Page 1

Бїгінгі нґмірде: АНА ТІЛІМІЗ МƏЅГІЛІК ЕЛІМІЗБЕН БІРГЕ МƏЅГІЛІК ТІЛ БОЛДЫ! 3-бет ЇШІНШІ ИНДУСТРИЯЛЫЌ РЕВОЛЮЦИЯ 6-бет ЎЛЫТАУДЫЅ БАСЫНДА ЎЛЫЄАН ЖЕЛ... 7-бет ГОЛОВКИН БИЫЛЄЫ ЖЫЛДЫ ДА ЖЕЅІСПЕН БАСТАДЫ 10-бет

№23 (28247) 4 АҚПАН СЕЙСЕНБІ 2014 ЖЫЛ

 Бəрекелді!

Ширек финалєа шыќтыќ!

Ќазаќстан баєыты ќашанда ќолдауєа лайыќ Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Нидерланд Корольдігінің Сыртқы істер министрі Франс Тиммерманспен кездесті, деп хабарлады Қазақстан Президентінің баспасөз қызметі.

Кездесу барысында түр лі салалардағы екіжақты ынтымақтастықты нығайту мəселелері қаралды. Атап айтқанда, сауда-экономикалық жəне инвестициялық салалардағы өзара ықпалдастық аясын кеңейтуге ерекше назар аударылды. Халықаралық күн тəртібіндегі өзекті мəселелер де талқыланды. Мемлекет басшысы Сыртқы істер министрінің Қазақстанға ресми сапарына ризашылығын білдірді. – Нидерланд – Қазақстан экономикасына ірі инвестиция салушы əрі Еуропа елдері арасындағы сауда-экономикалық серіктесіміз. Біз екіжақты қарым-қатынастарды дамытуға мүдделіміз. Бұл сапар

мемлекеттеріміз үшін маңызды болып саналады, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Сыртқы істер министрі кездесудің өтуіне жасалған мүмкіндік үшін алғысын айтты. – Алғашқы ресми сапардағы міндетім – Гаагада өтетін Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммитке қатысу үшін Нидерланд Королінің біздің елге келу жөніндегі шақыруын жеткізу. Сондай-ақ, Премьер-министрмен екіжақты кездесулер жоспарланған. Біз теңізге шығатын жəне порттық инфрақұрылымдары дамыған ел, ал Қазақстан орасан əлеуеті бар ел ретінде күш-жігер біріктіріп, зор нəтижеге жетеміз деп санаймыз, – деді Ф.Тиммерманс.

 Айтайын дегенім...

Ќаєазбастылыќтан ќашан ќўтыламыз? Мария АРЫНОВА,

педагогика ғылымдарының кандидаты, оқытушы, аудармашы.

Осы күні қағаз толтырудан бізде қай мекеме болсын алдына жан салмайды. Ел Президентінің өзі мұғалімдер мен дəрігерлерді қағазбастылықтан босатыңдар дегенді ашық айтты. Ол сөз газеттерде де жазылды, бірақ, құлақ асып жатқан ешкім жоқ сияқты. Олай дейтінім – менің жоғары оқу орнында қызмет еткеніме көп жыл болды. Əсіресе, соңғы жылдарда біз толтыратын қосымша қағаздар еселеп көбейіп барады. Өзім жұмыс істейтін Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетіндегі жағдай да нақ осындай. Оқу жүйесі бұзылмай тұрған сонау жылдары бірінші жарты жылдықта, демек, семестр біткенде, бір бет, жазда тағы бір бет есеп жазатын едік. Сонымен қоятынбыз.

Ал, өткен 2013 жылы жылдық есеп өткізу үшін əр мұғалім 2030 бет қағаз толтырып, оған кем дегенде үш адамға қол қойғызып, əупірімдеп əзер өткіздік. «Жазған құлда жазық жоқ», бюджеттің ақшасына қарап отырған мұғалім лəм деп аузын ашпайды. Бастыққа «бұл қалай?» десең өзіңе жауығып, ізіңе түседі. Содан, мұғалімдер күңкілдейді де қояды. Осылай жалғаса бермек пе? Зачет деген болушы еді ғой, оны аралық бақылау (рубежная контрольная) деп алдық. Алдымен орысшасын біліп алмасаң неғылған аралық екенін түсінбес едік. Бізге аралық бақылау сонау 90-жылдардың ортасынан келді. Бірақ, оның қосымша қағазы жыл өткен сайын көбейіп, қалыңдап барады. Азаттық алғанымызға аттай жиырма жылдан асса да, бар қағазды ең алдымен орысша жазып, содан соң қазақшаға аударамыз. (Соңы 2-бетте).

Сыртқы саясат ведомствосының басшысы Қазақстанның əлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына кіру туралы жоспарын іске асыруға Нидерландтың атсалысу ниеті барын атап өтті. Гаагада өтетін алдағы Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммитке қатысты Ф.Тиммерманс ядролық қару салдарынан болатын қасіреттер туралы Қазақстан өзге елдердің бəрінен де жақсы білетініне тоқталды. – Семей полигоны аумағында ядролық сынақтар жүргізіліп, оның зардаптарымен ұзақ жылдар бойы күресуге тура келді. Қазақстан бұл шараның қаншалықты шығын əкелетінін біледі. Сондықтан бізге қауіпсіздіктің барлық мəселесін сақтауға мүмкіндік беретін тиімді халықаралық жүйе құру керек. Оны сақтау үшін Қазақстан ұстанып отырған бағытты барлық ел қолдайды, – деді министр.

Депутаттар аймаќтарєа аттанады

Ақпанның 5-і мен 14-і аралығында Парламент Сенатының депутаттары Мəжіліс депутаттарымен бірлесе отырып, елі міздің аймақтарына жұмыс бабындағы сапарға шығады. Басты мақсат – Президент Н.Назар баевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» халыққа Жолдауын түсіндіру.

Парламентшілер жергілікті халықпен, еңбек ұжымдарымен жəне бизнес өкілдерімен кездесулер өткізеді. Депутаттар Мемлекет басшысының халыққа Жолдауын заңнамалық тұрғыда қамтамасыз ету жəне осы құжаттың ережелерін іске асыру мəселелерін талқыға салады, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.

Жақында Астанада теннистен өткен Дэвис кубогының 1/8 финалдық кездесуінде Қазақстан командасы Бельгия құрамасын 3:2 есебімен жеңіп, ширек финалға шықты. Бірінші күні біздің отандастар қарсыластарын 2:0 есебімен ұтып, 1/4 финалға шығудың негізін қалады. Осы күні өткен матчты Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев келіп, тамашалады. Дастан КЕНЖАЛИН, «Егемен Қазақстан».

Кездесудің алғашқы күні алдымен əлемдік рейтингте 67-орындағы Михаил Кукушкин бельгиялық қарсыласы Рубен Бемельмансты қиналмай ұтты. Төрт сетке созылған матч 6:4, 6:7, 6:2, 6:3 есебімен аяқталды. Екінші ойында Андрей Голубев пен Давид Гоффен кездесті. Бұл ойын аса тартысты өтті. Ол төрт сағатқа созылды. Бірінші сет тайбрейкке дейін жалғасты. Голубев 11:9 есебімен

Ынтымаќтастыќтыѕ жаѕа мазмўны

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Астанаға ресми сапармен келген Нидерланд Корольдігінің Сыртқы істер министрі Франс Тиммерманспен кездесті, деп хабарлады Сенаттың баспасөз қызметі.

Жүздесушілер екіжақты қатынастардың əртүрлі мəселелері жəне əлемдегі жағдайлар туралы пікір алмасты. Сенат Төрағасы атап өткендей, Нидерланд Қазақстанның Еуропалық Одақтағы негізгі əріптестерінің бірі болып табылады. Президент Н.Назарбаевтың жыл сайынғы халыққа Жолдауындағы міндеттер аясында екіжақты ынтымақтастықтың экономикалық жəне ғылыми-техникалық мəселелері жаңа мазмұнға ие болып келеді. Өз кезегінде Ф.Тиммерманс Қазақстанның əлемдегі дамыған 30 елдің қатарына кіру стратегиясына жоғары баға берді. Нидерланд ауыл шаруашылығы жəне балама энергетика салаларында тəжірибе алмасу арқылы бұл жобаға қатысуға ниетін біл дірді. Биылғы жылғы наурыз айында Гаагадағы Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммит қарсаңында Нидерланд СІМ басшысы ядролық қарусыздану мəселелеріндегі Қазақстан көшбасшылығының мəні зор екенін атап өтті. Кездесу барысында Қ.Тоқаев Қазақстан мен Нидерланд парламентаралық байланыстары туралы өз ойларымен бөлісті. Атап айтқанда, Қазақстанда голланд депутаттарының, оның ішінде Нидерланд Сенаты Төрағасының өзекті мəселелер бойынша пікір алмасу үшін Астанаға сапары екіжақты ынтымақтастыққа серпін береді деп санайды. Одан басқа, Қазақстан Парламентінің депутаттары ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясы аясында көптарапты байланыстарды дамытуға да ниеттеніп отыр.

оны өз пайдасына шеше білді. Екінші сетте 6:3 етіп ұтқан қарсыласы есепті теңестіріп кетті. Үшінші сетте тағы да Гоффен басымдық көрсетті. Бұл жолы ол 6:4 есебімен жеңді. Ал төртінші сетте қазақстандық теннисші екі брейкті сəтті орындап, жалпы есепті қайта теңестірді – 6:2. Сөйтіп, кімнің басым екенін соңғы сет шешті. Ақырғы айқас 12 геймге дейін жалғасты. Осы тұста Гоффеннің шаршап қалғаны анық байқалды. Мұны жақсы пайдаланған Голубев сетті 12:10 етіп аяқтады. Осылайша, жарыстың алғашқы күні

Қазақстан құрамасы 2:0 есебімен алға шықты. Екінші күні Евгений Королев пен Денис Евсеев жұбы Оливье Рохус - Киммер Коппеянс тандемімен ойнады. Бұл кездесуде қарсыластар 2:6, 7:4, 3:6, 6:7 (4:7) есебімен ұтты. Соңғы күні Михаил Кукушкин Оливье Рохустан ұтылды. Бельгиялықтар есепті теңестірді. Ал шешуші матчта Андрей Голубев Рубен Бемельманспен ойнап, 6:2, 6:3, 6:1 есебімен жеңіске жетті. Қорытынды есеп – 3:2. Сөйтіп, Қазақстан құрамасы осымен үшінші рет ширек финалға жолдама алды. Енді біздің құрама тағы да Швейцариямен ойнайды. -----------------------------------------

Алќа отырысында аныќталєан оѕ ќадамдар

Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Алқа мəжілісіне сала мамандарымен қатар, Парламент депутаттары мен Президент

Əкім шілігі қызметкерлері келді. Жиналған қауымды күн тəртібімен таныстырған А.Жұмағалиев, өткен жылдың қорытындысы туралы баяндай келіп, дəл бүгінгі

(Қазіргі заманғы даму институты дайындаған 2013 жылдың басқа да маңызды оқиғаларымен 4-беттен танысасыздар).

ешкімді мəжбүрлей алмаймыз» деп жауап берген болатын халық қалаулыларының сұрағына облыстық білім басқармасының басшылары. Оңтүстікте бұл мəселенің күн тəртібінен түспей келе жатқанына біраз жылдардың жүзі болды. О баста өзбек сыныбында оқитын қазақ оқушыларының саны 350 болған екен. Қазір ол 150-ге төмендепті. Өзбек сыныбында оқитын қазақ оқушылары негізінен Сайрам ауданының Аққала жəне Манкент ауылдарында кездеседі. Бұл жағдай мүмкіндіктің жоқтығынан емес, атааналардың өз балаларын өзбек сыныбына беруінен туып отыр. Болмаса өңкей өзбек ауылында тұратын бірлі-жарым қазақ отбасылары амалының жоқтығынан балаларын өзбек мектебіне беруге мəжбүр. Əйтсе де, өзіңіз ойлаңызшы, əңгіме өзбек мектебінде

(Соңы 2-бетте).

 Жағымды жаңалық

Кеденніѕ кенен кірісі

Атырау кеденшілері ел бюджетін 275 миллиард 887 миллион 695 мыѕ теѕгемен толыќтырды Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Мұнайлы Атыраудың АҚШ, Ұлыбритания, Италия, Франция, Қытай, Жапония, Корея, Түркия, Ресей, Германия секілді экономикасы өрге басқан көптеген елдермен сауда-экономикалық байланыс орнатуының жемісі кедендік түсімдерге оң ықпал етіп отыр. Осы жəне өзге де елдермен бірлесе құрылған кəсіпорындар жұмысы да жандануда. Өңірде іске асырылып жатқан маңызды жобаларға шетелдерден тасымалданатын импорттық тауарлардың түрлері де мол. Атыраудан əлемнің əр түкпіріне жөнелтілген экспорттық өнімдердің үлесі ұлғаюда. Ал бұл өңір кеденшілеріне үлкен жауапкершілік жүктеп отырғаны даусыз. Ел шекарасы арқылы контрабандалық

Талай ќазаќ баласы ґзбек мектебінде оќып жїр Бəлкім, бұл мəселені саясиландырудың қажеті жоқ шығар. Бірақ, Сайрам ауданында қазақтың бірталай ұл-қыздары өзбек сыныптарында оқып жүргені рас. Облыстық білім басқармасының үлкен жиында айтқан мəліметіне қарағанда, бүгінде 150 қазақ баласы өзбек мектептерінің партасында отыр. Бұл мəселені алғаш рет облыстық тілдерді дамыту басқармасының басшысы Балқия Көмекбаева айтқан болатын. Ілешала облыстық мəслихаттың депутаттары мəселе етіп көтерді. «Өзбек мектептерінде оқитын оқушылардың бірінің анасы өзбек, бірінің əкесі өзбек. Тіпті, Манкент ауылынан интернат та аштық. Бірақ ата-аналар балаларын онда бергісі келмейді. Ал, біз

күнде министрліктің алдында тұрған міндеттер жөнінде əңгімеледі. Мемлекет басшысы мен Үкімет жүктеген тапсырмалар мүлтіксіз іске асырылып жатқаны жайлы айтты. «Өткен жылы 2200 шақырым республикалық маңызы бар автожол жөнделді. Заман талабына сай 13 бірдей электронды таразы орнатылды. Сондайақ, көліктік бақылаудың 11 тұрақты бекеті жабы лып, теңіз порттарының жүктерді өткізу қабілеті 16,8 млн. тоннаға дейін ұлғайтылды.

Кеше Астанада Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаевтың қатысуымен Көлік жəне коммуникациялар министрлігінің алқа отырысы болды. Оған аталған саланың министрі Асқар Жұмағалиев төрағалық етті. Мəжілісте өткен жылғы жұмыстар қорытындыланып, алда атқарылатын міндеттер нақтыланды.

 Мəселенің мəнісі

Оралхан ДƏУІТ, «Егемен Қазақстан».

Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

оқып жүрген қазақ балалары туралы болып отыр. Бірақ, «ата-анасының бірі өзбек ұлты» дегенді қалай түсінуге болады? Əкесі өзбек болса, ол баланы қалай қазақ деп айтамыз? Анасы өзбек, əкесі қазақ болса бір сəрі? Яғни, бұл жерде «ата-анасының бірі басқа ұлт» деп, елді шатастырудың қажеті жоқ. Осы мəселе бойынша жақында Сайрам ауданына қарасты Аққала ауылында болып қайттық. Мұнда 360-тан астам түтін бар. Жолы нашар демесеңіз, Аққалада жарық, су, көгілдір отын, бəрі бар. Осы ауылдың тұрғыны Омар Умербековтің 4 қыз, 1 ұлы бар екен. Өзі қазақ, шешесі мен əйелі өзбек ұлтынан. Ала тақиялы ағайындармен араласып, үнемі өзге тілде сөйлегендіктен болар, Омар ағаның өзінің де, ұл-қыздарының да тілі де, түрі де өзбек

тауарлардың өтпеуін қырағылықпен қадағалайтын өңір кеденшілері ел бюджетіне кіріс түсіру көлемін жыл сайын арттыра түсуде. Облыстық кедендік бақылау департаменті ұсынған мəліметке сүйенсек, былтыр Атырау кеденшілері ел бюджетіне 275 миллиард 887 миллион 695 мың теңге кіріс түсірді. Бұл алдыңғы жылғы көрсеткіштен 63 миллиард 716 миллион 597 мың теңгеге артты. Кеденнен түскен кенен кірісті əр кеденшінің үлесіне шаққанда 1 миллиард 232 миллион теңгеден келеді екен. Демек, ел қоржынын кедендік кірістер мен түсімдер арқылы толтыруда Құрманғали Тасмағанбетов жетекшілік ететін атыраулық кеденшілер тағы бір рет биік межеден көрінді деуге толық негіз бар. Атырау облысы.

ұлтынан аумайды. Тіл арқылы тəрбие беріледі ғой, ұл-қыздарының еңбекқор, жер өңдеуге икемі бары, отағасының өзі де шаруаға пысық екені там-тасынан-ақ көрініп тұр. «Үлкенім мектепті өзбекше бітіріп, қазір Шымкентте оқиды. Балам мектепке дейінгі даярлық тобын өзбек тілінде оқып, биыл ашылған қазақ сыныбына бердім. Балаларды қазақ мектебіне апарып оқытайық деген ой мазалайды, бірақ, қазақ мектебі алыс орналасқан. Екіншіден, қыздарым 6-9 сыныптарда оқығандықтан енді қазақ сыныбында сабақты игеріп кете ала ма, жоқ па, ол жағы да алаңдатады. Жақында мектептің директоры жиналыс жасап «Қазақшы оқимын деген оқушыларды көрші Ақбұлақ ауылындағы мектепке беріңіздер» деген. Бірақ, оған жағдайымыз жоқ, күн сайын балаларды апарып-алып келу де оңай емес. (Соңы 2-бетте).


2

www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

Алќа отырысында аныќталєан оѕ ќадамдар (Соңы. Басы 1-бетте).

Ал, əуеде 15 халықаралық авиамар шрут, теміржолда 6 бірдей жолаушы бағыты ашылды. Оған қоса, 241 қызмет көрсету мен рұқсат беру жүйесі автоматтандырылды. Тағы бір жетістігіміз, ұялы байланыс операторлары арасындағы интерконнект мөлшері 15 пайызға төмендетіліп, облыс орталықтарында 4G қызметін қосу ісі басталды. Сондай-ақ, ел тұрғындарының тең жартысы эфирлік сандық телерадиотаралымға қол жеткізді», деді министр. Елдегі автожолдар да А.Жұма ға лиевтың назарынан тыс қалмады. «Бұйыртса, ағымдағы жылы АстанаБурабай ақылы тас жолынан 1 миллиард теңгеден астам қаржы түседі деп отырмыз. Осылайша, бұл учаскені күтудің барлық шығынын толық жабамыз», деп қайырды ол. Негізі автожол ақылы болғаннан бері шамамен жарты миллиардтай теңге жиналыпты. Министр өткен жылы жемісті атқарылған жұмыстарды тізбелей келіп, жолдарды жөндеу ісіне көптеп жаңа техника-технологиялар тартылып жатқанына тоқталды. Былтыр автопарктер мен теміржол парктерінің айтарлықтай жаңарып, жаңғырғанын тілге тиек етті. Мəселен, автопарктер 1700 жаңа автобус пен 840 жаңа жүк машинасымен толығыпты. Теміржолда 97 локомотив, 1704 жүк жəне 237 жолаушы вагондары жаңаланыпты. Коммуникация саласына да кеңінен тоқталған министр үстіміздегі жылы орындалатын міндеттер жөнінде айтты. 2014 жылы елімізде республикалық маңызы бар 2,3 мың шақырым автожол жөнделіп, 18 қосымша электронды таразы

орнатылады. Жаңадан 5 жоғары жылдамдықты теміржол бағыттары іске қосылады. Бұдан бөлек, 13 əуе бағдары ашылып, 160 электронды қызмет пен рұқсат беру құжаттары автоматтандырылатын болады. Десе де, биылғы негізгі жұмыс Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша əзірленген көлік инфрақұрылымын дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған жəне «Ақпараттық Қазақстан-2020» мемлекеттік бағдарламасында қарастырылған шаралар аясында атқарылады, деді А.Жұмағалиев. Биыл «Электронды үкімет» дамуының жаңа кезеңі басталады екен. Атап айтқанда, smart government дамыту жөніндегі жұмыс жалғасады. Ол бойынша азаматтың жеке кабинеті жасалады. Ол e-gov порталының пайдаланушысына өзінің жеке деректерін бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, 160 электронды қызметті автоматтандыру жоспарланып отырылған көрінеді. Ұтқыр электронды қызметтер мен сервистер тізімі 50-ге дейін кеңейтілмек. Министрлік ұялы байланыс сапасын арттыру мақсатында аймақтарда тексеру жұмысын əрі қарай жалғастыра бермек. Одан тыс 2014 жылғы MNP-абонентке өз нөмірін сақтай отырып, операторды ауыстыруына мүмкіндік беретін технологияны тестілеу ұйғарылыпты. Осынау жағымды ақпараттармен баяндамасын аяқтаған министр Мемлекет басшысы мен Үкіметтің биылғы жылға жүктеген міндеттерін толық орындайтындарын айтты. Алқа мəжілісін ПремьерМинистрдің бірінші орынбасары Б.Сағынтаев қорытындылады. «Мемлекет басшысы «Қазақстан жолы – 2050: бір

мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауында Көлік жəне коммуникациялар саласында атқарылуға тиіс жұмыстарды нақтылап берді. Ол міндеттерді жүзеге асыруға мемлекетіміздің шамасы жетеді. Сондықтан алдын ала жасалған бағдарламалар мен олардағы жоба-жоспарларды дұрыс жүйелеп, жүзеге асыру жолдарын айқындап алу керек», деді Үкімет басшысының бірінші орынбасары. «Бүгінде жемісті жүргізіліп жатқан жұмыстарға қарамастан, жолдың сапасына қатысты мəселелер əлі де өзекті. Қазіргі уақытта жергілікті маңыздағы жолдардың – 40, республикалық тасжолдардың 20 пайызының жағдайы қанағаттанарлықсыз. Сондықтан осы бағыттағы жұмысқа үлкен көңіл бөлу керек», деп жалғады сөзін Б.Сағынтаев. Оның айтуына қарағанда, көлік жағдайы да көңіл қуантпайды. Əлі күнге дейін көптеген елді мекендер автобуспен толық қамтылмаған екен. Қамтылғандарының тозуы жоғары деңгейде. Өкінішке қарай, бұл көрсеткіш 80 пайызға жуық көрінеді. Кеден одағының техникалық регламентіне сəйкес, 2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап одақ аумағында Еуро-5 стандарты енгізіледі. Ресей мен Белоруссия осы стандартқа өткен. Бұл біздің елге де қатысты. Көлік жəне коммуникация министрлігі мен жергілікті атқарушы органдар еліміз Еуро-5 стандартына көшкенге дейін автобус парктерін мейлінше жаңартулары қажет, деді Б.Сағынтаев. Себебі, келер жылдың басынан бастап автобустардың бағасы 18 пайызға дейін қымбаттайды екен. Сондықтан, Премьер-Министрдің бірінші орынбасары бұл шаруаға үлкен мəн беріп, оң қадам жасау керектігін ескертті.

Ўрандатпай ўйымдастырєан ўтады Өткен аптада Білім жəне ғылым министрлігінің алқа жиналысы болған еді. Сонда Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауындағы келелі мəселелерді орындау барысы жан-жақты талқыланған. Мемлекет басшысы жүктеген білім мен ғылым саласындағы жұмыстар алдағы уақытта қалай атқарылады деген мəселе кеше Орталық коммуникациялар қызметінде өткен мəслихатта сөз болды. Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов алқада айтылған міндеттер жайлы жан-жақты мəлімет бере келіп, бірінші Елбасы Жолдауында көрсетілген мектепке дейінгі құрылымдардың жұмысын заман талабына сай жүргізу үшін 2020 жылға қарай 3 пен 6 жас аралығындағы бүлдіршіндерді балабақшамен толық қамту, орта білім берудің мазмұнын жаңарту, сапасын көтеру, Назарбаев зияткерлік мектептеріндегі озық үлгіні бірте-бірте енгізіп, келешекте Отанымыздағы барлық білім беру ұялары сол деңгейде жұмыс істеу қажеттігін атап өтті. Техникалық жəне кəсіптік оқыту жүйесін жетілдіру жолдарын тарата келіп, үш тілде білім беру мəселесіне де назар аударып, орыс мектептеріндегі қазақ тіліне мəн беру, жоғары оқу орындарында алда болатын өзгерістерден хабардар етті. Бұдан кейін жоғары білім, ғылым жəне жастар саясаты бойынша ағымдағы басымдықтар жайлы вице-министр Такир Балықбаев қазір Отанымыздағы 131 жоғары оқу орнында 524,2 мың студенттің білім алып жатқанын, оларға мыңға тарта шетелдіктердің де дəріс оқып, қазақстандық жоғары білім жүйесі еуропалық білім беру кеңістігімен – ТМД елдерімен қоянқолтық жұмыс істеп жатқанын атады. Болон процесі отандық білім беру бағдарламаларын шетелдік бағдарламалармен үйлестіруге ықпал етіп жатқанын, ағымдағы жылы сол Болон процесіне біздің ел де төрағалық етіп отырғанын тілге тиек етті. Назарбаев Университеті үлгісінде жоғары оқу орындарына дербестік беру процестері басталғанын, 4 жоғары оқу орнында байқау, 64 қамқоршылық кеңестері құрылғанын жеткізді. Алдағы уақытта Елбасы Жолдауында көр сетілген жетекші университеттерге академиялық жəне басқарушылық автономияға біртіндеп көшу жөніндегі тапсырма бойынша жұмыстардың жүйелі атқарылатынын айтып, ондай ілгерілеушілікке қол жеткізген

кезде білім ордаларының басшылары мен оқытушылары ашықтық құрылым жағдайында жұртпен бірлікте жұмыс істейтінін жеткізді. Отанымыздағы жоғары білімнің экономикалық қабілеттілігіне, оқу сапасына қарайтын болсақ, əлемдік деңгейде 88-орынды иеленіпті. Ал дүние жүзіндегі ең үздік деген 200 университеттің қатарына еліміздің бірде-бір оқу орны іліне алмапты. Бұрын қаржыландыру бір бағытта жүріп келсе, ендігі жерде оған да өзгеріс енгізілетін көрінеді. Көптеген жоғары оқу орындарының бəсекеге қабілеттілігінің төмендігі материалдық-техникалық базасының кемшіндігінде жатқан секілді. Сол сияқты, жоғары оқу орындарындағы жемқорлықпен күресу ендігі жерде формальді түрде емес, түбегейлі жою жайына тоқтатылып, мөлдірлікке кең жол ашу көзделіп отыр екен. Ұлттық аккредиттеу органдарының жұмысын жетілдіру де қарастырылу үстінде. Ғылым саласына байланысты алға тартылған əңгіме желісіне қарағанда «Ғылым туралы» Заңда көрсетілген міндеттерді мінсіз жүзеге асыру ниетінде жоба-жоспарлар əзірленіп жатқаны алға тартылды. Оның бастысы, ғылыми жетістіктерді қолдана отырып, табиғи ресурстарды талапқа сай пайдалану, шикізаттар мен өнімдерді қайта өңдеу, энергетика жəне машина жасау, ақпараттық, телекоммуникациялық технологиялар, өңір туралы ғылым, еліміздің интеллектуалды əлеуеті арттырыла бермек. Ғылыми жобалар гранттық негізде қаржыландырылады. Сол секілді ғылым саласындағы кадрлық əлеуетті тұрақтандыруға ықпал ету жайы да айтылды. Жастар саясатына келсек, бұл салада арнайы заң жобасы əзірленіп, Парламентке ұсынылыпты. Ал мектепке дейінгі, орта, техникалық жəне кəсіптік білім беру бойынша вице-министр Есенғазы Иманғалиев Жолдауда көрсетілген тапсырмалар бойынша жасалып жатқан жоспар-жобаларға тоқталды. Мектепке дейінгі білім беру саласы бойынша, əсіресе, 3-тен 6 жас арасындағы бүлдіршіндерді балабақшамен қамту жайына келсек, 2014-2016 жылдар аралығында

Кезекті жўмыс барысы талќыланды

Мəскеуде Еуразия экономикалық комиссиясы кеңесінің (ЕЭК) кезекті отырысы болып өтті. Қазақстандық тарапты Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев басқарды.

Еуразия экономикалық комиссиясы кеңесінің мүшелері интеграцияны одан əрі дамыту жөніндегі ережесін ескере отырып, Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарттың жобасы бойынша жұмыс барысын талқылады. Сонымен қатар, жеңіл өнеркəсіп, бəсекелестік пен монополияға қарсы реттеу саласына, Кеден одағына мүше-мемлекеттердің жəне ЕЭК агроөнеркəсіп саясаты жəне т.б. қатысты мəселелер талқыланды. ЕЭК кеңесі Құпия ақпаратты сақтау тəртібі жəне Еуразиялық экономикалық комиссиясы бəсекелестіктің бірыңғай ережелерін сақтауды бақылау бойынша уəкілеттігін жүзеге асыру кезінде сол ақпаратты жариялауда жауапкершілігі туралы келісім жобасын қарастырды, сонымен қатар, айнымалы тоқтың жекелеген түрлі қозғалтқыштарына қатысты Кеден одағының Бірыңғай кедендік тарифін жəне кедендік баж ставкасын қалыптастыру қарастырылды. Б.Сағынтаев Еуразия экономикалық комиссиясы жұмысындағы басымдық интеграциялық бірлестікте мүше-мемлекеттердің мүдделерінің жетістігі болып табылатынын атап көрсетті. «Біздің мемлекеттеріміздің бірлескен жұмысы экономикамыздың жедел дамуына, жаңа өндірістер мен салаларды құруға, тиісінше тауарлар мен қызметтердің түрлерін көбейтуге, жалпы экономикалық кеңістік ішінде олардың жылжуын жеңілдетуге, жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді», деп қорытындылады Б.Сағынтаев.

190 миллиардтан артық теңге жұмсалып, 2017-2018 жылдары – 82,7, 2019-2020 жылдары – 100 пайыз балалар балабақшамен қамтылады. Баланы ерте жастан дамыту тұжырымдамасы жасалып жатқанын айтқан ол, орта білім беру ісі уақыт өлшеміне бейімделетіні, əсіресе, білім сапасын арттыру бірінші кезекте тұрғанын атап өтті. 2015 жылы бірінші сынып бойынша барлық пəндер жаңа бағдарлама бойынша жүргізілетінін, 11 жылдық білім беруге де өзгерістер енетінін жеткізді. Үш ауысымды мектептерге байланысты алдағы үш жылда 146 мектеп салынып, 2016 жылы үш ауысымды білім ұялары 13 есеге, апатты мектептердің үлесі 1,2 пайызға төмендейтініне нақты дəйектер келтірді. Кəсіптік білім беру саласын жаңарту көзделіп отырғанын, оқыту 181 мамандық 476 біліктілік бойынша жүргізілетінін де еске салды. Баспасөз мəслихатында қолға алып жатқан басты бағыт білім сапасы екені баса айтылды. Əсіресе, сы рт тай оқы т у саласы нд ағ ы қиын түйіндер де жан-жақты қаралып жатыр екен. Бұған қоса халықтың талабына орай, мектеп оқушыларын сабақ кезінде бір рет ыстық тамақпен қамтамасыз ету жайы да əңгіме арқауына айналды. Ал мұғалімдердің беделін көтеру жолындағы атқарылған жұмыстар туралы сөз болғанда, бұл салаға өз қалауымен келетін талантты жастар тартылмақ. Дамыған ел санатындағы Оңтүстік Корея мемлекетіндегідей мектеп бітірген түлектердің 10 пайыз ы н мұ ғ ал і мді к ма ма н ды қ қа бау лу үрдісін қалыптастыру қарастырылуда екен. Мектеп салу ісінде жергілікті жағдайлар бірінші кезекте тұратынын, онда бүгін, келешекте оқитын балалар саны есептелетінін атап өтті. Оқулық мəселесіне қатысты сұрақтарға министр А.Сəрінжіпов жауап беріп, «Оқулықтар қатаң сараптаудан өтетініне жан-жақты дəйектер келтіре отырып, бұл іске баспа орындары да ыждаһатты болу қажеттігін, тапсырыс беруші мекемелер, яғни білім бөлімі мен ұстаздар қауымы да атсалысса ұтылмас еді», деген уəжін алға тартты. Баспасөз мəслихатындағы басты ұстаным, ұрандатпай ұйымдастыра білген жерде жұмыс жүйелі жүреді, сонда Елбасы Жолдауындағы тапсырмалар мүлтіксіз орындалып, жұрт көңілінен шығады деген байламға ден қойылды.

