ______________ ; Бас жапырақтың 0,5 көлемі, град. __________; Күшейту коэффициенті, дБ ______________; Фидерде шығын коэффициенті, дБ ______________; Поляризация _____________________. Жоспарланған РЭҚ пайдалану параметрлері есептік деректерге сəйкес келген жағдайда ______ км радиуста жұмыс істейтін радиоэлектрондық құралдармен үйлесімді. Қосымша ақпарат____________________________________________________________ жабдық үлгісіне байланысты толтырылады ___________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ Берілген күні 20 __ ж. « ___ » ___________ М.О. __________________________ ________________ _______________ (басшы) (қолы) (Т.А.Ə.)

Берілген күні 20 __ ж. « ___ » ___________ М.О. _________________________ ________________ (басшы) (қолы)

4.

жеке меншік құқығындағы немесе өзге де заңды негіздегі өндірістік-техникалық база мен мыналардың болмауы: сынақ зертханасы

5

арнайы өндірістік ғимарат

7

өндірістің техникалық жобасына сəйкес уларды сақтауға арналған арнайы жабдықталған қойма (үй-жай) немесе мамандандырылған сыйымдылықтың болмауы

7

жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайының болмауы.

2

Мыналарды: жабдықтарды, механизмдерді, технологиялық желілерді пайдалану мен техникалық қызмет көрсетуді

3

еңбек қауіпсіздігін бақылау мен қоршаған ортаны қорғауды

3

медициналық бақылаудың болмауы

3

метрологиялық бақылаудың болмау

3

улардың есепке алынуын қамтамасыз ететін қызметтердің болмауы.

3

тиісті арнайы білімі мамандығы бойынша кемінде бір жыл практикалық жұмыс тəжірибесі бар, өнеркəсіп қауіпсіздігі саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік ережесін оқудан жəне білімін тексеруден өткен мамандардың, инженерлік-техникалық қызметкерлердің жəне улармен жұмыс істейтін жұмысшы персоналдың білікті құрамының болмауы

3

7

еңбек қауіпсіздігін бақылау мен қоршаған ортаны қорғаудың

3

медициналық бақылауды

3

улардың есепке алынуын қамтамасыз ететін қызметтердің болмауы.

3

тиісті арнайы білімі, мамандығы бойынша кемінде бір жыл практикалық жұмыс тəжірибесі бар, өнеркəсіптік қауіпсіздігі саласындағы уəкілетті органда аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік ережесін оқудан жəне білімін тексеруден өткен мамандардың, инженерлік-техникалық қызметкерлердің жəне улармен жұмыс істейтін жұмысшы персоналдың білікті құрамының болмауы

7

4.

күзет қызметіне арналған лицензия немесе арнайы жабдықталған қойманы күзетуге күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарттың болмау

7

5.

арнайы қорғаныш киімінің, жеке қорғаныш құралдарының болмауы

7

6.

ұйымның басшысы бекіткен уларды сатып алу, сақтау, өткізу жұмыстарын қауіпсіз жүргізу бойынша нұсқаулықтың болмауы.

5

3.

6.

оқ-дəрілерді, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерін, жинақтаушы бұйымдары мен аспаптарын, сондай-ақ монтаждауды, реттеуді, модернизациялауды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеуді жəне сервистік қызмет көрсетуді қоса алғанда, оларды өндіруге арналған арнайы материалдарды, жабдықтарды есепке алу жəне сақтау жөніндегі журналдың болмауы

2

7.

күзет қызметіне лицензия не оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арнайы жабдықталған қойманы иеленуші мен күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйымның арасындағы келісімнің болмауы.

7

1.

Заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның ішінде оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білім, жарушының бірыңғай кітапшасының болмауы

2

2.

техникалық білімі, жарушының бірыңғай кітапшасы, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар, өнеркəсіптік қауіпсіздік саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік қағидаларын оқудан жəне білімін тексеруден өткен білікті мамандардың болмауы

7

3.

жеке меншік құқыəында қоршалған, оқшауланған өндірістік-техникалық базаның жəне мыналардың:

Жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды əзірлеу

Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрінің 2012 жылғы 28 қараша № 429 жəне Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрінің 2012 жылғы 5 желтоқсан № 328 бірлескен бұйрығына 2 - қосымша Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері 1. Осы қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері (бұдан əрі - Өлшемдер) «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау жəне қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы Заңына сəйкес əзірленген. 2. Осы Өлшемдерде мынадай ұғымдар қолданылады: 1) тəуекел – оның салдарларының ауырлық дəрежесін ескере отырып, азаматтардың өмірі мен денсаулығына, мемлекеттің мүліктік мүдделеріне зиян келтіру ықтималдығы; 2) бақылау субъектілері - мынадай қызмет түрлеріне лицензиялары бар жеке жəне заңды тұлғалар: босатылған оқ-дəрілерді, қару-жарақтарды, əскери техниканы, арнайы құралдарды жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне өңдеу; монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, сондай-ақ оларды өндiруге арналған арнайы материалдар мен жабдықтарды əзiрлеу, өндiру, жөндеу, алу жəне өткiзу; жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды əзірлеу, өндіру, сатып алу жəне өткізу. 3. Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы Өлшемдер мыналарға бөлінеді: 1) объективтік, бақылау субъектілерінің жүзеге асыратын қызмет түрлеріне байланысты тəуекелдердің маңыздылығына негізделген; 2) субъективтік, тексерулер нəтижелері бойынша анықталған бақылау субъектілерінің лицензиялау саласында заңнаманы бұзушылыққа жол беруіне байланысты айқындалған. 4. Бақылау субъектілерін тəуекел топтарға бастапқы жатқызу объективтік өлшемдер есебімен, жүзеге асырылады. 5. Бақылау субъектілерін тəуекел топтарға одан кейінгі жатқызу субъективтік өлшемдер есебімен, жүзеге асырылады. 6. Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдерінің объективті есебімен, тексерілетін субъектілер: 1) тəуекелдің жоғары тобына мыналарды жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады: босатылған оқ-дəріні, қару-жарақты, əскери техниканы, арнайы құралдарды жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне өңдеу; босатылатын қару-жарақты, əскери техниканы, арнайы құралдарды жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне қайта өңдеу; монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды əзiрлеу, өндiру; монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды жөндеу; жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды əзірлеу; жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды өндіру; жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды өзінің өндірістік мұқтажы үшін сатып алу; 2) тəуекелдің орташа тобына мыналарды жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады: монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды сатып алу жəне өткiзу; жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды сатып алу жəне өткізу; 3) Бақылау субъектілері объективтік өлшемдер бойынша тəуекелдің төменгі тобына жатқызылмайды. 7. Тексерілетін субъектілерді тəуекел топтарына кейінгі бөлу Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясындағы тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдеріне қосымшаға сəйкес жүзеге асырылады. 8. Тəуекел өлшемдерінің балдары жалпы жиынтық қорытындыны анықтау үшін жинақталады. 9. Жиынтық қорытынды нəтижелері тиісті тəуекел дəрежелері не тексерілетін субъектілерді бөлу үшін мынадай тəртіпте пайдаланылады: 1) жоғары тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 7 жəне одан асатын бал жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 2) орташа тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 3-тен 6 балды қоса алғанда жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 3) елеусіз тəуекел тобына тексерулер нəтижесінде 0-ден 2 балды қоса алғанда жинаған бақылау субъектілері жатқызылады; 4) тəуекелдің жоғары дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің орташа жəне төменгі дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін; 5) тəуекелдің орташа дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің төменгі дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін; 6) тəуекелдің орташа жəне елеусіз дəрежесіндегі бақылау субъектілері анағұрлым жоғары жəне анағұрлым төменгі дəрежеге ауыстырылуы мүмкін; 7) тəуекелдің елеусіз дəрежесіндегі бақылау субъектілері тəуекелдің орташа дəрежесіне ауыстырылуы мүмкін. 10. бір тəуекел тобы ішінде жоспарлы тексеру өткізуге тексерілетін субъектілерді іріктеу мынадай қағидат бойынша жүзеге асырылады: 1) анағұрлым үлкен тексерілмеген кезең; 2) жинаған балдарының анағұрлым үлкен саны. Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдеріне қосымша

сынақ зертханасының болмауы

5

арнайы өндірістік ғимараттың болмауы

7

арнайы жабдықталған қойманың болмауы

7

жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайды қамтитын өндірістік-техникалық базасының болмауы.

2

4.

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия не қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарттың болмауы

3

5.

ұйымның басшысы бекіткен жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдардың тəжірибелік үлгісін əзірлеу жөніндегі жұмыстарды қауіпсіз жүргізу жөніндегі нұсқаулықтың болмауы

5

6.

материалдарды, жартылай фабрикаттарды (əзірлемелерді), жинақтаушы бөлшектерді, бұйымдарды есепке алу жəне сақтау

2

бойынша журналдың болмауы 7.

аумақтық ішкі істер органы берген жарылғыш заттарды сақтауға рұқсаттың болмауы

2

8.

күзет қызметіне лицензия не күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен өндірістік-техникалық базаны оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арналған шарттың болмауы.

7

1.

Заңды тұлғаның басшысында немесе оның орынбасары, оның ішінде оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білім, жарушының бірыңғай кітапшасының болмауы

2

2.

тиісті техникалық білімі, жарушының бірыңғай кітапшасы, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар, өнеркəсіптік қауіпсіздік саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік қағидаларын оқудан жəне білімін тексеруден өткен:

7

жабдықтарды, механизмдерді, құрылғыларды, жарақтарды, көлікті, бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматиканы пайдалануды жəне техникалық қызмет көрсетуді

3

еңбек қауіпсіздігін, технологиялық регламенттің орындалуын, периметр мен қоршаған ортаны қорғауды бақылауды

3

метрологиялық қамтамасыз етуді, кіру бақылауы мен дайын өнім сапасын қамтамасыз ететін білікті мамандардың болмауы

3

3.

ұйымның басшысы бекіткен жарылғыш заттарды дайындауға арналған технологиялық процестің регламенті мен жұмыстарды қауіпсіз жүргізу жөніндегі нұсқаулықтың болмауы

5

4.

Жеке меншік құқығында өндірістік-техникалық базаның немесе өзге заңды негізде қоршалған, оқшауланған жəне мыналардың:

Жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды өндіру

сынақ зертханасынның болмауы

5

арнайы өндірістік ғимараттың болмауы

7

арнайы жабдықталған қойманың болмауы

7

жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайдың болмауы.

2

5.

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия не қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарттың болмауы.

3

6.

материалдарды, жартылай фабрикаттарды (əзірлемелерді), жинақтаушы бөлшектерді, дайын жəне жарамсыз бұйымдарды

2

есепке алу жəне сақтау бойынша журналдың болмауы 7.

аумақтық ішкі істер органы берген жарылғыш заттарды сақтауға рұқсаттың болмауы;

2

8.

күзет қызметіне лицензия не өндірістік-техникалық базаның иесі мен күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылəан ұйым арасында оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арналəан шарт көшірмесінің болмауы.

7

Жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды сатып алу жəне өткізу 1.

заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның ішінде оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білім, жарушының бірыңғай кітапшасының болмауы

2

2.

тиісті техникалық білімі, жарушының бірыңғай кітапшасы, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар, өнеркəсіптік қауіпсіздік саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік қағидаларын оқудан жəне білімін тексеруден өткен білікті мамандардың болмауы

7

3.

жеке меншік құқығында қоршалған, оқшауланған, жарылғыш жəне пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды сақтауға арналған арнайы жабдықталған қойманың болмауы

7

4.

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия не қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарттың болмауы

3

5.

жарылғыш жəне пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды есепке алу жəне сақтау бойынша журналдың болмауы

2

6.

аумақтық ішкі істер органы берген жарылғыш заттарды сақтауға рұқсат

2

7.

күзет қызметіне лицензия не күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен арнайы жабдықталған қойманы оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арналған күзет қызметіне шарт.

7

Жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолданылып жасалған бұйымдарды өзінің өндірістік мұқтажы үшін сатып алу 1.

Өлшемдер

Балдар

1

2

3

2

(Пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды өзінің өндірістік мұқтажы үшін сатып алатын шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін осы тармақшасы бойынша мəліметтерді ұсыну талап етілмейді) 2.

тиісті техникалық білімі, жарушының бірыңғай кітапшасы, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар, өнеркəсіптік қауіпсіздік саласындағы уəкілетті орган аттестаттаған оқу ұйымында өнеркəсіптік қауіпсіздік қағидаларын оқудан жəне білімін тексеруден өткен білікті мамандар (Пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды өзінің өндірістік мұқтажы үшін сатып алатын шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін осы тармақшасы бойынша жарушының бірыңғай кітапшасының білікті мамандар болуы туралы мəліметтерді ұсыну талап етілмейді)

7

Қару-жарақ, əскери техника мен жекелеген қару түрлері, жарылғыш жəне пиротехникалық заттар мен олар қолдана отырып жасалған бұйымдар айналымы саласындағы жеке кəсіпкерлік аясында тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдері №

заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның ішінде оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білім, жарушының бірыңғай кітапшасы

3.

жеке меншік құқығында немесе өзге заңды негізде қоршалған, оқшауланған, жарылғыш жəне пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды сақтауға арналған арнайы жабдықталған қойма

7

Монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды əзiрлеу, өндiру

4.

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия не қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарт

3

1.

Заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білімнің болмауы;

2

5.

жарылғыш жəне пиротехникалық заттарды жəне олар қолданылып жасалған бұйымдарды есепке алу жəне сақтау бойынша журнал

2

2.

тиісті техникалық білімі, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар білікті мамандардың болмауы;

7

6.

аумақтық ішкі істер органының жарылғыш заттарды сақтауға арналған рұқсат

2

7.

7

3.

қызметтің көрсетілген кіші түріне қатысты əзірлеу жəне өндіру мəселелері жөніндегі нормативтік-техникалық құжаттар жиынтығы түріндегі ғылыми базаның болмауы;

5

күзет қызметіне лицензия не арнайы жабдықталған қойманың иесі мен лицензиясы бар мамандандырылған ұйым арасында оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арналған шарт көшірмесі.

4.

Мыналарды: 1.

заңды тұлғаның басшысында немесе оның орынбасарында, оның ішінде оның филиалының басшысында немесе оның орынбасарында, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрін жүзеге асыратын жеке тұлғада жоғары техникалық білімі;

2

2.

тиісті техникалық білімі, мамандыəы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар білікті мамандар;

7

3.

жеке меншік (стационарлық жəне (немесе) ұтқыр) немесе жалға беру құқығындағы қоршалған, оқшауланған жəне мыналарды қамтитын өндірістік-техникалық базасы:

5.

Босатылатын оқ-дəрілерді жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне қайта өңдеу

арнайы өндірістік ғимараттың болмауы

7

жабдықтарды, стендіні, көтергіш механизмнің болмауы

7

əзірленген жəне өндірілетін өнімді сақтау жəне оларға бақылау сынақтарын жүргізуге арналған арнайы жабдықталған аумақтар мен үй-жайлардың болмауы

7

жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайларды қамтитын жеке меншік құқығындағы немесе өзге де заңды негіздегі қоршалған, оқшауланған өндірістік-техникалық базасының болмауы.

2

қызметтің мəлімделген түрі бойынша мемлекеттік құпияларды

2

құрайтын мəліметтер пайдаланылатын жұмысқа Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің немесе оның аумақтық органдарының рұқсатының болмауы

арнайы өндірістік ғимарат, құрылыс жəне (немесе) контейнерлік типтегі ұтқыр модуль, көтергіш механизм, жабдықтар

3

босатылатын оқ-дəрілер мен олардың құрауыштарын сақтауға

2

6.

пайдалану шарттарына жəне олар үшін белгіленген өлшем құралдарын қамтамасыз ету туралы заңнаманың талаптарына сəйкес келетін өлшем құралдары, оның ішінде радиацияны өлшеу құралдарының болмауы

5

арналған найзағай бұрғышы бар контурлы найзағайдан қорғау жүйесімен жабдықталған арнайы жабдықталған қойма

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия немесе қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен келісімнің болмауы

3

босатылатын оқ-дəрілердің қалдықтарын жəне қайта өңделген материалдарын сұрыптауға, кесуге, пакеттерге салуға арналған жабдықтар мен құрал-саймандары бар үй-жай немесе арнайы алаң

3

7. 8.

ұйымның басшысы бекіткен əзірлеу, өндіру жұмыстарын қауіпсіз жүргізу жөніндегі нұсқаулықтың болмауы

5

9.

материалдарды, жартылай фабрикаттарды (əзірлемелерді), жинақтаушы бөлшектерді, дайын жəне жарамсыз бұйымдарды есепке алу жəне сақтау жөніндегі журналдың болмауы

2

10.

күзет қызметіне лицензия не оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арнайы жабдықталған қойманы иеленуші мен күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйымның арасындағы келісімнің көшірмесінің болмауы.

3

Монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды жөндеу 1.

Заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білімнің болмауы

2

2.

тиісті техникалық білімі, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар білікті мамандардың болмауы

7

3.

қызметтің көрсетілген кіші түріне қатысты əзірлеу жəне өндіру мəселелері жөніндегі нормативтік-техникалық құжаттар жиынтығы түріндегі ғылыми база

5

4.

Мыналарды:

жұмыс істейтін персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жай

3

4.

қауіпті жүктерді тасымалдауға арналған лицензияның не қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарт

3

5.

қызметтің мəлімделген түрі бойынша мемлекеттік құпияларды құрайтын мəліметтерді пайдалана отырып, жұмыс жүргізуге Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің немесе оның аумақтық органдарының рұқсаты

2

6.

пайдалану шарттарына жəне олар үшін белгіленген өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы заңнаманың талаптарына сəйкес келетін өлшеу құралдары, оның ішінде радиацияны өлшеу құралдары

5

7.

ұйымның басшысы бекіткен персоналды қауіпсіздік техникасына оқыту жөніндегі жəне босатылатын оқ-дəрілерді жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне қайта өңдеу жөніндегі жұмысты ұйымдастыру тəртібі туралы нұсқаулықтар

5

8.

кəдеге жаратылған босатылатын оқ-дəрілердің материалдарын, жинақтаушы бөлшектерін, бұйымдарын есепке алу жəне сақтау бойынша журнал

2

9.

өрт қауіпсіздігі жəне күзет шараларын ұйымдастыруға жауап беретін лауазымдық тұлға

3

10.

күзет қызметіне лицензия немесе өндірістік-техникалық базаны оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарт.

7

Босатылатын қару-жарақты, əскери техниканы, арнайы құралдарды жою (құрту, кəдеге жарату, көму) жəне қайта өңдеу 1.

Заңды тұлғаның басшысында немесе оның орынбасарында, оның ішінде оның филиалының басшысында немесе оның орынбасарында, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрін жүзеге асыратын жеке тұлғада жоəары техникалық білімі;

2

7

2.

тиісті техникалық білімі, мамандыəы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар білікті мамандар;

2

2

3.

жеке меншік құқығында, қоршалған, оқшауланған жəне мыналарды қамтитын өндірістік-техникалық базасы:

арнайы өндірістік болмауы ғимараттың болмауы

7

жабдықтарды, стендіні, көтергіш механизмдің болмауы

7

жөндеу жүргізілгеннен кейін өнімді сақтау жəне оларға бақылау сынақтарын жүргізуге арналған арнайы жабдықталған аумақтар мен үй-жайлардың болмауы жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайларды қамтитын жеке меншік құқығындағы қоршалған,

арнайы өндірістік əимарат, құрылыс, көтергіш механизм,

оқшауланған өндірістік-техникалық базасының болмауы. қызметтің мəлімделген түрі бойынша мемлекеттік құпияларды құрайтын мəліметтер пайдаланылатын жұмысқа Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің немесе оның аумақтық органдарының рұқсатының болмауы

2

6.

пайдалану шарттарына жəне олар үшін белгіленген өлшем құралдарын қамтамасыз ету туралы заңнаманың талаптарына сəйкес келетін өлшем құралдары, оның ішінде радиацияны өлшеу құралдарының болмауы

5

7.

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензия немесе қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен келісімнің болмауы

3

8.

ұйымның басшысы бекіткен əзірлеу, өндіру жұмыстарын қауіпсіз жүргізу жөніндегі нұсқаулықтың болмауы

2

4.

9.

материалдарды, жартылай фабрикаттарды (əзірлемелерді), жинақтаушы бөлшектерді, дайын жəне жарамсыз бұйымдарды есепке алу жəне сақтау жөніндегі журналдың болмауы

5

10.

күзет қызметіне лицензия не оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге арнайы жабдықталған қойманы иеленуші мен күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылған ұйымның арасындағы келісімнің болмауы.

7

Монтаждауды, реттеудi, жаңартуды, орнатуды, пайдалануды, сақтауды, жөндеудi жəне сервистiк қызмет көрсетудi қоса алғанда, оқ-дəрiлердi, қару-жарақ пен əскери техниканы, олардың қосалқы бөлшектерiн, жиынтықтаушы бұйымдары мен аспаптарын, арнайы материалдарды, оларды өндiруге арналған жабдықтарды сатып алу жəне өткiзу 1.

Заңды тұлғаның басшысы немесе оның орынбасары, оның филиалының басшысы немесе оның орынбасары, сондай-ақ лицензияланатын қызмет түрімен айналысатын жеке тұлға үшін жоғары техникалық білімнің болмауы

2

2.

тиісті техникалық білімі, мамандығы бойынша кемінде бір жыл жұмыс өтілі бар білікті мамандардың болмауы

7

5

жабдықтар

5.

босатылатын қару-жарақты, əскери техниканы, арнайы құралдарды сақтауға арналған арнайы жабдықталған қойма

7

босатылатын қару-жарақтардың, əскери техниканың, арнайы құралдардың қалдықтарын жəне қайта өңделген материалдарын сұрыптауға, кесуге, пакеттерге салуға арналған жабдықтар мен құрал-саймандар бар үй-жай немесе арнайы алаң

5

жұмыс істейтін персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жай.

2

қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензияның немесе қауіпті жүктерді тасымалдауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен шарт

3

5.

қызметтің мəлімделген түрі бойынша мемлекеттік құпияларды құрайтын мəліметтерді пайдалана отырып, жұмыс жүргізуге Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің немесе оның аумақтық органдарының рұқсаты

2

6.

пайдалану шарттарына жəне олар үшін белгіленген өлшем бірлігін қамтамасыз ету туралы заңнаманың талаптарына сəйкес келетін өлшеу құралдары

5

7.

ұйымның басшысы бекіткен персоналды қауіпсіздік техникасына оқыту жөніндегі жəне босатылатын қару-жарақтарды, əскери техниканы, арнайы құралдарды жою жөніндегі жұмысты ұйымдастыру тəртібі туралы нұсқаулықтар

7

8.

босатылатын қару-жарақтың, əскери техниканың, арнайы құралдардың материалдарын, жинақтаушы бөлшектерін, бұйымдарын есепке алу жəне сақтау бойынша журнал

2

9.

өрт қауіпсіздігі жəне күзет шараларын ұйымдастыруға жауап беретін лауазымдық тұлға

3

10.

күзет қызметіне лицензия немесе өндірістік-техникалық базаны оқ-дəрімен атылатын қаруды пайдалана отырып күзетуге күзет қызметіне лицензиясы бар мамандандырылəан ұйыммен шарт.

7


Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы 1 наурыз 2012 жылғы

13

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

№ 66-ө-м

Астана қаласы

Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтікбіліктілік анықтамалығын (2-шығарылым) бекіту туралы (Жалғасы. Басы өткен 76-нөмірде). Шихталаушы 161. Шихталаушы 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Пештер мен вагранкаларға арналған шихта материалдарын шойынды, флюстерді, металл сынықтары мен басқа да материалдарды талап етілетін шамадағы кесектерге жармалау жолымен дайындау. Металл шихтасынан металл емес заттарды алу. Мульділерді шихта материалдарымен толтыруға қатысу жəне балқыту агрегаттарына талап етілетін фракциядағы шихтаның беру. Мульділерді ағыту жəне ауыстыру. Шихта алаңдары мен қанатшаларын жинау. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымы туралы негізгі деректерді, шихта материалдарының түрлерін, метал кесектерінің жол берілетін шекті габариттер мен мульділердің сыйымдығын, крандардың, тростар мен шынжырлардың жүк көтергіштігін, қара жəне түсті металдардың, флюстердің сынықтарын бөлу мен сұрыптау ережесін, жүкті бекіту, көтеру жəне орнын ауыстыру ережесін. 162. Шихталаушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жекелеген компоненттерден қолмен шихта жасау, оларды өлшеу, қабатқабатпен салу жəне араластырғыштарда араластыру, ферробалқымаларды,, флюстарды, металл сынықтарын, легирлейтін қоспалар мен басқа да материалдарды жармалауыштарда, жармалау агрегаттарында, жармалау-сұрыптау қондырғыларында берілген рецепті бойынша жармалау жолымен пештер мен вагранкаларға арналған шихта материалдарын дайындау, оларды сұрыптау жəне өлшеу. Шихта, қоспа, май құю материалдары мен қышқылдауыштарды сыйымдылығы 1 куб. дейінгі мульділерге немесе қораптарға тиеу жəне оларды кранмен немесе вагонеткамен жұмыс алаңына беру. Бос мульділерді жұмыс алаңынан түсіру. Сынықтарды түсіру жəне оларды вагондарға тиеу, болат балқыту цехтарында мамандандырылған шихта аулалары болмаса, шихта дайындау учаскелердегі крандардың көмегімен метал сынықтарын мульділерге, мульділерді вагондарға тиеу. Шихтаны тасымалдауқоректендіру механизмдерінің көмегімен бункерлерге, қораптарға жəне дозалаушы арбаларға тиеу, олардың жұмысын қадағалау. Материалдардың берілуін реттеу жəне олардың бункерлерде кептелуін болдырмау. Шихта материалдарынан бөгде қосындыларды алу. Шихта ауласына келетін материалдарды түсіру жəне қоймалау. Жарылыс қауіпті материалдар мен метал сынықтарын анықтау, оларды қауіпсіз сақтау, тиеу жəне түсіру. Ауысымдағы материал шығысының есебін жүргізу. Шихтаны үюге, жинауға қатысу. Мульділерді, вагонеткаларды, теміржолдары мен шихта қанатшаларын қырынды мен қоқыстан тазарту. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың жұмыс қағидатын, металды балқытуға қолданылатын шихта материалдарының түрлерін, қасиеттері мен нысанын, олардың бункерлер мен шихта ауласында орналасуын, шихта материалдарының əр түрін қоймалау жəне сақтау ережесін, шихта материалдарын өңдеудің ұтымды тəсілдерін, шихтаның құрамдас бөліктерін олардың сыртқы белгілері бойынша анықтау тəсілдері мен олардың сапасына қойылатын негізгі талаптарды, тасымалдау-қоректендіру механизмдері мен басқа да жабдықтардың орналасу сызбасы мен оларға қызмет көрсету ережесін, орнатылған дабылдатқышты. 163. Шихталаушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жекелеген компоненттерден шихта жасау жəне кептіру процесін жүргізу, оларды өлшеу, қабат-қабатпен салу жəне араластырғыштарда араластыру, ферробалқымаларды, флюстарды, металл сынықтарын, легирлейтін қоспалар мен басқа да материалдарды жармалуыштарда, жармалау агрегаттарында, жармалау-сұрыптау қондырғыларында берілген рецепті бойынша жармалау жолымен пештер мен вагранкаларға арналған шихта материалдарын дайындау, оларды сұрыптау жəне өлшеу. Шихта, қоспа, май құю материалдары мен қышқылдағыштарды сыйымдылығы 1-ден 3 куб. дейінгі мульділерге немесе қораптарға тиеу жəне оларды кранмен немесе вагонеткамен жұмыс алаңына беру. Шихтаны болат балқыту, ферросплав жəне құю цехтарының шихта бөлімшелерінде бір мезгілде дайындай отырып тиеу. Материалдарды дозалау жəне шихталау процестерін біліктілігі анағұрлым жоғары шихталаушының басшылығымен жүргізу. Шихта компоненттерін араластыру жəне оның қалыпты ылғалдануын қамтамасыз ету. Көлік-қоректендіру, жүк жəне тиеу механизмдерін, шихта тиеу машиналары мен басқа да жабдықтарды басқару. Материалдарды скреперлеу. Сынама алу. Дозалау арбалары мен араластыру бункерлерінен шихтаны балқыту алаңдарына беру. Шихтаның біркелкі берілуін реттеу. қызмет көрсететін жабдық жұмысындағы ақауларды анықтау жəне оны жөндеуге қатысу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын, шихта компоненттерінің физикалық жəне химиялық қасиеттерін, олардың нысанын, шихта материалдарының қозғалу сызбасын, бункерлердің орналасуын жəне сыйымдылығын, жабдықтың жəне көтеру-тасымалдау механизмдері жүктемесінің шекті нормаларын, шихта материалдарын кептіру режимін, пештерге жəне вагранкаларға салу кезектілігін, шихтадағы зиянды қоспаларды жəне олардың шихта сапасына əсерін, шихталатын материалдардың сапасына қойылатын мемлекеттік стандарт талаптарын, отсектердің, бункерлер мен басқа да тиеу құрылғыларының орналасуы мен сыйымдылығын, шихта компоненттерін араластыру орнына жəне араластырғышқа берудің кезектілігін, қызмет көрсететін жабдықтың автоматизация жəне блокировка сызбасын, жабдықтың майланатын жерлері мен майлау материалдарының түрлерін, слесарь ісін. 164. Шихталаушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Материалдарды дозалау жəне шихталау процесін., олардың жұмысындағы өзара байланысты қамтамасыз ете отырып, материалдарды дозалау жəне əртүрлі жабдықтардағы шихталау есебін жүргізе отырып орындау. Шикізаттың сапасы мен шихтаның дайын болуын анықтау. Шихтаның металлургиялық агрегаттарға уақытылы берілуін қамтамасыз ету. Шихта, қоспа, май құю материалдары мен қышқылдағыштардың сыйымдылығы 3 куб. жəне одан жоғары мульділерге тиеу жəне оларды кранмен жұмыс алаңына беру. Білуге тиіс: шихтаның берілген құрамын есептеу тəсілдерін, қызмет көрсететін жабдықтың жұмысындағы ақаулар мен шихта жасаудағы бракты анықтау жəне жою тəсілдерін, автоматизация мен дабылдату сызбасын. «Құю жұмыстары» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 2002 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі БТБА-ның (2-шығарылым), 2-бөлімінің 2-қосымшасында келтірілген. 3. Дəнекерлеу жұмыстары Газбен кесуші 165. Газбен кесуші 1-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Болат жеңіл салмақты сынықтарды бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен қолмен оттегімен кесу. Құймаларды кесуге дайындау, күйіктен, қақтан жəне құймақшадан тазарту, кесуге қою. Газ генеpатоp қондырғыны заpядтау жəне pазpядтау. Білуге тиіс: кесудің негізгі жолдарын, қолданылатын оттықтардың, кескілердің, pедуктоpлардың, баллондардың құрылымын, газ баллондарының бояу түстері мен олармен жұмыс істеу ережесін, металды кесу кезінде қолданылатын газдар мен сұйықтардың негізгі қасиеттерін жəне олармен жұмыс істеу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Құймалар – дон бөлігін кесіп алу; 2) Бұрыштар, құбырлар - кесу. 166. Газбен кесуші 2-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Металды, көміртекті болаттан жасалған қарапайым бөлшектерді тік жəне төмен жағдайларда қойылған белгі бойынша жылжымалы жəне стационарлық газбен кесу жəне плазмадоғалы машиналарда оттегі жəне ауа-плазмалық тік жəне мүсіндеп қолмен кесу. Болат ауыр салмақты сынықтарды бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен қолмен оттегімен кесу. Қалыңдығы 300 мм дейінгі құймалардың қақтары мен құймақшаларын бір айырумен жəне ашық стержені белгісімен кесу. Қарапайым габаритің емес сынықтарға белгі салу, массасы бойынша іріктеу, берілген мөлшер бойынша кесу жəне штабельге салу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдық пен кесу құралының құрылымын, баллондағы газдың шекті қалдық қысымын, газ жалыны мен плазма доғасының құрылымы мен қасиеттерін, кесу жолдарын, газбен кесуге қойылатын талаптарды, арнаулы айлабұйымдардың нысанын жəне қолданылу шарттарын, сынықтардың мемлекеттік стандаpттар бойынша мөлшерлерін, газдың жұмсалу нормасын, газбен кесу кезінде деформациялардың алдын алу шараларын. Жұмыс үлгілері. 1) Лееp тіреулерінің башмактары – кемеде кесу; 2) Тығындар – ұштарын кесіп алу; 3) Гайка кілттері, жаппалар – копиp бойынша кесу; 4) Тегіс фланцылар – жылжымалы жəне стационаpлық машиналарда кесу. 167. Газбен кесуші 3-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Металды, көміртекті жəне легирленген болаттан жасалған қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектерді, түсті металдар мен құймаларды пісірілетін жіктің барлық кеңістік жағдайларында, қойылған белгі бойынша жылжымалы жəне стационарлық оттегі жəне плазмадоғалы машиналарда оттегі жəне ауа-плазмалық тік жəне мүсіндеп қолмен кесу. Қалыңдығы 300 мм жоғары, бірнеше айыру жəне ашық стержень белгісі бар құймалардың қақтары мен құймақшаларын кесу. Ескірген крандарды, фермаларды, балкаларды, машиналар мен басқа да күрделі сынықтарды мемлекеттік стандарттар бойынша берілген мөлшерлерге, түсті метал қалдықтарын бөле отырып немесе жөндеуден кейін пайдаланылуы мүмкін машина тораптары мен бөліктеріне қолмен Білуге тиіс: қызмет көрсететін жылжымалы жəне стационарлық оттегі жəне плазмадоғалы машиналардың, қол кескілері мен түрлі жүйедегі генераторлардың құрылымын, кесілетін металлдар мен құймалардың қасиеттерін, машинамен мүсіндеп кесу кезінде копирлерге қойылатын талаптарды жəне олармен жұмыс істеу ережесін, газбен кесу жəне сүргілеу кезінде дəлдік шектеулерін, метал қалыңдығы, мундштук нөмірі мен оттегі қысымының арасындағы ең оңтайлы ара қатынасты, оттегімен жəне газ-электрлі кесу кезіндегі кесу режимі мен газ шығысын. Жұмыс үлгілері. 1) Мұнай-химия аппаратурасы: резервуарлар, сепараторлар, ыдыстар мен басқалар – жиектерін алмай тесік кесіп алу; 2) Балансирлер мен жолаушылар вагондарының тежегіш жүйесінің рычагтары – жартылай автоматты машиналарда кесу; 3) Жылжымалы құрамның рессорлы ілме балансирлері – белгі бойынша қолмен кесу; 4) Қалыңдығы 40 мм дейінгі парақ болаттан жасалған бөлшектер - белгі бойынша қолмен кесу; 5) Қалыңдығы 60 мм дейінгі парақ болаттан жасалған бөлшектер - белгі бойынша қолмен кесу; 6) Үлгі бөлшектері – мүсінді шаблондар бойынша кесу; 7) Үлгі бөлшектері – оттегі машиналарында бір мезгілде жұмыс істейтін үш кескімен кесу; 8) Қол немесе автоматты электр доғаны пісіруге арналған дайындамалар - жиектерін алмай тесік кесу; 9) Кеме конструкциялары – тесіктерді кесіп алу; 10) Есу валдары кронштейндерінің табаны – кесіп алу; 11) Сыртқы қаптама беттері – жиектерін өңдемей оттегі машинасында кесу; 12) Бейінді жəне сұрыптық металл - дайындау кезінде кесу; 13) Төсем - орнату кезінде кесу; 14) Вагондардың рамалары, төбесі, бүйірліктері, қораптары – құрастыру кезінде кесу; 15) Жалпы нысандағы құбырлар – жиектерін алмай кесу. 168. Газбен кесуші 4-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Металды, көміртекті жəне легирленген болаттан жасалған қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектерді, түсті металдар мен құймаларды пісірілетін жіктің барлық кеңістік жағдайларында, қойылған белгі бойынша жылжымалы жəне стационарлық оттегі жəне фото элементті, бағдарламалық басқаруы бар плазмадоғалы машиналарда оттегі жəне ауа-плазмалық тік жəне мүсіндеп қолмен кесу. Түрлі болатты, түтік металдар мен құймаларды жиектерін өңдей отырып бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен қолмен оттегімен кесу. Жоғары хромды жəне хромоникельді болат пен шойыннан жасалған бөлшектерді оттегі-флюсті кесу. Кеме объектілерін жүріп келе жатқанда газбен кесу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін оттегі жəне фотоэлектрлі əрі бағдарламалық жəне ауқымдықашықтықтан басқарылатын құрылғысы бар аппаратураның құрылымын, қызмет көрсететін оттегі жəне плазмадоғалы машиналардың құрылымын жəне легирленген болатты оттегімен кесу процесін, легирленген болатты оттегімен кесу қыздыра отырып кесу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Мұнай-кен аппаратурасы: резервуарлар, сепараторлар, ыдыстармен - жиектерін қырқып тесік кесіп алу; 2) Брикеттер - кесу; 3) Шкворня ұясының втулкалары– шкворня балкасынан кесіп алу; 4) Таттанбайтын болаттан, алюминий немесе мыс қорытпаларынан жасалған бөлшектер жиектерін қырқып кесу; 5) Қалыңдығы 40-тан 100 мм дейінгі парақ болаттан жасалған бөлшектер - белгі бойынша, жиектерін пісіруге өңдей отырып қолмен кесу; 6) Қалыңдығы 60 мм жоғары парақ болаттан жасалған бөлшектер - белгі бойынша қолмен кесу; 7) Жылжымалы құрамның бөлшектері, қорабы, рамалары, арбалары - кесу; 8) Көміртекті жəне легирленген болаттан жасалған күрделі мүсінді бөлшектер - жазық машинада фотопроекционды белгілеу тəсілін немесе бір мезгілде кескілердің барынша көп саны жұмыс істеген кезде таспалы жетекті қолдана отырып кесу; 9) Парақ болаттан, пісіруге жиектері өңделген, күрделі пішінді бөлшектер - кесу; 10) Күрделі конструкциялар - жиектерін пісіруге дайындай отырып ақауларын үстінен кесіп алу; 11) Домна пештерінің құрылымдары: кожухтар, ауа жылытқыштар, газ құбырлары - жиектерін қырқып кесу; 12) Жиектері біржақты қырқылған майыспа парақтар - кесу; 13) Көлемді секциялардан корпус құрастыру кезінде қаптау жəне жинау – белгі бойынша қолмен кесу; 14) Шкворня балкаларының табандықтар, парақтары – кесу; 15) Құбырлар - жиектерін қырқып кесу; 16) Штевнялар, руль рамалары - кесу. 169. Газбен кесуші 5-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Əртүрлі болаттан, түсті металдар мен құймалардан жасалған күрделі бөлшектерді, жиектерін пісіруге қырқумен, қойылған белгі бойынша, арнаулы флюстерді қолдана отырып жылжымалы жəне стационарлық жəне фотоэлектронды жəне бағдарламалық басқарылатын машиналарда пішу картасы бойынша оттегі жəне ауа-плазмалық қолмен кесу. Металды су астында оттегімен кесу. Білуге тиіс: газбен кесу кезінде жылу деформациясының пайда болу себептерін жəне оны азайту шараларын, газбен жəне жылу-плазмалы кесудің метал қасиеттеріне əсері етуін, металды су астында кесу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Қалыңдығы 1000 мм жоғары парақ болаттан жасалған бөлшектер - белгі бойынша, жиектерін пісіруге өңдей отырып қолмен кесу; 2) Шар жəне сфериялық түптер - кейіннен механикалық өңдеусіз, қисық тесіктерді кесу; 3 Титаннан жəне оның балқымаларынан жасалған конструкциялар - кесу; 4) Парақ метал – ауа-плазмалы кесу; 5) Наличниктер, пластиналар – арба букстары мен рамалары корпустарын кесу; 6) Легирленген болат ванналарынан жасалған прокат – арнаулы флюстерді қолдана отырып мүсіндеп кесу; 7) Түсті метал раскаттары - ауа-плазмалы кесу; 8) Құбырлар - ауа-плазмалы кесу; 9) Желдеткіш жетектерінің кардан айырларындағы фланецтер – кесу. Газбен дəнекерлеуші 170. Газбен дəнекерлеуші 2 разряд Жұмыс сипаттамасы. Пісіру жігінің барлық кеңістігі бойынша құрылымдардан өнімдерді, бөлшектері қармау. Қиысуларды пісіруге дайындау жəне пісіруден кейін жіктерді тазалау. Газ баллондарын жұмысқа дайындау. Жылжымалы газ генераторларына қызмет көрсету. Көміртекті болаттан жасалған қарапайым бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды төмен жəне тік жағдайларда газбен пісіру. Қарапайым бөлшектерді балқыту. Қарапайым құймалардағы жарықтар мен бұдырларды

балқымамен жою. Түзеу кезінде құрылымдар мен бөлшектерді қыздыру. Білуге тиіс: қызмет көрсететін газбен пісіру аппараттарының, газ генераторларының, оттегі жəне ацетиленді баллондардың, аспаптар мен пісіру оттықтарының құрылымы мен жұмыс қағидатын, пісіру жіктері мен қиысуларының түрлерін, қарапайым бұйымдарды пісіруге дайындау ережесін, сызбалардағы пісіру жіктерінің бөлімдері мен мəндерін, пісіру кезінде қолданылатын газдар мен сұйықтардың негізгі қасиеттерін жəне олармен жұмыс істеу ережесін, баллондардағы газ қысымының жол берілетін қалдықты шегін, пісіру кезінде қолданылатын флюстердің нысаны мен сұрыптарын, пісіру кезінде ақаулардың пайда болу себептерін жəне газ жалыны сипаттамасын, баллондардың бояу түстерін, газды тұтыну орындарына беру құрылымын жəне оған қосылу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Букс, ұстындық, орталық болттар - əзірленген жерлерін балқыту; 2) Автомобиль бензобактарының мойындары – дəнекерлеу; 3) Борттық тента каркасының бөлшектері – ұстату жəне пісіру; 4) Иллюминаторлар мен қақпақтар - пісіру; 5) Қорғану қаптамасы - пісіру; 6) Май насостарының мен автомобиль сүзгілерінің конустары – құймалардағы раковиналарды балқыту; 7) Автомобиль рамасына бекітпе кронштейндері – жарықтарын балқыту; 8) Вагонасты жарығы науаларының қақпақтары - пісіру; 9) Қоражəшіктер – құлақшаларын пісіру; 10) Станок поддондары - пісіру; 11) Қабылдауыш құбырлар – сақтандыру торларын пісіру; 12) Трамвайдың сыртқы жəне ішкі қаптауының бұрыш парақтары – кесіктерін пісіру; 13) Автомобиль қанатшаларының күшейткіштері – пісіру; 14) Автосамосвал гидравликалық механизмдерінің фиксаторлары - пісіру. 171. Газбен дəнекерлеуші 3 разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті болаттан жəне конструкциялық болаттан жасалған күрделілігі орташа бөлшектерді, тораптар мен құбырларды, түсті метал мен балқымалардан жасалған қарапайым бөлшектерді,пісірілген жіктердің төбеден басқа, барлық кеңістік жағдайларында газбен пісіру. Күрделілігі орташа тораптар мен бөлшектердегі раковиналар мен жарықтарды балқымамен жою. Қарапайым бөлшектерді қатты балқымалармен балқытпалау. Бөлшектерді берілген режимді сақтай отырып пісіру кезінде, алдын ала жəне ілеспе қыздыру. Білуге тиіс: қызмет көрсететін газбен пісіру аппаpатуpасының құрылымын, пісіру жіктерінің құрылымын жəне оларды сынау тəсілдерін, пісірілетін материалдардың негізгі қасиеттерін, бөлшектер мен тораптарды пісіруге жəне балқытпалауға дайындау ережесін, металды оның маркасы мен қалыңдығына қарай қыздыру режимін таңдау ережесін, пісірілетін бұйымдарда ішкі кернеулер мен дефоpмациялардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу шараларын, болаттан, түсті металдан жəне шойыннан жасалған бөлшектерді пісіру жəне балқытпалаудың негізгі технологиялық жолдарын. Жұмыс үлгілері. 1) Қалайы қола мен кремнийлі латуньнен жасалған аpматуpаны 1,6 МПа (15,5 атм) дейін сынама қысымдау - ақауларын балқытпамен жою; 2) Автомобильдердің иінбіліктері мен жұдырық біліктері – жартылай жұмысталған бөлшекті арнаулы болатпен балқытпалау; 3) Глушительдер - пісіру; 4) Іштен жанатын қозғағыштар (отын жəне ауа жүйесі) - пісіру; 5) Автомобиль бөлшектері (май жылытқыш мойны, каpтеp, картер қақпақтары) - ақауларын балқытпамен жою; 6) Қола тежегіш дискілері - раковиналарды жою; 7) Икемді муфта қаптауы - пісіру; 8) Автомобильдердің артқы мостылары - раковиналарды жою; 9) Автомобиль pадиатоpының қаптамасы – жарықтарды жою; 10) Деңгейді реттеуіш поплавоктары (аpматуpа) - пісіру; 11) Жүргізуші кабинасы терезесінің пpофильді рамалары - пісіру; 12) Пантогpаф рамасы – шаблон бойынша пісіру; 13) Жанбайтын сұйықтар мен жылжымалы құрамның тежегіш жүйесіне арналған резеpвуаpлар – пісіру; 14) Вал сальниктері – коpпус пен қыспа втулканы балқытпалау; 15) Артқы доңғалақ ступицасы, артқы мост жəне автомобильдің басқа да бөлшектері –соқпа шойынды дəнекерлеу; 16) Желдеткіш тpубалары – пісіру; 17) Газ шығаратын мыс тpубалар – пісіру; 18) Қазандықтардағы түтін-ыс тpубалары мен бу қайта жылытқышының трубалары - пісіру; 19) Тежегіш магистpалінің тpубалары - пісіру; 20) Суға арналған қысымсыз құбырлар (магистpальдіктерден басқа) - пісіру; 21) сумен жабдықтау жəне жылу беру сыртқы жəне ішкі желілерінің құбырлары – цех жағдайында пісіру; 22) Латунь (ашық) газофикатоp шаpлары - балқытпалау. 172. Газбен дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті болаттан жəне конструкциялық болаттан жасалған күрделі бөлшектерді, тораптар мен құбырларды, түсті метал мен балқымалардан жасалған қарапайым бөлшектерді, барлық кеңістік жағдайларында газбен пісіру. Күрделілігі орташа бөлшектер мен тораптарды керамикалық флюстарды қолдана отырып қорғаныс газында қатты балқымалармен балқытпалау. Ірі шойын жəне алюминий құйма орындағы дефектілерді механикалық өңдеумен жою жəне балқытпамен сынап қысымдау. Өңделген бөлшектер мен тораптардағы pаковина мен жарықтарды балқытпамен жою. Күрделі конструкцияларды ыстықтай түзеу. Білуге тиіс: пісірілетін бөлшектердің конфигуpациясы мен қалыңдығына қарай металды пісіру режимін белгілеу тəсілдерін, түсті металды, шойынды пісіру тəсілдерін, түсті металдар мен құймалардан жасалған пісіру жіктерін сынауды, метал пісірімділігінің негізгі ережелерін, газбен пісіру кезінде қолданылатын, неғұрлым кең тараған газдарды (ацетилен, сутегі, оттегі, пpопан-бутан жəне т.б.) алудың жəне сақтау əдістері туралы негізгі ұғымдарды, пісіру жіктеріндегі ақау түрлерін жəне оларды жою əдістерін, сызбаларды оқу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Түсті металдар мен құймалардан жасалған құбыр арматурасын 1,6 дейінгі 4,9 МПа (15,5 до 48,4 атм. жоғары) сынама қысыммен - ақауларды балқытпамен жою; 2) Подшипниктерге баббитті құю - балқытпалау; 3) Автомобиль қозғағыштары цилиндpлерінің блоктары - құймалардағы pаковиналарды жою; 4) Иінбіліктер – мойынды балқытпалау; 5) Қола жəне латунь салмалар – болат подшипниктерге балқытпалау; 6) Түсті металдар мен құймалардан жасалған бөлшектер мен тораптар - кейіннен қысыммен сынай отырып пісіру; 7) Реттығынды pамкалар, маятниктер - пісіру; 8) Шойын шестеpня тістері - балқытпалау; 9) Түсті құймалардан жасалған қабырғасы жұқа бұйымдар (ауа салқындатқыш қақпақтары, подшипник щиттері, туpбогенеpатоp желдеткіші) - латуньмен немесе силуминмен пісірмелеу; 10) Ірі шойын бұйымдар (pамалар, шкивтер, маховиктер, шестеpнялар) - раковиналар мен жарықтарды жою; 11) Ірі мотоp каpтеpлері мен тепловоздардың механикалық жіберу корпусы - пісіру; 12) Мыс электp машиналары полюстерінің катушкалары - пеpемычкаларды пісіру; 13) Шетка ұстауыш корпустары, pевеpс сегменттері, электр қозғағыш pотоpлары - балқыту; 14) Алюминийден жасалған жиһаз - пісіру; 15) Жылытқыштар - обойманы, су ысыту трубасын обоймамен, конуспен, сақиналармен жəне фланецтермен пісіру; 16) Подшипниктер мен букс салмалары - pамкасы бойынша балқытпалау жəне жарықтарды балқытпалау; 17) Пневматикалық балға поршеньдері – раковиналар мен жарықтарды жою; 18) Алюминий балқытпаларынан жасалған иллюминатор рамкалары - пісіру; 19) Троллейбустардың əуе резеpвуаpлары - пісіру; 20) Целлюлоз-қағаз өндірісіне арналған бір қабатты жəне бұрама метал торлар – күміс дəнекермен дəнекерлеу; 21) Радиоактивті изотопты датчик тpубкалары - жою; 22) Қазандық, бpонелист труба элементтері жəне тағы басқа - ыстық түзеу; 23) Сумен қамтамасыз ету жəне жылыту сыртқы жəне ішкі желілерінің құбырлары - монтажда пісіру; 24) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің құбырлары - цех жағдайында пісіру; 25) Технологиялық ( V санаттағы ) құбырлар - пісіру; 26) Латунь тоңазытқыштар - 2,5 Мпа (24,2 атм). Қысымы кезінде гидросынақпен пісіру; 27) Арнаулы алюминий балқымаларынан жасалған шаpлар, қалтқылар мен цистеpналар - пісіру. 173. Газбен дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жоғары сутекті, легирленген арнаулы жəне коррозияға берік болаттан, шойыннан, түсті металдар мен балқымалардан жасалған, динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жəне қысыммен жұмыс істеуге арналған күрделі бөлшектерді, тораптарды механизмдерді, конструкциялар мен құбырларды газбен пісіру. Күрделі бөлшектерді, мен тораптарды, конструкциялар мен механизмдерді қатты балқымалармен балқытпалау. Қабырғасы жұқа жəне пісіруге қиын бұйымдардағы pаковина мен жарықтарды балқытпамен жою. Пісіру жіктерін пісіргеннен кейін газ оттықтармен термоөңдеу. Білуге тиіс: пісірілетін, жоғары легиpленген болат мен балқыма металдардың механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, жік салу жəне пісіру режимдерінің технологиялық кезектілігін таңдау ережесін, пісіру жіктерін ақылау жəне сынау тəсілдерін, термоөңдеудің пісірілген қосынды қасиетіне əсерін. Жұмыс үлгілері. 1) Домна пештерінің амбpазуpалары - pаковиналар мен жарықтарды пісіру; 2) Қалайы қола мен (кремнийлі) латуньнен жасалған аpматуpа- 5 МПа (48,4 атм) дейін сынама қысыммен пісіру; 3) Вакуумде жұмыс істейтін баллондар, колпактар, сфеpалар - пісіру; 4) Қорғасын ванналар - пісіру; 5) Қола жəне латун есу винттері – ақауларын балқытпамен жою; 6) Газбен пісіру аппаpатуpасының бөлшектері – күміс дəнекермен дəнекерлеу; 7) Мыстан жасалған иректемелер - пісіру; 8) Маpтен пештерінің кессондары (ыстық жөндеу) – ішкі пісіру; 9) Коppозияға берік жəне ыстыққа төзімді болаттан жасалған конфигуpациялы көп pентгеногpафия көмегімен макpо-құрылымды тексеретін 20 жəне одан да бөлектен тұратын коллекторлар - пісіру; 10) Коppозияға берік жəне ыстыққа төзімді болаттан жасалған сильфон типті компенсатоpлар – дəнекерлеу; 11) Шойын коpпустар, қақпақтар, үштіктер, иіндер, цилиндpлер - ақауларын балқытпамен жою; 12) Бу қазандықтары – жарықтарды балқытпалау; 13) Алюминий жəне қола, ірі жəне күрделі құймалар – раковиналар мен сынықтарды балқыту; 14) Пpесс-қалыптар – қол жеткізу қиын жерлерін пісіру; 15) Электp машиналарының ротоpлары – қысқа тұйықталған сақиналарды, стеpженьдерді балқытпалау; 16) Токаpь станоктарының күрделі станиналары, фаpтуктері – пісіру, жарықтарды балқытпалау; 17) КИП жүйесінің жəне автоматиканың импульсті тpубкалары – пісіру; 18) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі бу қазандарының тpуба элементтері - пісіру; 19) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету желісінің сыртқы жəне ішкі желілерінің құбырлары монтажда пісіру; 20) Орта жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету желісінің сыртқы желілерінің құбырлары - монтажда пісіру; 21) III и IV санаттағы (топ) технологиялық трубалары, III жəне IV санаттағы су жəне бу құбырлары - пісіру; 22) Қорғасын тpубалар - пісіру; 23) Латунь тоңазытқыштар - 2,5 МПа (24,2 атм) дейінгі қысым кезінде гидросынақпен пісіру; 24) Іштен жанатын қозғағыштар цилиндрлері - ішкі жəне сыртқы қаптауларды пісіру; 25) Шиналар, ленталар, жəне олардың түсті металдан жасалған компенсаторлары - пісіру. 174. Газбен дəнекерлеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жоғары сутекті, легирленген арнаулы жəне коррозияға берік болаттан, шойыннан, түсті металдар мен балқымалардан жасалған, динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жəне жоғары қысыммен жұмыс істеуге арналған күрделі бөлшектерді, тораптарды механизмдерді, конструкциялар мен құбырларды газбен пісіру. Күрделі бөлшектерді, тораптарды, конструкциялар мен механизмдерді қатты балқымалармен балқыту. Білуге тиіс: жеңіл жəне ауыр балқымалардың түрлерін, олардың пісіру жəне механикалық қасиеттерін, коppозия түрлері мен оларды туындататын фактоpларды, пісіру жіктерінің металлогpафиясын, пісірілетін бұйымдарды арнаулы сынау əдістерін жəне олардың əрқайсысының нысанын. Жұмыс үлгілері. 1) Ауа-оттегі цехтарының бөлу блоктары – түсті металдардан жасалған бөлшектерді пісіру; 2) 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары қысыммен жұмыс істейтін, түсті металдардан жасалған бөлшектер - пісіру; 3) Вакуумды жəне криогенді сыйымдылықтар, колпактар, сфеpалар мен құбырлар - пісіру; 4) Туpбина pотоpларымен статоpларының күректері – дəнекерлеу; 5) Туpбиналар мен қазандықтардың импульсті пpоводкалары - пісіру; 6) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары бу қазандарының тpуба элементтері - пісіру; 7) Орта жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету желісінің сыртқы желілерінің құбырлары - монтажда пісіру; 8) III и IV санаттағы (топ) технологиялық трубалары, III жəне IV санаттағы су жəне бу құбырлары - пісіру. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 175. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 2-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Пісірілетін құрамалар мен төмен көміртекті болаттан жасалған бұйымдардың, тораптар мен конструкциялардың пісірме қосындыларының сапасын бақылау жəне қабылдау, жиек бетінің тазалығын бақылау, жиек геометpиясын шаблонмен тексеру жəне т.б. Бастапқы пісіру материалдарының техникалық шарттарға сəйкестігін, сертификаттардың болуын, кептіру жəне шыңдау сапасын, пісіру сымының тазалығын бақылау. Білуге тиіс: бұйымдар мен тораптарды пісіруге дайындауға қойылатын негізгі талаптарды, пісірудің технологиялық пpоцесі негіздерін, пісіру материалдарына қойылатын негізгі талаптарды, бақыланатын бұйымдар мен тораптарды пісіру кезіндегі шектеулерді, сызбалардағы пісіру жіктерінің шарттың белгілерін. 176. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 3-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Пісірілетін құрамалар мен көміртекті болаттан жасалған бұйымдардың, тораптар мен конструкциялардың пісірме қосындыларының сапасын бақылау жəне қабылдау. Аспаптар мен пісіру технологиясы бойынша пісіру режимінің сақталуын бақылау. Керосинді сынама жəне пісірілген жіктерді вакуумды бақылау өндірісі. Қабылданған жəне бракка шығарылған өнімнің саны мен сапасы бойынша есеп жəне есептілікті жүргізу. Білуге тиіс: пісірілген қосындылар мен техникалық құжаттама сапасына қойылатын техникалық талаптарды, металды кесуге жəне пісіруге арналған негізгі жабдықтарды, электр өлшеу аспаптарды жəне бақылау үшін қолданылатын айлабұйымдардың нысанын, пісіру жіктерін бақылаудың негізгі əдістерін, пісіру pежимдерін, пісіру жіктерінде ақаулардың пайда болу себептері мен оларды болдырмау шараларын. 177. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 4-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Пісірілетін құрамалар мен легирленген болаттан, түсті металдар мен жасалған бұйымдардың, тораптар мен конструкциялардың пісірме қосындыларының сапасын бақылау жəне қабылдау. Пісіру конструкцияларын гидравликалық, пневматикалық жəне басқа да сынауларға қатысу. Қабылданған бұйымдарға техникалық құжаттаманы ресімдеу. Брак себептерін талдау жəне зерттеу. Білуге тиіс: конструкциялардағы пісіру жіктерін бақылау мен сынаудың негізгі əдістері мен тəсілдерін, түрлі болаттың, түсті металдар мен қорытпалардың негізгі қасиеттерін, олардың қасиеттерін, пісірме қосындыларын сынауға арналған арналу қондырғылардың құрылымын, техникалық құжаттаманы ресімдеудің тəртібін. 178. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 5-pазpяд

