Page 1

Бїгінгі нґмірде:

№189 (28667) 3 ҚАЗАН СЕНБІ 2015 ЖЫЛ

Əлемге əйгілі брендке айналады

Кїн тəртібі белгіленді Кеше Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен өткен Мəжіліс бюросында палатаның алдағы өтетін жалпы отырысына салалық комитеттердің ұсынысымен қалыптастырылған мəселелердің жобасы қаралды.

Нəтижесі мол сапар Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Астана ЭКСПО-2017» ұлттық компаниясы» АҚ басқармасының төрағасы Ахметжан Есімовті қабылдады, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Кездесуге, сондай-ақ, KCA International компаниясының басшысы Хуан Чю жəне «Сембол Констракшн» компаниясы директорлар кеңесінің төрағасы Ф.Таминдже қатысты. А.Есімов Мемлекет басшысына көрме нысандарындағы құрылыс жұмыстарының барысы жəне оны ілгерілету шаралары туралы, сондай-ақ, ЭКСПО-2017 аумағы мен павильондарын көрмеден кейін пайдалану мəселелері жөнінде баяндады. KCA International компаниясының басшысы Қазақстан Президентін ЭКСПО-2017 көрмесінің басты нысаны – Сфераның (Шар) ішін жабдықтау тұжырымдамасымен таныстырды.

– Сəулет жəне дизайн тұрғысынан, сондай-ақ, нысанды жасау барысында қолданылатын технологиялары жағынан Сфера айшықты ғимарат болады. Біз оны Париждің Эйфель мұнарасы немесе Сидней опера театры сияқты əлемге əйгілі брендке айналдыруды жоспарлап отырмыз, – деді Хуан Чю. Осыған байланысты Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық көрменің ең негізгі мақсатының бірі жаңа энергетикамен таныстыру мүмкіндігі екеніне тоқтала келіп, бұл идея Қазақстанның павильонында кеңінен көрініс табуы тиістігін айтты. Кездесу қорытындысы бойынша, Мемлекет басшысы бірқатар нақты тапсырма берді.

Комиссия отырысы

Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықованың төрайымдығымен Қазақстан Республикасының Ғылым мен техника саласындағы əлФараби атындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның отырысы өтті.

Гүлшара Əбдіқалықова ұзақмерзімді «Қазақстан-2050» Стратегиясы мен Бес институттық реформаны одан əрі іске асыруда экономикалық өсу мен адами капиталдың дамуын қамтамасыз ететін елдің маңызды стратегиялық ресурсы ретінде ғылымның рөлін ерекше атап өтті. – Бұл реформалар білімге негізделген ұлттық экономиканы қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан, ғылыми қызметтің беделін арттыру, сондай-ақ, ғалымдарды үздік ғылыми-зерттеулерге ынталандыру, инновацияларды енгізу мақсатында Президент тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасының Ғылым мен техника саласындағы əлФараби атындағы мемлекеттік сыйлығы тағайындалды, – деді Мемлекеттік хатшы. Сыйлыққа үміткер ретінде эко номиканың түрлі салаларында жаңа өнім мен техно логияларды жасап шығару

жөнінен мойындалған ғылыми-техникалық, технологиялық жəне инновациялық қызмет нəтижелері ұсынылды. 3 маусымда комиссияның алғашқы отырысы өтіп, онда 26 жұмыс қаралды, соның 9-ы одан əрі конкурсқа қатысу үшін ұсынылды. Алдын ала іріктеуден өткен жұмыстардың тізбесі «Егемен Қазақстан» жəне «Казахстанская правда» газеттерінде жарияланды. Екі ай ішінде оларды көпшілікпен талқылау жөніндегі ісшаралар жүргізілді. Отырыс қорытындысы бойынша, Комиссия Елбасына ұсынылатын үміткерлерді анықтады. Қазақстан Республикасының Ғылым мен техника саласындағы əл-Фараби атындағы мемлекеттік сыйлығының лауреаттарын марапаттау Тəуелсіздік күні қарсаңында өткізіледі.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Америка Құрама Штаттарына сапар қорытындысына арналған жұмыс бабындағы кеңес өткізді, деп хабарлады Президенттің баспасөз қызметі. Кеңеске Премьер-Министр К.Мəсімов, Президент Əкімшілігінің басшысы Н.Нығматулин, сондай-ақ, Президент Əкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары қатысты. Кеңес барысында Қазақстан Президенті АҚШ-қа сапары айтарлықтай нəтижелі болғанын атап өтті. Біз үш бірдей ірі шараға – жалпы дебатқа жəне екі саммитке қатыстық. Сондайақ, көптеген кездесу өткіздік, солардың маңыздылары АҚШ президентімен жəне Американың ірі компаниялары ның басшыларымен келіссөздер

Бүкіл халық болып күткен мерейтойға санаулы ғана күндер қалды. Астанадан бастау алған Қазақ хандығының 550 жылдығы тойы 8-9 қазан күндері Тараз қаласында жалғаспақ. Жалпы, бұл датаға байланысты жыл бойы облыста көптеген іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғылыми конференциялар, акциялар, тарихи сабақтар сияқты 500-ден аса іс-шара өтіп, той қарсаңында өңірдегі 8 өлкетанушы автордың кітабы басып шығарылды. Тараз жұртшылығы дүбірлі тойға дайындық шараларын жалғастыруда. Соның ішінде, əсіресе, «Көне Тараз» тарихи-мəдени орталығы мерекеге басты сый болмақ. Ежелгі шаһардың, шежірелі өлкенің тарихынан сыр шертетін бұл саябақтың құрамына «Көне Тараз» мұражайы, «Достық

үйі», шолу мұнарасы мен «Мыңбұлақ» сквері кіреді. Нысанның жалпы аумағы 9,4 гектарды құрайды. Мерейтойға Үкімет қорынан 2,9 миллиард теңге бөлініп, бұл қаржы «Қазақ хандығы» монументі, «Көне Тараз» тарихимəдени орталығы, Достық үйінің құрылыстарына жəне облыстық драма театрының күрделі жөндеуіне жұмсалды. Тарихы тереңнен басталатын халқымыздың өткенін ұмытпай, бүгінін бағалайтын бұл тойдың маңызды іс-шараларының бірі – жазушы-драматург Қ.Ысқақтың «Қазақтар» жəне Ж. Ерғалиевтің «Қилы жол» атты қойылымдарының сахналануы деп айтуға болады. Сондай-ақ, той күндері қазақтың батырлық жырларындағы эпикалық толғаулардан концерт жəне қазақтың музыкалық аспаптары, түркітілдес халықтар музыкасы, дəстүрлі əншілік мектебінің əндері,

----------------------------------------Суреттерді түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Кеше Ұлттық мұражайда «Кəсіпқор» холдингі техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесінің 75 жылдық мерейтойы аясында «Мамандар даярлау жүйесін жаңғырту: қазіргі жағдайы жəне келешегі» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы өтті. Алқалы басқосуда Мемлекеттік хатшы Гүлшара Əбдіқалықова сөйлеп, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «100 нақты қадам» Ұлт жоспары туралы бағыт-бағдарына жан-жақты тоқтала келіп, техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесін жаңарту уақыт талабынан туындап отырғанын қадап айтты. Рауан ҚАЙДАР,

«Егемен Қазақстан».

Аталмыш конференцияға Білім жəне ғылым министрі А.Сəрінжіпов, еліміздің білім саласына қатысты мекемелердің өкілдері жəне Ресей, Финляндия, Германия, Ұлыбритания елдерінен келген азаматтар қатысты. Пленарлық мəжілістен кейін секцияда жұмыс істеп кəсіптік білім беру деңгейін көтеру, оның мазмұнын жетілдіру жайын талқылады. Конференция аясында Қазақстандағы техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесін жаңғырту үрдісіне үлес қосқан ең белсенді қатысушыларды марапаттау салтанаты болды. Сондай-ақ,

Таразда Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің көшпелі брифингі өтті. «Көне Тараз» тарихи-мəдени кешенінде болған бұл ісшараға Жамбыл облысы əкімінің орынбасары Ерқанат Манжуов қатысты. Ол жиналғандарға Қазақ хандығының 550 жылдығы мерейтойына дайындық жұмыстары туралы кеңінен əңгімелеп берді.

«Егемен Қазақстан».

болды, – деді Мемлекет басшысы. Нұрсұлтан Назарбаев біздің республикамыз ұсынған бастамалар халықаралық қоғамдастық тарапынан жоғары баға алғанын, енді оларды жүзеге асыру үшін өзге елдермен бірлесе жұмыс жүргізу қажеттігін айтты. Соңында Мемлекет басшысы Президент Əкімшілігіне, Үкіметке жəне Сыртқы істер министрлігіне бірқатар нақты тапсырмалар берді.

Кəсіптік білім беруді жетілдіру – уаќыт талабы

ЌАРСАЅДА Оралхан ДƏУІТ,

Ўтымды ойлар, батыл бастамалар 2-3-беттер Жəѕгір хан жəне Ќарасай батыр 5-бет Корпоративтік ќўлдыраулар кїшейе тїсті 6-7-беттер Ќасќабасов ќаєидаты 8-бет

қазақтың жыр-термелері шырқалып, басқа да бірқатар мерекелік іс-шаралар өтпек. Еліміздегі бірліктің, ынтымақтың жəне тарихи сабақтастықтың көрінісі болғалы отырған Қазақ хандығының 550 жылдығы көпұлтты мемлекетімізде тұратын барша қазақстандықтардың ортақ мерекесіне айналатыны сөзсіз. Бұл бір тараздықтарға ғана емес, бүкіл елімізге ортақ той. Республикамыздың 13 облысы мен Астана, Алматы қалалары көмекке келіп, облыс орталығының той өтетін жерлерін аббаттандыру, жаңарту, көркейту жұмыстарын жүргізуді міндеттеріне алғалы бері қаламыз күн санап құлпырып келеді. «Атшабар» ипподромындағы 2000 адамға шақталған нысанда поло ойын алаңы салынды. (Соңы 12-бетте).

«Кəсіпқор» холдингі мен ресейлік əріптестер арасында нақтылай түссек, Н.Бауман атындағы Мəскеу мемлекеттік техникалық университеті мен Мəскеу болат жəне қорытпа институтының, Ұлттық зерттеу-технологиялық университетінің үздіксіз білім беру институты арасындағы меморандумдарға қол қойылды. Айта кететін тағы да бір маңызды мəліметтердің бірі, конференция барысында «Астана-политехник» жоғары техникалық мектебінің ашылуы дер едік. Оған Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіпов, «Кəсіпқор» КЕАҚ басшысы жəне «BI-Group» жəне «Базис-А» компанияларының өкілдері қатысты.

Депутаттардың талқылауына органикалық өнім өндіру туралы жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заң жобалары екінші оқылымға шығарылмақшы. Палата отырысына жұмылдыру дайындығы мен жұмылдыру мəселелері бойынша заң жобасына Сенат енгізген толықтыруды қарау ұсынылады. Жалпы отырыстың күн тəртібінде Қазақстан-Сербия үкіметтері арасындағы Инвестицияларды өзара көтермелеу жəне қорғау

туралы келісімді ратификациялау туралы заң жобасы да бар, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі.

Ќолдау жалєаса береді Кеше Премьер-Министрдің бірінші орынбасары Бақытжан Сағынтаев «Даму» кəсіпкерлікті дамыту қорының құралдарының тиімділігі мəселелері бойынша селекторлық кеңес өткізді, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі. «Бизнестің жол картасы-2020» бизнеске қолдау көрсету жəне дамытудың бірегей бағдарламасын жүзеге асыру кезеңінде сыйақы ставкаларын субсидиялау есебінен 6 318 жоба қаржыландыру жағдайларын жақсарта алды. Берілген субсидиялардың жалпы көлемі 104 млрд. теңгеден астам соманы құрады. Оның сыртында 1 322 кəсіпкер несиелері бойынша 58,457 млрд. теңге сомаға кепілдіктер алды. Жұмыстарын жаңа бастаған бизнесмендерге 1,139 млрд. теңгеге 388 грант берілді. Шағын жəне орта бизнес субъектілеріне сол сияқты қаржылық емес қолдау шаралары да көрсетілуде, атап айтқанда, кəсіпкерлік негіздеріне

оқытылып, мемлекеттік бағдарламалар бойынша консультациялар берілуде. Бес жыл ішінде бағдарламаға қатысушылар 297 млрд. теңге сомасында салықтар төлеп, 3,5 трлн. теңге мөлшерінде түсім алынды, 251 мың жұмыс орындары сақталды жəне қосымша ашылды. Бірегей бағдарламаны жүзеге асыруға 2015 жылға 49,8 млрд. теңге қарастырылған. Кеңес қорытындысы бойынша, Ұлттық экономика министрлігіне «Даму» қорымен бірлесіп бөлінген қаржылай құралдардан барынша мол тиімділік алуға бағыт ұстанған шағын жəне орта бизнес субъектілеріне қолдау көрсету құралдарын ұсынуды одан əрі жалғастыру тапсырылды.

Ўлтжандылыќќа їндейді Астанада 5 қазан күні жыл сайынғы дəстүрге айналған Жалпыұлттық патриоттар форумы өтеді. «Мəңгілік Ел – болашағы біртұтас ел» тақырыбын арқау еткен ауқымды шараға жер-жерден, яғни еліміздің əр өңірінен 2 мыңға тарта азамат жиналмақ. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Бұл туралы Орталық коммуникациялар қызметінде ұйымдастырылған брифингте мəлім болды. Жиында сөз алған «Қоғамдық келісім» мемлекеттік мекемесі директорының орынбасары Ғазиз Телебаевтың айтуынша,

«Патриоттар форумы 2007 жылдан бері тұрақты түрде өткізіліп келеді. Əр форумның көтерер жүгі қомақты, өйткені, осындай форумдар аясында ұйымдастырушылар өздерін патриот ретінде танытқан ел азаматтарын дəріп тей ді, халыққа насихаттайды. (Соңы 4-бетте).

● 4 қазан – Мұғалім күні

ЎСТАЗ ЎЛАЄАТЫ – ЎЛТ МЎРАТЫ

Өткен ғасырдың басында: Мағжан Жұмабаев: «Алты Алаштың баласы бас қосса, қадірлі орын мұғалімдікі», деп қадап айтқаны бар. Мұның ақиқатын қазір де көріп отырмыз. Отанымыздың мектептерінде – 297 293 педагог жұмыс істейді екен. Білікті де білімді ұстаздарға үстемақы қосу үрдісі 2011 жылдан бері жалғасын тауып келеді. 2012 жылдың қыркүйек айынан бастап деңгейлік біліктілік курстарының енгізілуіне байланысты мұғалімдерге үстемеақының жаңа түрі тағайындалды. Деңгейлік курста емтихандарын сəтті тапсырған мұғалімдердің лауазымдық жалақысына 30 пайыздан 100 пайызға дейін қаржы қосылуда. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына сəйкес педагогтердің мəртебесін арттыру мақсатында келесі жылдан бастап мұғалімнің жалақысын экономиканың жеке секторындағы орташа жалақыға жақындату жоспарланып отыр. Осындай қамқорлыққа бөленген мұғалімдердің дəстүрлі мерекесіне орай топтама материалдарды 10-беттен оқисыздар.


2

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● Оқиғаға орайлас ой

ЎТЫМДЫ ОЙЛАР,

Ўлылыќ ўлаєаты

Бїкіл əлем тыѕдаєан тіл

Данышпан адамдар ықпалды болады.

Андрей БЕЛЫЙ.

Сəбит ДОСАНОВ,

жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

Адамзаттың бағына жаралған ұлы тұлғаларды тарих ұзақ толғатып, сирек дүниеге келтіреді. Қазақстан Республикасының бүкіл халық сайлаған Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев ғасырларда бір-ақ туа тын сондай тұлға. Бұл – асыра айтып, артық мадақтау емес, оған ол зəру де емес. Жоғарыдағы ойымыздың нақты дəлелі, айқын көрінісі – Елбасымыздың əрбір ізгі қадам, əр іс, əр сөзінен күн сайын демесек те, ай сайын айқын танылып жүр. Соның мықты бір мысалы – Нұрсұлтан Əбішұлының күні кеше ғана Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының əлемдік саясатқа қатысты жалпы пікірталаста сөйлеген сөзі. Бұл – кезекті жиында айтылған жалпылама, жадағай сөз емес, шын мəніндегі кемел ойлы, кең тынысты тарихи сөз. Олай дейтініміз – ядролық қарусыз əлем қалыптастыру ісін адамзаттың ХХІ ғасырдағы басты мақсаты етуге шақырған тарихи сөзінде Н.Ə.Назарбаев əлем назарын аударған нақты аса белді бес проблема жайлы толымды ой толғап, сақа саясаткерлердің өзін таңғалдырып, таңдай қаққызды. Сол бес ұтымды ұсыныстың əрқайсысы жайлы жеке мақала жазу – кезек күттірмейтін келелі міндет. Өзгесін айтпағанның

өзінде «Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пəтерін Азияға көшіру мəселесін ойластыруды ұсынамын», деген сөзінің өзі əлемді жалт қаратқан жаңа идея, жасындай жарқ ете қалған ұтымды ұсыныс. Н.Ə.Назарбаевтың Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассам блеясының сессиясында сөйлеген сөзінің əлемдік деңгейдегі тарихи ұлы оқиға болатынының тағы бір ғана емес, ең басты себебі, ең маңыздысы – БҰҰ тарихында тұңғыш рет қазақ тілінде сөйлеуімен ерекше бағалы! Өте бағалы! 2015 жылғы 28 қыркүйек – тəуелсіз Қазақстан тарихына алтын əріптермен жазылатын күн! Бұл күн – аса асыл қазына, баға жетпес байлығымыз – айналайын, садағаң кетейін Ана тіліміздің əлемдегі ең ірі, ең беделді Ұйымның мəртебелі мінбесінен сөз алған тарихи күн! Бұдан былай бұл күн күнтізбеге алтын əріптермен жазылып, жыл сайын ұлттың ұлы мерекесі болып аталып өтуі керек! Тарих ұзақ толғатып туған ұлағатты тұлға Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев ұлттың ғана емес, бүкіл адамзаттың бағы, бірлік пен береке, мерекенің мызғымас алтын тағын асқақтатқан сара да дана саясаткер. Біздің осы пікіріміздің айқын бір айғағы – оның БҰҰ тарихында тұңғыш рет қазақ тілінде сөйлеуі. Өзгесін былай қойып, тек осы үшін ғана оның есімі тəуелсіз Қазақстан тарихына алтын əріптермен жазылары зайыр.

Тереѕ пікір Даниал СААРИ,

экономика ғылымдарының магистрі, Алматы менеджмент университетінің қызметкері.