Реттеу ісі ілгерілеу їстінде Кеше Табиғи монополияларды реттеу агенттігінде Премьер-Министрдің орынбасары – Қаржы министрі Бақыт Сұлтановтың қатысуымен ведомствоның кеңейтілген алқа отырысы өтті. Онда негізгі баяндаманы агенттік басшысы Мұрат Оспанов жасады. Əбдірахман ҚЫДЫРБЕК,

«Егемен Қазақстан».

«Экономиканың монополиялық секторын мемлекеттік реттеу жүйесінің тиімді жұмысы, инвестициялық тартымдылық мəселелерін шешу, тұтынушылар құқықтарын қорғау мен «жасыл» экономикаға көшу агенттік қызметінің негізгі стратегиялық бағыты болып табылады. Бүгінде еліміз əлемнің дамыған 30 елінің қатарына кіруге дайындалуда. Ал бұл жаңғыртусыз, жақсы желілерсіз жəне инфрақұрылымсыз мүмкін емес. Мемлекет басшысы «Қазақстан-2050» Стратегиясы мен Қазақстан халқына Жолдауында қойған ел дамуының жаңа міндеттері экономиканың тиім ді инфрақұрылымын құру, тұтынушылар құқықтарын қорғау жəне тарифтік саясат тетігін жетілдіру үшін жағдайлар жасауды талап етеді», деді Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің төрағасы М.Оспанов. Қазіргі таңда агенттік инфрақұрылымдық реттеуші ретінде 1186 табиғи монополия субъектісі қызметіне тарифтік жəне техникалық реттеуді жүзеге асырады. Тарифтер заңнама талаптарына сəйкес бекітіледі. 2012 жылы монополистер сұраған кірістер 55 млрд.

теңгеге төмендетілсе, 2013 жылы олардың сұранысы 175 млрд.-тан астам теңгеге қысқартылған. Шағын жəне орта бизнес үшін кедергілер төмендетілген. Бірқатар шағын монополистер тарифтерді өзгертудің хабарлама беру нұсқасына көшіріліп, нормативтік базаға оңтайландыру жүргізілген. Сондай-ақ, озық елдердің тəжірибесі бойынша кезең-кезеңмен ынталандырып реттеу енгізілуде. Электр энергетикасы саласында өткен жылдан бастап өңірлік электр желілік компаниялар үшін бенчмаркинг əдісімен тарифтер белгіленген. Сумен жабдықтау саласында проблемаларды шешу бойынша жұмыстар жүргізілген. Кең ауқымды жаңғырту мен реконструкциялау үшін суға тариф белгілеудің жаңа тетіктерін енгізудің 2013-2015 жылдарға арналған кешенді жоспары қабылданып, іске асырылуда. Сонымен бірге, агенттік жылу желілерін жаңғырту бойынша кешенді жоспарын да əзірлеуде. Аталған жоспар мақұлданып, іске асырылған жағдайда 2020 жылға дейін тозудың 15 пайызға, ал ысыраптар деңгейінің 4 пайызға төмендеуі жоспарланған. Инвестициялық тартымдылықты көтеру жөніндегі жұмыстың

Тапсырмаларды орындауєа талпыныс зор

Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде өткен кезекті брифингте Көлік жəне коммуникациялар министрі Асқар Жұмағалиев қатысты. Онда ол Жолдауда айтылған тапсырмаларды іске асыру жоспарлары жөнінде баяндады.

«Егемен-ақпарат».

Талай ќазаќ баласы ґзбек мектебінде оќып жїр (Соңы. Басы 1-бетте). Аудандық білім бөлімі балалардың қатынап оқуы үшін көлік береміз депті. Оған да күмəнмен қараймыз, өйткені, біздің ауылда қыс ауасында жол қатынасы қиын», дейді бізбен əңгімесінде Омар Умербеков. «Аққала» жалпы орта мектебінің 9-сынып оқушысы Эльвира Умербековамен сөйлескенімізде: «Қазақша оқығым келеді, бірақ қатынап оқуға жағдайымыз жоқ. Сыныбымызда мен ғана қазақпын. Егерде қазақша мектепке ауыссам оқып кете аламын», деді. Ал, Зухра, Фатима Құралбаевалар өзбек мектебіне бауыр басып қалғанын айтады. – «Аққала» жалпы орта мектебінде бүгінде 517 оқушы білім алуда. 75 мұғалім сабақ береді. Осы уақытқа дейін таза өзбек мектебі еді, өткен жылдың қыркүйек айынан бастап 1 қазақ сыныбын аштық. Онда 10 бала оқиды. Оның 5-уі қазақ, 5-уі өзбек. Қазақ балаларының саны аз болғандықтан, амал жоқ, 5 оқушыны өзбек сыныбынан ауыстырдық. Бұл сыныпқа қазақ тілін меңгерген өзбек мұғалімдері сабақ береді. Жалпы, қазақ пен өзбек оқушылары өте татутəтті тұрады, – деді мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары Шакир Толаметов. Жалпы алғанда, Оңтүстік Қазақстан облысында тұратын 717 444 өзге ұлт өкілінің 83,5 пайызына өз ана тілінде білім алуларына толық жағдай жасалған. Облыстық білім басқармасының бастығы Альбина Елшиеваның айтуына қарағанда, өткен оқу жылында 1019 мектепте 74 пайыз оқушы қазақ сыныбында, 10,8 пайызы орыс сыныбында, 15,1 пайызы ұлттық топтарда білім алған. Əйтсе де, бүгінде Оңтүстікте мемлекеттік тілде білім алуға құлшыныс танытып отырған өзге ұлт өкілдерінің қарасы көп екені көңіл қуантады. Осылайша, өзбек мектептерінде білім алатын қазақ балаларының да мəселесі біртіндеп шешіліп келеді. Оңтүстік Қазақстан облысы.

Динара БІТІКОВА,

«Егемен Қазақстан».

«Жақында Елбасы Көлік ин фрақұрылымын дамытудың 2020 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасын бекітті. Бұл Қазақстанның көлік инфрақұры лымын дамытудың алғашқы кешенді бағдарламасы», деген министр бағдарлама бойынша еліміздің көлік жүйесі бəсекелестігі артатынын атап өтті. Онымен қоса өңірлер арасындағы инфрақұрылымдық байланыс қамтамасыз етіледі, республиканың көлік жүйесі əлемдік жүйеге интеграцияланады. Сондай-ақ, ол Қазақстан арқылы транзиттік тасымал 2020 жылға қарай 2 есеге, ал 2050 жылға қарай 10 есеге артатынын мəлімдеді. Жалпы, бағдарлама барысында жүзеге асырылатын жұмыстардың нəтижесінде жүк жəне жолаушы айналымы 1,5 есе, ал транзиттік жүк көлемі 2 есеге артпақ.

«Елбасы Жолдауында республиканың транзиттік əлеуетін 2030 жылға дейін дамытуға байланысты тағы бірқатар тапсырмалар берген болатын. Сол үшін біз қазір шаралар жоспарын əзірлеп жатырмыз. Онда транзиттік əлеуетті арттыруға, инфрақұрылымдық шек теулерді жоюға, сонымен бірге, халықаралық сауда жа сау барысындағы əкімшілік кедергілерді жою жəне де логистика мен дистрибуцияның қазіргі заманғы отандық орталықтарын дамыту шаралары ескеріледі», деді министр. Елбасы Жолдауында шекараларымызда көлік құралдарының шоғырланып қалу мəселесін біржола шешуді тапсырған деп тоқталған А.Жұмағалиев бұл үшін кедендік өңдеу мерзімін қысқарту, шекаралық өтпелердің өткізу қабілетін арттыру, экспорт-импорт операцияларын оңайлату қажеттігін баса айтты. Аталмыш мəселені шешу үшін Қазақстанның шекарасында

Ќаєазбастылыќтан ќашан ќўтыламыз? (Соңы. Басы 1-бетте).

Онда да қазақ тілінің өзіндік ерекшелігі мен нормативі көп жағдайда сақталмайды. Мейлі ғой, қазір етіміз өліп, бəріне көндік. Себебі, бəрібір ешкім құлақ аспайды. Сол қарапайым тілмен айтқанда, студенттерден зачет алу үшін ең кемі 5 бет материал дайындаймыз, оның сыртында «эксперттік қорытындылау» («экспертное заключение») деген қағазы тағы бар. Оған үш адам қол қояды. Бюрократия осы жерден басталады. Көбіне əйел жолдастардан құралған педколлектив ішінен топ-топқа бөлініп, persona non grata болып жүргендердің қағазға қол қояр сəтте тағы бір сағы сынып, бірталай жүйкесін жұқартады. Айтпақшы, қол қойылғаннан кейін əрбір бетке декан мөрін басады. Соған жеткенге дейін діңкелеп бітесің. Қолын қоймайды емес, əйтеуір бір қояды, бірақ сенің уақытың, денсаулығың кетеді... Зачетты осыншалық қиындататын несі бар? «Бір қызымнан бір қызым сорақы» демекші, емтиханның қағазы мен билеті мұнан да өтеді.

Егер мен Францияда бір жыл ғылыми тағылымдамадан өтпегенімде, мүмкін, бұл мəселелерге мəн бермес едім. Жарайды, мұның бəрін деканат та, университет те өз ойынан шығарып отырған жоқ дейік. Жоғарыдан, Білім жəне ғылым министрлігінен бекіп келген директивалардың негізінде алып отыр, мақұл. Министр тұрақтамайтын осы біздің оқу саласы екені қалың жұртқа мəлім. Əр министр өз «реформасын» ала келеді. Ал қаптаған қағаз жазудың себептерін, қызметтен кеткен кісінің жіберген қателіктерін талдап, сабақ шығару деген болмай ма? Сонда, əлгі кеткен министрлер қағазды бұрқыратып жазуды мирас етіп кетпеген шығар. Орыста «здравомыслящий» деген жақсы сөз бар. (Аралас отырған халықтың бірер сөзі менің патриотизміме нұқсан келтірмейтініне сенімдімін). Университет саласына бас-көз болып отырған шенеуніктердің ішінен қағазды қалай азайтамыз, білімнің сапасын қалай арттырамыз деген «здравомыслящий» бір адам табылмағаны ма? Қолымда билік

нəтижесі инвестицияларға оң серпін беріп отыр. 2013 жылдың қорытындысы бойынша инвестициялар сомасы шамамен 230 млрд. теңгені құраса, бұл өткен кезеңнен 10 пайызға артық. Бүгінгі күні 92 табиғи монополия субъектісі шекті тарифтермен жұмыс істейді. Бұл тұтынушылар үшін тарифтердің тұрақтылығы мен болжалдылығын, сонымен қатар, қызметтер сапасын көтеруді қамтамасыз етпек. Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау үшін баламалы тетікті енгізуді, сондай-ақ, үйге ортақ жылуды есептеу аспаптарын бюджет есебінен орнату шараларын қаржыландыруды ескере отырып, жыл соңына дейін тұрғын үйлерді жылу энергиясын есептеу аспаптарымен жүз пайыз жарақтандыру жоспарланған. Алқа отырысын қорытындылаған Премьер-Министрдің орынбасары – Қаржы министрі Бақыт Сұлтанов Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауында халықты əлеуметтік қорғау міндетіне баса назар аударылғанын атап өтті. Сондай-ақ, ол осы тапсырманың аясында агенттік өз қызметін жүзеге асырған кезде, ең алдымен, тұтынушы мен монополист мүдделерінің теңгерімін қамтамасыз ететін монополиялық сектордың мемлекеттік реттеу жүйесін дамытуы тиіс дегенді де назардан тыс қалдырмады. орналасқан кедендік өткізу бекеттерін байланыстыра көліктіклогистикалық орталықтарын салу жоспарлануда. Сонымен қоса, кедендік бақылау жəне кедендік декларация, жүк өңдеу жəне қосымша қызмет көрсету, логистикалық қызмет көрсету мəселелерін тікелей өткізу бекеттерінде жасауды, сонымен бірге, пост-кеден бақылау жүйесін енгізу мəселесі қарастырылып жатыр екен. Мұнымен қатар, министрлік сауда рəсімдері мөлдірлігін арттыру мақсатында автоматтандыруды қолға алыпты. Өткен жылы сыбайлас жемқорлықты жою мақсатымен 13 автоматты салмақ өлшеу аркаларын орнатыпты, көліктік бақылаудың 11 тұрақты бекетін жапқан. Бұл тасымалдаушылардың лауазымды тұлғалармен тікелей жүздесуін болдырмайды жəне жүк қозғалысының жылдамдығын арттырады. Биылғы жылы осындай аркалар саны 31-ге жетеді, ал келешекте тағы 80 арка салынады деп жоспарлануда. Жүк ағынын арттыру мақсатында азаматтық авиация жəне теміржол салаларын автоматтандыру жөнінде біраз шаралар жоспарланған. Ал теміржол тасымалы саласында «Келісімді жəне коммерциялық жұмыс» автоматты басқару ақпараттық жүйесін енгізу қолға алынуда. Ол «бір терезе» принципі бойынша өтінімді өңдеу мерзімін 3 тəуліктен 3 минөтке дейін қысқартады. Айтылған шаралар бизнес-қоғамдастығынан əкімшілік кедергілерді алып тастауға, кедендік операцияларды жылдамдатуға, қазақстандық тасымалдаушылардың əлемдік рыноктағы бəсекелестік қабілетін арттыруға, жалпы, сыртқы экономикалық қызмет мүшелеріне қолайлы жағдай тудыруға мүмкіндік ашады. А.Жұмағалиев баяндамасының қорытындысында Елбасы тапсырмаларына орай қолға алатын шаралар легі мұнымен шектелмейтінін айтып өтті. Яғни атқарылған жұмыс аз емес, ал алда атқарылар жұмыстар одан да көп.

бар екен деп, көзді жұмып, төменге қаулы-қарар сырғыта бергеннен, не ұтып отырмыз? Мұғалімнің ең бірінші міндеті – қағаз толтыру емес, сабақ беру. Жоғары оқу орнында қызмет істейтін мұғалімдердің ғылыммен айналысуға мұршасын келтірмейтін себептің бірі – осы қаптаған қағаз бен толып жатқан қоғамдық ісшаралар. Онсыз да жүктемесі бастан асатын шетел тілі кафедрасына таза ғылыми жұмыс жасамадың деу – үлкен қиянат. Бұл енді ерекше тоқталатын тағы бір өзекті мəселе. Алайда, қазіргі күні ғылыми атағың болмаса, университетке мұғалім бола алмайсың дегенге жеттік. Ал, ғылым деген ерекше жағдайды талап етеді(?!). Адамның ойы басқаға бөлінбеуі керек. Жағдай жасалмаған жерде псевдоғылым пайда болады. Пысықтар пайда болды, шетінен ғылым докторы. Біздегі бір кафедраны білем – оқытушыларының 80 пайызы ғылым докторлары. Солардың бəрі керемет ғалым деп отырсыз ба? Əлде қазақ ғылымының ерекше дамығанының көрінісі ме? Жеке өз басым оған сенбеймін. Көрші Ресей жүз адамның ғылыми атағын мемлекеттің арнайы қаулысымен алып тастады, заты сай емес деп. Ағайындар, біз ең болмаса мына қаптаған қағазды алып тастайық та!


3

www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

 Туған тілдің толғағы

Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ:

АНА ТІЛІМІЗ МƏЅГІЛІК ЕЛІМІЗБЕН БІРГЕ МƏЅГІЛІК ТІЛ БОЛДЫ!  Жазылған жайдың жаңғырығы Жуырда (2014 жыл, 10 қаңтар) газетімізде жарияланған Айнаш Есалидің « – Нестеватсын? – Ойнавотрм» атты ғаламтордағы сыпыра сауатсыздық туралы мақаласы жұртты мазалап жүрген мəселені дөп басқаны байқалды. Əлеуметтік желілердегі жаппай қате жазуға қатысты көтерілген мəселенің айтылған жерде қалмауына мүдделілік танытқан елжанды азаматтар көптеп табылып, редакцияға хабарласып, тілге жанашыр жандар мақала үшін алғысын білдіріп жатты. Агенттегі сауатсыздық дерті алыс шетелдерде «Болашақ» бағдарламасымен білім алып жатқан жастарымызды да бейжай қалдырмай, Лондоннан, Мəскеуден газет сайты арқылы үн қатып, дүниежүзін жайлап бара жатқан келеңсіз құбылыстан құтылуға үндеді. Көкейкесті мəселенің тамырын тереңнен іздеуге ұмтылған оқырмандар пікірлерінің бір парасы төмендегідей.

Сыпыра сауатсыздыќтыѕ тамыры тым тереѕде

Баршамызєа ортаќ міндет Өмірзақ АЙТБАЙҰЛЫ,

Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик.

Бір кездері ресми мекемелерде, қоғамдық орындарда мемлекеттік тілде сөйлемек тұрмақ, ол туралы айтудың өзі мұң болатын. Қазір Елбасының мемлекеттік тілге қатысты ұстанымы мен қадағалауының арқасында мемлекеттік мекемелердегі қызметкерлер қазақ тілінде сөйлеуге ниет таныта бастады. Елбасы тілдің жайын жыл сайынғы жолдауларында, Ассамблея жиындарында, түрлі орындарда жасаған баяндамаларында тұрақты көтеріп, қадағалап, елдің есіне ұдайы салумен келеді. Осының арқасында халықтың əлеуметтік жағдайын, экономикасын көтерумен бірге, тілімізді де тұғырына қондырудың неше алуан жолдары қалыптасып келеді. «Қазақ тілі» қоғамы мемлекеттік тілді дамытудың неше алуан жол дарын ұсынуда. Облыстық, аудандық ұйымдарымыз тіліміздің қолданыс аясын кеңейтуде жергілікті ерекшеліктерге сай тəсілдерді қолға алып, іске асыруда. Қоғам құрылған кезеңде айқай мен аттанға ерік бермей, ғылыми негізделген, дəйекті, парасатты бағыт ұстанған болатынбыз. Сол бағытымыздан таймай келеміз. Бұдан былай да салиқалы жолымызды жалғастыра береміз деп ойлаймын. Елбасы биылғы Жолдауында ел халқының алдына дамыған, озық 30 елдің қатарына енуді міндет етіп қойды. Бұл, əрине, үлкен күш-жігер мен жұдырықтай жұмыла əрекет етуді қажет етеді. 30 елдің қатарына ену үшін біз барлық салада да бəсекеге шыдас бере алатындай болуымыз керек. Бұдан тіл саласы да қалыс қалмайды. Осы орайда, туған тілімізді мемлекеттік мəртебесіне сай ұшпаққа шығарумен бірге, ағылшын тілін де қолға алғанымыз абзал. Өйткені, қазір ағылшын тілі дүниедегі қарым-қатынастың, ақпараттың, ғылым, білімнің тіліне айналып отыр. Өркениетті елдер көшінің алдыңғы жағынан орын аламыз десек, біз ағылшын тілінен бас тарта алмаймыз. Осы жағынан келгенде Елбасы ұсынған «үш тұғырлы тіл» жобасының өміршеңдігін атап өткім келеді. Əрине, бұл орайда қазақ тілі алпауыт тілдердің тасасында қалмауы қажет. Тындырылған істердің бəрі Елбасының бастамасымен іске асуда. Оны көрмеу мүмкін емес. Елінің, ұлтының тарихына, салтдəстүрі мен рухани дүниесіне терең бойлап, ұлтын əлемдік деңгейге көтеруді мақсат етіп отыр. Елбасы өзі əлемдік деңгейге көтеріліп қана қоймай, елін де сол деңгейге жеткізбек. Əрбір Жолдауында елді алға жетелеп, үлкен істерге жұмылдырып, шабыттандырып отырады. Бұл жолғы Жолдау да елді ізгілікке, жақсылыққа, мол шылыққа жетелеуімен ерекшеленеді. Ата-бабамыздың ғасырлар бойғы арманы болған «Мəңгілік Ел» идеясын көтеріп, тілімізді де мəңгілік етуіміз керек деген ой тастады.

Осы кезге дейін ұлттық идеямыз қандай болу керек деген бағыттағы сауал көпшілігімізді толғандырып келген еді. Неше алуан бастамалар көтеріліп, түрлі идеялар да ұсынылған болатын. Елбасы осы Жолдауында осы идеяға қатысты нақты ұсынысын əйгіледі. «Біз үшін болашағымызға бағдар ететін, ұлтты ұйыстырып, ұлы мақсаттарға жетелейтін идея бар. Ол – Мəңгілік Ел идеясы. Тəуелсіздікпен бірге халқымыз Мəңгілік Мұраттарына қол жеткізді. Біз еліміздің жүрегі, тəуелсіздігіміздің тірегі – Мəңгілік Елордамызды тұрғыздық. Қазақтың Мəңгілік Ғұмыры ұрпақтың Мəңгілік Болашағын баянды етуге арналады. Ендігі ұрпақ – Мəңгілік Қазақтың Перзенті. Ендеше, Қазақ Елінің Ұлттық Идеясы – Мəңгілік Ел! Мен Мəңгілік Ел ұғымын ұлтымыздың ұлы бағдары – «Қазақстан-2050» Стратегиясының түп қазығы етіп алдым», – деді Елбасы. Бұдан асырып қалай айтуға болады. Кешегі Көк түріктер заманында, одан кейінгі ортағасырлық алағай-бұлағай кезеңдерде, жеке хандық құрып, өз алдымызға отау құрып шыққан дəуірде, Алаш ұранын көтеріп, азаттыққа ұмтылған уақытта Қазақ елін мəңгі ел етуге ұмтылмап па едік. Осы ойды келер ұрпаққа аманаттағандай Ер түрік бабаларымыз Орхон-Енисей бойында тасқа «Мəңгі ел» идеясын өшпестей етіп таңбаламап па еді. Асан қайғы бабамыздың елден ел, жерден жер кезіп жүріп іздеген «Жерұйығы» да осы емес пе. Ұлы даланы асқақ рухқа бөлеп тұрған батырлар жырларындағы ұлы мұрат, асыл мақсатымыз да осы болмап па еді?! Бұл идея ХХ ғасырдың басында «Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болуды» мақсат тұтқан Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Алаш ұранындағы»: Алаш туы астында, Күн сөнгенше сөнбейміз. Енді ешкімнің алашты, Қорлығына бермейміз! Адамдықтың жолына, Бастаған ерлер соңыңда, Басқаға көңіл бөлмейміз, Қандай шайтан келсе де, Алдауына көнбейміз. Өлер жерден кеттік біз, Бұл заманға жеттік біз! Жасайды алаш, өлмейміз! Жасасын, алаш, жасасын! – деген жыр жолдарымен өзектесіп жатқан жоқ па?! Ендеше, бүгінде ел іргесі бекіп, Тəуелсіздігіміздің өзегі нығая бастаған тұста Елбасының аузынан ғасырлар бойы күткен, аңсаған идеяның айтылуы ешқандай да кездейсоқ емес деп ойлаймыз. Демек, бұған қажетті алғышарттар пісіп-жетілді, дамудың келесі кезеңіне өтудің сəті жетті деген сөз. Əрине, Қазақ елін Мəңгілік Ел ету бір тұлғаның немесе бір мекеменің ісі емес. Ол осы елдегі əрбір азаматтың, əрбір қайраткердің ерік-жігеріне, қажыр-қайратына

байланысты. Тəуелсіздікті күн сайын емес, сағат сайын қорғау, нығайту, дамыту қажет. Бұл үшін «бір жағадан бас, бір жеңнен қол, бір ауыздан сөз» шығаруымыз қажет. Сонда ғана тəуелсіздігіміз баянды, елдігіміз мəңгілік болады. Елбасы жаңа Жолдауында тіл мəселесін де сырт қалдырған жоқ. Оның: «Қазақ тілі бүгінде ғылым мен білімнің, интернеттің тіліне айналды. Қазақ тілінде білім алатындардың саны жыл өткен сайын көбейіп келеді. Еліміз бойынша мемлекеттік тілді оқытатын 57 орталық жұмыс істейді. Олардан мыңдаған азаматтар қазақ тілін үйреніп шықты, əлі де үйренуде. Былтырғыға қарағанда, биыл қазақ тілін білемін деген өзге ұлт өкілдерінің саны 10 пайызға өскен. Бұл да біраз жайттан хабар береді. Тек соңғы 3 жылда мемлекеттік тілді дамытуға республика бойынша 10 миллиард теңге бөлінді. Енді ешкім өзгерте алмайтын бір ақиқат бар. Ана тіліміз Мəңгілік Елімізбен бірге Мəңгілік Тіл болды! Оны даудың тақырыбы емес, ұлттың ұйытқысы ете білгеніміз жөн», – деген пікірі тіл жайындағы алып-қашпа пікірлердің барлығына нүкте қойғандай болды. Енді осыдан іс басында жүрген азаматтарымыз тиісті қорытынды шығарады ғой деп ойлаймын. Осында айтылған ойлар «Қазақ тілі» қоғамының да алдағы жұмыс бағытын айқындап бергендей болды. Бұдан былайғы уақытта қоғамның өз қызметінде өзгерістер, жаңашыл істер қажет. Мемлекеттік тілді дамытатын неше алуан іспен айналысуымыз керек. Қоғам қызметкерлері мен мүшелері ең болмаса, Жолдауды оқып алып, осы жайындағы ой-пікірлерін білдіріп, бір қазанға құюы керек. Елбасының Жолдауда тілге қатысты тұжырымдарын іске асыру мақсатында мемлекеттің тиісті жауапты мекемелерінен елімізде мемлекет қарауындағы балалар үйлерінің барлығын 100 пайыз мемлекеттік тілге көшіру; балабақшалардың барлығын мемлекеттік тілге көшіру; аралас мектептердің барлығын толықтай қазақ мектебіне айналдыру; мемлекеттік қызметкерлердің барлығының біліктілік талаптарына мемлекеттік тілді білу міндетін енгізіп, «Қазтест» жүйесінің толыққанды жұмысын қамтамасыз ету; елдік мұраттарымыз бен мемлекеттік ұстанымдарымызға қайшы, тарихи бұрмаланған жер-су, елді мекен, бекет, көше, т.б. атауларын толықтай тарихи атаулары мен ұлттық мүддемізге сəйкес қайта атау, кісі есімдерін қазақ тілінің заңдылығына сай ресімдеуді жүйеге түсіру, ол үшін бүкіл атаулардың автоматтандырылған деректер базасын жасап, тиісті мекемелерді сонымен қамтамасыз ету, кісі есімдерін көпе-көрінеу бұрмалаған, төлқұжатындағы орыс тілінің заңдылығымен жазылған, толтырылған өз есімдерін түзетемін деген азаматтардың өтініштерін орындауда қиындықтар туғызған азаматтарға қатаң шара қолдану сияқты мəселелерді шешуді сұраймыз. Бұл айтылып отырған мəселелердің барлығы Елбасы көздеп отырған іс-шаралардың сауатты орындалуына септігін тигізеді деп білеміз. Сонда ғана ана тіліміз Мəңгілік Тіл дəрежесіне көтеріле алмақ! АЛМАТЫ.

Сəуле ƏБЕДИНОВА, «Ақжүніс-Астана» журналының бас редакторы: – «Адамзаттың өзі жеткен жетістігі өзінің түбіне жетеді» дегенді бір жерден оқығаным бар. Бұл – жетістіктен, дамудан, алға жылжудан бас тартайық деген сөзім емес. Өз басым, қашанда прогресс жағындамын. Алайда, ол «прогресс» өзге жетістіктерді жоймайтын прогресс болуы тиіс. Бүгінгі ғаламтор – адамзаттың ең үлкен жетістігі. Алайда, ол бізді ойлау, есте сақтау қабілетімізден, миды істету қабілетімізден, «темірдей логиканы» жаттықтыру құштарлығымыздан айырып барады. «Егемен Қазақстан» газетінде журналист Айнаш Есали «– Нестеватсын? – Ойнавотрм» деген мақаласында көкейде жүрген біраз ойды ортаға салыпты. Жасыратыны жоқ, біреуден сауатсыз жазылған хабарлама не хат алсам, ол адам туралы бірден «теріс» ой келеді. Жақтырмай қаламын. Ондай хаттарды оқығың да келмейді. Жарайды, оны қойшы... соңғы кезде агенттегі сауатсыздыққа көз жұмып қарайтын болдық. «Асығыс тергенде сауаттылық туралы ойлап отыруға уақыты жоқ шығар, бұны тех никалық қате деп қана қояйық» деп өзімді де, көзімді де көндірдім. Алайда, редакциямызға салақұлаш мақала жіберетін кəсіби журналистердің сауатсыздығын көргенде, мақаласын қақ бөліп, қоқыс жəшігіне лақтыра салғың келеді. Бүгінгі ғаламтордың пайдасы өз алдына, ал зияны шаш етектен екеніне күн өткен сайын көзіміз жетіп отыр. «Іш қазандай қайнайды, күресерге дəрмен жоқ». Сол көп зиянның бірі – Айнаш айтып отырған ғаламтордағы сауатсыздық мəселесі. Бұл кеше немесе бүгін пайда бола салған əлеуметтік мəселе емес. Агенттегі сауатсыздықтың тамыры тереңде. Бұл – тəуелсіздік алғалы ұлтымызға жабысқан дерт. Бұрын кеңес кезінде кітап, газет-журнал оқу сəн еді. Айдаладағы қойшының өзі етігінің қонышына не кітап, не газет-журнал қыстырып жүретін... Меніңше, агенттегі сауатсыз дықтың тамыры тереңде. Бүгінгі ғаламтордағы сауатсыздар – тек ғаламторда ғана емес, өмірде де сауатсыз. Өмірінде кітап оқымағандар. Кітап оқыған адам əр сөздің дұрыс жазылуын біледі. Көркем əдебиетті былай қойып, 5-сынып оқушысы білуге тиісті қарапайым мектеп бағдарламасын білмейтіндер толып жатыр. Оның үстіне, бүгінгі мектептерді интерактивті тақтаға, компьютерге толтырып тастадық. Құдды бір алға дамып кеткеннің ең жоғарғы көрсеткіші сол сияқты. Меніңше, мектеп оқушысы қаламмен дəптерге жазып, бормен тақтаны шимайлап, күн сайын өзінің грамматикалық қатесімен іс жүзінде қайта-қайта жұмыс істеп отырмаса, ол қанша жерден білімді болғанымен, сауатсыз адам болып қалыптасады. Ал сауатсыз адамды білімді деуге бола ма? Бүгінгі жастардың білімі басында емес, қолындағы байланыс құралында

(ұялы телефон, планшет, компьютер, т.б.). Ашып жіберіп кез келген мəліметті айтып бере алады. Ал қолындағы құралын тартып алсаң, қауашақтың бостығы сонша, көзі алақ-жұлақ етіп, меңдуана жеген қойдай мəңгіріп қалады. Бүгінде ең білімді деген оқушының қолына осының бірін де ұстатпай, құр қағаз-қалам беріп, сауатын тексеріп көрсек, ұяттан оның емес, өзіміздің бетіміз қызаратыны анық. Сондықтан, менің ойымша, сауатты ұрпақты мектеп қабырғасында өзіміз оқытып, дайындап шығаруымыз керек.

Нұржол ТАБИҒАТ, оқырман: – Алғаш интернетке тіркелген уақытым 2008 жылдың басы екен. Жазатын жерде сауатты жазуға болады, былайша қысқартып жаза салғанда тұрған ештеңе жоқ сияқты жəне солай бола береді де. Бұл, əсіресе, ағылшын тілінде өте жақсы дамыған. Мен айтар едім, бұл көтерілген дабыл тек қана интернетке қатысты емес. Мысалы, шетелдіктер бұны жақсы қабылдап, тез бейімдеп, «Text Messaging Abbreviations & Shortcuts», «Internet linguistics» сынды тақырыптармен өз алдына бір тақырып көтеріп, жүйелей білген. Бұлар болары болып, бояуы сіңген соң, біздікілер ендігі ғасырда оны қазақшалатып жататын шығар... Күлкілі болмағанда, мұңлы болар еді. Кез келген құбылыстан жақсылықты жасай алмай, көш соңында қалып кететін кей жағдайлардың кей себептерінің бірі осы қасиет болар. Əуесбайдың ҚАНАТЫ, Лондоннан: – Өкінішке қарай, жөнсіз қысқартып жазу, сөзді бұрмалап жазу тек Қазақстан емес, əлем жастарының əдетті дерті дер едім. Мұндай тілдік дерт ағылшын тілінде де бар. Көбіне мұндай əдет дұрыс жазу талабы қойылмайтын əлеуметтік желілерде көп кездеседі. Алайда, меніңше, фейсбуктағы парақшаның иесі ондай комменттерді өзі өшіріп отыруы тиіс. Сол кезде ғана парақша иесіне деген құрмет артады. Өйткені,

Ел тірегі Ернар МАМЫРБЕКОВ,

№45 бейімделген орта мектебінің 11-сынып оқушысы.

