Page 5

4 қыркүйек 2015 жыл

Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуына орай аталып жатқан мемлекеттік шара – киелі шара. Бұл – қазақ ұлтының ұлттық санасын ұйытатын ұлы мүмкіндік. Əлімсақтан бергі мұқым көшпелілердің əлемі мен кеңістігін қамтитын ұлы көшпелілер өркениетінің

(түпнұсқаны əдейі аудармай беріп отырмыз), деген пікірін Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуына орай өткен шаралардың мемлекеттік тұжырымына айналдырып, «Қазақ хандығы – Алтын Орданың заңды мұрагері» деген орыс ғалымдары ұсынып отырған қорытынды пікірді ұлттық ұран етіп, əр шара өтетін алаңның қақпасының маңдайшасына жазып қоюымыз керек. Сонда ғана мақсатқа жетеміз. Айбынымыз бен мысымыз да асқақтайды. Ешкім енді: «Қазақта мемлекет те, шекарада болған емес», деп басынбайды. Керісінше, дүние тарихшылары жоңғар мен моңғол ұлысынан мойнын Қазақ хандығының тарихына бұрып, олардың ғылыми ойы біздің тарихымызға қызмет ететін болады. Сонда, кімді – кім, қай ғасырда, қашанға дейін биледі, қайсы ұлттың шашыранды бектіктерінің басын қосып, мемлекет етті (өз

Мерейтойдыѕ ісшаралары белгілі болды

ұлт рухының мəңгілік асқақ кепілі болар еді. Ұлыс басы – Жошының мавзолейі тұрған алқапта ұлттық, мемлекеттік шаралар өтетін жəне саяхат алаңы болса, уа, шіркін, қазақ тарихы – көрнекі əрі тірі тарихқа айналары кəміл. Сонда Керей мен Жəнібекті, яғни, Қазақ хандығын көзге ілмейтіндер, Шыңғыс хан мен Жошы, Едіге мен Тоқтамыс қалдырған тарихи заттай айғақты жоққа шығара алмай, ішінен күйініп тынар еді-ау!.. Оған тарихи дəлел де, дерек те, заттай айғақ та жеткілікті. Сонау Көк түрік қағанатының бедері білінетін, кейінгі хандар байтақ еткен «Хан ордасы» қорғаны, мыс балқытқан Бас, Орта, Аяққамыр кешені мен Домбауыл дыңы, Жошы мен Алаша хан мавзолейі, Едіге шоқысы, Тоқтамыстың шор терегі, Темірланның тастағы жазуы, «Ақтабан шұбырынды» кезіндегі Бұлантыдағы көк жартасқа:

Берік САДЫР,

«Егемен Қазақстан».

Ўлт ўясы – Ўлытау Киені ќастерлейтін ие бар екенін кґрсетіп келеміз

Тұрсын ЖҰРТБАЙ.

мысы мен бəсі екшелетін тұс. Əлем тарихы мен тарихи тұжырымдарда «соңғы көшпелілер империясы» деп танылған жоңғар хандығы мен «соңғы көшпелі ел» деп есептелген моңғолдардан басқа да «ұлы Жошы ұлысының» – «Алтын Орда» империясының заңды мұрагері – қазақ хандығы бар екендігін дүние тарихына мойындататын аса жауапты əрі ең мүдделі, ең шағымды кезең. Біздің мемлекеттігіміздің бары мен жоғына кесірлі кəдікпен қарайтын, тіпті нақтырақ айтсам, мемлекетіміз болды ма, жоқ па деген күдік тудырып, сан-саққа жүгіртіп табалайтын көршілеріміздің де рухын іштен тындырып, дəмесін мəңгі өшіріп тынатын, керісінше өзіміздің рухымызды асқатата көтеріп, солардың мысын иығынан басатын деңгейге көтерілетін шақ осы. Біз бүгін қазақ мемлекетінің айбыны мен тарихын қалай ұлықтай аламыз, халықаралық қауымдастыққа қандай тұжырым жасата аламыз, міне, ұлтымыздың бүгіні ғана емес, ертеңі де осыған тікелей байланысты. Бұл салтанат – Ұлы Тұранның, Көк түрік қағанатының, озан Оғыздың, кешегі Орталық Азиядағы Қаңлы мемлекеті мен Қараханилер əулетінің, Керулен бойындағы Керей хандығының, Селеңгідегі Жалайыр мемлекетінің, Құлынбердегі Қоңырат ұлысының, Қарақорым мен Тарбағатай арасындағы «ұлы Найман мемлекетінің» (тарихи атауы), Дештіқыпшақ қағанатының, қазір де тұқымдары жайлап отырған Бағылық тауындағы