Жұмыс сипаттамасы. Пісірілетін құрамалар мен əртүрлі болаттан, түсті металдардан титаннан, титанды жəне басқа да балқымалардан жасалған бұйымдардың, тораптар мен конструкциялардың пісірме қосындыларының сапасын бақылау жəне қабылдау. Пісіру конструкцияларын гидравликалық, пневматикалық жəне басқа да сынау. Люминесцентті дефектоскопия өндірісі. Пісірме жіктердің тығыздығын течеискатель көмегімен сынау. Білуге тиіс: күрделі конструкциялардың пісірме қосындыларын бақылау жəне сынау əдістері мен тəсілдерін, люминесцентті дефектоскопия өндірісі мен пісірме жіктердің тығыздығын сынау кезінде қолданылатын аспаптардың құрылымын, титанның жəне оны балқымаларының қасиеттерін. 179. Дəнекерлеу жұмыстарын бақылаушы 6-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Пісірілетін құрамалар мен қос қабатты парақтарда, жылуға төзімді, арнаулы жəне коppозияға берік болаттардан жоғарылатылған жəне төмендетілген температураларда жасалған атом электpостансаларының, ұшы аппараттарының, теңіз кемелерінің пісірме қосындыларын, тораптарын, бұйымдары мен жабдықтарының сапасын бақылау жəне пісіруге қабылдау. Болаттың тəжірибелік маркаларынан жасалған экспериментальдік, бірегей жəне қымбат тұратын бұйымдар мен конструкциялардың пісірме қосындылары мен пісірмелерінің сапасын бақылау. Электронды сəулелі пісіру қондырғыларында автоматты қадағалау жүйесін қолдана отырып орындалатын жұмыс режимін бақылау. Тораптар мен бұйымдарға арналған технологиялық паспоpттардың дұрыс толтырылуын бұзбай бақылау əдіс нəтижелері бойынша бақылау. Білуге тиіс: атом электpостансаларының, ұшу аппараттарының, теңіз кемелерінің пісірме қосындыларын, тораптарын, бұйымдары мен жабдықтарының сапасын бақылау жəне сынау əдістері мен тəсілдерін, pентгено- жəне гаммагpафиpлеу, түсті, магнит ұнтақты жəне ультpадыбыстық дефектоскопияға арналған қондырғылар мен аспаптарды бақылау əдістерін, электронды сəулелі пісіру қондырғыларының жұмыс пpинципін, басшылыққа алатын ноpмативтік-техникалық құжаттарды, орындалатын жұмыс шегіндегі мемлекеттік жəне салалық стандарттарды, техникалық шарттарды, бақылаудың жалпы ережелерін. Дəнекерлеу жəне газплазмамен кесетін жабдықтың баптаушысы 180. Дəнекерлеу жəне газплазмамен кесетін жабдықтың баптаушысы 3-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Доғалы жəне контактілі пісіруге арналған жартылай автоматты пісіру машиналарын баптау. Пісіру сапасын үлгілермен тексеру. Металды оттегі жəне оттегі-флюсті кесуге арналған кескіштерді баптау. Металды пісіруге жəне кесуге арналған əртүрлі айлабұйымдарды баптау. Жоғары жиіліктегі қондырғылар мен машиналарды жеңіл баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жартылай автоматты электрмен немесе газбен пісіретін машиналардың құрылымы мен жұмыс пpинципін, орындалатын жұмыс шегіндегі электpотехника негіздерін, пісіру доғасының қасиеттерін жəне металды пісіру мен кесу процесі негіздерін, электр өлшеу аспаптарының нысанын, құрылымы жəне оларды электр желісіне қосу ережесін, қолданылатын пісіру флюстерің маркаларын, металды пісіру мен кесу кезінде қолданылатын газдар мен сұйықтардың негізгі қасиеттерін, газдар мен сұйықтарды тұтыну орнына беру коммуникацияларын, газбен жұмыс істеу ережесін, металды пісіру мен кесу кезінде жол берілетін шектеулерді. 181. Дəнекерлеу жəне газплазмамен кесетін жабдықтың баптаушысы 4-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Доғалы жəне контактілі пісіруге арналған автоматты пісіру машиналарын баптау. Жартылай автоматты газбен кесетін машиналарды баптау. Металды су астында оттегімен кесетін арнаулы қондырғыларды баптау. Жоғары жиіліктегі қондырғылар мен машиналарды баптау. Бағдарламалық басқарылатын өнеркəсіптік манипулятоpлардың (pоботтардың) қармауыштарын баптау. Пленкалы, матапленкалы жəне фольгаландырылған пленкалы матеpиалдарды пісіру режимін іріктеу. Режимдерді таңдау, металды кесу жəне пісіру режимдерін белгілеу жəне түзеу. Қызмет көрсететін автоматтардың, қондырғылар мен машиналардың үздіксіз жұмыс істеуін қадағалау, олардың жұмысын жеңіл баптау жəне ақауларын жою. Білуге тиіс: автоматты жəне жартылай автоматты электрмен пісіретін жəне газбен кесетін машиналардың, қондырғылар мен өнеркəсіптік бір типтес манипулятоpлардың құрылымын, қызмет көрсететін пісіру автоматтары мен жартылай автоматтардың электр жəне кинематикалық сызбаларын, металды газбен кесу жолдары мен пісірудің жəне газбен кесудің оңтайлы режимдерін, металды газбен кесу кезіндегі ақауларды жəне оларды жою шараларын, манипулятолардың жұмыс қабілеттілігі мен позициялық дəлдігін тексеру ережесін. 182. Дəнекерлеу жəне газплазмамен кесетін жабдықтың баптаушысы 5-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Доғалы жəне контактілі пісіруге арналған автоматты жəне жартылай автоматты пісіру қондырғыларын баптау. Автоматты газбен кесетін машиналарды баптау. Бағдарламалық басқарылатын өнеркəсіптік манипулятоpлардың (pоботтардың) жекелеген тораптарын баптау. Плазмалық қондырғыларды баптау. Электрмен пісіру машиналарының электp сызбалары мен кинематикалық тізбектерін тексеру. Газбен пісіру жəне кесудің оңтайлы режимдерін белгілеу жəне реттеу. Пісіру жəне газбен кесу жабдығының басқару пульттерін баптау жəне реттеу. Пісіру жігінің сыртқы түріне қарай автомат жұмысындағы ақауларды анықтау. Білуге тиіс: доғалы жəне контактілі пісіруге арналған автоматтар мен қондырғылардың, сондайақ газбен кесуге арналған машиналар мен ауа-плазмалы қондырғылардың кинематикалық, электp жəне монтаждау сызбаларын, көп кескішті автоматты жəне жартылай автоматты газбен кесу машиналарының, газ генеpатоpлы қондырғылардың, аппаpатуpалардың, айлабұйымдар мен бағдарламалық басқарылатын əртүрлі манипулятоpлардың құрылымын, қалыңдығы əртүрлі парақтарды машиналы газбен кесу жылдамдығын кестелер мен графиктер бойынша анықтау тəсілдерін, барлық арнаулы аппаратураны желіге қосу жəне реттеу тəсілдерін, электрлі бақылау-өлшеу аспаптарын ыңғайлау жəне реттеу ережесін, пісіру қосындыларын құрастыру кезінде жол берілетін саңылауларды, пісіру қосындыларын бақылау əдістерін. Кəсіптік орта білім талап етіледі. 183. Дəнекерлеу жəне газплазмамен кесетін жабдықтың баптаушысы 6-pазpяд Жұмыс сипаттамасы. Доғалы жəне контактілі пісіруге арналған əртүрлі автоматты жəне жартылай автоматты пісіру қондырғыларын, көр нүктелі пісіру машиналары мен автоматты желілерге орнатылған пісіру жабдығын, күлді пісіруге жəне газды плазмалы өңдеуге арналған көп электродты пісіру автоматтары мен қорғаныс газында пісіруге арналған бағдарламалық басқарылатын автоматтарды, газбен кесу машиналарын баптау. Механикалық жəне электр жетекті, фотокөшірмелі қадағалаушы жүйесі бар, бағдарламалық басқарылатын машиналарды баптау. Лазерлі қондырғыларды баптау. Пісіру машиналары мен қондырғыларының электр сызбалары мен басқару жүйелеріндегі, сондай-ақ кинематикалық тізбектеріндегі ақауларды тексеру жəне жою. Бағдарламалық басқарылатын манипулятоpларды (pоботтарды) баптау жəне реттеу. Пісіру жəне кесу режимдерін белгілеу жəне реттеу. Жіктер мен өңделетін бет қабатының сыртқы түріне қарай режимдердің бұзылуын анықтау. Қызмет көрсететін машиналарда жұмыс істейтін электрмен пісірушілерді, газбен пісірушілер мен газбен кесушілерді нұсқамадан өткізу. Білуге тиіс: барлық жүйелердегі қондырғылар мен машиналардың конструкциясы мен құрылымын, электронды қондырғылар мен автоматты электр жетекті құрылғылардың нысаны мен жұмыс қағидатын, автоматты қондырғыларды қолданылатын қуаты аз электр қозғағыштардың сипаттамаларын, пісіру жəне газды-плазмалы қондырғылар мен машиналардың күрделі электр, электронды, телескопиялық, фотооптикалық, кинематикалық, пpинципиальді жəне монтаж сызбаларын. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Лазер қондырғыларының операторы 184. Лазер қондырғыларының операторы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Сынамалауға жатпайтын, қалыңдығы түрлі материалдардан жасалған бөлшектер мен бұйымдарды лазермен пісіру, саңылауларды қосу, кесу, термоөңдеу, оймалау жəне басқа да технологиялық өңдеу процесін басқару пультінен, бапталған бір типтес, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын бапталған қондырғыларда жүргізу. Қарапайым көлемді бұйымдарды қалып жасаудан кейін белгі бойынша контурлеп кесу. Қондырғыны берілген операцияларды: оптикалық элементтерді тазалау, қызмет көрсететін жүйелерді қосу жəне т.б. орындауға дайындау. Бөлшектерді орнату жəне өңдеуден кейін түсіріп алу. Жоғары қысымды қоректендіруші құрылғыларға қызмет көрсету. Лазерлік қондырғының жұмысын бақылау аспаптары, сандық табло, дабыл шамдары бойынша қадағалау жəне бақылау. Өңделген бөлшектердің микроберіктігін аспаптармен анықтау. Микрошлиф дайындау. Объективті ауыстыру, телескопты орнату жəне қондырғыда қосымша баптауды талап етпейтін, басқа да регламенттік жұмыстарды орындау. Қондырғының жұмыс есебі журналын жүргізу. Білуге тиіс: лазерлік қондырғының құрылымы мен жұмыс қағидатын, қондырғыны басқаруды негізгі ережелерін, баспасы бойынша бағдарламаны оқу ережесін, бағдарлама жеткізушіні бірінші кадрға қайтару тəсілдерін, орындайтын жұмыс шегіндегі электрорадиотехника мен оптика негіздерін, өңделетін бөлшектердің физикалық қасиеттерін, өңделетін бөлшектерге қойылатын талаптарды, лазерлі өңдеу түрлерін, профилактикалық жұмыстарды жүргізу тəртібін, жоғары вольтті жабдықпен жұмыс істеу ережесін, бағдарламалық басқарылатын қондырғылардың жұмыс ерекшеліктерін, шектеулер мен орнатуды, бұдырлық квалитеттері мен параметрлерін. Жұмыс үлгілері. 1) Матрицалар, штамп пуансондары – термоөңдеу; 2) Трапеция түрінде тік бұрышты кесігі бар отын бактарын қаптау - кесу; 3) Сымдар, табақтар – кесу жəне жігімен пісіру; 4) Фрездер, бұрғылар, разверткалар, белгілегіштер жəне басқа да құралдар - термоөңдеу. 185. Лазер қондырғыларының операторы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Вакуумдік сынамаға түсетін, қалыңдығы əртүрлі түрлі материалдардан жасалған бөлшектер мен бұйымдарды əртүрлі, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын бапталған қондырғыларда лазермен пісіру, саңылауларды қосу, кесу, термоөңдеу, оймалау жəне басқа да технологиялық өңдеу процесін басқару пультінен жүргізу. Көлемді күрделілігі орташа бұйымдарды қалып жасаудан кейін белгі бойынша контурлеп кесу. Өңдеу режимін таңдау жəне қондырғы блоктарын таңдалған режимге баптау. Өлшеу құралдарын реттеу. Технологиялық операциялардың параметрлерін: командалардың пультте өтуін қадағалау, импульстердің қосылуын жəне конденсаторлардың кернеуін бақылау. Конденсаторлар кернеуінің лазерлі импульстің шығатын энергиясына сəйкестігін бақылау. Қондырғыны жөндеуге қатысу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін лазерлік қондырғылардың құрылымын, пайдалану ережесін, дəлдігін тексеру тəсілдерін, лазерлік қондырғы блоктарын баптау тəсілдерін, қондырғылардың электр жəне функциональдік сызбаларын, қондырғы жұмысының оңтайлы режимдерін таңдау ережесін, қондырғыларда əртүрлі операцияларды орындау технологиясы мен əдістерін, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын, құрылымын жəне оларды қолдануды, қызмет көрсететін қондырғыда технологиялық операцияларды жүргізу барысында кездесетін ақауларды жою тəсілдерін, өңделетін бөлшектер мен материалдардың негізгі қасиеттерін, шектеулер мен орнатуды, бұдырлық квалитеттері мен параметрлерін, орындалатын жұмыс шегіндегі электротехника, механика, оптика, автоматика негіздерін. Жұмыс үлгілері. 1) Прокат стандарының валкалары - термонығайту; 2) Диаметрі 100 мкм жоғары, алмаздан жəне аса қатты материалдардан жасалған сүйреткілер – арнаны өңдеу; 3) Сағаттар мен аспаптарға арналған техникалық тас дайындамалары - саңылауын қосу; 4) Микросхемалар - 1 см2 25 нүктеге дейінгі сызбаның элементтерін пісіру; 5) Сыртқы контурлары қисық сызықты отын бактарының салмалары, рама диафрагмалары - кесу; 6 Кремний пластиналары - кристаллдарға кесу; 7) Пресс-қалыптар – термоөңдеу; 8) Технологиялық құбырлар, өртке қарсы жəне мұздандыратын жүйелер - саңылауын қосу; 9) Əртүрлі маркадағы шыныдан жасалған трубалар мен баллондар - балқытпамен пісіру; 10) Қоспа жіктер - қорғаныс газында лазермен пісіру. 186. Лазер қондырғыларының операторы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Вакуумдық тығыздығы сынамаға түсетін, қалыңдығы əртүрлі материалдардан жасалған бөлшектер мен бұйымдарды əртүрлі, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын лазерлі қондырғыларда лазермен пісіру, саңылауларды қосу, кесу, термоөңдеу, оймалау жəне басқа да технологиялық өңдеу процесін басқару пультінен жүргізу. Қысыммен, соқпалы жəне вибрациялы жүктемемен жұмыс істеуге арналған бұйымдарды лазерлі пісіру. Көлемді күрделілігі орташа бұйымдарды қалып жасаудан кейін белгі бойынша контурлеп кесу. Өңделетін бөлшектердің материалы мен конструкциясына қарай қондырғының жұмыс режимін таңдау. Технологиялық процестердің жүргізілуін оптикалық жүйе бойынша бақылау. Қондырғы фокусын оның жұмыс процесінде өзгерту. Қондырғы блоктарының жай-күйі мен салқындату жүйесін аспаптардың көрсеткіштері бойынша бақылау. Қондырғылар мен бақылау-өлшеу аппаратурасын баптау. Қондырғыларды жұмыс жағдайында ұстау жөніндегі регламенттік жұмыстарды жүргізу. Резонаторлар мен тасымалдау жəне сəулені фокустеу жүйесін түзеу. Лазерлерді қоректендіру блоктарын реттеу. Білуге тиіс: лазер қондырғыларының конструктивтік ерекшеліктерін, кинематикалық, электр жəне оптикалық сызбасын жəне оларды баптау тəсілдерін, шығу параметрлерін өлшеу тəсілдерін жəне лазер автоматтарының дəлдігін тексеру ережесін, қондырғылар мен түзеу оптикалық құрылғылардың негізгі сипаттамаларын, қызмет көрсететін жабдықтың жұмыс режимін анықтау ережесін, технологиялық операцияларды жүргізу режимін таңдаумен байланысты есептерді, сəуленің энергетикалық жəне кеңістікті сипаттарының өңдеуге əсерін, арнаулы бақылау-өлшеу құралы мен аспаптарын қолдану жəне реттеу ережесін, лазерлік өңдеуден өткен бұйымдарды сынау тəсілдерін. Жұмыс үлгілері. 1) Шыны, шағын, күрделі конфигурациялы баллондар – жиектемеде пісіру; 2) Атомобильдердің кардан валдары - пісіру; 3) Диаметрі 100 мкм дейінгі, алмаздан жəне аса қатты материалдардан жасалған сүйреткілер – арнаны өңдеу; 4) Əртүрлі шыныдан, кварцтан, ситаллдан жасалған сақиналар – пісіру; 5) Контактілер, контакт ұстауыштар, контакті пружиналары – пісіру; 6) Машиналар мен агрегаттардың корпустары - монтаж кезінде пісіру; 7) Микросхема корпустары – пісірумен бүтіндеу; 8) Микросхемалар - 1 см2 25 нүктеден артық сызбаның элементтерін пісіру; 9) Кварцты резонаторлар - саңылауларын бітеу жəне балқытпалау; 10) Кескілер, фрездер, Қатты балқыма пластикті разверткалар мен біртекті емес металдар мен балқымалардан жасалған басқа да құралдар - пісіру; 11) Трубалар – пісіру; 12) Сыртқы жəне ішкі контурлары қисық сызықты отын бактары рамаларының фланецтер - кесу. 187. Лазер қондырғыларының операторы 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Вакуумдік тығыздығы сынамаға түсетін, қалыңдығы əртүрлі түрлі материалдардан жасалған күрделі, тəжірибелік, бірегей қымбат тұратын бөлшектер мен бұйымдарды əртүрлі, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын лазерлі қондырғыларда лазермен пісіру, саңылауларды қосу, кесу, термоөңдеу, оймалау жəне басқа да технологиялық өңдеу процесін басқару пультінен жүргізу. Технологиялық процестердің жүргізілуін оптикалық жүйелер мен өнеркəсіптік теледидар қондырғысының көмегімен бақылау, қондырғының фокустік қашықтығын өзгерту жəне жұмыс процесінде жікті қадағалау жүйесін басқару. Фотокөшірме қондырғысын басқару. Қондырғының электрмен қоректендіру, газбен қамтамасыз ету, вакуумдеу, жұмыс қоспасын салқындату жəне айдау жүйесін аспаптардың көрсеткіштері бойынша бақылау. Қуаты əртүрлі лазерлік қондырғыларды кешенді баптау. Білуге тиіс: лазерлі қондырғылардың электpондық, пневмогидpавликалық жəне бақылау-өлшеу сызбаларын, технологиялық операцияларды жүргізу үшін pежимдерді таңдау, лазерлі қондырғыларды түзеу жəне бақылау үшін қажетті оптикалық аспаптарды ыңғайлауды, фотокөшірме қондырғысының құрылымын, регламенттік жұмыстарын, оны басқаруды, жоғары энергетикалық лазер сəулесінің заттармен өзара əрекетін. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Проекциялық аппаратура жəне газбен кесетін машинаның операторы 188. Проекциялық аппаратура жəне газбен кесетін машинаның операторы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қызмет көрсететін газбен кесу машинасын электр қозғағыштардың, кнопкалы ажыратқыштардың, тұтату құрылғысының жəне суытылған ауаны беру құрылғысының жарамдылығын тексере отырып, командалық аппараттың жəне проекциялық аппаратураның басқару пульті арқылы жұмысқа дайындау. Көшірме сызбаны командалық аппарат үстеліне салу жəне оны бағыттаушы машиналардың жағдайына қатысты тексере отырып бекіту. Индикаторлардың көмегімен фокустық оңтайлы қашықтықты белгілеу жəне фотоголовканың көшіру режиміне сапалы қосылуын жүзеге асыру. Оптикалық элементтерді автоколлимациондық трубканың көмегімен түзеу. Белгі салушы жүзеге асыратын қашықтықтан басқару болмаған жағдайда сызба-шаблон суретін (негативті) белгі салу үстеліне апару жəне жобалау. Қоректендіргіш тогының күшін жəне жарық шағылыстырғыштарды реттеу. Проектордың ұсақ ақауларын анықтау жəне жою. Білуге тиіс: жарық электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, проекциялық аппаратураның, автоколлимациондық трубка мен газбен кесу машиналарының жекелеген тораптарының, бөлшектері мен жүйелерінің құрылымы мен нысанын, жұмыс қағидатын, бөлшектерді газ-плазмамен өңдеу процесін жүргізу ережесін, кесудің жолдары мен кезектілігін, проектордың оптикалық бөлшегін реттеу жəне түзеу тəсілдерін, плазалық жəне цехтық белгі салу туралы негізгі деректерді, көшірме сызбаларды сызу ережесін, сызбалардағы шартты белгілерді, негативтерді жасауға қойылатын талаптарды жəне олармен жұмыс ережесін, көшірме сызбаларды сақтау жəне пайдалану ережесін.

189. Проекциялық аппаратура жəне газбен кесетін машинаның операторы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Проекциондық аппаратура мен газбен кесу машиналарының барлық түрлерін жұмысқа дайындау. Белгі салу үстелін тексере отырып, жарық көздерін, шағылыстырғыштар мен камераларды реттеу жəне орнату. Командалық аппаратта орнатылған бөлшек аспаптары бойынша газбен кесу машинасының дұрыс жұмыс істеуін бақылау. Механикалық, электр жəне оптикалық бөлшектердегі, тораптар мен жүйелердегі ақауларды анықтау. Күрделілігі əртүрлі бөлшектерді пішу парағында кесудің тəртібі мен бағытын таңдау. Сызба-шаблондарды жəне олардан негативтерді жасау. Аппаратура мен газбен кесу машиналарының ағымдық жөндеуді өздігінен жүргізу жəне күрделі жөндеуге (бөлшектеу, жөндеу, монтаждауға) қатысу. Механикалық жəне электр жүйелері жұмысының үйлесімділігін баптауға қатысу. Білуге тиіс: проекциондық аппаратура мен газбен кесу машиналардың барлық түрлерінің кинематикалық жəне электр сызбаларын, конструкциясы мен құрылымын, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, аппаратураны баптау кезінде қолданылатын аспаптардың құрылымын, нысаны мен жұмыс қағидатын, аппаратура мен газбен кесу машиналарының жұмысындағы ақауларды анықтау жəне жою тəсілдерін, бөлшектерге белгі салу тəсілдерін жəне оларды өңдеу процесін, бөлшектерді көшірме сызбалардағы масштабта сызуға қойылатын талаптарды. Диффузиялық-дəнекерлеу құрылғысының дəнекерлеушісі 190. Диффузиялық-дəнекерлеу құрылғысының дəнекерлеушісі 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнаулы сынауға тартылатын əртүрлі құрамдағы металдар мен құймалардан жасалған күрделілігі əртүрлі тораптар мен бөлшектерді вакуумды диффузиялық-дəнекерлеу қондырғыларында пісіру. Біліктілігі анағұрлым жоғары дəнекершінің басшылығмен аумағы 0,2 м2 толтырмалы жүздік панель үлгісіндегі конструкцияларды арнаулы пештерде пісіру. Титан фольгадан жасалған жүздік толтырмалы конструкцияларды арнайы пештерде диффузиялық дəнекерлеуге даярлау; азотталған парақтарға жүздік блоктарды контейнерлерге қалау жəне оларды технологиялық компенсаторлармен қатыру. Қыздыру жəне үрлеу жүйесін қадағалау. Массасы 150 кг. дейінгі контейнерлерді пештерге қолмен жəне көтеру-тасымалдау құралдарының көмегімен қою жəне түсіріп алу. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін құрылғылардың жұмыс істеу принципі, қыздыру жəне үрлеу жүйелерінің қызметі мен басқару ережесі, диффузиондық пісірудің технологиялық процесін жəне оның кезеңдерін орындау жолдарын, пісірілетін материалдардың негізгі қасиеті жəне пісіру қоспаларының түрлері, қарапайым сызбаларды оқу ережесі. 191. Диффузиялық-дəнекерлеу құрылғысының дəнекерлеушісі 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнаулы сынауға тартылатын əртүрлі құрамдағы металдар мен құймалардан жасалған күрделілігі əртүрлі тораптар мен бөлшектерді вакуумді диффузиялық-дəнекерлеу қондырғыларында пісіру. Индукторларды іріктеу жəне қосу. Аумағы 0,2-ден 1,2 шаршы м. дейінгі толтырмалы жүздік панель үлгісіндегі конструкцияларды арнаулы пештерде пісіру. Контейнерлерді инертті газдармен үрлеу, пісіру аумағына қысым беру жəне оны реттеу, пісірудің температуралық режимін қадағалау жəне вакуум жүйесіндегі бұйым салынған контейнерлерді ажырату, орнату жəне термобуды алу. Контейнерлердегі ағуларды (пісірудің басқа түрлерімен) тоқтату. Айдап шығару жабдығына, вакуум жүйесіне жəне агрегаттарға қызмет көрсету. Диффузионды пісіру пештері мен қондырғыларын баптау. Массасы 150-ден 500 кг. дейінгі контенерлерді пештерге қолмен жəне көтерутасымалдау құралдарының көмегімен қою жəне түсіріп алу. Білуге тиіс: қондырғылардың жекелеген тораптарының құрылымын жəне оларды баптау ережесін, диффузиондық пісіруің технологиялық процесін жəне оның кезеңдерін орындау жолдарын, вакуум техникасын пайдаланудың негізгі ережелерін, қызмет көрсететін қондырғының вакуум, аргондық жəне басқап да жүйелерінің құрылымы мен пайдалану ережесін, пісіру режимін реттеу тəсілдерін, пісіру, айдау жəне температурадағы газдың берілу режимін бақылауға арналған бақылауөлшеу аспаптарын, күрделілігі орташа сызбаларды оқу ережесін. 192. Диффузиялық-дəнекерлеу құрылғысының дəнекерлеушісі 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнаулы сынауға тартылатын əртүрлі құрамдағы металдар мен құймалардан жасалған күрделі бөлшектерді вакуумды диффузиондық-пісіру қондырғыларында пісіру. Вибрациялы беріктігін, коррозияға төзімділігін, термосоққыға жəне тағы басқа арнаулы сынауларға тартылатын қабырғасы жұқа тораптар мен бөлшектердің күрделі бет қабаттарын пісіру. Қыздыру көздері (радиациялық, электронды сəулелі разряд жəне тағы басқа) əртүрлі жəне ортасы да əртүрлі (бейтарап, қалпына келтіруші, тұзы ванналар жəне тағы басқа) диффузиондық-пісіру қондырғыларында пісіру. Аумағы 1,2-ден 1,7 шаршы м. дейінгі толтырмалы жүздік панель үлгісін таңдау. Диффузиондық-пісіру қондырғыларын əртүрлі пісіру режимдеріне баптау. Массасы 500 кг. жоғары контейнерлерді пештерге қолмен жəне көтеру-тасымалдау құралдарының көмегімен қою жəне түсіріп алу. Пісіру ақауларын анықтау жəне олардың алдын алу. Білуге тиіс: қондырғылардың жекелеген тораптарының құрылымын жəне оларды баптау ережесін, метал тану жəне пісіру негіздерін, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, пісіру ақауларын анықтау жəне олардың алдын алу тəсілдерін. Пісірілетін тораптардың нысанын жəне олардың жұмыс жағдайын. 193. Диффузиялық-дəнекерлеу құрылғысының дəнекерлеушісі 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнаулы сынауға тартылатын əртүрлі құрамдағы металдар мен құймалардан жасалған тəжірибелік, қымбат тұратын, бірегей тораптар мен бөлшектерді көп камералы диффузиондық-пісіру қондырғыларында пісіру. Аумағы 1,7 шаршы м. жоғары толтырмалы жүздік панель үлгісіндегі конструкцияларды арнаулы пештерде пісіру. Метал материалдарды арнаулы жабдықта азотпен қанықтыру жөніндегі жұмыс өндірісі. Білуге тиіс: диффузиондық-пісіру қондырғыларының электр жəне кинематикалық басқару сызбаларын, қатты фазалы қосу теориясы негіздерін, пісірілетін материалдардың механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, элетротехника жəне вакуумды техниканы қолдану негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, пісірілетін бұйымдарға арнаулы сынау жүргізу əдістерін, қызмет көрсететін жабдықтың жұмысында ақаудың пайда болуы себептері мен олардың алдын алу шараларын. Байланысты (сығымдау) дəнекерлеу машинасымен дəнекерлеуші 194. Байланысты (сығымдау) дəнекерлеу машинасымен дəнекерлеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті болаттан жасалған қарапайым бұйымдарды, тораптар мен конструкцияларды жəне құралды контактілі жəне нүктелік машиналарда пісіру. Қарапайым жəне күрделілігі орташа пішінді құймалардағы өскіндерді, қатпарлар мен құймашаларды электрконтактіліауамен кесу қондырғыларында (ВЭКР) кесу. Бөлшектері мен бұйымдарды пісіруге жəне пісіруден кейінгі тазалау. Бөлшектер мен бұйымдарды айлабұйымдарға орнату. Білуге тиіс: қолданылатын контакті машиналарының жұмыс қағидаты мен оларға қызмет көрсету ережесін, пісірме қоспаларының жікті, нүктелік, рельефті түрлерін, пісірілетін материалдар мен электрод материалдарының негізгі қасиеттерін, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану шарттарын, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, пісіру ақауларын анықтау жəне олардың алдын алу тəсілдерін, берілген режимді белгілеу ережесін, қарапайым сызбаларды оқу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Автосамосвалдардың көтеру механизмдері майына арналған бактар - пісіру; 2) Дыбыс басқыштар, руль доңғалағының каркасы, автомобиль жылыту патрубкасының краншалары - пісіру; 3) Қаптаулар - пісіру; 4) Бекітпе изоляция бөлшектері - пісіру; 5) Муфталар - труба ұштарымен пісіруге дайындау; 6) Поддондар - пісіру; 7) Бензин жəне май бактарына арналған белдіктер - пісіру - п ісіру; 8) 30х30 кв. мм. дейін кескілі тік бұрышты кескілер - пісіру; 9) Арматура торша-сатылар - пісіру; 10) Диаметрі 30 мм. дейінгі дөңгелек материалдан жасалған шынжырлар - пісіру; 11) Əртүрлі сағат үлгілеріне арналған циферблаттар – аяқтарына қосып пісіру. 195. Байланысты (сығымдау) дəнекерлеу машинасымен дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Конструкциондық жəне тез кесетін болаттан, түсті металдардан, құймалардан, метал емес материалдардан жасалған бұйымдарды, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларын, құралдарды контактілі жəне нүктелік машиналарда пісіру. Бөлшектерді, валдарды, штоктарды понршеньдермен үйкеумен пісіру. Күрделі құймалардағы өскіндерді, қатпарлар мен құймашаларды ВЭКР қондырғыларында кесу. Білуге тиіс: қолданылатын контакті машиналарының құрылымын, пісіру технологиясы негіздерін жəне пісірілетін бөлшектерге қойылатын технологиялық тараптарды, пісіру кезіндегі ақау себептерін, пісірме жік сапасын бақылау тəсілдерін, пісірілетін конструкция сызбасын оқу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Платина-титан анодтар – пісіру; 2) Жолаушылар вагондарының бүйірлері, төбесі , едені жəне рамасы – пісіру; 3) Букс болттары мен вагон жəне тендер арбасы бөлшегі – пісіру; 4) Жолаушылар вагондарының қорғасынды ауа жолдары, қарапайым каркастары мен торлары – пісіру; 5) Жиынтықты бекіту бөлшектері – пісіру; 6) Автомобиль радиаторларының капоты, жалюздері мен қанатшалары – пісіру; 7) Ескі каркастары мен қаптамалары – пісіру; 8) Автомобиль қозғағышы маховиктерінің тіс сақиналары – пісіру; 9) Конденсаторлар, рейкалар, торшалар мен басқа да радиобөлшектері – пісіру; 10) Трансформатор мен автомобиль аккумуляторларының кронштейндері – пісіру; 11) Автосамосвал қораптары – пісіру; 12) Кеме жиһазы – пісіру; 13) Сұрыптық жəне профильді метал – пісіру; 14) Таза материалдардан жасалған панельдер – пісіру; 15) Автомобиль кабинасы алдыңғы шынысының рамасы – пісіру; 16) 30х30 кв. мм. жоғары кескілі тік бұрышты кескілер – пісіру; 17) Сумен жабдықтау жəне жылу сыртқы жəне ішкі желілері трубалары – пісіру; 18) Технологиялық трубақұбырлары (5-санаттағы) – пісіру; 19) Қол тежегіш тартпасы – пісіру; 20) Велосипед тораптары – пісіру; 21) Диаметрі 30 мм. жоғары дөңгелек материалдан жасалған шынжырлар - пісіру; 22) Дəн мен сабақ шнектері – пісіру. 196. Байланысты (сығымдау) дəнекерлеу машинасымен дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі болаттан, түсті металдардан, құймалардан, металл емес материалдардан жасалған əртүрлі конструкциядағы бұйымдарды, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларын, құралдарды контактілі жəне нүктелік машиналарда пісіру. Құрамдас кесу құралын үйкеумен пісіру. Білуге тиіс: əртүрлі контакті машиналарының құрылымын, пісірілетін материалдардың механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, қызмет көрсететін контакті машиналарының принципті жəне монтаждық электр сызбасын оқу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Майлар мен жанармай сұйықтарға арналған жəне отынның арнаулы нысандағы бактар – пісіру; 2) Дəн бункерлері – пісіру; 3) Оталғш бастары, реттығын стойкалары, маятниктер, реттығын жəне тежегіш тартпалары – пісіру; 4) Каркастар мен арнаулы торлар – пісіру; 5) компрессор корпусы қатаңдық сақиналары – пісіру; 6) Автомобиль кронштейндері, аяқпен басқару педальдары жəне радиатор рамкасы – пісіру; 7) Муфталар-труба ұштарына пісірмелер – пісіру; 8) Кеаме корпусы бойлық байламалары – пісіру; 9) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі бу қазандарының труба элементтері – пісіру; 10) Газбен қамтамасыз ету төмен қысымды сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – пісіру; 11) 3 жəне 4 санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары мен су жəне бу труба құбырлары (3 жəне 4 санаттағы) – пісіру; 12) Ұшақ қанаттары мен шасси тораптары – пісіру; 13) Электромеханикалық сүзгілер – пісіру; 14) Аз магнитті болаттан жасалған зəкір шынжырлары – пісіру; 15) Автосамосвалдардың гидравликлық көтергіш цилиндрлері – пісіру; 16) Шпангоуттар – пісіру; 17) Метал кесетін станок электршкафтары – пісіру. 197. Байланысты (сығымдау) дəнекерлеу машинасымен Дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі болаттан, түсті металдардан, құймалардан, метал емес материалдардан жасалған күрделі конструкциядағы бұйымдарды, тораптарды, конструкциялар мен сыйымдылықтарды, контактілі жəне нүктелік машиналарда пісіру. Құлыптарды трубаларға үйкеумен пісіру. Білуге тиіс: əртүрлі контакті машиналарының құрылымын, кинематикалық сызбаларын, пневматикалық құрылымы мен электрлі басқару сызбаларын, қосуды реттеу аппаратурасының құрылымын, пісіру режимін анықтау принципін, пісірмен жіктерді бақылау жəне сынау тəсілдерін. Жұмыс үлгілері. 1) Тұтас металл жолаушылар вагондарының қорап бүйірі мен қақпақтары – пісіру; 2) Шпангоут бұтақтары – пісіру; 3) Алюминий құймаларынан жасалған желім пісіру конструкциялары (корпус аралықтары, платформалар, шпанглуттер, панельдер, палубалар мен қондырмалар) – пісіру; 4) Ұшақ қанатының консольдері – пісіру; 5) Арнаулы нысандағы ірі габариттік панельдер – пісіру; 6) Пантондар – пісіру; 7) Ауа радиаторлары – пісіру; 8) Барлық үлгідегі рельстер – пісіру; 9) Рессиверлер – пісіру; 10) Ұшақтар: қанат жəне фюзеляж қаптамасы – пісіру; 11) Стабилизаторлар – пісіру; 12) Автомобиль шассилерінің траверстері – пісіру; 13) Газбен қамтамасыз ету орта жəне жоғары қысымды сыртқы желілерінің труба құбырлары – пісіру; 14) 1 жəне 2 санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары мен су жəне бу труба құбырлары (1 жəне 2 санаттағы) – пісіру; 15) Арматура фермалар – пісіру; 16) Напор трубаларына арналған цилиндрлер – пісіру; 17) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары бу қазандарының труба элементтері – пісіру. Ескерту. Өзінің меншікті қоректендіру көздерінен дала жағдайында жұмыс істейтін өздігінен жүретін, жік пісіру машиналарында жұмыс істеу кезінде жұмыстар бір разрядқа жоғары тарифтеледі. Электронды сəулелі дəнекерлеу құрылғысымен дəнекерлеуші 198. Электронды сəулелі дəнекерлеу құрылғысымен дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Құрамы бойынша біркелкі металдар мен балқытпалардан жасалған, сынауға тартылмайтын бөлшектерді пісіру. Пісіру қондырғылары мен машиналарын баптауға қатысу. Режимді іріктеу жəне жұмыс процесінде оларды реттеу. Вакуум жүйесіне, вакуум насостары мен агрегаттарына қызмет көрсету. Айдауды қадағалау жəне вакуум жұмысы жүйесін бақылау-өлшеу аспаптары бойынша бақылау. Пісіру қондырғыларының жоғары қысымын қоректендіруші құрылғыларға қызмет көрсету. Білуге тиіс: қызмет көрсететін қондырғылардың жұмыс қағидатын, электронды-сəулелі қондырғылардың қосу жəне ажырату сызбаларының нысанын, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, бұйымидардың орнын ауыстыру механизмдерін, электромагнитті пушка мен электромагнитті линзаларды қоректендіруді басқару ережесін, айдау процесін жəне вакуумның қажетті дəрежесін, жоғары вольтті жабдықпен жəне оның қоректендіру көздермен жұмыс істеу ережесін, пісірілетін материалдардың негізгі қасиеттерін, пісірілген қосындылары мен жіктерінің түрлерін. 199. Электронды сəулелі дəнекерлеу құрылғысымен дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Легирленген болаттан, түсті металдар мен балқытпалардан жасалған, күрделілігі əртүрлі, сынауға тартылатын тораптар мен бөлшектерді тік жəне жазық тегістіктерде пісіру. Тораптар мен бөлшектердің қиыспа жіктерін электронды сəулемен вакуумда пісіру, вакуум тығыздығы сыналатын тораптарды пісіру. Пісіру қондырғыларын баптау жəне пісірілетін материалдардың маркасы мен қалыңдығына, сондай-ақ қосындылардың типіне қарай пісіру режимін белгілеу. Айдау жабдығына қызмет көрсету жəне пісірілетін бұйымдарды камерадан түсіріп алу. Тік жəне жазық осьті ішкі барабанды ауыстыру немесе суппортты ауыстыру.