Бүкіл халықаралық қоғамдас тық тың назарын аударған БҰҰ Бас Ассамблеясының мерейтойлық 70-ші сессиясы да тарих қойнауына еніп барады. Осындай айтулы оқиғаны өткізудің маңызы қазіргі за манғы халықаралық қатынас тар жүйесінде түрлі дүрбелеңдер көрініс беріп отырған тұста əлденеше есе арта түсетіні анық. Оның үстіне, əлемдік экономикалық дағдарыс бізді осы сессияға əдеттегіден де жіті көз салуға итермеледі. Қазақстандық саясаткер ретінде айтарым, бұл оқиға мені Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев сөзіне тек жергілікті жұртшылық қана емес, бүкіл əлемдік қоғамдастық қызығушылық танытқан теңдессіз бастамалары тұрғысынан қарағанда зор əсерге бөледі. Сөз салмақты шықты. Тереңнен ойластыры лғандығы да анық байқалып тұрды. Нұрсұлтан Əбішұлы көптеген мемлекеттердің басшылары бастама етіп көтеруге батылы бармайтын ұсыныстар жасай алды. БҰҰ-ның штаб-пəтерін АҚШтан Азияға көшіру туралы ұсыныс айтарлықтай мəнге ие. Ұлт үстілік əлемдік валюта құруды ойластыру туралы айтқанында да зор негіз бар. БҰҰ – халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тиісті жаһандық ұйым. Сондықтан ол тек саяси құрал ғана болып қалмауы тиіс, ол, сондай-ақ, экономикалық мəселелерге де баса мəн беруі керек. Еуропалық одақтың еуро үлгісі экономикалық та, сонымен қатар, саяси да интеграцияның жарқын үлгісі болып табылады. Айналымда ортақ валюта болған жағдайда экономикалық дағдарыстарды

жаһандық деңгейде шешуге мүмкіндік туған болар еді. 2045 жылға дейінгі жаһандық стратегиялық бастамалардың жос парын жасау туралы ұсыныс, шын мəнінде, бүгінгі əлемдік тұрақсыздық жағдайында өте көкейкесті. Ал халықаралық терроризммен күрес үшін біртұтас əлемдік желі құру туралы идея көпшіліктің тарапынан ерекше қолдау тапқаны күмəнсіз. Өйткені, бəріміз де бұл проблеманың алдында осалдық танытуымыз мүмкін, себебі, бұл заман қасіретінің кез келген мемлекеттің шекарасынан өтіп кету ықтималдығы орасан зор. Нұрсұлтан Əбішұлы ядролық қаруды қолданудан бас тарту туралы жəне санкциялар туралы, сондай-ақ, Минск уағдаластығын орындау қажеттігі туралы да өте нақты жəне анық айтты. Елбасы көптеген сөз сөйлеушілермен салыстырғанда, халықаралық құқықта баяғыда-ақ қайта қаралып, кемшілігінің орны толтырылуы тиіс қосарланған стандарттар бар екенін меңзей алды. Мысал үшін айтсам, кейбір елдердің аумақтық тұтастығы мен халықтардың өзін өзі айқындауға құқығы жиі-жиі əлемдік державалардың манипуляция жасау тақырыбына айналып барады. Қазіргі заманғы халықаралық ахуал анағұрлым салмақты көзқарас танытуды жəне біртұтас мөлдір стандарттар жасауды талап етіп отыр. Нұрсұлтан Назарбаев ұстанымының салмағы оның бейбітшілік пен түсіністік салтанат құрған мемлекет жасай алуы себепті айтарлықтай арта түседі. Ал бұған 130 түрлі ұлттар мен ұлыстар тұратын елде қол жеткізу, шын мəнінде, тіпті де оңай емес. Қорыта айтқанда, Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың əлемдік тəртіп орнату жөніндегі көкейкесті бастамалары – менің орасан зор мақтанышымның арқауы.

Гүлжанат ЕРҒАЗИНА,

заңгер, Ақтөбе облыстық кəсіпкерлер палатасының жанындағы өңірлік əйелдер кеңесі төрағасының орынбасары.

Маќтаныш сезімін оятты Меруерт ӨТЕКЕШОВА, Қазақстанның еңбек сіңірген əртісі.

Менің Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының бұл жолғы 70-ші сессиясына қызығушылығым зор болды. Халықаралық жағдайдың ушыға түскені соншалық, аталған шараға қатысушылар бұл сессияның мерейтойлық екенін де қаперлерінен шығарып алғандай əсер қалдырды. Соның бедерінде Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың сөзі қазіргі əлемдегі қалыптасқан жағдайды дөп бас ты, салмақты да саралы ойымен, ұтымды ұсыныстарымен көпті тəнті етті. Əскери қақтығыстардың шекара асып, ал əлемдік державалардың теке-тіресі қыза түскен шақта ондаған елдер басшыларының Нью-Йоркте басқосуы көңілге медеу болды. Өзім ана болғандықтан, əлемдегі миллиондаған аналардай балаларымыз бен немерелеріміз үшін алаңдаймын да. Қазіргі ушыққан, қалыптасқан жағдайдан шығудың жолдары мен болашақ əлемдік құрылыстың қалай қалыптасатыны туралы Мемлекет

Біліктілік пен білімділікті ўштастырєанда ўтамыз Жəмила ОТАРБАЕВА,

Қазақстанның менеджмент жəне экономикалық болжау нститутының қызметкері, саяси ғылымдар кандидаты.

Өзімнің тұрақты даму мəселелері жөніндегі халықаралық эко логиялық жобалардағы кəсіби тəжірибеме сүйене айтар болсам, Президент Нұрсұлтан На зарбаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясының жо ғары мінберінен сөйлеген сөзінде Астанадан Біріккен Ұлттар Ұйымы қолдауымен «жасыл» технологияларды жəне инвестициялық жобаларды дамыту жөніндегі халықаралық орталық ашу ұсынысы ерекше болды. Мен бұл міндет өте маңызды деп санаймын. ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесін өткізу қарсаңында «Болашақтың энергиясы» тақырыбына ерекше зейін қойылып, аталған халықаралық шараның өткізілуі нендей ұтымды шешімдер əкеледі деген сұрақтарға жауап беруі тиіс. Көрменің институттық нəтижелерінің бірі Халықаралық орталық болуы керек. Оның үстіне, Қазақстанда осы мəселе жөнінде зияткерлік жүктің қордаланып қалғандығын атап айтпақпын. Халықаралық қоғамдастық алдында осы идея айтылып қойған соң, тек қалғаны шетелдік кəсіби де білікті мамандардың қолдауын пайдалана отырып, отандық сарапшылардың білімін іс жүзінде жүзеге асыру болып табылады. Сондықтан да «жасыл» технологияның жай сөз емес, күнделікті өміріміздегі дағдыға айналатынына сенімім кəміл. АЛМАТЫ.

басшысы нендей ұсыныстар айтар екен, деп күткенім де сондықтан. Барлығы мен күткендегідей болып шықты. Халықаралық ұйымдар мен əлемдік державалар басшылары құлақ асатын Нұрсұлтан Əбішұлының саяси салмағы тағы анық көрінді. Əлемде кезекті экономикалық дағдарыстармен қатар, əскери жəне діни қақтығыстардың орын алып жатқан кезеңінде Президент жаңа саяси бастамалар көтерді. БҰҰ мінберінен сөйлеген сөзінде Нұрсұлтан Назарбаев XXI ғасырда адамзаттың ең басты міндеті əлемді соғыс қатерінен мүлде арылтатын жəне оның себептерін жоятын стратегияны жүзеге асыру болуға тиіс дегенді баса айтты. Əрине, бұл үшін БҰҰ-ның 100 жылдығына Жаһандық Стратегиялық Бастама – 2045 жылға дейінгі жоспарын əзірлеуді ұсынды. Онда барлық ұлттардың əлемдік инфрақұрылымға, ресурстар мен нарықтарға қолжетімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ, адамзаттың дамуы үшін жаппай жауапкершілігі көрініс табуы тиіс. Қазақстан Президентінің пікірінше, лаңкестік, мемлекеттердің қирауы

жəне көші-қон мəселесі экономикалық дағдарыстың, кедейшілік пен жұмыссыздықтың салдары болып табылады. Əлемде алдыңғы қатарлы елдердің бірі ретінде ядролық қарудан бас тартқан əлемдегі тұңғыш елдің азаматшасы ретінде мені Нұрсұлтан Əбішұлының БҰҰ ядролық қарудан азат, бейбітшілікке жету жөніндегі жалпыға ортақ қарарын қабылдау бастамасы ерекше қуанышқа бөледі. Мемлекет басшысы батыстық əлем елдері көшбасшыларының мысына қарамастан, «санкцияны өз бетінше қабылдауды доғарып, БҰҰ Жарғысы мен халықаралық құқықтық нормаларына енгізілуі тиістігі» тұрғысында өте батыл ұсыныс жасады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 70-ші сессиясы көптеген халықаралық проблемалардың түйіндерін тарқатуға септесетіні күмəнсіз. Соның біразы өз шешімін тапты да. Менің ойымша, Нұрсұлтан Назарбаевтың ұсынысымен құрыл ған Қазақстан халқы Ассамблеясы БҰҰ сияқты халықаралық ұйымға толеранттылық жөнінен үлгі де бола алар еді. Өйткені, оның құрамында бір елдің халқы ретінде бейбітшілік пен келісімде өмір сүріп отырған 130-дан астам этнос өкілдері бар екендігін де ұмытпағанымыз жөн.

Мен Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назар баевтың БҰҰ Бас Ассамблеясының мерейтойлық 70-ші сессиясының биік мінберінен сөйлеген сөзінен алған əсерден əлі арыла алар емеспін. Елбасы Нью-Йорктегі сөзінде еліміздің жаһандық саяси жəне экономикалық мəселелердегі болашақ даму барысын қалай болжайтынын ортаға салды. Бұл арада Мемлекет басшысы Бас ұйымдағы биік мінберден əлемде алғаш рет біздің ана тілімізде сөз сөйлеуі қазақ десе намысы оянатын баршаның мəртебесін бір көтеріп тастады. Бұл, шын мəнінде, Қазақстанның əлемдік кеңістікке табысты интеграцияланып келе жатқанының жарқын бір көрінісі болды десем, қателеспейтін шығармын. Өйткені, бүгінде Отанымыздың айтқанына көпшілік құлақ асып, оның пікірімен санасатынына айқын көз жеткізе бастадық. Қазіргі таңда халықаралық қоғамдастыққа біз Қазақстанның айтарлықтай салмаққа ие ел екенін, жаһандық мəселелерді шешуде тек Азия субконтинентінде ғана емес, сондай-ақ, бүкіл дүниежүзінде белсенді рөл атқаратынын дəлелдеп үлгердік. Қазақстан – бүгінде басында əлемдік деңгейдегі Көшбасшы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев тұрған əлемдегі аса танымал мемлекеттердің бірі. Бұлай деп тек қазақстандықтар ғана емес, басқа да елдің азаматтары есептейді. Маған жұмыс бабымен шетелдерде көп болуға тура келеді. Дəл қазір есіме өзімнің шетелге алғаш шығуым түсіп отыр. Бұл 2008 жыл болатын. Сол жылы Египет Араб Республикасына жолым түсті. Мұнда көптеген елдерден делегациялар келді. Біз қайдан келгенімізді айтқан кезде, күтіп алушы тарап: «О, Қазақстан – бұл ұлы ел, ұлы халық жəне ұлы Президент. Сіздерді ұшқан құстың қанаты, шапқан аттың тұяғы талатын кең-байтақ, шетсіз, шексіз дала, табиғаты тамылжыған өңірлер мен жерасты байлықтары қоршап жатыр. Сіздердің данагөй Президенттеріңіз бар, мұны халықтың үлкен байлығы деуге болады», – деді ағынан жарыла. Сол сəтте менің тұла бойымды өзімнің еліме, өзімнің туған Отаныма деген мақтаныш сезімі кернеді.

Тыѕ таќырып, соны сґз Сергей УДАРЦЕВ,

заң ғылымдарының докторы, профессор, «ҚазМЗУ» АҚ Құқықтық саясат жəне конституциялық заңнама ғылымизерттеу институтының директоры.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясы сессиясындағы сөй леген сөзі мемлекеттерді дүниежүзілік саясатқа жаңа сапада қатысуға, əлемді бейбітшілікке негіз делген жаңаша сипатта құруға үндеді. Бүгінде Қазақстан ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан, əлемге экономикалық дамуымен жəне саяси тұрақтылығымен таныл ған, энергетикалық ресурсы мол, ғарышты меңгеруде белсенді жұмыстар жүргізіп келе жатқан, аймақтық көшбас шы лыққа ие, заман талабына лайық елордасы сəн түзеген іргелі елге айналды. Елбасының бастамасымен елімізде Əлемдік жəне дəстүрлі діндер лидерлерінің съезі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Енді, міне, бірер жылда Астанада ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі ашылмақ. Мемлекетімізде «Қазақстан-2050» Стратегиясы ойдағыдай жүзеге асырылуда. Қазақстандағы қалыптасқан тұрақтылық, ұдайы даму қазақ халқымен бірге түрлі ұлт өкілдерінің тату-тəтті, ынтымақты жағдайда өмір сүріп жатқанының жарқын көрінісі екені даусыз. Ел бірлігін сақтаудағы мол тəжі рибеміз бізді алға жетелей бермек. Осындай бірлігі жарасқан еліміз 2017-2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне өтуге ниет білдіруде. Міне, біз жоғарыда тоқталып өткен жетістіктеріміз Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың НьюЙоркте, яғни БҰҰ мінберінде тұрып, жаһандық түйткілдерді шешуге қатысты кең ауқымды ұсыныстарын батыл түрде жеткізуге мүмкіндік берді. Бүгінгідей жаһандану кезеңіндегі адамзат өміріне экономикалық, саяси жəне əскери, мəдени, ақпараттық жəне басқа да салаларға қатысты халықаралық ұйымдар

белсене араласып отыр. Жаһандану адамзат қоғамының барлық саласына дендеп барады. Елбасы осындай кезеңде бірегей планетамызда адамзат өзін қауіпсіз сезінуі үшін нақты қадамдар жасалуы қажет екенін алға тартты. Осы арада неміс философы И.Канттың бір ойын мысалға келтіре кетейік. Ол: «Жаһан халқы ортақ бір қауымдастық құрмаса, онда адамзат соғыс ашудан тыйылмайды, мұ ның соңы адамдардың қырылуына алып келеді», деген-ді. Кезінде Канттың бұл тұжырымы утопия, орындалмас қиял болып көрінген-ді. Бірақ, уақыт өте келе философтың айтқаны расқа шықты. Оған дəлел ретінде əлемдік саясатта салмағы бар, бейбітшілік орнатуда үлкен істер тындырған Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылғанын, барлық мемлекеттердің соның маңына топтасқанын айтуға болады. Қазақстан Президентінің БҰҰ Бас Ассамблеясының мінберінде айтқан ұсыны сы БҰҰ-ның жұмысын жаңа сипатта ұйымдастыруға шақырып қана қоймай, бейбітшілікті ғана қалайтын əлем халқының үмітін оятып, болашаққа деген сенімін нығайтуға əсер етті. Əлем жұртшылығы ғылым мен техниканың жетістіктеріне де қол жеткізді. Ғарышты игеруде, күн көзінен энергия алуда да жаңалықтарымыз баршылық. Ақпарат алмасуда да көптеген артықшылықтарға ие болып отырмыз. Экономикалық даму басты назарға алынып, нарықтар бірігуде. Дағдарыстарды игеруге қатысты нақты қадамдар жасалуда. Осы орайда Нұрсұлтан Назарбаев əлемдік экономиканы сауықтыруда, бейбітшілікті орнықтыруда, адамзаттың басқа да түйткілді мəселелерін шешуде Біріккен Ұлттар Ұйымының белсенділігін, құзыретін арттыруды, жаңаша сипатта жұмыс істеуін қамтамасыз етуді жөн санайды. Президенттің экономикалық дағдарыс тарға, халықаралық валюта жүйесіне қатысты айтқандарына да келіспеске болмайды. Осыған байланысты Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Жаһандық дағдарыспен күресті қазіргі кезде заңдылық,

демократиялылық, бəсекелестік, тиімділік жəне халықаралық бақылау ұстанымдарына сай келмей отырған эмиссия мен əлемнің резервтік валюталары айналымын реттеуден бастау қажет. ХХI ғасырда əлемге сапалық тұрғыдан жаңа қаржы құралдары керек. Жаһандық орнықты даму мен өсіпөркендеудің мақсаттары мен міндеттеріне сай келетін ұлт үстілік əлемдік валюта əзірлеу бағытындағы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше елдердің күш-жігерін біріктіру қажет», деген сөзі көңілге қонымды болды. БҰҰ мінберінде Президент халықаралық құқықтардың сақталуына қатысты да ой айтты. «Халықаралық құқықтың қадірінің азаюы мен жаһандық институттар рөлінің əлсіреуі қауіпті сын-қатер болып отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы дүниежүзілік соғыстар мен əскери қақтығыстардың миллиондаған құрбандарының қанымен жазылғанын ұмытпау маңызды. Оның баптарының, əсіресе, мемлекеттердің егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі баптарының қандай да бір бұзылуы адамзатты өткеннің қасіретті қателігін қайталауға ұрындырады. Санкцияларды Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы келетін əрекет ретінде бағалап, олардың өз бетімен қолданылуын болдырмау қажет. Миллиондаған адамдардың игілігіне əсер ететін халықаралық санкциялар қолдану құқығы Қауіпсіздік Кеңесінің ерекше құзырында болуға тиіс деп сенемін. Бұл қағидаттарды сақтамау қазіргі əлемдік тəртіптің негіздерін ыдыратады, «қырғиқабақ соғыстың» сарқыншағына айналады», деді Елбасы. Қалай дегенде де, Қазақстан Президентінің Нью-Йорктегі сөйлеген сөзі əлем жұртшылығына ой салды. Жаһан қауіпсіздігі үшін, мемлекеттер өзара қатынастарын реттеуде қаруға жүгінбей, салиқалы саясат жүргізуге бой алдыру қажеттігі, басты мақсат – əлемді тұрақтандыруда БҰҰның мақсат-міндетін тағы бір пысықтау керектігін айтқан Елбасының орнықты ұсыныс-пікірлері əлі талай талқылауларға арқау болады деп ойлаймын. Өйткені, əлем халқы осындай ұсыныстар күткендей еді.


www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

3

● Оқиғаға орайлас ой

БАТЫЛ БАСТАМАЛАР

Ўтымды ўсыныстар

Сен ќазаќша сґйледіѕ...

жаћандыќ проблемаларды ўтќыр шешу їдерістерімен ўштасып жатыр

Ќазаќстан Республикасыныѕ Тўѕєыш Президенті, Елбасы Нўрсўлтан Əбішўлы Назарбаевќа

Елбасы Н.Назарбаев Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының сессиясында сөйлеген сөзінде қазіргі əлемдегі орын алып отырған үрдістерді жан-жақты саралап, жаһандық проблемаларды көтергендігі еліміз үшін үлкен мақтаныш сезімін тудырғаны рас. Осыған орай, біз Парламент Мəжілісінің Халықаралық істер, қорғаныс жəне қауіпсіздік комитетінің мүшесі Ерсұлтан БЕКТҰРҒАНОВПЕН əңгімелескен едік.