«Алшын ұлысының», тым берісі, солардың барлығының басын қосқан – «Алтын Орданың» империялық өктем айбыны аспан астын жаңғыртып, Қалқа мен Куликово шайқасының жаңғырығын басып тастауы тиіс ұлы мүмкіндік. Бұл шараның тұсында кешегі ұлы даланы күңіреткен, Кир мен Дарийды, Ескендір Зұлқарнайды, ассириялық Ашшурбанипалды, римдік Юстинанды тітіркендірген, Еуропаға «Құдайдың қамшысын» сермеген – Ишбақайдың, Ширақтың, Тұмардың, Сыпатайдың, Мөденің, Еділдің, Төныкөктің, Күлтегіннің, Білге қағанның, Қадыр ханның, Таян ханның, Тұғырыл ханның, Жошының, Сүбедейдің, Мұқылайдың, Кетбұғаның, «Ел қамын жеген Едігенің» дауысы – жер ортасы Ұлытаудың биігінен жер-көкті жаңғыртып, атой салып тұруы қажет. Сонда ғана Қазақ мемелекеті, Қазақ хандығы – Ұлы Киев Русынан бөлінген – Ресей, Визаннан бөлінген – грек, рим империясы сияқты Шыңғыс хан империясының бүгінге жеткен бір ұлысы, «Жошы ұлысының заңды бір тұтқасы», «Алтын Орданның» мұрагері жəне сол территорияны сақтап қалған бүгінгі бірден-бір тəуелсіз мемлекет ретінде көрінеді жəне көрінуі тиіс! Солай болуы заңды да. Оған қазіргі кездегі Л.Н.Гумилевтен кейінгі көшпелі империялар тарихын адалдықпен зерттеп жүрген белгілі ерлі-зайыпты тарихшылар Р.Ю.Почекаев пен И.Н.Почекаеваның «С ликвидацией Касимовского ханства из всех джучидских государств, возникших после распада Золотой Орды, продолжало существовать лишь Казахское ханство»

5

www.egemen.kz

мүддесіне қарсы болса да), сол ұлы ұлыстың заңды мұрагері кім еді – деген сұрақтарға солардың өздері жауап беретін болады. Мұндай қорытындыға ең бірінші Ресей ғалымдарының келетініне сенімім кəміл. Өйткені, Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуына орай салтанатты шара өткізілетіні жарияланғаннан бері Ресей тарихшылары, соның ішінде саясаткерлер де екіұдай екі тұжырымды ашық талқылауға көшті. Біріншісі: «Алтын

Орданы астанасы Берке сарай Ресейдің жерінде. Демек, Алтын Орданың заңды мұрагері – Ресей», – деп, екінші топтағы ғалымдар: «Алтын Орданың заңды мұрагері жəне ең соңғы тəуелсіз мемлекет – Қазақ хандығы» деп тұжырым жасап, дербес зерттеулер жариялады. Демек, біз соңғы тұжырымды мемлекеттік Ұран деңгейіне жеткізіп, хандықтың салтанатын: «Біз – «Ел қамын жеген Едіге» ұрандап басын қосқан, Алтын Орданың жығылған туын қайта көтеріп, Көк Орданы – Қазақ ордасын құрған мемлекетпіз!» – деген рухта өмір сүруге тиіспіз. Жаратқан иеміздің, Көк Тəңіріміздің өзі жар болып, сəтін келтіріп, соған орай беріп отыр. Ендеше, мұндай қайырылып реті келмейтін мүмкіндікке мəтқапылық жараспайды. Мұның орнына: Қазақ хандығы ту көтерген жер Ұлытау ма, Ырғыз ба, Шу ма, немесе ана бұлақтың басы, мына бұлақтың аяғы деп тулақ тартқандай тартып, ру таратқандай таратып, ұсақтатып жіберсек, онда Қазақ мемлекеттігінің абыройын асырып емес, жасытып тынамыз. Кешегі шаһит кеткен ата-баба рухы да, ертеңгі үрім-бұтақ та мұндай мəтқапылықты кешпейді. Менің ойымша, түптің түбінде Ұлытаудағы Едіге шоқысының басына қазақтың арғы-бергі дəуіріндегі бірлік таңбасы салынған, аспанмен тілдескен асқақ Ұстын (Ескерткіш – тарихта болған айтулы оқиғалар мен өтіп кеткен тұлғаларға қойылатын белгі, ал Ұстын – стела кешегіні бүгінмен жалғастырып, ертеңге ұстаным болатын киелі нысан) орнатып, барлық ұлттық салтанатты рəсімдер тұсында тəжім ететін киелі орынға айналдырсақ,