– Бұл дəуірде өз тілін, əдебиетін білмеген, қадірлемеген адам толық мəнді интеллигент емес деуге болады. Себебі, ол қандайлық білімі болса да, рухани, ой тəрбие сінде сыңаржақ азамат болады, – деп М.Əуезов айтқандай, тіл – рухы биік, мəңгілік өшпес мұра болып қалуы тиіс. Мейлі дəрігер, мейлі кəсіпкер, тіпті, шахтер болса да, өзінің туған

адамдар сауатты жазылған жазбапост пен комменттерді жоғары бағалайды. Осылайша коммент жазушылар өздері де сауатты жазуға машықтанады. Ал, түрлі деңгей, тақырыптардағы сайттарда мұндай шолақ жазуларға тыйым салуға болады. Яғни, сайт модераторы келте комменттерді өшіріп немесе компьютер тілімен айтсақ, бан жасап отырады. Илхам ИБРАГИМ, «Астана» телеарнасы арнайы жобалар бөлімінің басшысы: – Осындай жазулар төбе ша-

шымды тік тұрғызады. «Слм, не жнк, не истеп» деп жазып жүргендердің көбі студенттер. Ал оқушылар туралы айтудың өзі артық. Микроблогтан оқығаным: – каз кутшиш, апай тактага шакырватр. О, Құдай!!! Бұл дегені сабақта да сол «күйік» агент. Жеке басым осылай жазатындарға жауап жазбаймын. «Онсыз да тілім-тілім болған тілім-ай» дейсің де қоясың. Ал виртуалды əлем жақын-жуықтан алыстатып жатқаны бөлек əңгіме. Адамды жындандырып, оқшауландырып барады. Бұл өз басымыздан да өтті. Сондықтан бірте-бірте онлайн өмірден бас тарта бастадым. Қазыбек ДƏУІТАЛИЕВ, Мəскеуден: – Көтеріліп отырған мəселенің ерте ме, кеш пе, емі табылатыны сөзсіз. Себебі, жаңа құбылыс өзіне тəн инновациялары мен кемшіліктерге əрдайым толы болып келеді. Адамның ақпарат алу бостандығын ешқандай заңмен шектеу мүмкін емес, бірақ қандай да бір əкімшілікқұқықтық мəртебеге ие болса, сол қатынастың мəнінен шыға отырып шектелуі мүмкін. Бұл жанрды бəлкім постклассикалық вульгаризмге жатқызуға болатын шығар. Өзім де агенттен не т.б. əлеуметтік желіде жедел хабар алмасып отырғанда ойды қысқа жеткізуге тырысамын. Өйткені, маңыздысы ақпарат алмасу, оның эстетикалық қыры емес. Бəлкім, ағылшын тілінің америкалық нұсқасына ұқсап болашақта тіл шұбарлануы

тілі – ана тілін жетік білуі қажет. Себебі, тіл – біздің тағдырымыз, тіл – елдің тағдыры. Əр елдің өзіне тəн, халқына ортақ тілі бар. Сол сияқты біздің ана тіліміз – қазақ тілі. Тілдік рухани байлықты дамыту – бізге қойылған міндет. Қазіргі таңда сол міндет азды-көпті деңгейде жүзеге асырылып жатыр. Бірақ əлі де күшіне толық ене қойған жоқ. Əрине, ол бір күнде іске асатын нəрсе емес. Жүзеге асуы үшін көп еңбектену керек. Қазақ мəңгүрттіктен құтыламын десе, ең алдымен тіл саясатын жандандыруы керек. Тіл саясатын мүлде ойлау елегінен тыс қалдыратын болсақ, мəңгілік «шала қазақ» болып қалуымыз да ғажап емес. Талай қиындықты көрген ана тілімізді сақтап, əрі қарай дамыту мына біздің

мүмкін деп қауіптенуге болатын да шығар. Алайда, «нестеватсын» дегенді тараздықтарда бұрыннан бар редиалект дейді ғой жұрттар. АРМАН: – «Түсінікті тілмен» айтқанда: «Осны оқғанда неойлавотсыз?» ... депсің, «Айтнва?» «Бдан қутлу қинғо». Түсіндің бе, Айнаш? «Айтайын ба?» «Бұдан құтылу қиын ғой» дегенім ғой. Дегенмен, жүрегіңде қазақтың намысы, тамырында қазақтың қаны бар қазақтың əр жасы (жүректі жігіттері мен қылықты арулары) ана тілін бұлай қорлауға жол бермеуі тиіс! Мен дəл солай боларына сенгім келеді! ОРАЛХАН, оқырман: – Айнаш төгілтіп тұрып жазған екен, мақала өте керемет шығыпты. Шынында, жастар смс жазған кезде қате-қате, сауатсыз жазады. Баяғының қыздары жігіттен хат алған кезде арасынан қате көп шықса, қызыл сиямен шиедей қылып қайтадан салып жіберетін. Қазіргі қыздарда намыс жоқ. Сосын автобусқа кіріп қалса, елдің бəрі соткасына үңіліп отырады. Өткенде балдызымды пойызға шығарып салдым. Сонда вокзалдың залында бір сағаттай отырдық. Ойпырмай, əңгімелесіп отырған адам аз. Елдің бəрі төмен қарап шұқшиып, телефондарын шұқылап отыр. Масқара, құдды бір зомби сияқты. Осы сорақылықты Айнаш жақсы суреттепті. Дəуіржан ТӨЛЕБАЕВ, «Ана тілі» газетінің тілшісі: – Мақалада көтерілген мəселе өте орынды деп санаймын. Иə, шын мəнінде ғаламтордағы, əлеуметтік желілердегі сауатсыз жазылған «быдық» сөйлемдерді көріп шошитын халге жеттік. Сөзді қысқартып жаза салу, əріптік, стилистикалық ережені сақтамау белең алды. Бұл тілдің əуезділігін, əсемдігін, көркемдігін, əдемілігін, шұрайлылығын жоюға апаратын құбылыс. Тілді бұзуға, сөзді «мүгедек» етуге ешкімнің қақысы жоқ. Өкінішке қарай, бұл үрдіс барған сайын күш алып, кең тарап барады. Мұның ар жағында тілге деген жауапкершіліктің жоқтығы, төмендеуі жатыр. Бір сөзбен айтқанда – сорақылық. Мүкістік. Тілге бейжай қараған адам өмірге, қоғамға да солай қарайды деген сөз. Ата-бабамыздың қанымен, анамыздың ақ сүтімен берілген ана тілімізді қисық-қыңыр жазулардан сақтайық. Дандай ЫСҚАҚҰЛЫ, профессор: – Айнаш Есалидың мақаласы оқырманның назарын қоғамның, ғылым мен техниканың дами түсуіне байланысты қазіргі қазақ қоғамын аса бір қауіпті рухани дерттің дендеп бара жатқанына аударыпты. Қазір жер бетін жаһандану елесі кезіп жүр. Жаһанданусыз қоғамдық даму жоқ. Жаһандануды пайдалана білмесек, от басамыз. Соның бір нышаны – осы Айнаш көтеріп отырған жағдай. Осы бізге қажет пе, пайдалы ма, залалды ма деген сияқты сауалдарға жауапты ұлттық мүдде тұрғысынан іздеу керек. Əлемдік жаһандануға байланысты көп мəселелер ойланбай шешіліп жатқандықтан да қазіргі қазақ қауымы рухани дертке ұшыраған. Бұл мəселеге қазақтың ұлттық мүддесі тұрғысынан келмейінше, дұрыс шешімін табуы қиын деп білемін. Рухани-қоғамдық өміріміздің осы сияқты ұлтымыздың болашағына қауіп төндіріп, шешімін күтіп тұрғандары қаншама. Қазақтың мəселесін бүкіл ел болып шешетін кез келген сияқты. АЛМАТЫ.

қолымызда. Еліміз жиырма екі жылдың ішінде талай биіктер мен белестерді бағындырды. Бұл – аздаған уақыт ішіндегі көлемді жетістік. Ал тіліміз жайлы ауыз толтыра ештеңе айта алмаймыз. Қарапайым қазақтың балалары бір-бірімен сарнап орысша сөйлескенде, қарадай қарның ашады. Сол жастар тіліміздің тағдыры болашақ еліміздің тағдыры екенін білмейтін де шығар-ау, сірə?! Тіл – қай ұлттың болмасын тірегі, еліміздің болашағы. Дарынды драматург, ақын Жүсіпбек Аймауытов атамыз: «Ана тілі – халық болып жасағаннан бері жан дүниеміздің айнасы, өсіпөніп түрлене беретін, мəңгі құламайтын бəйтерегі», дегендей, тіл тағдыры – ел тағдыры екенін əсте жадымыздан шығармайық. Тілге құрмет – елге құрмет екенін де ұмытпайық.


www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

«ҚАЗАҚСТАН-2050» СТРАТЕГИЯСЫ – НАУРЫЗ

ҚАҢТАР

ЖЕЛТОҚСАН

ҚАЗАН

ҚАЗАН

МАУСЫМ

Өскемен ЖЭО-сында құны 50 миллион АҚШ долларынан асатын жаңа турбоагрегаттың құрылысы басталды. Қуаты осыншалықты турбина ШҚО аумағында КСРО кезеңінен бері орнатылмаған еді Жамбыл облысында қуаты 2,3 МВт болатын жаңа Қарақыстақ ГЭС-і іске қосылды

Қарағандыда алғашқы қуат тиімділігі жоғары үй салынды. Алдын ала есеп бойынша, қуат сақтау тиімділігі шамамен 30%-ды құрайды

Өскемендегі онкологиялық диспансерде радиологиялық орталық ашылды. Ол жылына 100 мың сырқатты емдеуге мүмкіндік береді

ҚАЗАН ҚАЗАН ҚАЗАН

Солтүстік Қазақстан облысында жылына 8 млн. кВтс-ден астам электр қуатын өндіретін 2 жел энергиясы құрылғысы салынды

Солтүстік Қазақстан облысында биомассалар пайдаланылатын экономикалық қазандықтар құрылғыларын өндіру басталды. Оған отын ретінде ағаш өңдеу кəсіпорындарының қалдықтары мен санитарлық жаңқалар, сабан пайдаланылады Ақтауда «жасыл» электр қуатын өндіретін қоқыс өңдеу зауыты салынуда

Алматыда «Бесағаш» жаңа электр подстансасы пайдалануға берілді. Бұл 220 кВт энергетикалық сақинасын құру жөніндегі жобаны аяқтады

ЖЕЛТОҚСАН

ЖЕЛТОҚСАН

ҚАРАША

Талдықорғанда аса заманауи көппрофильді аурухана құрылысы серпінді жүргізілуде. Оған Еуропаның, АҚШ пен Жапонияның жəне Израильдің медициналық құрал-жабдықтары орнатылатын болады

Алматыда «Инновациялық технологиялар паркі» арнайы экономикалық аймағын дамыту бағдарламасы шеңберінде бұлтты технологиялар саласындағы деректерді өңдейтін орталық іске қосылды

ҚАРАША

Н ИН

АДАМ ƏЛЕУЕТІ

Бизнестің əлеуметтік жауапкершілігі шеңберінде Қызылордада мəдени-ойын-сауық орталығы салынды

Ақтау қаласында Қазақстанда теңіздегі алғашқы жоғары дəлдіктегі жер серігіндік навигацияның локальді дифференциалды стансасы орналастырылды

ЖЕЛТОҚСАН

ДЫ

Ы М

ДЫ РУ

ҒЫЛЫМИ А УҚ

«ҚАЗАҚСТАН-2050» СТРАТЕГИЯСЫ 2013 жылдың маңызды оқиғалары

ОВ

ЫҚ ИНДУСТРИЯ ИЯЛ ЛА Ц А Н

КЕ ТТ І

Қазақстан-2050

ҚАРАША

ЖЕЛТОҚСАН

Индустрияландыру картасы шеңберінде Ақтөбе облысында кварцтан жасанды тас шығаратын зауыт пайдалануға берілді

МЕ МЛ Е

КА

ШАҒЫН ЖƏНЕ ОРТА КƏСІПКЕРЛІК

МАМЫР

Индустрияландыру картасы шеңберінде Ақтөбе облысында инновациялы ферроқорытпа зауыты іске қосылды

ЖЕЛТОҚСАН

Қостанайда құны шамамен 19 млрд. теңге тұратын металл прокаты зауыты пайдалануға берілді

Э

И ОМ Н КО

ЖЕЛТОҚСАН

Қостанай облысында SsangYong Nomad автомобильдерін шығаратын зауыт жұмыс істей бастады

МАУСЫМ

МАУСЫМ ТАМЫЗ ҚЫРКҮЙЕК ҚАРАША ЖЕЛТОҚСАН

Шымкентте «Өнімділік-2020» бағдарламасы шеңберінде темір-бетон бұйымдарын шығаратын индустриялық құрылыс комбинаты іске қосылды

ЖЕЛТОҚСАН

ҮИИД бағдарламасы шеңберінде Павлодар мұнай-химия зауытында Қазақстандағы аса ірі азотты-оттекті станса қатарға қосылды

ӨНЕРКƏСІП КЕШ ЕНІ АГРО

РАҚҰРЫЛЫМ ИНФ

Ақтөбе облысында рельс өнімін шығаратын ірі зауыт құрылысы жүргізілуде. Бұл зауыттың артықшылығы сол, онда ұзындығы 120 метр болатын ыстыққа төзімді рельстер шығарылады

ШҚО-ның Глубокое ауданында ТМД-да баламасы жоқ ғаламат астық тазалау зауыты ашылды. Жобалық қуаты сағатына 15 мың тонна тұқым тазалауды құрайды

ТТАР

Химия өнеркəсібін дамыту бағдарламасы шеңберінде Атырау облысында полимер өнімдерін шығаратын зауыт құрылысы жүргізілуде

Оңтүстік Қазақстан облысында испан технологиясы бойынша заманауи көкөніс қоймасы салынды. Оның жылына 5600 тонна көкөніс сақтаумен қатар, қосымша 600 тонна қатты мұздататын құрылғысы бар

ИТУ СТ ИН

Қосымша құрылыс жұмыстарының нəтижесінде Ақмоладағы зауыт цементтің 20-дан астам маркасын шығаратын ірі кəсіпорынға айналды

Алматы облысының Көксу ауданында ерекше биоотын шығаратын кəсіпорын ашылды

Қызылорда облысында агроөнеркəсіп кешенін дамыту шеңберінде «Күріш кластерін дамыту» жобасын жүзеге асыру басталып, күріш консорциумы құрылды. 2013 жылы облыста Қазақстанның тəуелсіздігі жылдарында алғаш рет күріштен рекордты өнім жиналды

К

ШҚО-да қуаты айына 300 мың жұп жұмысшы қолғабын шығаратын Қазақстандағы алғашқы фабрика ашылды

ЖЕЛТОҚСАН

Астанада энергия тиімділікті шыны шығаратын зауыт іске қосылды. Мұның ерекшелігі əлемдік қуат үнемдеуші талаптардың барлығына жауап беретін технология бойынша роботты техника мен шыны шығаруға қолдану болады

АҚПАН

4

Қазіргі заманғы даму институты дайындаған

БҚО-да инсульттік орталық ашылды

● Жолдау жүгі

Жаѕа биіктерге бастайтын ќўжат Темірхан ДОСМҰХАМБЕТОВ, Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің депутаты, Ұлттық олимпиада комитетінің президенті.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев кезекті дəстүрлі Жолдауымен миллиондаған отандастарын тағы бір серпілтіп тастады. Қазақстан жаңа белестерге, жаңа көкжиектерге тəуекел етіп отыр. Дүние жүзіндегі мойны озық 30 елдің қатарында нық тұруымыз керек, дейді Нұрсұлтан Назарбаев. Əрбір қазақстандықтың мерейін көтеріп, кеудесіне мақтаныш сезімін ұялататын, намысын қамшылап, жігерін жанитын ұлы мақсат, асқаралы меже. «Қазақ елі өткен 22 жылда қыруар іс тындырды. Біз үлгілі дамудың өзіндік моделін қалыптастырдық. Əрбір отандасымыздың жүрегінде елімізге деген мақтаныш сезімін орнықтырдық. Қазақ стандықтар ертеңіне, елінің болашағына сеніммен қарайды», дейді Нұрсұлтан Əбішұлы. Иə, кез келген иманды əрі саналы азамат туған елінің тілеуін тілейді, жоғын жоқтайды. Бізде өз елінің əрбір сəтті қадамы, жарқын тірлігі үшін жаны қалмай қуанатын, Отанымның жолында жаным садаға дейтін адамдар өте көп. Ендеше, «елімнің келешегі нұрлы, тірлігі баянды, халқым бақытты болсын!» деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жүрген Президенттің арман-тілегін миллиондаған отандастардың терең түсінетіні анық. Енді Жолдаудағы мына жолдар ға назар салайық: «Бүгінде Отанымыздың жетістіктері – əрбір аза мат тың ұлттық мақтанышы. Күшті, қуатты мемлекеттер ғана ұзақмерзімді жоспарлаумен, тұрақты экономикалық өсумен айналысады. «Қазақстан-2050» Стратегиясы – барлық саланы қамтитын жəне үздіксіз өсуді қамтамасыз ететін жаңғыру жолы. Ол – елдігіміз бен бірлігіміз, ерлігіміз бен еңбегіміз сыналатын, сынала

жүріп шыңдалатын үлкен емтихан. Стратегияны мүлтіксіз орындап, емтиханнан мүдірмей өту – ортақ парыз, абыройлы міндет». Еліне сенген, əрі елінің қапысыз сеніміне ие болған, туған жұртын жан жүрегімен сүйетін Президент қана осындай аса күрделі, əрі ұзақмерзімді белестерді бағындыруға тəуекел ететіні анық. «Қадірлі ағайын! Біздің халқымыз екі жарым ғасырдан астам уақыт бодандықта болды. Екі жарым ғасырда талай ұлттық құндылықтан айырылып, ұлт ретінде жаншылып келдік». Осы сөзімен Президент ендігі жерде еңсемізді көтеріп, өзгелермен иығымыз тең, жаһандық бəсекеге лайық мемлекет болайық, дейді. Биылғы Жолдаудағы мына жолдар да соған үндейді: «Бүгінде дамығандықтың іргелі көрсеткіштерін Экономи калық ынтымақтастық жəне даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше мемлекеттер көрсетіп отыр. Оған əлемдік ішкі жалпы өнімнің 60 пайыздан астамын өндіретін 34 ел кіреді. ЭЫДҰ-ға кіруге тағы 6 ел – Бразилия, Қытай, Үндістан, Индонезия, Ресей жəне Оңтүс тік Африка елдері үміт кер болып отыр. Ұйымға мүше барлық елдер терең жаңғыру жолынан өтті, инвестицияның, еңбек өнімділігінің, шағын жəне орта бизнесті дамытудың, халық өмірі стандарттарының жоғары көрсеткіштеріне ие болып отыр. ...Жер жүзінің дамыған 30 мемлекетінің қатарына кіру жолындағы біздің базалық бағдарымыз осы». Мақсат айқын, меже белгілі. Заман тыныш. Тек ынтымақ пен нар тəуекел керек! Қытай мен Ресей секілді алпауыт мемлекеттер əлі табалдырығын аттай қойма ған ЭЫДҰ-ға 17 млн. ғана хал қы бар, əлі бұғанасы то лық беки қоймаған Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан На зарбаевтың бастамасымен тəуекел етіп отыр. Қуан, қазақ, беліңді бекем бу! Бар тірлігіңді ғылыммен бекемдеп, маңдай теріңмен суар, əлемдік бəсекеге

дайын бол, дегеннен басқа не айтамыз. Əлеуеті зор отыз мемлекеттің қатарына ену үшін біздің ішкі қуатымыз күшті болуы керек. Соның бір дəлелі ретінде Президент «Қазақстанның экспорттық əлеуетіндегі шикізаттық емес өнімнің үлесін 70 пайызға дейін арт тыру мақсатын көздейді». Кеңес өкіметі кезінде Қазақстан негізінен шикізат көзі болып есептелсе, болашақта біздің республика ғылым мен озық технологияға арқа сүйеп, экономиканың барлық саласын дамытуды көздеп отыр. Ол үшін ғылымды қаржыландыруға ішкі жалпы өнімнің 3 пайызын жұмсау жоспарлануда. Қазақ елінің нарықтық экономикаға бет бұрғанына жиырма жылдан жаңа асты. Көптеген мықты мемлекеттердің даму тарихына зер салсақ, оларда шағын жəне орта бизнес экономиканың негізгі тірегі саналады. Президент өз Жолдауында бұл бағыттағы ойларын былай саралады: «Шағын жəне орта бизнесті дамыту – ХХІ ғасырдағы Қазақстанды индус триялық жəне əлеуметтік

жаң ғыр тудың басты құралы. ...Экономикамызда шағын жəне орта бизнестің үлесі артқан сайын Қазақстанның дамуы да орнықты бола түседі. Бізде шағын жəне орта бизнестің 800 мыңнан астам субъектісі бар, онда 2,4 миллионнан астам қазақстандық еңбек етеді. ...Шағын жəне орта бизнес 2050 жылға қарай Қазақстанның ішкі жалпы өнімінің қазіргі 20 пайызы орнына кемінде 50 пайызын өндіретін болады. ...Мемлекет жұмысының негізгі бөлігі Қазақстан бизнесін, əсіресе, шағын жəне орта бизнесті дамытуға барынша қолайлы жағдай жасау болмақ. Таяудағы 10-15 жылда ғылыми қамтымды экономикалық базис жасау керек, онсыз біз əлемнің дамыған елдері қатарына қосыла алмаймыз. ...Шағын бизнес ұрпақтан-ұрпаққа берілетін отбасы дəстүріне айналуға тиіс». Президент ел дамуы стратегиясының басым бағыттарының бірі ретінде халықтың əл-ауқатын көтеруді ойлап отыр. Қазақ «Ораза, намаз – тоқтықта», дейді. Халық кəсіпті нəсіп етсе, ешкімге масыл болмайды, өз несібесін өзі

айырады. Ондай халықтың ұрпағы да еңбекқор келеді. Қазір кез келген қаладағы көп қабатты үйлердің бірінші қабатында шағын жəне орта кəсіпкерлердің дүкендерін, кафе-ресторандарын, шаштараздарды, сəн үйлерін, компьютер жəне аударма орталықтарын, нотариустерді, т.б. тірлік көздерін көруге болады. Бұл –халық кəсіпке бет бұрды деген сөз. Халық тоқ болса, мемлекет күшті болады. Ең бастысы, шағын жəне орта бизнесі өркендеген мемлекеттің экономикасы тұрақты дамиды əрі сыртқы күштерге тəуелді болмайды. Осы жағдайларды терең зерделеген Нұрсұлтан Назарбаев кейінгі жылдары шағын жəне орта бизнесті тексеруге бірнеше рет мораторий жариялады. Экономиканың негізгі күретамыры – тасымал жолдары десек, Жолдауда көрсетілгендей: «Елде жолдар желісін жасау үшін біз Астана – Қарағанды – Алматы, Астана – Павлодар – Өскемен, Алматы – Қапшағай – Өскемен автожолдарын салуды бастадық. Осы бағыттар бой ын ша пойыздар қазірдің өзінде екі есе жылдам жүріп жатыр. ...«Батыс Еуропа – Батыс Қытай» дəлізінің құрылысы да аяқталуға таяу, Парсы шығанағына шығу үшін Түркіменстан мен Иранға теміржол тартылды. ...Ақтау портының қуаттылығын күшейтіп, экспортимпорт операцияларының ресімдерін жеңілдету керек. ...Біз ұзындығы 1200 шақырым болатын Жезқазған – Шалқар – Бейнеу жаңа теміржолын салып жатырмыз. Бұл орасан құрылыс 2015 жылы аяқталады. Бұл магистраль Каспий мен Кавказ арқылы Еуропаға шығуға мүмкіндік береді. Ал шығысқа Тынық мұхиттағы Ляньюньган порты арқылы шығамыз, бұл жөнінде ҚХР-мен келісім бар». Мұның бəрі айтуға ғана оңай. Мемлекет экономикасы үшін аса маңызды бұл жұмыстарды атқару үшін орасан көп қаржы, жұмыс күші жəне білікті мамандар керек. Президенттің тікелей

басшылығымен Үкімет осындай тарихи ірі жобаларды қолға алды. Мұның бəрі мемлекеттің мүддесі, халықтың ертеңгі берекелі тірлігі үшін жасалып жатыр. Нұрсұлтан Əбішұлы сапалы жолсыз ел экономикасы жедел əрі қарқынды дами алмайтынын терең түсінгендіктен, осындай ірі тарихи қадамдарға тəуекел етті. Осы жерден əңгіме арнасын спорт саласына бұрсақ, Президент Нұрсұлтан Назарбаев тəуелсіздіктің алғашқы жылдарынан денешынықтыру мен спортты өз қамқорлығына алды. Елбасының 2020 жылы қазақстандықтардың 30 пайызын бұқаралық спортқа тарту туралы тапсырмасы ел болашағын тереңнен ойлаған кемел шешім. Себебі, дені сау ұлт қана əлемдік деңгейдегі бəсекеге қабілетті болады. Президенттің «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыру үшін қазақ қоғамын сауықтыру ісін мықтап қолға алуға тиіспіз. Осыдан 5-6 жыл бұрын елдегі бұқаралық спортпен шұғылданған адамдардың үлесі 1718 пайызды құраса, 2013 жылдың соңында ел халқының 23,4 пайызы (3,9 млн. адам) денешынықтыруға ден қойды. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш əлдеқайда жоғары. Мысалы, АҚШ-та саламатты өмір салтын ұстанатындар ел халқының 50%-ын құраса, Ұлыбританияда – 60%, Австралияда – 62%, Қытайда – 66,3%, Финляндияда 72% деңгейінде. Бізге бұл елдердің деңгейіне жету үшін денешынықтыру мен спорттың насихатын күшейтумен қатар, осы саланың инфра құры лымдарын жолға қою керек. 2016 жылға дейін Үкімет республика бойынша 42 денешынықтыру-сауықтыру кешенін салуды жоспарлаған. Осы шаруа жүйелі жүрсе, таяудағы жылдарда Қазақстан спортының материалдық базасы едəуір нығаяды. Президенттің тапсырмасы негізінде Үкімет 2020 жылға дейін республика елді мекендерінің 50 пайызын спорт ғимараттарымен қамтуды

көздеп отыр. Сонымен бірге, қазір ең төменгі əлеуметтік стандарт туралы заң жобасы əзірленуде. Бұл заңға сəйкес 50-ден 3000 адамға дейін тұрғыны бар елді мекендерде футбол, волейбол, баскетбол алаңы, жүгіретін айналма жол, турник, тағы басқа спорт жабдықтары бар спорт алаңдары көпшілік игілігіне беріледі. 2013 жылдың деректеріне сүйенсек, Отанымыздағы 6769 орта мектепте аптасына үш рет денешынықтыру сабағы өтеді. Бұл барлық мектептердің 98 пайызын құрайды. Былтырдан бастап 5-11 сынып оқушылары арасында футбол, волейбол, баскетболдан мектеп лигасы жарыстары өтті. Біле білсек, осы ауқымды тірліктің бəрі ұлтты сауықтыру үшін жасалып жатыр. Президенттің биылғы Жолдауында «Саламатты өмір салтының орнығуы, медицинаның дамуы қазақстандықтардың өмір сүру ұзақтығын 80 жасқа дейін арттырады», деген жолдар бар. Біріккен Ұлттар Ұйымының мəліметі бойынша, тұрғындарының өмір сүру жасының ұзақтығынан дүние жүзінде Жапония (82,2 жыл) бірінші орында тұрса, екінші, үшінші орындарға Гонконг (81,8 жыл) пен Исландия (80,9 жыл) орныққан. БҰҰ-ның 2011 жылғы дерегі бойынша Қазақстан халқының орташа өмір сүру жасы – 63,4 жыл. Алла қалап, 2050 жылға қарай Президент армандаған белеске көтерілсек, халқымыздың өмір сүру ұзақтығы 80 жастың межесіне жететіні анық. Еліміздің ішкі жəне сыртқы саясатын нақты айқындап, əлеуметтік-экономикалық дамуымызды жан-жақты саралаған бұл Жолдау – Қазақстанның болашақ даму жолдарын кезең-кезеңмен белгілеп, «Нұр Отан» партиясының ХV съезінде қабылданған Доктринамен тығыз үндес тік тапқан жаңа саяси бағдар лама. Сондықтан, бұл аса маңызды құжатты Отанымыздың тарихындағы жаңа бір кезеңнің бастауы десек, қателеспейміз. «Қазақстан-2050» – Мəңгілік Елге бастайтын ең абыройлы, ең мəртебелі жол», дейді Президент. Отанымыздың мəңгілік бақытын армандаған Нұрсұлтан Əбішұлына ақ жүректен, шын пейілмен тілектестігімді білдіремін.


www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

АУҚЫМДЫ ІСТЕРДІҢ АРҚА СҮЙЕРІ

5

● Көкейкесті

Маѕєыстау мўнай ґѕдеу зауытын неге жаѕєыртпасќа?

● Жолдауға – қолдау

Жастарєа жаєдай жасалады Серік ПІРƏЛИЕВ,

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ректоры, ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор.

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың биылғы Жолдауы тəуелсіз Қазақстанның тұрақты дамуын қамтитын жəне мемлекетіміздің барлық саласына тың серпін беретін, халқымыздың игілігін көздейтін нақты ісжоспарға құрылған шын мəніндегі тарихи құжат екені даусыз. Бұл Жолдаудың тағы бір ерекшелігі – Мəңгілік Ел құруды көздейтіні. Өйткені, бұл біздің отандық ортақ тарихымызда мүлде жаңа ұғым. Нақтырақ айтқанда – Мəңгілік Ел құруға бағытталған ұзақмерзімді Стратегияны жүзеге асыру жөнінде нақты бағдарлама ұсынылып отыр. Бұлардан бөлек Қазақстанның қазіргі заманғы əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіруді көздейтін дамыған мемлекет құру ұлттық идеясы да жан-жақты маз мұндалған. Ал бұл тарихи міндетті іске асыру Нұрсұлтан Назарбаевтай Президенті бар қазақстандықтардың қолынан келетініне титтей де күмəнім жоқ. Мемлекет басшысы алдағы 35 жылды 7 «бесжылдыққа» бөледі. Бұл бесжылдықтардың əрқай сының жеке-жеке мақсатмүдделері болады. Елбасы осынау əр кезеңді қамтитын маңызды міндеттерді де нақты атап көрсетті. Əр кезең сайын эконо миканың жаңа белестерін бағындыру əрбір бесжылдықтың нақты нəтижесі болып табылады. Сондай-ақ, Елбасының ғылымға негізделген экономика қалыптастыру туралы тапсырмасы да ғылым мен инновациялық технологияларға баса назар аудару қажеттігін білдіреді. Елбасының биылғы Жолдауында маған қатты ұнаған тағы бір қуанышты жағдай – білім бе ру саласы қызметкерлерінің əлеуметтік пакетін қайта қарастыратыны. Атап айтқанда, сала қызметкерлерінің еңбекақылары 2015 жылғы 1 шілдеден бастап 29 пайызға дейін арттырылмақ.