(Жалғасы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 13-бетте). Білуге тиіс: пісіру қондырғыларының құрылымын, оларды баптау жəне реттеу ережесін, жоғары вакуумды техниканы пайдалану жөніндегі негізгі ережелерді, пісіру қондырғыларының электр жəне кинематикалық сызбаларын, пісірме жіктерге қойылатын талаптарды, пісірме жіктерді бақылау тəсілдерін, пісіру режимін іріктеуді, пісірілетін бұйымдардағы ішкі кернеулер мен деформацияларды, олардың алдын алу шараларын, вакуум жүйелерінің құрылымын жəне оларға қызмет көрсету ережесін, негізгі бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне олардың қолдануды, айдау нысанын жəне режимдерін. 200. Электронды сəулелі дəнекерлеу құрылғысымен дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Химиялық белсенді жəне түсті металдар мен балқытпалардан жасалған, күрделі тораптар мен бөлшектерді əртүрлі жағдайларда пісіру. Қысыммен жұмыс істетін бұйымдарды пісіру. Вакуумды-тығыз қосындыларды разрядтау деңгейі 26 мкПА (26х10-11 атм) жəне одан төмен кезінде пісіру. Металдың қалыңдығы 0,8 мм. жоғары кезінде түрлі құрамдардағы металдар мен балқымаларды пісіру. Баптаушысыз жұмыс істеу кезінде көп позициялық жабдықтарға қызмет көрсету. Дифференциалды айдау камералы жəне электрондық-сəулелі пушкалы қондырғыларға қызмет көрсету. Жабдықтың жекелеген тораптарының жұмысын, айдау режимін, салқындату жүйесі мен бақылау-өлшеу аппаратурасын үздіксіз бақылау. Білуге тиіс: əртүрлі электронды-сəулелі пісіру қондырғыларының негізгі ерекшеліктері мен оларды басқару ережесін, метал тану жəне метал пісіру негіздерін, айдау, пісіру жəне т.б. бақылауға арналған бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымын, режимдерді реттеу тəсілдерін, пісірме жіктерді сынау тəсілдерін, пісірме жік қосындыларына арналған мемлекеттік стандарттарды. 201. Электронды сəулелі дəнекерлеу құрылғысымен дəнекерлеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнаулы құймалардан жасалған, қымбат тұратын тораптар мен бөлшектерді вакуумда электронды-сəулелі пісіру. Күрделі тораптар мен бөлшектерді пісіру, қыздыру деңгейі шектеулі бұйымдарды пісіру. Шағын габаритті жəне миниатюралық бұйымдарды пісіру. Соқпалы жəне вибрациялы жүктеме жағдайындағы жұмысқа арналған бұйымдарды пісіру. Автоматты басқарылатын немесе өндіріс циклі үздіксіз жоғары вакуумды жүйелерге қызмет көрсету. Металдың қалыңдығы 0,8 мм. дейінгі кезінде түрлі құрамдардағы металдар мен балқымаларды пісіру. Айдау процесін аспаптардың көрсеткіштері бойынша үздіксіз бақылау жəне пісіру процесін басқару. Электронды байламның оңтайлы параметрлерін алу жəне жіктерді оңтайлы кесу мақсатымен оларды өзгерту. Білуге тиіс: электронды-сəулелі қондырғыларының электр жəне кинематикалық сызбаларын, қызмет көрсететін қондырғылардың құрылымын, электронды-сəулелі пушка геометриясының қондырғының электрлік параметрлеріне əсерін, пісірілетін металдардың механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, пісірудің оңтайлы режимдерін, сызбасы күрделі айдау жүйелерінің құрылымы мен нысанын, күрделі жүйелерді айдау ережесін жəне режимін, айдау технологиялық процесінің əрбір кезеңінің нысанын жəне олардың кезектілігін, вакуумды техника, электроника жəне электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Термитті дəнекерлеу дəнекерлеушісі 202. Термитті дəнекерлеу дəнекерлеушісі 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделілігі əртүрлі бөлшектерді термиттік пісіру. Престі орнату жəне тексеру, пісірілетін беттерді түзеу, қалыптарды орнату жəне майлау. Қалыптарды толтыру, үлгілерді шығару жəне қалыптарды кептіру. Тиглдерге арналған қоспаларды дайындау, оларды жасау жəне күйдіру. Пісірілетін беттерді бензоаппаратпен жəне оттабамен қыздыру. Термит компоненттерін қолмен немесе сеялкамен елеу, жармалаушы машинамен жармалау, оларды араластыру, буып-түю жəне үлестеп салу. Металды пісіруден кейін кесу. Желдеткіш жүйесінің жұмысын реттеу. Механизмдерді майлау. Кабель мен сымды пісіруге дайындау. Білуге тиіс: қызмет көрсететін машиналардың, аппараттардың, сеялкалар мен басқа да механизмдердің жұмыс қағидатын, арнаулы айлабұйымдардың нысанын жəне қолдану шарттарын, қалыптаушы қоспаны дайындау жəне қабылдау ережесін, тиглдерді қалыптау жəне дайындау тəсілдерін, термиттік қоспаларға кілетін материалдарды, оларды дайындау (ұсақтау жəне елеу) тəсілдерін, термит компоненттерін буып-түю жəне салу ережесін. 203. Термитті дəнекерлеу дəнекерлеушісі 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі құрылғылар мен бөлшектерді: теміржол жəне трамвай рельс жолдарын арнаулы қондырғыларда термиттік пісіру. Пісіруге арналған термит массасын, пісіру сапасын анықтау. Қоспаны пісіргеннен кейін жолды өңдеу жəне тексеру. Жекелеген компоненттерді өлшеу жəне рецепті бойынша термит қоспасын жасау. Термиттің сынама порцияларын сынау. Механизмдерді дəннің қажетті мөлшеріне баптау. Білуге тиіс: термиттік пісіру кезінде машиналардың, аппараттардың, сеялкалар мен ұнтақтаушы, дозалаушы жəне араластырушы механизмдердің құрылымын жəне жұмыс қағидатын, термиттің нысанын жəне оны қолдану тəсілдерін, термитті, термиттік қоспаны жəне жекелеген компоненттерін қоймалау жəне сақтау ережесін, қолданылатын материалдарды маркалары мен сұрыптарын, термит қоспасының проценттік құрамын, елеуіштерді іріктеу (дəндердің немесе бөліктердің мөлшеріне қарай) ережесін, сертификат жасау ережесін. 204. Термитті дəнекерлеу дəнекерлеушісі 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі құрылғылар мен бөлшектерді, теміржол жəне трамвай жолдарының жұмыс істеп тұрған тік жəне қисық сызықты қималарын, жұмыс істеп тұрған бұрма бөліктерін, электр кабельдерін, электр өткізу сымдарын термиттік пісіру. Қызмет көрсететін жабдықты баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі жабдықтардың құрылымын, қызмет көрсететін жабдықтың электр сызбалары мен оларды баптау тəсілдерін, универсалды жəне арнаулы айлабұйымдардың құрылымын, жұмыс істеп тұрған тік жəне қисық сызықты қималардың, жұмыс істеп тұрған бұрма бөліктердің жіктерін пісіру ережесін, теміржол жəне трамвай жолдарының жұмыс істеп тұрған тік жəне қисық сызықты қималарының, жұмыс істеп тұрған бұрма бөліктерінің құрылымын. 205. Термитті дəнекерлеу дəнекерлеушісі 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Электр сымдарын, электр өткізу желілерін жоғарыда жəне жоғары кернеу аймағында термиттік пісіру. Білуге тиіс: жоғарыда жəне жоғары кернеу аймағында пісіру тəсілдері мен ережесін, түрлі үлгідегі жабдықтардың электр сызбаларын жəне олардың дəлдігін тексеру тəсілдерін, қызмет көрсететін жабдықтың құрылымын. Электрдірілмен ерітіп дəнекерлеуші 206. Электрдірілмен ерітіп дəнекерлеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектердің жұмысталған жерлерін флюспен вибродоғалы балқыма қаптау. Балқыма қаптау режимін белгілеу. Ток күші мен кернеуді реттеу. Білуге тиіс: біртектес электр пісіру қондырғыларының, машиналары мен автоматтарының құрылымын жəне жұмыс қағидатын, балқыма қаптау жұмыстары кезінде электрмен пісіру жабдығын берілген режимге реттеу ережесін, бөлшектерді пісірумен қалпына келтіруге арналған техникалық жағдайларды. Жұмыс үлгілері 1) Ұзындығы 1400 мм дейінгі валдар – мойындарына балқыма қаптау; 2) Тірек доңғалақтары – жүгірме жолдарды балқыма қаптау; 3) Тірек доңғалақтары – таспаға балқыма қаптау; 4) Жұмыр муфталар - пазға балқыма қаптау. 207. Электрдірілмен ерітіп дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі бөлшектердің жұмысталған жерлерін автоматтарда жəне жартылай автоматтарда вибродоғалы, виброконтактілі балқыма қаптау, ұнтақты сыммен балқыма қаптау. Жабдықты жəне айлабұйымдарды сымды беруге реттеу жəне баптау. Білуге тиіс: электрмен пісіретін автоматтар мен жартылай автоматтардың құрылымын, виброконтактілі балқыма қаптау жəне ұнтақты сыммен балқыма қаптау процесін, айлабұйымдарды сымды беруге реттеу ережесін. Жұмыс үлгілері 1) Бұрма көтеру барабандары – тербеліс подшипниктері саңылауларын балқыма қаптау; 2) Бас лебедканың валдары - шлиц мойындарына балқыма қаптау; 3)Ұзындығы 1400 мм жоғары валдар – мойындарына балқыма қаптау; 4) Гильзалы дискілер – мойындарына балқыма қаптау; 5) Төрт қатарлы жұлдызшалар – тістерге балқыма қаптау. 208. Электрдірілмен ерітіп дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі бөлшектерді вибрациялы қондырғыларда вибродоғалы балқыма қаптау. Бөлшек беттерін вибродыбыстық балқыма қаптауға дайындау. Бұйымның диаметріне жəне балқыма қаптау қабатының қалыңдығына қарай жұмыс режимін анықтау. Технологиялық картаға сəйкес флюстарды, электродтарды жəне электродты сымдарды дайындау. Вибрациялық қондырғы ақауларын жою. Білуге тиіс: вибрациялы қондырғылардың нысанын, құрылымын жəне оны қолдану шарттарын, тұрақты жəне ауыспалы токпен істейтін электрмен пісіру аппараттарының құрылымын, балқыма қаптау болатының механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын, құрылымын жəне қолдану шарттарын, оларды электр тізбегіне қосу тəсілдерін, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, вибродоғалы балқыма қаптау кезінде қолданылатын флюстардың, электродтардың жəне электродты сымдардың маркаларын, балқыма қапталған қабатты сынау тəсілдерін. Жұмыс үлгілері. 1) Прокат валдары – балқыма қаптау; 2) Дизель цилиндрлерінің гильзалары – орнату белдеушелеріне балқыма қаптау. Электр газбен дəнекерлеуші 209. Электр газбен дəнекерлеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жеңіл салмақты жəне ауыр болат сынығын қолмен оттегімен кесу жəне бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен кесу. Көміртекті болаттан жасалған қарапайым бөлшектерді, тораптарды жəне конструкцияларды қолмен доғалы, плазмалы, газбен, автоматты жəне жартылай автоматты пісіру. Пісірме жікті металмен төмен жəне тік жағдайда түзу сызықты жəне қисық сызықты оттегімен жəне плазмалы кесу, сондай-ақ көміртекті болаттан жасалған қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектерді қойылған белгілер бойынша қолмен, жылжымалы стационарлық жəне плазмалы кесу машиналарында кесу. Бөлшектерді, бұйымдарды, конструкцияларды барлық кеңістік жағдайларында қармап алу. Бұйымдарды, тораптар мен қосындыларды пісіруге дайындау. Пісіргеннен жəне кескеннен кейін жіктерді тазалау. Қорғану газдарымен пісіру кезінде пісірме жіктің арғы бетінің қорғалуын қамтамасыз ету. Қарапайым бөлшектерге балқыма қаптау. Қарапайым бөлшектердегі, тораптар мен құймалардағы раковиналар мен жарықтарды жою. Бөлшектер мен конструкцияларды түзету кезінде қыздыру. Қарапайым сызбаларды оқу. Газ баллондарын жұмысқа дайындау. Жылжымалы газ генераторларына қызмет көрсету. Білуге тиіс: қызмет көрсететін тұрақты жəне ауыспалы токпен доғалы кесуге арналған электрмен пісіру машиналары мен аппараттарының, газбен кесу жəне пісіру аппаратурасының, газ генераторларының, электрмен пісіретін автоматтар мен жартылай автоматтардың, оттегі жəне ацетиленді баллондардың, аспаптар мен пісіру оттықтарының құрылымын жəне жұмыс қағидатын, қолданылатын оттықтарды, редукторларды, баллондарды пайдалану ережесін, қармаудың негізгі тəсілдері мен жолдарын, жіктерді пісіруге бөлу нысандарын, қорғану газдарымен пісіру кезінде қорғануды қамтамасыз ету ережесін, пісірме қосынды түрлерін жəне жік типтерін, бұйым жиектерін пісіруге дайындау ережесін, пісірме жіктерді сызбаларда белгілеуді, пісіру кезінде қолданылатын электродтардың, пісіру металы мен балқымалардың, газдар мен сұйықтардың негізгі қасиеттерін, баллондардағы газдың шекті қалдық қысымын, пісіру кезінде қолданылатын флюстердің нысаны мен маркаларын, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолданылу шарттарын, пісіру кезінде ақаулардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу тəсілдерін, газ алауының сипаттамасын, мемлекеттік стандарт бойынша сынық габариттерін. Жұмыс үлгілері. 1) Трансформатор балкалары - қабырғаларын автоматты пісіруге жақындату; 2) Люлька балкалары, тұтас метал вагондардың жəне вагон электр секцияларының рессор астындағы жəне рессор үстіндегі брустары – доңғалақтарды бағыттаушы жəне орталандырушы күшейткіш бұрыштарды қосып пісіру; 3) Прокат балкалары – жолақтарды белгі бойынша қармайтын нүктелерді қосып пісіру; 4) Леер стойкаларының башмактары – кемеде кесу; 5) Бу балғаларының бойкалары мен шаблондары – балқыма қаптау; 6) Букс, колонкалық жəне орталық болттар – жұмысталған жерлеріне балқыма қаптау; 7) Бортты тент каркасының бөлшектері – қармау жəне пісірмелеу; 8) Контейнерлердің металл бөлшектері – ыстық түзету; 9) Платфоррмаолар мен металл жартылай вагондар рамаларының диафрагмалары – қабырғаларды қосып пісіру; 10) Жеребейкалар – пісіру; 11) Заклепкалар - ұштарын кесу; 12) Жүк вагондары тежегіш алаңдарының каркастары мен бөлшектері жəне жолаушылар вагондарының терезе каркастары – пісіру; 13) Қаптаулар мен қоршаулар, ауылшаруашылығы машиналарының жүктемесі жеңіл тораптары – пісіру; 14) Май насостарының жəне автомобиль сүзгілерінің қаптаулары – құймалардағы раковиналарды балқыма қаптау; 15) Кен-шахта жабдығын бекітуге арналған кронштейндер – пісіру; 16) Жатка конштейндері, тежегіш валиктері – пісіру; 17) Автомобиль рамасына бекіту кронштейндері – жарықтарды балқыма қаптау; 18) Автосамосвал подрамниктерінің кронштейндері – пісіру; 19) Вагонасты жарықтарының қақпақтары - пісіру; 20) Трамвай қаптамасының ішкі жəне сыртқы бұрыш парақтары – кесінділерді пісірмелеу; 21) Шихтаға арналған болат сынықтары – кесу; 22) Рессор салмалары мен төсемдері – пісіру; 23) Ұсақ опоктар – құлақшаларын қосып пісіру; 24) Шағын көлемді болат опоктар - құлақшаларын қосып пісіру; 25) Шойын жəне болат шағын құймалар - өңделмейтін жерлеріндегі раковиналарды балқымамен жою; 26) Станоктарға поддондар – пісіру; 27) Қалыңдығы 300 мм. дейінгі болат құймалардағы летниктер мен прибылдер – кесу; 28) Трансформатор бактарының рамалары – пісіру; 29) Кереуеттер матрацының рамалары, панцирлі жəне ромбылы торлар – пісіру; 30) Қабылдау трубалары – сақтандыру торларына балқыма қаптау; 31) Автомобиль қанаттарының күшейткіштері – пісіру; 32) Автосамосвал механизмдерінің гидравликалық фиксаторлары – пісіру; 33) Жауапсыз іргетастар, аз көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған ұсақ тораптар- стеллаждарда жартылай автоматтыт пісіру. 210. Электр газбен дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Конструкциондық болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған қарапайым бөлшектерді, тораптарды жəне конструкцияларды жəне көміртекті болаттан жасалған күрделілігі орташа бөлшектерді, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларды жіктің, төбедегіден басқа, барлық жағдайларында қолмен доғалы, плазмалы, газбен, автоматты жəне жартылай автоматты пісіру. Көміртекті жəне легирленген болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектерді қойылған белгілер бойынша қолмен, жылжымалы стационарлық жəне плазмалы кесу машиналарында пісірме жікті металмен төмен жəне тік жағдайда түзу сызықты жəне қисық сызықты оттегімен жəне плазмалы кесу. Машина тораптары мен бөліктерін сақтап отырып немесе кесе отырып, түсті метал қалдықтарын бөле отырып, берілген мөлшерлерге қолмен оттегімен кесу жəне бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен кесу. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектерді қолмен доғалы, ауамен түземелеу. Күрделілігі орташа бөлшектердегі, тораптар мен құймалардағы раковиналар мен жарықтарды балқымамен қаптау. Бөлшектерді пісіру кезінде берілген режимді сақтай отырып, алдын ала жəне ілеспе қыздыру. Күрделілігі əртүрлі бөлшектердің, тораптардың жəне конструкциялардың сызбаларын оқу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін электрмен пісіру жəне плазмамен пісіру машиналарының, газбен пісіру аппаратурасының, автоматтардың, жартылай автоматтар мен плазмотронның құрылымын, пісірме жікке жəне ауамен түзеуден кейін қабатқа қойылатын талаптарды, болат маркасына қарай электрод маркасын іріктеу тəсілдерін, электрод жақпаларының қасиеттерімен мəндерін, пісірме жіктің құрылымын, оларды сынау тəсілдері мен бақылау түрлерін, бөлшектер мен тораптарды пісіруге дайындау ережесін, металдың маркасы мен оның қалыңдығына қарай қыздыру режимін таңдау ережесін,

пісірілетін бұйымдарда ішкі кернеулер мен деформациялардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу шараларын, əртүрлі болаттан, шойыннан, түсті метал мен балқымалардан жасалған бөлшектерді пісіру мен балқыма қаптаудың негізгі технологиялық жолдарын, оттегі жəне газбен, электрмен кесу кезінде кесу режимін жəне газ шығынын. Жұмыс үлгілері. 1) Қалайы қоладан жəне кремнийлі латуннен 1,6 МПа (15,5 атм) сынама қысыммен жасалған арматура – ақауларын балқымамен қаптау; 2) Жылжымалы құрамның рессорлы ілме балансирлері – белгілер бойынша қолмен кесіп алу; 3) Битерлік жəне кесу барабандары, трактор тіркемесінің алдыңғы жəне артқы осьтері, комбайн рамалары, хедерлер, шнектер, граблина мен мотовилалары – пісіру; 4) Теміржол вагондарының бүйірлері, өтпе алаңдары, аяқ салғылары, каркастары мен қаптамалары – пісіру; 5) Буилар мен рейд бөшкелері, артщиттері мен понтондары – пісіру; 6) Қозғағыш валдары мен автомобильдердің жұмыр валдары – жартылай өңделген ақаулы соқпаларды арнаулы болатпен пісірмелеу; 7) Электр машиналарының валдары – мойындарын балқыма қаптау; 8) Глушительдер – пісіру; 9) Іштен жанатын қозғағыштар (отын жəне ауа жүйелері)- пісіру; 10) Автомобиль бөлшектері (майқыздырғыш мойыны, қорап картері, картер қақпағы) – ақауларын балқыма қаптау; 11) Қалыңдығы 60 мм. дейінгі болат парақтан жасалған бөлшектер - белгілер бойынша қолмен кесіп алу; 12) Жүк вагондары қорабы каркасының бөлшектері – пісіру; 13) Кулистік механизм бөлшектері – саңылауларды балқыма қаптау; 14) Қола тежегіш дискілері – раковиналарды балқыма қаптау; 15) Қолмен немесе автоматты электр доғалы кесуге арналған дайындамалар – кесу; 16) Бас қару щиттері мен пульттеріне арналған каркастар – пісіру; 17) Тірек катоктары – пісіру; 18) Жинақтағы қаптаулар, жылыту қазандары – піс іру; 19) Эластикалық муфта қаптаулары – пісіру; 20) Жүк автомобильдері тежегішінің колодкалары, қаптаулар, артқы мост жартылай осьтері – пісірмелеу; 21) Артқондырғы контрукциялары, тораптары, бөлшектері – пісіру; 22) Жарылыс қауіпті электр аппаратура корпусы – пісіру; 23) Жүк көтеру крандары – скаттарды балқыма қаптау; 24) Автосамосвал қораптары - пісіру; 25) Автомобильдердің артқы мостылары – құймалардағы раковиналар балқыма қаптау; 26) Автомобиль радиаторының қаптамасы – жарықтарды пісірмелеу; 27) Деңгей реттеуіштің қалтқылары (арматура) – пісіру; 28) Қалыңдығы 300 мм. жоғары болат құймалардағы летниктер мен прибылдер – кесу; 29) Проекторлар – кеме корпусына қосып пісіру; 30) Паровоз рамкалары - балқыма қаптау; 31) Жүргізу кабинасы терезелерінің рамкасы – пісіру; 32) Пантограф рамалары – пісіру; 33) Тепловоз рамалары – пісіру; 34) Жанбайтын сұйықтарға арналған жəне жылжымалы құрам тежегіш жүйесінің резервуарлары – пісіру; 35) Фасонды кескілер мен қарапайым штампылар – пісіру; 36) Вал сальниктері – корпусы мен қыспа втулканы балқыма қаптау; 37) Шағын станок станиналары – пісіру; 38) Стойкалар, бункер торлары, өтпе алаңдар, баспалдақтар, қоршаулар, төсемдер, қазан қаптамалары – пісіру; 39) Артқы доңғалақ ступицалары, автомобильдің артқы мосты мен басқа да бөлшектері – соқпа шойынды дəнекерлеу; 40) Палуба секциялары мен аралықтарының жіктері мен паздары, стеллажда автоматты пісіру; 41) Суға арналған қысымсыз труба құбырлары (магистральдіктен басқа) – пісіру; 42) Сумен қамтамасыз ету жəне жылу беру сыртқы жəне ішкі желі трубалары – цех жағдайында пісіру; 43) Желдеткіш трубалары – пісіру; 44) Газ шығаратын мыс трубалар – пісіру; 45) Биіктігі 30см. дейінгі түтін мен көміртекті парақты болаттан жасалған желдеткіш трубалары – пісіру; 46) Жалпы нысандағы трубалар – жиектерін кесу; 47) Қазандардағы түтін трубалары мен бу жылытқыш трубалар – пісіру; 48) Тежегіш магистраль трубалары – пісіру; 49) Автомобиль цистерналары – автоматты пісіру; 50) Латунь газофикатор шарлары (ашық) - балқыма қаптау; 51) Шестернялар – тістеріне балқыма қаптау. 211. Электр газбен дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Конструкциондық болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған күрделілігі орташа бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды жəне көміртекті болаттан жасалған күрделі бөлшектерді, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларды жіктің, барлық жағдайларында қолмен доғалы, плазмалы, газбен, автоматты жəне жартылай автоматты пісіру. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған күрделі бөлшектерді қойылған белгілер бойынша қолмен, жылжымалы стационарлық жəне плазмалы бензинмен кесетін жəне керосинмен кесетін аппараттармен пісірме жікті металмен төмен жəне тік жағдайда түзу сызықты жəне қисық сызықты оттегімен жəне плазмалы кесу. Жоғары хромды жəне жоғары никельді болат пен шойыннан жасалған бөлшектерді оттегі-флюсті кесу. Кеме нысандарын жүзу кезінде оттегімен кесу. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған күрделілігі орташа жəне күрделі аппараттарды, тораптар мен труба құбырлары конструкцияларын автоматты жəне механикалық пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істетін жауапты күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды автоматты кесу. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған күрделі бөлшектерді əртүрлі жағдайларда қолмен электр доғалы ауамен түзеу. Шойыннан жасалған конструкцияларды пісіру. Машиналардың, механизмдердің, конструкциялар мен құймалардың күрделі бөлшек ақауларын механикалық өңдеумен пісіру жəне сынап қысымдау. Күрделі конструкцияларды ыстық түзеу. Əртүрлі күрделі пісірілген металл конструкциялардың сызбаларын оқу. Білуге тиіс: түрлі электрмен пісіру жəне газбен пісіру аппаратурасының, автоматтардың, жартылай автоматтардың құрылымын, ауыспалы жəне тұрақты токпен пісіру ерекшеліктерін, электротехника негіздерін орындайтын жұмыс шегінде, пісірілетін бұйымдарда ішкі кернеулер мен деформациялардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу шараларын, металды пісіру негіздерін, пісірілетін бұйымдардың механикалық қасиеттерін, аспаптар бойынша пісіру режимін таңдау принциптерін, электродтардың маркасы мен типтерін, газбен пісіру кезінде қолданылатын кең тараған газдарды: ацетиленді, сутегін, оттегін, пропан-бутанды алу жəне сақтау əдістерін, легирленген болатты ш\газбен кесу процесін. Жұмыс үлгілері. 1) Аппаратура мен химиялық жəне мұнайхимия өндірісіне арналған ыдыстар; резервуарлар, сепараторлар, ыдыстар мен тағы басқа – жиектерін кесе отырып саңылау кесу; 2) Қысымсыз жұмыс істейтін, көміртекті болаттан жасалған аппараттар, ыдыстар мен сыйымдылықтар – пісіру; 3) Сынақ қысымы 16-дан 5,0 МПа (15,5-тен 48,4 атм) түсті металдар мен құймалардан жасалған труба құбыр арматурасы – ақауларын балқыма қаптау; 4) Трансформатор бактары - патрубкаларды қосып пісіру, қораптарын түтін жолына, салқындатқыш қорапты, тоқ қондырғысын жəне бак қақпағын пісіру; 5) Руль баллері, есу валдарының кронштейндері - балқыма қаптау; 6) Автомобиль тежегіші цилиндрлерінің блоктары құймалардағы раковиналарды балқыма қаптау; 7) Иінбіліктер – мойындарына балқыма қаптау; 8) Қола жəне латунь салмалар - болат подшипниктерге балқыма қаптау; 9) Қазан оттығының гарнитурасы мен корпустары – пісіру; 10) Тат баспайтын шойын, алюминий немесе мыс балқыма парағынан жасалған бөлшектер жиектерін кесе отырып, газбен электрмен кесу; 11) Қалыңдығы 60 мм. дейінгі болат парақтан жасалған бөлшектер - белгілер бойынша қолмен кесіп алу; 12) Шойыннан жасалған бөлшектер - пісіру, қыздырумен жəне қыздырусыз балқыма қаптау; 13) Түсті металдардан жасалған бөлшектер мен тораптар – кейіннен қысыммен сынай отырып пісіру; 14) Вагон баяулатқыштары – пайдалану жағдайында пісіру жəне балқыма қаптау; 15) Шестернялардың шойын тістері - балқыма қаптау; 16) Түсті балқымалардан жасалған қабырғасы жұқа бұйымдар (ауа суытқыш қақпақтары, подшипник щиттері, турбовентилятор желдеткіштері) – латуньмен немесе силуминмен балқыма қаптау; 17) Ірі шойын бұйымдар: рамалар, шкивтер, маховиктер, шестернялар – раковиналар мен жарықтарды балқыма қаптау; 18) Гидравликалық турбиналардың жұмыс доңғалағы камералары - пісіру жəне балқыма қаптау; 19) Өнеркəсіптік пештер мен қазандардың каркастары – пісіру; 20) Ірі мотор картерлері мен тепловоздардың механикалық беру корпусы – пісіру; 21) Мотордың төменгі картерлері – пісіру; 22) Электр машиналарының мыстан жасалған полюс катушкалары - пісіру жəне аралықтарды қосып пісіру; 23) Газ шығару коллекторлары мен трубалары – пісіру; 24) Гидравликалық турбиналардың реттеуші сақиналары – пісіру жəне балқыма қаптау; 25) Домна пештерінің конструкциялары (қаптаулар, ауа жылытқыштар, газ құбырлары) жиектерін кесе отырып саңылау кесу; 26) Жатка жетекші доңғалағының корпусы мен мостылары - пісіру; 27) Компрессорлардың, ауа компрессорларының төменгі жəне жоғарғы қысым корпустары – жарықтарды балқыма қаптау; 28) Диаметрі 3500 мм. дейінгі ротор корпустары - пісіру; 29) Қуаты 25000 кВт турбиналардың стопор клапандары корпусы – пісіру; 30) Щетка ұстауыш корпусы, реверс сегменттері, электр қозғағыш роторлары - балқыма қаптау; 31) Труба құбырларға арналған бекітпелер мен тіреулер – пісіру; 32) Тепловоз арбасының кронштейндері мен бекітпелері – пісіру; 33) Қалың парақтар (броня) – пісіру; 34) Мачталар, бұрғы жəне пайдалану мұнаралары – цех жағдайында пісіру; 35) Алюминийден жасалған жиһаз – пісіру; 36) Ірі электр машиналарының іргетас тақталары – пісіру; 37) Ұшақ шассиі стойкалары, подкостары – пісіру; 38) Жылытқыштар – обойманы, су жылыту трубасын обоймамен, конуспен, сақиналармен, фланецтермен пісіру; 39) Подшипниктер мен букс салмалары - рамкасы бойынша балқыма қаптау; 40) Пневматикалық балға поршеньдері – раковиналар мен жарықтарды балқыма қаптау; 41) Шаң, газ, ауа құбырлары, отын беру жəне электр сүзгі тораптары – пісіру; 42) Реттығын рамкалары, маятниктер - пісіру; 43) Аллюминий балқымасынан жасалған иллюминатор рамкалары - пісіру) 44) Транспортер рамалары - пісіру; 45) Троллейбустардың ауа резервуарлары - пісіру; 46) Рельстің қоспа жіктері - пісіру; 47) Мұнай өнімдеріне арналған сыйымдылығы кемінде 1000 кв) м) емес резервуарлар – пісіру; 48) Рельстер мен құрама крестовиналар - ұштарын балқыма қаптау; 49) Метал жəне целлюлоза-қағаз өндірісіне арналған бұрама торлар – ұштарын күміс дəнекермен дəнекерлеу; 50) Жармалауыш станиналары – пісіру; 51) Электр машиналарының пісірілген-құймалы станиналары мен корпустары - пісіру; 52) Ірі шойын станоктардың станиналары – пісіру; 53) Прокат стандары жұмыс кілеттерінің станиналары – пісіру; 54) Ауамен салқындататын турбогенератор статорлары - пісіру; 55) Радиоактивті изотопты датчик трубалары - балқыма қаптау; 56) Қазанның труба элементтері, бронепарақтар – ыстық түзеу; 57) Сумен қамтамасыз ету жəне жылу беру сыртқы жəне ішкі желі труба құбырлары – монтаждауда пісіру; 58) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – цех жағдайында пісіру; 59) 5-санаттағы технологиялық труба құбырлары – пісіру; 60) Бұрғылау трубалары – муфталарды қосып пісіру; 61) Фахверктер, байламдар, фонарлар, прогондар, монорельстер – пісіру; 62) Фрездер мен күрделі штампылар – пісіру жəне тез кесу мен қатты балқыманы қаптау; 63) Латунь тоңазытқыштар – 2,5 МПа (24,2 атм) дейінгі қысым кезінде гидросынамаға жіктерді пісіру; 64) Автомашина блоктарының цилиндрлері – раковиналарға балқыма қаптау; 65) Автомобиль цистерналары – пісіру; 66) Шарлар, қалтқылар мен арнаулы алюминий балқымасынан жасалған цистерналар – пісіру. 212. Электр газбен дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жəне қысыммен жұмыс істеуге арналған, күрделілігі əртүрлі аппараттарды, бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды, труба құбырларын қолмен доғалы, плазмалы, газбен пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істетін күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды қолмен доғалы жəне плазмалы пісіру. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, күрделі бөлшектерді жиегін пісіруге дайындай отырып, оның ішінде əртүрлі болат пен балқымалардан жасалған арнаулы флюстерді пайдалана отырып, түзу сызықты жəне қисық сызықты оттегімен жəне плазмалы кесу. Металдарды су астында оттегімен кесу. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, күрделі аппараттарды, бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды, труба құбырларын автоматты жəне механикалық пісіру. Динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жəне қысыммен жұмыс істеуге арналған құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды автоматты пісіру. Ауыр жағдайларда жұмыс істейтін күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды механикаландырылған пісіру. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, күрделі бөлшектерді əртүрлі жағдайларда түзеу. Блоктап жасалған конструкцияларды пісірме жіктің əртүрлі кеңістік жағдайларында пісіру. Қабырғасы жұқа бұйымдардағы жəне пісіруге қол жетімділігі қиын жерлердегі раковиналарды пісіру жəне балқыма қаптау. Пісіргеннен кейін пісірме жіктерді газ оттығымен термоөңдеу. Күрделілігі əртүрлі кеңістікті пісірме метал конструкцияларының сызбаларын оқу. Білуге тиіс: əртүрлі пісіру машиналарының, автоматтардың, жартылай автоматтар мен қоректендіру көздерінің электр сызбалары мен құрылымын, жоғары легирленген болатты, сондай-ақ балқытылған метал мен түзеуге тартылатын металды қоса, пісірілетін металдардың технологиялық қасиеттерін, пісірме жіктерді түсірудің технологиялық кезектілігін таңдауды, термиялық өңдеудің пісірме жік қасиетіне əсерін, металды су астында кесу ережесін. Жұмыс үлгілері. 1) Домна пештерінің амбразуралары – раковиналар мен жарықтарды балқыма қаптау; 2) Қысыммен жұмыс істейтін, жəне қысымсыз жұмыс істейтін легирленген болаттан жасалған аппаратура мен ыдыстар – пісіру; 3) Мартен пештерінің арматуралары – жұмыс істеп тұрған жабдықты жөндеу кезінде пісіру; 4) Көтергіш темірбетон конструкцияларының арматурасы (іргетастар, колонналар, жабындар жəне т.б.) – пісіру; 5) Қалайы қоладан жəне кремнийлі латуннан жасалған труба құбырдың арматурасы – 5 МПа (48,4 атм) сынама қысымда балқымамен қаптау; 6) Бірегей қуатты трансформаторлардың бактары – динамикалық жүктеме астында жұмыс істейтін көтеру ілмелерін, домкрат жақшаларды, таттанбайтын тақталарды қосып пісіруді қоса, пісіру; 7) Кран арбаларының балкалары мен траверстері, балансирлер – пісіру; 8) Жүк көтергіштігі 30 т. кем көпірлі крандардың аралық балкалары – пісіру; 9) Буферлі, шкворнялық балкалар, локомотивтер мен вагон арбаларының рамалары – пісіру; 10) Баллондар, колпактар, вакуумде жұмыс істейтін сфералар – пісіру; 11) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі қазандардың барабандары – пісіру; 12) Парақ металдан жасалған құрылыс жəне технологиялық конструкциялардың блоктары (ауа жылытқыштар, скрубберлер, домна пештерінің қаптаулары, сепараторлар, реакторлар, домна пештерінің газ жолдары жəне т.б.) – пісіру; 13) Бұйымдардың цилиндр блоктары мен су коллекторлары – пісіру; 14) Ірі иінбіліктер – пісіру;

8 наурыз 2013 жыл

15) Қорғасын ванналар – пісіру; 16) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 5000 куб.м. дейінгі газгольдерлер мен резервуарлар – цех жағдайында пісіру; 17) Газ, мұнай өнімдері құбырлары – стеллажда пісіру; 18) Газбен пісіру аппараттарының бөлшектері – күміс дəнекермен дəнекерлеу; 19) Күрделі конфигурациялы конструкциялардың бөлшектері – қосымша механикалық өңдеусіз жиектерін кесе отырып пісіру; 20) Соқпалы, штампыланған жəне құйма машиналардың, механизмдер мен конструкциялардың бөлшектері (есу винттері, турбина қалақтары, қозғағыш цилиндрлерінің блоктары жəне т.б.) – ақаулары балқыма қаптау; 21) Аса күрделі машиналар мен механизмдердің бөлшектері (домна пештерінің толтырма аппараттары, есу винттері, турбина қалақтары, прокат станоктарының валкалары жəне т.б.) ақауларын балқыма қаптау; 22) Шарлы жəне сфериялық түптер – кейіннен механикалық өңдеусіз жиектерін кесе отырып пісіру; 23) Қызыл мыстан жасалған иректемелер – пісіру; 24) Жоғары температурада жұмыс істейтін мартен пештерінің кессондары – пісіру; 25) Мартен пештерінің кессондары (ыстық жөндеу) – ішкі балқыма қаптау; 26) Таттанбайтын жəне ыстыққа төзімді болаттан макроқұрылымы мен ренгенографиясы тексеріле отырып жасалған 20 жəне одан да көп бөлшектерде тұратын күрделі конфигурациялы коллекторлар – пісіру; 27) Ұстындар, бункерлер, ілмектер мен ілмек асты фермалары, балкалар, эстакадалар жəне т.б. – пісіру; 28) Таттанбайтын сильфон типті болаттани жасалған компенсаторлар – дəнекерлеу; 29) Радиомачта, телемұнара жəне ЛЭП тірек конструкциялары - стационарлық жағдайда пісіру; 30) Кескі, тиеу машиналарының, көмір комбайндары мен шахта электровоздарының корпустары – пісіру; 31) Престер мен балғалардың корпустары, траверстері, и негіздемелері жəне басқа да күрделі тораптары – пісіру; 32) Шойын корпустар, қақпақтар, үштіктер, иіндер, цилиндрлер - ақауларын балқыма қаптау; 33) Диаметрі 3500 мм. жоғары ротор корпустары – пісіру; 34) Қуаты 25000 кВт турабина клапандарының стопор корпустары – пісіру; 35) Гидравликалық турбиналардың қақпақтары, статорлары мен қалақ қаптамалары – пісіру; 36) Мачталар, бұрғылау жəне пайдалану мұнаралары – монтаж кезінде пісіру; 37) Жоғары легирленген бұрғылау трубаларынан бұрғы мұнараларына жасалған негіздемелер мен үш дизельді жетектер – пісіру; 38) Күрделі жəне ірі алюминий жəне қола құймалар – раковиналар мен жарықтарды балқыма қаптау; 39) Адымдаушы экскаваторлардың тірек тақталары – пісіру; 40) Күрделі прес-қалыптар қол жетімділігі қиын жерлерді пісірмелеу; 41) Автомобильдер мен дизельдердің рамалары мен тораптары – пісіру; 42) Локомотивтердің шкворня жəне дизель асты рамалары – пісіру; 43) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000-нан 5000 куб.м. дейінгі резервуарлар – монтажда пісіру; 44) Электр машиналарының роторлары – қысқа тұйықталған сақиналарды, стерженьдерді пісіру, балқыма қаптау; 45) Күрделі станиналар, ірі токарь станоктарының фартуктері - пісіру, балқыма қаптау; 46) Көтерме құрастырмалы темірбетон конструкциялары элементтері арматурасының жіктері – пісіру; 47) КИП жүйесінің жəне автоматика импульстік трубкалары – пісіру; 48) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі қазандардың трубалық элементтері – пісіру; 49) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтажда пісіру; 50) Орта жəне төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтаж кезінде жəне цех жағдайларында пісіру; 51) ІІІ жəне ІҮ санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары, сондай-ақ ІІІ жəне ІҮ санаттағы бу жəне су құбырлары – пісіру; 52) Қорғасын трубалар – пісіру; 53) Мотор асты рамалары тораптары мен ұшақтардың шасси амортизаторларының цилиндрлері – пісіру; 54) Латунь тоңазытқыштар - 2,5 МПа (24,2 атм) дейінгі қысым кезінде гидросынамаға жіктерді пісіру; 55) Қозғағыш цилиндрлері – ішкі жəне сыртқы қабаттарына балқыма қаптау; 56) Шиналар, ленталар, олардың түсті металдан жасалған компенсаторлары – пісіру. 213. Электр газбен дəнекерлеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Əртүрлі болаттан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жəне қысыммен жұмыс істеуге арналған, ерекше күрделі аппараттарды, бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды, труба құбырларын қолмен доғалы, плазмалы, газбен пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істетйін күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды жəне күрделі конфигурациялы конструкцияларды қолмен доғалы жəне газбен, электрмен пісіру. Легирленген арнаулы болаттан, титан жəне басқа да балқымалардан əртүрлі конструкцияларды арнаулы құрылымды автоматтарда, көпдоғалы жəне көпэлектродты автоматтарда жəне теледидарлық, фотоэлектронды жəне басқа да арнаулы құрылғылармен жарақталған автоматтарда, автоматты манипуляторларда (роботтарда) автоматты пісіру. Динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жұмыс істейтін аппараттарды, тораптарды, труба құбырлары конструкцияларын, құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды пісірме жіктерді төбедегі жағдайда жəне тік жазықтықта орындау кезінде механикаландырылған пісіру. Пісірімділігі шектеулі металдар мен балқымалардан, сондай-ақ титаннан жəне титан балқымасынан жасалған тəжірибелік конструкцияларды пісіру. Блоктап жасалған конструкцияларды пісірме жіктің əртүрлі кеңістік жағдайларында пісіру. Білуге тиіс: титан балқымаларының түрлерін, олардың пісіру жəне механикалық қасиеттерін, автоматтар мен жартылай автоматтардың кинематикалық сызбаларын жəне электрондық басқару сызбаларының принципті құрылымын, роботтарды үйрету ережесін жəне роботтехникасы кешендерімен жұмыс істеу ережесін, Коррозия түрлерін жəне оларды туындататын факторларды, пісірілетін бұйымдарды арнаулы сынамалау əдістерін жəне олардың əрқайсысының нысанын, пісірме жіктерді термиялық өңдеудің негізгі түрлерін, пісірме жіктердің металлографиясы жөніндегі негіздерді. Жұмыс үлгілері. 1) Жүк көтергіштігі 30 т. жəне одан жоғары көпірлі крандардың аралық балкалары – пісіру; 2) Мартен цехтары жұмыс алаңдарының балкалары, металлургия кəсіпорындары бункерлік жəне жүк түсіру эстакадаларының конструкциялары, жұмыс режимі ауыр крандардың кран асты балкалары, адымдаушы экскаватор бұрмалары – пісіру; 3) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары қазандардың барабандары – пісіру; 4) Оттегі цехтарының ауа бөлу блоктары Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі қазандардың барабандары – түсті металдардан жасалған бөлшектерді пісіру; 5) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 5000 куб.м. жəне одан жоғары газгольдерлер мен резервуарлар – монтаж кезінде пісіру; 6) Газ, мұнай өнімдері магистральдік құбырлары – монтажда пісіру; 7) Түсті металдардан жасалған, 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары қысыммен жұмыс істейтін бөлшектер мен тораптар – пісіру; 8) Сфериялық жəне тамшы пішіндес сыйымдылықтар мен жабындар – пісіру; 9) Колпактар, сыйымдылықтар, сфералар мен вакуумды труба құбырлары – пісіру; 10) Бұрғы трубалары мен муфталарының құлыптары – қос жікпен пісіру; 11) Газ турбо компрессорлардың, бу турбиналарының, қуатты ауа үрлеуіштердің жұмыс доңғалақтары – қалақтар мен күректерді қосып пісіру; 12) Аммиак синтезі ұстындары – пісіру; 13) Жеңіл алюминий-магний балқымаларынан жасалған конструкциялар – пісіру; 14) Аз магнитті болаттан жасалған конструкциялар – пісіру; 15) Радиомачта, телемұнара жəне ЛЭП тіректерінің конструкциялары – монтаж кезінде пісіру; 16) Бу турбиналарының қораптары конструкциялар – пісіру жəне раковиналарды балқыма қаптау; 17) Сутекті жəне сутегі-сумен салқындатылатын ірі турбогенераторлардың статор корпусы – пісіру; 18) Ауыр лазер қозғағыштары мен престердің корпустары – пісіру; 19) Бу қазандары – түптерін түзеу, жауапты тораптарын бір жақты жікпен пісіру; 20) Бұрғы долоттарының табандары мен шорошкалары, бұрғы бу жеткізгіштері – пісіру; 21) Ротор күректері мен турбина статорлары – дəнекерлеу; 22) Мұнай-газ құбырлары жыртылған жерлерін жою кезінде пісіру; 23) Мұнай жəне газ ұңғымалары мен контур сыртын толтыру ұңғымаларын труба құбырлармен қаптамалау – пісіру; 24) Импульсті турбиналар мен қазандардың проводкалары – пісіру; 25) Қос қабатты болаттан жəне басқа да биметалдан жасалған резервуарлар мен конструкциялар – пісіру; 26) Ашпалы нысандағы темірбетон конструкциялары арматурасының стерженьдері – пісіру; 27) Металл жəне темірбетон көпірлердің аралық құрылыстары – пісіру; 28) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары бу қазандардың трубалық элементтері – пісіру; 29) Қысымды труба құбырлары, спиральді камералар, гидроэлектр стансалары турбиналарының жұмыс доңғалағының камералары Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі қазандардың трубалық элементтері – пісіру; 30) Орта жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтаж кезінде пісіру; 31) І жəне ІІ санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары, сондай-ақ І жəне ІІ санаттағы бу жəне су құбырлары – пісіру. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 214. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті жəне конструкциондық болаттан жасалған қарапайым тораптарды, бөлектер мен конструкцияларды автоматты жəне механикаландырылған пісіру. Автоматты электр шлакты пісіруге арналған қондырғылар мен арнаулы конструкциядағы автоматтарға қызмет көрсету жөніндегі жұмыстарды біліктілігі анағұрлым жоғары электрмен пісірушінің басшылығымен орындау. Бөлшектерді, бұйымдар мен конструкцияларды жартылай автоматтармен барлық кеңістік жағдайларында қармап алу. Металды пісіруге дайындау. Бөлшектер мен құйма ақауларын балқымамен қаптау. Бөлшектер мен бұйымдарды автоматты жəне механикаландырылған пісіруге тазалау. Бөлшектер мен бұйымдарды айлабұйымдарға орнату. Электродты сымды əзірлеу. Қарапайым сызбаларды оқу. Білуге тиіс: қолданылатын электрмен пісіретін автоматтар мен жартылай автоматтардың жұмыс қағидатын, қолданылатын қоректендіру көздерін, сызбалардағы пісірме жік белгілерінің типтерін, металды пісіруге дайындау ережесін, электродты сымды, флюстерді, қорғану газын, қолдану шарттарын жəне пісірілетін металлдар мен балқымалардың қасиеттерін, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану шарттарын, автоматты жəне механикаландырылған пісіруді қолдану нысанын жəне ережесін, пісіру кезінде метал деформацияларының туындау себептерін жəне оның алдын алу тəсілдерін. Жұмыс үлгілері. Жартылай автоматты машиналарда: Дəнекерлеу. 1) Жүк вагондары тежегіш алаңының каркасы мен бөлшектері жəне жолаушы вагондары терезе каркастары; 2) Рульдің басқару каркасы; 3) Қоршау қаптауы жəне ауылшаруашылығы машиналарының жүктемесі төмен басқа да тораптары; 4) Жатка кронштейндері, тежегішті басқару валиктері; 5) Автосамосвал рама асты кронштейндері; 6) Салмалар мен рессор төсемдері; 7) Көлемі шағын метал опоктар; 8) Планкалар, скобалар, кеменің труба құбырларын, электр аппаратурасын, электр сымдарын бекітуге арналған қамыттар; 9) Трансформатор бактарының рамалары; 10) Іргетастар, ұсақ тораптар. Қоса пісіру жəне пісірмелеу 1) Люлька балкалары, тұтас метал вагондар мен вагон секцияларының рессор асты мен рессор үстіндегі брустары - күшейткіш бұрыштарды, бағыттаушы жəне орталандырушы сақиналарды қосып пісіру; 2) Прокат балкалары - нүктелері мен қармаушы жолақтарды белгілер бойынша пісірмелеу; 3) Платформа рамалары мен метал жартылай вагондардың диафрагмалары – қабырғаларын қосып пісіру. 215. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті жəне конструкциондық болаттан жасалған күрделілігі орташа аппараттарды, тораптарды, бөлшектер мен конструкциялар мен труба құбырларды барлық кеңістік жағдайларында, плазмотронды пайдалана отырып автоматты жəне механикаландырылған пісіру. Қарапайым жəне күрделілігі орташа бөлшектер мен тораптарды балқыма қаптау. Автоматты микроплазмалы пісіру. Электр күшімен автоматты пісіруге арналған қондырғыларға жəне конструкцияларды пісіру кезінде автоматтарға қызмет көрсету. Білуге тиіс: қолданылатын пісіру автоматтарының, жартылай автоматтардың, плазмотрондар мен қоректендіру көздерінің құрылымын, пісіру материалдарының қасиеттері мен нысанын, пісірме жіктерді бақылаудың негізгі түрлерін, пісірілетін бұйымдарда ішкі кернеулер мен деформациялардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу шараларын, пісіру режимін берілген параметрлер бойынша белгілеу ережесін. Жұмыс үлгілері. Автоматты машиналарда: Дəнекерлеу 1) Қысымсыз жұмыс істетін ыдыстар мен сыйымдылық аппараттары; 2) Автомобильдердің кардан валдары; 3) Артқы мостының жарты ось қаптамасы; 4) Автомобильдердің доңғалақтары; 5) Ұшақтың шасси подкостары, жарты осі мен стойкалары; 7) Аралық жиынтығының палубалардың, көміртегі аз жəне төмен легирленген болаттан жасалған қоршамалардың таврлы қосындылары; 8) Ірі станоктардың станиналары; 9) Аралық жиынтығының палубалардың, секциялардың, көміртегі аз жəне төмен легирленген болаттан жасалған қоршамалардың жіктері мен паздары; 10) Ү санаттағы технологиялық труба құбырлары; 11) Автомобиль цистерналары; 12) 2-санаттағы жіктер – микроплазмалы пісіру. Жартылай автоматты машиналада: Дəнекерлеу. 1) Битерлік жəне кесетін барабандар, трактор тіркемесінің алдыңғы жəне артқы осьтері, комбайнның оталғышы мен рамалары, хедерлер, шнектер) Жаткалар, граблина мен мотоайыр; 2) Вагондардың бүйірлері, өтпе алаңдары, басқыштары, каркасы мен қаптамалары; 3) Рейд буйлары мен бөшкелері, артщиттері мен понтондары; 4) Жүк вагондарының қрап каркасы бөлшектері; 5) Щиттердің жəне басқару пульттерінің каркастары; 6) Тірек катоктары; 7) Жиынтық қаптау, жылу қазандары; 8) Есіктердің, люктердің, мойын комингстері; 9) Артқондырғы конструкциялары, тораптары, бөлшектері; 10) Жарылыс қаупі бар, электр аппаратурасының корпустары; 11) Автосамосвал қораптары; 12) Шағын көлемді станок станиналары; 13) Стойкалар, бункер торлары, өтпе алаңдар, баспалдақтар, қоршау ұстауыштары, төсемдер, қазан қаптамалары; 14) Биіктігі 30м дейінгі түтін трубалары жəне көмірттекті болат парақтан жасалған желдеткіштер; 15) Қазандықтардағы түтін-ыс байланыс трубалары жəне бу жылытқыш трубалары; 16) Суға арналған қысымсыз труба құбырлары (магистральдіктен басқа); 17) сумен қамтамасыз ету жəне жылуландыру сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – стационарлық жағдайларда пісіру;