Сен қазақша сөйледің, ер Нұрекем, Тəуекелге байлап бір белді бекем. Қазақ бірге шалқиды сен шалқысаң, Қазақ бірге жүдейді сен жүдесең! Сен қазақша сөйледің, алтын Ағам, Ақ маңдайың күн ұқсап жарқыраған. Бересіңді əлемнен алам дедің, Бермесіңді ақылмен тартып алам. Сен қазақша сөйледің шын көсіліп, Сайрап кетті өзіңмен бірге осы жұрт. Ана тілдің жетпесек қадіріне, Қазақ болып қайтеміз күн кешіріп! Тайпалдың-ау топ жарып, Тарланбозым, Жалпағынан басып бір жалғанды өзің! Аршып бердің əлемнің алдында сен, Ана тілдің құм басып қалған көзін! Домбыраңның құлағын еппен бұрап, Сыңғырындай сөйледің сексен бұлақ. Бір елеңдеп шынымен қалды-ау талай, Өзге тілге үйреніп кеткен құлақ! Жан Нұрекем, жүрегі от, көзі нұрлы, Дүниеге естірттің өз үніңді. Қазақ Елін Жер шары нақ таныды, Қазақ Елін бес құрлық тез ұғынды. Уақыт, бірде сараң бірде шүлен, Адастырды бабамның жүлгесінен. Қазақ тілі алды орнын сен арқылы, Дүниенің ең биік мінбесінен! Алсын халық бұл күнді жылда есіне, Тіксін тұлпар бəйгенің жүлдесіне! Қазақ тілін шегелеп кеттің мəңгі, Дүниенің ең үстем мінбесіне! Өсектердің өшті үні жел құсаған, Дендеп келген айықтық шер-құсадан! Бір назы да осы еді айтып жүрген, Өкпесі жоқ қазақтың енді саған! Ауыт МҰҚИБЕК.

Кесек те кемел ой-пайым Нұрлан ОРАЗАЛИН, Парламент Сенатының депутаты.

Нью-Йоркте өткен Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблея сының 70-ші сессиясы Жер бетіндегі ең үлкен де ау қымды жиналыс болды. Тəуелсіздік дейтін киелі де қасиетті ұғымның қаншалықты бізге қадірі болса, ғаламдық проблемаларды көтерген көшбасшымыздың ұсыныстары да бізге жақын. Осыдан 20 немесе 25 жыл бұрын Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев БҰҰ мінбері секілді үлкен мінберден бүкіл ғаламдық проблеманы көтереді деп біз ойладық па. Ойламаған едік. Мемлекет басшысының əлемдік қоғамдастықты бейжай қалдырмаған ұтымды ұсыныстары планетамыздың түкпір-түкпіріне жететіндей, жетесін жеткізетіндей киелі сөз ретінде айтылды. Онда жаһандық проблемаларды шешудің əр алуан жолдары

алға тартылды. Соның ішінде Ұйымның қолдау көрсетуімен халықаралық терроризм мен экстремизмге қарсы тұра алатын бірыңғай əлемдік желі құру ұсынысы да бар. Елбасы Біріккен Ұлттар Ұйымының лаңкестікпен күрес жөніндегі мəселенің бəрін қамтитын құжатын əзірлеп, қабылдау қажеттігін ұсынуы өте орынды. Өйткені, бұл қазір адамзаттың санасын улап бара жатқан бірден-бір үлкен мəселе. Лаңкестік қалай қиын болатын болса, оған санкция беруді де тек белгілі бір державалар ғана атқармауы тиіс деп санаймын. Осы тұрғыдан келгенде, оны Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциясымен жүзеге асыру керек дегеннің айтылуы өте салмақты да беделді сөз болды. Ал Елбасының аузымен айтылған Батыс пен Шығыстың, жалпы төрткүл дүниенің арақатынасын сақтау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының

штаб-пəтерін Азияға көшіру жөніндегі ұсынысы, əрине, көптеген елдерге ұнай қоймасы анық. Алайда, Женевада жұмыс істеуден қалған Ұлттар Лигасының орнына құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пəтері осыдан көп жыл бұрын Нью-Йоркке көшірілгені сияқты Орталық Азияға келетіндей, мүмкін Азия елдерінің қазіргі бүкілəлемдік кеңістіктегі өзінің ықпалын анықтай түсетін жəне тепе-теңдікті сақтайтындай жағдай тудыруы мүмкін деген ойы дұрыс əрі орынды жеткізілді. Əлемдік қоғамдастықтың көкейінде жүрген осындай бес ұсыныстың бесеуі де Президенттің аузымен айтылуы қазіргі халықаралық жағдайдың қолдауға мұқтаждығынан, қажеттілігінен жəне ел мен əлемдегі тыныштықты сақтаудан туындап отыр. Сондықтан да Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Біріккен Ұлттар Ұйымы мінберінен жасаған ұсыныстары жалпы Жер бетіндегі тыныштықты, планетаның амандығын сақтау үшін айтылған кесек те кемел ұсыныстар болып табылады.

● Басқа басылымдардан

Елбасы сґзініѕ ґзектілігі əлем назарын аударды Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясының 70-ші сессиясындағы пікірталастарда халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайтудың жаңа бастамалары ұсынылған сөзі əлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен қызығушылығына ие болды.

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2045 жылға дейінгі жаһандық дамудың жобасын жасауды ұсынды. Бұл туралы ол БҰҰ Бас Ассамблеясының сессиясындағы баяндамасында мəлімдеді. «Жаһандық стратегиялық бастама – 2045 жобасын жасауды ұсынамын. Оның мəні – əлем үшін барлық ұлттардың əлемдік инфрақұрылымға, ресурстар мен нарықтарға, сондай-ақ адамзат дамуы үшін жалпыға ортақ жауапкершілікке қол жеткізуінің əділ шарттарға негізделген жаңа даму трендін ұсыну. Осыған байланысты Қазақстан лидері Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық жəне Əлеуметтік кеңесін Жаһандық даму кеңесі етіп қайта құру қажет деп есептейді. «Оның құрамына БҰҰ Бас Ассамблеясы сайлайтын мүше-мемлекеттермен қатар, Ұйымның арнайы мамандандырылған мекемелерінің, соның ішінде Халықаралық валюта қорының жетекшілері кіре алатын еді. Кеңеске жаһандық экономикалық реттеушінің функцияларын арту қажет», – деді Н.Назарбаев. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Президенті терроризмге қарсы күрестің əлемдік біртұтас желісін құру туралы мəселе көтерді. «Терроризм мен діни экстремизм қаупі жаһандық проблемаға айналды. БҰҰ қолдауымен терроризм мен экстремизмге қарсы іс-қимылдың əлемдік біртұтас желісін құруды ұсынамын», – деді Қазақстан лидері.

идеялар жəне Біріккен Ұлттар Ұйымының болашағын қалай көретінін айтты», – деп жазады жапонның «The Diplomat» басылымы. Автор Қазақстан Президентінің бұған дейін БҰҰның мінберінен 2011 жылы сөз сөйлегенін атап өтіп, қазақстандық көшбасшының осы жолғы сөйлеген сөзінде БҰҰ-ға жоғары баға беріліп, сондай-ақ қазіргі əлемдік тəртіпке сын айтқанын атап өтуде. «Н.Назарбаев 70 жыл бұрын БҰҰ-ға елу бір мемлекет кіріп құрылғанын, ол кезде əлемнің көп бөлігін колониялар мен тəуелді аумақтар құрап отырғанын мəлімдеді. Қазіргі кезде əлемдік қауымдастықтың құрамында 193 тəуелсіз ел бар. Н.Назарбаев БҰҰ-ға сол арқылы 70 жыл бұрынғы шындықты емес, заманауи əлемді көрсетуі қажет деген белгі берді», – делінген материалда. «The Diplomat» Қазақстан лидерінің экономикалық сипатта жасаған ұсыныстардың қатарында БҰҰ-ның Экономикалық жəне Əлеуметтік кеңесін Жаһандық дамыту кеңесіне өзгертіп, оған жаһандық экономикалық реттегіш қызметтерін беру ұсынысын атады. Кеңес іске асырып отырған жалпыəлемдік жобалар жаһандық экономикалық өсім нүктелеріне айналуы мүмкін еді. Бұл жаһандық дағдарыстың орын алу қаупін айтарлықтай төмендетуге көмектеседі. «Ол, сондай-ақ, ұлттан тыс əлемдік валютаны əзірлеу ұсынысын жасады», – деп жазады басылым. Мақалада Н.Назарбаевтың ядролық қаруға қарсы бастамалары ерекше атап өтіледі. «Ел Кеңес Одағының ыдырауынан кейін көлемі жағынан төртінші ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартты. Оның аумағында МАГАТЭ қарауындағы төмен байытылған уранның халықаралық банкі құрылмақ, бұл бейбіт атом энергетикасын дамытып отырған мемлекеттер үшін тұрақты жеткізілімдерді қамтамасыз етеді», – деп атап өтеді автор. Мақаланың соңында Қазақстан басшысының əлемдік күн тəртібінің маңызды мəселелері – лаңкестік, мемлекеттерді қирату, миграция жəне өзге де жағымсыз құбылыстар экономикалық дағдарыс, кедейлік, сауатсыздық жəне жұмыссыздықтың салдары болып табылатыны туралы сөздері келтірілген.

Ќазаќстан БЎЎ-ны Азияєа кґшіруге ниетті

Н.Назарбаев БЎЎ-єа «Жаѕа болашаќты» ўсынды

«Қазақстан əлемдік державалардың ортасына кіруде ілгері қадамдар жасап отыр, ел БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі дəрежесін алуға ниетті. Н.Назарбаев өз сөзінде

Материалда Қазақстан Республикасы Президентінің БҰҰ-ның 100 жылдығына орай Жаһандық стратегиялық бастама – 2045» жобасын жасап шығаруды ұсынғаны атап өтіледі. Оның мəні – əлем үшін барлық ұлттардың əлемдік инфрақұрылымға,

Ќазаќстан Президенті жаћандыќ дамудыѕ жобасын жасауды ўсынды

ресурстар мен нарықтарға, сондай-ақ адамзат дамуы үшін жалпыға ортақ жауапкершілікке қол жеткізуінің əділ шарттарға негізделген жаңа даму трендін ұсыну.

Н.Назарбаев БЎЎ-ныѕ баламасы жоќ екенін айтты Қытайдың «Синьхуа» агенттігі Н.Назарбаевтың БҰҰ-ның штабпəтерін Азияға көшіру идеясына баса көңіл бөлген. «70 жыл бұрын Женевадағы жұмыс істемей тұрған Ұлттар Лигасының орнына Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылған кезде оның штаб-пəтерін Нью-Йоркке орналастыру туралы шешім қабылданды. Бұл сол кезде халықаралық істерді шешуде Батыс жарты шарының рөлі артып отырғанына байланысты болған. Əлемді дамыту орталығы Ескі ортадан Жаңа ортаға, Еуропадан жаһандық өсімнің жаңа нүктесі – АҚШ-қа, Нью-Йорк қаласына ауысты. Содан бері көп нəрсе ауысқан, əлем өзгерді. ХХІ ғасырда даму орталығы Азияға – Жер шарындағы тұрғындардың 2/3 бөлігін мекендеп отырған, үлкен ресурстары бар əлемнің ең үлкен құрлығына ауысып отыр. Азияның дамып отырған экономикаларының мықты серпілісі жаһандық үдерістердегі жаңа шындықты белгіледі. Мемлекеттердің өзара ықпалдасуына жаңа серпін беру үшін бұл тарихи мүмкіндікті пайдалану маңызды болып табылады. БҰҰның штаб-пəтерін Азияға көшіру туралы ойластыруды ұсынамын», – деген Қазақстан Президентінің сөздерін келтіреді агенттік.

Ќазаќстан Президенті БЎЎ Бас хатшысымен кездесті Қазақстан басшысы БҰҰ Бас Ассамблеясы алаңында Ұйымның Бас хатшысы Пан Ги Мунмен кездесті. Кездесу барысында тараптар Қазақстан мен БҰҰ-ның басты бағыттар бойынша əрекеттестігін күшейту жолдарын талқылады. Нұрсұлтан Назарбаев пен Пан Ги Мун əріптестікті орнықты дамыту, ядролық қаруды таратпау режімін күшейту мен ядролық қарусыздану, өңірлік жəне жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мəселелері бойынша ой бөлісті. Сонымен қатар, Қазақстан Президенті БҰҰ Бас Ассамблеясы сессиясындағы баяндамасы барысында дағдарысқа қарсы дүниежүзілік жоспар идеясының өзектенуі жөнінде əңгімеледі. Оның айтуынша, терроризм, босқындар, миграция секілді құбылыстар жаһандық дағдарыстың салдарынан туындауда.

– Ерсұлтан Өтеғұлұлы, Елбасы ұсыныстары халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау тауып жатқаны мəлім. Енді сіздің де пікіріңізді білсек деп едік. – БҰҰ Бас Ассамблеясының 70-ші сессиясы тарихи кезеңде өту үстінде. Өйткені, қазіргі əлемде орын алып жатқан құбылыстар бұрын адам баласының ойына да келмейтін. Сапырылысқан босқындар мəселесі, кейбір елдердегі қақтығыстар мен түсінбеушіліктер орынды алаңдаушылықтар туғызып отыр. Мен көптеген елдер көшбасшыларының сөздерін арнайы тыңдадым. Сондағы байқағаным, Елбасының ең бір жоғары деңгейдегі ұсыныстар жасаған баяндамасы өте əсерлі болды. Реті келгенде Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың БҰҰ-ның штабпəтері 1952 жылдан бері Америка құрлығында болғандығын айтып, енді оны Азияға көшіру жайын ұсынуы ұтымды шықты. Себебі, БҰҰ негізгі міндеттерінің бірі Жер шарында адамзаттың бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету болса, сол бейбітшілік пен бірлікке жетуде Азия, Африка жəне Таяу Шығыс аймақтарында көптеген қордаланған проблемалар баршылық. Міне, осындай жағдайларға байланысты штабпəтердің осындағы жағдайларға ықпал етудегі үлкен саяси орны бар десек те болады. Елбасы қазақ, яғни өзіміздің ана тілімізде баяндама жасап, дүниежүзіне «Қазақстан» деген мемлекетіміздің «Мəңгілік Ел» құруды алдына мақсат етіп отырғандығын тағы бір қырынан таныта білді. Қазақстанның жиырма бес жылдағы жетістіктері туралы айта келіп, кейбір мемлекеттердің оны жүз жылда жүріп өтетінін де меңзеді. Бұл мəлімдемелердің барлығы да дүниежүзіне ақпарат құралдары арқылы тарап отыр. Сол бұқаралық ақпарат құралдары Елбасының идеяларын қолдап, өздерінің пікірлерін беріп жатты. Мемлекет басшысы БҰҰ құрылымын да қайта қарап, бір мақсатқа жұмылдыру жағын көтерді. Аталған халықаралық белді Ұйымның ішінде көптеген құрылымдар бар. Дүниежүзі бойынша олардың көптеген офистері бар екенін тағы білеміз. Егер Ұйымның штаб-пəтері Азияға көшіріліп, оның құрылымдары қайта жанданатын болса, онда Жер шарындағы көптеген елдерге оның пайдасы білінер еді. Тіпті, ірі басылымдардың өзі бұл мəлімдемелерді жазғаны еліміз үшін үлкен жетістік. Оның үстіне Президент үлкен мінберді пайдаланып, баршаны 2017 жылы Қазақстанда өтетін халықаралық ЭКСПО көрмесіне қатысуға шақырды. – Елбасы БҰҰ-ға мүше елдердің күш-жігерін жаһандық орнықты даму мен өсіп-өркендеу мақсаттары мен міндеттеріне жауап беретін ұлт үстілік əлемдік валюта жасау бойынша біріктіру бастамасын да көтерді. Осыған тоқтала кетсеңіз. – Мен мұны дұрыс идея деп ойлаймын. Дүниежүзілік валютаның рөлін бір мемлекетке сеніп тапсырып қоюға болмайды. Егер бұл міндетті бір мемлекетке жүктеп қойсақ, сол елдің мүддесіне қызмет етіп кететіндігі жасырын да емес. Мен ойлаймын, болашақта Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттер оны қарастырады деген ойдамын. – Президент АҚШ-қа жасаған сапарында көптеген кездесулер өткізді. Оның барысын газетімізде жаздық та. Сіз осы туралы не айтар едіңіз? – Елбасының алып мемлекеттер

лидерлерімен кездесуі, əсіресе, АҚШ президенті Барак Обамамен жəне осы елдегі бизнес қауымдастық өкілдерімен жүздесуі Қазақстанның болашағына қатысты өрбіді. Сондағысы бейбіт тірлігі мен ұжымдасқан бірлігі бар елге келіп инвестиция салуларын үндеген ұсыныстары. Бұл өте қажет. Өйткені, қазіргі кезде ин вестиция үшін дүниежүзі таласқа түсіп отырғаны баршаға мəлім. Осылайша Қазақстан дүниежүзіндегі компаниялар мен азаматтарға қаржы салуға өзінің ашық екенін білдіріп отыр. Соңғы жиырма жылдың ішінде Қазақстанға 200 миллиард доллардан астам қаржының инвестиция ретінде келуі сол елімізге деген сенімнің арқасы деп білемін. Осының нəтижесінде елімізде көптеген бір жағына жантайып жатқан кəсіпорындар аяғынан нық тұрып, жоғары деңгейде жұмыс істеуге көшкен. Елбасының тағы да ел экономикасын көтеру туралы күн, не түн демей жасаған еңбегі осындай жағдайларда көзге анық көрініп тұрады. – Президент еліміздің сыртқы саясатына өзі араласып, бағытбағдар беріп жатады. Осы тұрғыдан келгенде сыртқы саясатымыз қаншалықты жолға қойылған деп айта аламыз? – Қазіргі кезде 70-тен астам мемлекетте Қазақстанның елшіліктері мен өкілдіктері жұмыс істейді. Сол өкілдіктеріміз Елбасының саясатын, еліміздің ұстанған бағытын паш етіп жатады. Елбасының жаһандық көшбасшы ретіндегі тұлғасы баршаға танылды. Əсіресе, түркі əлемінің тұлғасы ретінде əлемге белгілі. Жалпы, Еуропа, Америка немесе Африка мемлекеттері болсын тəуелсіздігін алғашқы алған жылдары Қазақстанды соншалықты тани бермейтін. Қазіргі кезде əлемнің қай нүктесіне барсаң да Қазақстан десеңіз Назарбаев дейді немесе Назарбаев десеңіз Қазақстан деп жатады. Оған, əрине, Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымы Саммитінің еліміз төрінде өтуі жəне де осында Астана декларациясының қабылдануы өзіндік үлес қосты. Елімізді дүниежүзіне танытқан форум өз деңгейінде өткені мəлім. Оның үстіне, Қазақстан – ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан əлемдегі ең бірінші мемлекет. Осы тұрғыдан келгенде, Елбасының дəнекер болуымен қақтығысушы жақтар арасында келіссөздер жүргізіліп жатады. Иран мəселесінде Алматыда кездесулер өткізілгенін білеміз. Соның соңы бірнеше келіссөзге ұласып, қазіргі таңда аталған ел біртіндеп əлемдік нарыққа шығып жатыр. Сол сияқты, басқа да жағдайлар болғанда Қазақстан сол мəселелерді шешуге ықпал жасауда. Сондықтан да, бір-біріне қарсы мемлекеттердің əр тарабы да елімізге зор сеніммен қарайды əрі сыйлайды да. Əңгімелескен Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».