Ал бұл біздер үшін үлкен көмек. Ынталандырудың мұндай жолдары білім беру саласы қызметкерлерін жаңа міндеттерді, яғни Жолдауда айтылған, жан-жақты сараланған «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асыруға тікелей жұмылдырмақ. Бұл еліміздің əрбір азаматының ілгері ұмтылуына үлкен қам қорлық. Жалпы, Мем лекет бас шысы өзінің жыл сай ынғы жолдауларында ғылым мен білім саласына айрықша көңіл бөліп отырады. Бұл жолғы Жолдауында да сол дағдысынан айнымапты. Əсіресе, Елбасы жастардың қамын ойлайтындығын тағы да танытты. Соның ішінде, мəселен, 2016 жылдан бастап сту дент тердің шəкіртақысы өсетіндігін мəлімдеді. Бұл мəселе Жолдауда былайша көрініс тапқан: «Үлгерімі жақсы студенттер мен оқушыларды қолдаудың тиімді жүйесін жасау қажет деп санаймын. Үкіметке 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап стипендиялар мөлшерінің 25 пайызға өсірілуін қамтамасыз етуді тапсырамын». Əрине, мұндай үстемеден білім алушылардың қай-қайсысы да дəмелі екені даусыз. Ендеше, олар енді жақсы үлгерімге қол жеткізу үшін тырыса түспек. Осы жолғы Жолдауда Елбасы идеология мəселелеріне ерекше тоқталып, екпін берді. Атап айтқанда, алда қазақстандық патриотизмді арттыру бағытында нақты шаралар қабылдануы керек. Өйткені, осыған үлкен мəн беріліп отырғаны аңғарылады. Əсіресе, Мəңгілік Ел идеясы бойынша жастармен жұмыс күшейтілетін болады. Бұл ретте, əрине, біздің педагогтарымыздың атқаратын рөлі мен міндеттері зор. «Ұлттық білім берудің барлық буынының сапасын жақсартуда бізді ауқымды жұмыс күтіп тұр», – деді Президент. Осы Жолдауда айтылған міндеттерді жүзеге асыру біздерге де мол жауапкершіліктер жүктейді. Сондықтан да Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ұжымы да өз мүмкіндіктерін, жинақталған мол тəжірибелерін Жолдауда айтылған міндеттер мен берілген тапсырмаларды мүлтіксіз орындауға жұмылдыратыны сөзсіз.

Бұл Жолдауда біздің университет үшін тағы бір жаңалық – басқарудың автономиялық түріне көшу екені. Елбасы былай деп атап көрсетті: «Жетекші университеттерді академиялық жəне басқарушылық автономияға біртіндеп көшіруге жоспарлы түрде кірісу қажет». Мұндай үрдіс бүгінде Астанадағы Назарбаев Университетінде ғана бар. Енді оған еліміздегі ұлттық мəртебеге ие университеттер бірте-бірте көшуге тиіс. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті де осы бағытта біраз уақыттан бері дайындық жұмыстарын атқаруда. Бір сөзбен айтқанда, біз бұл іске кірісуге толық əзірміз деуге негіз бар. Егерде біз академиялық жəне басқарушылық автономияға көшетін болсақ, мұның тиімділігі мен пайдасы университет үшін айтарлықтай болмақшы. Атап айтқанда, ғалымдарымыз бен ізденгіш студенттеріміздің өміршең ғылыми жобаларынан алынған табыс көзін тиімді пайдалана алсақ, жоба авторларын ынталандыра түсері даусыз. Басқарудың мұндай жолы білім ордасына тың серпін беретініне бек сенімдімін. Өйткені, Елбасы бар үмітін ертең елге елтұтқа болатын жастарға артып отыр. «Əсіресе, жастарымызға мынаны айтамын. Бұл Стратегия сіздерге арналған. Оны жүзеге асыратын да, жемісін көретін де сіздерсіздер», – деп атап көрсетті. Ендеше, Президент Н.Ə.Назарбаев үміт артып отырған сол жастарды тəрбиелеу, оларға терең білім беру біздердің, педагогтардың тікелей міндеті болып табылады. Сонымен бірге, Елбасының осынау айтқаны біздерге де тікелей қатысы бар деп ойлаймыз. Демек, бұл біздер үшін де жауапты міндет. Сондықтан, Елбасы Жолдауында айтылған міндеттерді орындауға бəріміз де бір кісідей атсалысамыз. Өйткені, Мəңгілік Ел болу үшін бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ – ортақ арнада тоғысуы қажет. Ал Мəңгілік Ел болуды біздің ата-бабаларымыз сан мың жылдар бойы аңсап келді. Енді сол асыл арманға жету əрқайсымыздың өз қолымызда. Ендеше, бар күш-жігерімізді соған жұмылдырайық, дегім келеді.

Жауапкершілік жїктейді Марал ЖОЛМҰҚАНОВ, төтенше жағдайлар бөлімінің инженері.

Жамбыл ауданының төтенше жағдайлар бөлімінің жеке құрамы дəстүрлі Жолдауды талқылап, жарқын өмір сүруіміздің басты құжаты деген шешімге келді. Елбасымыздың алға қойған мақсаттары мен міндеттерін бірауыздан қолдаймыз. Қазақстан – бейбітшіліктің, татулықтың ордасы. Ауызбірлік пен ынтымақтың арқасында еліміз күн санап өркендеп келеді. Өркениетті 30 мемлекеттің қатарына кіруге арналған мемлекеттік даму

бағдарламасын толық орындауға ішкі-сыртқы əлеуетіміз жеткілікті. Ең бастысы, «Қазақстан-2050» Стратегиясында белгіленген қағидаттар ұрпақтар сабақтастығын одан əрі бекітіп, ұлтаралық тұтастықты көздің қарашығындай сақтауға жетелейді. Екінші жағынан, өте ауқымды бағдарлама бəрімізден барынша күш-жігермен жұмыс істеуді талап етеді. Бір-бірімізбен түсінісе отырып, ортақ Отанымыздың өсіп-өркендеуіне қызмет етуден асқан абырой болмаса керек. Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы.

Тиімділік тетігі – сапалы жўмыс Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

«Батыс» өңірлік қолбас шылығының əскери қызметшілері Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан На зарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауына байланысты жиын өткізді. «Батыс» өңірлік қолбас шылығы əскерлерінің қолбасшысы пол ковник Мұрат Нұғманов гарнизон əскери бөлімдері мен мекемелері жеке құрамымен əңгімелесу барысында Мемлекет басшысы Жолдауының

маңызына жан-жақты тоқталды. Жоғарғы Бас қолбасшы: «Стратегия – бұл қазақстандықтардың өмірін жəне еліміздің өркендеуін күн сайын, жыл сайын жақсартатын нақты істердің бағдарламасы. Сонымен бірге, оң нəтижеге жету үшін əрбір адам тиімді жұмыс істеуі тиіс. Мемлекеттің басты міндеті – нақты жағдай жасау», деді. Жəне де біздер, əскери қызметшілер үшін қажетті барлық жағдайлар жасалған. Жоғарғы Бас қолбасшының тапсырмасы бойынша əскери қызметшілер баспанамен қамтамасыз етілген, Қазақстан армиясы қазіргі заманғы əскери

техникамен, қару-жарақпен жабдықталған. Сондай-ақ, жиналыс барысында Елбасы Жолдауының негізгі бағыттарын жүзеге асыруға байланысты жұмыстардың негізгі межелері белгіленді. Ақтөбе гарнизоны əскери қызметшілері Мемлекет басшысының идеялары өздеріне қанат бітір гендігін жəне Қазақстан Республикасының əлемнің ең дамыған 30 мемлекетінің қатарына қосылуына өздері тараптары нан бар күшжігерлерін арнай тын дықтарын атап өтті. АҚТӨБЕ.

Мұнайлы ел бола тұрсақ та жанар-жағармай мəселесінің түйткілі əлі күнге шешімін таппай тұрған жайымыз бар екені рас. Мейлі, тұтыну тұрғысынан халықаралық талапқа сай икемделсек те, əлемдік мұнай бағамының əсері біздегі мұнай өнімдерінің кей жағдайда арзандауына ықпал етуі тиіс еді. Жоқ, бізде маусым сайын жəне халықаралық талаптарға сай жанар-жағармайдың бағасы тек бірыңғай өсу үстінде. Биылғы Жолдауында Мемлекет басшысы осы мəселенің нүктесін қою туралы арнайы тоқталып өтті. Халықтың да күткені, көксегені сол болатын. Осы ретте өз мұнайымыздан алынған өнімдердің пайдасын халық қайтсе көреді деген сауал төңірегінде ардагер мұнайшы, Кеңес одағының кезінде бірқатар жылдар бойы «Маңғыстау-Мұнай» өндірістік бірлестігін басқарған, 1992-1995 жылдар аралығында Энергетика жəне табиғи ресурстар министрінің Мұнай жəне газ шаруашылығы бойынша бірінші орынбасары қызметін атқарған, «Халықтар Достығы», «Парасат», «Құрмет» ордендерінің иегері, КСРО-ның құрметті мұнайшысы һəм өзінің бар саналы өмірін мұнай өндіру саласына арнаған қайраткер Нұрлыхан БЕКБОСЫНОВПЕН əңгімелескен едік. – Нұрлыхан аға, мұнайлы өлке құбырлар Ресей тарабына тартылған екеніміз ақиқат. Еуроталапқа сай да, Қазақстанның мұнай кен орындаикемделу өз алдына, елдегі жа- рымен байланыстыратын құбырлар нар-жағармайдың жер жырту, жоқ. Кейін егемендік алған соң егін ору кезінде қымбаттап ке- Ресей жағынан келетін мұнай көлемі тетіні де көптің көңілін пəсей- азайды да, бұл екі зауытқа мұнай тетін құбылыс. Мұнай өнімдері- көлемінің толық жетіспеуінен нің бағасын қайтсек ырықтан- оның нарыққа əсері артып отыр. дырамыз? Үшіншіден, елдегі жанар-жағар– Рас айтасың, еліміз мұнай май тұтынатын техниканың армен газдың қоры жөнінен дүние- туы жəне төртінші себеп – қажетті жүзінде ондыққа кіретін бірде-бір мұнай өнімдерін сырттан əкелу ел. Сонымен қатар, Орталық Азия болып отыр. Сондай-ақ, бесінші сеаумағындағы шикі мұнайды ең көп беп – республикамызда көпке дейін өндіретін ел ретінде де алдыңғы жанар-жағармай проблемаларын қатарда. Биылғы жылдың жоспа- реттейтін, олардың бағаларын бір рына сай Қазақстан 80 миллион жүйеге келтіретін заңның болмауы. тоннадан астам мұнай өндіруге тиіс. Айта кетейік, соңғы жылдары Мұның бəрі еліміздегі 172 мұнай Үкімет, Мұнай жəне газ министрлігі, кен орнының 80-нен аса нүктесінен Қазақ ұлттық мұнай-газ компаниясы өндірілуде. Бұл көрсеткіш жыл са- жəне «Самұрық-Қазына» əл-ауқат нап өсіп отыр. қоры бірлесіп республикадағы 3 Біздің мұнай тұтынушыларға 3 мұнай зауытын жаңғырту жөнінде түрлі əдіспен тасымалдануда, олар – кең қамтылған үлкен жоспар жаӨзен, Атырау-Самара-Каспий, мұнай с а п , о н ы қ а р ж ы л а н д ы р у і с і құбыры (КТК) арқылы жəне Атасу- қарастырылып жатыр. 2011 жылы Алашонкау мұнай құбыры арқылы, 20 шілдеде Үкімет №463-IV «Мұнай Ақтау порты арқылы теңіз тасымалы өнімдері айналымы мен өндірудің жəне теміржол торабы бойынша. мемлекеттік реттеуі туралы» қаулы Қазақстанда 3 мұнай өңдеу за- қабылдаған еді. Əрине, бұл шаралар уыты бар. Олар – Атырау мұнай ел экономикасының өркендеуіне өңдеу зауыты, Павлодар жəне сөзсіз оң əсерін тигізері хақ. Шымкент мұнай өңдеу зауыттаАлайда, Павлодар мен Шымкент ры. Қазіргі кезде бұл зауыттардың мұнай өңдеу зауыттарының еліміздің өнімдері сапасы төмен, мұнай мұнайлы кен орындарынан шалғай өңдеу қондырғылары тозған, ескі, орналасуы елдегі жанар-жағармай сондай-ақ, мұнай өнімдерін өндіру проблемасын түпкілікті шеше алтереңдігі 65-68 пайыздан аспайды, майды. Сондықтан да бұл мəселені сол себепті де мұнай өнімдерінің толығымен шешу үшін мұнай кен сапасы халықаралық стандартқа орындары шоғырланған аймақтарға сəйкес емес. Салыстырмалы түрде жақын əрі Қазақстан мұнайының айтсақ, мəселен, АҚШ пен Еуропа физика-химиялық құрамына сəйкес, елдерінің мұнай өндіру тереңдігі қазіргі талаптарға сай мұнай өңдеу 87-92 пайыз жəне сапасы да жоғары. қондырғыларының жетістіктерін Қазақстан жыл сайын 80 мил- толық пайдалана отырып жаңа 1-2 лион тоннадан аса мұнай өндіріп зауыт салу қажет. отырса да елімізде жанар-жағармай – Биылғы Жолдауында да Елжетіспеушілігі, баға тұрақсыздығы, басы Нұрсұлтан Назарбаев елде тіпті, əлемдік нарықта мұнайдың тағы бір зауыт құрылысын қолға бағасы төмендесе де бензиннің алу шарасын тапсырғанын білеқымбаттауы мен сапасыздығы то- сіз. Елбасы айтып, сарапшылар ластамай тұр. Бұл, сөз жоқ, еліміздің қуаттап отырғандай, бар түйткіл экономикасының өсіп, өркендеуіне зауытқа келіп тірелсе, ондай жаңа жəне халықтың əлеуметтік жағдайы- мұнай өңдеу зауытын салынатын ның жақсаруына кері əсерін тигізбей жер бар ма? қоймайды. – Əрине, бар. Оның үстіне мəсеЖанар-жағармай проб лема- лені көп ұзартпай тиімді шешудің сындағы келеңсіз жағдайлардың бірден-бір жолы – Одақ тарқамас себебі, меніңше, мынада, бірінші- б ұ р ы н қ ұ р ы л ы с ы б а с т а л ы п , ден, еліміздегі 3 мұнай өңдеу зауыт- кейінірек тəуелсіздік алған тұста тарының əбден тозығы жеткен- уақытша тоқтап қалған Маңғыстау ді гінен жəне мұнай өндіруші мұнай өңдеу зауытының құрылысын компаниялар үшін мұндай ескі қолға алу. Маңғыстау мұнай өңдеу зауыт тарда мұнай өңдегеннен зауыты 80-жылдардың ая ғын да, оны экспортқа шығарып сатқан Маңғыстау облысының солтүстітиімдірек. Екіншіден, Павлодар гінен, дəлірек айтқанда, Бозашы мен Шымкент мұнай өңдеу за- түбегінен сол кездері ашылып іске уыттары Кеңес өкіметі кезінде қосыла бастаған Қаражанбас, ҚаламРесейдің Батыс Сібір мұнайына қас, Қаражанбас-море, Солтүстік и к е м д е л і п с а л ы н ғ а н д ы қ т а н , Бозашы, Солтүстік Қара жан бас,

Жалғызтөбе, тағы бас қа кен орын дарынан өндірілген мұнайдың физикалық-химиялық құрылымы мен құрамында ванадий, никель секілді сирек кездесетін метандардың болуы, оны одақтың мұнай өңдеу зауыттары дұрыс өңдей алмайтындығына байланысты салуға шешім қабылданған. Сол кездері Маңғыстауда ашылған үлкен кен орындарынан өндірілетін мұнайдың физика-химиялық ерекшеліктері ескеріліп, оларды тиімді пайдаланудың бірден-бір жолы сол жерден мұнай өңдеу зауыттарын салу екендігі дəлелденген еді. Бұл мəселе сол кездегі биліктің алдына қойылып, Маңғыстау мұнай өңдеу зауытын салуды жанжақты дəлелдейтін техника-экономикалық жобасы дайындалып, оң шешімін тапқан-ды. Сол жылдары бұл мəселені шешуде Нұрсұлтан Назарбаевтың ықпалы болып, зауыт құрылысы сол кісінің тікелей бақылауында болған. Өкінішке қарай, қарқынды жүріп жатқан құрылыс жұмыстары 1994 жылы алғашқы дағдарысқа байланысты уақытша тоқтатылған еді. Бұл кезде зауыттың сыртқы коммуникациясының бірқатары салынып, Маңғышылақ стансасынан зауытқа дейін 32 шақырымдық теміржол, энергокомбинаттан жоғары кернеулі электр торабы, автожол, бірнеше корпус секілді керекті құрылымдар дайын болған. Тағы бір ескерер жайт, Маңғыстау мұнай өңдеу зауытының құрылысы Ақтау қаласының солтүстік-батыс жағында қаладан 43 шақырым қашықтықта орналасқан. Мұның тиімділігі – Маңғыстау, Атырау облыстарында жылдың үштен екі бөлігінде жел тек шығыстан соғады, сол себепті де бұл жоба экологиялық тұрғыдан да өзінің тиімділігімен құнды еді. Оның үстіне зауыттың орналасқан жері кен орындарының құбырларына да жақын. Міне, содан бері 20 жыл уақыт өтті. Сол зауыт бүгінгі еліміздегі жанар-жағармай проблемасын түбегейлі шешуге көп ықпал ететін тиімді жоба ретінде əлі де өз құндылығын жоймай тұр деп білемін. Зауыттың қуаты 6 миллион тонна мұнайды өңдеп, мұнай айыру тереңдігі 92 пайыз болатын. Сонымен қатар, зауыттан халықаралық стандарттарға сай келетін өніммен қатар мұнай өнімдерінің керекті номенклатураларының барлығын өндіріп, сапалы жол салуға қажетті битум алуға да болатындығы дəлелденген еді. Егемен еліміздің экономикасын мұнай өнімдерімен қамтамасыз етудегі проблемаларды түпкілікті шешудің тиімді жолы қазіргі техниканың жетістіктерін пайдалана отырып, Қазақстанның мұнайлы аймақтарында мұнай өңдеу зауыттарын салу. Бұл қадамның маңызды екенін Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің биылғы «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» деп аталатын Жолдауында да баса айтты. Егер біз Мемлекет басшысының алға қойып отырған міндеттерін, оның ішінде мұнай өңдеу зауытына қатысты тапсырмасын тыңғылықты орындаймыз десек Маңғыстау мұнай өңдеу зауытының құрылысын жалғастырып, қысқа мерзімде іске қосу арқылы уақыттан да, қаражаттан да ұтарымыз көп болар еді. – Маңғыстау мұнай өңдеу зауытын іске қосу, тек жанар-жағармай

мəселесін ауыздықтаумен қатар, елдегі басы ашық біраз проблеманы тойтаруға қызмет етсе керек? – Маңғыстау экологиялық тұрғыдан проблемалы аймақ. Осыған орай кезінде Маңғыстау мұнай өңдеу зауытын салатын орын жанжақты зерттеліп, дəлелденген, оның құрылысына сол кездің өзінде қыруар қаржы жұмсалған. Маңғыстау мұнайының құрамына байланысты туындайтын проблемаларды шешу мақсатында сол жерден зауыт салып мұнай өнімдерін шығару мəселесі көтерілген еді, бұл жағдай əлі де бар. Маңғыстаудың үлкен мұнай кен орындары ашылғанына да біраз жыл болды. Бұл кен орындары пайдаланудың соңғы сатыларында жүріп жатыр. Жетібай, Өзен кен орындарының пайдалануға берілгеніне де 50 жылдай уақыт болды. Қаражанбас, Қаламқасқа 30-35 жыл. Сондықтан бұл кен орындарынан мұнай өнімдерін алу жыл сайын қиындай береді, сол себепті өзіндік құны да арта түспек. Өндірілетін мұнайдың көлемі азайған сайын облыстың да экономикасы келешекте төмендей түседі. Сол себепті, өндірілетін мұнайдың бір бөлігін жергілікті жерден өңдеп сыртқа тасымалдау арқылы мұнайлы аймақтың экономикасын көтеруге болады. Қазақстанның батысындағы мұнай кен орындарының қоры жеткілікті. Сондықтан да, бұл аймақта мұнай айыру зауыттарына берілетін мұнай көлемі жөнінен ұзақ уақыттар бойына проблема туындамасы анық, оның үстіне Маңғыстау мұнай өңдеу зауытына елдің батысында ашылған кез келген мұнай кен орындарынан өндірілген мұнайды құбыр арқылы тасымалдауға болады. Маңғыстау мұнай өңдеу зауытын салғанда республиканың ішкі жəне сыртқы тұтынушыларына жеткізу мəселесі жан-жақты дəлел де ніп салынған болатын. Оның үстіне егемендік алғаннан кейін Маңғыстау мен Түркіменстан арасын да салынып, қазірде пайдалануға берілген теміржол жүйесі бұл мəселе тұрғысында проблемалар туындамайтындығына кепіл болып отыр. Маңғыстаудағы үлкен кен орындарының мұнай өндіру мүмкіншіліктері жыл сайын азайып келеді. Жаңа кен орындарының əзірге ашылмауы облыстағы жұмыссыздық проблемасын арттыра түспек. Осы жағдайда Маңғыстау мұнай өңдеу зауыты мыңдаған жұмыс орнымен елді қамтамасыз етеді. – Жөн екен... – Тағы бір тиімді ұсыныс, Маң ғыстау мұнай өңдеу зауытын Ақтау қаласының маңында ғана емес, Жаңаөзен қаласынан да салуға болады. Өткен ғасырдың 70-жылдарының басында ЖетібайӨзен кен орындарының кең көлемде іске қосылуына байланысты мұнаймен бірге өндірілетін ілеспе газдың да үлесі үлкен болды. Ол ілеспе газды өңдеп, Өзен-Жетібай кен орындарында мұнай өндіру əдістерінің бірі газлифті жұмысына пайдаланып, артығын Ақтаудағы жылу электрстансаларына беретін. Осы ілеспе газды тиімді пайдалану үшін қазақтың газ өңдеу зауыты іске қосылған еді. Ол зауыттың қуаты 1,5 миллиард текше метр газ өңдейтін. Кейінгі жылдары Өзен-Жетібай кен орнынан өндірілетін мұнай көлемінің азаюына байланысты, өндірілетін мұнайдың құрамында судың көбейіп кеткендігінен осы ілеспе газдың үлесі азайды. Газ өңдеу зауытына берілетін газдың көлемі азайып, сонымен қатар, газ зауытының жұмыс қарқыны да төмендеп кетті. Осы себепті, газ зауытында жұмыс істейтін жұмысшылардың да келешегі бұлыңғыр болып тұр. Жұмыссыздық көрсеткіші жыл санап көбеюде. Осы орайда Жаңаөзен қаласындағы жұмыссыздық проблемасын ескере отырып, жобалау институттарын қатыстыру арқылы газ өңдеу зауытын жаңғыртып мұнай өңдеу зауытына ауыстырудың жолдарын да қарастырса артық болмас еді. Себебі, бұл мəселе оңды шешілетін болса, жұмыс жасап тұрған газ зауыттың бүкіл инфрақұрылымы мен инженерлік коммуникациясын пайдалану арқылы жаңадан салынатын мұнай өңдеу зауытына жұмсалатын қаржы шығынын едəуір азайтар еді. Əңгімелескен Қанат ЕСКЕНДІР, «Егемен Қазақстан». АЛМАТЫ.


6

www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

Їшінші индустриялыќ революция Оныѕ жетістіктері жўмыссыздыќ проблемасын шешуге жəрдемдеседі Қазіргі күні көптеген халықаралық сарапшылар əлемнің көптеген елдерінде бой көрсетіп отырған жұмыссыздық мəселесін адамзат қауымының алдында тұрған №1 проблема деп атап жүр. Өйткені, Еуропаны соңғы жылдары əбден кернеп алған əлеуметтік шиеленістер мен ереуілдердің, халық наразылығының түпкі мəні осы жұмыссыздыққа келіп тірелетіндігі түсінікті. Сұңғат ƏЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Жұмыссыздық проблемасының алғашқы қауымдық, құл иеленушілік, феодалдық қоғамдар құрылыстары тұсында қозғалмағандығы белгілі. Өйткені, ол қоғамдарда, біріншіден, адамдардың басы еркін болған жоқ, екіншіден, жалақы алатын жұмыс та болған жоқ. Адамдар құл иеленушінің, феодалдың, помещиктің қолында тегін жұмыс істеп, тамағын ғана асырап жүрді. Демек, адамзаттың алғашқы жұмыссыздық проблемасы осыдан бірнеше ғасыр бұрын Батыста белең ала бастаған нарықтық жүйе мен капиталистік экономикалық қатынастардың терең қойнауында қалыптасып, жетілді. Себебі, ояна бастаған сан түрлі өнеркəсіпке, зауыттар мен фабрикаларға жұмысшылар қажет болды. Ал алғашқы өнеркəсіп иелері жаңа таптың – буржуазияның негізін құрады. Олар саяси қайраткерлермен, яғни мемлекет басшыларымен ымыраға келе алды. Өйткені, болашақтың кілті солардың қолында болды. Жаңа өндірістерді қажетті жұмыс күшімен қамту, осы үшін помещиктер қолындағы басыбайлы адамдарды өндіріске тарту мақсатында буржуазиямен біріккен саяси қайраткерлер құлдықты заңды түрде жою үдерісіне белсене кірісе бастады. Біздің ойымызша, оянып келе жатқан жаңа заман тынысын алғашқы болып сезінген тарихи тұлғалардың бірі – АҚШ-тың 16-президенті (1861-1865 жылдар) Авраам Линкольн болды. Ол құлдардың басына азаттық беру мəселесіне барынша белсене кірісіп, əлемде бірінші болып осы туралы заң қабылдады. Бұл тарихи қадам АҚШтың мұнан кейінгі кезеңдерде ұзақ мерзімдік қарқынды дамуына жол ашып берді. Сөйтіп, жер иеленуші помещиктердің қолы нан бостандық алған адамдар жаңа ашылған зауыттар мен фабрикаларға қарай ағыла бастады. Мұның ақыры қалалардың көбейіп, көркейіп дамуына əкелді. «Буржуазия тарихта бірінші рет адам қызметінің қандай биікке шыға алатындығын дəлелдеп берді. Ол барлық ұлттарды өркениетке қарай ұластырды. Əлем халықтарының елеулі бөлігін ауыл өмірінің нақұрыстық артта қалушылығынан жұлып алып, үлкен қалаларды өмірге əкелді. Ол өзінің 100 жылға жетпейтін қызметінің негізінде адамзаттың бұрынғы барлық ұрпақтарының бəрінің қосып істегеніне қарағанда неғұрлым көп дүниені өмірге əкелген аса зор өндірістік қатынастарды жолға қойды», деп жазған еді əлемде алғашқылардың бірі болып капитализм мен ондағы еңбек рыногының, соның ішінде жұмыс сыздық мəселесінің сырын ашқан Карл Маркс. Əрине, басы еркін жұмысшы қаладағы өнеркəсіп иесіне барып, өз еркімен жалданғанда өнеркəсіп иесінің оған тамақ тауып бере алмайтыны түсінікті. Өйткені, ол феодал немесе помещик емес, оның қолында жер жоқ. Ол азық-түлік өндірмейді, басқа заттар шығарады. Сондықтан ол жұмысшының еңбегін жалақымен өтегісі келеді. Ал жалақының бірден-бір тиімді жолы – ақша. Себебі, ақшаны сақтау да, алып жүру де, үлестіру де өте жеңіл. Оның үстіне, ақшаның басты бір үлкен қасиеті – оны кез келген затқа оңай айырбастап алуға болады. Бұл үшін, əрине, кез келген тауардың мөлшерлі бағасы болуы керек. Міне, осылайша ақша-тауар-ақша қатынасы қалыптасты. Осы қатынастың нақ ортасында көзге көрінбей үнемі жұмысшының еңбегі жүреді. Өйткені, тауар өздігінен өндірілмейді. Тауарды жұмысшы өндіреді. Ал жұмысшы адам үнемі өз қожайынының көңілінен шығып, оның айтқанын орындап, жақсы жұмыс істеуге ұмтылып отыру үшін оған бұрынғыдай помещиктің қамшысы жарамайтын болып қалды. Капиталистік қоғамда жұмысшыны еңбекке өз бетімен мүдделі етудің басқа жолдары қарастырылды. Еңбек ке ынталандырудың əдіс-тəсілдері пайда болды. Адам жақсы жұмыс істеген сайын жақсы жалақы алатын болды. Бірақ, ең бастысының өзі – бұл емес. Ең бастысы – жұмыссыздар армиясының пайда болуы. Демек, егер жұмысшы өзі еңбек етіп отырған өндірісте талап деңгейінен көріне алмаса, оған қожайынның түгі кетпейді. Оны жұмыстан шығарып, басқа адамды алады. Себебі, қоғамда оның орнына таласып отырғандар жетіп артылады. Ал басы еркін болғанымен қолында алатын айлық жалақысынан басқа түгі жоқ жұмысшы үшін жұмыссыз қалу дегеніміз помещиктің қамшысына қарағанда да əлдеқайда ауыр жаза екендігі анық. Сонымен жұмыссыздық дегеніміз капиталистік қоғамның басты даму сырларының бірі. Бір қызығы, капиталистік қоғам қатынас тары орнағаннан бергі кезеңде заман алға басып, өмір дамыған сайын ақша-тауарақша қатынасындағы жұмысшы еңбегінің үлесі барған сайын азайып келеді. Өйткені, бұрынғыға қарағанда көп жұмыстарды енді машиналар атқаратын болып жүр. Қазіргі еңбек өнімділігінің күрт артуының негізгі себебі де осында. Жаңартылып, жетілдірілген сайын атқаратын жұмысы мен қызметінің көлемі де ауқымдана түскен осы машиналардың даму

үдерісіне ілесу үшін енді адамдардың өзі көп оқып, көп ізденуге, заманға сай білім алуға мəжбүр болуда. Əйтпесе, атқарып отырған жұмысынан айырылады. Қысқасын айтқанда, машиналар жетілдіріліп дамыған сайын адамдар өндірістік үдерістен ығыстырылуда. Тіпті жаңа технологиялардың дамуы нəтижесінде конвейерлі ірі өндірістер үшін жұмысшының күші қажет болмауға айналды. Ендігі кезекте оның міндетін робот (яғни қолдан жасалынған интеллект) техникалар атқаратын болды. Сөйтіп, қазіргі ғылыми-техникалық прогресс бір жағынан алғанда еңбек өнімділігін орасан арттырды да, екінші жағынан алғанда өндірістегі адам еңбегіне арналған жұмыс орындарының барынша қысқаруына алып келді. Егер Джереми Рифкиннің «Жұмыстың ақыры» кітабындағы деректерге сүйенетін

болсақ, 1979-1992 жылдар аралығында АҚШтың өңдеу өнеркəсібіндегі еңбек өнімділігі 35 пайы з ға артқан да, жұмыспен қамту көрсеткіші 15 пайызға төмендеген. Бұл салада жұмыс істейтін жұмысшылар санының азаю үдерісі əлі күнге дейін өсе түспесе, тоқталатын түрі байқалмайды. Əртүрлі дерек көздерінен алынған мəліметтер Құрама Штаттарда жыл сайын 1,5-2 миллион жұмыс орнының жойылатындығын көрсетіп отыр. Тіпті, мұны айтасыз, таяудағы жылдардың ішінде бұл елде 90 миллион жұмыс орны қысқаруы мүмкін екен. Негізінде бұл жұмыс орындары ешқайда кетпейді. Ол жұмыс орындары бұрынғысынша тауарлар шығарады немесе қызметтер көрсетеді. Бірақ ондағы адамдардың орнын енді машиналар басатын болады. Ал, қожайын үшін машинаның бір жақсысы, ол оған жалақы төлеп жатпайды, тек күтімін келістіріп ұстаса болғаны. Екіншіден, машина жұмысшылар арасында əлемдегі қазіргі қалыптасқан норма бойынша сегіз сағаттық жұмыс күнін талап етпейді, тозғанша тоқтаусыз жұмыс істей береді. Оның үстіне, адамға қарағанда барынша шапшаң жəне жоғары дəлдікте əрекет ете алады. Міне, қоғамымызда үздіксіз жүріп келе жатқан осындай үдерістің нəтижесінде қазіргі əлемді «жұмыссыздық» атты дерт кернеп алды. Ол жаһандық құбылысқа, жалпы, адамзаттық ортақ проблемаға айналды. Мəселен, АҚШта жұмысы жоқ адамдар үлесі 50-жылдары 3 пайызды құраса, 90-жылдардың басында бұл көрсеткіш 13 пайызға дейін (ішінара жұмыссыздықпен қоса есептегенде) өскен. Басқа да дамыған елдерде, əсіресе, Еуропа елдерінде осыған ұқсас жағдай орнығуда. Францияда жұмыссыздық көрсеткіші 11,5 пайызға дейін жетті. Ұлыбританияда 10,4 пайызды, Италияда – 11,1 пайызды, Бельгияда – 11, Данияда – 11,3, Ирландияда 17,5 пайызды құрады. Ал, Испанияда жұмыссыздықтың тұрақты деңгейі 20 пайыздан асып түсті. Қазіргі жүріп жатқан технологиялық үдерістердің жағымды нəтижелерімен қатар жағымсыз салдарлары да аз емес екендігін біз ең алдымен байырғы салалардың бірі – ауыл шаруашылығындағы қалыптасқан жағдайлар арқылы түсіне аламыз. Кезінде кез келген елде адамдардың басым көпшілігі нақ осы салада еңбек еткені белгілі. Енді осы саланы дамытуда алға озған АҚШ-та америкалықтардың бар болғаны 2,7 пайызы немесе 3 миллионға жуығы ғана ауыл шаруашылығымен тікелей шұғылдануда. Себебі, өндірістік үдерістердің көпшілігі автоматтандырылғандықтан бұл салада бұрынғыдай көп жұмыс жоқ. Міне, осындай себептермен екінші дүниежүзілік соғыстан бергі уа қыт та 15 миллионнан астам фермер өздерінің ата-ба баларынан бері шұғылданып келе жатқан үйреншікті тірліктерін тастап шығуға мəжбүр болған. Дегенмен, қазіргі халықаралық сарапшылардың пікірінше, бұл əлі барлық істің басы ғана. Ауыл шаруашылығындағы технологиялық революция əлі де болса өз дамуының бастапқы сатысында тұр деп айтуға болады.