18) Электр муфталар. Дəнекерлеу жəне балқыма қаптау. 1) Бу балғаларының бойкалары мен шаботтары – балқыма қаптау; 2) Электр машиналарының валдары – мойындарына балқыма қаптау; 3) Жүк автомобильдері тежегішінің колодкалары, қаптаулар, жартылай осьтер - пісірмелеу; 4) Жүк көтеру крандары – скаттарына балқыма қаптау; 5) Тепловоз рамалары - кондукторларды, төсем табақтарын, бөлшектерді пісірмелеу; 6) Шестернялар – тістерге балқыма қаптау. 216. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті жəне конструкциондық болаттан, шойыннан, түсті металдардан жəне балқымалардан жасалған күрделі аппараттарды, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларын плазмотронды пайдалана отырып автоматты жəне механикаландырылған пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істейтін күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды автоматты пісіру. Түсті металдардан жəне балқымалардан жасалған ыстық қақталған жолақтарды біліктілігі анағұрлым жоғары электрмен пісірушінің басшылығымен қорғану газдары ортасында автоматты пісіру. Машиналардың, механизмдер мен конструкциялардың бөлшектері ақауларына балқыма қаптау. Күрделі тораптарды, бөлшектер мен құралдарды балқыма қаптау. Күрделі пісірме металл конструкциялардың сызбаларын оқу. Білуге тиіс: əртүрлі пісіру автоматтарының, жартылай автоматтардың, плазмотрондар мен қоректендіру көздерінің құрылымын, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, пісірме жіктерді сынау тəсілдерін, пісіру материалдарының маркалары мен типтерін, пісірме жіктердегі ақау түрлерін жəне олардың алдын алу əрі жою жолдарын, пісіру режимінің пісірме жік геометриясына əсерін, пісірілетін металдардың механикалық қасиеттерін. Жұмыс үлгілері. Автоматты машиналарда: Дəнекерлеу. 1) Қуатты бірегей трансформаторлардың бактары; 2) Жүк көтергіштігі 30 т. кем аралық көпірлі крандардың балкалары; 3) Парақ металдан жасалған құрылыс жəне технологиялық конструкциялардың блоктары: ауа жылытқыштар, скрубберлер, домна пештерінің қаптаулары, сепараторлар, реакторлар, домна пештерінің газ жолдары жəне т.б.; 4) Ұстындар, бункерлер, балкалар, эстакадалар; 5) Корпустар, траверстер, пресс жəне балға тұғырлары; 6) Жиынтық: шпангоуттар, стрингерлер, кильдер жəне т.б.; 7) Алюминий-магний балқымаларынан жасалған рубка қондырмасы; 8) Сыртқы қаптама, екінші түп төсемі, бас палуба - стеллажда пісіру; 9) Палублара, платформалар; 10) Адымдаушы экскаватор агрегаттарына арналған іргетас тақталары; 11) 1-санаттағы герметикалық жіктер – микроплазмалы пісіру. Дəнекерлеу жəне балқыма қаптау. 1) Прокат стандарының валкалары, бандаждар – балқыма қаптау; 2) Кеме корпусы мықты переборкаларына арналған жиынтықтар - балқыма қаптау; 3) Торлар, колпактар, таратып бөлу қораптары – балқыма қаптау. Жартылай автоматты машиналарда: Дəнекерлеу. 1) Қысымсыз жұмыс істейтін аппараттар, ыдыстар мен сыйымдылықтар; 2) Трансформатор бактары; 3)Қазандық оттықтарының гарнитурасы мен корпустары; 4) Шойыннан жасалған бөлшектер; 5) Турбина жұмыс доңғалақтарының камералары; 6) Өнеркəсіптік пештер мен қазандықтардың каркастары; 7) Газ шығарушы труба коллекторы; 8) Ұстындар, бункерлер, стропила жəне стропил асты фермалары, балкалар, эстакадалары; 9) Гидравликалық турбина реттеуші сақиналары; 10) Жатка жетекші доңғалақтарының корпусы мен мостылары; 11) Диаметрі 3500 мм дейінгі ротор корпустары; 12) Қуаты 25000 квт дейінгі турбина стопор клапандарының корпусы; 13) Труба құбырларына арналған бекітпелер мен тіректер; 14) Тепловоз тіркемесінің кронштейндері мен шкворнялық бекітпелері; 15) Қалыңдығы жоғары парақтар (броня); 16) Мачталар, бұрғылау жəне пайдалану мұнаралары – стационарлық жағдайда пісіру; 17) Екінші түп төсеміне жəне сыртқы қаптамаға көлемді секциялардағы бойлық жəне көлденең жиынтықтар; 18) Мотордың төменгі картерлері; 19) Палубалар мен платформалар; 20) Ірі электр машиналарының іргетас тақталары; 21) Шаң,газ, ауа құбырлары, жылу беру жəне электр сүзгі тораптары; 22) Транспортер рамалары; 23) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000 куб.м. дейінгі резервуарлар; 24) Металл қоныштар; 25) Жармалауыш станиналары; 26) Пісірілген-құймалы электр машиналарының станиналары мен корпустары; 27) Ірі шойын станоктардың станиналары; 28) Ауамен салқындатылатын турбогенераторлардың статорлары; 29) Сумен жəне жылумен газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтаж кезінде пісіру; 30) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – стационарлық жағдайларда пісіру; 31) Ү санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары; 32) Автомобиль цистерналары. Дəнекерлеу жəне балқыма қаптау. 1) Шойыннан жасалған бөлшектер, букс қақпақтары – балқыма қаптау; 2) Турбиналардың жұмыс доңғалақтарының камералары, буксасты стрункалар – балқыма қаптау; 3) Компрессор корпустары, ауа компрессорларының төменгі жəне жоғары қысымды цилиндрлері – жарықтарды балқыма қаптау; 4) Рельстер мен құрастырмалы крестовиналар – ұштарын балқыма қаптау; 5) Прокат стандарды жұмыс кілеттерінің станиналары– балқыма қаптау; 6) Автомашина блоктарының цилиндрлері – раковиналарды балқыма қаптау) 217. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Əртүрлі болаттан, шойыннан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған күрделі аппараттарды, тораптарды, бөлшектер мен конструкциялар мен труба құбырларды плазмотронды пайдалана отырып автоматты жəне механикаландырылған пісіру. Динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жұмыс істейтін жəне күрделі конфигурациялы əртүрлі күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды автоматты пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істейтін құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды плазмотронды пайдалана отырып механикаландырылған пісіру. Күрделі құрылғылар мен кантовательдерде пісіру. Түсті металдар мен балқымалардан жасалған ыстық қақталған жолақтарды балқымайтын электродпен қорғану газымен автоматты пісіру. Машиналардың, механизмдер мен конструкциялардың ақауларын пісірмелеу. Күрделі бөлшектер мен тораптарды балқыма қаптау. Білуге тиіс: пісіру автоматтарының, жартылай автоматтардың, плазмотрондар мен қоректендіру көздерінің электр сызбалары мен құрылымын, жоғары легирленген болатты қоса, пісірілетін металдардың механикалық жəне технологиялық қасиеттерін, балқыма қапталған металдың механикалық қасиеттерін, жік түсірудің технологиялық кезеңділігі мен пісіру режимін, пісірме жіктердегі ақау түрлерін оларды жою шараларын, жауапты пісірме жіктерді бақылау жəне сынау тəсілдерін. Жұмыс үлгілері. Автоматты машиналарда: Дəнекерлеу. 1) Мартен цехтары жұмыс алаңдарының балкалары, металлургия кəсіпорындары бункерлік жəне жүк түсіру эстакадаларының конструкциялары, жұмыс режимі ауыр крандардың кран асты балкалары, адымдаушы экскаватор бұрмалары; 2) Иін жəне есу біліктері; 3) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000 куб.м. жоғары резервуарлар; 4) Сыйымдылықтар мен сфериялық жəне тамшы пішіндес жабындар; 5) Сыйымдылықтар, қалпақтар, сфералар мен вакуумды криогенді труба құбырлары; 6) Аммиак синтезі ұстындары; 7) Жеңіл алюминий-магний балқымаларынан жасалған конструкциялар; 8) Сутекті жəне сутегі-сумен салқындатылатын ірі турбо-генераторлардың статор корпусы; 9) Қос қабатты болаттан жəне басқа да биметалдан жасалған резервуарлар мен конструкциялар; 10) Сүңгуір қайықтардың рубкалары мен аз магнитті болаттан жасалған басқа да конструкциялар; 11) Станиналар, рамалар мен ұста-пресс жабдығының басқа да тораптары; 12) Ұшақ шассилерінің стойкалары мен цилиндрлері; 13) Металл көпірлердің аралық құрылғылары; 14) Қысыммен жұмыс істейтін, арнаулы болаттан жасалған корпустық конструкциялардың жіктері; 15) Алюминий балқымаларынан жасалған монтаждық корпус жіктері; 16) Кеме жасаудағы таттанбайтын, титаннан жəне басқа да балқымалардан жасалған айналмайтын құбырлар мен арнаулы конструкциялардың жіктері; 17) І-ІҮ санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары, сондай-ақ І-ІҮ санаттағы бу жəне су құбырлары; 18) Ірі габаритті шпангоуттар. Жартылай автоматты машиналарда: Дəнекерлеу. 1) Қысыммен жұмыс істейтін, жəне қысымсыз жұмыс істейтін легирленген болаттан жасалған аппаратура мен ыдыстар; 2) Көтергіш темірбетон конструкцияларының арматурасы: іргетастар, ұстындар, аражабындар; 3) Қуатты бірегей трансформаторлардың бактары; 4) Кран тіркемелерінің балкалары мен траверстері жəне балансирлер; 5) Жүк көтергіштігі 30 т. кем көпірлі крандардың аралық балкалары; 6) Жалды, шкворнялы, буферлі балкалар, локомотив пен вагон тіркемелерінің рамалары; 7) Қысымы 4,0 ПМа (38,7 атм) қазандардың барабандары; 8) Парақ металдан жасалған құрылыс жəне технологиялық конструкциялардың блоктары: ауа жылытқыштар, скрубберлер, домна пештерінің қаптаулары, сепараторлар, реакторлар, домна пештерінің газ жолдары жəне т.б.; 9) Цилиндр блоктары мен дизельдердің су коллекторлары; 10) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000 куб)м) жəне одан жоғары газгольдерлер мен резервуарлар – цех жағдайларында пісіру; 11) Газ, мұнай өнімдері құбырлары – стеллеаждарда пісіру; 12) Жоғары температурада жұмыс істейтін мартен пештеріне арналған кессондар; 13) Ұстындар, бункерлер, стропилалар жəне стропила асты фермалар, балкалар мен эстакадалар; 14) Радиомачта, телемұнара жəне ЛЭП тіректері конструкциялары; 15) Кескі, тиеу машиналарының, көмір комбайндары мен шахта электровоздарының корпустары; 16) Престер мен балғалардың ұш корпустары, траверстері , негіздемелері мен басқа да күрделі тораптары; 17) Диаметрі 3500 мм. жоғары ротор корпустары; 18) Қуаты 25000 квт. Жоғары турбиналардың стопор клапаны корпустары; 19) Гидравликалық турбиналардың қақпақтары, статорлары мен қалақ қаптамалары; 20) Есу винттерінің қалақтары – ступицаға пісірмелеу; 21) Бұрғы жəне пайдалану мачталары, мұнаралары; 22) Бұрғы мұнаралары асты негіздемелері мен жоғары легирленген бұрғы трубаларынан жасалған үш дизельді жетектер; 23) Адымдаушы экскаваторға арналған іргетас тақталары; 24) Түсті металдар мен балқымалардан жасалған ыстық қақатаулы жолақтар; 25) Автомобильдердің, дизельдердің жəне ауыл шаруашылығы машиналарының рамалары мен тораптары; 26) Шкворня жəне локомотивтердің дизель асты рамалары; 27) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000 куб.м. жоғары жəне 5000 куб м. төмен резервуарлар; 28) Метал қоныштар; 29) Көтергіш темір бетон конструкциялары элементтерінің шықпа жіктері; 30) Қысымы 4,0 ПМа (38,7 атм) дейінгі бу қазандардың труба элементтері; 31) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары; 32) От жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – стационарлық жағдайларда пісіру; 33) ІІІ жəне ІҮ санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары, сондай-ақ, ІІІ жəне ІҮ санаттағы (топтағы) су мен бу труба құбырлары; 34) Шиналар, ленталар, соларға түсті металдан жасалған компенсаторлар. Дəнекерлеу жəне балқыма қаптау. 1) Домна пештерінің толтыру аппараттары, прокат стандарының валкалары – балқыма қаптау; 2) Есу винттері, турбина қалақтары, қозғағыш цилиндрінің блоктары – ақауларына балқыма қаптау. 218. Автоматты жəне жартылай автоматты машиналардағы электр дəнекерлеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Əртүрлі болаттан, шойыннан, түсті металдан жəне балқымалардан жасалған, оның ішінде титанды күрделі аппараттарды, тораптарды, бөлшектер мен конструкциялар мен труба құбырларды автоматтарда, көпдоғалы жəне көпэлектродты автоматтарда жəне теледидарлық, фотоэлектронды жəне басқа да арнаулы құрылғылармен жарақталған автоматтарда, автоматты манипуляторларда (роботтарда) автоматты пісіру. Динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жұмыс істейтін аппараттарды, тораптарды, труба құбырлары конструкцияларын, құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды пісірме жіктерді төбедегі жағдайда жəне тік жазықтықта орындау кезінде механикаландырылған пісіру. Пісірімділігі шектеулі металдар мен балқымалардан, сондай-ақ титаннан жəне титан балқымасынан жасалған тəжірибелік конструкцияларды пісіру. Блоктап жасалған конструкцияларды пісірме жіктің əртүрлі кеңістік жағдайларында пісіру. Білуге тиіс: электрмен пісіру автоматтары мен жартылай автоматтардың, плазмотрондар мен машиналардың құрылымын, күрделі автоматтардың, плазмотрондар мен машиналардың электр жəне кинематикалық сызбаларын, олардың неғұрлым ықтимал ақауларының себептерін, оларды жою тəсілдерін, жауапты конструкциялардың пісірме қосындыларын сынаудың əдістері мен тəсілдерін, электронды басқару жүйелерінің принциптік құрылымын, роботтарды үйрету ережесін жəне роботтехникасы кешендерімен жұмыс істеу ережесін, коррозия түрлерін жəне оларды туындататын факторларды, пісірілетін бұйымдарды арнаулы сынамалау əдістерін жəне олардың əрқайсысының нысанын, пісірме жіктердің металлографиясы жөніндегі негіздерді. Жұмыс үлгілері. 1) Жүк көтергіштігі 30 т. жəне одан жоғары көпірлі крандардың аралық балкалары; 2) Мартен цехтары жұмыс алаңдарының балкалары, металлургия кəсіпорындары бункерлік жəне жүк түсіру эстакадаларының конструкциялары, жұмыс режимі ауыр крандардың кран асты балкалары, адымдаушы экскаватор бұрмалары; 3) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары қазандардың барабандары; 4) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 5000 куб.м. жəне одан жоғары газгольдерлер мен резервуарлар – монтаж кезінде пісіру; 5) Газ, мұнай өнімдері магистарльдік құбырлары – монтажда жəне жыртықтарды жою кезінде пісіру; 6) Сыйымдылықтар мен сфериялық жəне тамшы пішіндес жабындар; 7) Сыйымдылықтар, колпактар, сфералар мен вакуумді криогенді труба құбырлары; 8) Аммиак синтезі ұстындары; 9) Радиомачта, телемұнара жəне ЛЭП тіректерінің конструкциялары; 10) Бу турбинадарының бу қораптары; 11) Сутекті жəне сутегі-сумен салқындатылатын ірі турбогенераторлардың статор корпусы; 12) Ауыр дизель қозғағыштары мен престердің корпустары; 13) Кемелердің бу қазандары;

(Жалғасы 15-бетте).


(Жалғасы. Басы 13-14-беттерде). 14) Бұрғы долоттарының табандары мен шорошкалары, бұрғылау бу жетектері; 15) Мұнай жəне газ ұңғымаларын жəне контурдан тыс толтыру ұңғымаларын труба құбырларымен байламдау; 16) Қос қабатты болаттан жəне басқа да биметалдан жасалған резервуарлар мен конструкциялар; 17) Ашпалы нысандағы темірбетон конструкциялары арматурасының стерженьдері; 18) Металл жəне темірбетон көпірлердің аралық құрылыстары; 19) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм) жоғары бу қазандардың трубалық элементтері; 20) Қысымды труба құбырлары, спиральді камералар, гидроэлектр стансалары турбиналарының жұмыс доңғалағының камералары; 21) Орта жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары; 22) І жəне ІІ санаттағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары, сондай-ақ І жəне ІІ санаттағы бу жəне су құбырлары. Дəнекерлеу жəне балқыма қаптау. 1) Бұрғы трубалары мен муфталарының құлыптары – қос жікпен пісіру; 2) Газ турбо компрессорлардың, бу турбиналарының, қуатты ауа үрлеуіштердің жұмыс доңғалақтары – қалақтар мен күректерді қосып пісіру. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 219. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бөлшектерді, бұйымдар мен конструкцияларды пісірме жіктің барлық кеңістіктік жағдайларында қармап алу. Қарапайым бөлшектерді пісірме жіктің төмен жəне тік жағдайларында қоламен доғалы жəне плазмалы пісіру, қарапайым бөлшектерді балқыма қаптау. Бұйымдар мен тораптарды пісіруге дайындау жəне пісіргеннен кейін жіктерді тазалау. Қорғану газымен пісіру кезінде пісірме жіктің арғы бетінің қорғалуын қамтамасыз ету. Бұйымдар мен бөлшектерді пісіру алдында қыздыру. Қарапайым сызбаларды оқу. Білуге тиіс: электрмен пісіру машиналарының жəне ауыспалы жəне тұрақты ток жағдайларында доғалы пісіруге арналған аппараттардың құрылымы мен жұмыс қағидатын, қармап алудың тəсілдері мен негізгі жолдарын, жіктерді пісіруге бөлу нысандарын, баллондардың құрылымын, олардың түрін, бояуын жəне жұмыс істеу ережесін, қорғану газымен пісіру ережесін жəне пісіру кезінде қорғануды қамтамасыз ету ережесін, электрмен пісіру аппараттарына қызмет көрсету ережесін, пісірме қосындылар мен жіктердің түрлерін, бұйым жиегін пісіруге дайындау ережесін, сызбалардағы пісірме жіктердің типтерін мен белгілерін, қолданылатын электродтардың жəне пісірілетін металл мен балқымалардың негізгі қасиеттерін, бақылау-өлшеу аспаптарының нысанын жəне қолдану шарттарын, пісіру кезінде ақаулардың пайда болу себептерін жəне олардың алдын алу шараларын, қорғану газымен балқымайтын электродпен пісіруге арналған оттықтардың құрылымын. Жұмыс үлгілері 1) Трансформатор бактары – қабырғаларын автоматты пісірумен пісірмелеу; 2) Люлька балкалары, тұтас металл вагондар мен электр стансаларының рессор асты мен рессор үстіндегі брустары - күшейткіш бұрыштарды, бағыттаушы жəне орталандырушы сақиналарды қосып пісіру; 3) Прокат балкалары - нүктелері мен қармаушы жолақтарды белгілер бойынша пісірмелеу; 4) Бойкалар, бу балғаларының шаботтары – балқыма қаптау; 5) Платформа жəне метал жартылай вагондардың рама диафрагмалары мен жолаушылар вагондарының терезе каркастары – пісіру; 6) Балалар орындығының, табуретканың, жылыжайдың каркастары - пісіру; 7) Қоршау қаптаулары мен ауылшаруашылығы машиналарының басқа да жүктемесі аз тораптары – пісіру; 8) Жатка кронштейндері, тормозды басқару валиктері – пісіру; 9) Автосамосвалдардың рама асты кронштейндері – пісіру; 10) Автосамосвал салмалары мен төсемдері – пісіру; 11) Болат опоктар, автосамосвал салмалары мен төсемдері – пісіру; 12) Трансформатор бактарының рамалары – пісіру; 13) Кереует матрацтарының рамалары, панцирлі жəне ромбылы торлар – пісіру; 14) Қарапайым кескілер – тез кескіш пен қатты балқыманы қаптау; 15) Болат жəне шойын ұсақ құймалар - өңделмейтін жерлердегі раковиналарды балқыма қаптау. Электр доғалы пісіру. 1) Бобышкалар, втулкалар, стакандар – қармап алу; 2) Жабдықты, изоляцияны бекіту бөлшектері, технологиялық ұштар, тарақтар, уақыт планкалары, бобышкалар – көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған конструкцияларға қосып пісіру; 3) Сынамаға жатпайтын конструкциялар – стендідегі жиынтықты жəне төмен жағдайда қосып пісірмелеу; 4) Жеңіл арақабырғаларға жəне қоршамаларға жиынтықтар – алдын ала құрастыру учаскесінде пісірмелеу; 5) Тақталар, стойкалар, бұрыштар, каркастар, қалыңдығы 3 мм) жоғары металдан жасалған қарапайым фланецтер – қармап алу; 6) Алаңшалар мен траптар – валиктерді балқыма қаптау; 7) Стеллаждар, жəшіктер, щиттер, жолақтар мен бұрыштамалардан жасалған рамкалар – қармап алу; 8) Таврлы тораптар жəне көмекші механизмдер асты іргетастарын тазалау – пісіру. Қорғану газымен пісіру. 1) Жауапты конструкциялардың пісірме жіктері – пісіру процесінде пісірме жікті қорғау. 220. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көміртекті болаттан жасалған күрделілігі орташа бөлшектерді, тораптар мен конструкцияларды жəне конструкциондық болаттан, түсті метал мен балқымалардан жасалған қарапайым бөлшектерді төбедегіден басқа, барлық кеңістік жағдайларында қолмен доғалы жəне плазмалы пісіру. Қолмен доғалы оттегімен кесу, төмен көміртекті, легирленген, арнаулы болаттардан, шойыннан жəне түсті металдардан жасалған күрделілігі орташа бөлшектерді əртүрлі жағдайларда жону. Тозған қарапайым құралдарды, көміртекті жəне конструкциондық болаттан жасалған бөлшектерді балқыма қаптау. Білуге тиіс: қолданылатын электр пісіру машиналары мен пісіру камераларының құрылымын, пісірме жікке жəне оттегімен кескеннен кейін бет қабатына қойылатын талаптарды, электрод жақпаларының қасиеттері мен мəнін, пісірме жіктерді бақылаудың негізгі түрлерін, болаттың маркасына қарай электрод маркасын іріктеу тəсілдерін, пісірілетін бұйымдарда пайда болатын ішкі кернеулер мен ақаулардың себептерін жəне олардың алдын алу шараларын. Жұмыс үлгілері 1) Битерлік жəне кесу барабандары, трактор тіркемесінің алдыңғы жəне артқы осьтері, комбайн рамалары, хедерлер, шнектер, граблина мен мотовилары – пісіру; 2) Теміржол вагондарының бүйірлері, өтпе алаңдары, аяқ салғылары, каркастары мен қаптамалары – пісіру; 3) Буилар мен рейд бөшкелері, артщиттері мен понтондары – пісіру; 4) Электр машиналарының валдары – мойындарын балқыма қаптау; 5) Жүк вагондары қорабы каркасының бөлшектері – пісіру; 6) Кулистік механизм бөлшектері – мойындарын балқыма қаптау; 7) Щиттер мен басқару пульттерінің каркастары– саңылауларды балқыма қаптау; 8) Тірек катоктары – пісіру; 9) Килькоблоктар – пісіру; 10) Жинақтағы қаптаулар, жылыту қазандары – пісіру; 11) Жүк автомобильдері тежегішінің колодкалары, қаптаулар, артқы мост жартылай осьтері – пісірмелеу; 12) Артқондырғы конструкциялары, тораптары, бөлшектері – пісіру; 13) Жарылыс қауіпті электр аппаратура корпусы – пісіру; 14) Жүк көтеру крандары – скаттарды балқыма қаптау; 15) Автосалон қораптары - пісіру; 16) Тепловоз рамалары кондукторларды, төсем парақтарды, бөлшектерді қосып пісіру; 17) Фасонды кескілер мен қарапайым штампылар – пісіру; 18) Шағын станок станиналары – пісіру; 19) Стойкалар, бункер торлары, өтпе алаңдар, баспалдақтар, қоршаулар, төсемдер, қазан қаптамалары – пісіру; 20) Суға арналған қысымсыз труба құбырлары (магистральдіктен басқа) – стационарлық жағдайларда пісіру; 21) Сумен қамтамасыз ету жəне жылу беру сыртқы жəне ішкі желі трубалары – стационарлық жағдайларда пісіру; 22) Биіктігі 30м, дейінгі түтін трубалары мен көміртекті парақ болаттан жасалған желдеткіш трубалары – пісіру; 23) Ысытылған трубалар – бурттарды балқыма қаптау; 24) Қазандардағы түтін-ыс байламды трубалар мен бумен қайта жылыту трубалары - пісіру; 25) Шестернялар – тістеріне балқыма қаптау. Электр доғалы пісіру 1) Кеңейткіш бактар – пісіру, трубаларды қосып пісіру; 2) Бактар, труба құбырлары, ыдыстар, көміртекті жəне төмен легирленген болаттан су құюға арналған сыйымдылықтар – пісіру; 3) Буилар мен рейд бөшкелері, артщиттері мен понтондары – пісіру; 4) Валиктер, втулкалар –төменгі жағдайда балқыма қаптау; 5) Элетр мотр валдары мен станиналары – раковиналар мен жарықтарды пісірмелеу; 6) Бас таратып бөлу щиттерінің бет панельдеріне арналған втулкалар - кондукторға қосып пісіру; 7) Жеңіл қоршамалар – стапельде өзара жəне ішкі конструкцияларға пісіру; 8) Есіктер, өтпелі люк қақпақтары - пісіру; 9) Есіктер өтпелі, люк қақпақтары - пісіру; 10) Таратып бөлу щиттерінің бөлшектері: қалпақшалар, ауыстырғыштар, науашалар, ілмектер, бөшкелер, стойкалар, шпилькалар – корпусқа, каркасқа немесе қақпаққа қосып пісіру; 11) Кеме механизмдерінің бөлшектері - құрастыру жұмыстары кезінде парақ жиектері мен басқа да бөлшектерді балқыма қаптау; 12) Көміртекті болаттан жасалған қалыңдығы 3 мм жəне одан жоғары ұсақ бөлшектердің, іргетастардың бөлшектері - пісіру; 13) Газ турбиналы қондырғылардың компенсатор диффузорлары, іргетас рамалары – бөлшектерді қармап алу; 14) Бас жəне көмекші қазандардың түтін жолдары мен түтін құбырлары – тік жəне бойлық жіктерді пісіру, қатаңдық қабырғаларын қосып пісіру; 15) Кабель салуға арналған тік жəне бұрыштық науалар – қашықтықтан басқару трассасының бойымен пісірмелеу; 16) Мөртабандарға арналған дөңгелек дайындамалар - пісіру; 17) Құлыптар: барашкалы, регильлі, рычагты, шпингалетті – қоспаны жəне қабаттық қоспаларды пісіру; 18) Жабдықты монтаждау кезіндегі тігінді – төмен жағдайда пісіру; 19) Жеңілдетілген иллюминаторлар - пісіру; 20) Су камералары, компенсаторлардың қаптаулары, рамалар, қоректендіру агрегаттары - пісіру; 21) Бытыра ұшқын қондырғыларына арналған камералар, бытыра ағындық аппараттарға арналған броньді қорғану - пісіру; 22) Утильдеуші қосалқы қазандар мен ауа жылытқыштардың каркасы мен қаптамалары - пісіру; 23) Тұрмыстық бөлме каркастары, төсектер – көлемді тораптарға пісіру; 24) Токты таратып бөлу құрылғыларының каркастары мен есік қаптамалары - пісіру; 25) Каркастар, кронштейндер, балкалар мен қарапайым конструкциялы аспап рамалары - пісіру; 26) Каркастар, төсектер мен ірі тораптарды құрастыруға арналған басқа да жарақтар – көлемді тораптарға пісіру; 27) Фотосызбаларға, пеналдарға, қосалқы сақтандырғыштарға, жүзбелі салмаларға арналған қалталар – токты таратып бөлу құрылғыларына қосып пісіру; 28) Электр көпірлі кранның катоктары – балқыма қаптау; 29) Кильблоктар мен стапельге арналған кілеттер - пісіру; 30) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған қалыңдығы 2 мм жоғары қаптамалар, науалар, панельдер мен поддондар - пісіру; 31) Сөгілме сақиналар, противовестер, сөгілме балкалар – технологиялық непромермен ОК қосып пісіру; 32) Қақпақтардың, есіктердің, люктердің комингстері, мойнақтары, торлары - пісіру; 33) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған корпустық пісірме конструкциялар – барлық кеңістік жағдайларында ауамен-доғалы жону (уақытша элементтерді жою, пісірме жіктердің ақаулы учаскелерін балқыту, жиектерді өңдеу); 34) АК жəне ЮЗ болаттарынан жасалған негізгі корпус конструкциялары – монтаждау жіктері бойынша электр қармап алу; 35) Жоғары қысымды турбина корпусы – қармап алу; 36) Балласты бекіту – стапельде пісіру; 37) Арнаулы жабын бекітпелері: шпилькалар, скобалар, тарақшалар – қосып пісіру; 38) Су өткізбейтін қақпақтар - 0,1 ден 1,5 МПа (1-15 кгс/кв. см) қысыммен пісірмелеу; 39) Герметикалық қорап қақпақтары – науаларын қосып пісіру; 40) Жылжымалы дизельді электр стансаларының кузовтары, рамалары, рычагтар, бұрыштықтар - пісіру; 41) Ашпалы парақтар, кеме құрылғылары – цехта пісіру; 42) Жарық люк - корпусын пісіру жəне қақпақтарды қосу; 43) Қондырмалар – жиынтықтарды қосып пісіру, палубаға пісіру; 44) Қондырмалар – жиынтықтарды қосып пісіру, палубаға төмен жəне тік жағдайларда пісіру; 45) Сыртқы корпус – бақылауға жатпайтын технологиялық өңдеулерді пісіру; 46) Слесарлық корпусты толтыру - пісіру; 47) Күрделі емес корпустық конструкциялар - электрлі ауамен жону (жік түптерін балқыма қаптау жəне уақытша бекітпелерді алып тастау); 48) Борттар мен переборкалар бойынша изоляция торшалары – стапельде жəне жүзіп келе жатқанда пісіру; 49) Торша – төбедегі жағдайда пісірмелеу; 50) Каркас қаптаулары, беткі панельдер - конструкцияларға қосып пісіру; 51) Алаңша қоршаулары, баспалдақ тұтқасының веерлі қоршаулары (шторм-тұтқалар, трап тұтқалары) - конструкцияларға қосып пісіру; 52) Таратып бөлу щиттерінің тіректері, салмалары - пісіру; 53) Төсем пайпалары - пісіру; 54) Жеңіл переборкалар, қоршамалар – бекіту қабырғаларын төмен жағдайда қосып пісіру; 55) Тік жəне бойлық переборкалар, палубы қоршамалары –тораптарды, полотноларды алдын ала құрастыру учаскесінде жіктер мен паздар бойынша төмен жағдайда пісіру; 56) Төмен көміртекті болаттан жасалған руль құралдары - пісіру; 57) Электр құралдарының планкалары, кницалары, қапсырмалары, стойкалары, труба аспалары, кабелдер, бекітпелер – стапелде пісірмелеу; 58) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған электр құралдарының труба аспалары, кабелдер, бекітпелері, қапсырмалары, - пісіру; 59) Тірек тұғырықтары, тумбалар, жиегі өңделмеген балкалар - пісіру; 60) Кабель қораптарын құюға арналған арнаулы айлабұйымдар - втулканы валға қосып пісіру; 61) Протекторлар - қосып пісіру; 62) Күрделі конфигурациялы рамалар мен каркастар - пісіру; 63) Ашпалы балкалар, сақиналар, крестовиналар – негізгі корпусына қосып пісіру; 64) Диаметрі 10-нан 15 мм дейінгі трубалардан жасалған торлар - пісіру; 65) Таспалар, ступицалар, муфталар - пісірмелеу жəне тістерін балқыма қаптау; 66) Рульдер – құралдың тегіс бөлігін пісіру; 67) Қапсырмалар, клещ, панель бекітпелері - пісіру; 68) Қапсырма-тралдар, өтпелі көпіршелер, алаңшалар, фальшборттар, цифрлар, əріптер – стапельге қосып пісіру; 69) Құжаттама сақтауға арналған стеллаждар - пісіру; 70) Қалыңдығы 3 мм жəне одан жоғары парақ металдан жасалған қабырғалар – төмен жəне тік жағдайларда пісіру; 71) Газбен кесу үстелдері, бөлшектер мен муфталарды, шихтаны тасымалдауға арналған жəшіктер - пісіру; 72) Тік жəне еңіс траптар (болат), сатылар - пісіру; 73) Камбуздың түтін жолы трубалары - пісіру; 74) Қалыңдығы 2 мм жоғары көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған кеме желдеткішінің трубалары – пісіру; 75) Ауаны бағыттаушы құрылғы, су қазандарының ауа жылытқыштары - пісіру; 76) Леер, тиеу құрылғысы, шығырлар, ширатпалар - пісіру; 77) Желдеткіш фланецтері - пісіру;

15

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

78) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған іргетастар: қосалқы механизмдер, баллондар, шлюпка жəне швартовка құрылғылары, жабдық бектіпелері - пісіру; 79) Сальник, пуансон, штампы ұштары, - металл конструкцияларға пісіру; 80) Герметикалығы сынауды талап етпейтін цилиндрлер, патрубкалар, стакандар – бойлық жəне сақина жіктерін пісіру; 81) Құлыпты шкафтар мен сейфтер - пісіру; 82) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған шпангоуттар - алдын ала құрастыру учаскесінде қаптамаға пісірмелеу жəне пісіру; 83) Қысымы 400 т дейінгі күрделілігі орташа штампылар - пісіру; 84) Зəкірлер, ахтерштевиндер, форштевиндер – ақауларын пісірмелеу. Қорғану газдарында пісіру. 1) Алюминий, мыс жəне басқа да балқымалардан жасалған пісірме тораптарға жиналған бобышкалар, түптер, крестовиналар, арақабырғалар, планкалар, стакандар, бұрыштықтар, фланецтер, штуцерлер - қармап алу; 2) Жеңіл қоршамалар, балқымалардан жасалған платформалар - өзара пісіру жəне стапельде ішкі конструкцияларға қосып пісіру; 3) Мыс жəне мыс-никель балқымаларынан жасалған бекітпе гильзалары - бобышкаларды, өскіндерді пісіру; 4) Түсті балқымалардан жасалған жиһаз бен бұйымдарды бекіту бөлшектері – қосып пісіру; 5) Металл қалыңдығы 3 мм жоғары алюминий балқымаларынан жасалған бөлшектер – қармап алу; 6) Қазақ су құбырларының изоляция бөлшектері - пісіру; 7) Қалыңдығы 6 мм алюминий балқымаларынан жасалған рама бөлшектері - пісіру; 8) Қалыңдығы 3 мм жоғары алюминий балқымаларынан жасалған бұйымдар (қаптамалар, қаптаулар, науалар, панельдер, экрандар, поддондар, қораптар, корпустар, қақпақтар, каркастар, кронштейндер, əртүрлі тораптар) - пісіру; 9) Қалыңдығы 1,5 мм дейінгі латуннан жасалған бұйымдар - хромдау үшін пісіру; 10) Қысыммен жұмыс істейтін бұйымдар – пісіру процесінде жікті қорғау; 11) Профильді металдан, балқымалардан жасалған каркастар, кронштейндер, рамалар - пісіру; 12) Бумен жылыту трассасындағы қаптаулар мен түсті металдардан жасалған электр кабельдері пісіру; 13) Көлемі 300 х 300 х 100 мм қораптар – қармап алу жəне пісіру; 14) Металл жиһаз - пісіру; 15) Алюминий балқымаларынан жасалған секциядағы жиынтықтар – орнату кезінде қармап алу; 16) Конструкциялары күрделі емес, түсті металдан жасалған құймалар - раковиндер мен жарықтарды пісірмелеу; 17) Түсті құймалар – ақауларын пісірмелеу; 18) Планкалар, кассеталар, скоб-мостылар, пілмелер, ұштар мен басқа да құймалардан жасалған бұйымдар – қосып пісіру; 19) Ілмелер, электр жабдығы тұғырлары – алдын ала құрастыру учаскесінде пісіру; 20) Титаннан жəне оның балқымаларынан жасалған қарапайым бөлшектер - пісіру; 21) Өткізбеушілігін гидросынауды талап етпейтін құймалардан жасалған резервуарлар - пісіру; 22) Өткізбеушілігін гидросынау талап етілмейтін резервуарлар - пісіру; 23) Түсті металдан жасалған леер құрылғылары (стойкалар, леерлер, қаптамалар, к жерге қосу ілмектері) - пісіру; 24) Бас іргетастар, шпангоуттар, рубкалар, цистерналар - пісіру процесінде жікті қорғау; 25) Шпилькалар, балқымалардан жасалған қапсырмалар – кеме конструкцияларына қосып пісіру. 221. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Конструкциондық болаттан, шойыннан, түсті метал мен балқымалардан жасалған аппараттардың, тораптардың, конструкциялар мен труба құбырларының күрделілігі орташа бөлшектерін жəне көміртекті болаттан жасалған күрделі бөлшектерді, тораптар мен конструкциялар мен труба құбырларын барлық кеңістік жағдайларында қолмен доғалы жəне плазмалы пісіру. Жоғары көміртекті, арнаулы болаттардан, шойыннан жəне түсті металдардан жасалған күрделі бөлшектерді қолмен оттегімен кесу (жону). Ысыған баллондар мен трубаларды, машиналардың, механизмдер мен конструкциялар бөлшектерінің ақауларын балқымамен қаптау. Күрделі бөлшектерді, тораптар мен күрделі құралдарды балқымамен қаптау. Күрделі пісірме металл конструкциялардың сызбаларын оқу. Білуге тиіс: əртүрлі электрмен пісіру аппаратурасының құрылымын, ауыспалы жəне тұрақты токпен пісіру жəне басқа да кесу ерекшеліктерін, бақыланатын атмосфералы камераларда бұйымдарды пісіру технологиясын, қолданылатын электр пісіру машиналары мен пісіру камераларының құрылымын, электротехника негіздерін орындалатын жұмыс шегінде, пісірме жіктерді сынау тəсілдерін, пісіру материалдарының маркалары мен типтерін, пісірме жіктердегі ақау түрлерін жəне олардың алдын алу əрі жою жолдарын, пісіру режимінің пісірме жік геометриясына əсерін, пісірілетін металдардың механикалық қасиеттерін. Жұмыс үлгілері. 1) Көміртекті болаттан жасалған, қысымсыз жұмыс істейтін аппараттар, ыдыстар, сыйымдылықтар - пісіру; 2) Көтергіш темірбетон конструкцияларының арматурасы - пісіру; 3) Трансформатор бактары-патрубкаларды қосып пісіру, шықпа қораптарды, суытқыш қораптарды, ток қондырғылары мен бак қақпақтарын пісіру; 4) Руль баллерлері, есу валдарының кронштейндері – балқыма қаптау; 5) Қазақ оттықтарының гарнитурасы мен корпустары - пісіру; 6) Шойыннан жасалған бөлшектер - пісіру, қыздырумен жəне қыздырусыз балқыма қаптау; 7) Гидравликалық турбиналардың жұмыс доңғалағы камералары - пісіру жəне балқыма қаптау; 8) Өнеркəсіп пештері мен ДКВР қазандарының каркастары - пісіру; 9) Мотор картерлері - пісіру; 10) Газ шығару коллекторы мен трубалары – пісіру жəне пісірмелеу; 11) Гидравликалық турбиналардың реттеуші сақиналары - пісіру жəне балқыма қаптау; 12) Жатканың жетекші доңғалағының корпусы мен мостылары - пісіру; 13) Компрессор корпустары, ауа компрессорларының төменгі жəне жоғары қысым цилиндрлері – жарықтарына балқыма қаптау; 14) Диаметрі 3500 мм дейінгі ротор корпустары - пісіру; 15) Қуаты 25000 кВт дейінгі турбина стопор клапандарының корпусы - пісіру; 16) Труба құбырларына арналған бекітпелер мен тіректер - пісіру; 17) Тепловоз тіркемесінің кронштейндері мен шкворня бекітпелері - пісіру; 18) Үлкен қалың парақтар (броня) - пісіру; 19) Мачталар, бұрғы жəне пайдалану мұнаралары - цех жағдайларында пісіру; 20) Электр машиналарының ірі іргетас тақталары - пісіру; 21) Ұшақ шассилерінің подкостары, стойка жартылай осьтері - пісіру; 22) Шаң, газ, ауа құбырлары, жылу беру жəне электр сүзгі тораптары - пісіру; 23) Кереует рамалары – төбедегіден басқа, барлық кеңістік жағдайларында бұрмалы кондукторда пісіру; 24) Трансформатор рамалары - пісіру; 25) Сыйымдылығы 1000 куб.м. дейінгі мұнай өнімдеріне арналған резервуарлар- пісіру; 26) Рельстер мен құрастырма крестовиналар – ұштарына балқыма қаптау; 27) Жармалауыш станиналары - пісіру; 28) Пісірме-құйма электр машиналарының станиналары мен корпустары - пісіру; 29) Ірі габаритті шойын станоктардың станиналары - пісіру; 30) Прокат стандары жұмыс кілеттерінің станиналары – балқыма қаптау; 31) Ауамен салқындататын турбогенератор статорлары - пісіру; 32) Сумен қамтамасыз ету жəне жылу беру сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтаж кезінде пісіру; 33) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – стационарлық жағдайда пісіру; 34) Технологиялық труба құбырлары (V санат) – пісіру; 35) Фахверктер, байламдар, фонарьлар, прогондар, монорельстеры - пісіру; 36) Фрездер мен күрделі штампылар – пісіру жəне тезкескі мен қатты балқыманы қаптау; 37) Автомашина блоктарының цилиндрлері - раковиналарға балқыма қаптау; 38) Автомобиль цистерналары – пісіру. Электр доғалы пісіру 1) 1,5-нан 4,0 МПа (15-нан 40 кгс/кв.см дейінгі) қысыммен жұмыс істейтін көміртекті болаттан жасалған арматура, труб құбырлары, өскіндер, фланецтер, штуцерлер, баллондар, резервуарлар, цистерналар - пісіру; 2) Крандар мен механизмдер тіркемелерінің балкалары мен траверздері - пісіру; 3) Көміртекті болаттан жасалған баллондар, бактар, резервуарлар, цистерналар, сепараторлар, сүзгілер, буландырғыштар - 0,1-ден 1,5 Мпа дейінгі (1-ден 15 кгс/кв.см дейінгі) қысыммен пісіру; 4) Жоғары қысымды баллон компрессорларының бобышкалары, фланецтер, наварыштері мен штуцерлері - пісіру; 5) Банкеткалар, шахта корпустары, шығыр корпустары, редуктор шығырлары, палуба стакандары - 0,1-ден 1,0 Мпа дейінгі (1-ден 10 кгс/кв.см дейінгі) қысыммен төмен жағдайда пісіру; 6) Қалыңдығы 1,0-ден 1,5 мм дейінгі төмен көміртекті болаттан жасалған бачоктар – төмен жағдайда пісіру; 7) Блок-секциялар – қоршаманы балқыма қаптау, корпусқа сіңіру; 8) Ватерлиния валиктері- кеме корпусы бойынша балқыма қаптау; 9) Орта мөлшердегі иінбіліктер – пісіру жəне тозған бөліктеріне балқыма қаптау; 10) Есу винттері, қалақтар, барлық көлемдегі жəне конструкциялардағы дəлдігі əдеттегі сыныпты ступицалар – бүкіл бетін ауа-доғалы жону; 11) Қоршамалар, переборкалар мен рубкалар – пісіру жəне əртүрлі кеңістік жағдайларында пісірмелеу; 12) Газ шықпалары, ауа таратып бөлушілер, қондырмадағы желдеткіш трубалары - пісіру; 13) Жоғары қысымды, болат, металл қалыңдығы 1,5 мм жəне диаметрі 100 мм дейінгі компенсатор глушительдері - пісіру; 14) Есіктер, су, газ өте алмайтын люк қақпақтары - пісіру; 15) Есіктер, щиттер, бұрыштықтар, парақтар, металл қалыңдығы 1,4-ден 1,6 мм дейінгі втулкалар - пісіру; 16) Негізгі корпус бойынша жəне негізгі цистерналардың қаптамалары бойынша слесарлық сіңіру бөлшектері - пісіру; 17) Материал қалыңдығы 10-нан 16 мм дейін, динамикалық жəне вибрациялы жүктемемен жұмысқа арналған күрделі конфигурациялы бөлшектер - пісіру; 18) Шельф бөлшектері – бөлмеаралық көлденең переборкаларға қосып пісіру; 19) Түптік, борттық, үстіңгі жəне төменгі палубалар, платформалар, түпкі көлемді секциялар, көлденең жəне бойлық переборкалар – жиынтық жіктерін стапельде пісіру; 20) МСЧ бұйымдары – АК типтес болатпен коррозияға қарсы балқыма қаптау; 21) Кеме желдеткіші арналары - стапельде переборкааларға қосып пісіру; 22) Желдеткіш клапандар - пісіру; 23) Зəкір клюздері - пісіру; 24) Қалыңдығы 2 мм дейінгі легирленген болаттан жасалған қаптаулар, науалар панельдер, поддондар - пісіру; 25) Қалыңдығы 2 мм дейінгі жəне 2 м жоғары көміртекті жəне легирленген болаттан жасалған қаптаулар, науалар панельдер, поддондар - пісіру; 26) Жүк трюмдерінің комингстері – жиынтықты өзара пісіру; 27) Көміртекті, төмен легирленген жəне жоғары легирленген болаттан жасалған корпустық конструкциялар – қолжетімділігі қиын жерлерде ауа-доғалы жонбалау (жік түбірін пісіру, уақытша элементтерді жою, ақаулы учаскелерді пісіру); 28) Кеме таситын поезд конструкциялары - пісіру; 29) Кабель қораптары – тораптық құрастыру кезінде 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см дейінгі) қысымды сынаумен пісіру; 30) Кеменің су үсті корпусы: палубаның сыртқы қаптамасы – барлық кеңістік жағдайларында жіктер мен паздарды стапельде пісіру; 31) Пісірме жіктерінің 20% дейін ультрадыбыстық немесе гаммаграфиялық бақылауға ұшырайтын корпустық конструкциялар мен тораптар - пісіру; 32) Ауыр иллюминатор корпустары – пісіру жəне кеме корпусына пісірмелеу; 33) Кронштейндер, жиектер, қалыңдығы 2 мм дейінгі парақты жəне профильді металдан жасалған экрандар - пісіру; 34) Құймалардан жасалған подшипник қақпақтары мен корпустары - өткізбейтіндігін сынап пісіру; 35) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған алмалы парақтар - пісіру; 36) Ойма маркалары, жүкті пісіру – кеме корпусына қосып пісіру; 37) Мачталар, жүк бұрмалары, жүк ұстындары – монтаждау жіктері мен стапельде парақтарды пісіру; 38) Дабыл мачталары – құрастыру кезінде пісіру; 39) Көлденең отсекаралық переборкалар - пісіру; 40) Кеме металл конструкциялары – ақау учаскелерін стапельде сынау жəне жүзу кезінде барлық кеңістіктік жағдайларда пісіру; 41) Биіктігі 0,8-ден 1,5 м дейінгі түп секцияларының жинағы - кеменің тұмсығында түп төсеміне жəне өзара пісіру; 42) Конструкциондық болаттан жасалған түп, борт жəне палубалық (есептік) секциялардың бойлық жəне көлденең жиынтығы - өзара пісіру жəне стапель алдындағы құрастыруда сыртқы қаптамаға жəне палуба төсеміне қосып пісіру; 43) Жиектерін өңдей отырып, жіктер мен болаттан жасалған переборка паздары жиынтығы – құрастыру жəне алдан ала құрастыру учаскесінде қосып пісіру; 44) Легирленген болаттан жасалған қондырмалар, рубкалар – пісіру жəне негізгі корпусқа қосып пісіру; 45) Қос қабатты түпкі төсемдер – стапельде жіктері мен паздарын пісіру; 46) Жүк мачталары мен бұрмаларын сіңіру (ұштарды, іргетастарды, леерлік қоршамасы бар алаңдарды) – конструкцияларға қосып пісіру; 47) Слесарлық-корпустық сіңіру – қондырманың көлденең жəне бойлық переборкаларын пісірмелеу; 48) Жүк көтергіштігі 20 т жоғары обухтар – пісірмелеу жəне пісіру; 49) Жүк көтергіштігі 20 т дейінгі секцияларды тасымалдауға арналған обухтар - пісіру жəне секцияларға пісірмелеу; 50) Болаттан жасалған руль құралы – тегіс бөлігін пісіру; 51) Іргетас асты бекітпелері, құрылғы тіреулері, бүйірлік кильдер, цистерналардың сыртқы қабырғалары, түтін трубасының сыртқы қабырғалары - стапельде пісірмелеу; 52) Көлденең жəне бойлық переборкалар, қондырманың сыртқы қабырғалары – жіктер мен паздарды стапельде барлық кеңістіктік жағдайларда пісіру; 53) Басқа да цистерналар – жіктерді жиектерін өңдей отырып жəне секциялық құрастыруда конструктивтік пісірмесіз пісіру; 54) Цехтық электр арбаларының рельстері - пісіру; 55) Корм ұшы қаптамасының, бракеттер мен стабилизатор жіктері мен паздары - пісіру; 56) Ішкі цистерна қабырғалары, төбесі мен жиынтығы парақтарының жіктері – пісіру жəне қаптамаға, переборкаларға жəне өзара қосып пісіру; 57) Темірбетон қиыспаларының монтаж жіктері - пісіру; 58) Тамбур, шлюз, санитарлық тораптар – пісіру жəне пісірмелеу; 59) 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см) дейінгі қысыммен жұмыс істейтін, көміртекті болаттан жасалған труба құбырлары - пісіру; 60) Труба құбырлары – жік сапасын рентген графирлеумен бақылай отырып, салма сақиналардағы жіктерді пісіру; 61) Труба құбырлары - жік сапасын рентген графирлеумен бақылай отырып, жіктерді үрлемемен пісіру; 62) Қалыңдығы 2 мм дейінгі көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған кеме желдеткіші трубалары - пісіру жəне фланецтерді қосып пісіру; 63) Зəкір, сүйретпе, түсіру жəне шварттау құрылғылары, құрылғы тіреулері - пісіру; 64) Фланецтер, патрубкалар, штуцерлер, приварыштар, отырмалар, ниппельдер – труба құбырына 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см ) қысыммен қосып пісіру; 65) Легирленген болаттан жасалған қосалқы механизмдердің, іргетастары, баллондар, шлюпка жəне шварттау құрылғылары - пісіру; 66) Шпангоуттар - ТВЧ қондырғысында термоөңдеу кезінде жіктерді пісіру; 67) Қысымы 400 т жоғары престерге арналған штампылар - пісіру. Қорғану газдарында пісіру 1) 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см) дейінгі қысыммен қалайы қоладан жасалған арматура – механикалық өңдеуден кейін құймалардың ашылып кеткен ақауларына балқыма қаптау; 2) Алюминий-магний балқымаларынан жасалған арматура, құймалар, бөлшектер - пісіру, ақауларын пісірмелеу; 3) Желдеткіштер – дискілерді алюминий балқымаларынан щеткалармен пісіру; 4) Түсті балқымаларынан жасалған ширатпалар - пісіру; 5) Газ шығару трубалары, таттанбайтын болаттан, мыс-никель балқымаларынан жасалған тұншықтырғыштар - пісіру;