4

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● Министр мінбері Ғасырлар бойы адамзат қоғамының байырғы қарым-қатынас құралы болып келген тіл, əсіресе, əлем өркениет көшіне тартылған сайын өзінің осы басты қызметімен бірге тағы да бірқатар маңызды қызметтерді атқаруға көшті. Олар көпшілік білетіндей, тілдің ұлтты ұйыстырушылық, ресми, мемлекеттік, халықаралық жəне басқа да қызметтері. Біздің ана тіліміз, бүгінгі егемен еліміздің мемлекеттік тілі – қазақ тілі, міне, осындай алуан қызметтерді ХХ ғасырда атқара бастады. Яғни, қазақ тілі іргелі ұлттың, тұтас мемлекеттің тілі ретінде ерекше міндеттерді шешетін, жүзеге асыратын тілге айналды. Тіліміздің осындай тарихи миссиясына Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев: «Қиын кезеңдерде ұлтты қожыратпаудың қуатты қаруы болған қазақ тілі бүгінгі азат өмірімізде де ұлтты тұтастандырудың тегеурінді тетігі болуға тиіс» – деп өте дəл бағасын берді. Бұл арада Елбасымыз қазақ тіліне жүктелетін зор міндетті терең сезініп, тілдің біріктірушілік қуатын аңғартқан. Ұлтты сақтау мен ұйыстырудың берік құралы бола білген қазақ тілі бүгінгі таңда барша

берілмеуінен əбден қордаланған мəселелер аз уақыттың ішінде шешіле қалуы мүмкін емес те еді. Алдыңғы кезеңдерді айтпағанның өзінде кеңестік кезеңде тіліміздің ресми мəртебесінің болмауы, бірді-екілі саланы айтпағанда, барлық салаларда қазақ тілінің қажеттілікке айналмауы – оның бəріміз жұмылып шешуге тиісті көптеген мəселелерін туындатты. Оларды ретімен, қалыптасқан жағдайға барынша тиянақты талдау жасау арқылы заманға сай өркениетті тəсілдермен шешу – баршамыздың ортақ міндетіміз. Еліміздегі тіл саясаты да кешегі мен бүгінгіні саралаудан туған осындай ұстанымымыздан өрістейді. Əлемдік қауымдастыққа тəуелсіз мемлекет ретінде енген Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілінің осындай мəртебеге ие болуының барлық алғышарттары бар жəне жасалынған. Ең алдымен, оның құқықтық негізі Ата Заңымызда бекітілген, содан сабақтасып «Тіл туралы» Заңда дəйектелген. Дүниежүзінде бірнеше мың тіл болса, олардың ішінде мемлекеттік мəртебе алғаны – 95 тіл екен. Қазақ тілі – осындай биік мəртебеге ие болған тілдердің бірі.

қызмет көрсету салаларына жалпы ересек адамдарға тіл үйретудің лексикалық, грамматикалық, коммуникативтік минимумдарын дайындап, оқу-əдістемелік кешендер əзірлеу. Сонда елімізде қазақ тілін үйретудің мектептің бастауыш сыныптарынан бастап ересек адамдарға дейін қамтитын бірізді – сатылы жүйесі қалыптасады. Бұл тіл үйретудің сапалық деңгейін арттырады, соның нəтижесінде сапасыз оқулықтардан, ғылыми-əдістемелік негізі əлсіз еңбектерден арыламыз. Ағылшын, француз, неміс тілдерін оқытудың бүкіл əлемге тараған жүйелерінің басты артықшылықтарының бірі осындай жүйеліліктің сақталуында. Біз де қазақ тілін үйретудің осындай тиімді орныққан жүйесін жасап, оны үнемі жетілдіру жағын мұқият ойластырсақ, тілімізді оқытудың тиімділігі де артар еді. Əлемдік даму үрдісі, еліміздің халықаралық қауымдастықтағы беделінің артуы – бізден көп тілді білуді талап етеді. Сондықтан да, Елбасымыз өзінің үштұғырлы тіл саясатын ұсынды. Бұл баянды бастаманың өрісі жылдан-жылға кеңейіп, елімізде қазақ,

Ўлтжандылыќќа їндейді «Биылғы жыл – Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы. Сол себепті, биылғы форум осы мерейтойға арналады. Мұндай шаралардың тəрбиелік мəні зор, кейінгі жас буын ел патриоттарына қарап бой түзейді. Бұл форумның тақырыбы – «Мəңгілік Ел – болашағы біртұтас ел». Неге біз өзімізді біртұтас ел дейміз? Өйткені, біздің тағдырымыз бір, тарихымыз бір, демек, болашағымыз да бір болуы керек. Сондықтан,

рухтың жандануы үшін тек отбасы ғана емес, мемлекет те жауапкершілікте болуы тиіс. Егер болашақ ұрпақтың санасына осыны сіңіретін болсақ, онда біз де өз міндетімізді толықтай атқарған болар едік», – деді Ғ. Телебаев. Сондай-ақ, ол патриоттар форумының тағы бір үлкен тақырыбы – ол «Ұлы ел – үлкен отбасы» деп аталатынын жеткізді. «Бұл да Қазақстан халқы Ассамблеясының жобасы. Елбасының «100 нақты қадамында» осындай жобаны іске асыру керектігі айтылған бола-

осы ұлы идеяны дəріптеп, насихаттау үшін осындай сипаттағы іс-шаралар ұйымдастырылуы тиіс. Биылғы жыл басқа да атаулы даталарға толы. Оның бірегейі – Қазақ хандығының 550 жылдығы. Ассамблеяның бастауымен үлкен экспедиция Қазақстанның өңірлерін аралап жүр. Мəселен, қазан айының 7-8 күндері Тараз қаласында үлкен іс-шаралар болады. Бұл экспедициялар 3 бағыт бойынша жүзеге асырылады. Бір бағыты – Орталық Қазақстан, екінші бағыты – Батыс жəне Солтүстік Қазақстан облыстарын, үшіншісі – Шығыс жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарын қамтиды. Міне, осы 3 бағытты жүзеге асыратын экспедиция мүшелері Таразға келіп, өздерінің көргендерімен, жазып алған мəліметтерімен бөліседі, ортаға салып, арнайы көрме ұйымдастырады. Ал Республикалық патриоттар форумы – патриоттық, яғни ұлтжандылық сезімді қалыптастыратын бірденбір шара. Себебі, ұлтжандылық

тын. Бұл жобаның негізгі мақсаты – Қазақстан халқын біртұтас ел ретінде қалыптастыру. Ал ол идеяны жүзеге асыру үшін еліміздегі азаматтар бір-бірімен араласып, бір-бірін тани түсуі керек. Екіншіден, осынау үлкен жобаның аясында басқа да кішігірім бастамаларды іске асыру жоспарланып отыр. Солардың бірі – мəдени туристік кластерлерді дамыту. Мəселен, «Астана – Еуразия жүрегі», «Алматы – мəдени қала» деп аталатын, сондай-ақ, Каспийге, Алтайға қатысты қолға алған жобаларды іске асыратын болсақ, жастарды отаншылдық рухта тəрбиелей алар едік. Форумның көздейтін мақсаттарының бірі, міне, осы», – деді Ғ.Телебаев өз сөзінде. Ал Парламент Мəжілісінің депутаты Ахмет Мурадов Парламент те бірқатар заң жобасына өзгерістер енгізу қарастырылып жатқанын, олар «Мəңгілік Ел» жалпыұлттық идеясын жүзеге асыруға бағытталғандығын айт са, Мəдениет жəне спорт

(Соңы. Басы 1-бетте).

МƏРТЕБЕЛІ ЌАЗЫНА Мəѕгілік Елдіѕ мерейлі тілі

Арыстанбек МҰХАМЕДИҰЛЫ,

Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне спорт министрі.

қазақстандықтарды тұтастыратын құбылысқа айналуда. Президентіміздің ұлт пен мемлекет өміріндегі тілдің маңызын осылайша терең түсінуі – елімізде тіл саясатының сарабдалдықпен жүргізілуіне негіз болып келеді. Осыдан өрістеп Конституциямызда еліміздегі тіл саясатының басты бағдарлары көрсетілген, «Тіл туралы» Заң қабылданған, сонымен қатар, тілге деген үлкен мемлекеттік қамқорлық «Тілдерді дамыту мен қолданудың мемлекеттік бағдарламасында» толық айқындалған. Осы бағдарламада еліміздегі тілге қатысты барлық мəселелер кезеңдік тұрғыдан да, болашақтағы даму перспективалары тұрғысынан да барынша дəйектелген. Елбасы Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасында Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында» еліміздегі нақты тілдік ахуалдан өрістетіліп: «Мемлекеттік тілді меңгеру», «Мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізу жəне оның пайдаланылу аясын кеңейту», «Қазақстандықтардың тіл мəдениетінің деңгейін арттыру», «Лингвистикалық капиталды дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау» атты негізгі бағыттардан тұрады. Сонымен қатар, бұл мемлекеттік бағдарламада əр бағыт бойынша алынатын нəтижелер көрсеткіштері де ескерілген. Негізгі бағыттардан байқалатындай, елімізде мемлекеттік тіл ретіндегі қазақ тілінің өркендеуіне айрықша көңіл бөлінеді. Солай болуы тиіс те. Мемлекеттік бағдарламаның жүйеге асырылуына уəкілетті орган ретінде біздің министрлік үйлестірушілік жұмыстарын атқарса, жергілікті тіл басқармалары, оқыту орталықтары, сондай-ақ, оқу орындары, сала мамандары əрқайсысы тиісінше ортақ міндетті шешуге атсалысады. Əсіресе, қазақ тілін баршаның тіліне айналуында атааналардың рөлі жоғары. Бұл ретте, «Кейбір ата-аналарымыз ұрпағының болашағын өз ана тілімен берік байланыста ойласа екен», деген тілек туындайды. Ол үшін сол ата-аналар мемлекеттік тілдің жылдан-жылға қолданыс аясы кеңейіп келе жатқанын ұғынып жəне бұл үдерістің болашақта да жалғаса беретіндігін сезінгендері жөн. Адамзат үшін білім мен ғылымның, ұлтазаттық күрестерінің ғасыры болған – ХХ ғасырдың аяғына дейін қазақ тіліне көп жағдайда өрістеуге мүмкіндіктер берілмеді. Ең алдымен, ұлт өз тілінде толыққанды білім ала алмады, ол биліктің тіліне айналмаған соң, оның қоғамдағы беделі де айтарлықтай болмады. Қазақ тілінің осындай қағажу көріп жатқанын ең алғаш ғасыр басындағы Алаш зиялылары аңғарғаны да белгілі. Мəселен, қазақ тіл білімінің негізін салған, тілдің саяси əрі əлеуметтік аса маңызды құбылыс екенін аңғарған Ахмет Байтұрсынұлы: «Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы ешуақытта адамы құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нəрсенің ең қуаттысы – тілі» – десе, дəл осы кезеңдегі тағы бір ұлт зиялысы Ғұмар Қараш: «Тіл сақтауға мүмкін болғанда, тіл сақталуға тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаған боламыз», деп жазған екен. Алаштықтар күрескен азаттыққа жеттік, бүгін ел болып Қазақ хандығының үлкен мерейтойын атап өтіп жатырмыз. Тіліміз басқару мен білімнің, мəдениет пен ғылымның, қызметтің тіліне айналды. Əлбетте, мына ғаламда болып жатқан əр алуан жаңалықтарды тану мен бейнелеуде қазақ тілі өзінің ішкі мол мүмкіндіктерін пайдаланып əлі де жетілетін болады. Қазірдің өзінде осындай тілдік құбылыстар байқалуда. Бұл ретте, министрлік тарапынан сөздік қорымызды түгендеу, зерделеу, қалың көпшілікке таныстыру жұмыстары жүргізілуде. Қазақ əдеби тілінің он бес томдығы, «Қазақ тіл білімінің мəселелері» атты көптомдық серия, салалық энциклопедиялық, түсіндірме сөздіктер – осындай мақсатты жұмыстардың көрінісі. Ендігі кезекте шалқар қазынамызды, асыл рухани байлығымызды барша қазақстандықтардың жаппай игілігіне айналдыру мақсатына жұмылғанымыз жөн. Отаршылдық жүйе тұсында тілімізге өзінің табиғи, қоғамдық мүмкіндіктерінің

Қазақ тілінің басты тіл болуының жəне бір маңызды белгісі – ол барлық салада қолданысқа енгізілген тіл. Ал тіліміздің табиғи болмысына келсек, қазақ тілі сөздік қоры мол, барлық стильдік тармақтары жетілген, яғни мемлекет басқаруға да, білім алуға да, қызмет істеуге де, мəдениет пен ғылымның тілі болуға да толық жарамды тіл. Мəселе, осындай əлеуеті мол құбылыстың қолданыс аясын кеңейтуде. Бұл бағытта еңсеретін істер баршылық десек те, атқарылған шаруалар да аз емес. Біздің ойымызша, солардың ең бастысы халықтың өзінің ана тіліне деген табиғи сұранысының артуында. Айталық, тəуелсіздік қарсаңында Қазақстандағы барлық мектептердің 28 пайызы ғана қазақ тілінде білім берсе, бұл көрсеткіш қазір 70 пайызға жуықтады жəне бұл жылдан-жылға арта беретіндігін қазақ тілінде білім беретін мектептердің көбейіп жатқанынан айқын аңғаруға болады. Бүгінгі оқушылар күні ертең үлкен өмірге араласады десек, онда елімізде мемлекеттік тілдің толық салтанат құруы жақын болашақта жүзеге асады деген сөз. Əлбетте, егемендікке ие болған соң бəріміз əл-ауқатымыздың тезірек жақсарғанына, рухани дүниеміздің жылдамырақ түгенделгеніне асығамыз. Бұл көп жылдар бойы отаршылдықта болған халықтың түсінуге де, түсіндіруге де болатын табиғи тілегі, асыл аңсары. Десек те, қоғамдық дамудың субъективті жəне объективті себептерінен өрістейтін өзіндік төл арнасы бар. Ұмытылғанды жаңғырту, əлсірегенді күшейту белгілі бір мақсат, күш-жігермен қоса уақытты да қажет етеді. Ең бастысы, ең маңыздысы, себептер мен салдарлардың баршасын байыптап, салмақтап елдің тұрақтылығын сақтап, өркендеуін ойластыратын қадамдар жасауда. Осындай шаралар еліміздегі тіл саясатының өзегін құрайды десе болады. Кешегі саяси жүйелер кезінде өз елінде азшылыққа айналған, қоғамдық салалардың барлығында дерлік тілі қолданыстан шығып қалған халқымыздың ұлттық жадын қалпына келтіру, төл тілі мен дəстүріне оралту үдерісі оң бағытқа бұрылды, елшілдік сана қалыптасуда – осының бəрі күні ертең жақсы нəтиже беретініне сенім мол. Сондықтан да, Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев: «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» деп берік сеніммен айтты. Əрине, əрбір мақсат толық жүзеге асу үшін оған көп еңбектену қажет. Орайлы жоспар, өрісті шаралар қажет. Осындай ауқымды жұмыстардың бірегейі – мемлекеттік тілді оқып үйренуге байланысты. Жоғарыда аталған мемлекеттік бағдарламада қазақ тілін үйретудің үздіксіз моделі қарастырылған. Осы міндеттің негізінде үстіміздегі жылы қазақ тілінде білім беретін мектептерден өзге мектептерге арналған оқу-əдістемелік кешен дайындалды. Бірінші сыныптан бастап, он бірінші сынып аралығын қамтитын бұл көпдеңгейлі кешен қазақ тілін үйретудің сапасын арттыратын болады. Біз жылдан-жылға оны жетілдіру арқылы əрбір оқушының мектеп бітіргенше қазақ тілін еркін біліп шығуына қол жеткіземіз. Ендігі негізгі міндет – осы жүйені ретімен жалғастырып, мемлекеттік қызмет жəне

орыс, ағылшын тілдерін еркін меңгерген жастардың саны артып келеді. Басқа тілдерді үйрену өз тілімізді құрметтеуге, еркін меңгеруге, сөйлеуге кедергі болмайды. Тəуелсіз мемлекет ретінде Қазақстанның алдына қойған үлкен мақсаттары бəрімізден көпбейімді, көптілді болуды аса қажет етеді. Осы бағытта, əсіресе, жастарымызды ынталандыру үшін министрлік тарапынан қажетті шаралар атқарылуда. Тіл саясатының басым бағыттарының ішінде ономастика жəне терминология мəселе лерінің маңызды екенін жақсы ұғынамыз. Еліміз тəуелсіздік алғалы бері Қазақ стан ның ономастикалық картасы егемендік мұ ра ттарына сəйкес өзгергені белгілі. Əлбетте, біздің тарихи жəне рухани құндылықтарымыздың ономастикалық атаулардан көрініс тапқаны аса маңызды. Бұл ретте басымдық байырғы тарихи атауларға, дəстүрлі ұғымдарға берілгені дұрыс. Біз көп жағдайда кісі есімдерін берумен əуестеніп кетеміз. Жекеленген тұлғалардың есімдерін беруде, ең алдымен, олардың жалпы мемлекеттік, ұлттық деңгейдегі еңбектері ескерілуі міндетті. Ономастикалық атаулар беруде, əсіресе, өңірлік, аймақтық психологиядан арылу қажет. Ал терминология саласына келсек, бұл тұста да ұлттық терминқорды қалыптастырудың теориялық жəне практикалық мəселелері саралануда, терминдік əлеуеті бар тілдік бірліктерге сараптама жасау жұмыстары жүргізілуде. Бұл ғылымилықпен ұштасатын жұмыстарда сөз төркіні, мағына сыйымдылығы, ұғым өрісі ерекше ескерілетін болады. Əсіресе, еліміздегі қазіргі терминология мəселесінде ұлттық лексиканың терминденуі жəне халықаралық терминдерді алу жағы көп пікір туғызып жүргені баршамызға аян. Оны да ғалымдармен, білікті кəсіби мамандармен ойластырып алған абзал. Қазіргі уақытта тіл жанашырлары, мамандар, жалпы, көпшілік тарапынан көтеріліп жүрген өзекті мəселелердің бірі – тіл мəдениетін сақтауға жəне оны дамытуға байланысты мəселелер. Бүгінгі зымыран заманымыз, ақпараттар ағыны, дəуірі тілдік мəдениеттің дамуына, əдеби тіл нормаларының сақталуына айрықша назар аударуды қажетсінеді. Бұл қазақ тілінің ғана емес, барлық тілдердің мəселесіне айналуда. Əсіресе, бұқаралық ақпарат құралдарында, оның ішінде ғаламторда тілдік нормалардың бұзылуы жиі кездесіп жатады. Тіл – қай халықтың болса да қадірлеп, қастерлеп тұтынатын мұрасы, ұлттың мінезі мен болмысы танылатын айнасы. Сондықтан, əр ұрпақ өз кезеңінде осы мұраның табиғи қалпын, байлығы мен бейнелілігін сақтап, жетілдіріп, келесі ұрпаққа аманаттап тапсырғаны жөн. Олай болмайынша, біз осы асыл қазынамызды бүлдіріп, жүйесін бұзып, қажетсіз бұрмалап алсақ, онда тілге ғана емес, жалпы ұлттық мəдениетке де, танымға да зиян келтіреміз. Министрлік тарапынан жыл сайын дəстүрлі түрде ұйымдастырылатын көркемсөз оқу шеберлерінің республикалық байқауы, Абай оқулары, түркі жазбалары жəне бұқаралық ақпарат құралдары саласымен байланысты шараларымыз – тіл мəдениетін сақтауға бағытталған мақсатты жұмыстар. Бұған қоса, жыл сайын жарық көріп барлық өңірлерге таратылатын баспа өнімдері де елімізде тілдік нормалардың сақталуына үлес қосады деп ойлаймыз. «Ата-бабаларының асыл сөзін жүз томға жинап, бастырып шыға алатын ел – бақытты ел, бақуатты ел, болашағы кемел ел. Қазақ елі – сондай ел. Əлем əдебиетіндегі əйгілі жүз кітапты емін-еркін, жатық етіп аударып, бар бояуымен, өзгеше өрнегімен төгілтіп түсіретін тіл – қуатты тіл, құнарлы тіл, құдіретті тіл. Қазақ тілі – сондай тіл», – деген болатын еліміздің Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев. Осындай ғажайып тіліміздің Қазақстан Республикасы сияқты мықты қорғаны, сан миллиондаған тұтынушысы барда мемлекеттік тілдің болашағы да кемел. Мəңгілік Ел мұратын бағдар еткен жас та болса жасампаз Отанымыздың ең басты рухани құндылығы – мемлекеттік тіліміз өркендей бермек, өрісін кеңейте бермек. Ол үшін елімізде барлық қажетті жағдайлар жасалған. Əрбір азамат, əрбір отбасы, əрбір ұжым өз Отанының басты тілінде сөйлесе, дидарласса, қызмет етсе – онда «Қазақстан» атты ортақ шаңырағымызда баршамыз ортақ тілде сөйлейтін боламыз.