Таяудағы жылдардың ішінде мүлдем жаңа мəндегі биотехнологиялардың, соның ішінде молекулярлық жəне гендік инженерияның, басқа да технологиялардың қолданылуы белок пен басқа да органикалық тағамдық заттарды зертханалар мен өндірістік цехтар жағдайында мейлінше арзан бағамен алуға мүмкіндік беретін болады. Мұның өзі дəстүрлі егін мен мал шаруашылығының бірте-бірте жойылып кетуіне əкеп тіреуі əбден мүмкін. Рифкин осындай жағдайларға талдау жасай келіп, «осы ғасырдың ортасына таман өндірістегі жұмысшы табы жойылатын болады, ол неғұрлым жоғары технологиялық тиімділікке қол жеткізуге деген құлшыныс нəтижесінде үшінші индустриялық революция жетістіктерінің құрбандығына айналады» деген тұжырым жасайды. «Біз адамзат дамуының ерекше тарихи жол айрығына шапшаң қарқынмен таяп келе жатырмыз. Жаһандық корпорациялар жұмысшылар санының барынша қысқара түскендігіне қарамастан тауарлардың барынша мол көлемін əп-сəтте шығара аларлықтай қуатқа ие болды. Адамзат саны бұрын көз көріп, құлақ естімеген деңгейде барынша қаулап өсіп келе жатқан осынау тарихи сəтте пайда болған жаңа технологиялар бізді адам-

дарсыз жұмыс істейтін, яғни адам еңбегін қажет етпейтін өндіріс дəуіріне алып кірді. Демек, саны өсіп келе жатқан халық пен жұмыс орындарының қысқару факторының бір-бірімен бетпе бет келуі жаһан бойынша жоғары технологиялық экономика орныға бастаған осы ғасырымыздың басты геосаяси шындығын қалыптастыратын болады», дейді ол. Осы жағдайға байланысты Рифкин «əлем барынша қауіпті бола түсуде» деген қорытындыға келген. АҚШ-та жəне басқа да елдерде қылмыстың қарқынды өсе түскендігін осының мысалы ретінде келтірген. Бұл құбылыстар жұмыссыздықпен, халықтың кедейленуімен тығыз байланысты екендігін айтқан. Оның пікірінше, əлемнің əр түкпірінде радикалдық көңіл күйдің, əлеуметтік шиеленістің күшейе түсуі де адамдардың жұмыссыздық жағдайынан туындауда. Осылардың барлығы ақыр аяғында фашистік, басқа да экстремистік ұйымдардың пайда болып, бас көтеруіне қолайлы жағдай туғызуда. Атап көрсететін бір жайт, Рифкин жаһандық экономиканың жаңа ағымдарына өздері жүргізген зерттеулердің Карл Маркс, Фридрих Энгельс секілді ойшылдардың кезінде жасаған болжамдарын толық расқа шығарғандығын ашық мойындаған. «Маркс өндірісті автоматтандыру үдерісінің күшеюі ақыр соңында одан жұмысшыларды түгелдей ығыстырып шығатындығын «еңбектің соңғы метаморфозасы» деп бейнелеп айтып, «автоматтандырылған машиналар жүйесі» түбінде өндірістік үдерісте адам қалдырмайтындығын нақты болжаған еді» дейді Рифкин. Дегенмен, Рифкин осы жағдайға қарамастан үшінші индустриялық революцияның жаңа жетістіктері жер шарында жаңа жұмыс орындарының көптеп пайда болуына əкелетіндігін айтады. Мəселен, энергетика саласының əртараптандырылуы, яғни қайта жаңғыртылатын энергия көздеріне иек артылуы көптеген ұсақ энергия өндірушілердің пайда болуына əкеледі. Мəселен, біз алдыңғы мақаламызда Еуропада 190 миллион ғимарат бар екендігін айтқан едік. Егер осы ғимараттардың бəрі тұрғын үй, бизнес орталығы, мектептер мен балабақшалар секілді өздерінің негізгі қызметтерімен қатар алдағы ғылыми-техни калық прогресс нəтижесінде бірте-бірте күн мен желден, тұрмыс қалдықтарынан қуат өндіретін шағын цехтар мен зауыттарға айналатын болса, онда Еуропада ең кемінде жаңадан 190 миллион жұмыс орны ашылмақ. Сондай-ақ, көптеген қажетті заттарды үй жағдайының өзінде өндіріп алуға мүмкіндік беретін 3D принтерлерінің (принтер қағидасымен жұмыс істейтін болашақ өнеркəсіптік станоктардың) пайда болуы миллиондаған адамдардың қолын өздерін өздері тиімді жұмыспен қамту жағдайына жеткізетін болады. Алайда, Джереми Рифкиннің орыс тілі не үзік-үзік аударылған еңбектерінің жалпы мазмұнынан ұққанымыз, үшінші

индустриялық революция жетістіктерінің өзі адамзаттың жалпы жұмыссыздық мəселесін толықтай шешпейтін секілді. Иə, олар жаңа технологияларды өмірге əкеледі де, осылардың есебінен жаңа жұмыс орындары көптеп ашылатын болады. Ал екінші жағынан алғанда, сол жаңа технологиялардың нəтижесінде зауыттар мен фабрикалардағы жұмыс орындары қысқара береді. Адамдар үшін алдағы уақытта денеге салмақ түсіретін қол жұмысының бəрі қысқарып, тек ақыл-ойдың жұмыстары қалады. Осыған байланысты спорт дамиды. Адамдар көбінесе жаңа жобаларды əзірлеу ісімен шұғылданып, дизайндық, бизнестік, конструкторлық орталықтарда, яғни офистерде қызмет ететін болады. Демек, адамдардың жаппай жұмыспен қамтылуы немесе қоғамның əлеуметтік тұрғыдан жаппай көркеюі нəтижесінде жалпы жұмыссыздық атты проблеманың жойылуы индустриялық революциялардан кейін болатын постиндустриялық қоғамның еншісіндегі мəселе. Постиндустриялық қоғам туралы қазіргі күні əртүрлі пікірлер бар. Біреулер ол қоғамда да бұрынғыдай капиталистік қатынастар үстемдік құра береді десе, екінші біреулер ол кезде нарық тық экономика жойылып, нағыз социализм орнайды дейді. Үшінші біреулер бұл қоғамда нарықтық экономика мен əлеуметтік экономика қатар əрекет ететін аралас экономика қалыптасады дейді. Енді тағы бір оқымыстылар кезінде Карл Маркс айтып кеткен коммунизм келеді, өйткені, технологиялардың барынша дамуы нəтижесінде өнім өндіру барынша жеңілдеп, тұрмыстық заттардың барлығы адамдарға жеткілікті болады, жер бетінде технологиялық жұмақ орнайды да, жеке меншіктің болуы өз мəнін жояды деген тұжырым жасайды. Гарвард университетінің профессо ры Дэниел Белл өзінің «Келесі постиндустриялық қоғам» атты еңбегінде адамзат қоғамының дамуын үш сатыға бөлген. Оның тұжырымынша, бірінші сатыда аграрлық (индустрияға дейінгі) қоғам қалыптасты. Оның басты саласы – ауыл шаруашылығы, басты құрылымдары шіркеу мен əскер болды. Мұнан кейін индустриялық қоғам келді. Оның басты саласы – өнеркəсіп, басты құрылымдары корпорациялар мен фирмалар болды. Енді адамзат қоғамы өз дамуының үшінші сатысы – постиндустриялық қоғамға өтуі тиіс. Оның басты саласы – теориялық білім, ал басты құрылымдары университеттер мен зерттеу инс титуттары болады. Көптеген оқымыстылар постиндустриялық қоғамға қатысты осы тұжырыммен келісіп отыр. Осыларды оқи келе біз өзімізше мынадай тұжырым түйдік. Постиндустриялық қоғамның алғашқы белгілері қазірдің өзінде байқалып қалуда. Мəселен, АҚШ-тың ең бай адамдары Билл Гейтс пен Уоррен Баффет өздерінің миллиардтаған доллар байлықтарын балаларына мұраға қалдырмайтындықтарын, қайырымдылық көмек ретінде қоғамға беретіндіктерін мəлімдеді. Қазірдің өзінде Билл Гейтс өзінің 75 миллиард долларға жуық байлығының 28 миллиард долларын, ал Уоррен Баффет 59 миллиард долларының 29 миллиард долларын қайырымдылық шараларына аударып үлгерген. Олар мұнымен де тоқталып қалмай, екеуі бірлесіп 2010 жылы «Сыйға тартуға анттасу» атты филантроптық компанияны бастап, басқа да миллиардерлерді өздерінің бастамаларына қосылуға қызу үгіттеуде. Қазірдің өзінде бұл компанияға əлемнің 105 миллиардері еніп, өздерінің кем дегенде жарты байлықтарын қоғамға беру жөнінде ант қабылдаған. Осы іске өткен жылдың басында Ресейден «Интеррос» компаниясының президенті 14 миллиард доллардың иесі Владимир Потанин де қосылды. Ол өзінің байлығының түгелге жуығын қоғамға беретіндігін, ал балаларына олардың алаңсыз өмірін қамтамасыз ететіндей ғана қаржы мен дүние-мүлік қалдыратындығын мəлімдеді. Əлемнің ең бай азаматтары неліктен мұндай қадамдарға баруда? Олардың мəлімдеуінше, ұрпаққа қалған артық байлық олардың дамуын, өздерін өздері жетілдіруін тежейді. Білімді ұрпақ үшін өмірдің ең қызығы – алға ұмтылу, барған сайын жариялы бола түскен қоғам алдында өзіңнің кім екендігіңді дəлелдеу. Олар өз ұрпақтарын осындай өмірдің шыңына қарай өрмелеу бақытынан айырғысы келмейді. Алдымыздағы қоғам өзгерістеріне қарап, олардың бұл пікірлеріне əбден қосылуға болады. Билл Гейтс 2035 жылы жаңа технологиялардың дамуы мен бай азаматтардың қайырымдылық шараларының күшеюі нəтижесінде əлемде кедей елдер қатары мейлінше азаяды деген қорытындыға келген. Демек, постиндустриялық қоғамда білім басты байлық пен игілікке айналады да, материалдық игілік оның көлеңкесінде қалады. Себебі, ол кезде əлемнің барлық елдерінде адамның өмір сапасының өзі стандартталады. Артық материалдық байлық жүк болады. Ол кезде саналы азаматтар артық материалдық игіліктерді өздерінің жеке бастары үшін емес, қоғамның қажеті үшін ұстауды дағдыға айналдырады. VІІ ғасырда өмір сүрген мұсылмандардың алғашқы төрт халифасының бірі Əзірет Əліге (Əли ибн Əбу Талиб) «Білім артық па, əлде байлық артық па?» деп сұрақ қойғанында ол білімнің артықшылығын мынандай он дəлелмен баяндап беріпті. «Білім артық, өйткені, ол – пайғамбарлардан қалған мирас, байлық – бақылдардан мұра. Білім артық, өйткені, ол сені бағады, байлықты сен бағасың. Білім досыңды көбейтеді, байлық дұшпаныңды көбейтеді. Білім іздей берсең көбейеді, оны жұмсағанмен азаймайды. Байлық жұмсасаң азаяды, білімнің артық болатыны сондықтан. Білім артық, білімің көп болғанымен есеп-қисап жүргізбейсің, байлығыңа ұдайы есеп жүргізіп отыруың керек. Білім қанша көп болса да, іріп-шіріп бүлінбейді, дүние-мал бүлінеді, сондықтан да білім артық. Білім артық, ол жаныңды байытады, байлық жан-дүниеңді шектейді, өзіңді тура жолдан тайдыруы мүмкін. Білімді адам орнымен сөйлейді, мəдениеті артады, байлығы мол адам оған мас болып мақтанады, астамшылық көрсетеді, сондықтан білім артық», деген екен. Əзірет Əлі айтқан қағида, міне, осы постиндустриялық кезеңде жүзеге асатын болар деп ойлаймыз.

ШАРАЙНА

Əлем жаѕалыќтары

«Əл-Каиданыѕ» мəлімдемесі «Əл-Каида» халықаралық террорлық ұйымы «Ирак жəне Леванта ислам мемлекеті» радикалды исламистік тобына қолдау көрсетуді тоқтататынын мəлімдеді. Оған топ мүшелерінің «Əл-Каида» лидері Айман Əз-Завахиридің бұйрықтарына бағынбауы себеп болған сыңайлы. Өткен жылдың мамырында Əз-Завахири «Ирак жəне Леванта ислам мемлекеті» тобының басшылығына Сириядағы «Əл-Каиданың» «Əн-Нусра майданы» атты ұяшығынан тыс əрекет ету жөнінде тапсырма берген болатын. Дегенмен, «Ирак жəне Леванта ислам мемлекеті» тобының лидері Əбу Бакр əл-Бағдади Əз-Завахиридің өкімін тыңдамай, «Əн-Нусра майданымен» бірігу туралы талпыныс жасаған еді.

83 адам бомбалау ќўрбаны болды Сирия əуе қарулы күштерінің Алеппо қаласын бомбалауы салдарынан 83 адам қаза тапқан. Бұл жөнінде Лондонда орналасқан Сириядағы Адам құқықтары жөніндегі қадағалаушы кеңес хабарлаған. Құқық қорғаушылардың айтуларына қарағанда, соққыдан құрбан болғандардың басым көпшілігі бейбіт тұрғындар. Белсенділер сонымен бірге, жарылғыш заттар, болат бөлшектер мен жанғыш заттар салынған канистрлардың қолданылғанын атап көрсетуде. Айта кету керек, үкімет əскері ұзақ уақыттан бері Алеппоның бірқатар аудандарына бақылау жасап отырған ереуілшілерді қуып шығуға талпынуда.

Жанартаудан туындаєан ќатер Эквадор билігі бірнеше күннен бері белсенділік танытып тұрған Тунгурауа жанартауы орналасқан өңірде қауіп тууы мүмкін екендігін айтып, ескертулер жасауда. Оның сыртында жанартауға жақын орналасқан елді мекендерден бірнеше жүздеген адамды қауіпсіз жерлерге көшіру жөнінде шешім қабылданған. Жанартау өткен сенбіден бастап аспанға күл мен тас лақтыра бастады. Ал ол жергілікті билікті бірқатар жолдарды жабуға мəжбүрлеп отыр. Аталмыш жанартау 1999 жылдан бері белсенділік танытуда.

Сальвадорда президенттік сайлау ґтті Сальвадорда президент сайлауы шеңберінде дауыс берулер аяқталып, сайлау учаскелері жабылды. Бұл туралы латынамерикалық БАҚ-тар хабарлап отыр. Президенттікке кандидаттар саны бесеу болған, бірақ, əлеуметтік сауалнамалар бойынша, олардың екеуінің ғана жеңіске жетуге мүмкіндіктері бар. Осылайша, солшыл центристік партияның мүддесін қорғайтын елдің қазіргі вице-президенті Сальвадор Санчес Серен фаворит атанып отыр. Оның қарсыласы консервативті Ұлттық-республикалық альянс мүшесі Норман Кихано болып табылады. Егер кандидаттардың бірде-біреуі ең төменгі 50 пайыз дауысты ала алмаса, олар 9 наурызда өтетін екінші турда қайта кездесетін болады.

Елшілік жанындаєы жарылыс Йеменнің астанасы Санадағы Франция елшілігіне жақын жерде бірнеше миномет снарядтары жарылды, деп хабарлады дүйсенбі күні арабаралық Al Arabiya телеарнасы. Оның сыртында дипломатиялық миссиядан бірнеше жүз метр жерде жарылғыш зат салынған автомобильдің де күл-талқаны шыққан. Ал мұның алдында Йеменнің астанасында екі снаряд қорғаныс министрлігіне жақын жерге, тағы екі снаряд елдің бұрынғы президенті Али Абдаллы Салехтің үйінің маңайына құлаған болатын. Бұл жарылыстар соңының екі жақ арасындағы атысқа ұласқанын да айта кету қажет.

Хиллари Клинтон жəне жаѕа санкциялар АҚШ-тың отставкадағы мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон америкалық сенатор-демократ Карл Левинмен жазбаша хабарласу кезінде өзінің Иранға қатысты жаңа санкциялар енгізуге қарсы екенін мəлімдеген. Қазір, Иранмен шынайы келіссөздер жүріп жатқан кезде біз олардың мəселені шешуді тұрақты негізге қаншалықты көшіре алатынын тексеруге тиіспіз, деп атап көрсеткен ол сенатордың жолдауына жауап қайтара отырып. Х.Клинтонның бұл сөзді 26 қаңтар күні жазғанына қарамастан, ол туралы көпшілікке тек өткен жексенбі күні ғана мəлім болып отыр. Сөз орайында сенаторлардың жартысынан көбінің Иранға қарсы жаңа санкциялар енгізуді қолдайтынын да айта кету қажет.

Бір жынысты некеге ќарсылыќ Мыңдаған француздар Парижде жексенбі күні өткен бір жынысты некені заңдастыруға қарсы ереуілге қатысты. Бұл туралы «Фигаро» газетінің веб-сайты хабарлаған. Акция ұйымдастырушылардың оған 500 мың адам қатысты дегеніне қарамастан полицейлер 80 мың адамның ғана қатысқанын айтуда. Лион қаласында да дəл осындай іс-шаралар өтіп, оған 20 мыңнан 40 мыңға дейінгі адам қатысқан. Айта кету керек, өткен жылдың сəуірінде Франция əлемдегі бір жынысты некені заңдастырған 14-елге айналған болатын.

Еуропадаєы табиєат апаты Ауа райы Еуропада өте қолайсыз жағдайлар туындатып, оның соңы бірнеше адамның қаза табуына əкеліп соқтыруда. Ақпанның алғашқы күндерінде Еуропаның бірнеше мемлекеттерінде қолайсыз ауа райы қалыптасқан. Одан, əсіресе, Италия, Испания, Сербия, Словения, Австрия жəне Швейцария мемлекеттері қатты зардап шегіп отыр. Толассыз жауған жауын Италияда су тасқынын туғызып, соның салдарынан 3 адам қаза тапқан. Испанияда алып толқындардың туристік инфрақұрылымға елеулі зақым келтіргені белгілі болып отыр. Ал Сербия мен Словения тұрғындары қалың жауған қардың астында қалуда. Оларға əскерилер көмекке келіп, қар астында қалғандарды танктер мен тікұшақтар көмегімен құтқаруда. Шығыс Еуропада қарлы боран мен күшті дауыл тұрып, оның салдарынан бірқатар өңірлерде алдын ала ескертулер жасауға тура келген. Сол сияқты Швейцария мен Австрияда да қар көшкіні болу қаупі туындап отыр. Интернет материалдары негізінде əзірленді.


www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

7

 Тағзым Жалында сағым ойнаған, жонында киік жосылған, желінде қобыз күмбірлеген Жаңаарқа даласын сан рет шарладым. Сан рет оның жазық даласында маңдайымды самал желге сүйгізіп, жарқын жазында келдім, аспаны мен жері айқасып, ақ бораны түтеген қысында келдім, Сары Кеңгірі мен Қара Кеңгірі оянып, туған жазығына қарай қуана қозғалған көктемінде келдім, ақ селеулі даласы күңгір-күңгір күмбез дауысына қосылып, бейуақтың бебеу күйін сарнатқан күзінде келдім. Қанша рет келсем, сонша рет бірінші рет келгендей болып аттандым. Өтеген ОРАЛБАЙҰЛЫ,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Жаңаарқа деген шартты атау ғой, Асқар Сүлейменов көкемнің сөз саптау тəсіліне салып айтсақ, социалистік реализмнің иісі шығатын атау. «Игорь жасағы туралы жырды» аудару кезінде сөз саңлағы Зейнолла Қабдоловтың ақын Берқайыр Аманшин аудармасына орай: «Жырдың «О, Русь» деген жерін, «о, орыс» деп шолтитпай: «қайран, орыстың даласыай деп аударса қайтер еді» дегеніндей, Жаңаарқаға келген сайын ұстазымның осы сөзі есіме түсіп, аруағы риза болсын деп, «шіркін, қазағымның дарқан даласы-ай» деп бір дауыстап аламын. Жаңаарқаның бойы жайқалған шалғын, жапырылған көк, желмен ұшқан жұпары Сарысудың бойын самалдап, Ұлытауға қарай ұмсынады, Атасуда ат шалдырып, Ортау, Қызылтау, Ақтауларды бөктерлеп, Тоқырауынды толтырып, Балқашқа қарай бет алады. Əлкей Марғұландай əз ағалардың арқасында қойнауы кенге, таулары табысқа айналып, ұлттық паспортында жаңа есім иеленген Жезқазған даласы қашан келсең де, қашан көрсең де, өредегі құрты пен ірімшігі, қымызы мен сүзбесі, женті мен сүбесі бір үзілмей, дастарқаны ағыл-тегіл болып жататын ашық қол əжеміздің ақ пейіліндей болып қарсы алады. Беғазы-Дəндібай мəдениетінің аспан астындағы алып кітабын осы жерде көзбен көріп, қолмен ұстап, көңілмен теріп оқисың. Əуелі қысында келдім. 1973 жылдың ақпаны болатын. Қазақ ұлттық университетінің бесінші курсынан диплом жазуға шыққан кезіміз. Ақпанның ақ бурадай шабынған, қарлы моншақ тағынған, қара желі қағынған кезі екен. Аязы арқырап тұр. Курстас досым Балтабай Əбдіғазыұлы (қазір белгілі ғалым, профессор, ғылым докторы) үйленіп, мен күйеу жолдас болып, ере келгенмін. Шілдесі қария Шымкенттің, тіпті Тəшкенге таяқ тастам шаңқай жазықтың қызы Нəлбике мынадай ақшұнақ аязды көргенде, Балтабайға бекер тидім бе деп ойлап қалмаса да, «өлə, мынау сұмдық қой, адамдар бұл жерде қалай өмір сүріп жатыр» деп есі шығып кетті. Бізді пойыздан қарсы алуға келген Балтекеңнің ата-анасы аязды елейтін емес, қуаныштан жүздері қызара нұрланып, желең жүгіріп, жедел қызмет жасап, біздерді сол кезеңде қазақ жерінің қай жерінен де табыла кететін қара тонға орап жатты. «Мұндай алып холодильникті көрген емеспіз» деп қара тонның астында күмбірлеп сөйлеп жатырмыз. Той басталды, келіннің беті ашылды, жаңа түскен жас келін ертесіне осы əулеттің атасына өз қолымен шай құйып беріп отырды. Осы тойға ойдан-қырдан жиналған қонақтар, ел ағалары бізді баласынбай: «сендердің Алматыларыңдағы кəзит-жорналдарға осы Жаңаарқаның бір баласы жазып жүр, қаламы жүйрік, сөзі қарулы, түбінде елдің де, өзінің де атын шығаратын болар деп үміттенеміз» деп ол кезде бізге əлі де беймəлім Ақселеу Сейдімбековті көбірек тілге тиек етті. Мақтауын жеткізді, мадақтауын толтырды. Сол кезден бастап, өзіміз де қаламға жармаса бастағандықтан, Ақселеу ағамызды бір көруге, ауыз толтырып амандасуға, сəлем беруге талпындық. Қазақтың шынайы зиялы тұлғасы Ақселеу Сейдімбековті танудағы бұл менің бірінші қадамым еді. Араға бес жыл түсті. Екі жыл Маңғыстауда қызметте болып, Алматыға оралдым. Сол кезде бір өзі бір университеттей, жас қаламгерлердің ұстаханасы болып көрігі дүрілдеп тұрған «Лениншіл жас» газетіне тілші болып жұмысқа тұрдым. Газеттің аймақтардағы меншікті тілшілері өңкей «сен тұр, мен атайын» азаматтар еді, күн сайын жастар басылымының сала құлаш беттерін алып, өңірлерден жазған өзекті туындыларын бұрқыратып шығарып жататын. Соның бірі əрі бірегейі Қарағанды – Жезқазған өңірінің тілшісі – Ақселеу Сейдімбеков. Ақаңның қай кезде, қай жерде жариялағандарын қалт жібермеймін. Жата қалып, жастана оқимын. Өйткені, ол көбіне өңір тарихы мен ел тарихын, өңір мəдениеті мен Отан мəдениетін, өңір өнері мен ұлт өнерін талдап, саралап, бір-біріне етене байлап, ежелгі дəуір мен қазіргі заманды қос тіндей жымдастырып, əріден қозғап, əлімсақтан тартып, жаныма жағар тұстан келеді. Өкініштісі, біздің толқын жастар газетіне келгенде алдыңғы толқын ағалар басқа ендіктер мен бойлықтарға бет алып, кейінгі толқын – інілерге кезек бере бастағанды. Жастар газетінен кейін, 1975 жылға дейін «Орталық Қазақстан» облыстық газетінде жауапты хатшы болған Ақаң 1976 жылы аға басылым – «Социалистік Қазақстанға» қызмет ауыстырып келді. Мен де 1976 жылдың күзінде «Лениншіл жас» газетіне тілшілік қызметке келгенде «ассалаумағалайкүм» деп ауыз толтырып амандасып, саздауға біткен дарақтай Ақселеу ағама қос қолымды шəкірттік ілтипатпен ұсынғанмын. – Бауырым, сен Маңғыстаудан келсең, онда мол қазынаның ортасынан келген екенсің. Шіркін, Маңғыстаудың маң даласы ұлттық тарихтың мұхиты ғой, көсіп ал да, жаза бар, кесіп ал да, ұсына бер, мен де Орталық Қазақстанның тау мен тасын, қорымы мен қауымын, күмбезі

Қарияны іздеп барды ма, бармады ма, ол жағын сұрау есіме келмепті. Сонда да қазақтың күйшілік өнері, оның сан алуан мектептері туралы кеңінен көсілген əңгіме болды. Ақселеу Сейдімбеков əйгілі Ахмет Жұбановтан кейінгі қазақ күйлерінің өңірлік, мектептік, кезеңдік, дəуірлік, тақырыптық, идеялық классификациясын түзген, күйлердің мазмұны мен пішінін талдауда тереңге тартқан маман болды. Күй мен саздың аражігін аша алатын, əуен мен шердің өзіндік қасиеттерін екшей алатын сынпаз болатын. Күйдің драмасы мен трагедиясын, реквиімі мен патетикасын, элегиясы мен эпикалық құлашын, қысқасы, күйдің жанрлық қырларын көңіл нотасына мазмұнды əңгіме етіп түсіре алатын шебер еді. Кейін сол əңгімелердің дені Ақаңның күй туралы терең толғаныстардан тұратын қазақ күйлерінің тарихи жинағына енді. Өзі де қоңыр домбыраны құбылта шертетін күйпаз, əн салмаса да қазақ əндерінің ар жақ бер жағын қопара қозғайтын қуатты білімге ие қайраткер еді. «Жəнібек əн салады, Ақселеу тамсанады» деген қанатты сөзге кейіпкер болған Ақаң сол жылдары Қазақ теледидарында алаштың ардакүрең əншісі Жəнібек Кəрменовпен қазақ əндері туралы хабарлар дестесін жасады. Бұл хабарлары, шын мəнінде, қазақ əн өнерінің, ұлтымыздың сан тарау əншілік мектебінің барлық ендіктері мен бойлықтарын ашқан сындарлы да сыршыл, мазмұнды да нұршыл алтын қазына атанды, алтын қорға ажар қосты, ұпай салды. Əсіресе, Жəнібек бауырымыз Сəкеннің «Тау ішінде» əнін тебірене айтқанда, онымен бірге еліге, еңсеріле теңселген Ақаң екеуі қос ақбоз атқа мініп, тау ішінде сыдыртып келе жатқан серілерге ұқсап кететін. Құлаққа үзеңгінің сыңғыры, жүгеннің сыбдыры келгендей еді-ау. Жарықтық, жатқан жері жайлы болғыр, Ақаң осылайша көпке үлгі, жұртына ұстаз болуға жараған тұлға болып қалыптасты. Жалпы, шəкірттік, ұстаздық деген

мен кешенін армансыз аралап, мол қазына бөктеріп оралдым, – деп ағалық ақжарма көңілмен сəт сапар тіледі. Мен сөйтіп Жаңаарқа даласында сыртынан есімін алғаш естіген Ақселеу ағама одан əрі жақындай түстім. Арада біршама уақыт өткенде Ақаңа одан əрі жақындай бастадым, ол «Социалистік Қазақстан» газетінің əдебиет жə не өнер бөлімінің, мен «Лениншіл жас» басылымының əдебиет жəне өнер бөлімінің меңгерушісімін. Қызмет ұқсас, майдан ортақ, сапар бағыттас, пікір үндес. Осылайша, ол аға, мен іні болып, етене араласып, қоян-қолтық жұмыс жасаған жылдар бізді бірте-бірте одан əрі жақындастырып, енді əдеби-өнер кештерінде ғана емес, дəмдес бола жүріп, сырлас, сындас болатындай жағдайға жеткізді. Ол кезде, жасырып-жабары жоқ, барлық ақпарат құралдарындағы қазақ жігіттерінің ортақ ермегі, сол замандағы саятшылығы – карта ойнау. Ғабең мен Ғабиден ағалардан тартып, кейінгі ағаларымызға жұғысты болған ермек. Бірімен бірі тетелес, бірбіріне жеделдес, бір-бірімен қанаттас-қатарлас азаматтар – қаламгерлер жиі бас қосатын ойын-көкпар, қисынын келтіріп айтқанда, əрі əдеби-мəдени басқосу, өнер кеші, пікірталас ордасы болатын. Мұнда тек ақша ұтып, көңіл көтеру үшін ғана келмей, осынау шағын əдеби ортаға келіп, сол уақытта жұрт назарын аударған жаңалықтар мен жақсылықтарды бөлісу, жаңа шығармалармен көзайым болып көрісу, жаңа өнер туындысы туралы бір мəмілеге келіп, келісу секілді жазарманның жан дүниесіне шуақ түсіретін жайттар жеткілікті болатын.