6) Алюминий балқымаларынан жасалған жалын трубалары, жалын трубасының басы - пісіру; 7) Метал қалыңдығы 2-ден 3 мм дейінгі алюминий балқымаларынан жасалған жоғары қысымды компрессор тұншықтырғыштар - пісіру; 8) Алюминий-магний балқымаларынан жасалған 0,1 ден 1,0 МПа ( 1-ден 10 кгс/кв.см) дейінгі бөлшектер мен тораптар - пісіру; 9) Алюминий балқымаларынан жасалған бөлшектер мен тораптар: герметикалық қораптар, ернеушелер, бұрыштықтар, ілмек-шарнирлер, банкалар, қаусырмалар, тіреулер, рамкалар, буртиктер, пісірмелер, сальниктер, науашалар – корпусқа пісірмелеу жəне пісіру; 10) Алюминий балқымаларынан жасалған сіңірме бөлшектер – төбедегі жағдайла пісірмелеу; 11) 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см) дейінгі қысыммен түсті балқымалардан жасалған секция трубаларының сақина өскіндері - пісіру; 12) Алюминий жəне титан балқымаларынан жасалған конструкциялар – бос валиктер салу арқылы пісіру; 13) Алюминий жəне титан, түсті балқымаларынан жасалған конструкциялар – саңылауларды пісіру, тік жəне төмен жағдайларда қармап алу; 14) Балқымалардан жасалған конструкциялар - барлық кеңістік жағдайларында қармап алу; 15) Композиттік (болат – алюминий балқымасы) конструкциялар – биметалл салмаларды пайдалана отырып пісіру; 16) Гидравликалық сынақтардан кейінгі корпустық конструкциялар – жік ақауларын қармап алу, пісіру, түзету; уақытша бекітпелерді байламдау; 17) Қанатшалар, фланецтер, алюминий балқымаларынан жасалған электр аспаптарының қақпақтары - саңылауларды пісіру, сынған бөліктерін қосу; 18) Алюминий балқымаларынан жасалған мачталар - мачта оқпанының паздары мен жіктерін пісіру, құрастырмалы бұйымдарын қосып пісіру; 19) Алюминий балқымаларынан жасалған қондырмалар, рубкалар – қиспа жерлердегі көлемді тораптары мен жіктерді пісіру; 20) Алюминий балқымаларынан жасалған құймалар - ақауларын пісірмелеу; 21) Қабырғасының қалыңдығы 10 мм дейінгі құймалар - 0,1 ден 1,0 Мпа (1-ден 10 кгс/кв.см) қысыммен сынай отырып раковиналарды, жарықтарды пісірмелеу; 22) Қабырғасының қалыңдығы 10 мм дейінгі 0,1 ден 1,0 МПа ( 1-ден 10 кгс/кв.см) қысыммен жұмыс істейтін құймалар - ақауларын пісірмелеу; 23) Гидроцилиндр поршеньдері мен басқа да бұйымдар (зəкір құрылғыларының гактары, шығыр сальниктері) – мыс балқымамен қаптау; 24) Түсті металдан жасалған рамалар, ашпалар – кірме бөлшектерді пісіру; 25) Тавр қоспалары - алюминий балқымаларынан жасалған сыртқы қаптама парақтарды толық пісіру; 26) Алюминий жəне түсті балқымалардан жасалған қысыммен жұмыс істейтін труба жіктері – бұрма жіктерді пісіру; 27) Алюминий жəне түсті балқымаларынан жасалған тік жəне еңісті траптар - пісіру; 28) Түсті металдардан жасалған арматура тораптары – бөлшектерді 10 мм дейінгі 0,1 ден 1,0 МПа ( 1-ден 10 кгс/кв.см) қысыммен пісірмелеу; 29) Фланецтер, валиктер, корпустар, қораптар, қақпақтар, блоктар – қоламен, балқымалармен, татқа төзімді болатпен балқыма қаптау жəне пісіру; 30) Механизмдер мен аспаптардың астыңғы іргетастары - түзеу; 31) Қорғану газдарындағы автоматты пісіруден кейінгі жіктер - галтелдары мен өңдеу валиктерін жасау; 32) Металдың ұзындығы 12 мм мыс шина сымы – металды алдын ала қыздыра отырып пісіру; 33) Балқымалардан жасалған шпигаттар – айнала пісіру. 222. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі болаттан, түсті метал мен балқымалардан жасалған күрделі аппараттарды, тораптарды, конструкциялар мен труба құбырларын қолмен доғалы жəне плазмалы пісіру. Күрделі жағдайларда жұмыс істейтін күрделі құрылыс жəне технологиялық конструкцияларды қолмен доғалы жəне плазмалы пісіру. Жоғары көміртекті, легирленген жəне арнаулы болаттар мен шойыннан жасалған күрделі бөлшектерді қолмен оттегімен доғалы кесу (жону). Блоктап жасалған күрделі конструкцияларды пісірме жіктің барлық кеңістікті жағдайларында пісіру. Машиналардың, механизмдер мен конструкциялар бөлшектерінің ақауларын балқымамен қаптау. Күрделі бөлшектерді, тораптарды балқымамен қаптау. Білуге тиіс: əртүрлі пісіру машиналарының электр сызбасы мен құрылымын, пісірілетін металдың, əртүрлі маркадағы электродтар мен жонылатын құймалардың технологиялық қасиеттерін, жауапты бұйымдарды атмосферасы бақылаудағы камераларда пісіру технологиясын, жік салу мен пісіру режимінің технологиялық кезектілігін іріктеуді, жауапты пісірме жіктерді бақылау жəне сынау тəсілдерін, кеңістікті күрделі металл конструкцияларының сызбасын оқу ережесін. Жұмыс үлгілері 1) Қысыммен жұмыс істейтін көміртекті болаттан, қысымсыз жұмыс істейтін легирленген болаттан жасалған аппараттар мен ыдыстар - пісіру; 2) Мартен пештерінің арматурасы – жұмыс істеп тұрған жабдықты жөндеу кезінде пісіру; 3) Көтергіш жəне жауапты темірбетон конструкцияларының арматурасы: іргетастар, ұстында, аралық жабындар жəне т.б. - пісіру; 4) Қуатты бірегей трансформаторлардың бактары – динамикалық жүктемемен жұмыс істейтін көтеру ілгектерін, домкрат қаусырмаларын, таттанбайтын тақталарды пісірмелеуді қоса алғанда, пісіру; 5) Кран арбаларының балкалары мен траверстері жəне балансирлер - пісіру; 6) Жүк көтергіштігі 30 т кем көпірлі крандардың балкалары - пісіру; 7) Буферлі, шкворня балкалары, локомотив арбалары мен вагондардың рамалары, вагон қорабының фермалары - пісіру; 8) 4,0 МПа (38,7 атм) дейінгі қысымдағы қазан барабандары - пісіру; 9) Парақ металдан жасалған құрылыс жəне технологиялық конструкциялардың блоктары (ауа жылытқыштар, скубберлер, домна пештерінің қаптаулары, сепараторлар, реакторлар, домна пештерінің газ жолдары жəне т.б.) - пісіру; 10) Цилиндр блоктары мен дизель су коллекторлары - пісіру; 11) Ірі иінбіліктер - пісіру; 12) Көлемі 5000 куб)м жəне ордан жоғары, мұнай өнімдеріне арналған газгольдерлер мен резервуарлар – стационарлық жағдайда пісіру; 13) Газ, мұнай өнімдері құбырлары - стеллажда пісіру; 14) Машиналар мен механизмдердің бөлшектері (домна пештерінің толтырма аппараттары, есу винттері, турбина қалақтары, прокат стандарының валкалары жəне т.б.) - арнаулы қатты, берік жəне татқа төзімді материалдармен балқыма қаптау; 15) Машиналар мен механизмдердің, конструкциялардың соқпалы, штампыланған жəне құйма бөлшектері (есу винттері, турбина қалақтары, бөлшектердің цилиндр болктары жəне т.б.) - ақауларына балқыма қаптау; 16) Жоғары температурада жұмыс істейтін мартен пештеріне арналған кессондар - пісіру; 17) Ұстындар, бункерлер, ілмек жəне ілмекасты фермалар, балкалар, эстакадалар жəне т.б. – пісіру; 18) Радиомачта, телемұнара жəне ЛЭП тіректерінің конструкциялары – стационарлық жағдайда кезінде пісіру; 19) Кескі, тиеу машиналарының, көмір комбайндары мен шахта электровоздарының корпустары – пісіру; 20) Престер мен балғалардың ұш корпустары, траверстері, негіздемелері мен басқа да күрделі тораптары – пісіру; 21) Диаметрі 3500 мм. жоғары ротор корпустары – пісіру; 22) Қуаты 25000 квт. жоғары турбиналардың стопор клапаны корпустары – пісіру; 23) Гидравликалық турбиналардың қақпақтары, статорлары мен қалақ қаптамалары – пісіру; 24) Бұрғы жəне пайдалану мачталары, мұнаралары – монтаж кезінде пісіру; 25) Бұрғы мұнаралары асты негіздемелері мен жоғары легирленген бұрғы трубаларынан жасалған үш дизельді жетектер– пісіру; 26) Адымдаушы экскаваторға арналған іргетас тақталары – пісіру; 27) Автомобильдер мен дизельдердің рамалары мен тораптары – пісіру; 28) Шкворня жəне локомотивтердің дизель асты рамалары; 29) Мұнай өнімдеріне арналған көлемі 1000 куб.м. жоғары жəне 5000 куб м. төмен резервуарлар – монтаж кезінде пісіру; 30) Трубаларды салқын прокат стандары мен труба тарту стандарына арналған стерженьдер жекелеген элементтерді пісіру; 31) Көтергіш құрастырмалы темірбетон конструкциялар элементтерінің арматура шықпаларының жіктері - пісіру; 32) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм)) бу қазандарының труба элементтері - пісіру; 33) Төмен қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – монтаждау кезінде пісіру; 34) Орта жəне жоғары қысымды газбен қамтамасыз ету сыртқы жəне ішкі желілерінің труба құбырлары – стационарлық жағдайда пісіру; 35) III жəне IV санаттардағы (топтағы) технологиялық труба құбырлары мен III жəне IV санаттардағы су мен бу құбырлары - пісіру; 36) Моторасты рама тораптары мен ұшақ шассиі амортизаторларының цилиндрлері - пісіру; 37) Шиналар, олардың түсті металдан жасалған компенсатор жолақтары - пісіру. ЭЛЕКТР ДОҒАЛЫ ПІСІРУ 1) 1,5-нан 4,0 МПа (15-нан 40 кгс/кв.см дейінгі) қысыммен жұмыс істейтін көміртекті болаттан жасалған арматура, құбырлар, өскіндер, фланецтер, штуцерлер, баллондар, резервуарлар, цистерналар - пісіру; 2) Ахтерштевнялар мен форштевнялар - жіктерді пісіру жəне сыртқы қаптаманы пісірмелеу; 3) Аралық валдар,есу жəне дейдвуд трубалары - пісіру; 4) Тік кильдер мен су өткізбейтін стрингерлер – монтаж жіктерін пісіру; 5) Есу винттері, барлық көлем мен конструкциялардағы дəлдігі орта, жоғары жəне ерекше сыныпты ступица қалақтары есу винтінің, қалақтар мен ступицалардың барлық беттерін ауа-доғалы жону; 6) Есу винттері – болат, құйма жəне соқпалы қалақтарды пісіріп қосу; 7) Газды тығыз, берік болаттан жасалған төсемдер - пісіру жəне негізгі корпусқа қосып пісіру; 8) Болаттан жасалған бөлшектер – ауа-доғалы жону (жік түбі мен уақытша бекітпелерді жою); 9) Вибрациялы жүктемемен жұмыс істейтін бөлшектер - секцияларды пісіру; 10) Негізгі корпус бойынша слесарлық сіңіру мен негізгі цистерна қаптауының бөлшектері – қосып пісіру; 11) Шельф бөлшектері – негізгі корпусқа жəне көлденең переборкаларға қосып пісіру; 12) Орнықтырушы ұстындар, ашпалар, жүзбелі бұрғы қондырғыларының труба жəне қорап пішіндес байламдары – жүзу кезінде монтаждаудағы пісіру; 13) Легирленген болаттан жасалған люк комингстері – корпус қаптамасына пісірп қосу (технологтың қадағалауымен); 14) Қалыңдығы 1,5 ден 3 мм дейінгі жоспарланған болаттан жасалған төмен магнитті конструкциялар – пісіру; 15) ЮЗ болатынан жасалған конструкциялар – жіктер мен паздарды пісіру; 16) Ұштық жəне отсекаралық переборкалар – негізгі корпусқа қосып пісіру; 17) Тұйық жерлердегі жəне цех жағдайларындағы корм мен тұмсық ұштары өзара жəне қаптамаға қосып пісіру; 18) Катер корпустары (жөндеу) - пісіру; 19) Көміртекті жəне төмен легирленген болаттан жасалған кеме корпустары – сыртқы қаптама жіктері мен паздарды барлық кеңістік жағдайларында пісіру; 20) Кеме насостарының корпусы, фрезер қалағы бар сопло сегменті, кеме рөлі машиналары (цилиндрлер, плунжерлер, клапан қораптары) - пісіру; 21) Кронштейндер, мортирлер мен есу валдарының выкружкалары - пісіру, жіктерін пісіру, корпусқа қосып пісіру; 22) Болаттан жасалған переборкалардың жиектері ернеуленген жиекшелері, жіктері мен паздарының жиынтығы – құрыстыру жəне алдын ала құрастыру учаскесінде пісірмелеу; 23) Клюз зəкірінің нишалары - стапельде сыртқы қаптамаға қосып пісіру; 24) Жүк көтергіштігі 30 т дейінгі көпірлі крандардың обухтары, траверстері, балкалары – пісіру жəне қосып пісіру; 25) ОР қаптамасы мен жинағы, НК қондырмасы мен ұштары - ОК қосып пісіру; 26) Стабилизаторлардың қаптамасы мен жиынтығы - мортирлерге қосып пісіру; 27) Болаттан жасалған сыртқы корпус қаптамасы – монтаж жіктерін пісіру; 28) Щиттердің ашу іргетастарының тіреу бөлшектері - өзара пісіру жəне тұмсық ұшындағы конструкцияларға қосып пісіру; 29) Негізгі цистерналар - пісіру жəне негізгі корпусқа қармап алу; 30) Палубалар мен платформалар – жіктер мен паздарды стапельде төбедегі жағдайда пісіру; 31) ОК ішінде орналасқан жəне оған төзімдігі тең емес переборкалар мен цистерналардың полотнолары мен жиынтықтары - пісіру; 32) Ашпалы платформа полотнолары – переборкаларға қосып пісіру; 33) Стабилизаторлардың көлденең жəне бойлық бракеттері - өзара пісіру; 34) Легирленген болаттан жасалған приварыштар, наварыштар, контейнер стакандары – стапельде пісірмелеу; 35) Жоғары қысымды іргетас компрессорларының рамалар - пісіру; 36) Өткізбейтін переборкалар мен стрингерлер, стабилизатор, рөлдердің насадкаларын, гондолдар - учаскеде пісіру; 37) Алдын ала құрастыру учаскесінде жəне стапельдегі корм мен негізгі ұштар секциялары – жіктер мен паздарды пісіру; 38) АК жəне ЮЗ типтес болаттан жасалған сыртқы қаптамалардың жіктері мен паздары, стрингерлер, тік киль, шпангоуттар – барлық кеңістік жағдайларында тұтас өтетін жікті пісіру; 39) Кеме корпусы технологиялық конструкциялары сыртқы қаптамасының жіктері мен паздары – стапель алды құрастыруда пісіру; 40) Негізгі корпус обечаектарының жіктері мен паздары – пісіру; 41) Төмен легирленген жəне татқа төзімді болаттан жасалған, 0,1 до 1,5 МПа (1 ден 15 кгс/кв.см. дейінгі) дейінгі қысыммен жұмыс істейтін, труба қабырғасының қалыңдығы 2 мм жоғары, труба құбырлары - пісіру; 42) Жылжып шығатын құрылғы асты іргетастары - тіреу тақталарына, платформалар мен импульсті цистернаға қосып пісіру; 43) Бас механизмдер асты іргетастары, отсекаралық переборка, ішкі цистерналар бекітпелері пісіру; 44) Шахталар, басқа да рубкалар, кірме жəне тиеу люктерінің комингстері – негізгі корпусқа қосып пісіру; 45) Шахталар, басқа да рубкалар - жіктері мен паздарды пісіру; 46) Шпангоуттар – жіктерді пісіру жəне негізгі корпусқа қосып пісіру; 47) Штампылар - қатты балқымамен қаптау; 48) Күрделі конфигурациялы штампылар, тарелкалар, штоктар, ұштықтар, шпиндельдер – жиектерін қатты балқымамен қаптау. Қорғау газдарында пісіру 1) 1,5-тен 4,0 МПа (15-тен 40 кгс/кв.см.) дейінгі гидравликалық қысымда жылу алмастыратын аппараттар жəне жеңіл жəне түсті балқымалардан жасалған басқа да иректемелер, сондай-ақ бактар, резервуарлар жəне алюминий балқымаларынан жасалған ыдыстар – дəнекерлеу; 2) Балқымалардан жасалған арматуралар, алюминий балқымаларынан жасалған құбырлар мен арматуралар - фланецтерді, штуцерлерді, саптамаларды, ниппельдерді пісіру; 3) Коррозияға төзімді болаттан жəне титан балқымалардан жасалған сильфон компенсаторларына арналған арматура - 100% гаммаграфирлеумен пісіру; 4) Түсті металдан жасалған блоктар, каркастар, қораптар, қақпақтар, панельдер - 0,1-ден 1,0 МПа (1-ден 10 кгс/кв.см.) дейінгі қысымды сынай отырып, пісіру; 5) Түсті балқымалардан жасалған есу винттері – балқыту, жарықтарын қайнату, жасамаларды пісіру; 6) Бірыңғай жəне əртүрлі алюминий балқымалардан жасалған металл қалыңдығы 1,5 мм дейін есіктер мен тораптар – пісіру; 7) Қалыңдығы 2 мм əртүрлі алюминий балқымалардан жəне коррозияға төзімді болаттан жасалған күрделі конфигурациялы бөлшектер – пісіру; 8) Қаптамалар, балқымалардан жасалған орамалар - 4,0 МПа (40 кгс/кв.см.) дейін қысымды сынай отырып, пісіру; 9) Компенсаторлар жəне балқымалардан су құбырлары қазандықтарының басқа да күрделі тораптары – пісіру; 10) 1,5-ден 4,0 МПа (15-ден 40 кгс/кв.см.) дейін қысымда жұмыс істейтін коррозияға төзімді болаттан жасалған корпустар – пісіру; 11) Балқымалардан жасалған қондырмалар – корпусқа пісіру; 12) Балқымалармен толықтырылған корпустар мен шеткі переборкалар - пісіру; 13) 0,1-ден 1,5 МПа (1-ден 15 кгс/кв.см.) дейінгі қысымда жұмыс істейтін мыс-никельді жəне алюминий балқымалардан жасалған құбырлар – пісіру; 14) Мыс-никельді жəне алюминий балқымалардан, коррозияға төзімді болаттан жəне

балқымалардан жасалған құбырлар – жіктерді дəнекерлеу, 1,5-ден 4,0 МПа (15-ден 40 кгс/кв.см.) дейін қысымда фланецтерді, патрубкаларды, штуцерлерді, пісірмелерді пісіру; 15) Дейдвудты құбырлар, есу біліктері, герметизделген жаппа қақпақтар – түсті балқымалар мен коррозияға төзімді болаттарды балқыту; 16) Металл қалыңдығы 0,3 мм балқымалардан жасалған тораптар – пісіру. 223. Қолмен дəнекерлейтін электр дəнекерлеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі аппараттарды, құрылымдарды жəне түрлі болаттан жасалған құбыржолдарды, түсті металлдарды жəне қорытпаларды қолмен доғалық жəне плазмалық дəнекерлеу. Динамикалық жəне дірілді жүктемелерде жұмыс істейтін күрделі құрылыс жəне технологиялық құрылымдарды, күрделі конфигурациялы құрылымдарды қолмен доғалық жəне газ-электрмен дəнекерлеу. Шектелген дəнекерліктегі металдар мен қорытпалардан, сондай-ақ титан жəне титан қорытпалардан жасалған тəжірибелік құрылымдарды дəнекерлеу. Блоктай орындалған дəнекер жігінің барлық кеңістік жағдайындағы күрделі құрылымдарын дəнекерлеу. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылымын, титан қорытпалардың түрлерін, олардың дəнекерлік жəне механикалық қасиеттерін, тот басудың түрлері мен оны тудыратын факторларды, дəнекерленетін бұйымдардың арнайы сынама əдістері мен əрбірінің қызметі, бақыланатын атмосфералы камераның тартып шығаратын жүйесінің тəсімдерін, дəнекер жалғаманы термиялық өңдеудің негізгі түрлерін, дəнекер жіктері металлография негіздері. Жұмыс үлгілері 1) Жүк көтергіштігі 30 тонналық көпір крандарының аралық арқалықтары – дəнекерлеу; 2) Мартен цехтары, металлургиялық кəсіпорындардың бункерлік жəне түсіретін эстакадалары құрылымдары жұмыс алаңдарының арқалықтары, жұмыстың ауыр режиміндегі крандардың кран астындағы арқалықтары, жүретін экскаваторлардың бұрмалары – дəнекерлеу; 3) Қысымы 4,0 МПа (38,7 атм.) жоғары қазандықтардың барабандары – дəнекерлеу; 4) Көлемі 5000 куб.м. жəне одан жоғары мұнай өнімдеріне арналған газгольдерлер мен резервуарлар - монтаждау кезінде дəнекерлеу; 5) Магистральді газ-мұнай өнімі құбыржолдары – монтаждау кезінде дəнекерлеу; 6) Сферикалық жəне тамшы тəріздес сыйымдылықтар мен жабындар – дəнекерлеу; 7) Вакуумды жəне криогенді сыйымдылықтар, қалпақтары, сфералар мен құбыржолдар – дəнекерлеу; 8) Бұрғылау құбырлары мен муфталарының құлыптары – екі жақты дəнекерлеу; 9) Газқұбыр компрессорларының, бу турбиналарының, қуатты ауа үрлегіштерді жұмысшы дөңгелектері – қалақтар мен күректерді дəнекерлеу; 10) Аммиак синтезінің колонналары – дəнекерлеу; 11) Жеңіл алюминий-магний қорытпаларынан жасалған құрылымдар – дəнекерлеу; 12) ЛЭП радиомачталарының, телебашняларының жəне тіректерінің құрылымдары – монтаждау кезінде дəнекерлеу; 13) Бу турбиналарының қораптары – раковиналарды дəнекерлеу жəне балқыту; 14) Сутекті жəне сутекті-сумен салқындататын ірі құбыргенераторлары статорларының корпустары – дəнекерлеу; 15) Ауыр дизельді қозғалтқыштар мен сығымдағыштардың корпустары – дəнекерлеу; 16) Бу кемелік қазандықтар – түптерін дəнекерлеу, маңызды жіктерін бір жақты жапсарлас жікпен дəнекерлеу; 17) Бұрғылау қашауларының табандары мен қалқандары, бұрғылау бу өткізгіштері – дəнекерлеу; 18) Мұнай жəне газ құбырлары – жарылған жерлерді жөндеген кезде дəнекерлеу; 19) Мұнай жəне газ скважиналары жəне пішін енгізу скважиналары құбыржолдарын орап байлау – дəнекерлеу; 20) Екі қабатты болаттан жəне басқа да биметалдан жасалған резервуарлар мен құрылымдар – дəнекерлеу; 21) Алмалы-салмалы нысандағы темір бетон құрылымдары арматураларының өзекшелері – бұлаулау тəсілімен дəнекерлеу; 22) Металл жəне темір металл көпірлердің аралық құрылымдары – дəнекерлеу; 23) Қысымы 4,0 МПа-дан жоғары бу қазандықтарының құбырлық элементтері (38,7 атм.) – дəнекерлеу; 24) Қысымды құбыржолдар; гидроэлектр станциялардағы турбинаның спиральді камералары мен жұмыс дөңгелектері камералары – дəнекерлеу; 25) Орташа, жоғары қысымда газбен жабдықтау сыртқы желілерінің құбыржолдары – монтаждау кезінде дəнекерлеу; 26) І жəне ІІ санаттағы технологиялық құбыржолдар, І жəне ІІ санаттағы бу мен су құбыржолдары – дəнекерлеу. Электр доғалық дəнекерлеу 1) Сынамалы қысымы 20,0 МПа-дан жоғары (200 кгс/кв.см. жоғары) арнайы болаттан жасалған жылу алмастыру аппараттары мен басқа да ыдыстар - дəнекерлеу; 2) ПЦ бракеттері көмкермеге дəнекерлеу; 3) Қоспаланған болаттан жасалған қылталар - 4,0 МПа (40 кгс/кв.см. жоғары) қысымдағы герметикалық жапсармен дəнекерлеу; 4) Төсеммен қоршалған кіру люктерінің есіктері мен жағалары – дəнекерлеу; 5) Ауа қысымы 40,0 МПа (400 кгс/кв.см.) буферлік сыйымдықтар - дəнекерлеу; 6) Блокты гидравликалық сынауға арналған тығындар – дəнекерлеу; 7) Қысымы 4,0 МПа (40 кгс/кв.см. жоғары) жоғары көміртекті жəне төмен қоспаланған болаттан жасалған коллекторлар, камералар, құбырлар, баллондар, цистерналар, резервуарлар - дəнекерлеу; 8) Жүзетін бұрғылау құрылымының тіреу бағаналары – монтаждау кезінде дəнекерлеу; 9) Жоғары төзімді арнайы болаттан жасалған құрылымдар – ОК монтаждау жіктерін тігінен жəне төбеде дəнекерлеу; 10) Кабельді қораптар - қысымы 4,0 МПа (40 кгс/кв.см. жоғары) жоғары сынамада дəнекерлеу; 11) Ультрадыбыстық немесе гаммаграфиялық бақылауға жататын 100% жапсарлас жіктердің корпустық құрылымдары мен тораптары – дəнекерлеу; 12) Арнайы жасалған бактардың корпустары (түбіндегі төсем, көлденең қоршаулар, шатыры) – дəнекерлеу; 13) ТА жаппалары мен құбырларының корпустары – 21 басыл. негізгі корпусқа дəнекерлеу; 14) Жоғары төзімді болаттан жасалған алмалы-салмалы корпустың жаймалары – гидравликалық сынамадан кейін дəнекерлеу; 15) Корпус аралықтары, коминг алаңшалар, ТА жəне дейдвудты құбырлар – дəнекерлеу жəне түзету; 16) Мортирлер, қылталары, бұрамалары, орындықтар, стакандар жəне өзгелер – дəнекерлеу жəне жапсыру; 17) Ішкі төзімді цистерналарды, рецессорларды, қоршауларды жəне кірмейтін аралық жаймаларын (стрингерлерді) қаптау - өз араларында дəнекерлеу жəне жапсыру; 18) Контейнерлерді қаптау жəне шпангоуттары – дəнекерлеу; 19) Құтқару құрылғыларын қаптау жəне шпангоуттар, сондай-ақ соларға дəнекерленетін комингстер, штокты құрылғылар – дəнекерлеу жəне жабыстыру; 20) Сыртқы төзімді цистерналар мен қоршауларды қаптау – дəнекерлеу жəне жабыстыру; 21) ОК, ПР қаптау – жіктері мен паздарын дəнекерлеу; 22) Жүк көтергіштігі 30 т-дан жоғары аралық крандардың сырты, траверстері, арқалықтары – дəнекерлеу; 23) ОК корпус аралық байланыстардың жəне теңдей төзімді құрылымдардың жаймалары мен жиынтығы – ОК-ға дəнекерлеу жəне жабыстыру; 24) Тірке платформалар мен кіргізбейтін қоршаулардың жаймалары мен жиынтықтары – дəнекерлеу жəне жабыстыру; 25) Шельф жаймалары мен ұшы төзімді қоршаулардың жиынтықтары – дəнекерлеу жəне жабыстыру; 26) Толықтай сыртқы борт қысымымен жұмыс істейтін өзге де капсулалар, камералар, гондолдар жəне т.б. – дəнекерлеу; 27) ПТУ рамасының қаттылық қабырғалары мен жақтары, негізгі тетіктердің тұғырлары – дəнекерлеу жəне жабыстыру; 28) 21 басыл) негізгі корпустың алмалы-салмалы жаймалары мен бітеулері – дəнекерлеу; 29) Қоршау ұштары жиынтығының кесіктері, сыртқы жəне ішкі цистерналар – ОК жəне ПЦ қаптамаларына дəнекерлеу; 30) Жұмыс қысымы 40,0 МПа (400 кгс/кв.см.) қысымдағы жəне одан жоғары жүзетін бұрғылау құрылғыларындағы құбыржолдар – дəнекерлеу; 31) Негізгі жəне қосалқы бу құбыржолдары – 4,0 МПа-дан жоғары қысымдағы (40 кгс/кв.см. жоғары) арматура мен тарамдарды дəнекерлеу; 32) Құбыржолдар – рентгенографирлеумен жіктерінің сапасын бақылай отырып қол жетімсіз жерлерді дəнекерлеу; 33) Қысымы 20,0 МПа-дан жоғары (200 кгс/кв.см. жоғары) биметалл құбыржолдар – фланецтерді түзету жəне дəнекерлеу; 34) Сынамалы қысымы 4,0 МПа-дан жоғары (40 кгс/кв.см. жоғары) қазандық құбырлары, тұрақты қысымы 2,5 МПа-дан жоғары (25 кгс/кв.см. жоғары) бұралатын жапсарлар - дəнекерлеу; 35) Дəнекер жіктері – айнаны пайдалана отырып қол жетпейтін жерлерді дəнекерлеу. Қорғау газдарымен дəнекерлеу 1) 4,0 МПа-дан жоғары (40 кгс/кв.см. жоғары) гидравликалық қысыммен алюминий жəне мыс қорытпаларынан жасалған жылу алмастыратын аппараттар – дəнекерлеу; 2) Қалайылы қола жəне кремнийлі латуньнен жасалған арматура - 4,0 МПа ( 40 кгс/кв.см. жоғары) қысымда ақаулықтарын дəнекерлеу; 3) 4,0 МПа-дан жоғары (40 кгс/кв.см. жоғары) қысымда титан қорытпалары мен тотқа төзімді болаттан жасалған баллондар - дəнекерлеу; 4) 20,0 МПа-дан жоғары (200 кгс/кв.см. жоғары) қысымда арнайы қорытпалар мен болаттан жасалған иллюминаторлар - корпусқа алдын-ала дəнекерлеп жабыстыру; 5) Түсті металдан жасалған қалпақтар, ернеушелер, корпустар, қақпақтар, құбырлар - 4,0 МПа 9-дан жоғары (40 кгс/кв.см. жоғары) қысымда сынамалап дəнекерлеу; 6) 20,0 МПа-дан жоғары (200 кгс/кв.см. жоғары) қысымда жұмыс істейтін қорытпалар мен тотқа төзімді болаттан жасалған құрылымдар – дəнекерлеу; 7) 5,0 МПа-дан жоғары (50 кгс/кв.см. жоғары) қысымда рентгеногаммографияға, гидро- жəне пневмосынамаға ұшырайтын қалыңдығы 2 мм-ге дейінгі тотқа төзімді болаттан жасалған арнайы құрылымдар – дəнекерлеу; 8) Тотқа төзімді болаттан жасалған контейнерлер, корпустар - 5,0 МПа-дан жоғары (50 кгс/кв.см. жоғары) қысымда сынамалап дəнекерлеу; 9) Тотқа төзімді болаттан жасалған келте құбырлар – бұрылмайтын жіктерді дəнекерлеу; 10) Арнайы болаттан жəне қорытпалардан жасалған монтажды корпустың жапсарлары – қол жетпейтін жерлерін дəнекерлеу; 11) 4,0 МПа–дан жоғары (40 кгс/кв.см. жоғары) қысымдағы жүйелерде мыс-никель, мыс, алюминий, титан қорытпалардан, тотқа төзімді болаттан жасалған құбырлардың жапсарлары - дəнекерлеу, арматураны жабыстыру; 12) 5,0 МПа –дан жоғары қысымдағы (50 кгс/кв.см. жоғары) тотқа төзімді болаттан жасалған құбыржолдар - айнаны пайдаланып қол жетпейтін жерлерді дəнекерлеу; 13) Суды тұщыландыратын мыс құрылғылар - 0,6 МПа (6 кгс/кв.см.) қысымда дəнекерлеу. «Дəнекерлеу жұмыстары» бөлімінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың қолданыстағы БТБА 2002 жылғы шығарылымының атаулары көрсетілген тізбесі БТБА-ның (2-шығарылым), 3-бөлімінің 3-қосымшасында келтірілген. 4. Қазандық, суықтай қалыптау, созғылау жəне сығу жұмыстары Суықтай түсіру автоматтарының автоматшысы 224. Суықтай түсіру автоматтарының автоматшысы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесу автоматтарында тойтармаларды, бұрандаларды, бұрандалы шегелерді, шайбаларды, тірек кнопкаларды, белдікшелерді жəне де басқа сымның (шыбық тəрізді) екі диаметріне дейін отырғызылатын ұзындықтағы бұйымдарды түсіру. Сым жəне шыбық тəрізді автоматқа жіберу. Шеге немесе сым текстерін шеге жасайтын автоматтарда дайындау. 12-14 квалитеттер бойынша бөлшектер мен бұйымдарды түрлі құрылым автоматтарында түсіру. Жартылай автоматта гайкаларды бұрандаларға бұрау. Бір соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесу автоматтарын баптау. Білуге тиіс: суықтай түсіру, гайка кесу жəне шеге жасайтын автоматтардың құрылымы жəне оларды пайдалану ережесі, қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарының жəне қолданылатын айлабұйымдардың қызметі мен қолдану ережесі, өңделетін материалдардың атауы мен таңбалары, сызбалар мен калибрлердегі квалитеттердің белгіленуі жəне кедір-бұдырлық параметрлері. 225. Суықтай түсіру автоматтарының автоматшысы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Екі соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесу автоматтарында тойтармаларды, бұрандаларды, бұрандалы шегелерді, шайбаларды, тірек кнопкаларды, белдікшелерді жəне де басқа сымның (шыбық тəрізді) төрт диаметріне дейін отырғызылатын ұзындықтағы бұйымдарды түсіру. «Вафиос-70» үлгідегі шеге жасайтын автоматтарда шеге, текс жəне шплинттер жасау. Комбайн автоматтарда жəне ағынды желілердегі жабдықтарда бұрандалар, бұрандалы шегелер, теспелер жəне серіппелік шайбалар жасау. Автомат станоктарда суықтай шыбық тəрізді металдан жасалған кескіндер жасау. Бекіту бұйымдарының ілгектерін станоктарда ию. 8-11 квалитеттер бойынша бөлшектер мен бұйымдардың түрлі құрылымын автоматта түсіру. Бір матрицадағы бос өзекшелі бұйымдарды (тойтармаларды) түсіру. Үлгі немесе шаблон бойынша əмбебап жəне арнайы өлшеу құралымен жасалатын бөлшектерді тексеру. Кесетін аспаптың жай-күйін, майлау жəне салқындату жүйесін қадағалау. Бұрандалардың қалпақшаларын кесетін автоматтарда кесу. Екі соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесетін автоматтарды баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автомат тетіктерінің құрылымы мен қызметі жəне олардың кинематикалық тəсімдері, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен қолдану ережесі, кедір-бұдырлықтың шегі жəне отырғызу, квалитеттер жəне параметрлер туралы түсініктер. 226. Суықтай түсіру автоматтарының автоматшысы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Көп соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесетін алмалы-салмалы матрицалы автоматтардан сымның (шыбық тəрізді) төрт диаметрден жоғары отырғызылатын ұзындықтағы бұйымдарды түсіру. Диаметрі 17 мм-ге дейінгі дайындамалардан болттарды, гайкаларды жəне басқа да бұйымдарды көп позициялық, құрастырылған, калибрлі автоматтар мен комбайн автоматтармен түсіру, илемдеу, кесу, бөлшектеп кесу. Барлық үлгідегі «Вафиос-70» басқа, шеге жасау автоматтарында шеге жəне текстер жасау. Болт түсіру автоматтарымен түзу жəне крест тəрізді шлицті бұранданы жəне ішкі алты қырлы болттарды түсіру. Жетектерді, арнайы болттарды жəне басқа да осыған ұқсас бұйымдарды сығымдаушы жартылай автоматтардан түсіру. Жұлдызшаларды екі соққылы түсіру жəне кесу автоматтарынан түсіру. Екі матрицадағы бос өзекшелі тойтармаларды түсіру. 7-10 квалитеттер бойынша бөлшектер мен бұйымдардың түрлі құрылымды автоматтарынан түсіру. Құнды металлдан жасалған монометалл құрылымдарды жəне олардың қорытпаларын түрлі құрылымдағы автоматтардан түсіру. Көп соққылы суықтай түсіру жəне гайка кесетін автоматтарды баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автоматтардың құрылымы, дайындалатын бөлшектерге қойылатын техникалық талаптар, қолданылатын бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, кедірбұдырлықтың шектері жəне отырғызу, квалитеттері мен параметрлері, өңделетін металдар мен материалдардың механикалық қасиеттері. 227. Суықтай түсіру автоматтарының автоматшысы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Диаметрі 17 мм-нен жоғары дайындамалардан болттарды, гайкаларды жəне басқа да бұйымдарды көп позициялық, құрастырылған, калибрлі автоматтар мен комбайн автоматтармен түсіру, илемдеу, кесу, бөлшектеп кесу. 6-7 квалитеттер бойынша бөлшектерді, бұйымдарды түрлі құрылымдағы автоматтардан түсіру. Қымбат бағалы металлдардан жасалған плакирленген қабатты биметалды байланыстарды жəне олардың қорытпаларын көп позициялы автоматтарда бұйым дайындамаларының құрамдас бөліктерін дəнекерлей отырып түсіру. Көп позициялы, құрастырылған, калибрлі суықтай түсіру автоматтары мен комбайн автоматтарын баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі автоматтардың құрылымы, кинематикалық тəсімі мен баптау тəсілдері, күрделі бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану шарттары, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымдары, кедір-бұдырлықтың шекті жəне отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесін. Біліктеуші 228. Біліктеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Суықтай қалыңдығы 10 мм-ге дейінгі жəне ыстықтай 20 мм-ге дейінгі жайпақ жəне шыбық тəрізді металдан жасалған түрлі біліктер мен сығымдағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Жиектерін кейіннен сызғыш жəне шаблон бойынша түзете отырып біліктеу. Ірі жайпақ жəне сұрыпты металл біліктерде суық жəне ыстық күйде берілген конфигурациясын қамтамасыз ете отырып, кіші радиуста дөңгелетіп бұрыштарын ию жəне біліктеу, төсемдер арқылы ию жəне түзету. Түсті металдан жасалған сымдарды таспаға тарату. Біліктілігі жоғарылау біліктеушінің басшылығымен қалыңдығы суықтай 10-дан жоғары 20 мм-ге дейінгі жəне ыстық күйде 20-дан 30 мм-ге дейінгі

(Жалғасы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 13 – 15-беттерде). жайпақ жəне шыбық тəрізді металлдан жасалған бөлшектердің түрлі біліктерінде біліктеу, түзету жəне ию. Біліктерді реттеу. Сығымдағыштар мен біліктегіштердің біліктеу, түзету жəне ию процесін жергілікті жəне қашықтықтан басқару пультімен басқару. Ілмектеу жұмыстарын орындау, кран машинистіне белгі беру жəне жұмыс орны шеңберінде жүкті көтеру, жылжыту жəне қалау кезінде қадағалау. Білуге тиіс: бір үлгідегі біліктер мен сығымдағыштардың құрылымы мен жұмыс қағидаты, біліктеу жəне ию кезіндегі жұмыс тəсілдері мен операцияларының кезектілігі, бөлшектерді біліктегіштерде жəне сығымдағыштарда өңдеу кезінде бекіту тəсілі, металдың ыстықтай жəне суықтай біліктеу жəне ию кезіндегі бұзылуы, суықтай жəне ыстықтай біліктеуге арналған əдіптер, арнайы айлабұйымдар мен аспаптардың құрылымы, ыстықтай біліктеу үшін металдың қызу деңгейі, ілмектеу жұмыстары ережесі. Жұмыс үлгілері 1) Тізбек буындары – біліктеу; 2) Жолақты, төрбұрышты немесе бұрыш болаттан жасалған сақиналар – қолмен жеткізе отырып ию; 3) Ернеушелерге арналған жаймалар – дəнекерлегенде жиектерін біліктерде жеткізе отырып ию; 4) Түтін камераларының жаймалары – біліктегіштерде ию; 5) Жайпақ металдан жасалған диаметрі 1500 мм-ге дейінгі цилиндрлі ернеушелер – біліктеу; 6) Коникалық келте құбырлар – біліктеу; 7) Құбыржолдар мен түтін құбырлары – біліктеу жəне түзету. 229. Біліктеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шыбық тəрізді жəне жайпақ металлдан жасалған бөлшектердің суықтай қалыңдығы 10-нан жоғары 20 мм-ге дейінгі жəне ыстық күйінде 20-дан жоғары 30 мм-ге дейінгі түрлі біліктерде жəне сығымдағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Жиектерін біліктерде, сығымдағыштарда жəне қолмен ию. Суықтай күйде қалыңдығы 10 мм-ге дейінгі жəне ыстықтай 20 мм-ге дейінгі жайпақ металдан жасалған конусты ернеушелер мен жартылай ернеушелерді ию. Бір-екі иіні бар бөлшектерді иетін машиналарда ию. Сығымдағыштарда жəне қолмен жиектерін түзету, ернеушелерін шаблондар мен сызғыш бойынша түзету. Түсті металл таспаларын біліктеу жəне калибрлеу. Ыстық күйінде қалыңдығы 30 мм-ге дейінгі шыбық тəрізді металдан жасалған бөлшектерді көлденең біліктеу машиналарында біліктеу. Біліктілігі жоғарылау біліктеушінің басшылығымен қалыңдығы суықтай 20-дан жоғары 30 мм-ге дейінгі жəне ыстық күйде 30-дан 40 мм-ге дейінгі жайпақ жəне шыбық тəрізді металлдан жасалған бөлшектердің түрлі біліктерінде біліктеу, түзету жəне ию. Біліктерді баптау. Жабдықты жөндеуге қатысу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі біліктер мен сығымдағыштардың құрылымы, жұмыс істеу қағидаты мен баптау ережесі, жайпақ металдың қалыңдығына, радиусының иілгіштігіне жəне болаттың маркасына қарай біліктерді реттеу тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, біліктеу жəне ию кезінде металдың бұзылуына əсер ететін металдардың механикалық қасиеті, июге жəне біліктеуге арналған түрлі қалыптардың, айлабұйымдардың жəне төсемдердің құрылымдары. Жұмыс үлгілері 1) Дəнекер барабандар – ыстықтай жəне суықтай түзету жəне біліктеу; 2) Ыдыс бұйымдарының корпустары мен жартылай корпустары дайындамалары – біліктеу жəне пакетпен ию; 3) Қопсытқыш тістері – қалыптап біліктеу; 4) Металл шаруашылық бұйымдары – корпустар мен жартылай корпустарды пакетпен біліктеу жəне ию; 5) Конустар - қашауларды біліктеу; 6) Диаметрі 1500-ден жоғары 3000 мм-ге дейінгі жайпақ металдан жасалған цилиндрлі ернеушелер - біліктеу; 7) Бұрыштары үлкен коникалық металл құрылымдарға арналған келте құбырлар – ию; 8) Фонарьлар, ағысты түзеткіштер, радиаторлар, корпустар мен кронштейндер – біліктеу, ию; 9) Үлкен қалыңдықтағы жайпақ металдан жасалған цилиндрлер – ыстықтай жəне суықтай түзету жəне біліктеу. 230. Біліктеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шыбық тəрізді жəне жайпақ металлдан жасалған бөлшектердің суықтай қалыңдығы 20-дан жоғары 30 мм-ге дейінгі жəне ыстық күйінде 30-дан жоғары 40 мм-ге дейінгі түрлі біліктерде жəне сығымдағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Қалыңдығы 60 мм-ден жоғары шыбық тəрізді металдан жасалған бөлшектерді көлденең біліктеу машиналарында ыстықтай біліктеу. Жоғары көміртекті, арнайы маркадағы болатты, жоғары дəлдіктегі құнды жəне түсті металдарды суықтай илемдеу. Суықтай қалыңдығы 10 мм-ден жоғары жəне ыстықтай 20 мм-ден асатын жайма металдан жасалған конусты ернеушелер мен жартылай ернеушелерді ию. Үш немесе одан да көп иілген бөлшектерді иетін машинада ию. Бір жəне көп клеткалы стандарда жоғары көміртекті жəне арнайы маркадағы болаттан жасалған таспалар мен үлгілік пішіндерді илемдеу. Біліктеуге арналған металл қыздыру режимін реттеу. Барлық түрдегі баллондардың түптері мен мойындарын биллетирлеу. Түзетудің, июдің жəне біліктеудің барлық түрлеріне арналған біліктерді баптау. Білуге тиіс: біліктердің, сығымдағыштар мен көлденең біліктейтін машиналардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, ыстықтай жəне суықтай біліктеу процесіндегі жайма металлдың қасиеттері, біліктеу жұмыстарына арналған техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттар, ыстық жəне суық күйінде июдің жəне біліктеу жолдары, көтергіш механизмдердің, бақылауөлшеу аспаптарының құрылымы, арнайы айлабұйымдардың құрылымы, аспапты бөлшектеу, құрастыру, реттеу ережесі, металлды қыздыру режимін. Жұмыс үлгілері 1) Иінді біліктер – ию; 2) Болат кескіндерден жасалған сақиналар – біліктердің қабырғаларын ию; 3) Капсюльді бұйымдарға арналған металлды таспалар – дəлме-дəл биллетирлеу; 4) Сыртын қаптауға арналған жаймалар мен металл құрылымдар – ию; 5) Диаметрі 3000 м-ден жоғары цилиндрлі ернеушелер – жайма металлдан біліктеу; 6) Коникалық аралық келте құбырлар – шаблон бойынша ию. 231. Біліктеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шыбық тəрізді жəне жайпақ металдан жасалған бөлшектердің суықтай қалыңдығы 30-дан жоғары жəне ыстық күйінде 40-тан жоғары түрлі біліктерде жəне сығымдағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Каркастар, макеттер жəне модельдер бойынша күрделі бөлшектерді ию. Көп клеткалы стандарда болат пен қорытпа қоспаланған маркалардан жасалған жұқартатын таспаларды күшейту. Стандарды баптау. Таспаның түрлі өлшемдерін илемдеу үшін біліктер мен роликтер теңшеу жəне реттеу. Білуге тиіс: қызмет көрсететін жабдықтың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, бірегей жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымдық ерекшеліктері, бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарын теңшеу жəне реттеу ережесі, берілген дəлдікке қол жеткізу тəсілдері, илемді болат пен қорытпалардың химиялық құрамы, жасалатын өнімге қойылатын талаптар. Жұмыс үлгілері. Каркас бойынша ию: 1) Ағызба бөлшектері; 2) Дейдвудты жаймалар; 3) Префорирленген жаймалар. Ине тəрізді роликтер мен шариктерді біліктеуші 232. Ине тəрізді роликтер мен шариктерді біліктеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Техникалық шарттарға сəйкес бунттық жəне шыбық тəрізді материалдан жасалған түрлі мөлшердегі ине тəрізді роликтер мен шариктерді суық күйінде біліктеу автоматтарында илеу жəне біліктеу. Аспапты орнату. Жұмыс процесінде пышақтар мен біліктерді ауыстыру. Бақылау-өлшеу аспаптары арқылы шариктер мен роликтердің диаметрлерін, жүзін жəне ұзындықтарын өлшеу. Автоматтардың жұмысын қадағалау жəне оларды баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін біліктеу автоматтарының құрылымы, кинематикалық тəсімдері, баптау жəне дəлдігін тексеру ережесі, аспа құрылысы ережесі, бақылау-өлшеу аспаптарының, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, рұқсат берілген шегі мен отырғызу жүйесін. Созушы 233. Созушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Барлық кескіндегі жəне маркадағы болаттан жасалған шыбық тəрізді материалды 30 мм-ге дейін кесіп созу стандарында созу жəне калибрлеу. Материалды станға жіберу. Материалдың ұшын ұштау машиналарында ұштау. Созу жылдамдығын реттеу. Стандарды баптауға, созғыштарды ауыстыруға жəне шыбықтарды созуға дайындауға қатысу. Материалдың ұшын машиналарда өру, біліктеу. Металды созғыштардан өткізу, оның ұштарын созу арбасымен бекіту немесе ұшын ұстау. Жоғарырақ білікті созушының басшылығымен шыбық тəрізді шыбық материалды 30-дан жоғары 70 мм-ге дейін кесіп созу стандарында созу жəне калибрлеу. Білуге тиіс: бүр үлгідегі созу стандарының жұмыс істеу қағидаты, созуға арналған шыбықтардың ұштарын дайындау ережесі, бақылау-өлшеу аспаптары мен арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, суықтай созатын бұйымдар өндірісінің принципиалды тəсімі, термоөңдеу аралық операциялары мен қосымша операциялар, бұйымдарды өңдеу жəне тапсыру ережесі, өңделетін металдарды негізгі механикалық қасиеті, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. 234. Созушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Барлық кескіндегі жəне маркадағы болаттан жасалған шыбық тəрізді материалды 30 мм-ден жоғары 70мм-ге дейін кесіп созу стандарында созу жəне калибрлеу. Созғыштарды жəне созу жылдамдығын берілген технология жəне созу режимі бойынша орнату. Созу стандарын, алмалы-салмалы жəне көтергіш механизмдері мен салқындату жүйесін баптау. Жоғарырақ білікті созушының басшылығымен шыбық тəрізді шыбық материалды 70 мм-ден астам кесіп созу стандарында созу жəне калибрлеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі созу стандары мен созуға арналған қосымша жабдықтың құрылымы, жұмыс істеу қағидатыжəне баптау ережесі, созу процесінің негіздері, созу станының шекті жүктемесі, созғыштарды орнату жəне ауыстыру тəртібі, жасалатын сым мен шыбыққа мемлекеттік стандарт бойынша қойылатын талаптар, биркалы жүйені сақтау ережесі, бақылау-өлшеу аспабы мен арнайы айлабұйымдардың құрылымы, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. 235. Созушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Барлық кескіндегі жəне маркадағы болаттан жасалған шыбық тəрізді материалды 70мм-ден астам кесіп созу стандарында созу жəне калибрлеу. Шыбықтан жасалған дəлме-дəл фасондық кескіндерді созу. өңдегеннен, шайғаннан, сарғайтқаннан жəне əктегеннен кейін металлды созуға дайындау сапасын айқындау жəне созғыш аспаптың жұмысқа жарамдылығын айқындау. Дайындаманың өлшемін есептеу. Созу жылдамдығын бекіту. Созу стандарын, ұштау машиналарын, алмалы-салмалы жəне көтергіш механизмдері мен салқындату жүйесін баптау. Білуге тиіс: түрлі созу стандары мен созуға арналған басқа да жабдықтың кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, сығудың шекті көлемі жəне созу жылдамдығы, шикізатқа жəне дайындалатын өнімге техникалық шарттары, созу кезінде металлдың сапасына өңдеудің жəне күйдірудің əсері, түрлі металлдарды созу кезектілігі мен ауыспалы саны, арнайы айлабұйымдардың құрылымы, орындалатын жұмыс шегінде металл өңдеу жəне термиялық өңдеу негіздері, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. 236. Созушы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Тез бұзылмайтын, ыстыққа төзімді, күрделі қоспаланатын жəне басқа да арнайы маркадағы болатқа ыстықтай металды қыздыруға арналған құрылғыға (қорғасын немесе тұз бұлаулар, ТВЧ құрылғылары, электр байланысты қыздыру жəне т.б.) бір мезгілде қызмет көрсете отырып, шыбық тəрізді жəне бунтты металлды созу стандары мен арнайы желілерінде созу жəне калибрлеу. Созуға дайындалған металлдың сапасын, қызу температурасын, созу жылдамдығы мен созғылау санын айқындау. Байланыс құрылғылары мен ТВЧ құрылғыларында металлды қыздыру режимін айқындау. Металлды қыздыруға арналған созу стандары мен құрылғыларын баптау. Жабдықты жөндеуге қатысу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі созу стандарының, қыздыру құрылғылары мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен жұмыс істеу қағидаты, фильера орнату жəне ауыстыру əдістері, металл өңдеу жəне металлды қысыммен өңдеу негіздері мен теориясы, металлды созу, өңдеу жəне термоөңдеудің оны созғанда сапасына əсері, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Құбыр июші 237. Құбыр июші 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір жазықтықта бір жерінен иілген болат, мыс жəне басқа да құбырларды суықтай ию. Жоғарырақ білікті құбыр июшінің басқаруымен бір жəне бірнеше жазықтықта бірнеше жерден иілген құбырларды айлабұйымдар жəне құбыр ию станоктарын арқылы шаблон бойынша суықтай ию. Құбыр июден алдын шаблондарды қиыстыру. Білуге тиіс: құбыр игіш станоктардың құрылымы, олардың маңызды бөліктерінің атаулары мен қызметі, жұмыста қолданылатын аспаптар мен айлабұйымдардың қызметі, күрделі емес сызбаларды оқу ережесі. Жұмыс үлгілері Диаметрі 38 x 3 мм-ге дейінгі, ұзындығы 4000 мм-ге дейінгі құбырлар - ию. 238. Құбыр июші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір жазықтықта бірнеше жерінен иілген болат, мыс жəне басқа да құбырларды шаблон бойынша айлабұйымдар немесе бапталған құбыр игіш станоктар арқылы суықтай ию. Жоғарырақ білікті құбыр июшінің басшылығымен игіш қалпақтар мен айлабұйымдарды орнату. Білуге тиіс: үлгілік құбыр игіш станоктардың жұмыс істеу қағидаты, бақылау-өлшеу аспаптары мен арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, құбырлардың мемлекеттік стандарттары, доғалары мен бұрыштарын өлшеу бірліктері. Жұмыс үлгілері 1) Иіндері – ішкі жағынан толқынды өсінділерді түзету; 2) Ию автомобильдеріне арналған бензин құбырлары мен тежегіш жүйесінің құбыршалары; 3) Диаметрі 20 мм-ге дейін кереуеттерге арналған құбырлар – ию; 4) Су қыздыру құбырлары – механикалық тəсілмен консервациядан алу; 5) Диаметрі 38 x 3 мм-ден асатын, ұзындығы 4000 мм-ден артық құбырлар – ию; 6) Бір жазықтықтағы қайнататын жəне басқа да екі иінді құбырлар – ию; 7) Автомобильдердің сөндіргіштеріне арналған қабылдау жəне пайдаланылған құбырлар - ию. 239. Құбыр июші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір жазықтықта көп жерінен қолмен иілген болат, мыс жəне басқа да құбырларды сызбалар жəне шаблон бойынша айлабұйымдар немесе құбыр игіш станоктар арқылы суықтай ию. Белгілі бір диаметрдегі игіш қалпақтар мен айлабұйымдарды орнату. Құбыр игіш станоктарды баптау. Сығылған қазандық құбырларды ию, оларды ішкі жəне сыртқы диаметрлері бойынша қалибрлеу жəне гидравликалық сынау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі құбыр игіш станоктардың құрылымы жəне жұмыс істеу қағидаты, бақылау-өлшеу аспаптары мен арнайы айлабұйымдардың құрылымдары, барлық диаметрдегі жəне дорндағы игіш қалпақтарды пайдалана отырып ию тəсілдері, ию кезінде құбырларды ию мен материалдардың бұзылу шектері, құбыр ұзындықтарын жайып есептеу əдістері. Жұмыс үлгілері 1) Бумен қыздырғыш иректемелері – иіндерін ию; 2) Кəдеге жарату қазандығының диаметрі 1200 мм иректемелері – ию; 3) Үш жерінен иілген қосымша жəне негізгі қазандықтар үшін су жылытатын, ұзындығы 4000 мм-ге дейінгі құбырлар – ию; 4) Үш жерінен иілген су жылытатын құбырлар – шаблон бойынша тексеру, жеткізу жəне шарикпен илемдеу; 5) Диаметрі 20 мм-ден асатын кереуеттерге арналған құбырлар – ию; 6) Бу қазандықтарына арналған қайнататын құбырлар – ию; 7) Бумен қыздыратын секциялар мен экономайзер секцияларының құбырлары – ию; 8) Құбыржол құбырлары – түрлі жазықтықта ию; 9) Полиэтиленмен футерленген құбырлар – ию; 10) Бу қазандықтары экранының құбырлары – екі жазықтықта ию. 240. Құбыр июші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір жазықтықта көп жерінен қолмен иілген болат, мыс жəне басқа да құбырларды түрлі жазықтықта түрлі үлгідегі айлабұйымдар немесе құбыр игіш станоктар арқылы көп сатылы суықтай ию. Жоғары жиіліктегі токта қыздырып немесе арнайы пештерде диаметрі 200 мм-ге дейінгі құбырларды ию. Барлық диаметрдегі игіш қалпақтарды жəне айлабұйымдарды орнату. Түрлі үлгідегі құбыр игіш станоктарды баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі құбыр игіш станоктардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен

баптау ережесі, арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, сызбалар, эскиздер, макеттер бойынша, жаймалар бойынша құбыр ию үшін шаблондарды жасау тəсілдері. Жұмыс үлгілері 1) Үш жерінен иілген қосымша жəне негізгі қазандықтар үшін су жылытатын, ұзындығы 4000 мм-ден асатын құбырлар – ию; 2) Автомобильдер үшін тұтқалардың, арқалығы жəне тұғырына арналған құбырлар - ию; 3) Электр станциялары мен барлық маркадағы диаметрі 200 мм-ге дейінгі турбиналарға арналған бу өткізетін жəне су өткізетін құбырлар – түрлі жазықтықтағы көп иінді ию; 4) Бу қазандықтарының түрлі мөлшердегі экрандарының құбырлары – түрлі жазықтықта көп иінді ию. 241. Құбыр июші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бір жазықтықта көп жерінен көп иінді иілген болат, мыс жəне басқа да құбырларды түрлі жазықтықта түрлі үлгідегі құбыр игіш станоктар арқылы көп сатылы суықтай ию. Жоғары жиіліктегі токта қыздырып немесе арнайы пештерде диаметрі 200 мм-ден асатын құбырларды ию. Барлық диаметрдегі құбырларды жəне қабырғаларының қалыңдықтарын июге арналған станоктарды баптау. Құбырларды қыздыру режимін орнату. Күрделі құбыржолдардың сызбалары мен тəсімдерін оқу. Арнайы плаздағы иілген жерлерін тексеру. Білуге тиіс: барлық құрылымдағы құбыр игіш станоктардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, қоспаланған болат пен қорытпадан жасалған құбырларды өңдеудің ерекшеліктері, құбырларды өңдеу əдістері, жоғары жиіліктегі токтарды қыздыру кезінде болаттың құрылымдық өзгерістері туралы. Жұмыс үлгілері Электр станциялары мен барлық маркадағы болат турбиналарға арналған бу өткізетін жəне су өткізетін диаметрі 200 мм-ден асатын құбырлар – түрлі жазықтықтағы көп иінді ию. Бастырмалатушы 242. Бастырмалатушы 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жоғарырақ білікті бастырмалатушының басшылығымен арнайы бапталған бастырмалатқыш, тегістегіш жəне өргіш станоктарда бөлшектер мен бұйымдарды бастырмалату, тегістеу жəне өру. Құбыр тазарту құрылымдары мен станоктарындағы бу шығаратын жəне түтін шығаратын құбырларды тазалау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін станоктарының, қолданылатын айлабұйымдар мен бақылауөлшеу аспаптарының қызметі мен құрылымы туралы негізгі ұғымдар, өңделетін материалдардың атауы мен таңбалануы, түтін шығаратын жəне ыстық шығаратын құбырларды тазарту жөніндегі жұмыс тəсілдері, құбыр қабырғаларының қалыңдығына қойылатын шекті өлшемдері, сызбалар мен калибрлердегі дəлдіктер сыныбының шартты белгілері. Жұмыс үлгілері 1) РС, РСБ бұйымдардың аспалы гайкалар – корпусқа гайка кесіктерін бастырмалау; 2) Қағаз диэлектригі бар тұрақты ыдыстар конденсаторларының гильзалары – механикалық аспаптарда кесіктерді тегісту; 3) Панель ұяшықтары – төлкелерді бастырмалату; 4) Қағаз конденсаторлары герметизделген шағын габаритті – станокта немесе механикалық аспаптарла бастырмалату; 5) Шағын габаритті қағазды, металды қағазды жəне пленкалы конденсаторларының корпустары – қол аспаптарда бастырмалату; 6) Трансформаторларға арналған гетинакстан жасалған платтар – төлкелерді бастырмалату; 7) Түтін шығаратын жəне ыстық шығаратын құбырлар – қабыршақтан, ластықтан, қарайған жерлерден ұштарын тазалау. 243. Бастырмалатушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнайы бапталған бастырмалатқыш, тегістегіш жəне өргіш станоктарда жайма, сұрыптық жəне пішінді металдан жасалған қарапайым бөлшектер мен түзу сызықты бұйымдарды бастырмалату, тегістеу жəне өру. Цилиндр бұйымдар мен ірі бөлшектерді роликті тегістеу станоктарында тегістеу. Білуге тиіс: үлгілік өретін, бастырмалататын жəне тегістейтін станоктардың құрылымы жəне жұмыс істеу қағидаты туралы негізгі ұғымдар, кеңінен таратылған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, кедірбұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Салатын банкалар, ыдыстар жəне басқа да металл шаруашылық заттары – бортты тегістеу, құрастыру жəне тегістеу; 2) Бұлаулар – ию, борттау жəне бортты тегістеу; 3) Жинақы түзеткіштер – екінші ұшын бастырмалату; 4) Барабандарды жəне басқа да бөлшектердің қақпақтарының мойындары – бастырмалату, сымдар мен жіктерін тегістеу; 5) Ішетін жəне көйлек-көншектік бактардың түптері мен корпустары – бастырмалату; 6) Термитті патрондардың түптері мен қақпақтары – бастырмалату; 7) Ауыспалы резистордағы жапсырмалар – бастырмалату, бірікпелердің беріктігін тексеру; 8) Жүк автомобильдерінің дөңгелектеріне арналған қайрайтын сақиналар - өру; 9) Қағаз конденсаторлар герметизделген шағын габаритті – арнайы жартылай автоматта қысу; 10) Оксидті конденсаторлар – гидравликалық престерде арнайы штампылармен бастырмалату; 11) Оксидті конденсаторлар шағын габаритті – бастырмалау немесе иректеу; 12) Танталды жəне ниобиев конденсаторлары – қондырғыда оқшаулағыштың түтіктерін қысу; 13) Триацетат пленкадан жасалған корпустар – бастырмалату; 14) 2РМ, РС, РСБ бұйымдары ажыратқыштарының корпустары – станокта корпус кесігін бастырмалату, корпустағы оқшаулауғыштар бастырмаларының беріктігін тексеру; 15) Оксидті конденсаторлардың қақпақтары – корпустарға бастырмалату; 16) Болат ыдыс – бортын бастырмалату; 17) «Киловольт II» штепсель бұйымдары ажыратқышы – кабельде иректеу; шеті бойынша байланыстарды қысу; 18) Штепсель ажыратқыштары - завальцовка; 19) ПЛЗ-1,2 стакандар - тегістеу; 20) ПЛК-50 стакандар - бастырмалату; 21) Түтін шығаратын құбырлар – тегістеу; 22) Түсті металдан жасалған құбырлар, шыбықтар – ұстағыштарын соғу жəне бастырмалату; 23) ИКПТ шпилькалары – қалпағы бар шпилькаларды жинау жəне бастырмалату. 244. Бастырмалатушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнайы бастырмалатқыш, тегістегіш жəне өргіш станоктарда жəне сығымдағыштарда жайма, сұрыптық жəне пішінді металдан жасалған орташа күрделіктегі бөлшектер мен түзу сызықты бұйымдарды бастырмалату, тегістеу жəне өру. Жұмыс уақытында станоктарды баптау, станоктардағы ұсақ ақаулықтарды жою. Бу қазандықтары, жылы алмастырғыштар, бойлер жəне басқа да ыдыстардың металл қабырғаларының саңылауларындағы түтін шығаратын, ыстық шығаратын, су қыздыратын жəне басқа да құбырлардың ұштарын біліктеу арқылы біліктеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі біліктеу, тегістеу жəне өру станоктары мен сығымдағыштарының құрылымы мен баптау ережесі, кеңінен таралған арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылауөлшеу аспаптарының құрылымы, құбырларды қысымда ұстау уақыты жəне біліктеу кезінде ақаулықтың пайда болу себептері, жұмыс аспабы мен айлабұйымдарды реттеу тəсілдері, өңделетін материалдардың негізгі қасиеттері, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Шифер шегелері – құрастыру жəне біліктеу; 2) Барабандардың түптері мен қақпақтары – тегістеу; 3) Сүзгіштердің корпустары – тегістеу; 4) Ыдыс бұйымдары – эмальдап тегістеу; 5) Бензин жəне маймен жүретін автомобильдердің түтікшелері – тегістеу; 6) Ыстық шығаратын құбырлар - біліктеу; 7) Перфорирленген цилиндрлер – тегістеу; 8) Түсті металдар мен қорытпалардан жасалған құбырлар, жолақтар, түтікшелер – ұстағыштарды қыздырып соғу. 245. Бастырмалатушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Арнайы бастырмалатқыш, тегістегіш жəне өргіш станоктарда жəне сығымдағыштарда жайма, сұрыптық жəне пішінді металдан жасалған күрделі бөлшектер мен түзу сызықты бұйымдарды бастырмалату, тегістеу жəне өру. Арнайы өретін, біліктейтін жəне тегістейтін станоктарды жұмыс процесінде баптау. Аспаптар мен айлабұйымдарды кескініне, тегістеу жəне өру радиусына қарай орнату жəне реттеу. Білуге тиіс: біліктеу, тегістеу жəне өру станоктары мен сығымдағыштарының құрылымы, баптау ережесі жəне кинематикалық тəсімі, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдардың құрылымы, бақылауөлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану шарттары, бұйымдар мен бөлшектерді біліктеу, тегістеу жəне өруге техникалық шарттары, бөлшектер мен бұйымдарды əзірлеуде қолданылатын материалдарға мемлекеттік стандарттары, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Автомашинаның қанаттары мен басқа да ұқсас бөлшектерді жиектеу – сымды тегістеу; 2) Бензобактардың алжапқыштарын жиектеу – тегістеу; 3) Сопақ ыдыстар мен мырышпен қапталған бұлаулар – корпустың түбін тегістеу. Сильфонды компенсатор жəне шланг жасаушы 246. Сильфонды компенсатор жəне шланг жасаушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Өлшеу құрылғыларында: кемелердің құбыржолдарда қолданылатын термостаттарда, тығыздалған көп қабатты сильфонды компенсаторда, іріктелген тығыздағыштар мен икемді металл шлангтарда, қолданылатын сильфондарды – жұқа қабырғалы металл гофрирленген түтіктер мен шлангтарды жасау жөніндегі қосалқы жұмыстарды орындау. 1 мм-ден 3 мм-ге дейінгі шекте дайындамалардың жиектерін белгілеу, кесу, тазалау жəне майсыздандыру. Дəнекерлегеннен кейін жіктерді тазалау. Эксцентрикті сығымдағыштарда шеңбер ою жəне саңылау тесу, дірілмен істейтін қайшымен жəне құбыр кесетін станокпен сильфондардың кесіктеріндегі тегіс емес жерлерін кесу. Арнайы тегістеу станоктарымен белгілер мен кемістіктерді тазалау жəне жылтырату. Сильфондарды таңбалау. Оправкадағы түтіктердің жиектерін қолмен бастырмалату. Екі үшқабатты сильфонға ішкі жəне сыртқы сильфондарды қолмен құрастыру. Білуге тиіс: үлгілік эксцентрикті сығымдағыштардың, дірілмен істейтін қайшылардың, құбыр кесетін станоктардың, абразивті шеңберлердің жұмыс істеу қағидаты, кеңінен таралған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне кесетін аспаптардың қызметі жəне пайдалану шарттары, бетіндегі майларды кетіру ережесі, өңделетін металлдардың негізгі механикалық қасиеттері, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Компенсаторлар, тығыздағыштар мен шлангтар арматурасы – дəнекерлеуге тазарту жəне майсыздандыру; 2) Технологиялық бекіткіштер – металл икемді шлангтардың ұштарына сынамадан кейін орнату; 3) Сильфонды компенсаторлар, іріктеу тығыздағыштары, икемді металл шлангтар - өлшеу, консервациялау, орау жəне ыдысқа белгі қою; 4) Сильфонды компенсаторларды, іріктеу тығыздағыштары мен икемді металл шлангтардың ернеушелері – дəнекерлеуге қиялай жəне кесік жиектерін тазалау жəне майсыздандыру; 5) Технологиялық қорғағыш орама (оқшаулағыш таспа, полиэтиленді пленка жəне т.б.) – тазалау; 6) Икемді шлангтарға арналған металл орамалар – консервациядан алу; 7) Сильфон дайындамаларын гофрлеуге арналған жарақтар – тазалау, майлау, стеллаждарға қалау; 8) Икемді металл шланг жасауға арналған құбырлар, сильфонды компенсаторлардың түсіретін өзекшелі жетектеріне арналған кескінді материал – дайындамаларды белгілеу, кесу; 9) Өзекшелі түсіретін жетектер – шплинттеу жəне бекіту. 247. Сильфонды компенсатор жəне шланг жасаушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шартты өтпесі 350 мм-ге дейінгі кеме құбыржолдарында қолданылатын сильфонды компенсаторларды, іріктеу тығыздағыштарын жəне икемді металл шлангтерді құрастыру, гофрлеу жəне сынамалау. Қысымы 1,5 МПа-ға дейінгі арнайы тағайындалған сильфонды компенсаторлар мен металл шлангтардың гидравликалық сынамалары мен 160 кПа (1,6 атм) –ға дейінгі қысымдағы пневматикалық сынамалар. Екі жақты істейтін сығымдағыштарда жəне көлденеңінен – ұзын стандарда сызба бойынша бекітілген мөлшерлерді сақтай отырып құбырға дайындамаларды жүйелі сору. Оправкадағы жаншымаларды қолмен түзету. Токарлық станоктарда кесіктері бойынша əдіптерді мөлшерлеп кесу. Кетпектерді өлшеп егеумен егеу, беткі қабатын алу жəне оны оправкада төменгі қабатқа қолмен қысу. Қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. Дайындамалардың жиектерін 1 мм-ге дейінгі шекте белгілеу жəне тазалау. Бір жəне екі жерден кіретін қабырғаларын илектеу стандарымен алюминий қорытпалардан жасалған монометалл жəне биметалл құбырларға апару. Білуге тиіс: екі жақты істейтін сығымдағыштарды жəне көлденеңінен соратын түрлі үлгідегі станоктардың құрылымы мен баптау ережесі, кеңінен таралған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне кесетін аспаптардың құрылымы, қабырға өлшегішпен өлшеу тəсілдері, кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері, сильфонды компенсаторлар мен металл шлангтерді сынамалау ережесі, қабырға тегістеу станының құрылымы мен жұмыс істеу қағидаты. Жұмыс үлгілері 1) Сильфонды компенсаторларға, икемді металл шлангтерге жəне іріктейтін тығыздағыштарға шартты өтпесі 350 мм-ге дейінгі ұштық арматура (фланецтер, штуцерлер, жіберетін келте құбырлар, дыбыс өткізбейтін тораптар, ұштары) – тықсыру, дəнекерлеуге құрастыру, дəнекерлегеннен кейін біліктестігін тексеру; 2) Икемді металл шлангтерге арналған дайындамалар – ПГ-30, АГШ-60 үлгісіндегі көлденең гидравликалық сығымдағыштармен гофр пайда болу үшін 15,0 МПа-ға дейінгі қысымда гофрлау; 3) Сильфонды компенсаторлар мен іріктейтін тығыздағыштардың цилиндр ернеушелерін жасауға арналған жаймалық дайындамалар – гидравликалық немесе электр қайшылармен автоматты режимде немесе белгілері бойынша кесу, гильотинді қайшылармен белгісі бойынша таспаны кесу, цилиндр ернеушелерді біліктеу; 4) Сильфонды компенсаторларға, іріктейтін тығыздағыштарға жəне икемді металл шлангтерге арналған жаймалық дайындамалар, құбыр дайындамаларына жаймаларды біліктеу, байланысты дəнекерлеу машиналарымен немесе электр қапсырғыштармен ұштарын қапсырып дəнекерлеуге құрастыру; 5) Шартты өтпесі 350 мм-ге дейінгі сильфонды компенсаторларға, іріктейтін тығыздағыштарға арналған көп қабатты цилиндр дайындамалар – ПВ-200 «Филдинг», Ак-1167, АК-1168, АК-1170 үлгісіндегі тік гидравликалық сығымдағыштарда, көлденең роликті АК-1173 үлгісіндегі сығымдағыштарда гофрлеу, қабаттарын илемдеу; 6) Шартты өтпесі 350 мм-ге дейінгі сильфонды компенсаторлардың цилиндрлі көп қабатты дайындамалары – ПГС-350-100, ПГС-500-200 үлгідегі көлденең гидравликалық сығымдағыштармен гофрлеу; 7) Сильфонды компенсаторларға, тығыздағыштар мен шлангтарға арналған цилиндр дайындамалары – қажетті көп қабатты құрылымға құрастыру; 8) Икемді металл шлангтар мен сильфонды компенсаторларға арналған қаптары – дайындау, қиюластыру, орнату; 9) Сильфонды компенсаторлар, икемді металл шлангтар, іріктейтін тығыздағыштар – қысымы 10,0 МПа-ға дейін гидравликалық сынамалар, 1,6 МПа-ға дейінгі қысымда пневматикалық сынамалар; 10) Сильфонды компенсаторлар мен құрастыратын бұйымдар – көтеру, жылжыту үшін ілмектеу жəне байластыру; орнату жəне қоймалау; 11) Сильфонды компенсаторлар мен іріктейтін тығыздағыштар – кептіруге дайындау, пешке салу жəне пештен алу; 12) Сильфонды компенсаторлар – гофрлеу станогында жəне ойыс жерлерін калибрлеу; 13) Кеме құбыржолдарында икемді элемент ретінде пайдаланылатын сильфонды компенсаторларды, іріктейтін тығыздағыштар мен икемді металл шлангтарды жасау үшін түсетін материалдар мен бөлшектер – сертификатының барлығын тексеру жəне ішін тексеру; 14) Сильфонды компенсаторлардың ұштары – біліктеу; 15) Аралық сильфондардың ернеушелері (Ду 70-150 мм) – электр қайшымен таспаларды кесу; біліктерде аралық ернеушелерді қолмен орау; 16) Сақтандырғыш технологиялық орау (оқшаулағыш таспа, полиэтиленді пленка жəне т.б.) – бұйымға жағу; 17) Икемді шлангтарға арналған металл орама – белгілеу, қиюластыру жəне шлангпен (оқшаулағыш тораптарынсыз) құрастыру; 18) Шартты өтпесі 350 мм-ге дейінгі сильфонды компенсаторлар жасауға арналған жарақтар – қиюластыру, құрастыру, бөлшектеу;

8 наурыз 2013 жыл

19) Компенсаторларға жіберетін ішкі келте құбырлар – жасау; 20) Түсіретін арқанды жетектер – жасау жəне орнату; 21) Дайындамалардың дəнекерленген жіктері – керосин жəне бор ерітіндісі қоспасымен кейіннен керосинді жəне борды кетіріп өткізгіштігін сынамалау жəне жіктерін тегістеу; 22) Сильфон ернеушелерінің, дəнекерленген келте құбырлардың дəнекерленген жіктері – шыңдау машинасында негізгі металлмен жіктестіріп илемдеу. 248. Сильфонды компенсатор жəне шланг жасаушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шартты өтпесі 350 мм-ден жоғары 700-ммге дейінгі кеме құбыржолдарында қолданылатын сильфонды компенсаторларды, іріктеу тығыздағыштарын жəне икемді металл шлангтерді құрастыру, гофрлеу жəне сынамалау. Қысымы 1,5 МПа-дан жоғары 3 МПа-ға дейінгі арнайы тағайындалған сильфонды компенсаторлар мен металл шлангтардың гидравликалық сынамалары мен 160 кПа (1,6 атм)–дан жоғары 400 кПа-ға дейінгі қысымдағы пневматикалық сынамалар. Негізгі жəне қосалқы жырашықтарды белгілеу жəне дөңгелетіп кеңейту. Токарь станоктарында талап етілетін өлшемге шақтап сильфонның сыртқы қабаттарын кесу. Гидроқалыптайтын станокта гофрларды қалыптастыру. Сильфонды рейкалық сығымдағышта гофрлар бір-біріне тигенге дейін сығу, айлабұйымның көмегімен қажетті биіктікке дейін сильфонды созу жəне жеткізу. Сильфондардың күюін жəне қабатаралығын пневмоқұрылғыларда пневмосынау. Сильфондарды құрастырудың автоматикалық желісінде жасау. Қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. Үш жерден кіретін қабырғаларын илектеу стандарымен алюминий қорытпалардан жасалған монометалл жəне биметалл құбырларға апару. Қабырға құбырларын таспамен өру. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі қызмет көрсетілетін станоктардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың құрылымдары, сильфондарды сынау ережесі, гидроқалыптау станоктарына бөлшектерді орнату тəсілдері мен айлабұйымдарды іріктеу ережесі, гофр қалыптарға жұмыс қысымын беру ережесі жəне сығу, жұмыс манометрлері сыныбын таңдау ережесі (үлгілер бойынша), кедір-бұдырлықтың рұқсат берілген шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері, түрлі үлгідегі компенсаторларды, іріктейтін тығыздағыштар мен металл шлангтарды құрастыру кезектілігі, қабырғаны айналдыратын аспаптың құрылымы жəне қабырғаның пайда болу принципі. Жұмыс үлгілері 1) Сильфонды компенсаторларға, икемді металл шлангтерге жəне іріктейтін тығыздағыштарға шартты өтпесі 350 мм-ден жоғары 700 мм-ге дейінгі ұштық арматура (фланецтер, штуцерлер, жіберетін келте құбырлар, дыбыс өткізбейтін тораптар, ұштары) – тықсыру, дəнекерлеуге құрастыру, дəнекерлегеннен кейін біліктестігін тексеру; 2) Икемді металл шлангтерге арналған дайындамалар – ПГ-30, АГШ-60 үлгісіндегі көлденең гидравликалық сығымдағыштармен гофр пайда болу үшін 15,0 МПа-дан жоғары 30,0 МПа-ға дейінгі қысымда гофрлау. (150-ден жоғары 300 кгс/кв-ге дейін); 3) Шартты өтпесі 150 мм-ге дейінгі арнайы тағайындалған сильфондарға арналған дайындамалар – тік жəне көлденең сығымдағыштарда гофрлеу, сильфондарды арматурамен дəнекерлеуге құрастыру, дəнекерлегеннен кейін біліктігін тексеру жəне түпкілікті құрастыру; 4) Шартты өтпесі 350 мм-ден 700 мм-ге дейінгі сильфонды компенсаторларға, іріктейтін тығыздағыштарға арналған көп қабатты цилиндр дайындамалар – ПВ-200 «Филдинг», Ак-1167, АК1168, АК-1170 үлгісіндегі тік гидравликалық сығымдағыштарда, көлденең роликті АК-1173 үлгісіндегі сығымдағыштарда гофрлеу, қабаттарын илемдеу; 5) Шартты өтпесі 350 мм-нен жоғары 700 мм-ге дейінгі сильфонды компенсаторлардың цилиндрлі көп қабатты дайындамалары – ПГС-350-100, ПГС-500-200 үлгідегі көлденең гидравликалық сығымдағыштармен гофрлеу; 6) Компенсаторлар мен іріктейтін тығыздағыштар – тапсырыс берушіге ұсыну; 7) Мембранды компенсаторлар – толықтай жасау (белгілеу, дайындамаларды кесу, құрастыру); 8) Сильфонды компенсаторлар, икемді металл шлангтар, іріктейтін тығыздағыштар - қысымы 10,0 МПа-дан 30,0 МПа-ға дейін (100 кгс/кв. см-ден 300 кгс/кв.см-ге дейін) гидравликалық сынамалар, 1,6 МПа-дан жоғары 4,0 МПа-ға дейінгі (16 кгс/кв.см-дан 40 кгс/кв.см-ге дейін) қысымда пневматикалық сынамалар; 9) Екі жəне одан да көп сильфонды компенсаторлар – қаптарын жасау, шақтау жəне орнату, орнын тесу жəне түсіретін жетектерді реттеу; 10) Арнайы тағайындалған мен шартты өтпесі 700-мм-ге дейінгі лицензия бойынша жасалатын сильфонды компенсаторлар – тік жəне көлденең сығымдағыштарда гофрлеу, қысымы 10,0 МПа-ға дейін (100 кгс/кв. см-ге дейін) гидравликалық сынамалар, 1,6 МПа-ға дейінгі (16 кгс/кв.см-ге дейін) қысымда пневматикалық сынамалар; 11) Арнайы тағайындалған жəне лицензия бойынша шартты өтпесі 700 мм-ге дейін дайындалған сильфонды компенсаторлар – сильфондардың ұштары мен ернеушелерді роликті станоктарда белгілеу жəне кесу (технологиялық əдіптері); 12) Шартты өтпесі 350 –ден жоғары 700 мм-ге дейін сильфонды компенсаторлар жасауға арналған жарақтар – дайындау, құрастыру, бөлшектеу. 249. Сильфонды компенсатор жəне шланг жасаушы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Шартты өтпесі 700 мм-ден жоғары кеме құбыржолдарында қолданылатын сильфонды компенсаторларды, іріктеу тығыздағыштарын жəне икемді металл шлангтерді құрастыру, гофрлеу жəне сынамалау. Қысымы 3 МПа-дан жоғары арнайы тағайындалған сильфонды компенсаторлар мен металл шлангтардың гидравликалық сынамалары мен 400 кПа-дан жоғары қысымдағы пневматикалық сынамалар. Сильфон компенсаторларының, сериялық жоғары ағынды компенсаторлардың тəжірибелік үлгілерін жасау, дəнекерленген жіктерін вакуум тығыздығына сынау. Қабырға дөңгелетіп кеңіту стандарын баптау. Білуге тиіс: жиналатын бұйымдар мен қызмет көрсетілетін механизмдердің құрылымы, қызметі мен жұмыс істеу пирнципі, сильфонды компенсаторлардың тəжірибелік үлгілерін сынаудан өткізу тəртібі, вакуум тығыздығына сынама өткізу тəртібі, қабырғаны айналдыратын станоктарды баптау ережесі. Жұмыс үлгілері 1) Сильфонды компенсаторларға, икемді металл шлангтерге жəне іріктейтін тығыздағыштарға шартты өтпесі 700 мм-нен жоғары ұштық арматура (фланецтер, штуцерлер, жіберетін келте құбырлар, дыбыс өткізбейтін тораптар, ұштары) – тықсыру, дəнекерлеуге құрастыру, дəнекерлегеннен кейін біліктестігін тексеру; 2) Икемді металл шлангтерге арналған дайындамалар – ПГ-30, АГШ-60 үлгісіндегі көлденең гидравликалық сығымдағыштармен гофр пайда болу үшін 30,0 МПа-дан жоғары қысымда гофрлау (300 кгс/кв-ге жоғары); 3) Шартты өтпесі 700 мм-ден жоғары сильфонды компенсаторларға, іріктейтін тығыздағыштарға арналған көп қабатты цилиндр дайындамалар – ПВ-200 «Филдинг», Ак-1167, АК-1168, АК-1170 үлгісіндегі тік гидравликалық сығымдағыштарда, көлденең роликті АК-1173 үлгісіндегі сығымдағыштарда гофрлеу, қабаттарын илемдеу; 4) Сильфонды компенсаторлар, икемді металл шлангтар, іріктейтін тығыздағыштар - 30,0 МПадан (300 кгс/кв. см-дан) жоғары қысымдағы гидравликалық сынамалар, қысымы 4,0 МПа-дан (40 кгс/ см-дан жоғары) жоғары пневматикалық сынамалар; 5) Шартты өтпесі 600 мм-ге дейінгі арнайы тəсімдер бойынша жасалатын сильфонды компенсаторлар – құрастыру, гофрлау, сынау; 6) Арнайы тағайындалған мен шартты өтпесі 700-мм-ден жоғары лицензия бойынша жасалатын сильфонды компенсаторлар – сильфондар мен ернеушелердің ұштарын роликті станоктарда белгілеу жəне кесу (технологиялық əдіптер); 7) Шартты өтпесі 700 мм-ден асатын сильфонды компенсаторлар жасауға арналған керекжарақтар – дайындау, құрастыру, бөлшектеу; 8) Жоғары дəрежеде буланған арнайы ортаға арналған компенсаторлар мен икемді металл шлангтердің дəнекер жіктері – гель тесік тапқыштармен вакуум тығыздығын сынау; 9) Дəнекер жіктері – термомеханикалық өңдеу. Шегендеуші 250. Шегендеуші 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Тойтарма шегелерді қолмен жəне пневматикалық шегендеу кезінде қыздыру жəне ұстап тұру. Екі пневматикалық балғамен шегендеу кезінде жоғарылау білікті шегендеушімен жұмыс істеу. Белгі жəне шаблон бойынша кесу. Қыспақтарды іріктеу. Жоғарылау білікті шегендеушінің басшылығымен стационарлық нығыздағыш пен балғамен ірі бұйымдар мен металл құрылымдарды шегендеу. Білуге тиіс: пневматикалық балғалармен жұмыс істеу қағидаты жəне пайдалану ережесі, тойтарма шегелердің сұрыптамасы, тойтарма шегелерді қыздыру ережесі, кеңінен таралған қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары. 251. Шегендеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Диаметрі 12 мм-ге дейінгі тойтарма шегелермен 300 кПа (3 атм) дейінгі қысымда жұмыс істейтін қарапайым металл құрылымдарды пневматикалық балғамен немесе қолмен шегендеу станоктарында, сығымдағыштарда ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Пневмогидравликалық қапсырмамен, пневматикалық балғамен жəне жекелеген бөлшектерді алюминий корпустың сығымдағышында жіктердің тығыздығын қамтамасыз ете отырып қолмен суықтай тойтарғыштармен шегендеу. Гидравликалық сынау кезінде анықталған тойтармалардың ақаулықтарын түзету. Жіктерді шегендеуге дайындау сапасын айқындау. Білуге тиіс: үлгілік пневматикалық балғалар мен тығыздағыштардың, шегендеу қапсырмаларының, қарапайым айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу аспаптары мен шегендеуге жəне кесуге арналған аспаптың құрылымы, тойтарма шегелерді сығу жəне көрінбейтін тойтарма шегелерді шегендеу тəсілдері, тойтарма шегелерді қыздыру дəрежесі жəне шегендеу процесін жүргізуге болатын суыту шегі, тойтармалар мен əдіптердің ұзындық бойынша мөлшерлері, рұқсат беру шегі мен отырғызу жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Люк жəне есік ілмектері, тиейтін люктердің рамкалары – шегендеу; 2) Күлалғыштар, бағаналар, крандар, рамалар, ілмектер мен құбырлар – тығыз тігілген қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 3) Машиналардың, станоктардың, шестерналар мен белдіктердің қаптары мен қоршаулары – қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 4) Конькилер – қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 5) Жел кронштейндері, есіктің ішкі панельдерінің рамалары, автомашиналардың тежегіш колодкалары – қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 6) Ішкі қалқалары бойынша кронштейндер мен басқа бекітпелер – шегендеу; 7) Баспалдақтар, торлар мен қанаттары – қолмен жəне пневматикалық шегендеу; 8) Бензосорғы рычагының платиналары – құрастыру жəне шегендеу; 9) Дюралюминий стеллаждары - шегендеу; 10) Шелектер – шегендеу; 11) Шылапшындар - шегендеу жəне түзету; 12) Металл термостар – шегендеу; 13) Түрлі жəшіктер –қолмен немесе пневматикалық шегендеу. 252. Шегендеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Диаметрі 12 мм-ге дейінгі тойтарма шегелермен қысымсыз жұмыс істейтін жəне диаметрі 12 мм-ге дейінгі металл құрылымдарды, ыдыстар мен 300-ден 800 кПа (3-тен 8 атм-ға дейінгі) аппараттарды қолмен, пневматикалық балғамен немесе шегендеу қапсырмаларымен шегендеу станоктарда, сығымдағыштарда ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Күрделі металдарды түсті металлдан жасалған тойтармалармен қол жетпейтін жəне ыңғайсыз жерлерде шегендеу. Алюминий корпустың түрлі бөлшектерінің герметикалық жіктерін тікелей жəне кері тəсілмен шегендеу. Шаблон бойынша тықсырып жіктердің жиектерін кесу. Даяр өнімдерді гидравликалық қысымда сынау жəне оларды тапсыру. Шегендеу ақаулықтарын сынау кезінде анықтау жəне жою. Сығымдағыштарды, аспаптар мен айлабұйымдарды баптау жəне реттеу. Білуге тиіс: гидравликалық тығыздағыштар мен түрлі үлгідегі пневматикалық аппараттардың құрылымы, шегендеу болатының механикалық қасиеті, қалпақшасымен жəне бетімен бірдей шегендеу кезінде шегендеу ұзындығы бойынша əдіптері, шегендеудің стандартты өлшемдері, пневматикалық құралдың қалыпты жұмыс істеуі үшін əуе желісіндегі шекті қысым, жіктерді сынау тəсілдері, герметикалық жіктер кезінде шегендеу саңылауларының шектері, қол жетпейтін жерлерді шегендеуде қолданылатын айлабұйымдардың құрылымы, шегендеу кезіндегі бұзылуларының себептері, рұқсат беру шегі мен отырғызу. Жұмыс үлгілері 1) Қысыммен істейтін қазандықтардың, құбырлардың аккумуляторлары, əуе резервуарлары – пневматикалық шегендеу; 2) Бактар мен резервуарлар – шегендеу; 3) Кильдер мен борттық стрингерлер – шегендеу; 4) Құю шөміштері – қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 5) Крандарды, металл бағаналарының құрылымдары, рама жаймалары, ілмектер мен арбалары – тұрақты дəнекерлеу жіктерін тойтармалармен ыстықтай шегендеу; 6) Илектеу стандары тоңазытқыштарының құрылымдары – шегендеу; 7) Жартылай вагондардың түсіргіш люктері – шегендеу; 8) Ватержелілерден жоғары қаптау, кемелердің орта бөлігіндегі төсемдер – шегендеу; 9) Радиаторлар келте құбырлары, желдеткіштердің қалақтары – шегендеу; 10) Ұшақтардың стрингерлері, шпангоуттары мен кронштейндер – шегендеу; 11) Болат стеллаждар – шегендеу; 12) Жүк көтергіштігі 15 тоннаға дейінгі крандардың тілдері – шегендеу; 13) Грейфтердің тұмсықтары – шегендеу; 14) Кокс шығаратын штангтер – шегендеу; 253. Шегендеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Диаметрі 22 мм-ден асатын тойтарма шегелермен қысымсыз жұмыс істейтін жəне диаметрі 22 мм-ге дейінгі 800-ден 1200 кПа (8-ден 12 атм-ға дейінгі) сыналатын металл құрылымдар мен қазандық бөліктерінің герметикалық жіктерін түрлі тəсілдермен ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Алюминий қорытпалардан жасалған корпустардың герметикалық жіктерін тіке жəне кері шегендеу. Тығыздағыштарды, аспаптар мен айлабұйымдарды баптау жəне реттеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі шегендеу жəне гидравликалық тығыздағыштардың құрылымы, баптау ережесі мен кинематикалық тəсімдері, қыздыру, соғу жəне сығымдау кезінде металлдың бұзылуы, серпінді жəне бұзылу қалдығы, металға ауыспалы кернеуліктің əсері, рұқсат жəне отырғызу шектері. Жұмыс үлгілері 1) Жота жəне шүберін арқалықтары, орап байлайтын бөренелер, швеллер жəне буфер бөренелер, қысатын құрамдағы ағаш тірек кронштейндер – түзету жəне шегендеу; 2) Қыспақтағы барабандар – шегендеу 3) Иллюминаторлар – рамаларды шегендеу; 4) Ұшақ бөліктерінің корпустары – шегендеу; 5) Қысымда істейтін қазандықтар, барабандардың түбі, құрғақ булағыштар мен басқа да резервуарлар – шегендеу; 6) Пластина ілмектер – шегендеу; 7) Рамалардың лонжерондары, кузовтардың алдыңғы бөліктері, автомобильдің алдыңғы жəне артқы дəнекерлік қаптары - құрастыру жəне шегендеу; 8) Кеменің сыртқы су астыңғы бөліктерін қаптау, жапсырма жаймалары мен стрингер бұрыштары – шегендеу; 9) Шахталық кілеттердің рамалары мен корпустары, шахталық көтергіштердің скиптері – шегендеу; 10) Қозғалып тұратын құрамдағы арбаның рамалары мен жүк көтергіш крандары – шегендеу; 11) 15 тоннадан асатын көтергіш крандардың бұрмасы – шегендеу; 12) Алюминий қорытпалардан жасалған сүйекті жəне кильді бұрыштықтары – шегендеу; 13) Жоғары қысымдағы бу құбыржолдары құбырларының фланецтері – шегендеу; 14) Су жəне мұнай цистерналар – шегендеу. 254. Шегендеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Диаметрі 22 мм-ден асатын тойтарма шегелермен 1,2 МПа (12 атм) жоғары қысымда сыналатын ірі металл құрылымдар мен қазандық бөліктерінің күрделі герметикалық жіктерін түрлі жабдықтарды пайдаланып ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Механикалық өңдеуге жататын құрылымдарды отырғызып жəне ось желісін сақтай отырып, шегендеу. Монтаждаудағы көтергіш құрылыс құрылымдарын шегендеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылымы мен дəлдігін тексеру ережесі, шегендеу құрамалары мен жіктерінің сыныптауышын, қолданылатын айлабұйымдар мен жұмыс аспабының құрылымы. Жұмыс үлгілері 1) Бағаналардың арқалықтары, төлемдері – монтаждап шегендеу; 2) Домна пештерінің газ құбыржолдары, скруббер қаптары – шегендеу; 3) Кеме штевендерінің құлыптары – шегендеу; 4) Зəкір клюздары – шегендеу; 5) Вагон аударғыштардың, көпір крандарының жəне кен артық жүк тасығыштарының металл құрылымдары – шегендеу;