ми нистр лігі Тілдерді дамыту жəне қоғамдық-саяси жұмыстар комитеті төрағасының орынбасары Василий Порубаймех биылғы форум ел ішінде қолға алынып жатқан стратегиялық реформалар мен маңызды бастамаларды арқау етіп отырғанын атап өтті. «Форум екі бөліктен тұрады. Біріншісі – пікірталастар мен үнқатысуларға құрылады. Бұлардың аясында еліміздің əр өңірінен келген азаматтар «Қазақстан-2050» Стратегиясына, Елбасы айқындаған «Мəңгілік Ел» идеясы мен «100 нақты қадам» Ұлт жоспарына қатысты ой-пайымдарымен бөлісе алады. Форумның ауқымы кең. Оған егде азаматтармен қатар, жастар, оның ішінде түрлі сала өкілдері белсене қатысады. Ал форумның екінші бөлігінде «Жыл патриоты» байқауы өткізіледі. Біз бұл байқауды жыл сайын ұйымдастырамыз. Оған қоғамның кез келген саласында еңбек етіп жүрген, сол арқылы Қазақстанның дамуына, өсіп-өркендеуіне, еліміздің танылуына үлес қосып жүрген азаматтар қатысады. Бұл біз бен сіз үшін, біздің болашақ ұрпағымыз үшін қажет», – деді В. Порубаймех. Оның айтуынша, аталған байқау Елбасының «Мəңгілік Ел» иедясындағы құндылықтарды өзек еткен 7 аталым бойынша өткізілмек. Осы форумның өтуіне ұйытқы болған Қазіргі заманғы даму институтының директоры Оразғали Селтеевтің сөзіне қарағанда, ұйымдастыру комитетінің құрамына беделді қоғамдық ұйымдар, сарапшылар, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Саясаттанушылар конгресінің өкілдері тартылған екен. «Бұл форумның ауқымы кең болғандықтан, оның маңызы да айрықша болады деп ойлаймыз. Себебі, форум мінберіне өз ұлтының нағыз патриоттары, айтар ойы мен өмірден түйгені көп азаматтар, белгілі бір салада еңбектене жүріп, Қазақстанның дамуына хал-қадерінше үлес қосып жатқан жандар шығып, сөз сөйлейтін болады. Яғни, олар – белгілі бір ұстанымдары бар белсенді қазақстандықтар. Ал қоғамның барлық саласын қамтитын мұндай жандар көпке үлгі бола алатыны сөзсіз. Оларға қарап, жастар бой түзейді, үлгіөнеге алады. Біз, міне, осындай азаматтардың əрқайсысынан «Мəңгілік Ел» идеясы жөніндегі ой-пайымдарын еститін боламыз. Бұл форум қазақстандық патриотизмнің айнасы болады деген үміттеміз», – деді О. Селтеев.

Жаѕа жетістіктерге жетелейді Жастардың егемен еліміздің гүлденуі жолында белсенді əрі қозғалтқыш күші, маңызды жəне біртұтас ресурсы болып табылатынын Елбасы Н.Ə.Назарбаев үнемі айтып келеді. Еліміз төл тəуелсіздігімізді алғаннан бері азаматтық қоғам құру жолында толағай табыстарға жетіп, елдігіміздің еңсесі биіктеп, мəртебеміз асқақтай түскенін айдай əлемге ұялмай айтуға болатын шындық. Ұлттық экономикамыздың қарқындап дамуын, елдегі саяси тұрақтылықтың айқын көрінісін жастар терең ұғынады жəне ел дамуына өз үлестерін қосуда десек ақиқаттан алшақ кетпейміз. Қоғамдық талқылаудан өтіп, жастардың заманауи қажеттіліктері мен мүмкіншіліктерін қамтамасыз ететін «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасы Заңының қабылдануы біздер үшін үлкен қуаныш əрі зор мəртебе. Заңда жастардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, жастарды елдің əлеуметтікэкономикалық жəне қоғамдық саяси өміріне тарту, азаматтыққа тəрбиелеу жəне қазақстандық патриотизмді нығайту сынды мемлекеттік жастар саясатының басты үш міндеті көрсетілген. Аталмыш заң жас отбасылары үшін қолжетімді тұрғын үй жүйесін дамытуды көздейді. Мемлекеттік жастар саясатының негізгі бағыттарының бірі – жастардың жұмысқа орналасуы жəне жұмыспен қамту үшін жағдайлар жасау заңда нақты атап көрсетілген. Қабылданған заңға сəйкес Қазақстан Республи касының Еңбек кодексіне де өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп, жұмысқа алғаш кірген жас мамандармен еңбек шартының екі жылдан кем емес уақытқа жасалатындығы да жастардың жұмысқа бейімделіп, тəжірибе жинақтауына септігін тигізбек. Жастар саясатын жүзеге асы руды қолдау жəне дамыту

мақса тында облыс орталығы мен аудан орталықтарында құрылған жастармен жұмыс жөніндегі ресурстық орталықтары студент, жұмысшы, мүмкіндігі шектеулі, оралман, ауыл жастарымен, жас мамандармен, жас отбасыларымен тұрғылықты жерлерінде жұмыстар жүргізуде. Қазір өңірдегі 13 ресурстық орталықтарда 75 қызметкер жұмыс істейді. Орталықтардың материалдық-техникалық базасы нығая түсуде. Ауыл жастарының өзекті мəселелерін шешуге бағытталған шараларды жүзеге асыру жəне оларды қолдау мақсатында ауылдық округтерде 136 нұсқау шы қызмет атқарады. Мұндай орталықтардың қызметі жастардың бастамаларын ақпараттық-əдістемелік, кеңес берушілік демеу жəне қолдау, жастар арасындағы ахуалдың мониторингін жүргізіп, оларды талдау болып табылады. Ең бастысы, ресурстық орталықтар көрсететін қызметтер тегін ұсынылады. Облыс бойынша тұрғындардың жалпы санының 29 пайызын жастар құрайды. Өткен жылы ресурстық орталықтарға 3613 жас өтінішпен келіп, оларға жұмысқа орналасу, баспанамен қамтамасыз ету, бос уақыттарын тиімді пайдалану, жастарды қолдауға бағытталған мем лекеттік бағдарламалар бойынша ақпарат ұсынылып, сондай-ақ, психологиялық, құқықтық кеңес беруден көмектер көрсетілді. Жастар ресурстық орталықтарының ықпалымен облыс бойынша 161 жұмыссыз жас тұрақты жұмысқа орналасты рыл ды, оның 8-і – мүмкіндігі шектеулі жастар. Осы кезеңде Байғанин ауданында «Жастар – біздің болашағымыз», Мұғалжар ауданында «Ислам дініндегі заманауи проблемалар», Қарғалы ауданында «Мəңгілік Елдің Астанасы», Темір ауданында «Ұлттық құндылығымыз – басты тірегіміз», Қобда ауданында «Ел болашағы – ұлтжанды

жастар», Ойыл ауданында «Жастар – Мəңгілік Елдің болашағы!» атты шаралар өткізілді. Қазіргі таңда ресурстық орталық жастар арасындағы қылмыс пен құқық бұзушылықтың, діни экс тремизм мен терроризмнің алдын алуға бағытталған шараларды ұйымдастыру мақсатында кешенді жұмыс жоспарын құрып, жоғары жəне техникалық-кəсіптік білім беру ұйымдарының оқу орындарында, студенттер жатақханаларында кездесулер, дөңгелек үстелдер, семинарлар өткізілуде. Ағымдағы жылдың қаңтар, ақпан айларында 20-ға жуық кездесу өткізілді. Мектеп бітіруші түлектерге жəне жастарға мамандық таңдау ке зінде еңбек нарығындағы қа жетті мамандықтар туралы ақпарат жəне кəсіби бағыт-бағдар беру мақсатында қаламыздағы ЖОО-лар мен техникалық-кəсіптік білім беру ұйымдарымен бірлескен жұмыс жоспарлары жасалып, «Ашық есік» күндері, кəсіпорындарға экскурсиялар ұйымдастырылады. Ағымдағы жылдың наурыз-сəуір айларында Хромтау тау-кен байыту комбинатына жəне Ақтөбе ферроқорытпа зауытына экскурсиялар жасалды. Жастарды қолдау мен дамыту мəселелері Қазақстанның мемлекеттік саясатының басым бағыты болып табылады. Сондықтан, ресурстық орталық жастардың бəсекеге қабілеттілігі мен азаматтық белсенділігін арттыруда елімізде жүзеге асырылып жатқан бағдарламаларды басшылыққа алады. Қай қоғамда болмасын жастарға үлкен үміт артылып, жаңа міндеттер, жаңа талаптар жүктеледі. Сол сенімді ақтап шығу – сіз бен біздің ортақ мүддеміз. Бибігүл АҚЖІГІТОВА, Ақтөбе облыстық жастармен жұмыс жөніндегі ресурстық орталығының директоры.


www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

Қарасай Алтынайұлы – 1598 жылы туып, 1671 жылы 73 мүшел жасында қайтыс болған. Арқада Айыртау деген жерге жерленген. Қандыкөйлек досы арғын Ағынтай батыр екеуін ел-жұрт бір қорымға қатар қойыпты. Қызылжар қаласындағы Қарасай мен Ағынтай ескерткішін көргенде, оны ескерген ұрпаққа өте риза болдым. Өйткені, екі батырдың достығы – барша қазаққа үлгі боларлық достық. Сан рет дода соғысқа түсе жүріп, екі батыр да жау қолынан емес, өз ажалынан өлген. Оның ең басты себебі: екеуінің бір-бірін қорғай білуінде. Қазақтың Ата шежіресін жазып қалдырған Қазыбек бек Тауасарұлының дерегіне қарағанда, Қарасай дода соғысқа кіріп кеткенде, оның ту сыртынан жау тимесін деп Ағынтай қорғаштай жүріп жауға шабады екен, ал Ағынтай додаға кіріп кеткенде Қарасай оның ту сыртынан қорғап соғысады екен. Сол дəстүрді үлгі еткен ұрпақ екі батырды өлгенде де бір араға қойыпты. Бексұлтан НҰРЖЕКЕҰЛЫ,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Қарасайдың батыр атағы алғаш он жеті жасында 1615 жылы Тобыл жерінде болған соғыста шығады. Ол соғысты Есім ханның өзі басқарады. Он жеті жасар жас жігіт Есім ханның алдына қалмақтың екі пайшысын жаяу айдап əкеліп: «Хан ием, бұдан былай қазаққа тиіскен жау өстіп алдыңызға тізе бүгеді», – депті. Сонда жас жігітке риза болған хан: «Сен енді қазақтың Қарасай батырысың», – депті. Қарасайдың алғаш соғысқа қанша жасында қатысқанын шежіре анықтап айтпайды, алайда он жеті жасында Есім ханды риза еткен Қарасай батыр атағын əр соғыс сайын əйгілеп тұп-тура елу жыл бойы аттан түспей ел қорғапты, яғни 1615 жылдан 1664 жылғы соңғы жорығына дейін хас батыр деген атын досына да, қасына да жария етті. Қазақ пен қалмақ соғысы ұзаққа жалғасқан соғыс, ХVI ғасырдан басталып, ХVIІІ ғасырдың бел ортасынан асып барып бітті (1758 ж.) Бұл соғыс əсіресе 1635 жылы Батұр қонтайшы билікке келіп, қалмақтардың басын бір мемлекетке бағындырған соң тіпті өршіді. Қазақ үшін өрескел саналатын өз атын өзгертіп, ол қонтайшы болған соң Батұр атын алды. Он мыңдай жақын туысының арқасында билікке жеткен ол бірден Есім хан билігіндегі қазақтарға тиісіп, күш басымдығын көрсетті. Басым түскені соншалық, Есім ханның ұлы Жəңгір сұлтанды қолға түсіріп байлап əкетті. Жəңгірдің дəл осы жылы тұтқында болғанын орыс тарихшылары да жазады, алайда олар оның ол тұтқыннан қалай босанып шыққанын білмейді, жазбайды. Ол кезде орыстар қалмақтармен жақсы қарым-қатынаста болатын. Соған қарамастан, қалмақтардың ол сырды оларға ашпағаны – масқара болғандарын жасырғаны, намыстанғаны. Жағдай, шынында намыстанатындай еді. Жəңгір қалмақ тұтқынында бір жылдай болады. Ұлы үшін алдымызға Есім ханның өзі кішірейіп келеді деп күткен Батұр қонтайшы Жəңгірді кісен салып өз ордасының қасында ұстайды. Ханзаданың бұл халі қазақ үшін де намысты жағдай екені сөзсіз. Сондықтан өзі он жеті жастағы кезінен бері білетін Қарасай батырға Есім хан айрықша сенім артқан болу керек. Оның батырлығы өз алдына, ауылы да қалмақ қотанымен іргелес, жұрты сыралғы. Ол кезде жалайыр, шапырашты, дулат тайпалары Жетісудың шығысында Балқаш маңын жайлайтын. Есім ханның ұлы қалмақтардың тұтқыны болыпты деген сөз қай қазақтың да қабырғасына қатты бататыны сөзсіз. Ердің де, елдің де намысына тиетін жағдай. Осыны жан-жақты ойластырған Қарасай батыр Жəңгірді тұтқыннан қалай босатудың жоспарын ойдағыдай дайындаған тəрізді. Досы Ағынтай екеуі Сапы-Саты көлінің (қазір Көлсай) қасына қоныстанып, қазақ-қырғыз ауылдарынан сыр тартқан секілді. Ақырында Жəңгірдің қай арада, қандай күйде екеніне əбден көзін жеткізген соң, Ағынтай досын жəне бір батырды қасына алып, қонтайшы ордасына елеусіз ғана аттанып кетеді. Үш-ақ адаммен тұтқындағы ханзаданы құтқарып алам деу, бір қарағанда, тым ұшқары түсінік сияқтанады. Алайда, жан-жақты ақылға салып, бейқам қонтайшыны бейсауат кезде қапы қалдыруды қарастырған əрекет екеніне істің барысында ғана көзің жетеді. Көшпелі ауылдың кешкі, түнгі тіршілігін жете білетін жəне соны дəл пайдаланған ерлікке еріксіз риза боласың. Аттарын жақын маңдағы бір сайға тастап, олар қонтайшы ордасына ел жата ғана жақындайды. Орда міндетті түрде таза бастаудың төңірегіне тігіледі. Бастаудың басына əркім əртүрлі жағдаймен бара береді. Бір қалмақ жігіті ат суаруға келеді. Оны байлап, халжағдайдың бəрін сұрастырып білген соң, аузын таңып, бастаудың басына тастайды да, өздері ордаға кетеді. Келе бергендерінде алдарынан біреу шығады. Қарауыл қалмақтың бірі шығар деген Қарасай оны күре тамырын басып талдырып тастайды. Үн шығармаудың əдіс-айласын əбден меңгерген батырға ол əдіс аса қиынға соқпаған болу керек. Сол 1636 жылы Қарасай 38 жаста. Батыр атанғанына 20 жылдан асқан кез. Ағынтай екеуі ұйқыда жатқан қарауылға да тимей, үйдің іргесін көтеріп жіберіп Жəңгірді шығарып алады. Бұл да киіз үйдің тігілу əдісін əбден білетін адам ғана істей алатын əдіс. Жəңгірді Қарасай көтеріп алса, Ағынтай бір өндір қымызды көтере кетеді. Оның өзі олардың емінеркін жүрген жаужүрек жандар екенін əйгілейді. Айналада əскер жоғын, ордада қаптаған қарауыл да жоғын олар алдын ала біліп алған. Он шақты қалмақ жабыла кетсе, үшеуіне олардың түк болмасын тағы біледі. Ағынтай бұлақтың қасына келген соң, Жəңгірді аяғындағы кісеннен босатады. Сөйтеді де, тағы қонтайшының үйі жаққа жүгіріп барып, қалмақтың қызы екен деп, біреуді көтеріп əкеледі. Қарасайдың талдырып кеткен қалмағы қонтайшының өзі екенін, ол далада ұзап кеткен соң, оны іздей шыққан адам əйелі екенін де олар кейін біледі. Бұл ерлік – көшпенді елге ғана тəн ерлік. Бір-бірінің тұрмыс-тіршілігін, бейғам өмірін өте жақсы білетін адамдардың ғана қолынан келетін ерлік. Жүректілік деген осы: жау ордасында да өз үйінде жүргендей емін-еркін əрекет

ордасынан естіп шыққан орыс елшілері Ильин мен Кучембердейконың Тобыл əскербасы Куракинге жазған мəлімдемесі түпнұсқа дерекке жатады. Оны тарих ғылымдарының докторы В. Галиев өзінің «Хан Джангир и Орбулакская битва» деген кітабында (Алматы, «Ғылым», 1998), «Русскомонгольские отношения» деген кітаптан алып (Москва, «Наука, 1959) тұңғыш рет Қазақстанда жариялады. Ильин мен Кучембердейко бұл соғысқа Батұр қонтайшы 50 мың қолмен аттанса, қазақ қолы 600 адам болды, ал оған Жалаңтөс батыр 20 мың қолмен көмекке келді деп жазады. Ал Қазыбек бек Тауасарұлы қалмақтың 50 мың қолына Жəңгір бастаған 700 батыр оқпана қазып, қарсы тұрды, Жалаңтөс 23 мың қолмен көмекке келді деп жазады. Мен Қазыбек бек бабамыздың жазғаны шындық деп ойлаймын. Өйткені, ол атасы жазып кеткен Матай шежіресіне сүйеніп айтып отыр. Өз тарихын қазақ өзгелерден гөрі анық білуге тиіс.