Ўлытаудыѕ басында ўлыєан жел... Ўлтымыздыѕ ўлыќ зиялысы Аќселеу Сейдімбектіѕ рухани ґнегесін кґрген жылдар жадымда жаѕєырєанда

Тіпті, сол ортаға сұранып келіп, өздері карта ойнамаса да, ортақ əңгімеге араласып, не болмаса ынтыға тыңдап, ықыластана қоштап отыратын белгілі-белгілі өнер тарландары да аз емес болатын. Сол өнер тарландары қажет кезінде біздің асығыс, албырт сөздерімізге де ағалық ақылын айтып, бірге күліп, бірге мұңайып, бірге қуанып отыратын. Ойыннан ой туып, əзілден əңгіме қоздап, сөзден сөз туындап жататын. Жазар тақырып та, қазар пікір де осы жерден бастау алып жатушы еді. Сол кездерде бəріміздің де жүрегімізде, көңіл түкпірінде ел болашағы, мəдениет пен өнер келешегі, бостандық пен азаттық деген асыл ұғымдар бəрімізді бірге баурап, біздер одан əрі етене, одан əрі туыс, одан əрі жақын бола түсетінбіз. Жерге тартып, жер бауырлап жатып қалмай, алдағы күндерден бір аяулы да абзал хабар күтіп, қазақ жұртының қайғылы тарихы мен қасіретті өткенін де бір-бірімізге жасқанбай айтып, жанымызды ашып салушы едік. Сол орта, сол азаматтар осы «заңсыз мектептен» де бірталай елге сеп, өзіне шеп алған болар деп ойлаймын. Əйтеуір, осы мектеп сол қаламгерлердің алтын уақытын зая етіп, жеп жатса да, арада өткен жылдарды ойға алып, артқа бір қайырылғанда тапқанымыз да аз емес екен-ау деп жоғалған жылдарға салауат айтамыз. Міне, осындай басқосуларда атақты Ақаң – сегіз қырлы, бір сырлы Ақаң, сері де сал Ақаң, көне де жаңа Ақаң, айтқыш та білгіш Ақаң өзінің «Құнанбайдан қалған күміс шақшасын» етігінің тақасына тық еткізіп бір қағып тастап, көк бұйра насыбайды өзіне тəн аса бір сəнді де салтанатты дағдыланған тəсілмен ерніне тастап жіберіп, қуатты насыбайды құшырлана дəмдеп, «баяғыда, Сəкен көкеміз Арқада жүргенде саятшылық жасап, бір ауылға келіпті...» деп бізге беймəлім бір қызықты да құпия əңгіменің шетін шығарып, ар жағын айта қоймай, қолындағы картасына ұзақтау үңіліп, əлгі əңгімесінің əсері кімге қалай əсер еткенін бағамдап, бір байырқалайды. Біз Ақаңның аузына кіріп кетердей емініп, ойынды ұмытып, оймен алысып кетеміз. «Біздің Мағжан сұмдық болған ғой, өзі сəнді, өзі ақын, өзі шешен, өзі көсем, тіпті Ленин қатысқан бір кеште асаба болып, өңшең арыстандай орыстарды аузына қаратқан» деп жəне бір ғажап əңгіменің шетін шығарады. Енді ойынның да қызығы мен азарты артқа шегініп, Ақаңның тарихқа толы тылсым əңгімелерінің ауанына құлаймыз. Бұл 1980 жылдардың басы болатын. Ол кезде Мағжанның атын айту үшін кəдімгідей батылдық, тіпті батырлық керек. Бірақ Ақаң жанында жалаулап отырған біздерге сенеді, ол хикаяларының мəні мен мазмұны қажетті санаға қапысыз жететінін ұғынғандықтан көкейіндегі көрікті де «бөрікті» ойларын қорықпай ашып, жасқанбай айтады.

Енді бірде біз есімін етене біле бермейтін Əлімхан Ермеков туралы қызықты хикая шерте жөнеледі. «Атақты математик Əлімхан деген ағаларың бар, кезінде НКВД-ның зынданын көрген, сол ағаларың туралы «мына Ленин деген сарысақал да осал адам емес екен, біздің Əлімханмен бір сағат пікірталастыруға жарапты» деген əңгіме естідіңдер ме деп жəне бір қайырады. Күн көсемге күн салып қарайтын біздер жан-жағымызға жалтақ-жалтақ қараймыз. Содан Алашорда ардагерлері туралы əңгіме кетеді. Олардың айтқандарын тап қасында отырғандай етіп қызықты да əсерлі етіп айтқанда, өзіміз де қызынып, шіркін, сол тұлғаларды көрген де арманда, көрмеген де арманда екен ғой деп жанарымыз жасаурап қалады. «Бастауыш, баяндауыш.., сан есім, зат есім, сын есім...» деген қазақ тілінің тіркестері мен атауларын алғаш қазақ тілінде атаулап түсірген, 1914 жылы «Қазақ тілінің грамматикасы» деген тұңғыш оқулықты жазған, «Аққұмның бір қызы бар Іңкəр атты» деген асқақ та сұлу əнді шығарған Ахаң – Ахмет Байтұрсынов деп тағы кетеді жосылып. Сосын Ахаңның түрмеде отырған жас Мұхтарға – Мұхтар Əуезовке деген өсиет хатын ойша қайталап оқып, «арыстан ғой Ахмет» деп бір күрсініп, «Құнанбай шақшасын» қолына алып, құтысының аузын ашады. «Осы əлгі Американы ашқан біресе Христофор Колумб деп, бірде Америго Веспучи деп сандалып жүргендер көп. Далбаса бəрі, Америка құрлығын ашқан біздің бауырлар – біздің бабалар, көрерсің енді бір қырық жылдан соң бұл əңгіме жанжақты айтыла бастайды. Үндістер ашқан ол құрлықты, əлгілерден кемі он-он бес мың жыл бұрын ашқан олар, қатқан бұғаздың үстімен қоныс аударып, сол жерлерге барып мекен тапқан» деп жəне кетті бір басқосуда. «Олардың екі жүзге жуық сөзі тұп-тура қазақ тілімен бірдей айтылады. Ал, олар біздің тілді қайдан біледі, тіпті жер бетінде қазақ деген халықтың барын да білмейді, біздің түбі жақын туыстарымыз олар» деп талай дерек пен дəйектің көзін жіпке тізіп, Ақаң «Американы өзі ашып» тастайды. Əрине, ол кезде біздің бұл əңгімемізден мүлдем бейхабар, тəуелсіздік нəтижесінде, ағылшын тілінің арқасында Америка елінде елшілік қызметте болған белгілі ғалым, профессор, көрнекті мемлекет жəне қоғам қайраткері Əділ Ахметов ағамыз бір емес, бірнеше зерттеу кітаптарын жазып, Америка құрлығын алғаш ашқандар бізбен аталас болмаса да, алыс ағайын – түбі түркіге барып тірелетін үндістер екенін жеткізе жазып, бұра тартуға жібермейтін бай салды пікірлер мен тұжырымдар ұсынды. Өткен жылдарға ойша көз жіберсем, бұл еңбектердің шыққанына, одан басқа да дуалы ауызды ғалымдар мен зерттеушілердің осы пікірді түпқазық етіп ұстана бастағанына қырық жылға таяп

қалыпты. Тізеліні еңкейткен, шіренгенді иілткен, аттылыны түсірген, Еуразияның ен даласын ғана емес, қартаң Еуропаның, ақсақалды Азияның азуын айға білеген талай мемлекеттерін табанға салып, көнгізген, айдағанына тұрғызған батыр бабалардың байырғы іздерін біз енді көріп, індетіп ізіне түспесек те, біз де іргелі ел, мəртебелі мемлекет болғанбыз деп шалқаятындай жағдайға жеттік. Осындай ойларды жонып айтып, жадымызға көбірек құйған Ақаңның ауызекі əңгімесі отыз тістен шығып, отыз рулы елге тарады. Кейде шағындау топпен қалғанда, кейде ортақ отырыстан екеуара қайтып келе жатқанда Ақаң Ахаң мен Жақаң, Міржақып пен Халел, Мұстафа мен Шəкəрім туралы да əңгіме тиегін ағытады. «Бауырым, сен де əдебиет пен өнер саласын басқарып отырсың, біле жүргенің жөн, «Лениншіл жас» газеті ұлттық ұстахана ғой, көңіліңнің көрігіне сал» деп маған талай-талай құпия жайларын айтқан-ды. Ақаңмен əңгімеміз жарасушы еді. Əсіресе, күй өнері туралы айтқанда кейде қостап, кейде дауласып, кейде пікірталастырып, біраз жерге барушы едік. Ақаңның қаламынан туған көптеген кітаптарының басым бөлігі күй тарихына, күй өнеріне арналған. «Серпер» (1982), «Аққыз» (1991), «Қазақтың əйгілі күйшілері» (1992), «Күй-шежіре» (біріншіекінші кітаптар), (1992, 1997 жылдар), «Қазақтың күй өнері» (2002). Бұлардың бəрін қарап отырсаң, қазақ халқының басқа ешбір жұртқа ұқсамайтын ерекше өнері – күй өнері, оның айтулы тұлғалары мен белгілі күйпаздар тарихы ұлттық өнер оқулығы ретінде қазіргі өнер саласының болашақ мамандарына оқулық ретінде арнайы бағдарлама бойынша оқытуға сұранып тұрған жинақтар. Сұранып тұрған мəселелер. Əттең, ұлт маңдайына біткен осы өнер мен ұлт таңдайына біткен əншілік өнердің сарқылмас салқар қазынасы қазір жаны жоқ қағаз беттерінде уақытын күтіп сарғайып жатқаны жанға батады. Осылардың бірталайын мен тасқа басылмай тұрып оның өз аузынан естігенмін. 1979 жылдың желтоқсан айында Алтайда болған қысқы сапарымда Тарбағатай өңірінде тұратын шежіре қарт, күйші, əйгілі Қажымұқанның көзін көріп, əңгімесін тыңдаған бір ақсақалды іздеп барып, бір түн əңгімелестім. Сонда ол кісі осы Тарбағатай аймағында ғұмыр кешкен Көкен деген күйшінің циклды күйлерін (12 күй) шертіп берген болатын. Алматыға оралғасын «Көкен күйшінің құпиясы» деген мақала жазып, «Лениншіл жас» газетінде жарияладым. Мақала шыққан күннің ертесіне Ақаң шақырды. «Мынау бір ғажап хабар екен, əлгі күйшінің жағдайы, денсаулығы қалай, қуатты ма, бұдан басқа қандай күйлерді біледі екен, қай жерде, қай ауылда?» деп тəптіштеп сұрады. Сол ақсақалды іздеп бару керек екен деп ойланып қалғаны есімде.

нəрсе біреудің алдында тапжылмай отырып, дəрісін тыңдау ғана емес болар. Шəкірттік пен ұстаздықтың қыры сан алуан, сыны санаңнан. Осы тұрғыдан келгенде, мен өзімді жұртымыздың жақсыларының талайының алдын көріп, əңгімесін тыңдаған, басынан сипатып, батасын алған бақытты жанмын деп ойлаймын. «Лениншіл жас» атты жастар газетінде жүрген жылдарымда Сейдахмет Бердіқұлов ағаның үлгі-өнегесін көрдім, сол кісінің сенімі маған түсіп, ұзақ жылдар осы басылымның мəдениет, ғылым, əдебиет жəне өнер бөлімдерін басқардым. Соның арқасында талай атақты да аяулы аға-апаларымның алдын көрдім, сырластым, сұхбаттастым, іні-бауыр болдым, шəкірт болдым. Үйрендім, үлгі алдым. Бұл менің де «өмір мектебім» болды. Ақаңның «Зерде» (бұрынғы «Білім жəне еңбек») журналында басшылық қызмет атқарған жылдары оның ұлтымыздың білімі мен ғылымына, тарихы мен мəдениетіне, өнері мен əдебиетіне ерекше серпін пен сенім берген кезеңі болғаны өз алдына тарата айтар тағылымды əңгіменің өзегі. Кейінгі жылдарда осынау ізгі мектеп маған жас толқыннан оза отыруға немесе алдыңғы топқа жете жеделдесуге үлкен септігін тигізді. Соның ішінде Ақаңның орны бөлек еді. Ақселеу ағамыз ауызша шежіренің шынайы шебері болатын, аузымен құс тістеген айтқыш, көңілімен киік атқан санагер, қазақы қалжың мен қазақы бітімге қамшы салдырмайтын қарагер еді. Сан жылдар бойы көңіл домнасында қайнаған, талмай ізденулер мен таңдай танудың нəтижесінде оның қаламынан туған «Қазақтың ауызша шежіресі» атты энциклопедиялық жинақтың өзі ұлттық тарихтың ұлы қойнауларын ашып-ашып тастайтын, бағзы сөз, баянды пікірге бастайтын кең де кемел туынды. Ақселеу Сейдімбек «маған бүкіл қазақ даласы əн салып тұрғандай көрінеді» деген Потанин пікірін одан əрі тірілтіп, тіпті одан асырып, дерегі мен дəйегін жеткізіп, даламызға келген сандаған жиһангездің айтқан-жазғандарынан өткізіп, бір өзі бір мектеп қалыптастырып, сызы бетінен көрініп тұратын соцреализмнің серпіні қатты уысынан ебін тауып шығып, есесін тауып айтып, «бүкіл қазақ даласы шежіре болып сөйлеп тұр» деген концепциясын кеңес өкіметінің кезінде де халықтық қолдауға жеткізген, елінің көңілі мен көзін ашуға септігі тиген қайраткер тұлға болды. Түркі жұртына етене жақындап келді деген Лев Гумилевтің де еңбектерінде білместік пен кəнігі саясаткерлік қатар ұштасып жататынын, сондықтан оның ғылыми тұжырымдарын көңілдің ұлттық сүзгісінен өткізіп, сана цензурасына салып оқу қажеттігін де алғашқы айтқандардың бірі жəне біліп айтқан Ақселеу Сейдімбек. Тұлпар мініп, ту алған баһадүр бабаларымыздың дəстүрлі жолын жалғап,

қаймағы сыпырылған халқымыздың советтік кезеңде сүттей «ұйытылған» тыныштығы егемендікке жетіп, есеміз қайтқанда ғана таңдайға татитынын тап басып айтумен, тапжылмай жазумен жүрген жауынгер-қаламгер болды. Сыналап айтып, сыпайы көрсетіп, санаға салмақ салатын сөздің дəмін келтіріп, дəнін жеткізген дəнекер сөзгер еді. Атақты Байдалы бидің топырағында кіндігі кесілгесін болар, билерше толғап, билерше кесім айтатын, байтақ даламызда байрақ көтеріп, қас дұшпанға қаймықпай қарсы барған Байғозы батырдың кіндігінен тараған үлгілі ұрпақтың ізіне ергесін болар, батырша қозғалып, батыл сөйлейтін. Қазақы сөзге қамшы салдырмайтын Ақаң зергерлік пен саяткерлікті, ұсталық пен санаткерлікті, өрімшілік пен өнерді тең қағыстырып, тереңнен жымдастырып, эстетикалық зердеге салып тереңдетіп, айтқан əңгімесін де, айшықты əфсанасын да ұлттық ұлы мұраттарға əкеліп тірейтін. Ұлттың ұлы армандарын өзінің адами үміттеріне ұластырып, бары мен жоғын түгендеп, өзінің бойы мен сойын қатар көрсетіп, жұртына жанын ашып, жаны ашып ғұмыр кешті. Айтты, жазды, сөйледі. Күмбірлеп сөйлеп тұрған боз даласының тілін тауып, төгілтіп, тінін тауып егілтіп, дінін тауып бекемдеп, алаш арыстарының ұлы мұраттарын бүгінгі заманға жеткізіп, келер күндерге өткізіп өмір сүрді. Осы ұзақ жол, ұзақ сапарда тар жол, тайғақ кешсе де, Жаңаарқа даласында жосыла шапқан жез киіктердей уақыт желінен оза шауып, халықтық қарақшыға олжа салумен болды. ...Мен Жаңаарқа даласын талай рет бөктерлей, ақселеуі желмен теңіздей толқыған ұлан жазықты кешіп өтіп, ұлтымыздың ұлы тауы – Алаштың абыз тауы Ұлытауға асыға жеткенмін. Ұлы тарихымызды бауырына басып жатқан бауырмал таудың басында тұрып, қазақтың кең-байтақ даласына ұзақ-ұзақ қарап, көңіл көзін суарғанмын. Ғажап, мұны көру керек, көктемде мықынын жасыл белбеу көмкерген ақселеуі күз айында ақшулан тартып, ата даланың ақ сақалындай болып байтақтана шалқыған кезінде көрсең, көңіл құсың шартарапқа шалқиды. Ұлытаудың осы ақселеулі алқабы мен ұлтымыздың ұланы Ақселеудің арасында мəңгі ажырамас тұтастық, мəңгі үзілмес байланыс бар еді. Даласымен адас, селеуімен саптас Ақаң осы байтақ далаға көз нұрын қандырып талай тұрған болар-ау. Батыстан соққан барқын жел ерліктің пірі Едіге тауына қарай құбыла қозғалғанда, ақселеу теңізі одан əрі толқып, шалқып, салтанат симфониясын төгеді. Ақшаңқан даланың ариясы – ұлы тарихтың дариясы. Тартатын жел, тыңдайтын ел. Алла берген несие ғұмырда Ақаң сол саздарды сөзге айналдырып, еліне ұсынды. Елі де еміне қабылдап, еліге тыңдай алды. Тіпті əр тентектің аузында жүрген бейпіл сөздерді де ерінбей жинап, ұлттың бұл да бір дүниесі ғой, бұл да тілдің бір саласы ғой, байлығы ғой, іздеушісі болса ізіне түсер деп түптеп тастады. Ашық-тесік жатқан қорасының бір бұрышына керек тастың ауырлығы болмас деп даладан тапқан көне мүкəмəлін əкеліп тастай салатын қазақы қарияның мінезі де Ақаңда жетіп жататын. Əттең, өтпес өмір, тозбас темір бар ма, Ақаң да артына аңызын ертіп, ана дүниеге көшті. Биыл бес жыл толады. Өзінің атакүлдігі, ана жұрты – Атасудың бір қара дөңінде қара жолға биіктен көз тастап, жүзін Құбылаға – Ұлытауына қарай беріп, мəңгі дамылдап жатыр. Ұлытаудың басынан құлай жүгірген жел ақселеулі даланы тербей толқытып, күңгірлеген Ақселеу күмбездерінің мұңды саздарын Жаңаарқа жазығына қарай ұзатады. Сайын даланың саз балшығын күйдіріп қалаған сары айшықты күмбездері желді күні ақселеулі туған даласын кешіп келе жатқан Ақаңа ұқсап та кеткендей... Ақаң қайтыс болған күні мына өлең туып еді: Ақселеу өтті өмірден. Ұлтының ұланы еді, Ұшқанда қыраны еді. Таңдайда тілі болатын, Маңдайда шырағы еді. Ақселеу өтті өмірден. Елінің сүйіктісі еді, Жұртының иықтысы еді. Қатыгез ажалдың қылышы, Аймаңдайларды қиып түседі. Ақселеу өтті өмірден. Күмбездері күрсініп жатыр, Тұнжырап тіршілік жатыр. Артында Алашы қалды, Арманның бүршігі жатыр. Ақселеу өтті өмірден. Керілмей асқақ қанатың... Кезің бе тыным табатын? Ұлтыңның ұлы тілегі – Ашылсын алдан жəннатың. (2009 жыл). Кең ақын Кеңшілік шалғыны белге құлаған шандоз даланы жырлаған бір өлеңін: «сабаудай бір шал жетпей тұр» деп аяқтаушы еді. Ұлт руханиятының сол сайын даласында ұлы мұратқа адал қызмет жасап жүрген ұлық тұлғаларымыз бар ғой, шүкір. Сол халықтық қазыналы жүктің бір жағын еңсере көтеріп, иығы жауыр болғанша, қадамы тоқтағанша, қаламы қолынан түскенше қалтқысыз қызмет жасаған Ақселеу Сейдімбектің орны ойсырап қалды. Сана көшіне олжа салар сабаудай бір шал жетпей тұр десем, артық айттың деп айыпқа бұйырмаңыз, қадірлі оқырман. Бұлғақ күндерде де бұқпантайламай ғұмыр кешіп, баһадүрлік дəстүрді ат үстінен түсірмеген Ақаң еді ол. ...Ұлытаудың басында ұлыған жел де қазақтың қадірлі перзентін жоқтап жатқандай...


8

www.egemen.kz

 Өнер

Бата алу

Алматыда «Астана Опера» театрыныѕ тўѕєыш гастрґлі басталды Алматының мəдени өміріндегі айтулы оқиғаның бірі – «Астана Опера» театрының алғашқы гастрөлі болып тұр. Елордадағы ең еңселі өнер ордасының сыртқа сапары отандық мəдениеттің Меккесіндей болған Алматыдан басталуы да кездейсоқтық емес. Астаналық Опера театры шет мемлекеттерде ұлтымыздың атын шығарып, салтанат құрмас бұрын, осыдан 80 жыл бұрын Алматыда ұлттық опера жəне балет өнерінің уығын қадап, керегесін керген қазақтың бір кездегі айтулы ұл-қыздарының аруағына бас иіп, батасын алуды жөн санапты. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Мына ғажап сəйкестікті қараңыз, бір күн артық-кемі жоқ, тура сегіз ай бұрын «Астана Опера» театрын құру туралы құжатқа қол қойылған. Ал алдағы күндері Алматыдағы Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера жəне балет театры 80 жылдығын атап өткелі отыр.

Сондықтан да Алматыда жеті күн бойы сахнада салтанат құратын «Астана Опера» театрының алғашқы баспасөз мəслихатын да тарихи сəтке жатқызуға əбден болады. Алғашқы гастрөл, алғашқы кездесулер... Елордадан тыс жердегі тұңғыш көрермендер мен сұхбаттар. Сонымен, əлемдегі ең жас опера театрының директоры Төлеген Мұхамеджанов оңтүстік астанада өткен баспасөз мəслихатында гастрөлдік сапардың жай-жапсары

4 ақпан 2014 жыл

туралы жан-жақты əңгімеледі. Сирек болатын мұндай баспасөз мəслихатын БАҚ өкілдері де сəтті пайдаланып, əріптестеріміз опера қойылымдары, балет өнеріне қатысты сауалдардың тиегін ағытты. Ал Алматыдағы байырғы опера театры – қарашаңырақ өнер ордасы да жол білетіндігін танытып, елордадан

келген өнер ұжымына ұлттық бекзат өнердің айтулы тұлғаларының тарихи портреттерін тарту етті. Біздің əсершіл көңілімізде қайта тумас бұл бейнелер алыстан қол бұлғап, əрқайсысы ұрпақтың өнердегі ендігі ұлы бастамаларына қолдау көрсетіп, бата беріп тұрғандай көрінгені рас. Осыдан кейін «Астана Опера» театры мен Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера жəне балет театры Мəңгілік əріптестік пен ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.

Əрине, баспасөз мəслихатында «Астана Опера» театрының Алматыға алып келген қойылымдары туралы да сөз болды. – Біз үшін бұл сапар сынақпен тең, себебі, алдында Қазақстанмен қатар шетелде өтетін үлкен гастрөлдер тұрған «Астана Опера» театры үшін бұл үлкен қадам, – деді Төлеген Мұхамеджанов. Гастрөлдік бағдарламаның бірінші күні, яғни бүгін Ресейдің халық əртісі Юрий Александровичтің қойылымындағы қазақ операсының маржаны – «Біржан-Сара» ұсынылады. Ал 5 ақпанда көрнекті композитор Сергей Прокофьевтің «Петя мен қасқыр» симфониялық ертегісі жас көрермендерін қуантса, осы күні кешке «Астана Операның» симфониялық оркестрі концерт береді. 6 ақпанда көпшілік назарына ғаламатконцерт ұсынылмақ. Хор өнерін сүйетін халайық 7 ақпанда Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген қайраткер Ержан Дəуітов жетекшілік ететін «Астана Опера» камералық хорының концертін тамашалай алады. Сол сияқты, театрдың балеттік труппасы əлемдік хореографияның хас үлгісі – «Ромео мен Джульеттаны» Шарль Жюдтің қойылымында сахнаға алып шығады. Əлемдегі ең жас балет труппасының қарымын тамашалауға асыққандар бұл мүмкіндікті жібермеуі тиіс. «Астана Опера» театры гастрөлінің афишасындағы спектакльдер тізімін 10 ақпанда Ресейдің халық əртісі Борис Эйфманның қойылымындағы «Роден» балеті түйіндейді. АЛМАТЫ.

 Демократия – даму даңғылы

Мəслихат маќсаты – халыќ игілігіне ќызмет ету Баршаға белгілі, Қазақстан Республикасы тəуелсіздігінің тарихы мен шежіресі, қол жеткен биігі – еркіндік аңсаған ұлы халық пен Елбасының ерен еңбегінің жемісі, зор жеңісі. Сындарлы жылдарда ғасырға бергісіз ғаламат белестерді бағындырдық. Дамудың даңғыл жолына түскен қуатты мемлекетіміз мұнымен тоқтамайды. Алда – асқаралы асулар мен айқын мақсаттар күтіп тұр. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Жолдауы осы ұлы мұрат жолында баянды болашаққа бағыт сілтеген бағдаршам десек, артық айтқандық емес. Бағлан ҚАРАШОЛАҚОВ,

Жамбыл облыстық мəслихатының хатшысы.

Осы Жолдау арқылы тəуелсіз мемлекет ретінде қалыптасқан Қазақ елі өзінің 2050 жылға дейінгі даму стратегиясын айқындап алды. Бəсекелестікке қабілетті əлемдегі 50 елдің қатарына қосылуды мақсат еткен еліміз бұл межені бағындырып, енді əлемдегі ең дамыған озық 30 мемлекеттің қатарына қосылуға ба ғыт түзеді. Əрине, бұл жерде тəуелсіздік алған жылдардан бері жұмыстарында үлгілі дамудың өзіндік моделін қалыптастырып, жаңа сипат алып келе жатқан жергілікті өкілетті органдардың да қосып отырған үлесінің зор екендігі баршаға аян. Тəуелсіздікпен бірге толысып, билік буынымен берік, ел-жұртпен етене қызмет атқарып келе жатқан мəслихаттарға биыл 20 жыл толып отыр. Бұл тарих үшін қас-қағым сəт болуы мүмкін. Бірақ, өткен күндердің өлшемімен қарағанда, осы уақыт аралығында халық игілігі үшін қаншама қыруар тірлік атқарылғанын аңғару қиын емес. Тəуелсіздік жылдарында облысымызда жарқын жобалар жүзеге асты. Мыңдаған əлеуметтік нысандар пайдалануға берілді. Елді мекендерге ауызсу, газ құбырлары тартылуда. Жолдар жөнделіп, көшелер абаттандырылуда. Кəсіпкерлік көкжиегі кеңейіп, жұмыссыздық деңгейі төмендеді. Мұндай мысалдарды əр ауылдан кездестіруге болады. Міне, осындай оңды істердің бəрінде мəслихаттардың да өзіндік қолтаңбасы жатыр. Біздің тəуелсіз еліміздегі алғашқы мəслихат сайлауы 1994 жылғы 7 наурызда өткізіліп, əр деңгейдегі мəслихаттар органдары өмірге енді. Өзінің қалыптасқан 20 жыл ішінде өкілеттіліктері мен біліктіліктері артқан жергілікті мəслихаттағы депутаттар корпусы – қоғамды одан əрі демократияландыруға, халық пен билік арасындағы байланысты нығайтуға, еліміздегі халықтың əл-ауқатын, тұрмыс жағдайын жақсартуға бағытталған экономикалық жəне саяси реформаларды жүзеге асыру барысында атқарылып жатқан жұмыстарда өз белсенділіктерін танытуда. Төл тарихымыздың еншісіне алтын əріптермен жазылған сол бір 1994 жылдың 30 наурызында облыстық мəслихат-депутаттар жиналысының бірінші сессиясы өткен болатын. Бұл сайлаудың басты ерекшелігі – депутаттыққа өз

кандидаттарын түрлі партиялар, қоғам дық құрылымдармен бірге жеке адамдардың өзін өзі ұсынуы болды. Демократияның шынайы көрінісі еді бұл. Облыстық мəслихатдепутаттар жиналысының хатшысы болып, ұзақ жылдар партия-кеңес органдарында, кейіннен облыстық деңгейде қызметтер атқарған Щорс Шарафутдинов сайланды. Осы орайда өткен күндерге бір сəт шегініс жасаудың еш əбестігі болмас. Бірінші шақырылған облыстық мəслихат-депутаттар жиналысы (кейіннен облыстық мəслихат) 23 сессия өткізіп, онда жалпы саны 51 мəселе қарады. Ал, об лыстық мəслихаттың екінші ша қы рылымының сайлауы 1999 жыл дың 24 қазанында, ал оның бірінші сессиясы 25 қарашада өтті. Облыстық мəслихаттың хатшысы болып екінші рет депутат Щорс Шарафутдинов лайық деп танылды. Сонымен қатар, құрамы 7 депутаттан тұратын облыстық мəслихаттың тексеру комиссиясы құрылып, оның төрағалығына депутат Еркінбек Солтыбаев сайланды. Облыстық мəслихаттың үшінші шақырылымы сайлауының 2003 жылғы 20 қыркүйекте өткені де көптің жадында. Бірінші сессияда бірауыздан облыстық мəслихаттың хатшысы болып депутат Əбдінұр Əсілбеков сайланды. Шақырылым кезеңінде мəслихат 25 сессия өткізіп, онда «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару жəне өзін өзі басқару туралы» Заңына сəйкес, өз өкілеттігі шеңберінде жетпістен аса мəселе қарап, тиісті шешімдер қабылдады. Төртінші шақырылған облыстық мəслихаттың хатшылығына екінші рет депутат Ə.Əсілбековтің кандидатурасы таңдалды. Ал, депутат Е.Солтыбаев үшінші рет облыстық мəслихаттың тексеру комиссиясының төрағасы болып сайланды. 2007 жылы өткен төртінші шақырылған облыстық мəслихат сайлауына облыс бойынша 373309 сайлаушы қатысып, өз таңдауларын жасады. Оның 87,3 пайызы «Нұр Отан» партиясын жақтап дауыс берді. Өйткені, «Нұр Отан» өзінің партиялық бағдарламасының жаңа редакциясын, ойластырылған салиқалы да салмақты сайлауалды тұғырнамасын жасап, сайлауға асқан жауапкершілікпен келді. Төртінші шақырылған облыстық мəслихат мерзімінен бұрын өкілеттігін тоқтатқанымен, осы кезеңнің өзінде депутаттардың ерекше белсенділік танытқанын атап өткен

жөн.Төрт жылдан аз ғана астам уақыт ішінде 42 сессия өткізіп, онда облыстың экономикалық, мəдениəлеуметтік, құқықтық рухани жəне саяси дамуына байланысты 100-ге тарта мəселе қаралды. 2012 жылғы 15 қаңтарда өткен Қазақстан Республикасының Парла менті мен барлық деңгейдегі мəслихаттар депутаттарын сайлау жөніндегі саяси додаға еліміздегі партиялардың бəрі қатысып, атсалысуы демократиялық дамудың жаңа сатысына қадам басқанын көрсетті. Партиялардың билікке ұмтылуы, мемлекет дамуындағы бəсекені көрсетті. Партиялардың қай деңгейде жұмыс атқарып жатқандығы осы сайлау барысында белгілі болды. Облыстағы əрқилы деңгейдегі мəслихаттар бойынша 205 сайлау округінің барлығында да сайлау нəтижелі өтіп, саяси бəсекеде лайықты үміткерлердің бағы жанды. Осы жылдар аралығында өздерінің ерен еңбегімен көзге түсіп, облыс тұрғындарының сеніміне ие болған, түйінді түйткілдердің тарқатылуына білек сыбана кірісетін депутаттар буыны қалыптасты. Олардың арасында Щ.Шарафутдинов, Ə.Əсілбеков, Е.Солтыбаев, С.Ақшалов, С.Сарғасқаев, А.Майлыбаев, Х.Базаралиев, Г.Қасымов, А.Шлегель, В.Сергеев, С.Сейдазимов, Г.Орынбаева, С.Қалманбетов, О.Телеуов сынды депутаттардың есімін айрықша атауға болады. Бүгінде бесінші шақырылған облыстық мəслихат өз өкілеттігі шеңберінде өңірдегі өркенді істердің одан əрі өрістеуіне лайықты үлесін қосып келеді. 2012-2013 жылдар аралығында мəслихат 21 сессия өткізіп, онда облысымыздың дамуына байланысты 254 мəселені зерделеп, тиісті шешімдер шығарды. Елбасымыз Тараз қаласында өткізген оңтүстік аумақаралық жиында халықтың ортақ қазынасы – бюджеттік қаражаттың пайдалануына бақылауды күшейту, бюджетті бақылаушы органдардың жауапкершілігін арттыру жөнінде жергілікті өзін өзі басқару органдарының алдына нақты міндеттер жүктеп, Орталықта осы саланы қадағалайтын арнайы мемлекеттік комиссия құрылатынын ескерткені белгілі. Осыған байланысты назар аударатын мəселе, ол мəслихаттың экономика, қаржы, бюджет жəне өзін өзі басқаруды дамыту жөніндегі тұрақты комиссияның құрамын 12-15 депутатқа дейін жеткізіп, оның төрағасынан бастап барлық мү шелерін жоғарыдағы арнайы жалақы тағайындалған депутаттардан жасақтап, төрағасына мəслихат хатшысының орынбасары деңгейінде мəртебе берілсе, біріншіден бюджет қаржысының мақсатты пайдалануын қадағалайтын өкілетті орган тарапынан тағы да бір қосымша күш пайда болар еді. Мəслихат хатшысының орынбасары туралы мəселе оң шешімін тапса, мəслихат хатшысы жоқ кезде аппарат қызметкері шұғыл құжатқа қол қойдыру үшін алыстағы ауданда тұратын кезекті сессияның төрағасын немесе жиі-жиі сапарларда жүретін депутат-басшы, əрі тұрақты комиссияның төрағасын іздеу машақатынан құтылар еді. Өткен шақырылымда қолданыстағы бюджетке толықтырулар мен өзгерістер енгізуге депутаттардың келісімін алу үшін облыстық

мəслихат кезектен тыс сессия шақыратынын айттым. Осы мəселеге байланысты ұсынысым, жыл басында барлық депутаттардың келісімімен бекітілген бюджетке жыл бойында бірнеше рет енгізілетін өзгерістер үшін барлық депутаттарды жинап, арнайы сессия шақырып жатпайақ, бюджет жөніндегі комиссияның келісімімен бекітуге рұқсат беру жөнінде Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік басқару жəне өзін өзі басқару туралы» Заңына өзгеріс енгізуге болар еді. Келесі бір ой туындатып жүрген мəселе – мемлекеттік сатып алуды өткізудегі келеңсіздіктер жайы. Өздеріңізге белгілі, республикалық жəне облыстық бюджеттер есебінен бөлінген нысаналы трансферттер бойынша мемлекеттік сатып алуды облыс əкімі құрған, ал кейбір бағдарламалар бойынша орталықтағы министрліктер құрған комиссиялар жүзеге асырады. Менің бұл жерде айтпағым, қандай ауқымды құрылыс болсын, оны жүргізу үшін мемлекеттік сатып алуды ұйымдастыруды жергілікті атқарушы биліктің (қала, аудан əкімдерінің) құзырымен жасақталған комиссияға сеніп, тапсырылып, бұл комиссияның құрамында кемінде 2-3 мəслихат депутаты болса. Бұл, біріншіден құрылысты елге танымал құрылыс мекемелері жүргізуіне, екіншіден бюджет қаражатының сыртқа кетпей, түсетін салықтың жергілікті жерде қалуына, үшіншіден бөлінген қаражаттың қайда пайдаланылып жатқандығы мен құрылыс нысанының сапасын қадағалауға, төртіншіден қаражат иесі, бағдарлама əкімшісі – аудан əкімінің жергілікті тұрғындар мен өкілетті органдар алдында жауапкершілігін арттыруға мүмкіншілік берер еді. Сол сияқты, аяқталған құрылысты пайдалануға қабылдайтын мемлекеттік комиссияның құрамына да міндетті түрде депутаттар енгізілсе, сапасыз құрылысты пайдалануға қабылдауға жол беруге тосқауыл болар еді. Мəслихаттар халықтың қалауын білдіретін жергілікті мемлекеттік басқару жəне өзін өзі басқарудың маңызды бөлігі. Сондықтан да сөз соңында облыстың барша жұртшылығын Қазақстан мəслихаттарының құрылғанына 20 жыл толу мерекесімен құттықтаймын. Қазіргі таңда осы айтулы мерекені республика көлемінде атап өту жөніндегі іс-шаралар жоспары бекітілді. Облыс, қала, аудан көлемінде де біршама шаралар өткізіледі. Алғашқы қалыптасқан жылдарына қарағанда, соңғы заңнамалық өзгерістерге сай рөлі біршама күшейтілген мəслихаттарды ел игілігі үшін атқарылар мəнді де мазмұнды жұмыстар күтуде. Мемлекет басшысы атап өткендей, «Қазіргі буынның маңдайына тəуелсіздіктің туын тігу бақыты мен оны нығайтып, баянды ету міндеті қатар жазылды». Бұл міндеттерді абыроймен атқару – əрбір азаматтың қасиетті парызы. Билік тармақтарының алдында тұрған ең басты мақсат – мемлекетімізді одан əрі нығайту, Қазақстанды «Мəңгілік Ел» ету. Ендеше, бірлігіміз бекем, тірлігіміз түзу болып, тəуелсіз еліміздің абыройы асқақтай берсін. ТАРАЗ.