«Өлсек – көметін көріміз бірге болсын, Тірі қалсақ – шығатын төбеміз бірге болсын!» деп қашап жазылған ант таңбасы, шаһиттер қорымының басындағы қос дың мен əр қорымның мəңгір тасындағы иман таңбалары соған толық кепілдік береді. Осындай айбыны асқақ кең кеңістікке құлаш ұрған мысы басым салтанатты атой ғана – көшпелілер мен қазақ мемлекеттігінің мысын киелендіреді. Ал, ұсақ-түйекпен, кəкір-шүкірмен, күңкіл-шүңкілмен өткізсек, қазақ рухын жат пиғылдың алдында тағы да бір тізелеткеніміз болып табылады. Өйтіп, тулақша тартқылап пұшпақтағанша, жаттың табасына қалып, ызамыз ішімізде қалған күйі – атамай өткеніміз жақсы. Менің ұстанымым – осы! Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуына орай мемлекеттік шараның – Бұланты, Білеуті өзенінің бойындағы 1726 жылғы шайқастың алдындағы ұлт боп ұйысқан қазақ қауымының анттасуы мен шайқас майданында қаза тапқан шаһиттерге арнап ескерткіш орнату рəсімінен басталуы ұлттық сананың намысты ұюын, қазақтың тəуелсіз мемлекетінің рухани бірлігін танытқан нысаналы нышан деп есептеймін. Бұланты өзенінің бойындағы бұл ұстын – бас бостандығын аңсаған қазақтың намыс ұстыны. Жезқазған шаһарындағы – Абылайдың, Жездідегі – Кенесарының, Ұлытаудағы – Асан қайғының ескерткіштері, «Қазақ хандары» тұғыры мен «Хан ордасындағы» ескерткіш ұстындар – «Ұлытау – ұлт ұясы», «Мақсат – Мəңгілік Ел!» деген ұранда өткен халықтық салтанат шаралары мен ғылыми конференцияның рухани тұғыры. Лайым, исі қазақтың тілегі осылай бір мəйекке ұйый берсін деп тілек қосамын. Бұлантыдан басталып, Ұлытауда жалғасын тапқан шарада сөйлеген облыс əкімінен бастап ауыл əкіміне дейінгі, Əнес Сарай, Тоқтар Əубəкіров, Темірғали Көкетай, Қажығали Мұханбетқалиев, Төлеген Бүкіров, Мəди Артығалиев, Сағындық Жауынбаев, Жүрсін Ерман қостаған ғарышкер, жазушы, ғалымдардың тұжырымдары да соған сайды. Бір таңданарлығы жезқазғандық əкімдер – шетінен ақын, ал ақындары – əкім боп

келеді екен. Тарихты өлеңдете таратқанда сөз тізгінін ұстап жүрген үлкен-кішімізді тосылдыра берді. Бұл да сүйінерлік көрініс. Алқалы салтанат барысындағы алқақотан мəжілісте: «Қазақ мемлекеті – Алтын Орда ұлысының құрамындағы хандықтардың ішіндегі тəуелсіз мемлекет құрған бірден-бір ұлт. Сондықтан да, қазақ хандығы – Алтын Орданың заңды мұрагері» – деген ұстаным Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуына орай өтетін мемлекттік салтанатта ресми тұжырым ретінде жарияланса. Ұлттық намысымыз бен мемлекеттігіміздің символы болып табылатын Едіге шоқысының басына тəуелсіздігіміз бен азаттығымыздың нысаналы белгісі, кешегі мен бүгінді келешекке жалғастыратын ортақ ұран болатын ұстын орнатса. Бұланты, Білеуті, Қалмаққырған, Өлкейек, Аңырақай, Сарыбел- Сарбөктер, Ақшəулі-Қоңыршəулі, т.б. сияқты айтулы шайқастар туралы, «Хан ордасы» қорғаны, Кенесарыны ақ киізге отырғызып хан көтерген «Хан төбесі», бар қазақ бірігіп жоңғарға қарсы соғысуға ант берген «Бұлантыдағы таңбалытас» туралы жекежеке дербес деректі фильм түсірсе – деген елдік ұсыныстар айтылды. Ескерілетін ел сөзі осы. Ұлы қазақ даласындағы Жайық, Сыр, Ертіс дариялары өз жерімізден бастау алмайды, ал ұзындығы үш жүз шақырымнан аспайтын, үзіліп-жалғанып, буылтықтанып ағатын жетпіс екі Торғай, алпыс төрт Кеңгір, Бұланты мен Білеуті, Сарысу өзендері, шеңбері мың шақырыммен өлшенетін Бетбақдаланы жəне ондағы қара халықты мал-жанымен қоса сусындатып отыр. Бар қуатын қазақ елінің шөлін басуға арнаған осындай шағын əрі пайдалы өзендер – шын мəніндегі ұлы өзен. Ұлт намысын қорғаған шаһит бабаларымыздың сусынын қандырған Бұланты мен Білеуті де сондай киелі суат. Киеңнен де, киеңді қастерлеген иеңнен де айналдық, ұлт ұясы – Ұлытау! 2027 жылы Бұланты шайқасына 300 жыл толады. Бұл да есте ұстарлық оқиға. –––––––––––––––– Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