тимеуі тіпті мұқият қарастырылған. Оқпанада түрегеп тұрған адамның тек басы ғана қылтиып көрінетіндей жағдай жасалған. Шындығында солай болғанын Жарбұлақтың қасындағы Үшсудың құйғаны аталатын мүйістегі аз ғана көне бейіт əйгілеп тұрғандай. Тек Жарбұлақ үстіндегі Жалаулы жотасының желкесінде жатқан үлкен жалғыз бейіттің ғана болмысы жұмбақ. Кім жерленгені белгісіз. Бəлкім, əйгілі батыр шығар? Бəлкім, ол соғыстан не бұрын, не кейін жерленген біреу шығар? Дəл мойнаққа неге дара жерленгенін ешкім айта алмайды. Біздің көп батырымыздың сан ерлігі айтылады да, бірақ сол ерлікті дəл қай жерде, қай жылы жасағаны көбіне белгісіз қала береді. Ал Қарасай батырдың жасаған ерліктерінің жылы мен жері көбіне нақты айтылады. Ал Орбұлақ шайқасының орнына дейін белгілі. Бірақ сол тарихи жердің тап бүгінгі күтімі мен еленуі еріксіз қынжылтады. Кеңес дəуірінде Ордың бұлағына сиыр малын

Жəѕгір хан жəне Ќарасай батыр

Сурет kaskir.wordpress.com сайтынан алынды.

жасайды. Өйткені, қандай қауіп барын, оған өз шамаларының еркін жететінін əбден білетін адамдар ғана осындай ерлікке барса керек. Қонтайшыны талдырып тастап, ордасын үш қазақ келіп ойрандап, үйқапаста ұстап отырған тұтқынын босатып əкету, онымен қоймай, қонтайшының сұлу əйелін қоса алып кетті деген, шынында да масқара емес пе? Жастан да, достан да жасырасың, бірақ қанша жасырсаң да ел естіп қойса масқара ғой! Міне, қалмақтың да, орыстың да тарихшылары анық біле алмай, тек қазақтың ғана у-шу əңгіме қылатын себебі осыдан. Қарасайды əкесі Есім ханды қалай бағалайтынын, Ағынтай екеуіне соншалық сенетінін, əрине, Жəңгір де білген болар. Сондықтан ол да екеуіне ең қиын сəтте арқа сүйеген деп ойлаймын. Оған дəлел – Орбұлақ оқиғасы. Орбұлақ шайқасы 1643 жылы, шамамен шілде айында, Жетісудың шығысында, қазіргі Белжайлау деген жайлаудың батыс жақ шетінде болған. Оның қалай болғанын, немен аяқталғанын орыс пен қалмақ тарихшылары да, қазақтар да жазған. Соның ішінде оқиғаның болғанбіткенін өз құлақтарымен Батұр қонтайшының

Орбұлақ шайқасы кезінде Қарасай батыр 45-те. Бұл – батыр үшін кемел жас. Əкесі Есім ханның бас батыры болған, өзін жау тұтқынынан жаужүректікпен құтқарып алған Қарасайды Жəңгір батыр деп қана емес, жанашыр досым деп те бағалаған болар. Оған айрықша сенгенін осы Орбұлақ шайқасында оған ең қиын тапсырманы сеніп тапсырғанынан да аңғаруға болады. Екі шақырымнан асатын оқпана ордың басшылығын Жəңгір Қарасайға сеніп тапсырады. 700 жаяу жауынгердің жартысы оқпанаға бекінсе, Жəңгірдің өзі басқарған 300 ат үстінде Қызылқия қалқасына бекінеді. Жер ыңғайын көрген адам ол соғыстың басты ауыртпалығы оқпана ішіндегі жаяу жауынгерлерге түскенін бірден аңғарады. Алайда, оқпана оңайлықпен алына қоймайтын қамалдан да мықты еді. Жер ыңғайының өзі сəтті табылған жəне қорғанысы мен шабуылы жан-жақты ойластырылған бекініс еді. Бекіністі қазған кездегі қазақ батырларының негізгі ойы жаудың 50 мың қолын бөгеу емес, оларды мейлінше мол қыру болғаны еріксіз таңдантады. Жауды қарауылға ілудің түр-түрі ойластырылған да, есесіне сол кезде өздеріне оқ

Ұлы Дала елі Қасиетті Ұлытауға арналады Өлеңін жазған Қорғанбек АМАНЖОЛ. Əнін жазған Шəміл ƏБІЛТАЙ.

Алтай-Атырау арасы, Еділ-Ертіс саласы, Саласы. Күнгей менен Терістік, Ұлан-байтақ кеңістік, Кеңістік! Қайырмасы: Ұлы сарын желі, Ұлы Дала елі. Ері дана, Ұлы дала – Қазағымның даласы, Даласы!

Садағында нұр сағым, Айбыны зор Ғұн, Сағым, Ғұн, Сағым. Кенен қуат құт шағым, Айһай, Дешті Қыпшағым, Қыпшағым! Қайырмасы: Сарыарқаның белінде, Ата-баба жерінде, Жерінде. Алты алашқа дем берген, Алпыс өнер меңгерген, Меңгерген! Қайырмасы:

жайғызбайтын. Қазір жапа мен тезектің бопырынан ордың сілемі күн сайын бітеліп барады. Аз жылда ізін де таба алмай қалатын сияқтымыз. Өзінен жетпіс еседен артық жауға жеті жүз адамның қасқайып қарсы шығуы əлем тарихында кездеспейді. Бірақ сондай ерекше тарихты ерекше қастерлей алмай отырмыз. Ол – Жəңгір мен Қарасай батырдың ерлігіне ғана куə жер емес, халықтың ерлігіне куə болып жатқан қасиетті мекен. Ол қасиетті соғысқа арғын Ағынтай, Қомпай, найман Көксерек, Бөде, дулат Жақсығұл, Сырымбет, суан Елтінді, ұзынмұрт Ұзақ, қаңлы Сарбұқа, қырғыз Көтен, Табай, кіші жүз Жиембет, Жалаңтөс батырлар қатысқан. Атыраудан Алтайға дейінгі қазақтың хас батырлары түгел бас қосқан. Ол соғыста орыс мəліметі бойынша қалмақтың он мыңы, Қазыбек бектің айтуынша он бір жарым мыңы қырылған. Былайша айтқанда, оқпана мен Қызылқияға бекінген əр қазақ батыры орташа есеппен 16-17 қалмақты өлтірген. Бұған мақтану – обал, бағалай білу керек. Ел бастаған ханымыздың кемеңгерлігін, ел қорғаған батырларымыздың қасиетін қастерлей білуіміз керек. Жəңгірдің əкесі Есім ханды халық құрметтеп

5

«Еңсегей бойлы ер Есім» жəне «Есім ханның ескі жолы» деген. Оның негізгі жолы – ел іргесін берік сақтау. Ол үшін əуелі ел ішін бірлікте ұстауға тырысты. Оның хас батырлары бүкіл қазақ өңірінен бас қосқан шапырашты Қарасай, Сүлеймен, Сиқымбай, арғын Ағынтай, Қомпай, найман Көксерек, қоңырат Алатау, кіші жүз Жиембет, қаңлы Сарбұқа болатын. Тұрсын хан өз билігін үстем ету үшін Тəшкенді қорғаса, Есім хан қазақ жерін жырымдамау үшін соғысты. Тобылды (1615 ж.) Хазар теңізін (Каспий), оңтүстік шекараны жəне Жетісуды қорғап соғысуы оның қазақ жерінің тұтастығына үлкен мəн бергенін аңғартады. Қазыбек бектің жазуы бойынша, ол Жəңгір тұтқынға түскеннен бес жыл кейін 1640 жылы қайтыс болған. Орбұлақ шайқасына Жəңгірдің басшылық жасауы сондықтан. Есім ұзақ ауырған, сондықтан өз орнына Жəңгірдің хан болуын күні бұрын белгілеген де болу керек. Алайда, 1643 жылы Орбұлақ шайқасына басшылық жасаған Жəңгірді ешкім əлі хан деп айтпайды. Соған қарағанда жəне Жəңгірдің ел ішінен көмек іздемей, алыстағы Жалаңтөстен көмек сұрауы ел ішіндегі билікке таласқан алауыздықтан болуы керек. Орбұлақ жеңісінен кейін Жəңгірмен таласудың бекер екенін біліп, таққа таласушылардың көмейіне тас тығылған секілді. Орбұлақ шайқасына да Есім ханның хас батырлары түгел қатысқанына қарағанда ел қорғаған батырдың бəрі Жəңгірді қолдаған. Халық Жəңгір ханды Салқам Жəңгір деп дəріптеген. Ол да əкесі Есім хан сияқты елін сүйген, ел батырларымен бірге жүрген, өзара сыйласқан адам болса керек. Оның өлімі – мəрттік пен намысқойлықтың көрінісі. Қазақ-қалмақ соғысының өзге ел соғысына ұқсамайтын өзгешелігі көп. Мəселен, мүлде зерттелмеген Ошақ соғысы, Құйрық жеу соғысы, Ай қораланды соғысы жəне ғұн дəуірінен келе жатқан Үлкəр жəрік сияқты соғыс əдістері болған. Ең көп тараған əрі міндетті саналған соғыстың бір түрі – жекпе-жек. Оған екі жақ күні бұрын келіседі екен. Үш, төрт не он жекпе-жекке шығамыз немесе бес күн, он күн шығамыз деп келіскен. Сонан соң ғана жаппай дода соғысқа кірісетін болған. Мəселен, Хазар маңындағы соғыста қазақ-қалмақ қолы 83 күн бойы жекпе-жекке шығыпты, 1627 жылғы сол соғыста Қарасай батыр мен Ағынтай он бір рет жекпе-жекке шығып, жауын жер жастандырады. Жекпе-жекке кім-кім шығатынын қолбасылар ақылдасып шешкен. Кейде күтпеген жағдайлар да болып тұрған. Кей-кейде кейбір батыр қарсы жақтың бір батырын атап тұрып жекпе-жекке шақырған. Ондай ұсыныстан бас тарту тірі өлім саналған, сондықтан одан бас тарту жағдайы не шежіреде, не жазба тарихта кездеспейді. Жекпежектің заңы бойынша қарадан шыққан батыр қарсы жақтың хан тұқымын шақыруға хақысы жоқ. Міне, осы заңды пайдаланып, 1653 жылы Сесен тайшының он жеті жасар баласы ол кезде егде тартқан Жəңгірді жекпе-жекке атап шақырады. Ондағы ойы – егде кісіні əбден шаршатып барып жеңу. Оның бұл ойы, өкінішке қарай, сəтті жүзеге асады. Ұзаққа созылған шайқаста Жəңгірдің шаршағанын пайдаланып, Сесеннің ұлы Ғалдама (қазақтар Қалдан дей салады) жеңіске жетеді. Бірақ сонан соң лап қойған қазақтар қалмақ қолын быт-шыт қылып жеңеді де, Жəңгір ханды сол араға жерлейді. «Жəңгірдің сүйегі өзі қаздырған оқпанадан ат шаптырым жердегі Сарыбелге қойылды», – деп жазады Қазыбек бек («Түптұқияннан өзіме шейін», 1993 ж., 204-бет). Бұл дерек Жəңгір жерленген жерді өте дəл көрсетеді. Ол айтып отырған Сарыбел бұл күнде сол Жəңгір жатқан бейітке бола Үйгентастың белі аталады. Ол Үйгентастың бейіт екенін 1856 жылы Қашғарға бара жатқан сапарында Шоқан да көріп, ол туралы бірер пікір де жазған. Ол ара Орбұлақтан шынында да ат шаптырым жерде, шамамен екі арасы он-он бес шақырым жер. Ортадағы үстіне тас үйілген бейіттің Жəңгірдікі екеніне де сенеміз. Қазіргі Итшоқы аталатын аласа таудың іргесінде шағын ғана қорым жатыр. Оның айналасын дөңгелене қоршаған елуден аса бейіт бар. Ортадағы хан Жəңгірдің бейіті болса, оны қоршап жатқандар шейіт болған батырлардың бейіті болу керек. Өмірде ханын қорғап соғысқан ерлер өлгенде де ханын қоршап, орталарына алып жатыр. Ал Жəңгір бұл жерді тірлігімде де қорғадым, өлгенде де қорғап жатырмын дегендей. Өкінішке қарай, бұл бейіттің жай-күйі мəз емес. Осыдан отыз-қырық жыл бұрын көргенімде, сонадайдан көзге түсуші еді, қазір күн санап шөгіп барады. Тарихи ескерткіш ретінде Орбұлақ та, бұл бейіт те мемлекет қорғауына əлі алынбаған. Биыл жайлаудан электр бағанасын тартқан бəтшағарлар бір-екі бейітті трактормен таптап өтіпті. Жəңгір бейітінің бір жағы жол ашқан əлдекімнің кесірінен кетіліп жатыр. Қысқасы, хан бейіті деудің өзі ұят. Жалпылай сөйлегенде, шетімізден ел сүйгішпіз, хандарымызды қастерлегішпіз, ал нақтылап келгенде, тек тіл безегішпіз. Сөйтіп, Жəңгір хан 1653 жылы ұрыста шейіт болыпты. Ал оның ата жауы Батұр қонтайшы ше? 1652 жылы Батұр қонтайшы тағы қырғыздарды шабады. Қырғыз бауырларына көмектесу үшін Қарасай батыр ол соғысқа бес мың қол бастап барады. Елу төрттегі хас батыр мұнда да теңдессіз ерлік жасайды. Ұрыстың қызу кезінде додаға кірген Қарасай алды-артын жапырып Батұр қонтайшының өзіне қарай ұмтылады. Оны да ең атақты батырлары қорғайды емес пе, соған қарамастан Қарасай Батұр қонтайшыға бұзыпжара келіп, оның оң қолын қылышпен шауып жібереді. Қонтайшысы жараланған қалмақтар қашып қана жан сақтайды. Алайда, Қарасайдың қылышы Батұрға ажал оғы болып қадалады. Келер жылы, яғни Жəңгір хан өлген 1653 жылы ол да жарасы асқынып көз жұмады. Жəңгірдің кегін, ойлап қарасақ, Қарасай батыр осылай алған. Жəңгір ханды да, Қарасай батырды да Қазақ хандығының 550 жылдығында өстіп бір еске алуды өзімнің парызым санадым. Өйткені, екеуінің өмірін елестететін Орбұлақты да, Жəңгірдің бейітін де мен жылына ең кем дегенде бір көріп, бір рет дұға қыламын. Шамам соған ғана жетеді. Ел билеген ханымыз бен ел қорғаған батырымыздың бауырмал сыйластығы, ынтымақты сенімділігі – ұрпақ үшін ұмытылмас үлгі.


6

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● Дүние жəне дағдарыс

КОРПОРАТИВТІК ЌЎЛДЫРАУЛАР

Дамушы елдерді дефолт толќындары басып ќалуы мїмкін

Жуықта Халықаралық валюта қорының кезекті баяндамасы жарияланғаны мəлім. Онда дамушы елдерге қатысты бірқатар ескертулер жасалынған. Соның бірі дамушы елдерді алдағы уақытта болуы мүмкін дефолт толқындарынан сақтандыру мəселесі. Баяндамада мұндай елдерді дефолтқа ұшырау қатері күтіп тұрғандығы айтылған. Қор сарапшылары ставканың өсуінен кейін компаниялардың борыш міндеттемелерін өтеу жөніндегі шығындарының да артуы тиіс екендігін тілге тиек етеді. Ал міндеттемелерді өтеуге барлық компаниялар дайын болмай шығуы əбден мүмкін. «Бразилиядағы қант өндіруші кəсіпорындардан бастап, Ресейдің өткізгіш құбырларын шы ғарушы компанияларына дейін осы уақытқа дейін сырттан арзан несиелерді доллармен алып келгендігі белгілі. Міне, осының есебінен 2004 жылдан бергі дамушы елдердегі корпоративтік борыш шығындарының көлемі 4 триллион доллардан асқан жоқ еді. Ал өткен жылда бұл көрсеткіш 18 триллион долларға дейін шарықтап шыға келді. Бұл қарыздардың үлкен бөлігі Қытайдың үлесіне тиеді. Міне, осындай жағдайда америкалық валюта құнының өсуі жəне сонымен қатар, оның ставкасының шарықтауы көптеген компанияларды борыштарды өтеуде дəрменсіз етіп отыр. Қазіргі уақытта мұндай компанияларды дефолтқа ұшыраудан олардың қолында жинақталып қалған резервтік қорлар ғана құтқарып қалуда. Бірақ мұндай қорлардың көп уақыт өтпей-ақ таусылып бітетіндігі анық. Ал əзірге доллардың əлсірейтін түрі жоқ», деп атап көрсетеді қор сарапшылары. Осы жағдайға байланысты Халықаралық валюта қоры дамушы

елдердің басшыларына өте сақ болуды ескертеді. Сонымен қатар, ел үшін маңызды компанияларды мұндай қарыздардан құтқарудың жоспарларын əзірлеуге кеңес беріпті. Сарапшылар сонымен қатар, дамыған елдердің өздерін де дефолт қатерлері күтіп тұрғандығын айтады. Мəселен, сарапшылар қойылған сауалдарға жауап беру кезінде АҚШ-тың өзінде кор пора тивтік дефолттардың артуы əбден мүмкін екендігін айтқан. Олар негізі нен алғанда мұндай жағдайға энер гетикалық секторда жұмыс істеуші компаниялар тап болады деп есептейді. Сарапшылардың айтуынша, АҚШ-тағы корпоративтік компаниялар алдағы бес жылдың ішінде 4 триллион доллардың борыштарын өтеуі тиіс. Бұл жағдай олардың қалыпты жағдайда жұмыс істеуіне үлкен сынақ болып табылады. Өйткені, таяудағы жылдар ішінде пайыздық став калардың тұрақты түрде өсуі борыштар құнын да қымбат татып отыр. Оның үстіне Федералдық резервтер жүйесі өзінің монетарлық саясатын қатайта түсуде. Мұның өзі осыған дейінгі уақыттарда арзан қаражаттарға ие болып келген компаниялар ендігі кезекте басқаша жағдайға тап болады, неғұрлым қатаң шындықпен бетпе-бет келеді деген сөз. Standard & Poor’s деректері бойынша, 2012-2014 жылдар аралығында ставкалардың одан əрі