Қазақстан Республикасының Заңы

Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 1-бап. Қазақстан Республикасының мына заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: 1. «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» 1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 ж., № 13-14, 202-құжат; 2004 ж., № 23, 142-құжат; 2006 ж., № 10, 52-құжат; 2007 ж., № 19, 147-құжат; X» 20, 152-құжат; 2008 ж., № 20, 89-құжат; 2011 ж., № 1, 2-құжат; №11, 102-құжат; 2012 ж., № 3, 25-құжат; № 15, 97-құжат; 2013 ж., № 2, 11-құжат; №14, 75-құжат): 27-бапта: екінші бөлік мынадай редакцияда жазылсын: «Қазақстан Республикасының шет мемлекеттермен екіжақты халықаралық шарттары Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінде жəне тараптардың келісуі бойынша өзге де тілдерде жасалады.»; мынадай мазмұндағы үшінші бөлікпен толықтырылсын: «Қазақстан Республикасының халықаралық ұйымдармен екіжақты халықаралық шарттары жəне Қазақстан Республикасының көпжақты халықаралық шарттары келіссөздерге қатысушы тараптардың келісуі бойынша айқындалған тілдерде жасалады.». 2. «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары туралы» 2005 жылғы 30 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңына (Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2005 ж., № 10, 35-құжат; 2007 ж., № 4, 34-құжат; 2010 ж., № 17-18,109-кұжат; 2011 ж., № 7, 54-құжат): 1) 1-бап мынадай мазмұндағы 5-1) тармақшамен толықтырылсын: «5-1) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу жоспары – Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттардың, сондай-ақ халықаралық шарттар жобаларының тізбесі;»; 2) 2-бапта: бірінші абзацтағы «Қазақстан Республикасының» деген сөздер «1. Қазақстан Республикасының» деген сөздермен ауыстырылсын; мынадай мазмұндағы 2-тармақпен толықтырылсын: «2. Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделеріне сай келмейтін, Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін немесе тəуелсіздігінен айырылуына əкеп соғатын халықаралық шарттарды жасасуға жол берілмейді.»; 3) 2-тарау мынадай мазмұндағы 2-1 жəне 2-2-баптармен толықтырылсын: «2-1-бап. Халықаралық шарттар жасасуды жоспарлау 1. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу жоспарлары бір жылға жасалатын ағымдағы жəне үш жылға жасалатын перспективалық болып бөлінеді. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасудың ағымдағы жəне перспективалық жоспарларын əзірлеу тəртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды. 2. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасудың ағымдағы жəне перспективалық жоспарларының жобаларын халықаралық шарттарды жасасу тұжырымдамаларының негізінде Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі əзірлейді. 3. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасудың ағымдағы жəне перспективалық жоспарларының жобалары Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары мəселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссияның шешімдерімен мақұлданады. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары мəселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссияның құра мы, өкілеттіктері жəне қызметінің тəртібі Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін ережеде айқындалады. 4. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу жоспарлары Қазақстан Республикасының Президентімен келісіледі. 2-2-бап. Халықаралық шартты жасасу тұжырымдамасы 1. Орталық мемлекеттік орган халықаралық шартты жасасу тұжырымдамасын Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі бекіткен нысан бойынша əзірлейді. 2. Орталық мемлекеттік орган халықаралық шартты жасасу тұжырымдамасын Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне енгізеді, ол осы халықаралық шартты жасасудың сыртқы саяси орындылығы туралы қорытынды береді.»; 4) 3-бапта: тақырыптағы «Қазақстан Республикасының қатысушы болу ниеті бар халықаралық шарттардың, сондай-ақ халықаралық шарттар жобаларының сараптамасы» деген сөздер «Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттарды, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобаларын келісу жəне оларға сараптама» деген сөздермен ауыстырылсын; 1-тармақтың бірінші бөлігіндегі «Қазақстан Республикасының қатысушы болу ниеті бар халықаралық шарттарға, сондай-ақ халықаралық шарттар жобаларына» деген сөздер «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу жоспарына енгізілген Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттарға, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобаларына» деген сөздермен ауыстырылсын; 2-тармақта: мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігіне енгізілетін, Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттарға, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобаларына: 1) Қазақстан Республикасының мүдделі орталық мемлекеттік органдарының Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттарды, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобаларын келісуді растайтын қорытындылары; 2) Қазақстан Республикасының Əділет министрлігі зандық сараптамасының нəтижелері; 3) ратификациялауға жататын, Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттар бойынша, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобалары бойынша ғылыми сараптаманың нəтижелері қоса беріледі.»; екінші бөліктің 1) тармақшасы алып тасталсын; 5) 4-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттар бойынша, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобалары бойынша ғылыми (құқықтық, лингвистикалық, экологиялық, қаржылық жəне басқа да) сараптама жүргізілуі мүмкін. Міндетті ғылыми құқықтық жəне лингвистикалық сараптамалар ратификациялауға жататын:

Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттар бойынша – оларды ратификациялау немесе оларға ратификациялау жолымен қосылу туралы шешім қабылданғанға дейін; халықаралық шарттардың жобалары бойынша – оларға қол қойылғанға дейін жүргізіледі. Ғылыми (экологиялық, қаржылық жəне басқа да) сараптамалардың өзге де түрлері Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттармен, сондайақ халықаралық шарттардың жобаларымен реттелетін құқықтық қатынастарға қарай жүргізіледі. Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттар, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобалары бойынша ғылыми сараптама жүргізу қағидаларын Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді.»; 6) 5-бапта: 1-тармақта: 1) тармақшадағы «– халықаралық шарттарға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей Қазақстан Республикасының атынан оларға қол қою, оларды ратификациялау, бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде» деген сөздер «Қазақстан Республикасының атынан халықаралық шарттарға қол қою, оларды бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей,» деген сөздермен ауыстырылсын;. 2) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «2) Қазақстан Республикасының Үкіметіне – Қазақстан Республикасы Үкіметінің атынан халықаралық шарттарға қол қою, оларды бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей, қол қою туралы, сондай-ақ халықаралық шарттарды ратификациялау туралы ұсыныстар береді.»; 2-тармақтағы «өз құзыретінің мəселелері бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі атынан халықаралық шарттарға қол қою, оларды ратификациялау, бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішіңде Қазақстан Республикасы Үкіметінің атынан қол қою туралы – оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей, Қазақстан Республикасының атынан оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік отыз күннен кешіктірмей Қазақстан Республикасының Үкіметіне» деген сөздер «өз құзыретіндегі мəселелері бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметіне халықаралық шарттарға қол қою, оларды ратификациялау, бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей – Қазақстан Республикасы Үкіметінің атынан, оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік отыз күннен кешіктірмей, Қазақстан Республикасының атынан қол қою туралы» деген сөздермен ауыстырылсын; 3-тармақтағы «қаулы қабылдап, Қазақстан Республикасының Президентіне Қазақстан Республикасының атынан халықаралық шарттарға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей оларға қол қою, оларды ратификациялау, бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде қол қою туралы ұсыныстар» деген сөздер «Қазақстан Республикасының Президентіне Қазақстан Республикасының атынан халықаралық шарттарға қол қою, оларды бекіту, қабылдау туралы жəне оларға қосылу туралы, оның ішінде оларға қол қойылатын күнге дейін күнтізбелік он төрт күннен кешіктірмей, қол қою туралы ұсыныстарды қаулылармен» деген сөздермен ауыстырылсын; 6-тармақта: мынадай мазмұндағы 5-1) тармақшамен толықтырылсын: «5-1) келіссөздерге қатысқан тараппен екіжақты халықаралық шарт жобасы мəтінінің келісілгенін растайтын құжаттар;»; 6)тармақшадағы «шартты жасасу тəсіліне қарай -» деген сөздер алып тасталсын; 9) тармақшадағы «негіздемелері қамтылуға тиіс» деген сөздер «негіздемелері;» деген сөзбен ауыстырылып, мынадай мазмұндағы 10) тармақшамен толықтырылсын: «10) ратификациялауға жататын, Қазақстан Республикасы қатысушысы болуға ниеттенетін халықаралық шарттар бойынша, сондай-ақ халықаралық шарттардың жобалары бойынша ғылыми сараптаманың нəтижелері қамтылуға тиіс»; 7) 7-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қазақстан Республикасының шет мемлекеттермен екіжақты халықаралық шарттары Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінде жəне тараптардың келісуі бойынша өзге де тілдерде жасалады. Қазақстан Республикасының халықаралық ұйымдармен екіжақты халықаралық шарттары келіссөздерге қатысушы тараптардың келісуі бойынша айқындалған тілдерде жасалады.»; 8) 18-баптың 1-тармағы мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Уақытша қолдануды көздейтін халықаралық шартты ратификациялау туралы ұсыныс оны уақытша қолдану басталған күннен бастап алты айдан кешіктірілмей, осы Заңның 5-бабында көзделген тəртіппен Қазақстан Республикасы Парламентінің Мəжілісіне енгізіледі.»; 9) 24-баптың 1-тармағы мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қазақстан Республикасының күшіне енген, сондайақ уа қытша қолданылатын халықаралық шарттары Қа зақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ұсы нуы бойынша «Қазақстан Республикасының халық ара лық шарттары бюллетені» жинағында жəне Қазақстан Респуб ликасының Үкіметі айқындайтын интернет-ресурста жа рияланады.»; 10) мынадай мазмұндағы 31-1-баппен толықтырылсын: «31-1-бап. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу, орындау, өзгерту жəне тоқтату тəртібі туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылық Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу, орындау, өзгерту жəне тоқтату тəртібі туралы Қазақ стан Республикасының заңнамасын бұзу Қазақстан Республикасының заңдарына сəйкес жауаптылыққа əкеп соғады.». 2-бап. Осы Заң алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2014 жылғы 30 қаңтар №168-V ҚРЗ

Қазақстан Республикасының Заңы Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттер күштерінің əуе шабуылына қарсы қорғаныс жөніндегі кезекшілерінің əуе кемесін басып алу (ұшырып əкету) туралы ақпаратты алған кездегі іс-қимылдарын ұйымдастыру туралы келісімді ратификациялау туралы 2011 жылғы 3 қыркүйекте Душанбеде жасалған Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттер күштерінің əуе шабуылына қарсы қорғаныс жөніндегі кезекшілерінің əуе кемесін басып алу (ұшырып əкету) туралы ақпаратты алған кездегі іс-қимылдарын ұйымдастыру туралы келісім ратификациялансын.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2014 жылғы 30 қаңтар №169-V ҚРЗ

Қазақстан Республикасының Заңы Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына мүше мемлекеттердің аумақтарына əскери инфрақұрылым объектілерін орналастыру туралы хаттаманы ратификациялау туралы 2011 жылғы 20 желтоқсанда Мəскеуде жасалған Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына мүше мемлекеттердің аумақтарына əскери инфрақұрылым объектілерін орналастыру туралы хаттама ратификациялансын.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ. Астана, Ақорда, 2014 жылғы 30 қаңтар №170-V ҚРЗ


Халықаралық Бизнес Академиясы Халықаралық Бизнес Академиясының Құрылтайшылар Кеңесі Академияның Ректоры лауазымына байқау жариялайды Байқаудың өту мерзімі 2014 жылдың 1 сəуіріне дейін

Қазақстан Республикасының халық əртісі Ə.Есқалиев атындағы ІІІ республикалық «Алтын домбыра» күй сайысының ЕРЕЖЕСІ Өтетін орны: Махамбет атындағы қазақ драма театры. Өтетін уақыты: 16-17 мамыр 2014 ж. Басталуы сағат 10.00. Байқаудың мақсаты: ҚР халық əртісі, «Құрмет» орденінің иегері, 1957 жылы Мəскеуде өткен Бүкілодақтық орындаушылар байқауының лауреаты, Бүкілдүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінде домбырамен күй орындап, алтын медаль алған күйші, Құрманғазы атындағы консерваторияның профессоры Əзидолла Есқалиевтің аса дарынды домбырашылығын, қазақтың күйшілік өнерін, оның ішінде Батыстың төкпе күйлерін орындаудағы жəне өскелең ұрпаққа, өнерсүйер жұртшылыққа кеңінен насихаттаудағы ерен еңбегін паш етуді, қазақтың күйшілік орындаушылық өнерін насихаттау, жас таланттар жəне шебер орындаушыларды табуды мақсат етеді. Байқаудың шарттары мен үміткерге қойылатын талаптар: Конкурс екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде орындалған күй екінші кезеңде қайталанбайды. Үміткердің жас мөлшеріне, кəсіби біліміне, мамандығына шектеу қойылмайды, бірақ үкімет тарапынан ресми атақтары бар жəне осы байқаудың бұрынғы гран-при иелері мен 1-орын алған домбырашылар қатыстырылмайды. Конкурсқа үміткерлер қалалық, облыстық мəдениет басқармасының, концерттік ұйымдары дирекциясының, оқу орындары жолдамалары немесе ұсыныстары бойынша қатысады. Конкурсқа үміткерлер Атыраудан өзге облыстардан бір-бір күйшіден шақырылады. Кəсіпорындар, ұйымдар, мекемелер белгілеген арнайы жүлделер қазылар алқасының келісімімен беріледі. Байқаудың шарттары ақпарат беттерінде жарияланады. Үміткерлердің тапсырыс құжаттары: - бағдарламасы; - шығармашылық мінездеме; - қысқаша өмірбаяны; - 10х15 мөлшеріндегі түрлі-түсті фотосурет; - оқитын немесе жұмыс жасайтын жерінен жолдамасы жəне өтініштер; - жеке куəлігінің көшірмесі, СТТ (РНН), СЖК (СИК). Ұйымдастыру комитетінің құзыреті: 1. Конкурсты ұйымдастыру жəне өткізу үшін облыстық мəдениет басқармасының бұйрығымен ұйымдастыру комитеті құрылады. 2. Ұйымдастыру комитеті конкурстың барлық ұйымдастырушылық-техникалық жұмыстарын атқарып, оның жоғары деңгейде өткізілуін қамтамасыз етеді. 3. Шараның жарнамалық, баспа өнімдерін шығаруды ұйымдастырады, бұқаралық ақпарат құралдарымен тікелей жұмыс істейді. 4. Қазылар алқасының жүйелі де нəтижелі жұмыс істеуіне жағдай жасайды. 5. Конкурс жеңімпаздарының шығармашылығын республикалық, облыстық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы насихаттауға ықпал етеді. 6. Қажет болған жағдайда облыстан қатысқан үміткерлерді

анықтау үшін сараптама комиссиясы құрылады. Конкурстың қазылар құрамы: - Конкурстың қазылар құрамын Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің келісімімен облыстық мəдениет басқармасы бекітеді; - Қазылар алқасының құрамына республиканың белгілі мəдениет пен өнер қайраткерлері шақырылады; - Қазылар алқасы белгіленген сыйлықтардың барлығын бірдей тағайындамауға немесе бір сыйлықты бірнеше орындаушыға бөліп беруіне құқы бар. Конкурстың жүрісі I-кезең 1.Құрманғазының күйі «Балқаймақ» (міндетті); 2.Динаның күйі «Науысқы»; 3.Ə.Есқалиевтың күйі «Жастар». II-кезең 1.Құрманғазының күйі – «Машина» (міндетті); 2.«Баламайсан», «Төремұрат», «Терісқақпай» «Арба соққан», «Ақбай» (Қалидың варианты), «Нарату», «Жеңгем сүйер», «Жігер», «Қайғылы қара» суырып тарту; 3.Фортепианоға қосып С.Шабельский, Л.Шаргородский «Той бастар» (Ə.Есқалиевтың репертуарынан) немесе Құрманғазының «Балбырауын» күйлерінің біреуін орындау. Марапаттау жүлделері Конкурстың жеңімпаздарына төмендегі жүлделер тағайындалады: Бас жүлде жəне лауреат атағы; Бірінші жүлде жəне лауреат атағы; Екі Екінші жүлде жəне лауреат атағы; Үш Үшінші жүлде жəне лауреат атағы: Көтермелеу жүлдесі жəне дипломант атағы. Конкурсты қаржыландыру - Конкурс облыстық бюджеттен жəне демеушілер қаражаты арқылы қаржыландырылады; - Басқа облыстардан қатысушылардың жол шығыны жіберуші жақтың, жататын жері мен тамағы ұйымдастырушылар есебінен төленеді. Байқауға қатысушыларға келу мерзімі 14 мамыр 2014 жыл. Байқаудың өту мерзімі: 15-16 мамыр. Гала-концерт 16 мамыр, Атырау облысы, Атырау қ., Махамбет атындағы драма театры сағат 18.00. Құрманғазы Сағырбаевтың кешеніне барып тағзым ету, Құрманғазы атындағы мəдениет орталығын, музейін аралау - 17 мамыр. Ресей халқына арналған «Алтын домбыра» байқауының жүлдегерлерінің қатысуымен гала-концерт ( Ресей Федерациясы, Астрахань облысы, Алтынжар мекені,) 17 мамыр. Тапсырыс құжаттары 30 сəуірге дейін мына ме кен жай ға жіберіледі: Атырау қаласы, Балықшы кенті, А.Байжігітова көшесі, 86 а, Облыстық халық шығармашылығы орталығы. Байланыс телефондары: 8 (7122) 51-56-25, 30-97-19, 51-56-24. Электрондық пошта: Dk_zһastar@mail.ru

«Абай оқулары» республикалық байқауының ЕРЕЖЕСІ тақырыптарына өрілген поэзиялық шығармасын немесе қара сөзін) жатқа мəнерлеп оқу. Орындау уақыты 3-4 минуттан аспауы тиіс; - «Абай жолы» романынан (1-кітабының «Қайтқанда», «Қат-қабатта», «Жолда» тарауларының бірінен) үзіндіні көркем шеберлікпен жатқа орындау (3-4 минут). Əншілік қабілетін таныту: Абайдың əнін орындау (1 əн). Уақыты 3-5 минуттан аспауы тиіс. 6. Үміткерлер өнерін бағалау кезінде: - көркем мəтінді талғау жəне оқу шеберлігіне; - қазақ тілінде орфоэпиялық нормаларын сақтап сөйлеуіне; - əн орындау шеберлігіне; - сахналық өнер көрсету мəдениетіне жəне қазақтың ұлттық киім үлгісіне назар аударылады. 7. Байқау жеңімпаздары Тіл комитетінің дипломдарымен жəне басқа да бағалы сыйлықтарымен марапатталады. Ескерту: Бұрынғы республикалық байқауға қатысқан үміткерлер мен байқау жеңімпаздары биыл өткізілетін байқауға қатыстырылмайды. Қатысушылардың қазақтың ұлттық киімінде өнер көрсетуі міндетті. Мекенжайымыз: 01000, Астана қаласы, «Министрліктер үйі», 15-кіреберіс, Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті, «Абай оқулары» республикалық байқауы. Байланыс телефоны: 8 (7172) (тел/факс 74-05-01).

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 21 ақпанда республикалық мүлікті мүліктік жалдауға (жалға алуға) бір жыл мерзімге беру жөнінде тендер өткізеді. Тендер мына мекенжайда болады: ОҚО, Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24. Тендер өткізу уақыты сағат 10.00-де. Тендерге ұсынылады: Алаңы 105,13 шаршы метр болатын асхананың тұрақжайы, Оңтүстік Қазақстан облысы прокуратурасының балансында тұр, орналасқан мекенжайы: Шымкент қаласы, Тəуке хан даңғылы, 97. Тендер шарты: - нысанды департамент қызметкерлеріне тамақтандыруды ұйымдастыру үшін пайдалану; - қоғамдық тамақтандыру саласында жұмыс істеу кемінде 3 жыл; - санитарлық-гигиеналық нормасын сақтау; - нысанға рұқсат рəсімдеу. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына - 17523 теңге. Жалдау ақысының мөлшерлемесі өзінің құрамына коммуналдық қызметтерді жəне тұрақжайға қызмет көрсетуге шығындарды енгізбейді. Тендер өткізу ережесі: Тендер өткізу кезінде комиссия жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған барлық талаптарға сай келетін қатысушыны тендер жеңімпазы деп жариялайды. Тендер қатысушысы ретінде тіркелу үшін мыналарды тапсыру қажет: 1. Тендерге қатысуға үміткердің келісімі қамтылған тендерге қатысуға өтініші жəне оның тендер шартын орындауы бойынша міндеттемесі мен тиісті шартты жасауы. 2. Жапсырылған конверттегі тендер шарты бойынша ұсыныс. 3. Заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғының) көшірмелері жəне салыстыру үшін түпнұсқасын міндетті көрсетуімен салық төлеушінің куəлігі немесе аталған құжаттардың нотариалды расталған көшірмелері. - Жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу куəлігінің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмелері, салық төлеушінің куəлігі жəне салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті көрсетумен бірге үй кітапшасы немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері. 1. Акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен көшірме. 2. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірме (серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жағдайында). 3. Шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариалды расталған құрылтай көшірмелері. 4. Кепілді жарнаны аударғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі. 5. Өтініш беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама. Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап 10 күнтізбелік күннен кешіктірілмей жасалады. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна – 38940 теңге құрайды жəне Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына енгізіледі: СТН 582200048073, ИИК KZ930705012178006, ММ коды 2170178, БИН 120240016394, Оңтүстік Қазақстан облысының қазынашылық департаменті, Шымкент қаласы, БИК KKMFKZ2A, КБЕ-11, КНП-171.Өтініш мына мекенжайда қабылданады: Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24. Анықтама үшін телефон: 21-01-59, факс 21-29-22. Өтініштер қабылдау жəне тендер өткізу шартымен жəне тендерлік құжаттармен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін бір жұмыс күн ішінде аяқталады (2014 жылғы 20 ақпанда таңғы сағат 10.00-де).

Үміткерге қойылатын талаптар: Ғылым докторы немесе PhD докторы ғылыми дəрежесі;  Менеджмент жəне экономика, қызметкерлерді басқару, жобаларға жетекшілік жасау салаларында кəсіби дайындығының болуы;  Білім беру саласының басқарушы лауазымдарында жұмыс тəжірибесі 5 жылдан кем болмауы тиіс;  Көшбасшылық жəне сындарлылық қасиеттерінің болуы;  Коммуникациялық жəне тұсаукесерлік дағдыларының болуы;  Стратегиялық ойлау қабілеті мен жүйелілік;  Тиімді команда құру қабілеті;  Жоғары белсенділігі мен нəтиже шығару қасиетінің болуы;  Ағылшын тілін жетік білуі (нақты сертификаттармен дəлелдеу) жəне Microsoft Office жақсы меңгеруі;  Мемлекеттік тілді білуі шарт Ректор лауазымына байқауға түсетін үміткерлер комиссияға төмендегі құжаттарды ұсынуы керек: 1. Түйіндеме 2. Өмірбаян 3. Ғылыми еңбектері мен зерттеулерінің тізімі 4. Үміткердің бағдарламасы, 7 беттен аспауы тиіс, 2 дана 5. Бағдарламаның негізгі ережелері (мəтіннің көлемі 2 беттен аспауы тиіс); 6. Нотариалды куəландырылған: - жоғары білім туралы диплом (дипломдар) көшірмесі; - мемлекеттік басқару, қызметкерлерді басқару, жобаларды басқару, менеджмент пен экономика саласындағы қосымша кəсіби білімін растайтын құжаттардың немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білім туралы дипломның көшірмесі; - ғылыми дəреже туралы дипломдардың жəне ғылыми атағы туралы аттестаттың көшірмелері; 7. 2 сурет (3*4) 8. Еңбек кітапшасының немесе жұмыс тəжірибесін растайтын басқа да құжаттардың көшірмелері; 9. Қосымша құжаттар, сондай-ақ өз еркі бойынша басқа да құжаттар; 10. IELTS, TOEFL жəне ҚАЗТЕСТ сертификаттары; 11. Жоғарыда көрсетілген құжаттардың электрондық нұсқасы *** Шетелде білім алған жағдайда байқаудан өткеннен кейін білім туралы құжаттар ҚР Білім жəне ғылым министрлігінде жарамдылығын дəлелдеу бойынша процедурадан өтуі қажет. 

Құжаттардың барлық көшірмелері жұмыс орнындағы кадрлар қызметімен (HR) куəландырылады. Бір бет көлемінде жазылған құжаттардың барлығы үміткердің жеке қолтаңбасымен расталған, тігілген жəне нөмірі қойылған түрде ұсынылуы керек. Ғылыми еңбектер тізімі үміткердің жəне Ғылыми кеңес хатшысының қолтаңбасымен расталады. Ректор лауазымына 60 жастан асқан тұлғалар қабылданбайды (өйткені келісімшарт үш жылдан кем емес уақытқа бекітіледі). Ректор лауазымына тағайындау жөніндегі байқауды өткізетін комиссия үміткерлердің құжаттарын 2014 жылдың 1 ақпанынан 30 наурызына дейін (сағат 17.00-ге дейін) қабылдайды. Түйіндемені e-mail nuranova@iab.kz, zaituna.sarsembayeva@iab.kz 8(727) 302-21-21 факсына («Конкурс» белгісімен) немесе Алматы қ., Розыбакиев к-сі, 227 мекенжайына жіберуге болады.