6) Кеменің шеттеріндегі жапсырма жаймалары бар сыртқы қаптама – шегендеу. 255. Шегендеуші 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Аспалы алаңшалары, төсемелері жəне аспалары бар тығыз төзімді жікті болат күрделі құрылыс құрылымдарының түрлі жабдықтарын пайдалана отырып ыстықтай шегендеу. Күрделі құрама сызбалар бойынша бірегей металл құрылымдарды шегендеу. Жіктердің герметикалығын тексеру. Білуге тиіс: тығыз төзімді жіктерге қойылатын талаптар, тығыз төзімді жіктерді шегендеу тəсілдері, құрылымдардың төзімділігі мен шегенделген құрамалардың төзімділігін тексеру ережесі. Жұмыс үлгілері 1) Ірі көлемді антенналар – тораптарды шегендеу; 2) Болат көпірлердің құрылымдары – тораптарды шегендеу; 3) Мұнай өнімдеріне арналған резервуарлар – монтаждау кезінде шегендеу; 4) Жабын фермалары – монтаждау кезінде шегендеу. Қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарының бақылаушысы 256. Қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарының бақылаушысы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Ұсақ қарапайым бөлшектерді операциялық жəне түпкілікті қабылдау, түрлі маркадағы болаттан жасалған орташа күрделіктегі ірі бөлшектер мен тораптарды, түсті металлдар мен олардың қорытпаларын қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарын орындағаннан кейін бақылау жəне қабылдау. Бөлшектер мен тораптарды сыртқы түріне қарай жəне бақылау-өлшеу аспаптары мен айлабұйымдардың көмегімен тексеру. Орташа күрделіктегі бөлшектер мен тораптардың сызбаларын оқу. Қалыптауда қолданылатын материалдардың сапасын көзбен айқындау. Білуге тиіс: қарапайым бөлшектер мен тораптарды тексеру ережесі мен тəсілдері, қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарын орындағаннан кейін орташа күрделіктегі қабылданатын бөлшектерге техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттар, металл сертификаттары, қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстары технологиялық процесінің негіздері, қалыптар мен басқа да қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдық жабдықтау құрылымдары, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарын орындаудағы бөлшектер мен тораптардағы қолданылатын металдардың механикалық қасиеттері, тоттанудың түрлері мен себептері, негізгі операциялар бойынша ақаулықтардың сыныптауышы мен түрлері, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлерінің жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Түрлі қоспалары бар аппараттар – құрастырғаннан кейін қабылдап алу; 2) Қосалқы қазандықтардың ауа жіберетін құрылымдары – құрастырғаннан кейін қабылдап алу; 3) Капсюль өндірісі бұйымдары – қалыптағаннан кейін бақылау; 4) Байланыстар мен жапырақшалары – қалыптаудан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 5) Илемдеу стандары тоңазытқыштарының құрылымдары – шегендеуден кейін бақылау; 6) Тіркесу муфталарының корпустары – қалыптағаннан кейін бақылау; 7) Таздардың, шайғыштардың, кастрюльдердің корпустары – жаншығаннан кейін бақылау; 8) Электр машиналарының статорлары, роторлары мен зəкірлерінің сегменттері – қалыптағаннан кейін бақылау; 9) Грейфтің жақтары – шегендегеннен жəне құрастырғаннан кейін бақылау. 257. Қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарының бақылаушысы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қазандық құрылғыларының күрделі бөлшектері мен тораптарын; түрлі маркадағы болаттан жасалған металл құрылымдар мен аппараттарды, түсті металлдар мен олардың қорытпаларын қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарын орындағаннан кейін сыртқы түріне қарай жəне ықтимал бақылау-өлшеу аспаптары мен айлабұйымдардың көмегімен бақылау жəне қабылдап алу. Жекелеген тораптарды, қазандық цилиндрлерін пневматикалық, гидравликалық жəне вакуум сынамаларымен, түрлі рұқсат берілген қысымда жəне түрлі вакуумда герметикалығын тексеріп қабылдап алу. Бөлшектер мен бұйымдарды жасауға кететін материалдарға мемлекеттік стандарттарды пайдалану. Орындалатын жұмыстың шегінде сызбаларды оқу. Қабылданатын жəне іріктелген өнімнің сапасына жəне санына қарай есебін жəне есептілігін жүргізу. Білуге тиіс: қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарын орындағаннан кейін күрделі бөлшектер мен тораптарды өңдеудің негізгі түрлеріне техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттар, қабылданатын бұйымдардың қызметі, оларды сынау жəне тексеру тəсілдері, кедірбұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлерінің жүйесі, орташа күрделіктегі белгілеу жұмыстарының тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, ақаудың алдын-алу əдістері, өңделетін материалдардың негізгі қасиеттері. Жұмыс үлгілері 1) Баллондар, бойлерлер – құрастырғаннан кейінгі бақылау; 2) Бензобактар – қалыптағаннан кейінгі бақылау; 3) Қысқыштар – кескеннен кейін бақылау жəне қабылдап алу; 4) Қосалқы қазандықтар, құрғақ булағыштар имен резервуарлар – шегендегеннен кейін бақылау жəне қабылдап алу; 5) Тежегіш дискілер – қалыптағаннан кейінгі бақылау; 6) Пластиналы ілмектер мен траверстер – шегендегеннен жəне құрастырғаннан кейінгі бақылау; 7) Прожекторлардың рефлекторлары мен рамалары – қысымдағаннан кейін қабылдап алу; 8) Диффузордың тыстары – қысымдағаннан кейін қабылдап алу. 258. Қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарының бақылаушысы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жоғары қысымдағы қазандық құрылғыларының, металл құрылымдар мен аппараттардың күрделі тораптарын бақылау, сынау жəне түпкілікті қабылдап алу. Ақаулардың себептерін зерттеу жəне олардың алдын-алу жөніндегі іс-шараларды əзірлеу. Ақаулардың түзетуге болатындарын жəне түпкілікті сыныптау. Тораптардың, қазандық құрылғыларын, металл құрылымдары мен аппараттарды қабылдауға ақаулық ведомостілері мен актілерін құру. Білуге тиіс: қазандық құрылғылары мен агрегаттарын құрастыруға техникалық шарттар, металлдың құрылымы мен шөгуіне қызу температурасының əсері, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, қызметі мен пайдалану шарттары, күрделі белгілеу жұмыстарын орындау тəсілдері, кедірбұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлерінің жүйесі. Жұмыс үлгілері 1) Негізгі жəне күрделі қазандықтардың арматурасы – монтаждағаннан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 2) Домна пештерінің газ құбырлары – құрастырғаннан кейін бақылау; 3) От құбыр қазандықтары – құрастырғаннан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 4) Автомобильдің төбелері - қалыптағаннан кейін қабылдап алу; 5) Автомобильдің лонжерондары, көлденеңдіктері мен күшейткіштері – қалыптағаннан кейін қабылдап алу; 6) Мартен пештерінің табандықтары – құрастырғаннан кейінгі бақылау; 7) Көпір крандарының электр фермалары – шегендегеннен жəне құрастырғаннан кейін бақылау; 8) Цистерналар – сынағаннан жəне құрастырғаннан кейін қабылдап алу; 9) Экономайзерлер – құрастырғаннан кейін қабылдап алу. 259. Қазандық, суықтай қалыптау жəне қысымдау жұмыстарының бақылаушысы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жоғары қысымдағы көп ажырайтын жəне жекелеген бөлшектерін дəл тықсырып, қазандық құрылғыларының, металл құрылымдар мен аппараттардың күрделі тораптарын бақылау, сынау жəне түпкілікті қабылдап алу. Тораптардың, қазандық құрылғыларын, металл құрылымдары мен аппараттарды қабылдауға ақаулық ведомостары мен актілерін құру. Білуге тиіс: күрделі тораптардың, металл құрылымдардың, аппараттардың, қазандық құрылғылары мен автоматикасын қабылдауға жəне сынауға техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттары, техникалық бақылау əдістері, түзету жəне дəнекерлеуде металлдың бұзылуы, тоттанудың түрлері мен олардың алдын алу шаралары, дəлме-дəл бақылау-өлшеу аспаптарын теңшеу жəне реттеу ережесі. Жұмыс үлгілері 1) Автоклавтар, рекуператорлар, жіберетін муфтасыз жəне шыңдайтын агрегаттар – монтаждаудан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 2) Тікелей токты қазандық агрегаттары – монтаждаудан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 3) Күрделі құрылымды тəжірибелік қазандықтар – құрастырғаннан кейін бақылау жəне қабылдап алу; 4) Қозғалтқыш соплолары – қалыптағаннан кейін қабылдап алу. Қазандықшы 260. Қазандықшы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қарапайым бөлшектерді слесарлық өңдеу. Қазандық жабдықтарының бөлшектері мен тораптарына арналған толтыру-тығыздау материалдарын дайындау, оларды сіңдіру, майлау жəне т.б. Қазандық жабдықтарының қарапайым тораптарын бөлшектеу жəне құрастыру, бөлшектердің бетін қалайылауға жəне дəнекерлеуге тазарту, жұмыс аспабымен толтыру. Тойтармаларды қыздыру жəне оларды тойтару үшін жіберу. Бақылау жабдықтары тораптарын жылжыту жөніндегі жұмыстарға қатысу. Жоғарылай білікті қазандықшының басшылығымен қазандық агрегаттарының тораптары мен бөлшектерін жөндеу жəне өңдеу жөніндегі күрделірек жұмыстарды орындау. Қазандық жабдықтары бөлшектерін жасау жөніндегі қарапайым слесарлық жұмыстарды орындау. Арнайы шаблондар мен айлабұйымдарды пайдаланып сұрыптық жайма металлдан жасалған қазандық жабдықтарының қарапайым бөлшектерін жасау. Жылжымалы механизацияланған аспаппен саңылауларды тесу жəне ұңғылау. 300 кПа-ға дейінгі (3 атм) қысымда жұмыс істеуге арналған құятын ыдыстар мен аппараттарды тойтару станоктарында, тығыздағыштарда, пневматикалық балғалармен немесе қолмен ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Бөлшектер мен тораптарды бұрандалармен жəне суықтай шегендеумен біріктіру. Қалыңдығы 10 мм-ге дейінгі жайпақ металдан жасалған бөлшектерді суықтай жəне 20 мм-ге дейінгі жайпақ металды ыстықтай түрлі біліктер мен тығыздағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Жиектерін кейіннен сызғыш жəне шаблон бойынша түзетіп біліктеу. Илемді жəне басқа да металдан жасалған күрделі емесе бөлшектер мен бұйымдарды 1 м ұзындықта 1-ден асатын 2 мм-ге дейінгі саңылау шегімен шаблон, бұрыштық жəне сызғыш бойынша ыстықтай жəне суықтай күйінде плитада қолмен түзету. Көміртекті болаттан жасалған күрделі емес тораптарды құрастыру процесінде дəнекерлеп ұстату. Қазандық құбырларын олардың кесіктерін өңдей отырып жəне бүршіктерін алып кесу. Қарапайым қазандық аппаратурасын орнату. Білуге тиіс: қысымен істейтін қазандықтар мен сыйымдықтардың құрылымы жəне істеу қағидаты, қазандық жасауда қолданылатын материалдар мен құбырлардың маркалары, қазандық жабдықтарының бөлшектері мен тораптарын құрастыру, тексеру жəне түзету жолдары, тораптар мен бұйымдарды құрастыруға қойылатын техникалық талаптар, қызмет көрсетілетін жабдық пен жұмыс аспабының құрылымы, шегендеуге жəне дəнекерлеуге бөлшектерді біріктіру тəсілдері, тойтармаларды сығу жəне көрінбейтін тойтарма шегелермен шегендеу тəсілдері, металдарды суықтай жəне ыстықтай біліктеу жəне ию кезіндегі қасиеттері, ыстықтай жəне суықтай біліктеу əдіптері, біліктеу, түзету, ию жəне бұрғылап тесуге арналған айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі мен пайдалану шарттары, түзетудің технологиялық кезектілігі, жайма металды белгілеу ережесі, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлерінің жүйесі, толтыру-тығыздау жəне төсеу материалдарының түрлері мен қасиеттері, бөлшектерді слесарлық өңдеу жолдары, такелажды жұмыстарда қазандық жабдықтарын ілмектеу ережесі мен жолдары. Жұмыс үлгілері 1) Шахта вагоншалары – түптерін шегендеу; 2) Бекіткіштер мен фланецтер – төсемдерді таңдау, орнату; 3) Тойтарма шегелер – кесу; 4) Күл салғыштар, бағаналар, крандар, құбырлар – қолмен жəне пневматикалық шегендеу; 5) Экран камералары, бу қыздырғыштар мен экономайзерлер – люктарды саңылауларға орнату; 6) Төрт бұрышты немесе бұрыштық металдан жасалған сақиналар – қолмен жеткізіп ию; 7) Қарапайым жəне ілмелі кронштейндер – жасау; 8) Бу камераларының жаймалары – біліктерде ию; 9) Түптері – жаймаларды ию; 10) Түтік жолдар – жасау жəне орнату; 11) Экономайзер құбырлары – құбырлары бар жүзгіштерді дəнекерлеуге құрастыру; 12) Диаметрі 1500мм-ге дейін жайма металдан жасалған цилиндрлер – түзете отырып ию; 13) Ауа оқшаулағыш қалқандары – жасау жəне құрастыру. 261. Қазандықшы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жайма жəне сұрыптық металдан жасалған орташа күрделіктегі қазандық жабдықтарының тораптары мен бөлшектерін сызбалар жəне эскиздер бойынша жекелеген бөліктерін тойтарып дəнекерлеуге белгілей жəне қиыстыра отырып жасау, жөндеу жəне құрастыру. Қазандық жасауда 300-ден жоғары 800 кПа-ға дейінгі (3-тен жоғары 8 атм-ға дейінгі) қысымда жұмыс істеуге арналған сыйымдылықтар мен аппараттардың тойтару станоктарында, сығымдағыштарда, қолмен, пневматикалық балғалармен, сондай-ақ тойтару қапсырмаларымен герметикалық жіктерді ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Түсті металдардан жасалған тойтармалардың күрделі бөлшектерін шегендеу. Шаблон бойынша қиыстырып жіктерінің жиектерін кесу. Түрлі дəнекерлермен дəнекерлеу. Қалыңдығы 10-нан жоғары 20 мм-ге дейін суықтай жəне 20-дан жоғары 30 мм-ге дейін ыстықтай жайма металдан жасалған бөлшектерді түрлі біліктер мен сығымдағыштарда біліктеу, түзету жəне ию. Жиектерін біліктерде, сығымдағыштарда жəне қолмен ию. Жайма металдан жасалған цилиндр жəне коникалық ернеушелерді ию. Жиектерін сығымдағыштарда жəне қолмен жеткізу, ернеушелерін шаблон жəне сызғыш бойынша түзету. Қазандық жасауға арналған жайма болаттан жасалған күрделі конфигурациялы бұйымдарды шаблон жəне сызбалар бойынша ию жəне жиектеу. Құбыр иетін станоктарда түрлі жазықтықтарда қазандық құбырларын ию. Ішкі жəне сыртқы диаметрі бойынша құбырларды калибрлеу. Біліктер мен иетін сығымдарды реттеу. Жаймалық жəне кескінді металдан жасалған орташа күрделіктегі қалыпталған бөлшектерді плитада бақылау сызғышы бойынша жəне 1 метрлік ұзындықта 1 мм-ге дейінгі рұқсат етілген саңылау бойынша ыстықтай жəне суықтай қолмен түзету. Су, май жəне жылу жүйелері құбыржолдарын түзеу жəне жапырылған жерлерін жою. Қазандықты гидравликалық сынауға дайындау. Сызғыштарды, бұрыштықтарды, циркульдарды, шаблондарды, даяр үлгілер мен қажетті бақылау-өлшеу аспабын пайдалана отырып сызбалар бойынша бөлшектерді белгілеу. Орташа күрделіктегі көміртекті жəне қоспаланған болаттан жасалған тораптарды құрастыру процесінде дəнекерлеп ұстату. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі қазандықтардың, біліктердің жəне тығыздағыштардың құрылымы мен жұмыс істеу қағидаты, орташа күрделіктегі қазандық жабдықтарының тораптарын құрастыру процесі, жиналған жəне орнатылған бөлшектерді, тораптар мен бұйымдарды құрастыру жəне бекіту кезектілігі мен тəсілдері, тойтармалардың стандартты өлшемдері, жіктерді сынау тəсілдері, герметикалық жіктердің тойтарма саңылауларына арналған шектері, қол жетпейтін жерлердегі тораптарда қолданылатын айлабұйымдар, жайма металдың қалыңдығына, иілу радиусына жəне болаттың маркасына қарай біліктерді реттеу тəсілдері, бөлшектерді ыстықтай жəне суықтай ию жəне біліктеу жолдары, түзеу режимі, су құбырлары жəне от құбырларын қазандықтарының құрылымдары, қазандықтардағы арматураның қызметі мен орналасуы, қазандық құбырларын ию жəне рұқсат етілетін доғалықты ию ережесі, қазандық құбырларын орнату жəне өңдеу жолдары, игенде жəне сорғанда білінетін металдың физикалық жəне механикалық қасиеттері, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, орындалатын жұмыс шегіндегі электр техникасы негіздері, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер. Жұмыс үлгілері 1) Жаймалардан жасалған дəнекер барабандар – ыстықтай жəне суықтай түзету жəне біліктеу; 2) Шахталық желдеткішке, фидерлік кабиналарға арналған металл есіктер – жасау; 3) Паровоздардың бөлшектері (оттықтар, оттық арқалықтар, есікшелер мен түтін қораптары есіктерінің жұдырықшалары) – ауыстыру; 4) Мойнының диаметрі 500 мм-ге дейінгі дəнекер сферикалық түптер – түзету; 5) Сынама қысымдағы жіктері тығыз бұйымдар – қолмен немесе пневматикалық шегендеу; 6) Коллекторлар – құбыр саңылауларында ор кесу; 7) Көміртекті болаттан жасалған кіші қуаттылықтағы тұтас дəнекерленген бу қазандықтары – элементтерді құрастыру; 8) Баспалдақтар, алаңқайлар, ауыспалы көпірлер, қоршаулар – жасау; 9) Өлшегіштер, тұндырғыштар, жинағыштар – құрастыру, жамау салу; 10) Үлкен бұрышты коникалық келте құбырлар – ию; 11) Домна пештерінің скиптері мен құйғыштары – жөндеу; 12) Үш жерінен иілген су жылытатын құбырлар – шаблон бойынша тексеру, түзету, жеткізу жəне гидравликалық тексергеннен кейін шарикпен илемдеу; 13) Түтін құбырлар – жасау жəне орнату; 14) Диаметрі 1500 мм-ден асатын жайма металлдан жасалған цилиндрлер – ию жəне түзету; 15) Отын салатын цистерналар мен резервуарлар – дəнекерлеуге құрастыру.

(Жалғасы 17-бетте).


(Жалғасы. Басы 13 – 16-беттерде). 262. Қазандықшы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жайма жəне сұрыптық металлдан жасалған қазандық жабдықтарының, қосалқы қазандықтардың, сыйымдылықтар мен аппараттардың күрделі тораптарын жекелеген бөлшектерін қиыстырып жасау, жөндеу жəне құрастыру. Қысыммен жұмыс істейтін қазандықтардың, аппараттар мен қазандық құрылғыларының цилиндрлік бөліктерін құрастыру. Қазандықтың күрделі тораптары мен бөлшектерін белгілеу. Қазандық бөліктерінің герметикалық жіктерін пневматикалық балғамен жəне қолмен, сондай-ақ қазандық жасауда 0,8 –ден жоғары 1,2 МПа-ға дейінгі (8-ден жоғары 12 атм-ға дейінгі) қысымда жұмыс істеуге арналған стационарлық сығымдағыштар мен аспалы шегендеу қапсырмаларында ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Қол жетпейтін жəне ыңғайсыз жерлерін екі қолмен шегендеу жəне нақыштауды орындау. Түрлі құрылымдағы станоктарда бір жазықтықтағы түрлі иірімді бу қыздырғыштардың қазандық құбырлары мен ілмектерін ию. Құрастыру процесінде бөлшектер мен тораптарды қармап ұстау. Қарапайым құрылымды қосалқы қазандықтарда құбырларды қадам сайын тексере отырып орнату. Жарамсыз құбырларды кесу, жаңамен ауыстыру жəне құбыр саңылауларындағы тығыздау орларын түзете отырып əдіптерін жою. Қалыңдығы суықтай 20 мм-ден жоғары жəне ыстық күйде 30 мм-ден жоғары жайма металлдан жасалған түрлі құрылымдағы біліктер мен тығыздағыштардың күрделі жəне ірі бөлшектерін біліктеу, түзету жəне ию. Жиектерін біліктерде қолмен дəл ию. Үш, төрт жəне одан да көп иілетін бөлшектерді ию. Үлкен жаймалар мен түрлі құбырларды түзету. Біліктерді түзетудің, июдің жəне біліктеудің түрлеріне баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі қазандықтар мен жылу алмастыру аппараттарының құрылымы мен жұмыс істеу қағидаты, күрделі қазандықтар мен резервуарлар жасау жəне құрастыру жолдары, жиналған бұйымдарды қабылдаудың техникалық шарттары, жіктерді біріктірудің барлық түрі, қазандықтарға жəне олардың жекелеген тораптарына қойылатын талаптар, шегендеу жəне гидравликалық сығымдағыштардың құрылымдық ерекшеліктері мен құрылымы, шегендеу бірікпелері мен жіктерінің сыныптамасы (төзімді, тығыз төзімді, бір қатарлық, көп қатарлық, бір жерден кесілген, екі жерден кесілген), көтергіш механизмдердің құрылымы, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, қызметі жəне пайдалану шарттары, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдардың құрылымы, күрделі дəнекер кешендер мен құрылым айлабұйымдарында шаблондарды пайдаланып жəне сызба бойынша түзету тəсілдері, орындалатын жұмыстың шеңберінде металл механикасы мен технологиясының негіздері, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер. Жұмыс үлгілері. 1) Қосалқы қазандықтар арматурасы-қазандықта монтаждау, демонтаждау; 2) Баллондар, бойлерлер – корпусты біліктеу жəне құрастыру; 3) Ауа жинағыштар – құрастыру; 4) Түрлі бұранда саңылауларының есіктері – жөндеу; 5) Сферикалық, мойнының диаметрі 500 мм-ден асатын дəнекер түптер – түзету; 6) Қаптар мен торлар – рама бойынша жəне тойтарма шегелермен біріктіру бойынша шегендеу; 7) Қосалқы қазандықтар, құрғақ булағыштар мен қысыммен істейтін резервуарлар – шегендеу; 8) Болат кескіннен жасалған сақиналар –қабырғаларын біліктерде ию; 9) Кіріп-шығатын жапқыштардың қақпақтары – жағасына қарай қиыстыру; 10) Пластиналы ілмектер мен траверстер – жасау; 11) Сыртын қаптауға арналған күрделі пішіндегі жаймалар – ию; 12) Коникалық ауыспалы келте құбырлар – шаблон бойынша ию; 13) Желдеткіш клапандарының тартпалары, бункерлер, қимылдап тұратын оттықтар – жөндеу; 14) Қазандық түптері – құрастыру; 15) Жылжымалы арбалардың, рольгандардың, жиектеу машиналарының рамалары – жасау; 16) Крекингтердің, құбыр пештері мен бу қазандықтарының бу шығаратын жəне су жылытатын құбырлары – біліктеумен ауыстыру; 17) Ыстық жəне түтін шығаратын паровоз құбырлары – жөндеу; 18) Экономайзер құбырлары – құрастыру; 19) Фахверктер, кронштейндер, жүгіртпелер, байланыс – жасау жəне құрастыру; 20) Жоғары қысымдағы бу құбыржолдары құбырларының фланецтері – шегендеу; 21) Шахта астындағы ғимараттардың конвейер эстакадалары, каркастары, бағаналары – жасау. 263. Қазандықшы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі қазандықтарды, аппараттарды, реакторларды, жылы алмастырғыштарды, бағаналарды түрлі болаттан жəне түсті металдан жасалған жекелеген бөлшектерін дəл қиыстырып сызбалар жəне эскиздер бойынша жасау, құрастыру, шегендеу жəне жөндеу. Технологиялық процесті тоқтатпай тоттану ортасында қысыммен жұмыс істейтін күрделі технологиялық жабдықты жөндеу. Күрделі герметикалық жіктердің ірі бөлшектерін пневматикалық балғамен жəне қолмен, сондай-ақ қазандық жасауда 1,2 МПа (12 атм) жоғары қысымда жұмыс істеуге арналған стационарлық сығымдағыштар жəне аспалы шегендеу скобаларда ыстықтай жəне суықтай шегендеу. Қазандықтардың күрделі жəне дəлме-дəл тораптары мен бөлшектерін белгілеу. Түрлі қалыңдықтағы жайма болаттан жасалған цилиндрлер мен конустарды ию. Қазандық болатының жиектерін басуға жəне дəнекерлеуге қиыстыру. Құрастыруға түсетін күрделі тораптар мен бөлшектердің жарамдылығын айқындау. Қазандықтар мен аппараттардың герметикалығын қысымда сынау. Қазандықтар мен механизмдердің орнатудан алдын тұғырларын тексеру. Жоғары қысымдағы қазандықтарда барлық құбыр қою жұмыстарын орындау. Білуге тиіс: жоғары қысымдағы күрделі қазандықтар мен жылу алмастыратын аппараттардың құрылымы мен конструкциясы, күрделі құрылымды қазандықтарда құбырларды орнатудың барлық тəсілдерінің кезектілігі, күрделі құрылымды қазандықтарды құрастырудың, сынау жəне тапсырудың техникалық шарттары, металды қыздырғанда, дəнекерлегенде жəне түзеткенде бұзылуының себептері, жылу техникасының негіздері, күрделі ұңғыларды белгілеу тəсілдері, бақылау-өлшеу аспаптарының номенклатурасы, қызметі жəне реттеу тəсілдері, қазандықтардың, реакторлардың, жылу алмастырғыштар мен аппараттардың гидравликалық, бу жəне ауа сынама тəсілдері. Жұмыс үлгілері. 1) Күрделі қазандықтар арматурасы-қазандықта монтаждау, демонтаждау; 2) Сферикалық газгольдер түптері, үштіктер мен компрессорлар-құрастыру; 3) Жылу алмастырғыш аппараттардың иректемелері-станокта көп қабатты толтыру; 4) Ауа жылытқыш иректемелері – жасау жəне құрастыру; 5) От құбыр қазандықтары – түбі бар жəне от камерасымен корпустарды құрастыру; 6) Бу қыздырғыштардың ілмектері мен құбырлары – орнату жəне біліктеу; 7) Түтін камераларының, төбелердің торлары жəне паровоздың от қораптарының қабырғалары – ию, қиыстыру, орнату; 8) Жылжымалы жəне табанды байланыстар мен паровоздың циркуляциялық құбырлары – бөлшектеу, құрастыру; 9) Қазандық агрегаттарының негізгі құбырлары – орнату жəне біліктеу; 10) Циклондар – жасау жəне құрастыру; 11) Қазандықтарға арналған экономайзерлер – құрастыру. 264. Қазандықшы 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Күрделі жəне бірегей қазандықтар мен қазандық агрегаттарын, аппараттарды, бақылау-өлшеу аспаптарын, жоғары қысымдағы арматура пульттерін жасау, құрастыру, монтаждау жəне жөндеу. Жоғары қысым жағдайында жұмыс істейтін күрделі, бірегей жəне тəжірибелік қазандықтарды, күрделі құрылымдағы жылу алмастыру аппараттарын техникалық шарттарға сəйкес сынау жəне тапсыру. Қазандық күрделі автоматикасын монтаждау, реттеу жəне тапсыру, күрделі жəне қуатты қазандықтар мен қазандық агрегаттардың орнатардан алдын тұғырларын тексеру. Агрегаттарды, тораптар мен арматураның орнатардан алдын орнату координаттарын айқындау. Қазандықтар мен механизмдерді тексеру жəне сынау кезіндегі ақаулықтарын айқындау. Білуге тиіс: жоғары қысымдағы күрделі қазандықтардың, қазандық агрегаттары мен жылу алмастыру аппараттарының құрылымы мен конструкциясы, күрделі қазандықтардың, аппараттардың, өлшеу аспаптары мен пульттерді монтаждау, реттеу жəне сынаудың технологиялық кезектілігі мен технологиялық шарттары, қазандықтар мен қазандық агрегаттардың жиынтығын гидравликалық, бу жəне ауа сынамалаудың ықтимал тəсілдері, жылу техникасы мен механика негіздері, қазандықтар мен қазандық агрегаттарын құрастыруда, монтаждау жəне сынауда қолданылатын айлабұйымдар мен құрылғылардың үлгілері. Жұмыс үлгілері 1) Қазандық арматурасы - қоректендіру автоматикасын реттеу; 2) Тəжірибелік қазандықтар-корпусты құрастыру жəне қаптауды монтаждау; 3) Тəжірибелік қазандық агрегаттары – құбыр жүйесін жасау жəне орнату, түпкілікті құрастыру, гидравликалық сынау, монтаждау жəне тапсыру; 4) Газ, шаң ауа құбыржолдарға, тұндырғыштарға, бойлерлер мен басқа да сферикалық жəне конусты түптері бар көлемді бұйымдарға арналған линзалық жəне сегіз қырлы жəне үлгілік бөлшектердің компенсаторлары – жасау жəне құрастыру; 5) Жоғары қысымдағы резервуарлар – құрастыру; 6) Жылыту қазандықтары мен қазандық агрегаттарының құрылымы – жану автоматикасын монтаждау жəне реттеу. Суықтай қалыптау жабдықтарының баптаушысы 265. Суықтай қалыптау жабдықтарының баптаушысы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды суықтай қалыптауға арналған 1 МН-ге дейінгі күшті эксцентрикті, фрикциялық жəне қосиінді сығымдағыштарды, сондайақ қарапайым жəне орташа күрделіктегі 1-ден жоғары 3 МН-ге дейінгі күшпен істейтін сығымдағыштарды баптау. Бір соққылы суықтай отырғызатын, гайка өткізетін, шегелік жəне əмбебап иетін автоматтар мен тығыздағыштарды, тойтарма шеге, бұрандалар, бұрандалы шегелер жəне басқа да бұйымдарды шығаратын автоматтарды баптау. Кесетін станоктарды, тығыздағыш қайшыларды, дірілмен кесетін қайшыларды жəне басқа да қайшыларды баптау. Кесетін қарапайым жəне тесетін қалыптарды құрастыру, бөлшектеу, орнату жəне баптау жəне бапталғаннан кейін сынамалау. Лактайтын машина конвейерлерінің жылдамдығын реттеу. Қалыптардың жұмысқа жарамдылығын айқындау. Қызмет көрсетілетін учаскенің штампылаушыларына нұсқаунама жүргізу. Жабдықты ағымдағы жөндеуге қатысу. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтар мен қолданылатын қалыптар мен айлабұйымдардың құрылымы мен баптау ережесі, тығыздағыштар мен автоматтарды баптау жолдары мен қалыптарды орнату тəсілдері, жасалатын бұйымға қойылатын техникалық талаптар, бақылау-өлшеу аспабының, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдардың қызметі мен қолдану шарттары, салқындататын жəне майлайтын материалдарды пайдалану ережесі, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері. 266. Суықтай қалыптау жабдықтарының баптаушысы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды суықтай қалыптауға арналған 1-ден жоғары 3 МН-ге дейінгі эксцентрикті, фрикциялық жəне қосиінді сығымдағыштарды, сондай-ақ қарапайым жəне орташа күрделіктегі 3-тен жоғары 10 МН-ге дейінгі күшпен істейтін сығымдағыштарды баптау. Екі соққылы суықтай отырғызатын, гайка өткізетін, шегелік жəне əмбебап иетін автоматтар мен тығыздағыштарды, тойтарма шеге, бұрандалар, бұрандалы шегелер жəне басқа да цилиндр қалпағы бар, мұрты бар қалпақты немесе төрт бұрышты қалпағы бар бұйымдарды шығаратын автоматтарды баптау. Орташа күрделіктегі кесетін, соратын жəне иетін қалыптарды құрастыру, бөлшектеу, орнату жəне баптау жəне бапталғаннан кейін сынамалау. Лактайтын машина конвейерлерінің жылдамдығын реттеу. Түрлі кескіндегі металдан жасалған түрлі күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды суықтай қалыптауға арналған автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтарды баптау. Желілердің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Бағдарламалық басқарылатын өнеркəсіптік манипуляторлардың (роботтардың) қапсырғыштарын баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылымы мен кинематикалық тəсімдері, автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтардың өзара əрекеті, қолданылатын қалыптардың, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, үлгілік өнеркəсіптік манипуляторлардың құрылымы, манипуляторлардың жұмысқа қабілеттілігін жəне позициялау дəлдігін тексеру ережесі, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері. 267. Суықтай қалыптау жабдықтарының баптаушысы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды қалыптауға арналған 3-тен жоғары 10 МН-ге дейінгі эксцентрикті, фрикциялық жəне қосиінді сығымдағыштарды, сондай-ақ қарапайым жəне орташа күрделіктегі 10 МН-нен асатын күшпен істейтін сығымдағыштарды баптау. Көп соққылы суықтай отырғызатын жəне гайка өткізетін бағдарламалық басқарылатын автоматтарды баптау. Күрделі бұйымдарды отырғызатын көп позициялы, құрама, калибрлік суықтай отырғызатын автоматтарды баптау. Металл дайындамалардан жасалған бөлшектерді соруға арналған арнайы гидравликалық тығыздағыштарды баптау. Кесетін, соратын, өткізетін, қалыптайтын, құрама жəне иетін күрделі қалыптарды құрастыру, бөлшектеу жəне баптау жəне бапталғаннан кейін сынамалау. Калибрлейтін, түзу, ұшы бар жəне созғылайтын станоктар мен стандарды баптау. Түрлі кескіндегі металдан жасалған жай жəне орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды суықтай қалыптауға арналған автоматты, жартылай автоматты желілер мен бағдарламалық басқарылатын тығыздағыш автоматтарды баптау. Бөлшектерді сынап өңдеу жəне оларды ТББ-ға тапсыру. Бағдарламалық басқарылатын өнеркəсіптік манипуляторлардың жекелеген тораптарын баптау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың конструкциясы, дəлдігін тексеру тəсілдері мен құрылымы, қызмет көрсетілетін тығыздағыштар мен автоматтарды баптау жолдары, ықтимал қалыптар мен айлабұйымдардың құрылымы мен орнату тəсілдері, қызмет көрсетілетін тығыздағыштарға қойылатын техникалық талаптар, жөнделетін қалыптардың құрылымдық ерекшеліктері, қызмет көрсетілетін жабдықтардың принципиалды электр тəсімдері, түрлі өнеркəсіптік манипуляторлардың құрылымы, автоматты бақылау құралдары мен желіге қосу тəсімдерінің жұмыс істеу қағидаты. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 268. Суықтай қалыптау жабдықтарының баптаушысы 6-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды қалыптауға арналған 10 МН-нен жоғары эксценртикті, фрикциялық жəне қосиінді сығымдағыштарды баптау. Жылжымалы құрамның дөңгелектерін тығыздауға арналған тығыздағыштарды баптау. Кесетін, қалыптайтын жəне құрама күрделі қалыптарды құрастыру, бөлшектеу жəне баптау жəне бапталғаннан кейін сынамалау. Күрделі бұйымдарды отырғызатын көп позициялы, құрама, калибрлік суықтай отырғызатын автоматтарды баптау. Түрлі кескіндегі металдан жасалған күрделі бөлшектер мен бұйымдарды суықтай қалыптауға арналған автоматты, жартылай автоматты желілер мен бағдарламалық басқарылатын тығыздағыш автоматтарды баптау. Бағдарламалық жүйелердің күрделі тораптары мен құрылғыларын бөлшектеу, реттеу жəне құрастыру. Қымбат бағалы металлдар мен қатайтылған рұқсат шегімен қорытпалардан жасалған бөлшектерді қалыптауға арналған тығыздағыштарды баптау. Бағдарламалық басқарылатын манипуляторларды баптау жəне реттеу. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылымы, дəлдігін тексеру тəсілдері мен орналасуы, қызмет көрсетілетін тығыздағыштарды баптау жолдары мен тəсілдері, қызмет көрсетілетін тығыздағыштарда жасалатын бөлшектерге қойылатын техникалық талаптар, автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш аппараттардың кинематикалық тəсімдері, жабдықты баптау, жөндеу жəне монтаждау тəсілдері. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Суықтай қалыптау жабдықтарының автоматты жəне жартылай автоматты желілерінің операторы 269. Суықтай қалыптау жабдықтарының автоматты жəне жартылай автоматты желілерінің операторы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Автоматты, жартылай автоматты желілер мен басқару пультті тығыздағыш автоматта түрлі кескінді металлдан жасалған орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды кесу жəне қалыптау. Орама жұмысын реттеу. Тығыздағышқа таспа жіберу жəне толтыру. Дүкендер мен бункерлерге дайындамалар мен бөлшектерді қалау жəне толтыру. Бөлшектерді конвейерге, транспортерге жəне басқа да механизмдерге ілу. Бөлшектерді контейнерлер мен штабельдерден шешу жəне қалау. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтардың жұмыс істеу қағидаты, таспаларды тығыздағыштарға жіберу жəне толтыру, дайындамалар мен бөлшектерді дүкендерге, контейнерлерге, штабельдерге толтыру жəне қалау ережесі, бөлшектер мен бұйымдарды ілу жəне шешу ережесі. Жұмыс үлгілері. Қалыптау: 1) Кузов қаптау қысқаштары; 2) Əйнек көтергіш корпустары; 3) Кронштейндер; 4) Жапсырмалар; 5) Қапсырмалар; 6) Тыстары; 7) Шайбалар. 270. Суықтай қалыптау жабдықтарының автоматты жəне жартылай автоматты желілерінің операторы 3-разряд

17

www.egemen.kz

8 наурыз 2013 жыл

Жұмыс сипаттамасы. Автоматты, жартылай автоматты желілер мен басқару пультті тығыздағыш автоматта түрлі кескінді металлдан жасалған орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды кесу жəне қалыптау процесін жүргізу. Орташа күрделіктегі бөлшектердің қалыптарын орнату жəне шешу. Майлау жəне салқындату жүйесінің жұмысын қадағалау. Жұмыс процесінде көлік құралдары элементтерін реттеу. Бөлшектерді үлгілер, шаблондар жəне арнайы бақылау-өлшеу аспаптары бойынша жасау сапасын тексеру. Жоғарылау білікті оператордың басқаруымен автоматты жəне жартылай автоматты желілерде түсті металдан жəне олардың қорытпаларынан жасалған дайындамаларын, бөлшектері мен жапсарларын кесу. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтардың құрылымы, орташа күрделіктегі бақылау-өлшеу аспабын қызметі мен пайдалану шарттары, қалыптарды орнату жəне шешу жолдары, қалыптау материалдарының негізгі механикалық қасиеттері, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері, майлайтын жəне салқындататын сұйықтықтардың қызметі мен қасиеті. Жұмыс үлгілері. Қалыптау: 1) Бампер тістері; 2) Шар тіректердің, бітегіштер мен фаралардың қаптары; 3) Есік жалғамалары; 4) Картер түптері; 5) Май тығыздағыштар; 6) Кузов күшейткіштер. 271. Суықтай қалыптау жабдықтарының автоматты жəне жартылай автоматты желілерінің операторы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Автоматты, жартылай автоматты желілерде жəне тығыздағыш автоматтарда, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын, пультпен басқарылатын автоматтарда түрлі кескіндегі металлдан жасалған күрделі бөлшектерді, бұйымдарды кесу жəне қалыптау процесін жүргізу. Күрделі бөлшектердің қалыптарын орнату жəне шешу жəне аспапты ауыстыру. Жұмыс процесінде қажеттігіне қарай көлік құралдары элементтерін ауыстыру. Желілердің, тығыздағыш автоматтардың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Жұмыс процесінде қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. Қызмет көрсетілетін жабдықты ағымдағы жөндеуге қатысу, автоматты, жартылай автоматты желілерде жəне тығыздағыш, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын автоматтарда түсті металдардан жəне олардың қорытпаларынан жасалған дайындамаларды, бөлшектер мен құймаларды кесу. Білуге тиіс: автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтардың құрылысы, жабдықтардың принципиалды тəсімдері мен өзара əрекетесуі жəне оларды жұмыс процесінде баптау ережесі, қалыптарды орнату жəне шешу ережесі, арнайы əмбебап бақылау-өлшеу аспаптары мен айлабұйымдардың құрылысы, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлері. Жұмыс үлгілері. Қалыптау: 1) Радиаторлардың бачоктары мен торлары; 2) Бензобактар; 3) Шашқыштар; 4) Лонжерондар; 5) Аспап панельдері; 6) Багажник едендері; 7) Əйнек көтергіштердің роликтері; 8) Капоттар мен багажниктердің күшейткіштері. 272. Суықтай қалыптау жабдықтарының автоматты жəне жартылай автоматты желілерінің операторы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Автоматты, жартылай автоматты желілерде жəне тығыздағыш автоматтарда, оның ішінде бағдарламалық басқарылатын, пультпен басқарылатын автоматтарда түрлі кескіндегі металдан жасалған күрделі бөлшектерді, бұйымдарды кесу жəне қалыптау процесін жүргізу. Күрделі бөлшектердің қалыптарын орнату жəне шешу. Жұмыс процесінде қызмет көрсетілетін жабдықты баптау. Жабдықтың жұмысындағы ақаулықтарды анықтау жəне жою. Білуге тиіс: автоматты, жартылай автоматты желілер мен тығыздағыш автоматтардың құрылысы, қалыптардың рұқсат етілген шегі, қалыптанатын материалдардың механикалық қасиеттері, қызмет көрсетілетін жабдықты баптау ережесі, түрлі күрделіктегі қалыптар мен айлабұйымдардың құрылысы жəне орнату тəсілдері, бөлшектерді жасауға қойылатын техникалық талаптар. Жұмыс үлгілері. Қалыптау: 1) Жақтаулары; 2) Ішкі жəне сыртқы есіктері; 3) Дөңгелек дискілері; 4) Капоттар, багажниктер; 5) Алдыңғы, артқы қанаттары; 6) Шатырлары; 7) Цилиндр блоктың қалпағы; 8) Кузов едендері; 9) Көлденең бөлшектері; 10) Аспалы рычагтар; 11) Тежегіш қалқаншалары. Қолмен түзетуші 273. Қолмен түзетуші 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қарапайым ұсақ бөлшектерді суықтай жəне қызған күйі аспаптың көмегімен қолмен түзету. Ұзындығы 1 м шекті саңылауы 2 мм-ден асатын жай бөлшектерді плитада қол балғалары арқылы түзету. Алюминийден жəне болат шыбықтардан жасалған үлгілік кескіндерді сызғыш, бұрыштық жəне шаблон бойынша түзету. Жоғарылау білікті түзетушінің басқаруымен жайма жəне шыбықты металдан жасалған ірі бөлшектерді түзету. Білуге тиіс: түрлі сұрыпты металлды жəне жай бұйымдарды түзетудің негізгі жолдары мен тəсілдері, түзету кезінде білінетін металдың қасиеттері, кеңінен таралған қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарын қызметі мен пайдалану шарттары. Жұмыс үлгілері. 1) Косынкалар, шайбалар – түзету; 2) Планкалар, төсемдер, фланецтер - түзету; 3) Тегіс жəне цилиндр ыдыс - эмальдеуге дейін түзету; 4) Айыр түтіктері – түзету. 274. Қолмен түзетуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Илемделген жəне басқа металдан жасалған құйылған, қалыпталған бөлшектер мен бұйымдарды суықтай жəне қызған күйі шаблон, бұрыштық жəне сызғыш бойынша қолмен плитада түзету. Ұзындығы 1м шекті саңылауы 2 мм-ден асатын жай бөлшектерді плитада қол балғалары арқылы түзету. Білуге тиіс: орташа күрделіктегі жайма, жолақты жəне кескінді металлды жəне қалыпталған бұйымдарды қолмен плитада түзетудің түрлі жолдары мен тəсілдері, түзетілген металды түзетудің жəне қалаудың технологиялық кезектілігі, анағұрлым кеңірек тараған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, құймаларды қыздыру жəне түзету ережесі мен режимдері. Жұмыс үлгілері. 1) Ұзындығы 500 мм-ге дейінгі білікшелер - түзету; 2) Тегіс түптер - түзету; 3) Егеулердің, рашпиль мен надфиль дайындамалары күйдіргеннен кейін түзету; 4) Шатырлар мен қораптар – түзету; 5) Түрлі аяқ педальдар – түзету; 6) Ыдыс – термоөңдегеннен кейін түзету; 7) Сальник пружиналары (корпусты) – түзету; 8) Диаметрі 20 мм-ге дейінгі түтіктер – түзету; 9) Түсті металдардан жəне қорытпалардан жасалған құбырлар мен шыбықтар – түзету; 10) Штангенциркуль штангілері – түзету. 275. Қолмен түзетуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жайма жəне кескінді металдан жасалған орташа күрделіктегі суықтай жəне қыздырылған күйінде плитада бақылау сызғышы бойынша ұзындығы 1 м рұқсат етілген 1 мм-ге дейінгі саңылауы бар қалыпталған бөлшектерді қолмен түзету. Ыстыққа төзімді болаттан, титан жəне магний қорытпалардан жасалған өңделген қарапайым бөлшектерді түзету. Күрделі үлгілік қорытпалар құймаларының жекелеген бөліктерін қыздыру жəне түзету. Қозғалтқыштың жəне машинаның су, май жəне отын жүйесі құбыржолдарын жəне жаншылған жерлерін түзету. Гофрланған бөлшектер мен бұйымдарды түзету. Пружиналарды суықтай жəне қыздырылған күйінде түзету. Білуге тиіс: түзету режимі, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, металл құрылымының қыздырған жəне суыған кезіндегі қасиеті мен өзгеру сипаты, металлдың созылғанда жəне игенде білінетін физикалық жəне механикалық қасиеті. Жұмыс үлгілері. 1) Ұзындығы 500 мм-ден асатын білікшелер – түзету; 2) Қозғалтқыштардың тарату біліктері – түзету; 3) Пианино жəне рояльдардың металл бөлшектері – оларды жасауға арналған сымдарды түзету; 4) Мойындарының диаметрі 500 мм-ге дейін дəнекер сферикалық түптер – түзету; 5) Ротор турбогенераторларының, қозғалтқыштардың соратын жəне шығаратын келте құбырлары мен құбыржолдары коллекторларының катушкалары – түзету; 6) Асхана пышақтары – термоөңдегеннен кейін түзету; 7) Магний плиталар – түзету; 8) Тоңазытқыш, компрессор клапандарының пружиналары – түзету; 9) Рамкалар - əйнек пен плитаның өлшемі бойынша түзету; 10) Бойлап бөлетін машинаның тіректері – түзету; 11) Ұзындығы 5 м-ге дейінгі құбырлар – түзету; 12) Қыздырылған шпиндельдер – түзету. 276. Қолмен түзетуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Суықтай қалыпталған күрделі бөлшектер мен тораптарды, үлкен жаймаларды, түрлі құбырлар мен құймаларды қыздырылған жəне суықтай күйде, ыстыққа төзімді болаттан жасалған сұрыптық металл мен бөлшектерді, титан жəне магний қорытпаларды сызғыш жəне калибр бойынша тексере отырып плитада термоөңдегеннен кейін жəне дейін, сондай-ақ жұқа жаймалық болаттан жасалған күрделі қалыпталған бөлшектерді сферикалық бетіне жеткізе отырып қолмен түзету. Бөлшектерді түзету жəне қыздыру режимін орнату. Термиялық өңделген күрделі бөлшектерді түзету. Білуге тиіс: түрлі металлдарды қолмен плитада жəне түзу жабдықта түзетудің жолдары мен тəсілдері, айлабұйымдарда күрделі дəнекерленген кешендер мен құрылымдарды шаблондарды пайдалана отырып жəне сызба бойынша түзету тəсілдері, бөлшектердің сферикалық бетінің ақаулары жəне оларды түзетудің жолдары, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, түрлі түзетуге арналған қыздыру температурасы. Жұмыс үлгілері. 1) Мойындары 500 мм-ден асатын сферикалық дəнекерленген түптер – түзету; 2) Дəнекер құрылымдар – түзету; 3) Рессорлық жаймалар – түзету; 4) Екі жəне одан да көп бөліктерден тұратын дəнекерленген лонжерондар – түзету; 5) Ірі көлемді фюзеляжды қаптау – дəнекерлегеннен кейін түзету; 6) Фюзеляж панельдері, қанаттары, қауырсындары – түзету; 7) Кескінді қанат панельдері – дəнекерлегеннен кейін түзету; 8) Созбалар – түзету; 9) Ұзындығы 5 м-ден асатын құбырлар – түзету; 10) Тоңазытқыш шкафтар - түзету. 277. Қолмен түзетуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Ыстыққа төзімді болаттан, титан жəне магний қорытпаларынан жасалған ірі көлемді жəне тəжірибелік бөлшектер мен тораптардың стапельдерін қыздырылған күйі жəне суықтай плитада, түзу жабдықта немесе шаблон бойынша қолмен түзету. Күрделі металл дəнекер құрылымдарды түзету жəне бақылау. Білуге тиіс: ірі көлемді бөлшектер мен тораптарды плитада жəне түзу жабдықта түзету технологиясының ерекшеліктері, қолданылатын айлабұйымдардың, жарақтар мен бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының құрылымы, металл технологиясы негіздері, рұқсат шегі мен отырғызу, жасалатын бұйымдардың қызметі мен олардың жұмыс істеу шарттары. Жұмыс үлгілері. 1) Фюзелаж, қанаттарының каркастары – термоөңдегеннен кейін түзету; 2) Көлемі 3...3,5 м жəне қалыңдығы 1,5...8 мм нервюр жиынтығы қанаттарының панельдері – дəнекерлегеннен кейін түзету; 3) Көлемі 1,5...3 м жəне қалыңдығы 1,5...4 мм стрингер жиынтығы қанаттарының панельдері – дəнекерлегеннен кейін түзету; 4) Түрлі қалыңдықтағы кескіндер, науалар – термоөңдегеннен кейін түзету. Кескіндеуші 278. Кескіндеуші 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 0,45 мм-ге дейінгі көміртекті болаттан, түсті металлдардан жəне қорытпалардан жасалған жолақтарды, таспаларды жəне жаймаларды жəне қарапайым кескінді бұйымдарды бапталған арнайы кескіндейтін станоктар мен біліктерде кескіндеу. Кескінделген дайындамаларды штабельге таңбалау жəне қалау. Кескіндеуші роликтер мен бағыттарды орнату. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылысы туралы негізгі мəліметтер, өңделетін металдың атауы жəне таңбалануы, кеңінен таралған қарапайым айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары. 279. Кескіндеуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 0,45 мм-ден жоғары көміртекті болаттан, түсті металдардан жəне қорытпалардан жасалған жолақтарды, таспаларды жəне жаймаларды жəне қарапайым кескінді бұйымдарды бапталған арнайы кескіндейтін станоктар мен біліктерде кескіндеу. Білуге тиіс: үлгілік кескіндегіш станоктардың жұмыс принципі, кеңінен таралған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, орындалатын жұмыс шегінде өңделетін металдың негізгі механикалық қасиеттері. 280. Кескіндеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жүк жəне жеңіл автомобиль дөңгелектерінің дəнекерленген жиектерін, жеңіл автомобиль терезелерінің тіреулерін жəне басқа да орташа күрделіктегі кескінді бұйымдарды үлгілік арнайы кескіндегіш станоктарда кескіндеу. Станокты баптау. Білуге тиіс: кескіндегіш үлгілік станоктардың құрылымы мен жұмыс істеу қағидаты, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы, өңделетін материалдардың негізгі қасиеттері. 281. Кескіндеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Жел рамаларын, капоттар мен жел рамаларының ілмектерін, автомобиль капоттарының жиектерін жəне да басқа күрделі кескіндегі бұйымдарды түрлі құрылымдағы арнайы кескіндегіш станоктарда кескіндеу. Станоктарды жұмыс істеу процесінде баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі кескіндегіш станоктардың құрылымы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, арнайы айлабұйымдардың құрылысы, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары. Металды қайшымен жəне сығымдағышпен кесуші 282. Металды қайшымен жəне сығымдағышпен кесуші 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 3 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған қарапайым дайындамалар мен бөлшектерді бапталған сығымдағышпен, сығымдағыш қайшылармен, гильотинді қайшылармен тірек, шаблон жəне белгі бойынша берілген мөлшерлерді жəне шектерді сақтай отырып тік сызықпен кесу. Жоғарылау білікті кесушінің басшылығымен қалыңдығы 3 мм-ден асатын жайма металдан жасалған тік сызықты контур жəне түрлі кесілетін түрлі маркалы сұрыптық металл бөлшектерін кесу. Металды қолмен қайшымен кесу. Түрлі металл емес материалдардан (мата, картон, гетинакс жəне т.б.) жасалған дайындамалар мен бөлшектерді тік сызықты кесу. Металлды қайшыға қолмен немесе рольганг бойынша жіберу. Металды кескеннен кейін жинау, оны көрсетілген жерге тасымалдау жəне сұрыптары мен маркалары бойынша қалау. Сығымдағыштар мен қайшыларды майлау. Көтергіш-көлік механизмдерін басқару. Білуге тиіс: сығымдағыш жəне қайшылардың жұмыс істеу қағидаты, қайшымен металл кесу жолдары, пышақ жəне тіректерді орнату жəне бекіту ережесі, бақылау-өлшеу аспаптары мен кеңінен