Астанадағы Орталық коммуникациялар қызметінде Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойына орай өткізілетін ісшараларға жауапты адамдар қатысқан брифинг өтті. Елордада қыркүйектің 11-13 күндері өтетін Қазақ хандығының 550 жылдығы мерейтойын мерекелеу аясындағы негізгі шараның бірі – «Барыс» мұз сарайында өтетін театрландырылған «Мəңгілік Ел» қойылымы болмақ. Негізі, Қазақ хандығының мерейтойы екі кезеңде, біріншісі – Астанада, ал екіншісі – Таразда өтеді. Қыркүйектің 11-күні Тəуелсіздік сарайында Мемлекет басшысының қатысуымен Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиын болады. Ал түстен кейін Назарбаев Университетте «Мəңгілік Ел» тақырыбында халықаралық ғылыми-тəжірибелік конференция ұйымдастырылмақ. Оған мыңнан астам отандық жəне шетелдік ғалымдар, халықаралық сарапшылар, депутаттар мен ұйымдардың өкілдері қатысады деп күтілуде. Мұнымен қоса, кешқұрым «Барыс» мұз сарайында театрландырылған ауқымды мерекелік қойылым тарту етіледі. Қойылым Қазақ елінің үш мың жылдық тарихы мен қазіргі заманауи келбеті «Тарих толқынында», «Ұлы дала елі», «Қазақ хандығының құрылуы», «Дала ренессансы», «XX ғасыр», «Тəуелсіздік» жəне «Мəңгілік Ел» атты тараулар арқылы сахнадан көрініс таппақ. Əрбір тарауда еліміздің халық болып қалыптасқан, ұлт болып дамыған тарихи кезеңдері əн-күй, жыртерме, хореография секілді əртүрлі жанрлар арқылы қамтылмақ. Белгілі болғандай, 9 қазанда Тараз қаласында жалғасатын екінші кезең аясында – «Қазақ хандығына 550» монументін салтанатты түрде ашу, «Көне Тараз» мұражайын таныстыру, сондайақ, бірқатар мəдени шаралар қамтылады. Елордада өтетін бағдарламада сəнді қолданбалы өнер көрме-жəрмеңкесі,

халық шеберлерінің көрмесі, еліміздің үздік шығармашылық ұжымдарының концерттері де қамтылады. Қазақ хандығының 550 жылдығы аясындағы мəдени шаралардың негізгілерінің бірі – республика аймақтарының қатысуымен «Қазақ Елі» монументі маңындағы алаңда өтетін этноауыл мен бұқаралық серуен болып табылады. «Қазақ Елі» монументі алаңы үш күнге елорда тұрғындары мен қала қонақтары тамашалай алатын үлкен этноауылға айналады. Алаңға елу киіз үй тігіліп, екі үлкен сахна, алтыбақан, спорттық алаңдар, тайқазандар жəне басқа да нысандар орнатылады. Басқосу барысында мерейтойдың жауапты қызметкерлеріне біраз сұрақтар қойылды. Соның бірі Қазақ хандығының 550 жылдығына орай түсіріліп жатқан көр кем фильм туралы болды. Оған Мəдениет жəне спорт министрлігі Мəдениет жəне өнер істері департаментінің директоры Ақтоты Райымқұлова: «Қазақ хандығы туралы фильмнің алғашқы сериялары желтоқсанға қарай шығады. Өздеріңіз білесіздер, кино өндірісі өте күрделі. Оның дайындық, түсіру мерзімдері бар. Жобаның қойылымы қиын жəне оны жүзеге асыру үшін ауқымды жұмыстар атқарылады. Бұл тұрғыда декорациялық, павиль ондық, интерьерлік жəне экстерьерлік нысандарды жасау қарастырылған. Оның ішінде Сығанақ, Созақ қамалдарын, Алмалық қаласын, хандардың сарайлары мен өзге де түсірілім нысандарын, киімдерді тігу, қажетті бұйымдар мен ат əбзелдерін даярлау, қару-жарақ, компьютерлік графиканы əзірлеу жəне басқа да шараларды іске асыру жұмыстары бар. Біздің үлкен жобамыз, яғни Қазақ хандығы туралы сериал дайындық мерзімінен өтіп, бүгінде кино өндірісінде түсірілімдер басталып жатыр. Сондықтан қаражат шегінде жоспарланған шаралар бойынша жұмыстар жүруде. Желтоқсанға қарай бірінші серияларды көреміз деген үміттеміз», – деп жауап берді.