Тендер мына мекенжайда болады: Шымкент қ., Ғани Иляев к-ci, 24. Тендер өткізу уақыты сағат 11.00-де. Тендер өткізу шарты мен жеңімпазды таңдау өлшемдері: (халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ, банктер есеп айырысу-кассалық орналастыру үшін кейіннен сатып алу құқығынсыз тұрақжайларды жалға алу, төлемақы ай сайын, жалға алу мерзімі бір жыл. Тендер жеңімпазы болып нысан үшін жалдау акысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне тендерлік құжаттамада қамтылған талаптарға сай келетін тендер қатысушысы танылады. Тендер нысандарының қысқаша сипаттамасы: ОҚО бойынша əділет департаментінің ғимаратындағы нысандар: - Ғимараттың бірінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Ордабасы ауданы, Темірлан ауылы, Қажымұқан к-сі, нөмірсіз, жалға алынатын алаңы – 2,6 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысу-кассалық орталықтарына арналған барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 1204 теңге. Кепілді жарна – 602 теңге. - Ғимараттың бірінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шардара қаласы, Абай к-сі тұйығы, нөмірсіз, жалға алынатын алаңы – 5 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысу- кассалық орталықтарына арналған барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2315 теңге. Кепілді жарна – 1158 теңге. - Ғимараттың бірінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Сайрам ауданы, Ақсукент ауылы, Қыстаубаев к-ci, нөмірсіз, жалға алынатын алаңы – 6 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысукассалық орталықтарына арналған барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2778 теңге. Кепілді жарна – 1389 теңге. - Ғимараттың бірінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Түлкібас ауданы, жалға алынатын аланы - 5 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысу-кассалық орталықтарына арналған барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы

1

Барлық инженерлік-техникалық коммуникациялары бар «50 орынға арналған қымызхана» ғимараты

2

Барлық инженерлік-техникалық коммуникациялары бар «Абылай хан» мұражайының ғимаратының жайы

3

Барлық инженерлік-техникалық коммуникациялары бар «Табиғат мұражайы» (Визит-орталық) ғимаратының 3-ші қабаттағы жайы

Өтетін орны: Махамбет атындағы қазақ драма театры. Өтетін уақыты: 27-28 мамыр 2014 ж. Басталуы сағат 10.00. Ұйымдастырушы: Атырау облысы əкімдігі, облыстық мəдениет, мұрағаттар жəне құжаттама басқармасы, облыстық халық шығармашылығы орталығы. Фестивальдің мақсаты: Музыкатанушы, елдің рухын биіктеткен, өнер əлемінде өзіндік орны бар, біртуар дара тұлға И.Жақанов əндерін кеңінен таратып, жастар арасында насихаттау, есімін халық санасында мұра қылып қалдыру, орындаушылардың кəсіби деңгейін шыңдау, талантты жас өнерпаздардың есімін ашуды мақсат етеді. Фестивальдің шарттары:  фестивальде И.Жақановтың 2 əні (жеке немесе топтық) жəне халық композиторларының 1 əні (жеке немесе топтық) орындалады;  шығармалардың кəсіби өңделгені көтермеленеді;  орындаушылық шеберлігі (мəтіннің тазалығы) бағаланады;  шығармалар жанды дауыста сүйемелдеумен орындалады;  фестивальге əр облыстан 2 орындаушыдан, Атыраудан іріктеуден өткен 10-ға дейін үміткер қатыса алады;  фестиваль жеңімпаздары қорытынды концертте өнер көрсетеді;  ұйымдастыру комитеті қатысушылардың фестивальде жəне қорытынды концертте өнер көрсетуін трансляциялауға, теледидар арқылы таратып, түсіруге құқылы;  қатысушылардың өнер көрсету реті алдын ала фестивальдің ашылу салтанатынан бір күн бұрын жеребе арқылы анықталады. Қазылар алқасы:  қазылар алқасын ұйымдастыру комитеті ұсынады;  қазылар алқасының шешімі талқыланбайды;  қазылар алқасы өз қалауы бойынша И.Жақанов атындағы «Үздік əн орындаушы», «Үздік топ», «Көрермен көзайымы», ынталандыру сыйлықтары, марапаттауларын бөлуге ерікті. Үміткерлерге қойылатын талаптар:  Фестивальге 17 жастан бастап үміткерлер қатыса алады;  Қатысушылардың білімі мен мамандығына шектеу қойылмайды;  Орындаушылардың киімінің сахналық стильге сай келуі ескеріледі. Үміткерлердің тапсырыс құжаттары:  мəдениет, білім ұйымдарының ұсыныстары;  шығармашылық мінездеме;  қысқаша өмірбаяны;  бағдарламасы;  13 х 16 мөлшеріндегі түрлі-түсті фотосурет;  жеке куəлігінің көшірмесі, СТТ, СЖК. Қаржыландыру:  фестивальдің өтуі облыстық бюджет көздерінен қаржыландырылады;  қатысушылардың жатын орны жəне тамақтануы қабылдаушы жақтан, келіпкету жол шығыны жіберуші жақтан. Фестивальге қатысушылардың келу мерзімі 13 сəуір 2014 жыл. Тапсырыс құжаттары қағаз жəне электронды түрде 25 сəуірге дейін төмендегі мекенжайға жіберіледі: Атырау қаласы, Балықшы кенті, А.Байжігітова көшесі, 86 а, Атырау облыстық халық шығармашылығы орталығы. Байланыс тел/факс: 8 (7122) 51-56-25, 30-97-19, 51-56-24. Эл.пошта: dk_zhastar@ mail.ru

мөлшерлемесі айына – 2315 теңге. Кепілді жарна – 1158 теңге. - Ғимараттың бірінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Қазығұрт ауданы, жалға алынатын аланы – 4,6 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысу-кассалық орталықтарына арналған барлық инженерлік-техникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 2130 теңге. Кепілді жарна – 1065 теңге. Халыққа қызмет көрсету орталығы ОҚО филиалының ғимаратындағы нысан: - Ғимараттың 6ipінші қабатындағы тұрақжай, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шымкент қаласы, Мəделі қожа к-сі, нөмірсіз, жалға алынатын алаңы – 7,5 ш.м. Халыққа қызмет көрсету үшін «Қазпочта» АҚ банктерінің есеп айырысукассалық орталықтарына арналған барлық инженерліктехникалық құрылғыларымен бірге. Жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі айына – 8681 теңге. Кепілді жарна – 3473 теңге. Тендерге қатысу үшін қажетті құжаттар тізбесі: Тендерге қатысуға өтінім, онда үміткердің тендерге қатысуға келісімі жəне тендер шартын орындау бойынша міндеттемесі жəне тиісті шартты жасауы қамтылады. Тендер шарты бойынша ұсыныс жапсырылған конвертте беріледі. - Заңды тұлғалар үшін – мемлекеттік тipкey (кайта тipкey) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғының) жəне салық төлеуші куəлігінің көшірмелері, олар салыстыру үшін түпнұсқаларын міндетті көрсетумен немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері көрсетіледі. - Жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, салық төлеуші куəлігінің көшірмелері жəне салыстыру үшін түпнұсқаларды міндетті түрде көрсетумен үй кітапшасы немесе аталған құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелері. - Акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың тізілімінен үзінді-көшірме. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестік қатысушыларының

Тендер өткізудің шарттары: 1) 1 лот бойынша - «50 орынға арналған қымызхана» дəмханасын ұйымдастыру, дəмхананы ұлттық үлгіде безендіру, ішімдік жəне темекі өнімдерін сатуға тыйым салу; 2) 2 лот бойынша – кəдесыйлар дүкенін ұйымдастыру; 3) 3 лот бойынша – кəдесый бұйымдарының көрмесін - сатылуын ұйымдастыру; 4) Барлық лоттар бойынша жалдау төлемінің ұсыныстары – бастапқы бағадан төмен болмауы керек. Тендер жеңімпазын таңдау өлшемдері: 1. Тендер жеңімпазы болып нысан үшін жалдау төлемінің ең үлкен сомасын ұсынған жəне тендер құжаттамасының барлық талаптарына жəне тендер шарттарына жауап беретін тендер қатысушы танылады. Тендер нысаны туралы мəлімет Тендер нысанының атауы, мəні

Қазақстан жəне Қырғызстан Республикаларының еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстанның «Парасат», Қырғызстанның «Дəнекер» ордендерінің иегері, көрнекті композитор, жазушы, музыка зерттеушісі Илья Жақанов əндерін орындаушылардың республикалық фестивалінің ЕРЕЖЕСІ

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2014 жылғы 21 ақпанда республикалық мүлікті мүліктік жалдауға (жалға алуға) беру жөнінде тендер өткізеді.

АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА «Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ 2014 жылдың 26 ақпанында сағат 11.00де Көкшетау қаласы, М. Əуезов көшесі, 230-үй мекенжайы бойынша орналасқан ғимараттың №1 бөлмесінде республикалық мемлекеттік меншіктегі нысандарды сатып алу құқығынсыз мүліктік жалға (жалға алуға) беру жөнінде тендер өткізеді

Лот №

1. Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Тіл комитеті қазақ тілінің көркемдік ерекшелігін, бай сөз қорын, Абай шығармашылығын насихаттау арқылы қазақтың тілі мен əдебиетіне, мəдениетіне деген этнос өкілдерінің ықыласын арттыру əрі еліміздің рухани бірлігін нығайту мақсатында ХVI Қазақстан халқы тілдері фестивалі аясында 2014 жылғы қыркүйек айында этнос жастары арасында «Абай оқулары» республикалық байқауын (бұдан əрі – Байқау) өткізеді. Байқау қазақ тілінде өтеді. 2. Байқау екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – облыстарда жəне Астана, Алматы қалаларында ағымдағы жылдың ақпантамыз айлары аралығында өтеді. Бірінші кезеңнің жеңімпаздары туралы толық мəлімет 2014 жылғы 10 тамызға дейін Тіл комитетіне жолданады. Екінші кезең – республикалық байқау, Қазақстан халқы тілдері фестивалі аясында ағымдағы жылғы қыркүйек-қазан айларында өтеді. 3. Байқауға көркемсөз оқу жəне əн айту шеберлігін қатар игерген 15-21 жас аралығындағы Қазақстанның этнос өкілдері қатысады. 4. Жергілікті тілдерді дамыту басқармалары облыстық жəне Астана, Алматы қалаларының жеңімпазын республикалық кезеңге қатысу үшін жолдама жібереді. 5. Байқауды өткізу шарттары. Көркемсөз оқу шеберлігін айқындау: - Абай шығармаларын (білім, ғылым жəне өнер

9

www.egemen.kz

4 ақпан 2014 жыл

Орналасқан жері

Нысанның жалпы алаңы, (ш.м.) «Бурабай»МҰТП балансында тұрған нысандар Ақмола облысы, «50 орынға арналБурабай кенті, ған қымызхана» Абылай хан дəмханасын ұйым- 244,2 алаңының аумағы дастыру үшін Ақмола облысы, Бурабай кенті, Абылай хан Кəдесыйлар дүкені 27,025 алаңының аумағы Ақмола облысы, Бурабай кенті, Кəдесый бұйымКенесары көшесі, дарының көрмесі - 102,03 38-үй сатылуы

Кепілді жарналар ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап тендер қатысушыларын тіркеу аяқталғанға дейін Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Ақмола мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ есеп шотына СТН 032600249955, ЖСК (депозитті есеп) KZ590705012170179006, банк «Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитеті» ММ, ММ коды 2170179, БСК ККMFKZ2A, БСН 120340014555, КБе 11, КНП 171 деректері бойынша енгізіледі. Тендер қорытындылары туралы хаттамаға қол қойылған күннен бастап күнтізбелік он күннен кешіктірмей тендердің жеңімпазымен шарт жасалады. «Жылжымайтын мүлікке құқықты мемлекеттік тіркеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес шарт мемлекеттік тіркеуге жатады жəне осындай тіркеу сəтінен бастап жасалған болып есептеледі. Шарттарды мемлекеттік тіркеу жалдаушының қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Тендерге қатысуға тіркелу үшін үміткерге келесі құжаттарды ұсыну керек: 1) үмiткердiң тендерге қатысуға келiсiмiн жəне оның тендер шарттарын орындау мен шарт жасасу жөніндегі міндеттемелерін қамтитын тендерге қатысуға өтініш; 2) желiмделген конвертте тендердiң шарттары бойынша ұсыныстар; 3) заңды тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің, құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) жəне салық төлеуші куəлігінің көшірмелерін немесе көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; жеке тұлғалар үшін – салыстыру үшін міндетті түрде түпнұсқасын ұсына отырып, жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың, салық төлеуші куəлігінің жəне үй кітапшасының көшірмелерін не көрсетілген құжаттардың нотариалды куəландырылған көшірмелерін; 4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылардың

Қызмет түрі

Мүліктік жалдау (жалға алу) мерзімі

1 жыл

Айына жалдау төлемінің бастапқы сомасы (теңге)

42399,23

Кепілді жарнаның мөлшері (теңге)

тізілімінен үзінді-көшірме (cepiктecтiк қатысушысы тізілімді жүргізу жағдайында). Шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариалды расталған құрылтайшы құжаттар, кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі, өтініш беру сəтінде салық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама. Өтініш қосарланған конвертте қабылданады. Сыртқы конвертте жоғарыда аталған құжаттар камтылады. Ішкі конвертте үміткердің ұсынысы қамтылуы тиіс. Ішкі конверт өтінім беру сəтінде жабық болуы жəне үміткердің оны мөрлеуі тиіс. Өтініштер қабылдау жалға берушінің мекенжайына құжаттарды тапсыру кезінде жүргізіледі, ол тігілген түрде, беттері нөмірленіп жəне соңғы бетіне қол қойылып, мөр басылып куəландырылады (заңды тұлға үшін, егер мұндай болса). Шарт жасау мepзімі: тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап он күнтізбелік күннен кешіктірмей жасалады, тендер нысанымен жəне тендерлік құжаттаманы тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап мына мекенжай бойынша алуға болады: ОҚО, Шымкент қ., Иляев к-ci, 24, 204-бөлме. Анықтама алу телефоны: 21-01-59, факс: 21-29-22. Тендер қатысушысы заңды тұлға болмайды, ол ҚР Заңына сəйкес немесе құрылтай құжаттарға сəйкес қызметтің түрлерімен айналысуға құқығы жок, оны тапсыру тендер шарты болып табылады. Тендерге қатысу үшін кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің мына депозиттік шотына төленеді: СТН 582200048073, ИИК KZ930705012170178006, BIG KKMFKZ2A, ММ коды 2170178, БИН 120240016394, Оңтүстік Қазақстан облысының қазынашылық департаменті. Өтініш мына мекенжайда қабылданады: Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24. Анықтама үшін телефон: 210159, факс 21-29-22. Өтініштер қабылдау жəне тендер өткізу шартымен жəне тендерлік құжаттармен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін бір жұмыс күні ішінде аяқталады (2014 ж. 20 ақпандағы сағат 11.00-де).

«НГСК КазСтройСервис» АҚ осы арқылы SINOPEC Engineering(Group) Co.,Ltd-пен жəне KSS PETRON PRIVATE LIMITED-пен (бұрын KazStroyService Infrastructure India Private Limited ретінде танымал болған) ірі мəмілелерге қосымша келісімдер жасау туралы шешімдерді қоғамның Директорлар кеңесі қабылдағаны жөнінде барлық мүдделі тұлғалардың назарына жеткізеді.

ХАБАРЛАНДЫРУ

Қазақстан Республикасының Қоршаған орта жəне су ресурстары министрлігі Арал-Сырдария бассейні бойынша балық шаруашылығы су айдындарын жəне (немесе) резервтік қордың халықаралық жəне республикалық маңызы бар учаскелерін бекіту жөнінде конкурс өткізетіні туралы хабарлайды (бұдан əрі – конкурс). Конкурс балық шаруашылығы су қоймаларын жəне (немесе) учаскелерін бекіту бойынша конкурсты жүргізу Ережелерімен сəйкес, сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 4 ақпандағы №102 қаулысымен бекітілген балық шаруашылығы су айдындарын жəне (немесе) учаскелерін бекіту жөнінде қатысушыларға ұсынылатын Біліктілік талаптарына сəйкес жүргізіледі. Конкурстың өту уақыты: 24 ақпанда сағат 11.00-де басталады, мекенжайы: Қызылорда қ., Абай д-лы, 48, «Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ. Конкурстық құжаттаманы, сондай-ақ, балық шаруашылығы су айдындарына жəне (немесе) учаскелеріне конкурсқа ақпаратты Қызылорда қ., Абай д-лы, 17 мекенжайы бойынша, тел (7242) 23-06-16, «Арал-Сырдария облысаралық балық шаруашылығы бассейндік испекциясы» РММнен алуға болады. Конкурсқа қатысу үшін конкурс өтінімдері 2014 жылғы 21 ақпанда сағат 18.30-ға дейін қабылданады. Астана қаласындағы анықтама телефоны: 8 (7172) 74-27-11.

28266,15

1 жыл

7820,36

3128,14

1 жыл

29524,93

11809,97

тізілімінен үзінді-көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестікке қатысушылар тізілімінен үзінді-көшірмені (серіктестікке қатысушылардың тізілімі жүргізілген жағдайда); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне нотариалды куəландырылған аудармасы бар құрылтай құжаттарын; 6) кепілді жарнаның аударылғанын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесін; 7) өтініш беру сəтіне салықтық берешегі жоқ екені туралы салық органының анықтамасын. Өтініш тендерлік құжаттамада анықталған талаптар мен шарттарға сəйкес жасалады. Өтініштер қосарланған конверттерде қабылданады. Сыртқы конвертте осы жоғарыда айтылған құжаттар болуы тиіс. Ішкі конвертте үміткердің ұсынысы болуы тиіс. Ішкі конверт өтінім берген сəтте жабық болуы жəне үміткермен мөрленуі тиіс. Өтінішті қабылдау жалға берушінің атына тігілген түрде, парақтарына нөмір қойылған жəне соңғы бетіне қол қойып, мөр басылған құжаттарды ұсынылған кезде жүргізіледі. Егер құжаттар толық көлемде немесе көрсетілген талаптарға сəйкес келмеген жағдайда, өтінішті қабылдау жəне тіркеу жүргізілмейді. Тендер құжаттамасын беру ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап тендер қатысушыларын тіркеу аяқталғанға дейін Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, М. Əуезов көшесі, 230-үй, № 14 бөлме мекенжайы бойынша жүзеге асырылады. Тендер қатысушыларын тіркеу тендер өткізу туралы хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткiзiлгенге дейін бір жұмыс күні бұрын аяқталады. Тендер нысаны туралы жəне тендер нысанымен танысу шарттары туралы ақпаратты жоғарыда көрсетілген мекенжай бойынша алуға болады. Анықтама үшін телефондар: (8-716-2) 25-71-65, 25-79-57.

«Айыртау-Алиби» ЖШС 20.02.2014 ж. сағат 10.00-де Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Айыртау а., Совет к-сі, 5 мекенжайында мынадай күн тəртібімен жиналыс болатындығы туралы өз қатысушыларына хабарлайды: 1. Айналымдағы қаражатты толықтыру үшін займдар немесе кредиттік желілер алу, сондайақ «Delta Bank» АҚ-тағы қолданыстағы кредиттік желіні ұзарту. 2. «Айыртау-Алиби» ЖШС-ның мүлкін, атап айтқанда жылжитын жəне жылжымайтын мүлкін өз міндеттемелерін қамтамасыз етуге «Delta Bank» АҚ-ға кепілге міндеттемелерін жабу үшін жеткілікті көлемде беру. 3. «Delta Bank» АҚ алдындағы өз міндеттемелерін орындамау немесе тиісті орындамау жағдайында кепілдегі мүлікті соттан тыс сатуға келісім беру. 4. «Айыртау-Алиби» ЖШС атқарушы органына жоғарыда көрсетілген жағдаймен кепілге беруге, банктік займ немесе кредиттік желі алу бойынша мəмілелерді жасауға барлық өкілеттіктерді беру.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің басшылығы мен ұжымы Қазақстан Республикасының Жапониядағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Ақылбек Əбсатұлы Камалдиновке туысы Галина Васильевна ГОРДЕЕВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ұжымы вице-президент Əділхан Төлегенұлы Дүйсебекке əкесі Төлеген ДҮЙСЕБЕКОВТІҢ қайтыс болуына байланысты отбасына, туған-туыстары мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Дзюдо федерациясы» республикалық қоғамдық бірлестігі Бекет Төреқұлұлы ДӨҢБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның жақындары мен туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz

«Сочи Олимпиадаєа 100 пайыз дайын» Ресей Олимпиялыќ комитетініѕ президенті осылай деді

4 ақпан 2014 жыл

● Спорт

ХХІІ Қысқы Олимпиаданың басталуына

Головкин биылєы жылды да жеѕіспен бастады

3

Кеше Ресей Олимпиялық комитетінің президенті Александр Жуков Сочидегі барлық нысандардың 2014 жылғы Ойындарды қабылдап, бастап кетуге толық дайындық сапына қойылғанын баян етті.

күн қалды

«Барлық нысандар дайын тұр, олардың басым көпшілігінде халықаралық тестілік жарыстары өтіп те қойды, – деді А.Жуков. – Оларда сынға түскен спортшылардың пікірлері өте жақсы. Қазір атлеттер қалаға қаптап келіп жатыр. Олай болса, біз олимпиадашыларды қабылдауға толық əзірміз. Мен бұл Ойындарда нағыз адал спорттық бəсекенің бəсі биіктеп, шынайы жүйріктердің жарыс көшінің басынан табылатындарына кəміл сенемін. Сайысқа қатысушылардың өздері осыдан орасан зор рақат сезімін алатындары анық». Еске сала кетейік, Олимпиаданың ашылу салтанаты алдағы жұма күні Мəскеу уақытымен 20 сағат 14 минутта (Астанада – 22 сағат 14 минут) басталады.

Жанкїйерлердіѕ алєашќы тобы 6 аќпанда жолєа шыєады

ДЇНИЕ ДОДАСЫНЫЅ ДЇБІРІ Шығыс Қазақстан облысының жұртшылығы Олимпиадаға аттанған ұландарына осындай тілек тілеп отыр. Бұл туралы облыстық спорт жəне денешынықтыру басқармасының бастығы Əбіл ДӨҢБАЕВ əңгімелейді.

Риддерлік Сергей Черепанов та жақсы жүгірді. – Сочиде біз Алексей Полтораниннен үміт күтеміз. Өткен жылғы Əлем кубогы бəсекесінде жерлесіміз он рет, оның

«Ќазан аузы жоєары»

Қазақстан жанкүйерлерінің алғашқы тобы Сочиде өтетін XXII Қысқы Олимпиадаға 6 қаңтарда аттанады, деп хабарлады Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің туризм индустриясы комитеті. Айдар ӨРІСБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Басқарма дерегі бойынша, Сочидегі Қысқы Олимпия ойындары кезінде қауіпсіздік сақтау мақсатында тұңғыш рет жанкүйерлерге паспорт беріледі. Онсыз жанкүйерлер қалаға кіре алмайтын көрінеді. «Қазақстан делегациясының бірінші тобы 6 ақпан күні Алматыдан ұшатын болады. Ал екінші топ 15 ақпанда аттанады, – делінген хабарламада. – Жалпы, Қазақстанның ресми делегациясы мен жанкүйерлері қатарына 400ге жуық адам кіреді. Олардың ішінде спорт ардагерлері, еңбек сіңірген жаттықтырушылар, жас спортшылар мен журналистер, сондай-ақ жанкүйерлер мен саяхатшылар бар». Сочиде Алматы қаласын ЭКСПО-2017 мен XXIV Қысқы Олимпия ойындарын өткізуге үміткер ретінде ұсыну жөнінде бірқатар шара ұйымдастыру жоспарланып отыр. Сонымен қатар, Қазақстанның туристік əлеуетін арттыру мақсатында ондағы саяхатшылар мен жанкүйерлерге арнайы материалдар таратылады. Сочидегі Қысқы Олимпия ойындары 2014 жылғы 7-23 ақпан аралығында өтеді. Онда Қазақстанның мүддесін 10 спорт түрінен бақ сынайтын 50 спортшы қорғамақ.

– Əбіл Бекетұлы, шайбалы хоккейден қыздар жəне ерлер командасы жолдамасыз қалды. Біз Сочиден қандай нəтиже күтеміз? – Алдын ала пəлен медаль аламыз, командалық есепте жақсы нəтиже күтеміз деу əбестік болар. Өйткені, спортта күтпеген оқиғалар болып жатады. Кейде қолда тұрған медальдың сырғып кеткенін аңғармай қаласыз. Шығыс Қазақстан облысы бойынша Сочидегі ХХІІ Қысқы Олимпиадаға кандидат ретінде 29 спортшы іріктеліп алынған. Өңір басшысы, спортқа ерекше жағдай жасайтын Бердібек Сапарбаев

оларға барынша көмек көрсету жөнінде тапсырма берген. Атап айтсақ, олардың барлығына облыс əкімі 50 мыңнан 300 мың теңгеге дейін стипендия тағайындады. Алтын медальдан үміткер шаңғышы Алексей Полтораниннің көмекшілері бар, оған 2 «Буран», екі қарда жүретін шана сатып əпердік. Мұның алдында Қазақстан құрамасы Болгарияда оқу-жаттығу жиынын өткізді. Шығыстан баратын спортшылар шаңғы роллерінен Қазақстанның Шортандыда өткен жазғы чемпионатында бақ сынады. Алексей бабында екен, бұл жарыста топ жарды.

ішінде үш рет алтын, күміс, қола медальдарды иеленді. Іле-шала əлем чемпионатында қатарынан екі рет қоланы уы сында ұстады. Амал бар ма, қолда тұрған алтыннан айырылып қалғанына да куə болдық. Сонау 1994 жылғы Смирновтың алтынынан бері 19 жыл өтіпті... – Енді алғашқы сауалға оралайық. Бүгінгі күні 24 жолдама қолда бар. Шаңғышы Геннадий Матвиенко бірер күнде жолдамаға ие болады деген ойдамыз. Фристайлдан Павел Колмаков та Сочиге баратын болды. Тау шаңғысынан Игорь

Закурдаев пен сноубордшы Валерия Цой да Олимпиадаға əзірленіп жатыр. «Арық айтып, семіз шыққанға» не жетсін! Олимпиаданың алтыны арманымыз. Жасыратыны жоқ, біз алтынды Полтораниннен күте міз. Бірақ кейде алтын құстың қолымызға келіп түсеті нін ұмыт паған жөн. Өткен жылы мəнерлеп сырғанаушы Денис Тен əлем чемпионатының күмісін олжалады. Негізінде, Тен алтын алуға тиіс болатын. Төрешілер бұра тартып алтынды басқаға жұлып əперді. Фрис тайлдан халықаралық дəре жедегі Юлия Галышева, Дмитрий Рейхард, Дмитрий Бармашов, Дарья Рыбалова, тағы басқалар намысты қолдан бермес деген ойдамыз. Кім біледі, аты аталған фристайлшылардың бірі медальға ие болып жатса, асығымыз алшысынан туар еді. Қазір олардың барлығы Өскеменде жаттығып жатыр. Бірер күннен кейін сапарға шығарып саламыз. Облыс əкімі Бердібек Мəшбекұлы жақында спортшыларға сəттілік тілеп, батасын беріп, Юлия мен Алексейден медаль күтетінін айтты. Дмитрий Рейхардтың да медаль алуға мүмкіндігі бар. Сноубордтан тұңғыш рет Олимпия ойындарына қатысу мүмкіндігі туып отыр. Валерия Цойды əкесі жаттықтырады. Өткен жылы Валерия халықаралық жарыстарда тамаша нəтиже көрсетті. Үржар ауданының түлегі, шаңғышы Ердос Ахмадиевтің Олимпиадада Қазақ елінің Көк туын ұстап шы ғатыны біз үшін абырой. Биатлоншы Ян Савицкий, Александр Трифонов, Сергей Наумик, Ольга Полторанина, тау шаңғысынан Игорь Закурдаев, Ирина Мо лостова, шаңғыдан Еле на Коломина, Оксана Яцкая, Анастасия Слонова, тағы басқалар ел намысын қолдан бермес деген ойдамыз. Əңгімелескен Оңдасын ЕЛУБАЙ, «Егемен Қазақстан». ӨСКЕМЕН.

Игорь ЗАКУРДАЕВ:

«Сенімді аќтауєа тырысамыз» Тау шаңғысы спортынан Қазақстан құрамасы Сочи Олимпиадасының төрт лицензиясына ие болды. Ел намысын қорғауға Игорь Закурдаев, Дмитрий Кошкин, Мартин Хубер жəне Екатерина Черепанова бел буып отыр. Біз енді дайындық барысы жөнінде Игорь Закурдаевпен аз-кем тілдескен едік. – Тау шаңғысы спортының басты ерекшелігі қандай? – Бұл спортқа бала кезімнен қызықтым. Ата-анам менің осы ықыласымды байқаған болуы керек, өздері танитын жаттықтырушының қарамағына берді. Сөйтіп, туған қалам Риддерде алғашқы дайындықты бастап кеттім. Негізі, тау шаңғысы спорты бес түрге бөлінеді. Олардың əрқайсысының биіктігі, ұзындығы, жылдамдығы болады. Ал мен алыс шақырымды жүріп өткенді қалаймын. Егер жылдамдықты бағындыра білмесең, кездейсоқ жарақат алуың мүмкін.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Сондықтан, əрбір қимылыңды шеберлікпен орындауың керек. Бізде қазір сла ломға дайындалудың мүмкіндігі болмай тұр. Алдағы уақытта бұл олқылық ретке келер деген сенімдемін. Өйткені, табиғаты əсем таулы аймақ Алматы қаласы мен Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарында осы спорт түрін дамытуға негіз бар. – Жалпы, биыл Олимпиадаға дайындық қай жерде өткізілді? – Дайындық 3 кезеңге жоспарланды. Соның алғашқысы Австралияда өткізіліп, онда біз 20 күн дайындалдық. Одан əрі Ыстықкөл аумағы мен Чили тауында дайындалудың сəті түсті. Осының нəтижесінде мен Оңтүстік Америкада өткізілген жарыста жақсы жетістікке қол жеткіздім. Жалпы айтқанда, біздің Олимпиадаға дайындығымыз жаман емес. Осы тұста қатарымызға қосылған Мартин Хубердің жеке жаттықтырушысы ретіндегі əкесі де біздің тыңғылықты дайындалуымызға бар жағдай жасағанын атап өткім келеді. – Сочиде тау шаңғысы спортынан

кімдердің десі басым болады деп ойлайсыз? – Жарыс жолында кімнің жолы болатынын нақ қазір дөп басып айту қиын. Алғашқы отыздыққа енудің өзі жақсы жетістік дер едім. Егер мен қателеспесем, тау шаңғысы спортынан Əлем кубогында ешқайсысы отыздыққа ілінген жоқ. Соған қарамастан, Австрия елі өзгелерге қарағанда, көш ілгері келеді. Франция, Швейцария, Италия, Словения мен Хорватия спортшыларының да дайындығы жаман емес. – Сонда олардың деңгейіне жету үшін не істеуіміз қажет? – Шындығын айтсам, осы спорт түрін дамыту бойынша біз олардан 15-20 жылдай артта қалдық. Екіншіден, бізді тəжірибесі мол шетел жаттықтырушылары дайындауы қажет. Дегенмен, Сочиде өткізілетін Олимпиадада жоғары жетістікке жету үшін бар күшімізді жұмсаймыз. Əңгімелескен Əмірхан АЛМАҒАНБЕТОВ, «Егемен Қазақстан».

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 68-59-85; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Руслан ИГІЛІК.

● Мəссаған!

Отыз теѕгеге бола алты жасар баланы айдалаєа тастап кеткен

Қарағандыда жолаушылар автобусының жүргізушісі мен кассирі билет пұлына жетпеген 30 теңгесіне бола алты жасар баланы анасымен бірге аязды күні айдалаға тастап кеткен. Мұны «31 телеарна» хабарлады. «Қарағандыда төлемге жетпей қалған 30 теңге алты жасар баланың денсаулығына залал келтірді. Маршрутты автобустың жүргізушісі жол ақысына жетпей қалған осынша теңгесі үшін жолаушы əйелді баласымен бірге қаланың бір шетіне апарып, тастап кеткен», – делінген хабарламада. Анықталғандай, Татьяна Захарова сол күні таңертең кенже ұлын мектепке апара жатады. Оларға бар-жоғы үш аялдама жүру керек болған. Келіншек автобусқа мінген кезінде ғана қалтасындағы ақшасының жетімсіз екенін байқайды. Сондықтан кассирге 80 теңге орнына жанында бар 50 теңгесін береді. Ал кассир бұған жауап ретінде оларды өз аялдамаларынан түсірмей, қаланың бір шетіне апарып тастап кетеді. Алайда, айдалада қалған Захарованың баласын алып, үйіне қайтуға ақшасы болмайды. Себебі, соңғы 50 тиынын жаңағы кассир қағып алған. Онымен қоймай, қасақана қаланың бір шетіне дейін жеткізіп, түсіріп кеткені тағы бар. Бұл не деген кесепаттық десеңізші! Сосын ана мен бала аязды күні айдалада біраз тұрып қалады. Егер сол кезде полицей патрулінің машинасы кезігіп, ала кетпегенде, бұлардың жағдайы тіпті мүшкіл болар еді. Соның өзінде кішкентай бала суыққа əбден ұрынып қалған екен. «Қарасақ, аяздан азап шеккен балақай жылап тұр. Көзінен аққан жасы сол маңда қатып қалыпты. Осындай боранды күні балалы əйелді далаға тастап кетіп жүрген қандай тасжүректер еді! Мені олардың осыншалықты қатыгездіктері қатты қайран қалдырды», – дейді жолпатруль қызметінің полицейі Александр Сəдуақасов. Нəтижесінде бірінші сыныптың оқушысы қалпақтай түседі. Ол дене қызуымен шұғыл ауруханаға жатқызылады. Дəрігерлер алты жасар ұлдың ауырып қалуы денесінің тоңазығанынан болғанын айтып отыр. Татьяна Захарова қазір жүргізушінің үстінен қалалық коммуналдық шаруашылық жəне көлік бөліміне шағым беріп қойыпты. Егер одан нəтиже болмаса, бұдан əрі сот пен прокуратураға шағымданбақшы. Құрыш НҰРЫМБЕТ.

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

Өткен жылы кəсіпқойлар рингінде 4 кездесу өткізіп, соның барлығын да мерзімінен бұрын бітірген қазақстандық Геннадий Головкин биылғы жылды да жеңіспен бастады. Ол ақпанның 2-сіне қараған түні Монаконың Монте-Карло қаласында ганалық Осуману Адамамен қолғап түйістіріп, оны 7 раундта нокаутпен ұтты. Бұл жолы өзінің WBA жəне IBO нұсқалары бойынша Əлем чемпионы деген атағын қорғаған Геннадий ұрыстың басынан басымдығын байқатты. Гонг соғылысымен буырқанған бурадай арқырап алға ұмтылған қарағандылық қабылан қарсыласын таптап өте шығатындай болып көрінді. Шынында солай болды. Бірінші раундта-ақ алғашқы нокдаунын алып үлгерген Осуману Адама бұдан кейін біздің бағланға сес танытатындай қарсылық көрсете алмады. Уақыт ұзаған сайын қарқынын үдеткен Гена оны алтыншы раундта тағы бір есеңгіретіп тастады. Осы тұстаақ Адаманың адымы ұзаққа бара қоймасы аңғарылып қалды. Сол көрінген көкжиек келесі раундта алдымыздан жарқырап шыға келді. Қарсыласын тағы бір ұрып құлатқан Геннадий Головкин техникалық нокаутпен жеңіске жетті. Осылайша, қазақстандық боксшы кəсіпқойлар рингінде өткізген 29 ұрысын түгел жеңіспен аяқтап шықты. Солардың 26-сы дəл осылай мерзімінен бұрын аяқталды. Біздің бағланның келесі жекпе-жегінің өтетін уақыты болып 26 сəуір белгіленіп отыр. Əзірге оның сол күнгі қарсыласы кім екені белгісіз.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 201 715 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Берік САДЫР.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 5 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жария ланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №239 ek

04022014  

0402201404022014

Advertisement