көтерілетіндігін күткен амери калық корпорациялар арзан несие қаражаттарын тартудан сақтанып, осындай құбылыспен күреске түскен болатын. Аталған кезең аралығында компаниялар əр жыл сайын өздерінің міндеттемелерін қайта қаржыландырып отырған. Сөйтіп, 1 триллион доллардан астам міндеттеме сомасы қайта қаржыландырылған. Енді несие беру шарттарының неғұрлым қатайтылуы осыған дейінгі арзан несиелердің қызығын шыжыққа айналдыруы мүмкін. Өйткені, пайыздық ставкалар өскен сайын инвесторлар осыған дейінгі арзан қар жыландырудың ке лесі бетіне үңіле бастайды. Яғни, неғұрлым қатаң жағдайға тап болады. Осыған орай сарапшылар енді біраз уақыттан кейін, əсіресе, елдің энергетикалық секторындағы компаниялар бірінен кейін бірі дефолтқа ұшырағандықтарын хабарлай бастайды деп есептейді. Бүкіл əлем бойынша шикізат активтері бағасының құлдырауы осындай қатердің екпінін үдете түсетін болады. Көптеген сарапшылар, экономистер, компаниялардың басшылары, трейдерлер биылғы жылдың өзінде Федералдық резервтер жүйесінің пайыздық ставкаларының көтерілуін күтіп отыр. Олардың бірқатарының болжауы бойынша федералдық резервтер жүйесінің пайыздық ставкалары үстіміздегі жылдың желтоқсан

айында өсетін болса, ал енді бірқатары оны осы қазан айының ішінде өтетін аталған жүйенің кезекті отырысында өсіру жөнінде шешім қабылданады деп есептейді. Bank of America Merrill Lynch стратегі Ханс Миккельсен борыш рыногында жағдайдың нашарлай түсетіндігін айтады. «Федералдық резервтер жүйесінің монетарлық саясатының қатайтылуынан кейін борыш рыногындағы жағдай неғұрлым ауырлай береді деп есептеуге барлық негіздер бар», дейді ол. Болашақтың бұлайша бұлыңғырлануы көптеген сарапшыларды ғана емес, компаниялар бас шыларын да қатты мазасыз дан дырып отыр. Шектен тыс арта түскен корпоративтік қарыздар көлемі қазірдің өзінде америкалық компаниялардың қаржы жағдайына əсер ете бас таған секілді. Мұны əртүрлі деректерден байқауға болады. Мəселен, осы уақытқа дейін жə не қазірдің өзінде неғұрлым жо ғарғы инвестициялық рейтинг көрсетіп келе жатқан АҚШ компанияларындағы қарыздар жүктемесі олардың соңғы 12 айдағы кіріс көр сет кіштерінен 2,62 есе асып түскен. Bank of America Merrill Lynch стратегі Ханс Миккельсен АҚШтың корпоративтік секторындағы мұндай көрсеткіш 2002 жылдан бергі уақытта неғұрлым жоғары шекті мəнге дейін жетті деп есептейді. Moody’S&P агенттігінің болжауы бойынша да таяудағы жылдардың ішінде пайыздық ставкалар көлемінің ұдайы өсе түсуіне байланысты америкалық компаниялар ішінде дефолтқа түсушілер саны да арта бермек. Осы агенттіктердің сарапшылары 2016 жылдың маусымына төменгі инвестициялық рейтингке ие болушы АҚШ компанияларының қатары 2013 жылдың жағдайымен салыстырғанда 2 есе көбейе түседі деп болжам айтуда. Агенттіктің сарапшысы Билл Вульф осындай пікірде екен дігін білдіреді. «Көптеген компаниялардың борыш міндеттемелерінің несиелік өтеу сапасы соңғы 3 жылдың ішінде үнемі нашарлау үстінде болды. Себебі, алыпсатарлық рейтингке ие болған, яғни жалған жолмен жағдайын жақсы етіп көрсеткен көптеген компаниялар осыған дейінгі борыш рыногындағы қолайлы мүмкіндіктерді барынша пайдаланып қалуға тырысты. Осының есебінен рынокта алған қарыздарын өтеу қабілеті төмен компаниялар көбейіп кетті. Осының салдарын енді тартатын боламыз. Рынокта қарызын өтей алмайтындар, сөйтіп, дефолтқа түсушілер ағымы барған сайын белең алып кете ме деген қаупім бар», дейді ол.

Əлемдегі аса ірі шикізат трейдерлерінің бірі Glencore компаниясының қазіргі жағдайы кісі қызығарлықтай емес. Тіпті, бұл компания аса қиын жағдайға тап болып отыр деп айтуға да болады. Компанияның ішкі жағдайымен таныс емес адамдар үшін бұл мүлдем күтілмеген жағдай.

Даєдарысќа душар болєан Glencore єана емес Алайда, Glencore жағдайын сөз еткен сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдайға тап болып отырған немесе алдағы уақытта тап болатын тек қана осы компания емес. Glencore тап болған жағдайдың құбылыстық сипаты бар. Еске сала кетейік. Соңғы уақыттары жиі əңгіме болып жүрген борыш дағдарысына Glencore алдыңғылардың бірі болып іліккен болатын. Осы жағ дайға байланысты қазір оның мойнында 31 миллиард доллардың берешек қарызы тұр. Компанияның акциялары мен обли гацияларының құны да уақыт өткен сайын құлдырай түсуде. Болашақта оның алдында не күтіп тұрғандығын ешкім тап басып айта алмайды. Компания құрып кететін болады деген пікір білдірушілер де аз емес. Сарапшылар Glencore басындағы қазіргі жағдайды жүйелік дағдарыстың белгісі

деп есептейді. Glencore акцияларымен облигацияларының айналасында туындаған үрей қаупі қазіргі күні шикізат секторында жұмыс істейтін басқа компанияларға да тарай бастаған секілді. Мəселен, азиялық Glencore деген екінші атауға ие болған Noble Group компаниясы жуықта ғана бір күннің ішінде өзінің бағалы қағаздар құнының 10 пайыздан астам құлдырауын бастан кешті. Енді осындай жағдайға Trafigura компаниясы да тап болды. Айта кетейік, бұл жекеменшік компания болып табылады. Оның акциялары биржаларда саудаланбайды. Алайда, өзінің көлемі жағынан алғанда ол Vitol мен Glencore-ден кейін əлемде үшінші орын алады. Бұл компания өткен жылы 127,6 миллиард доллардың кірісін қаратқан болатын. Ал активтерінің құны 39 миллиард долларға бағаланды. Ал айналым қаржысы жағынан

алғанда, тіпті, Glencore-ның өзімен теңесті. Міне, осы компанияның қаржы жағдайы ауыр екендігін соңғы есептер көрсетіп берді. Компанияның ұзақ мерзімдік қарызы 6,2 миллиард долларға бағаланғанда қазіргі ағымдық қарыздары 15,6 миллиард долларға жетіпті. Сөйтіп, бұл компанияның мойнында 21,9 миллиард доллардың борыш жүктемесі бар екендігі анықталды. Қысқасын айтқанда, са рап шылар осы уақытқа дейін ескертіп келген шикізат секторындағы борыш дағдарысы қазіргі мұ най, металл жəне басқа да шикізат құнының төмендеуі жағдайымен қабаттаса отырып басталып та кеткен секілді. Жоғарыда аттары аталған аса ірі шикізат трейдерлері тап болып отырған қазіргі жағдай соның айқын бір көрінісі болып табылады.


ШАРАЙНА

● Дүние жəне дағдарыс

КЇШЕЙЕ ТЇСТІ

Əлем жаѕалыќтары

Сындарлы їнќатысуєа дайын Егер АҚШ бейбітшілік жөніндегі келісімшартқа қол қойса, Солтүстік Корея Корей түбегіндегі жағдай бойынша «сындарлы үнқатысу» өткізуге келіседі. Мұны Солтүстік Кореяның сыртқы істер министрі Ли Су Ен мəлімдеді. «АҚШ бұқаралық ақпарат құралдары арқылы өзара татуласу туралы келісімді бейбітшілік жөніндегі келісімшартқа ауыстыруға келіссе, КХДР үкіметі Корея түбегінде соғыс пен қақтығыстар болмауы үшін үйлесімді үнқатысу өткізуге дайын», – деп атап өткен сыртқы саясат ведомствосының басшысы Ли Су Ен осы жөнінде. Корея министрінің БҰҰ Бас Ассамблеясының 70-ші сессиясындағы жалпы саяси пікірталаста сөйлеген сөзінде айтылған осы ұсынысты көптеген ақпарат агенттіктері сол күні-ақ жария етті. Сондай-ақ, дипломат мұны мəселені шешу жолында Пхеньян ұсына алатын ұтымды нұсқа деп атады.

Goldman Sachs АЌШ ќор нарыєы бойынша болжамын тґмендетті

Жалќаулыєы мен жайбасарлыєы їшін

Goldman Sachs талдаушылары əлемдегі аса ірі 500 компанияның кіріс көрсеткіштерін жəне олардың акцияларына келетін пайда көрсеткіші жөніндегі өздерінің бұрынғы болжамдарын қайта қарап, оны төмендете түсті. Олардың жаңа болжамдары бойынша, енді S&P 500 индексі (əлемдегі аса ірі 500 компания индексі, Эс энд Пи 500 индекс) 2015 жылдың қорытындысында 2 100 пунктке емес, 2 000 пунктке жететін болады. Goldman Sachs АҚШ қор рыногы бойынша бас стратегі Дэвид Костин болжамның төмен деуіне АҚШ пен Қытайдағы экономикалық өсімнің əлсіздігі, сонымен қатар, мұнай бағасының неғұрлым төмендеуі əсер еткендігін айтады. Біз S&P 500 баға деңгейінің жəне пайда көлемінің бол жамдық көрсеткіштерін тө мен детуді шештік. Бұған ендігі уақытта АҚШ пен Қытайдың экономикалық өсімінің баяулағандығын, сонымен қа тар, мұнай бағасының тө мен дегендігін ескере отырып жа салған біздің жаңа моделіміздегі өзгерістер əсер етті. Біз компаниялар акциялар пайдасын бір акцияға 109 дол ларға дейін, яғни 4 пайызға тө мендеттік. Ал əлемдегі 500 ірі компанияның пайдасы 2

Қытайда жалқаулығы мен жайбасарлығы үшін 249 шенеунік жауапкершілікке тартылды. Бұған даму жобаларын белгіленген уақытынан кеш мақұлдап, оған қажетті қаржыны кешіктіріп бөлуі себеп болған.

000 пунктке дейін, яғни 5 пайызға төмендетілді. Біздің болжамымыз бойынша, 2016 жылы АҚШ-тың ішкі жалпы өнімінің өсім қарқыны 2,4 пайыздық көрсеткішті көрсе тетін болады. Ал бүкіл əлем бойынша өсім көрсеткіші 3,7 пайызды құрайды. Бұлар біздің бұрынғы бағалауымыздан тиісінше, 2,8 пайыз жəне 4,3 пайыз төмен. Қытай экономикасының қазіргі қарқыны да бұрынғы бол жанғандағыдан төмен болып отыр. Біздің модель бойынша Қытай ішкі жалпы өнімінің өсімі ресми хабарланғандағыдан 100 базистік пунктке төмендейді», деп мəлімдеді. Сондай-ақ, аталған сарапшы өздерінің АҚШ Федералдық резервтер жүйесі үстіміздегі жылдың желтоқсан айында монетарлық саясатын бұрынғыға қарағанда қатайтады деп күтіп отырғандықтарын айтты. Мұның алдында осындай болжамдарды бірқатар ірі банктер жасаған болатын. Енді оған Goldman Sachs-та қосылып отыр.

Елдің провинцияларындағы көптеген шенеуніктер Қытай Халық Республикасының төрағасы Си Цзиньпиннің сыбайлас жемқорлықпен ымырасыз күрес жүргізіп отырған саясатынан қорқып қалған. Жобаларды жүзеге асыруға орталықтан бөлінген қаражатты толық игеруге барынша күш-жігер салмаған. Өйткені, шенеуніктер сыбайлас жемқорлыққа қатысты күдікке ілініп қаламын ба деп қорыққан. Осыған байланысты жалпы саны 24 провинциялық жəне 249 қалалық билік өкілі қызметтерінен шеттетілген немесе қызметі төмендетілген. Ал игерілмеген 296 миллиард юань (46,5 миллиард доллар) шұғыл түрде əлеуметтік жəне даму жобаларын инвестициялауға бағытталды.

Қысқа қайырып айтқанда:

Енді жеке адам да банкрот бола алады Ресейде жеке адамның банкроттығы туралы заң күшіне енді. Осы заң бойынша енді банкке несиесі жөнінде есеп айырысуға мүмкіндігі жоқ əрбір адам өзін банкрот деп жариялау арқылы бұл борыштарынан заң жүзінде құтыла алады. Бұл заң 1 қазаннан бастап күшіне енді.

Осындай мəртебеге ие болу үшін Ресей азаматының сот алдында өзінің алған несиесін қайтаруға мүмкіндігі жоқ екендігін дəлелдеуі керек. Ресейде бұған дейін банкроттыққа тек үлкен заңды тұлғалар ғана жатқызылып келген болатын. Бұл туралы заңдылықтар енді жеке адамдарды да қамтып отыр. Анығын айтқанда, қарызының көлемі 50 мың рубльден, ал қарыз төлеу мерзімі 90 күннен асып кеткен адам бұдан былайғы уақыттары сотқа өзінің банкрот екендігін жариялау туралы өтініш бере алады. Сондай-ақ, мұндай өтінішті оған несие беруші банк немесе басқа да қарыз иелері жасай алады. Мұнан кейін сот қаржы басқарушысын тағайындайды. Осы басқарушысының қатысуымен қарыз беруші мен борышкер қарызды 3 жылдың ішінде қайта құрылымдау жөнінде келісімге келеді. Мұндай келісімге қол жеткізілмеген жағдайда борышкер банкрот деп табылып, оның мүліктері сатуға шығарылады. Борышкер банкрот деп табылған жағдайда сот тағайындаған қаржы басқарушысы оның

мүліктеріне иелік етуге барлық құқықтарды алады. Сатылған мүліктердің есебінен қарыз берушінің қарызы мүмкіндігінше өтеледі. Өтелмеген қарызға кешірім жасалады. Ресей орталық банкі төрағасының орынбасары Василий Поздышевтің айтуынша, алдағы уақытта бұл елде 400-500 мың адам осы заң аясына түсуі əбден мүмкін. «Жаңа заң кез келген азаматтың берешектерін реттеу үшін нақты тетіктерді қарастырады. Банкроттыққа жатқызу арқылы ол ақыр аяғында өзінің бұрынғы қарыздарынан құтылып шығады. Заң қарыз берушінің де, сонымен қатар, борышкердің де мүддесін теңдей жағдайда қорғайтын болады», дейді ол. Қарыздар тарихы ұлттық бюросының есептеуі бойынша, осы заң аясына түсу əлеуеті бар адамдар саны 2015 жылдың басынан бері 1,5 есе өсіп, қазіргі күні 460 мыңға жетіп отыр. Бюроның мəлімдеуінше, қазіргі күні қарызының көлемі 500 мың рубльден, оны өтеу мерзімінің кешіктірілуі 90 күннен асқан нақ осыншама адамдар бар.

Германия миграциялыќ заѕдылыќтарды кїшейте тїспек Германия үкіметі миграциялық заңдылықтарға енгізілген өзгерістерді мақұлдады. Соның ішінде баспана алу тəртібін қатайту, босқындардың кейбір санаттарына бөлінетін жəрдемақыларды қысқарту, босқындар келіп жатқан кейбір елдерді қауіпсіз елдер қатарына қосу жөніндегі ұсыныстарға қолдау білдірген. Босқындар келетін қауіпсіз елдер қатарына енді Албания, Косово, Черногория елдері де кірген. Мұның сыртында елге келу мерзімі аяқталған шетелдіктерді ұстап алып, оларды елден шығарып тастау ісі бұрынғыдай кең көңілді жеңіл жағдайда емес, енді аяқ астынан, күтпеген жерден туындауы мүмкін. Германияның мұндай жағдайға баруының себептері баршылық. Сырттан келіп жатқан мигранттар ағымының күшеюіне байланысты федералдық жерлер, коммуналар жəне қалалардың мүмкіндіктері төмендеді, тіпті, таусылды деп есеп теледі. Бос қындарды қабыл дау орта лықтарында да

7

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

кикілжіңді, жанжалды жағдайлар жиі орын алып жатыр. Мəселен, Кас селде өткен жексенбі күні тамақ тарату кезінде жаппай төбелес орын алған. Бұл оқиғадан 14 адам, соның ішінде 3 полицей зардап шеккен. «Мұнда 6 мың адамды орналастыру үшін орын жоқ. Ал келушілер қатары одан да көп. Сондықтан мен өзіме берілетін тамақты дұрыс ала алмаймын. Өйткені, кезекте тұрудың өзі мүмкін емес. Əрдайым жанжал туындап жатады», дейді босқындардың бірі.

Шарджада (БАƏ) 24 қабатты тұрғын үй ғимаратында шыққан өрт 250 отбасын баспанасыз қалдырды. Өрт үйдің бірінші қабатынан басталған. Оның шығу себептері тексеріліп жатыр. АҚШ-тың Орегон штатындағы бір колледжде қарулы адам атыс қаруларынан оқ атып, он адамды мерт етті. Əлгі адам полиция қолынан оққа ұшты. Жараланғандардың бірі ер адам оқ атпас бұрын, адамдардан қайсы дінді ұстанатындарын айтуды талап еткенін айтады. Ирактың премьер-министрі Хайдер əл-Абади ел аумағында «Ислам мемлекеті» террористік топтарымен күресіп жатқан коалиция күштеріне Ресей мен Иранның қатысуын ұсынды. «Біз «Ислам мемлекеті» топтарына қарсы күресте АҚШ-тан жеткілікті түрде əскери қолдауды көре алмай отырмыз. Бізге Ресей мен Иранның қатысуындағы кең ауқымды коалиция қажет», – деп мəлімдеген премьер-министр.

Əскери ўшаќ апатќа ўшырады Ауғанстанда америкалық əскери-көлік ұшағы апатқа ұшырады. Апат салдарынан 12 адам қаза тапты. Оның бесеуі АҚШ-тың əскери қызметшілері, деп хабарлады «NBC News» агенттігі əскери шенеуніктің сөзіне сілтеме жасай отырып. «Геркулес» əскери ұшағы түн ортасында Джелалабад əуежайынан ұшып шыққан кезде жерге құлаған. Экипаждың бес мүшесі де АҚШ қарулы күштерінің əскери қызметшілері екен. Сондай-ақ, қаза тапқан борттағы жолаушы ретіндегі тағы бес адам азаматтық мердігерлер, ал екеуі бейбіт тұрғындар болған. Жердегі бұл екеуі ұшақ құлаған кезде қаза тауыпты. Азаматтық мердігерлер НАТО-ның ауғандық қауіпсіздік күштеріне кеңес беру жəне оқыту жөніндегі миссиясында жұмыс істеп жүрген. Əскери шенеуніктің сөзіне қарағанда, ұшақтың апатқа ұшырауына қандай да бір жаулық əрекеттер жоқ сияқты.

БЎЎ-да Палестина туы алєаш рет тігілді Біріккен Ұлттар Ұйымының НьюЙорктегі штаб-пəтерінде Палестина автономиясының туы алғаш рет тігілді. Ту көтеру салтанатына қатысқан Палестина басшысы Махмұд Аббас бұл күнді «тарихи сəт» əрі «мақтаныш күні» деп атады. Осы жылдың 10 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы ұйымның штаб-пəтері аумағында бақылаушы мəртебесіне ие Палестинаның туын тігу туралы қарар қабылдаған еді. Қарарды БҰҰға мүше 119 мемлекет қолдап, 45 ел қарсы дауыс берген болатын. Сегіз мемлекет қалыс қалған-ды. Қарсы дауыс бергендердің ішінде АҚШ пен Израиль бар екенін айта кетейік. Ту тігу салтанатында сөйлеген сөзінде Палестина басшысы Махмұд Аббас Палестина мемлекеттілігі мəселесінің əлі күнге дейін шешілмегенін əділетсіздік деп атады. Сонымен қатар, ол енді автономия билігі өзін Израильмен жасалған, бірақ Тель-Авивтің өзі «үнемі бұзатын» келісімге тəуелді сезінбейтінін ескертті.