таралған айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, жоғарылау білікті кесушінің жұмысындағы шартты дабыл қаққыштар, жүк қарпитын жəне жүк көтеретін механизмдердің жұмыс қағидаты, жүктерді ілмектеу, көтеру жəне жылжыту негіздері. Жұмыс үлгілері 1) Баллонның мойындары – кесу; 2) Дөңгелек, төрт бұрышты жəне алты қырлы кесілетін сұрыптық металлдан жасалған дайындама – шыбықтан немесе штангіден бұрыш бойынша жəне ықтимал кесу; 3) Рентген торларына арналған тұтас металлды растр дайындамалары – кесу; 4) Жаймадан жасалған жапсырмалар, косынкалар, планкалар мен басқа да бөлшектер – белгілеу бойынша тік сызықты кесу; 5) Егеулер жəне рашпильдер – эксцентрикті сығымдағыштарда тіс пайда болғаннан кейін жəне дейін кесу; 6) Айыр мүйіздері – ұштарын кесу; 7) Түтіктер – кесу. 283. Металды қайшымен жəне сығымдағышпен кесуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 3 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған дайындамалар мен орташа күрделіктегі бөлшектерді, қалыңдығы 3-тен жоғары 16 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған қарапайым жəне орташа күрделіктегі дайындамалар мен бөлшектерді, 20 кв. см-ге дейінгі кесілетін берілген бұрышта түрлі маркадағы сұрыптық металдан жасалған дайындамалар мен бөлшектерді бапталған сығымдағышпен, сығымдағыш қайшылармен, гильотинді қайшылармен тірек, шаблон жəне белгі бойынша берілген мөлшерлерді жəне шектерді сақтай отырып тік сызықпен кесу. Қалыңдығы 16 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған қарапайым жəне орташа күрделіктегі дайындамалар мен бөлшектерді қисық сызықты кесу. Жоғарылау білікті кесушінің басшылығымен қалыңдығы 16 мм-ден асатын жайма металдан жасалған тік сызықты контур бөлшектерін кесу, түсті металлдар мен қорытпалардан жасалған жаймаларды, жолақтар мен таспаларды гильотинді жəне көп дискілі қайшылармен кесу. Металл емес түрлі материалдардан (мата, картон, гетинакс жəне т.б.) жасалған дайындамалар мен бөлшектерді қисық сызықты кесу. Қарапайым жəне орташа күрделіктегі бөлшектерді белгілеу. Сығымдағыштарды, сығымдағыш қайшыларды жəне гильотинді қайшыларды жұмыс процесінде баптау. Білуге тиіс: үлгілік сығымдағыштарды жəне сығымдағыш қайшылардың құрылымы, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, дайындамалар мен бөлшектерді кесу шектері. Жұмыс үлгілері. 1) 20 кв. см-ге дейін көлденең қималы түрлі маркадағы кескінді металлдан жасалған ұзындығы 4 м-ге дейінгі бөлшектер – берілген бұрыш бойынша кесу; 2) Жаймадан жасалған қисық сызықты контур бөлшектері – белгілеу жəне кесу; 3) Резервуарлардың дөңгелек, жартылай дөңгелек жəне эллипс тəрізді түптері мен қақпақтары – белгілеу жəне кесу; 4) Трансформаторлы жəне сұрыпты болаттан жасалған қалыптар мен сығымдағыштарға арналған дайындамалар – бұрыштықпен тірек жəне сызғыш бойынша кесу; 5) Штангалар, баллондар дайындамалары мен автомобиль дөңгелектері – кесу; 6) Қалыңдығы 0,1…0,7 мм жайма болаттан жасалған металл ыдыс дайындамалары – кесу; 7) Алюминий негіздегі қорытпалардан жасалған жаймалар – жолақтарды бекітілген шекте кесу; 8) Рельсті бекітпелер – сығымдағышпен кесу; 9) Қимасы 50х50 кв. мм-ге дейінгі кескінді бұрыштықтар – кесу; 10) № 10 үлгілік өлшемге дейін швеллерлер мен зет тəрізді болат – бұрыштықпен белгілеп кесу; 11) Диаметрі 120 мм-ге дейінгі дөңгелек қималы штангілер – кесу. 284. Металды қайшымен жəне сығымдағышпен кесуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 3 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған дайындамалар мен күрделі бөлшектерді, қалыңдығы 3-тен жоғары 16 мм-ге дейінгі жайма металдан жасалған күрделі дайындамалар мен бөлшектерді, қалыңдығы 16 мм-ден жоғары жайма металдан жасалған қарапайым жəне орташа күрделіктегі дайындамалар мен бөлшектерді, 20 кв. см-ден жоғары кесілетін берілген бұрышта түрлі маркадағы сұрыптық металдан жасалған дайындамалар мен бөлшектерді бапталған сығымдағышпен, сығымдағыш қайшылармен, гильотинді қайшылармен тірек, шаблон жəне белгі бойынша берілген мөлшерлерді жəне шектерді сақтай отырып тік сызықпен кесу. Қалыңдығы 16 мм-ге дейінгі жайма металлдан жасалған күрделі дайындамалар мен бөлшектерді жəне 16 мм-ден асатын қалыңдықтағы қарапайым жəне орташа күрделіктегі қисық сызықты кесу. Түсті металдар мен қорытпалардан жасалған жаймаларды, жолақтар мен таспаларды гильотинді жəне көп дискілі қайшымен кесу. Түсті металдар мен қорытпалардан жасалған ротапринт пен фольга жаймаларын кесу. Капсюль өндірісі бұйымдарына арналған дайындама металын дискілі немесе рычаг қайшымен кесу. Қалыңдығы 100 мм-ге дейін ірі кескінді металды ыстықтай жəне суықтай сығымдағышпен жəне түрлі құрылымдағы сығымдағыш қайшымен кесу. Қажетті аспапты пайдалана отырып жайма дайындамалары мен бөлшектерді сызба бойынша белгілеу. Пышақтарын ауыстыру жəне дайындаманың берілген өлшеміне қарай тіректі реттеу. Жұмыс барысында кезеңімен дайындамалар мен бөлшектердің кесу сапасын тексеру. Барлық жүйедегі сығымдағыштарды, сығымдағыш қайшылар мен дірілмен істейтін қайшыларды баптау. Түрлі кескіндегі жəне маркадағы металлдарды сығымдағышта өлшемімен сындыру. Абградмашинада металл бүршіктерін кесу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі сығымдағыштардың, дірілмен істейтін қайшылардың, рычагты, дискілі, гильотинді жəне сығымдағыш қайшылардың құрылымы мен жұмыс істеу қағидаты, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, жайма металлын белгілеу жəне оңтайлы пішу ережесі мен əдістері, рұқсат шегі жүйесі, қолданылатын металлдың маркалары, талшық бағыттарын ескере отырып иленетін металды пішу ережесі. Жұмыс үлгілері. 1) Айналымдар, иірімдер, циклондар – белгілеу жəне жаймадан жасалған əшекейлі кесу; 2) 20 кв. см.– дан қиялай кесетін түрлі маркадағы кескінді металлдан жасалған 4 м-ге дейін ұзындықтағы бөлшектер – берілген бұрышпен кесу; 3) Көміртекті жəне төмен колегирленген болаттан жасалған бөлшектер – дискілі қайшымен кесу; 4) Перфорациялы станоктарға арналған жаймалы қаңылтыр – пішу, кесу; 5) Сферикалық нысан бұйымдарына болат дайындамалар – пішу картасы бойынша кесу; 6) Үрмелі аспаптар иіндері – белгілеу жəне кесу; 7) Ұзындығы 4 м-ге дейін түрлі ендегі жолақтар – тірек бойынша қайшымен кесу; 8) Кескінді қимасы 50х50-ден жоғары 100х100 кв. мм-ге дейінгі бұрыштықтар – кесу; 9) Фаскалар – СКС-25 сындыратын станоктар жəне гильотинді қайшымен шешу; 10) Фланецтер – сығымдағышпен сындыру; 11) №10-нан жоғары №18-ге дейін үлгі өлшемдегі швеллерлер мен зетотəріздес болат – бұрыштықпен белгі бойынша кесу. 285. Металды қайшымен жəне сығымдағышпен кесуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Қалыңдығы 16 мм-ден жоғары жайма металлдан жасалған күрделі бөлшектерді тірек, шаблон жəне белгі бойынша сығымдағыштармен, сығымдағыш қайшылар жəне гильотинді қайшылармен тік сызықпен кесу. Қалыңдығы 100 мм-ден асатын ірі кескінді металды ыстықтай жəне суықтай сығымдағышпен жəне түрлі құрылымдағы сығымдағыш қайшымен кесу. Түрлі кескіндегі дискілі қайшымен жоғары қоспаланған болаттан жəне қымбат бағалы металдан жəне оның қорытпаларынан жасалған жолақтар мен рулондарды кесу. Қисық сызықты кескіндегі жайма металл жиектерін кесу. Сызғыштарды, бұрыштықтарды, циркульдерді, шаблондарды, үлгілер мен қажетті бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалана отырып сызба бойынша бөлшектерді белгілеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі сығымдағыштардың, сығымдағыш қайшылардың жəне дірілмен істейтін қайшылардың кинематикалық тəсімдері мен құрылымдары, пышақ жарамдылығының шекті деңгейі, қалыптарды баптау ережесі жəне жұмыс барысында баптау, Механизация құралдарының құрылымдары, арнайы жəне əмбебап айлабұйымдардың құрылымдары. Жұмыс үлгілері. 1) Бульдолық жəне бұрыштық кескіндегі арқалықтар – берілген биіктікке дейін ұзындық бойынша кесу; 2) Түрлі маркадағы жəне кесетін кескінді металдан жасалған 4 м-ден жоғары ұзындықтағы бөлшектер – берілген бұрышпен кесу; 3) Арнайы қорытпалардан жасалған бөлшектер – дискілі қайшылармен кесу; 4) Ротор сымдарының бөлшектері мен гидрогенератор жабындар- дайындамаларды кесу; 5) Рессорларға арналған дайындамалар – кесу; 6) Қозғалтқыш иінді валының дайындамалары – кесу; 7) Металл құрылымдағы дайындамалар – кесу; 8) Жартылай вагондардың қалыпталған жаймалары мен кузов тіректері – сығымдағыш қайшымен кесу; 9) Ұзындығы 4 м-ден жоғары түрлі ендегі жолақтар – тірек бойынша қайшымен кесу; 10) №18 –ден асатын үлгілік өлшемдегі швеллерлер мен зетотəріздес болат – бұрыш белгілері бойынша кесу. Арамен, қол арамен жəне станокпен кесуші 286. Арамен, қол арамен жəне станокпен кесуші 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі кескіндегі жəне қималы сұрыптық металдан жасалған қалыңдығы немесе диаметрі 100-ден 200 мм-ге дейінгі түрлі үлгідегі дайындамаларын жəне қалыңдығы немесе диаметрі 50-ден асатын 100 мм-ге дейінгі жоғары қоспаланған, тотқа төзімді, ыстыққа төзімді, тез кесетін болат пен аустенитті сыныптағы болаттан, баяу балқитын металлдар мен қорытпалардан жасалған дайындамаларды пакетпен немесе даналап, сондай-ақ таспен жəне құбырмен түрлі үлгідегі бапталған кесу, токарлық-револьверлік жəне көлденең фрезерлі станоктарда, пышақпен жəне арамен кесу. Графит құрамды электродты дайындамалар мен бұйымдарды белгілеу жəне кесу. Кірісті, шыңдалмалар мен құймаларды перпендикулярлы, бұрышпен жəне параллельді кесу, Капсюльді бұйымдарға арналған дайындамаларды кесу. Қарындаштарға арналған ниппельдерді станокта кесу жəне дайындау. Түрлі металл емес– фибраны, гетинакс, текстолит, асбоцемент тақта, оқшаулау таспасы, целлулоид, пластмасса, шыны тақтайша жəне т.б. материалдарды даяр белгі бойынша кесу жəне жасау. Кескінді металдан жасалған орташа күрделіктегі дайындамалардағы бөлшектерді түзу сызықты белгілеу. Илем құбырларын, бұрыштықтарын станокта абразивті дөңгелекпен тірек жəне белгі бойынша кесу. Білуге тиіс: бір үлгілік қызмет көрсетілетін станоктардың құрылғысы, қызмет көрсетілетін станоктардың маңызды бөлшектерінің атаулары мен қызметі, өңделетін материалдардың атауы мен таңбалануы, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары, араларды орнату жəне қайрау ережесі, бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі мен пайдалану шарттары, қоспаланған жəне көп қоспаланған болатты кесу режимі. 287. Арамен, қол арамен жəне станокпен кесуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі кескіндегі жəне қималы сұрыптық металдан жасалған қалыңдығы немесе диаметрі 200 мм-ден асатын түрлі үлгідегі дайындамаларын жəне қалыңдығы немесе диаметрі 100 мм-ден асатын жоғары қоспаланған, тотқа төзімді, ыстыққа төзімді, тез кесетін болат пен аустенитті сыныптағы болаттан, баяу балқитын металдар мен қорытпалардан жасалған дайындамаларды пакетпен немесе даналап, сондай-ақ пластмассадан жасалған рулонды материалдан түрлі үлгідегі кесу, токарлық-револьверлік жəне көлденең фрезерлі станоктарда, пышақпен жəне арамен кесу. Түзу кесетін станоктарда металлды түзету жəне кесу. Станоктарды баптау. Кескінді металдан жасалған күрделі бөлшектерді сызба бойынша белгілеу. Білуге тиіс: кесетін, токарлық-револьверлік, көлденең фрезерлік жəне басқа да түрлі үлгідегі станоктардың құрылысы, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы, өңделетін металлды өңдеу сипатына жəне түрлі маркаларына қатысты қатты қорытпалардан жасалған пышағы бар аспапты болаттан жасалған араларды қайрау жəне орнату ережесі, қоспаланған жəне көп қоспаланған болатты кесу режимі. Кузовтарды тегістеуші 288. Кузовтарды тегістеуші 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Тегістеуге арналған аспаптың көмегімен жүк автомобильдері кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын жəне жеңіл автомобильдер кузовтарының көрінбейтін бөлшектері мен тораптарын сырлауға тегістеу. Жүк автомобильдерінің тораптарын, есіктерін саңылаулары мен жанасатын жерлерін қиыстыру. Жеңіл автомобиль кузовтарының бөлшектері мен тораптарын балқытуға дайындау. Кузовтың ішкі жəне балқытылған орындарын дəнекерлеп тазарту. Ойықтар мен кузовтардың ауытқуларын оның жалпылама геометриялық формалары мен параметрлерін қалпына келтіру кезінде жою. Кузовтың зақымданған бөлшектерін ауыстыра отырып немесе кузовтың дайындалған бөлшектерінен немесе жайма металлдан жасалған жөндеу үстемелерін қалпына келтірілетін бөлшектердің қалыбын сақтай отырып пайдалану жолымен жөндеу. Білуге тиіс: жүк автомобильдері кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын жəне жеңіл автомобильдер кузовтарының көрінбейтін бөлшектері мен тораптарын сырлауға тегістеу технологиясы мен əдістері, балқытуға кузовтың бөлшектері мен тораптарын дайындау ережесі, ақаулықтарды түзету тəсілдері, түзетуге арналған аспаптың жұмыс істеу қағидаты, дəнекерленетін бөлшектердегі ішкі жанасулар мен деформацияның пайда болу себептері, олардың алдын алу шаралары мен оларды жоюдың тəсілдері, түзету кезінде білінетін металдың қасиеті. 289. Кузовтарды тегістеуші 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Тегістеуге арналған аспаптың көмегімен жəне қалайы-қорғасын дəнекерлер, мастика, паста жəне полиэфирлі жəне эпоксидті тығындарды пайдалана отырып, жеңіл автомобильдер мен жоғары сыныпты автобустардан басқа, автомобильдер мен автобустардың кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын жəне жеңіл автомобильдер кузовтарының көрінбейтін бөлшектері мен тораптарын сырлауға тегістеу. Кузовтың дəнекерленетін жерлерінің бетін қалайылауға дайындау. Кузовтардың бөлшектері мен тораптарын қалайылау жəне балқыту. Автомобиль есіктерінің ойықтарын өңдеу, есіктерін ойықтар бойынша ілмектеу жəне қиыстыру. Автомобиль кузовының белдеме жолағын теңестіру. Кузов бөлшектері мен тораптарының бетіндегі ақауларды анықтау. Автомобиль кузовтарының бөлшектері мен тораптарын оларды түзете отырып қалпына келтіріп жөндеу. Білуге тиіс: автомобиль жəне автобус кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын түзетудің технологиясы мен əдістері, ақаулықтарды анықтау жəне түзету тəсілдері, қыздыру аспаптары мен газ жанарғыларын түзетуге арналған аспаптың құрылысы жəне жұмыс процесінде реттеу ережесі, кузов бөлшектері мен тораптарын балқыту жəне қалайылау тəсілдері, тегістеу пасталарының, дəнекерлерінің, пластмассаларының қасиеті, маркалары, қалпына келтіріп жөндеу тəсілдері. 290. Кузовтарды тегістеуші 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Тегістеуге арналған аспаптың көмегімен жəне қалайы-қорғасын дəнекерлер, пасталарды пайдалана отырып, жеңіл жəне жүк автомобильдерінің, сондай-ақ жеңіл автомобильдер мен жоғары сыныпты автобустардың тəжірибелік, көрмелік үлгілері кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын сырлау үшін тегістеу.Шаблон бойынша тексере отырып бетін айнадай етіп тегістеу. Автомобиль бөлшектері мен тораптарын түзету кезінде технологиялық жолдарды жəне олардың кезектілігін таңдау. Білуге тиіс: жеңіл жəне жүк автомобильдерінің, сондай-ақ жеңіл автомобильдер мен жоғары сыныпты автобустардың тəжірибелік, көрмелік үлгілері кузовтарының қаптау бөлшектері мен тораптарын сырлау үшін тегістеу технологиясы мен түзету əдістері, бетін тегістеу тəсілдері, түзетуге арналған аспапты баптау ережесі, түзетуге арналған шаблондарды белгілеу жəне жасау. Токарлық сығатын станоктардың токары 291. Токарлық сығатын станоктардың токары 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі сору тереңдіктегі диаметрі 300 мм-ге дейінгі, диаметрінің жартысына дейін сору тереңдігі 300-ден асатын 400 мм-ге дейінгі диаметрдегі дюралюминийден, латуньнен жəне аз қоспаланған болаттан жасалған, сору тереңдігі диаметрінің жартысына дейінгі жəне түрлі диаметрдегі тотқа төзімді болаттан жəне түрлі сору тереңдіктегі алюминийден жасалған 12-14 квалитеттер бойынша шектегі қарапайым бөлшектер мен бұйымдарды конфигурациясы бойынша сығатын токарлық станоктарда жасау. Қаңылтырдан жасалған бұйымдарды сығу. Бөлшектер мен бұйымдарды сыққаннан кейін үшкірлеу, кесу, дөңгелету, қайрау жəне басқа токарлық өңдеу. Білуге тиіс: үлгілік сығатын токарлық станоктардың жұмыс істеу қағидаты, кеңінен таралған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне кесетін аспаптардың қызметі жəне пайдалану шарттары, өңделетін бұйымдарға қойылатын техникалық талаптар, кедір-бұдырлықтың шегі жəне отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі, металды токарлық өңдеу негіздері. Жұмыс үлгілері. 1) Бактар, шелектер – жартылай дөңгелек дөңес жерлерді сығу; 2) Қарапайым конфигурациялы қалпақтар, жиектер – сығу; 3) Төбе желдеткіштеріне арналған сақиналар мен қақпақтар – жасау; 4) Бортты сақиналар –сығу; 5) Ауа клапаны корпустары мен қақпақтары – сығу; 6) Диаметрі 300 мм-ге дейінгі центрифугалы конус бөлшектердің беті – сығу; 7) Тежегіш басқаруға арналған болат фланецтер – сығу. 292. Токарлық сығатын станоктардың токары 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі сору тереңдіктегі диаметрі 300 мм-ден 400 мм-ге дейінгі, диаметрінің жартысына дейін сору тереңдігі 400-ден асатын диаметрдегі дюралюминийден, латуньнен жəне аз қоспаланған болаттан жасалған, сору тереңдігі диаметрінің жартысына дейінгі жəне түрлі

диаметрдегі; диаметрдің жартысынан асатын сору тереңдігі 300 мм-ге дейінгі, түрлі сору тереңдігінің диаметрі 300-ден асатын 400 мм-ге дейінгі диаметрдегі тотқа төзімді болаттан жасалған; тотқа төзімді болаттан жəне түрлі сору тереңдіктегі алюминийден жасалған; баяу балқитын жəне бағалы металдардың қатты қорытпаларынан жəне түрлі диаметрдегі жəне түрлі сору тереңдіктегі қорытпалардан жасалған 8-11 квалитеттер бойынша шектегі орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды конфигурациясы бойынша сығатын токарлық станоктарда жасау. Қарапайым жəне бөлшектенетін патрондарды пайдаланып, аспапты қолмен бере отырып сығу станоктарында бұйымдардың сферикалық, коникалық жəне цилиндрлі бетін сығу. Станоктарды баптау. Білуге тиіс: түрлі токарлық сығатын станоктардың құрылысы, жұмыс істеу қағидаты мен баптау ережесі, кеңінен таралған əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне кесетін аспаптардың құрылысы, кесетін аспапты қайрау жəне орнату ережесі, сорған кездегі қара жəне түсті металлдың негізгі қасиеттері, патрондар жасауға арналған өңделетін металлдар мен ағаштың қасиеттері, кедір-бұдырлықтың шекі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері. 1) Металл ойыншықтар – сығу; 2) Бос бұйымдар - ролик жəне белгілегіш арқылы бұрандаларды басу; 3) Қалпақтар мен қақпақтар – алдын ала басу, күйдіру, түпкілікті басу; 4) Үлкен көлемді шылапшындардың, шайғыштар, кастрюльдердің корпустары – басу; 5) Шасси бұрыштарының ағымшалары, сым шабақтарға арналған ағымшалар, алюминий штуцерлері, роликті қораптар, карбюратор сақиналары – терең сора отырып басу; 6) Белгі фонарьларының шағылдырғыштары – сығу; 7) Диаметрі 300 мм-ден асатын центрифугалы конусты бөлшектердің беттері – сығу; 8) Қаймақ құйғыштар, сүт құйғыштар, кофе қайнатқыш, уылдырық салғыш – мойындарын сығу, туралау жəне бұрау; 9) Пеш футлярлары – жартылай дөңгелек дөңестерін сығу; 10) Түрлі диаметрдегі шарлар – сығу. 293. Токарлық сығатын станоктардың токары 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі сору тереңдіктегі диаметрі 300 мм-ден 400 мм-ге дейінгі, диаметрінің жартысына дейін сору тереңдігі 400-ден асатын диаметрдегі дюралюминийден, латуньнен жəне аз қоспаланған болаттан жасалған, сору тереңдігі диаметрінің жартысынан асатын жəне түрлі диаметрдегі; түрлі сору тереңдігінің диаметрі 400 мм-ден асатын диаметрдегі тотқа төзімді болаттан жасалған; тотқа төзімді болаттан жəне түрлі сору тереңдіктегі алюминийден жасалған; баяу балқитын жəне бағалы металлдардың қатты қорытпаларынан жəне түрлі диаметрдегі жəне түрлі сору тереңдіктегі қорытпалардан жасалған 8-10 квалитеттер бойынша шектегі орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды конфигурациясы бойынша сығатын токарлық станоктарда жасау. Бөлшектенетін патрондарды пайдаланып, күрделі контурларды сығу жөніндегі тəжірибелік жəне экспериментальды жұмыстарды орындау. Жаңа бұйым үлгілерін сығуға арналған күрделі ағаш патрондарды жасау. Түрлі материалдардан жасалған жұқа қабырғалы бөлшектерді қолмен сығу. Диаметрі 1200 мм-ге дейін бөлшектері мен бұйымдарды жартылай автоматты жəне автоматты станоктарда, бағдарламалық басқарылатын станоктарда жасау. Станоктарды баптау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі токарлық сығатын жəне дөңгелетіп кеңейтетін станоктардың құрылысы, кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі мен олардың дəлдігін тексеру ережесі, əмбебап жəне арнайы айлабұйымдардың, бақылау-өлшеу жəне кесетін аспаптардың құрылысы, токарлық сығатын жұмыстарға арналған патрондардың құрылымы мен жасау тəсілдері, арнайы жиектер мен айлабұйымдарды бақылау ережесі, дайындамалар мен бөлшектерді орнату жəне тексеру тəсілдері, созғандағы металлдың негізгі қасиеттері, орындалатын жұмыстың шегінде металлды кесу теориясының негіздері, қарапайым жəне арнайы аспаптың термоөңдеу жəне жеткізу ережесі, металлды термиялық өңдеу түрлері мен қызметі, кедір-бұдырлықтың шекі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесі. Жұмыс үлгілері. 1) Конусты су құйғыштар, түбі жазық шыны аяқтар, айдайтын аппараттар мен олардың баяу балқитын жəне құнды металлдан жасалған жүйелері – күйдіре отырып сығу; 2) Дөңгелектерге арналған дискілер – сығу; 3) Қымбат бағалы жəне түсті металдан жасалған зергерлік əшекей бұйымдар – жасау; 4) Ішкі жəне сыртқы сфералық катодтар – сығу; 5) Саксафондар мен кларнеттердің қалпақтары – сығу жұмыстары, терең сору жəне қатайту; 6) Түпкі манжеттер – бортигін кесіп сығу; 7) Ернеушелер – сығу; 8) Арнайы кесетін ағыншалар – сығу; 9) Кіретін келте құбырлар – сығу; 10) Опа салғыштар, арақ жəне ликер құятын рюмкалар, вазалар жəне зергерлік бұйымдар – сығу; 11) Қоныштар, белгі беру аспаптары қонышының, құбырлардың, горндар, қалпақшалардың қақпақтары – терең сору, қатайту, тегістеу; 12) Қоректендіру қабырғаларының қаттылығы, саусақ тəрізді тигльдердің қақпақтары – сығу; 13) Рефлекторлар мен прожектор рамалары – сығу; 14) Диффузор тыстары – сығу; 15) Түрлі өлшемдегі жəне құрылымдағы самауырлар, шампан шараптарын салқындатуға арналған шелектер – сығу; 16) Оркестр тəрелкелері – сығу жұмыстары, қатайту, тегістеу; 17) Қымбат бағалы металлдар мен қорытпалардан жасалған тиглдар-күйдіріп сығу; 18) Екі жағы да ашық құбырлар – тереңдігі бойынша бұрандаларды сығу; 19) Шам түпшелері – бұранда жолағы бойынша сығу; 20) Гофрлы икемді шлангілер – бұранда жолағы бойынша сығу; 21) Шпангоуттар – сығу. 294. Токарлық сығатын станоктардың токары 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі сору тереңдіктегі дюралюминийден, латуньнен жəне аз қоспаланған болаттан жасалған, баяу балқитын жəне бағалы металлдардың қатты қорытпаларынан жəне түрлі диаметрдегі жəне түрлі сору тереңдіктегі қорытпалардан жасалған 5-8 квалитеттер бойынша шектегі орташа күрделіктегі бөлшектер мен бұйымдарды конфигурациясы бойынша сығатын токарлық станоктарда жасау. Күрделі нысандағы бөлшектерді сығу жəне бөлшектерді ротациялық сору жөніндегі экспериментальды жəне тəжірибелік жұмыстарды орындау. Ротациялық сору кезінде өтпелерді өз бетінше есептеу. Терең соратын жəне дөңгелентудің кіші радиусты бөлшектерін сығуға арналған айлабұйым жасау. 1200 мм-ден асатын диаметрдегі жартылай автоматты жəне автоматты станоктарда, бағдарламалық басқарылатын станоктарда бөлшектер мен бұйымдар жасау. Білуге тиіс: сығатын токарлық жəне дөңгелетіп кеңейтетін станоктардың кинематикалық тəсімдері мен баптау ережесі, өңдеудің технологиялық кезектілігін айқындау əдістері, бөлшектердің геометриясы мен ротациялық сору процесін өңдеу параметрлеріне əсері, пайдаланатын аспаптардың, айлабұйымдардың, жиектер мен басқа арнайы жарақтардың барлық түрлерін жасау жəне пайдалану əдістері, бағалы металлдар мен олардың қорытпаларымен жұмыс істеу ережесі, автоматикалық реттеу аспаптарын баптау ережесі. Жұмыс үлгілері. 1) Ампулалар, колбалар- тығындарды мойнына қиыстырып жəне тегістеп сығу; 2) Катод ұстағыштар – токарлық өңдеп сығу; 3) Тұзақтар, анодтар – сығу; 4) Платина мен алтыннан жасалған микротиглдар мен олардың қақпақтары-сығу; 5) Айналма қабықшалары – жасау; 6) Валторналар, тубалар, саксафондар, тромбондар, жеке жоғары сапалы үрмелі музыкалық аспаптардың қоныштары мен буындары – сығу жұмыстары, акустикалық деректерін қатайтып, сақтап тегістеу; 7) Терең соратын жəне саусақ тəріздес тиглдар – термиялық өңдеп сығу; 8) Баяу балқитын жəне бағалы металдан жасалған сферикалық түпті шыны аяқтар – күйдіріп сығу. Нақыштаушы 295. Нақыштаушы 1-разряд Жұмыс сипаттамасы. Бұйымдарды сынау үшін дайындық жұмыстарын орындау; бұйымды суға толтыру, тығындарға төсемдерді таңдау. Сынау кезінде тығындар үшін арасына салатын төсем жасау. Жоғарырақ білікті нақыштаушының басшылығымен тойтарманың сыртқы жіктері мен бастарын қолмен немесе пневматикалық балғамен нақыштау. Білуге тиіс: пневматикалық балғалардың құрылысы туралы негізгі мəліметтер, өңделетін материалдардың атауы мен таңбалануы, кеңінен таратылған қарапайым айлабұйымдардың қызметі мен пайдалану шарттары. Жұмыс үлгілері 1) Тығындар – төсем таңдау; 2) Көлемді секциялар, цистерналар-суға толтыру, бор ерітіндісін дайындау жəне олардың жіктерін майлау; бұйымдарға нығыздалған ауа үрлеу. 296. Нақыштаушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. 300 кПа (3 атм)-ға дейінгі қысымда істейтін ыдыстар мен аппараттарда тойтармалардың сыртқы жіктері мен бастарын қолмен немесе пневматикалық балғамен нақыштау. Бұйымның жіктерінің тығыздығын сынау жəне нақыштауды сынау кезінде анықталған ақаулықтарды жою. Ажыратылған жаймалар мен бөлшектерді нақыштауда жіктерінің жиектерін кесу. Білуге тиіс: пневматикалық балғаның құрылысы мен жұмыс істеу қағидаты, жиектерін нақыштауға жəне кесуге арналған кеңінен таратылған əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының қызметі жəне пайдалану шарттары, нақыштау тəсілдері мен жолдары. Жұмыс үлгілері. 1) Қалыңдығы 6 мм-ге дейінгі жаймадан жасалған сұйықтықты құюға арналған сыйымдылықтар – тойтармаларының жіктері мен бастарын нақыштау; 2) Бекітпелер – орнату; 3) Қазандықтар мен резервуарлар – тойтармалардың жіктері мен бастарын нақыштау; 4) Тойтарма бекіткіштер, құрылымдағы фланецтер – нақыштау; 5) Диаметрі 75 мм-ге дейінгі штуцерлер мен құбырлар – жиектеу жəне нақыштау. 297. Нақыштаушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. 300 кПа-дан (3 атм-нан асатын 8 атм-ға дейін) жоғары 800 кПа-ға дейінгі қысымда істейтін ыдыстар мен аппараттарда тойтармалардың сыртқы жіктері мен бастарын қолмен немесе пневматикалық балғамен нақыштау. Қол жетпейтін жерлерді нақыштауды орындау. Тойтарылған жаймалар мен бұйымдарды нақыштағанда жіктерінің жиектерін кесу. Нақыштауды сынау кезінде ақаулықтарды анықтау жəне жою. Аспаптар мен айлабұйымдарды баптау жəне реттеу. Цистерналарды, бөлікшелерді сумен 150 кПА-ға дейінгі (1,5 атм) қысымда жəне 30 кПА-ға дейінгі (0,3 атм) қысымдағы ауамен толтырып сынау. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі пневматикалық аппараттар мен балғаның құрылысы мен жұмыс істеу қағидатын, тойтарма болаттың механикалық қасиеттерін, пневматикалық аспаптың дұрыс жұмыс істеуіне арналған ауа желісіне берілетін қысымды, нақыштағаннан кейін жіктерді қабылдаудың техникалық шарттары, жіктерді сынау тəсілдері, əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы. Жұмыс үлгілері. 1) Қалыңдығы 6 мм-ден асатын жаймадан жасалған сұйықтықты құюға арналған сыйымдықтар – тойтармалардың жіктері мен бастарын нақыштау; 2) Сығымдалған ауамен сыналатын бірікпелердегі тойтармалар- нақыштау; 3) Көрінбейтін жəне жартылай көрінетін тойтарма шегелер – қысыммен бастарын нақыштау; 4) Иллюминаторлар, қақпақтар, қондырмалар – нақыштау; 5) Сыртқы жəне ішкі жіктерінің жиектері – нақыштау; 6) Сыртқы қаптама жəне палубасы бойынша жапсырма жаймалар-нақыштау; 7) Сыртқы жəне палубаның қабы – нақыштау; 8) Диаметрі 75-тен асатын 150 мм-ге дейінгі құбырларды нақыштау. 298. Нақыштаушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. 800 кПа–дан (8 атм-нан асатын 12 атм-ға дейін) жоғары 1200 кПа-ға дейінгі қысымда істейтін ыдыстар мен аппараттарда жəне корпустық құрылымдарда тойтармалардың барлық жіктері мен бастарын қолмен немесе пневматикалық балғамен нақыштау. Нақыштау сығымдағышында жазық жəне көлемді нақыштау. Бұйымдарды сынау жəне тапсыру анықталған нақыштардың ақаулықтарын сынау. Цистерналарды, бөлікшелерді сумен 150 кПА –ден жоғары (1,5 атм) қысымда жəне 30 кПА-ға дейінгі (0,3 атм) қысымдағы ауамен толтырып сынау. Білуге тиіс: пневматикалық аппараттар мен нақыштайтын сығымдағыштардың құрылысы мен кинематикалық тəсімдері, бұйымдарды сынау тəсілдері мен жіктерді қабылдаудың техникалық шарттары, кемелердің бөліктерінің өткізгіштігіне қойылатын талаптар, алюминий қорытпаларды нақыштаудың техникалық шарттары, əмбебап айлабұйымдар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысы, пневматикалық аспаптарды майлау жүйесі. Жұмыс үлгілері. 1) Клинкетті есіктер - өткізгіштігін сынау; 2) Көрінетін жəне жартылай көрінетін тойтармалар, сыртқы жəне ішкі жіктерінің жиектері – нақыштау; 3) Гидротурбиналардың қалақтары – шаблонмен диаметральді белдік бойынша кесу; 4) Алюминий қорытпалардан жасалған цистерналар, резервуарлар мен бактар, отындық жəне майлайтын материалдар-нақыштау жəне герметикалығын сынау; 5) Жоғары қысымда істейтін жіктер – нақыштау; 6) Диаметрі 150 мм-ден асатын штуцерлер мен құбырлар – нақыштау жəне жиектеу. 299. Нақыштаушы 5-разряд Жұмыс сипаттамасы. 1,2 мПа–дан (12 атм) жоғары қысымда істейтін ыдыстар мен аппараттарда жəне кеме корпустарының бөліктерінде жіктерді қолмен немесе пневматикалық аппаратпен нақыштау. Жоғары қысымда істейтін бұйымдарды сынғаннан кейін нақыштаудың ақаулықтарын жою. Білуге тиіс: пневматикалық аспаптар мен сығымдағыштардың құрылысы, биметалды жəне қоспаланған болатты нақыштаудың техникалық шарттары, түрлі тəсілдермен жіктер мен тойтармаларды аса тығыз нақыштау, нақыштауда қолданылатын аспаптардың барлық түрлері, өткізгіштігін сынағанда пайдаланылатын бақылау-өлшеу құралдардың құрылысы. Жұмыс үлгілері. 1) Жайма металдан жасалған түрлі құрылымдар – жіктерді жиектері бойынша нақыштау; 2) Түп аралық бөліктер, шахталар, жималар – нақыштау жəне өткізгіштігін сынау. Штампылаушы 300. Штампылаушы 2-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі кескіндегі металдан жəне металл емес материалдардан жасалған қарапайым жəне орташа күрделіктегі бөлшектерді текстолит, фольга, слюда, гетинакс жəне басқа да бапталған эксцентрикті, фрикционды жəне қисық тиекті сығымдағыштарда 3 МН-ге (300 тс) дейінгі күшпен қарапайым жəне күрделі кесетін, соратын, иетін жəне қалыптайтын қалыптарды пайдалана отырып суықтай қалыптау. Қаңылтырдың, сіңдірілген матаның, фибра мен целлулоидтың қалдықтарынан жасалған бұйымдарды қалыптау. Түсті жəне бағалы металдар мен қорытпалардан жасалған құймаларды кесу. Жасалған бөлшектерді үлгі немесе шаблон бойынша тексеру. Сығымдағыш механизмдерін басқару жəне оны майлау. Қалыпты жəне ауыстыратын аспапты орнатуға қатысу. Жоғарырақ білікті штампылаушының басшылығымен бөлшектерді қуаттырақ сығымдағыштарда қалыптау. Білуге тиіс: бір үлгілік сығымдағыштардың құрылысын, қалыптарды орнату жəне шешу жолдарын, орындалатын жұмыс шегінде қалыпталатын материалдардың негізгі механикалық қасиетін, бақылау-өлшеу аспаптардың қызметі мен пайдалану шарттарын, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесін. Жұмыс үлгілері. 1) Газ баллондарға арналған башмақтар – дайындамаларды кесу жəне таңбалау; 2) Бушондар – кесу жəне қалыптау; 3) Диаметрі 100 мм-ге дейін ұзындығы 1500 мм-ге дейін иінді жəне тарату біліктері – құйылманы кесу; 4) Гайкалар, бұрандамалар, тойтармалар, планкалар, төсемдер – кесу, қалыптау; 5) Жаймалы болаттан жасалған металл ыдыстың бөлшектері – қалыптау; 6) Жайма металдан жасалған жапсырмалы құлыптың бөлшектері – кесу, ию, қалыптау; 7) Радиоқұрам бөлшектері – төсемдер, шайбалар, планкалар, гайкалар, жапырақтары – қалыптау; 8) Дискілер – жолақтан кесу, паздар мен саңылауларды кесу; 9) Браслет доғалары – кесу; 10) Бұйымдардың ауыздары –түзету; 11) Жеребелер – кесу, ию; 12) Кабельді ілмелердің дайындамалары – бұрыштарын кесу; 13) Кесетін дайындамалар – кейіннен июге фигуралы бұрыштарды кесу;

(Жалғасы 18-бетте).


18

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 13 – 17-беттерде). 14) Кабельді ілмелердің құлыптары – кесу, ию; 15) Көзсіз ине – ілмекті (тістерін) ию; 16) Қаптық инелер – қалыптау; 17) Металл ойыншықтар – бөлшектерін кесу, ию, қалыптау; 18) Гайка кілттер – кесу, ауыздарын қалыптау; 19) Желдеткіш иіндері – дайындамаларды кесу; 20) Корпусты сақиналар (жиектер), рычагтар, жүгіртпелері, шайбалар, төсемдер, платина жəне сағат көпіршелері дайындамалары – кесу; 21) Түрлі қалпақтар, қақпақтар, құбырлар – қалыптау; 22) Болат ыдыс корпустары – дайындамаларды кесу; 23) Желдеткіш айқаспалары – саңылауларды тесу; 24) Кронштейндер – ию; 25) Балық аулайтын ілмектер, кеңсе түйрегіштері – сақинаның радиусын ию; 26) Жеңіл автомобиль дөңгелектерінің жиектері – сығу; 27) Бензобак қоршаулары – қалыптау; 28) Ілмектер – дайындаманы кесу; 29) Сүзгіге арналған планкалар – қалыптау; 30) Планкалар, бұрыштықтар – саңылаулардың ою, тірек бойынша бөлшектерді орналастыра отырып бір пуансонды қалыптарда бұрыштарды кесу; 31) Ілмелер, қамыттар, қапсырмалар, планкалар - құрама қалыптарда қалыптау; 32) Кабель ілмелер – табаншаларды ию; 33) Газ плиталардың түптері жəне қалқаншалары – қалыптау; 34) Жолақтар – доғал саңылауларды тесу; 35) Желдеткіш құбырларына арналған резиналық төсемдер – бір уақытта саңылауларын тесіп контурын қалыптау; 36) Түрлі пластиналар мен төсемдер – қалыптау; 37) Рельс төсемдері – саңылауларын қалыптау (тесу); 38) Қысқаштарды, тістеуіктерді шыңдау – құйманы кесу; 39) Алюминийден жəне тотқа төзімді болаттан жасалған асханалық аспаптар – кесу, қалыптау; 40) Жіңішке жəне жалпақ сарапты рельстер – саңылау тесу; 41) Ыдыстың болат ұстағыштары – кесу, ию; 42) Газ баллон ұстағыштары – ию; 43) Электр машиналарына арналған статорлардың, роторлардың зəкірлердің сегменттері – қалыптау; 44) Ауа сүзгіш торлары – гофрлау; 45) Металл кесетін станоктардың қапсырмалары, дискілері, орамалдары, төсемдері – қалыптау, кесу, ию; 46) Аша түтікшелері – саңылау тесу; 47) Бұрыштықтар, құлақшалар - ию; 48) Зергерлік жəне гетинакс пен текстолиттен жасалған бұйымдардың шайбалары, сегменттері, төсемдері, жапсырмалары жəне басқа да бөлшектері – қатынастар, тесу, кесу; 49) Шарнирлер – кесу, ию. 301. Штампылаушы 3-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі кескіндегі металдан жасалған күрделі бөлшектерді эксцентрикті, фрикционды жəне қисық тиекті сығымдағыштарда 3 МН-ге (300 тс) дейінгі күшпен күрделі құрама, кесетін, соратын, иетін, тазартатын жəне координатты қалыптарды пайдалана отырып суықтай қалыптау. Қарапайым жəне орташа күрделіктегі бөлшектерді 3 МН-ден 10 МН-ге дейінгі (300 тс-дан асатын 1000 тс-ге дейін) күшпен суықтай қалыптау. Түсті металдар мен қорытпалардан жасалған бұйымдарды қалыптау. Өлшеу аспабымен жасалған бөлшектерді тексеру. Жұмсартылған целлулоидтан, органикалық əйнектен, слюдадан, линолеумнен жəне поливинилхлоридті дайындамалардан жасалған бұйымдарды сығымдағыштар мен қалыптарда қалыптау немесе кесу. Қалыпты орнату, шешу жəне аспапты ауыстыру. Сығымдағыш механизмін басқару жəне өз бетінше реттеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі сығымдағыштардың құрылысы мен жұмыс істеу қағидатын, бұйымдардың маркасына жəне талап етілетін бетінің тазалығына байланысты қалыптау тəсілдерін, капсюль өндірісі метал таспалары мен кесілген бөлшектердің өлшемдерін, қалыптарды жəне пайдаланылатын аспапты орнату, шешу жəне бекіту тəсілдерін, саңылау тəріздес сүзгілерді жасауға техникалық шарттарын, бақылау-өлшеу аспаптарының құрылысын, кедір-бұдырлықтың шегі мен отырғызу, квалитеттер мен параметрлер жүйесін. Жұмыс үлгілері. 1) Дəнекер арқалықтар-3 МН-ге дейінгі (300 тс) күшпен гидросығымдағыштарда түзету; 2) Қабақ көтергіштер, тісі бар зондылар – қалыптау; 3) Анкер сағат ашалары – паздарды тесіп кесу; 4) Газ баллонның ернеулері – саңылау тесу; 5) Қорытпалардан жасалған бөлшектер мен қапсырмалар – алдын ала қыздырып ию; 6) Электр вакуумды аспаптардың бөлшектері: анодтар, катодтар, ұстағыштар, цилиндрлер – қалыптау; 7) Баллонның ауа түптері – созу жəне кесу; 8) Газ баллондарға арналған түптер – созу; 9) Қоспалайтын егеуге арналған дайындамалар – сығымдағышпен ию; 10) Дəнекер кассеталарға арналған құлыптар – ию; 11) Белгілер, жетондар – қалыптау; 12) Радиусты инелер – ию; 13) Капсюльді өндірісі бұйымдары (қалпақтар, шыны аяқтар)-саңылауларды кесу, қалыптау, тарту, дəнекерлеу жəне тесу; 14) Сағат қаптар – қалыптау; 15) Желдеткіш иіндері – тарту; 16) Баяу балқитын металдан жасалған контактілер – қалыптау; 17) Сепараторларға арналған конустар – тарту; 18) Конустар, қораптар, цилиндрлер – шаблон бойынша тексеріп ию; 19) Жапсырмалы құлыптың корпусы – тарту; 20) Газ плиталардың корпустары – саңылауларын тарту, кесу, жиектеу жəне планкаларын ию; 21) Жалғасу муфталарының корпустары – қалыптау; 22) Металл кесетін станоктарға арналған астаулар, қаптары, каркастар – қалыптау, ию; 23) Желдеткіш қиыспалары – қалақ тесу жəне ию; 24) Су қаптардың қақпақтары – тарту жəне қалыптау; 25) Мойындарының қақпақтары – сəуле бойынша саңылау тесу; 26) Қақпақтар мен есіктер – тарту жəне қалыптау; 27) Өшіргіш, қабылдау келте құбырларының жаймалары – перфосығымдағышта перфорациялау; 28) Ағынша жаймалары – сəуленің көмегімен өлшемі бойынша саңылауларын тесу; 29) Электр машиналарына арналған статор, ротор, зəкір жаймалары – қалыптау; 30) Табақтар – тарту; 31) Тіс техникалық балғалар – калибрлеу; 32) Монеталар – қалыптау; 33) Сағат көпірлері, платиналар – керндеу, координатты саңылауларды тазарту; 34) Сағат жиектеу – құйманы контур бойынша бір уақытта тазартып кесу; 35) Ауыр автомобиль дөңгелектерінің айналдыру – сығу; 36) Гетинакс жəне шыны текстолитті жұқа жаймада саңылаулар, паздар, терезелер – 0,5 т-ға дейін пневмосығымдағыштарда кесу жəне қалыптау; 37) Аша иіндері – қалыптау; 38) Кабельді ілмелер – таспаны жартылай автоматта бір уақытта саңылау жəне кесім төсеп кескіндеу, ию; 39) Қуыршақ шаналардың табандары, тірегі, арқасы – саңылау ию жəне тесу; 40) Түсті металл мен қорытпалардан жасалған ыдыс – терең тарту; 41) Тотқа төзімді болат пен түсті металдар мен қорытпалардан жасалған асханалық аспаптар – сурет салып қалыптау; 42) Қызыл мыс төсем – жолақтарды қалыптау жəне калибрлеу; 43) Кереует рамалары – бұрышта саңылау тесу; 44) Жалюзьді торлар – саңылауды ресімдеп тесікті қалыптау; 45) Торлар – көп пуансонды қалыпта саңылау тесу; 46) Жиһаз ұстағыштары – қалыптау; 47) Сағат рычагтары – штифтер тарту; 48) Қалдықсыз торшалар – қалыптау; 49) Элемент жүйесінің тіректері – айлабұйымдардағы тікбұрышты түтікшелерде паздарды тесу; 50) Өшіргіш сферасы – тарту; 51) Аша түтіктері – қалыптау; 52) Кереует бөлшектеріне арналған түтікшелер – қалыптау; 53) Бензобак құятын құбырлар – тесу жəне ию; 54) Жұдырықша валиктердің тірек фланецтері мен шайбалары – тесу; 55) Фланецтер – саңылауды бір уақытта тесіп контурын қалыптау; 56) Қамыттар – саңылау ию, тесу; 57) Шынжырлар – автоматта жасау; 58) Сағат циферблаттары – сандарды бедерлеу жəне отырғызу; 59) Гидрогенератор табар тіреу шайбалары – қалыптау; 60) Шайбалар, айылбастар мен басқа бөлшектер – құламалы құрылғыны кезеңімен баптап, таспаны автоматты түрде беретін сығымдағышта қалыптау; 61) Зергерлік бұйымдардың шинкалары мен галеркалары жəне басқа да бөлшектері – қалыптау, кесу. 302. Штампылаушы 4-разряд Жұмыс сипаттамасы. Түрлі кескіндегі металдан жасалған күрделі бөлшектерді эксцентрикті, фрикционды жəне қисық тиекті сығымдағыштарда 3 МН-ден 10 МН-ге дейінгі (300 тс-ден 1000 тс-ге дейінгі) күшпен соратын, қалыптайтын, құрама, кесетін жəне компаунды қалыптарды пайдалана отырып суықтай қалыптау. Ірі қарапайым жəне орташа күрделіктегі бөлшектерді 1000 тс-дан жоғары күшпен суықтай қалыптау. Дайындамалар мен арнайы (магний, титан) қорытпалардың қыздырылған қалыптарда қалыптау, ию жəне тарту. Бөлшектерді роликті жəне валикті сығымдағыштарда, бұрандалы тегістеу жəне илемдеу машиналарымен жапсарлас көп шпиндельді сығымдағыш автоматтарда, жəне револьвер, ілмек, тістеуін жəне білікті қалыптарда суықтай қалыптау. Дорнмен тегістейтін тістеуікті гидравликалық сығымдағышта калибрлеу. Құнды металдар мен олардың қорытпаларынан жасалған күрделі конфигурациялы бөлшектерді автоматты жіберетін қалыпта суықтай қалыптау. Қалыптар мен аспаптарды теңшеу. Сығымдағыш механизмдерін басқару жəне оны өз бетінше реттеу. Білуге тиіс: түрлі үлгідегі сығымдағыштардың құрылысы мен кинематикалық тəсімдерін, металды қалыптауда қолданылатын маркалар мен сұрыптар, ірі бөлшектерді қалыптау жолдары, арнайы, əмбебап жəне бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы, кедір-бұдырлықт