Достыќќа бастар игі шара Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

2-4 қыркүйек аралығында елордадағы «Тілеп-қобыз сарайы» концерт залында Кеңес Одағының Батыры, «Халық Қаһарманы», генерал Сағадат Нұрмағанбетов атындағы халықаралық қоғамдық қайырымдылық қоры алғаш рет Мəдениет жəне спорт министрлігі мен Қазақстан халқы Ассамблеясының қолдауымен «Тарих жəне мəдениет» атты этностық мəдениетінің халықаралық фестивалін өткізді. Халықаралық шара Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойымен ұштасып жатыр. Оған алыс жəне жақын шетелдердің вокал, хореография, музыкалық аспап жанрында өнер көрсететін ұжымдары қатысуда. Фестивальға əлемнің 16 елінен қатысушылар мен қонақтар келгендігін айта кету керек. Бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне берген баспасөз мəслихатында белгілі меценат, Тілеп қайырымдылық қорының құрылтайшысы Сапар Ысқақов фестиваль мақсаты халық тар арасындағы достықты нығайту екендігін жеткізді. Ал «Қоғамдық келісім» мемлекеттік мекемесі директорының орынбасары Ғазиз Телебаев Қазақстан халқы Ассамблеясының аталған шараны қолдауы тарих пен мəде ниеттің арасын байланыстырып отырған ұлт деген үлкен ұғыммен ұштасып жатқандығымен түсіндірді. Тарихты жасайтын жəне мəдениетті өркендететін халық болғандықтан, ұлтаралық келісімді ұстанып келе жатқан Ассамблея аталған жобаны қолдаған. Жалпы, бұл іс-шара көптеген

елдерден келген өнерпаздарды біріктіріп, олардың ұлттық мəдениеті мен тарихын насихаттау жолында өзіндік үлесін қосуы тиіс. Ұйымдастырушылар осылайша этностық музыканы үгіттеп, этностық топтардың үздік композиторлар шығармаларын дəріптеуін, көп мəдениетті қоғам құру арқылы оны дамытуды көздеп отыр. Аталған шараға бұрынғы Алтай тауы мен Дунай өзені арасын алып жатқан ДештіҚыпшақ даласының жері болған аумақтағы елдердің өнерпаздары шақырылыпты. Алайда, бұл шараға Молдованың өнерпаздары келе алмағаны белгілі болды. Бірақ, бұл жағдай шараның əсерлі өтуіне ешқандай əсер ете қоймады. Ғ.Телебаевтың пайымынша, əр шалғайдан келген өнерпаздар Қазақстан туралы жақсы пікірін өз елдеріне алып кетеді. Бұл Қазақстанды танытудың бірденбір тəсілі, дей келіп, директордың орынбасары бұл халықаралық шара арқылы қазақ мəдениеті насихатталатынына ерекше екпін берді. Былайша айтқанда, шетелдіктердің қазақ шығармаларын ойнаудағы өзіндік мəнері қазақ өнерін дамытуға үлес қосатын болады. Байқау екі кезеңнен тұрды. Оның бірінші кезеңінде қатысушылар қазақтың халық жəне Қазақстан композиторларының əндері мен шығармаларын орындады. Ал байқаудың екінші кезеңі өз елінің шығармаларын орындауға арналды. Қазылар алқасы құрамына елімізге белгілі өнер қайраткерлері, танымал орындаушылар, сазгерлер, ақындар жəне өзге де сала мамандары кірді. Олардың шешімдері бойынша фестиваль жеңімпаздары мен дипломанттары марапатталатын болады.

Profile for Egemen

04092015  

0409201504092015

04092015  

0409201504092015

Profile for daulet
Advertisement