Мас болєандыќтан, елдеріне ќайтады Оңтүстік Кореяның Мунгенде өтетін IV Дүниежүзілік əскериспорттық ойындарына қатысу үшін барған Ресейдің 9 спортшысы ұшақ бортында тəртіп ережесін бұзғандарына байланысты елдеріне кері қайтатын болды. Кореялық «Ёнхап» агенттігінің хабарлауынша, полиция Инчхон əуежайында ресейлік спортшыларды қамауға алған. Осының алдында кореялық көші-қон қызметі спортшыларды Мəскеу – Сеул рейсі бойынша ұшып келе жатқанда, ұшақ бортында мас болып, тəртіпсіздік жасағандарына байланысты ұстаған екен. Қазіргі кезде осы тоғыз (бесеуі ер адам, төртеуі əйел) спортшыға Оңтүстік Кореяның авиациядағы қауіпсіздік туралы заңын бұзғанына қатысты айып тағылып отыр. Корея билігі спортшылардың ел аумағына кіруіне рұқсат еткен еді. Спортшылар бұл ұсынысты қабылдамаған. Осыдан кейін олардың жарыстарға қатысуына тыйым салынды. Дүниежүзілік бұл ойын 2-11 қазан аралығында өтеді. Оған əлемнің 110 елінен 9 мыңнан астам өкіл қатысады.

Жемќорлардыѕ атын атап бере алады «Петр Порошенко блогынан» Жоғарғы Радаға депутат болып сайланған Сергей Каплин Украина премьер-министрі Арсений Яценюк жəне оған жақын жүретін адамдардың сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар екендігін журналистермен кездесу кезінде айтқан.

Егер жаңа заңды парламент мақұлдайтын болса, онда осы заң аясында федералдық жерлерге қаржы көмегі көрсетілетін болады. Əрбір босқынға оны тіркеген

сəттен бастап мəселесін үкімет қа рап, шешім қабылданғанға дейін айына 670 еуро бөлінетін болады. Өткен қыркүйек айында

Германия үкіметі үстіміздегі жылдың қорытындысы бойынша мұнда босқын мəртебесін алуға келген 800 мың адам орналастырылатындығын мəлімдеген болатын.

Айқарма бетті дайындаған Сұңғат ƏЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Депутаттың сөзіне қарағанда, ол жемқорлар мен парақорлардың аты-жөнін атап берер еді. Бірақ, өз өмірінің қауіпсіздігіне алаңдайды. «Яценюктің жеке өзіне пара берген адамдардың кім екенін білемін, – деп атап өтіпті Каплин осы жөнінде. – Менің қауіпсіздігіме кепілдік берілген жағдайда, олардың аты-жөндерін атауға əзірмін». Сонымен бірге, депутат өзі бір нəрсеге ұшырай қалса, үкіметтегі сыбайлас жемқорлық туралы ақпараттар халықаралық ұйымдарға берілетінін де ескерткен. Оның пікірінше, сол ақпараттар қолы таза емес украиналық саясаткерлерді жауапкершілікке тартуға жеткілікті болады. Интернет материалдары негізінде əзірленді.


8

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● Тұлға Əлемге танымал фольклортанушы, Ұлттық ғылым академиясының академигі, Мемлекеттік сыйлық пен ТМД деңгейіндегі «Достастық жұлдызы» сыйлығының лауреаты Сейіт Асқарұлы Қасқабасовтың есімін отандық ғылым мен жоғары мектеп зор мақтанышпен айта алады. Мұның өзіндік себебі бар: біріншіден, ол кісі – «тамшы тас жарады» дегендей, институтты бітіргеннен бір бағытта – ғылым бағытында күн-түн демей қызмет етіп жүрген қағидатшыл, талапты, бастамашыл азамат; екіншіден, біздің қоғамда «алпысыншы жылғылар» («шестидесятники») деген толқын бар, Секең – соған ғылым арнасынан қосылған əлеуетті өкіл; үшіншіден, Міржақып «Қайда едің?» деп сұрақ қойғандай, жауапты шақта – тəуелсіздік үшін күрес тұсында жəне Елбасымыз айтатын сындарлы жылдарда атқарушы биліктің салт-сана, ғылым-білім қанатын қатайтып Өзбекəлі Жəнібеков, Мырзатай Жолдасбеков ағаларымен бірге Сейіт Қасқабасов та жүрді. Халқымыз «болар балаға» жөргегінен баға береді. Нағашы жұртының қуғын-сүргін көріп, Жетісудан Алтай өңіріне айдалуы, өз əкесінің

Абыралы көтерілісінен аман қалып, кейіннен Шығыстан Алматыға жауапты қызметке жіберілуі, Қазақ ұлттық полкіне қосылуы, полк таратылған соң Зайсанға колхоз бастығы қызметіне жіберілуі, соғыс басталғанда майданға шақырылып, фашизмге қарсы күресте Беларусь жерінде шейіт кетуі – əкеден бір жарым жаста қалған бала Сейіт бойында отаншылдықты, намысты, білімге құштарлықты, ортамен табиғи үйлесуді ерте оятқандай еді. «Бір аштықтың соңынан бір тоқтық бар, бір жамандықтың соңынан бір жақсылық бар» дейді ел нақылы. Нəресте күнінен ұлы даланың нəрін бойына жинап өскен жасөспірім саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарға «кешірім» жасалып, нағашыларына еріп Алматы маңына көшіп келгенде, қазақ астанасы қайта өрлеп, зиялылықтың бүршігі гүл жарып жатқан шақ болатын. Ел ордасындағы № 12 мектеп (ол кезде №18 мектеп) білімі, Абай атындағы ҚазПИ-дің ғылым, білік негіздері боламын деп тұрған баланы болдырды, толамын деп тұрған жігітті толдырды. Əрі қарай Қажым Жұмалиев пен Нина Смирнова мектебінен əлем фольклористика мектебіне дейінгі «құс жолы» басталды. Құс жолы – аспанда, адам жолы – жерде. Бірақ арман-қиялсыз жан фольклорға ене ала ма? Жердегі жол аспандағы жолдың көлеңкесі емес пе? Ендеше, осы жол жастарымызға тағылымды екенін қадап айтқымыз келеді. Сейіт Асқарұлы 1940 жылы Семей қаласында дүние есігін ашқан. Əкесі дербес атты əскери бөлімде борышын өтеп, Шығыс Қазақстан өңірінің Зайсан ауданында басшылық қызметке тағайындалған. Бұл Асекеңнің беделі мен ұйымдастырушылық қабілеті ерекше болғанын байқатады. Екінші дүниежүзілік соғыс халықпен бірге Қасқабасов отбасына да қайғы-қасірет əкелді. Асекең соғыстан оралмады. Секеңнің анасы Əужан əскерді азық-түлікпен қамтамасыз ететін Семей ет комбинаты үшін Қытай мен Моңғолиядан мал айдап əкелушілер қатарында аса ауыр міндетті атқарады. Бала Сейіт анасымен бірге 1947 жылға дейін осы ауыртпашылықты басынан өткеріп, еңбекпен жетілген азамат болды. Əрине, Алматыға дейінгі кеудесі көмбе Əбдікерім нағашы атасы мен Жарқынай нағашы əжесінің тəлім-тəрбиесі жəне Жаңасемейдегі №5 орта мектептің білімі оның өмірлік темірқазығы еді. Бұл табиғи үдеріс Семейде қалай жүрсе, 50-жылдары Қаскелең өңірінде солай жүрді. Секеңнің ұлтын бөліп-жармай тұтас сүйетін жүрегі осылай бекіп, қайраттана түсті. Білімнің тұнығынан су ішуді ойлаған Сейіт Асқарұлы 1959 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтының тарих-филология факультетіне оқуға түседі. «Талаптының таңы ерте атады» дегендей, 1964 жылы 5-курста жүргенде-ақ алғашқы ғылыми еңбегі жарияланады. Осы жылы ол Қ.И.Сəтбаев пен М.О.Əуезов негізін қалаған Академиядағы Əдебиет жəне өнер институтының аспирантурасына қабылданады. Жиырма төрттегі жігіт орыс тілінде 1968 жылы жарық көрген «Қазақ əдебиетінің тарихын» жазуға қатысады. Қатары түгіл, аға толқын «қазақ ғылыми ойын орысша жеткізе алатын азамат келді» деп қуанады. Батасын береді. 1969 жылы Секең тың тақырып – «Қазақ қиялғажайып ертегілері» мəселесі бойынша кандидаттық диссертация қорғайды. Ол кездегі дəстүрге сай жоғары бағаланған диссертация жариялануға ұсынылады. Соның сəті түсіп, ғылыми жұмыс 1972 жылы жеке кітап болып жарық көреді. Жас ғалымның жұлдызды биігі басталады: бұл еңбек КСРО Ғылым академиясының ең таңдаулы кітаптар қатарына енеді. Дей тұрғанмен, Сейіт Асқарұлының танымалдығы 1970-1979 жылдар аралығында Қазақ ССР Ғылым академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғалым-хатшысы жəне «Ғылым

Осындай іргелі еңбектің негізінде «Казахская несказочная проза» атты монографиясы үшін ғалым 1992 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Енді ғалымның қайраткерлік соқпағы салалана түсті. 1991-1992 жылдары Секең ҚР Президенті мен Министрлер кабинеті аппаратында мəдениет секторының меңгерушісі, Білім, жастар, туризм мен спорт бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. Бұл қызметте ел егемендігінің алғашқы құжаттарын, мемлекеттік рəміздерді таңдау, сараптау, ресімдеу жұмыстарына қатысты. Абайдың 150 жылдық, Сəкен, Мағжан, Бейімбеттің 100 жылдық мерейтойларын өткізу туралы қаулыларды дайындады, республикалық мерейтой комиссияларына мүше болды. Əріптестері жақсы біледі, С.А.Қасқабасов тың немесе бастама жұмыстан ешқашан қашпайды. Қайта шын беріліп істеп, содан лайықты нəтиже шығарады. 1992 жылы ұлт тарихында тұңғыш рет Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Министрлер Кабинеті жанынан Жоғары аттестациялық комиссия (ЖАК) жасақталып, соның төрағалығына Елбасы Сейіт Асқарұлын тағайындады. Алғашқы ЖАК, алғашқы төраға ғылым саласын аттестациялау, білікті кадрлар даярлау сынды жаңашыл жұмыстарды ғылыми ортаның тілегі мен қағидатына сай орындап шықты. Қазақстан ЖАК басшысы бастамасымен Халықаралық мемлекеттік органдарды аттестациялау ассоциациясы – МАГАТ құрылды. С.А.Қасқабасов – осы беделді ұйымның бірінші төрағасы. «ЖАК туралы Ереже», «Ғылыми дəрежелер мен ғылыми атақтар беру тəртібі туралы ережелер» сияқты алғашқы заңнамалық құжаттарды дайындауға өзі тікелей жетекшілік етті. Күлтегін ескерткішіндегі «күндіз отырма-

халықаралық қатынастар факультетінің негізін қалады. Сыртқы істер министрлігімен жəне Алматы мен Астанада орналасқан əлемдік ұйымдардың өкілдігімен тығыз жұмыс істеп, абырой биігінен көрінді. Халқымызда «Сабақты ине сəтімен» деген сөз бар. Оның үстіне сол жылдары Елбасы Алматының мəдениет жəне ғылым орталығы ретінде қалыптасып дами беретінін қадап айтқан-ды. Осы уақытта əдебиет ғылымның қара шаңырағы иесіз қалғандай күй кешкен. Мұның зардабын түсінген академиктер С.Қирабаев пен З.Ахметов Үкіметке жəне министрлікке жанайқайға толы арнайы хат жазады. Бұлай болмауы керегін жеткізіп, институт басшылығына осы ортадан шыққан білікті ғалым С.А.Қасқабасовты тағайындауды сұрайды. 2001 жылдың 26 қыркүйегінде С.А. Қасқабасов М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының директоры болып тағайындалды. Кешікпей Ұлттық ғылым академиясының академигі атанды. Ғалымның жетекшілігімен «Қазақ əдебиеті тарихының» 10 томдығы жəне «Қазақ өнерінің тарихы» 3 томдығы жарық көрді. Елбасының тікелей бастамасымен жəне қадағалауымен атқарылған қайталанбас ғасырлық жұмыс – «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша 100 томдық «Бабалар сөзі» шығып, оны халық биік рухпен қабылдаса, осы идеяны жүйелеп, орындаған да С.Қасқабасов екенін зиялы қауым жақсы біледі. Сондай-ақ, 5 томдық «Қазақ музыкасының антологиясы», 20 томдық «Əдеби жəдігерлер» оқырманға жол тартып, Əдебиет институтының əлеуеті мен əлемдік беделін көтерді. Үлкен ғалым жеке өнегесімен үлкен жолды бастайды. Ғылыми ұжымды жұмылдыру бір басқа да, соларға үлгі болып, күн-түн демей еңбек ету бір басқа. С.А. Қасқабасов фольклор, мифология,

тұжырымдамасының айқындылығымен əдебимəдени ортаның ықыласына бөленді. Сондықтан, кешікпей Қазақстан Ғылым академиясының ең жоғарғы марапаты – Ш.Уəлиханов сыйлығын иеленді. Кеңестік қайта құру мен жариялылық билікке жаңа ойлы азаматтарды тартуды күн тəртібіне шығарды. Өйткені, таптаурын оймен, іс-əрекетпен қоғам дамуына ерекше серпін беру мүмкін емес еді. Оның үстіне ұлттың оянуы, тəуелсіздік атмосферасын қалыптастыру – сол шақта Қазақстан

дым, түнде ұйықтамадым» дегендей, 1992 жылы ғалымның «Колыбель искусства» атты еңбегі жария ланып, өнердің қоғамдағы орны ғылым мен парасат тұрғысынан сараланды. Тəуелсіздік мəдениеті мен өнеріне бұл əліппедей ізашар болды. Сейіт Асқарұлы қай қызметте жүрсе де ғылымның бесігі мен өнердің əлдиін ұмытқан емес. 1994 жылы ол Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты директорының орынбасары қызметіне шақырылды. Бұл кезде аталған əдебиет зерттеу орталығын ұстаздардың ұстазы, академик Серік Қирабаев басқаратын. Арада көп уақыт өтпей институт басшылығы Секеңе жаңадан ашылған Қолжазба орталығын басқаруды жүктеді. Бұл да тың құрылым еді.

билігіндегі елшіл азаматтардың шынайы мүддесі болатын. Сейіт Қасқабасов 1988 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық комитетіне шақырылып, алғаш идеология бөлімінің кеңесшісі, одан кейін Саяси үдерістер социологиясы орталығының жетекшісі болды. Осы қызметінде ол Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мағжан Жұмабаев, Мəшһүр Жүсіп Көпейұлы шығармашылық мұрасын ақтап, жариялау мен зерттеу туралы құжаттар мен басқа материалдарды дайындау ісіне білек сыбана кірісті. Бұл көп жағдайда жауапты қызметкерден функцияға сай жұмысты емес, азаматтық пен біліктілікті талап ететін. Отаншыл ғалым мұнымен шектеліп қоймай, ХІХХХ ғасырдың бас кезіндегі ақын-жазушылардың шығармалары мен орасан көп фольклорлық мұраларды пайдалануға тыйым салған партиялық қаулылардың күшін жоюға бағытталған құжаттарды дайындады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесіне (бүгінгі Парламент) 1932 жылғы ашаршылық құрбандарын еске алу күнін белгілеп (жыл сайын 31 мамыр), оларға арналған монумент тұрғызуды ұсынды. Ғылыми ізденістерін бір сəтке де тоқтатпай, 1989 жылы М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінде «Жанры казахской народной (несказочной) прозы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Одақ ғалымдары жұмысқа жоғары баға берді. 1991 жылы ол Финляндия Халық шығармашылығын зерттеушілердің халықаралық қоғамына толық мүше болып қабылданады.

Ғалым 1995 жылы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. Бұл белеске зерттеуші құрқол келмеді: Абайдың 150 жылдық мерейтойы құрметіне «Абай жəне фольклор» атты еңбегін жариялады. Алматы мен облыс орталықтарында өткен ғылыми жиындарда дана ақынның шығармашылығына қатысты тың ойлар айтты. Ақын өлеңдері мен поэмаларын зерделеп оқудың, мəтін астарын түсінудің жолын нұсқады. Сондай-ақ, 1996 жылы халық поэзиясының алыбы Жамбылдың 150 жылдық мерейтойы аясында орыс тілінде ақынның бір томдық таңдамалы шығармаларын даярлап шығарды. Осы жылы ғалымға Жамбыл атындағы сыйлық берілді. Академик С.А.Қасқабасов – жаңа елорда құру туралы Елбасы бастамасын қолдаған жəне сол қолдауын іс жүзінде көрсеткен ғалым. Ол 1997 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің сол кездегі ректоры А.Құсайыновтың шақыртуымен келіп, осы жылдардағы Білім министрі Қ.Е.Көшербаевтың бастамасымен Үкімет қаулысы негізінде тұңғыш рет құрылған «Еуразия» ғылыми-зерттеу орталығының (ҒЗО) директоры болды. Орталық еуразиялық ықпалдастықтың тарихи негіздері мен қазақстандық нұсқасы туралы бірнеше ғылыми жинақ шығарып, жобаларды орындады. 2000 жылы университет басшылығы Сейіт Асқарұлына жаңадан ашылған шығыстану факультетінің деканы қызметін қоса жүктеді. «Аз уақытта, аз шығынмен» дегендей, ғалым бүгінгі

мəтінтану, этнография, өнер мəселелерін зерделеп, 2000 жылы «Золотая жила» (екі томдық), 2002 жылы «Жаназық», 2008 жылы «Елзерде», 2009 жылы «Ойөріс» атты кітаптарын оқырманға ұсынды. Академик Сейіт Асқарұлы еңбектері фольклор құбылыстарының қатпарына терең бойлаумен, тұжырымдарының жаңашылдығымен, ғылыми нысанасына кешенді қарауымен ерекшеленеді. Ғалым халық шығармашылығының ежелгі түп-тамырынан бүгінге дейінгі даму жолдарын, қазіргі жаһандану заманындағы жұмбақ иірімдерін классикалық фольклортану, əдебиеттану, өнертану қағидаттары аясында саралайды. 2003 жылы «Еуразия халықтарының эпосы» сериясымен Мəскеуден орыс тілінде «Қозы КөрпешБаян сұлу», «Қыз Жібек» жинақтарын жариялап, жаңа Ресейге тəуелсіздіктің құндылықтарын жеткізді. Осы жылы Махамбет атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Соңғы он жыл ішінде Түркияда – «Қыз Жібек» жырын, Оңтүстік Кореяда – қазақ ертегілерін, Қытай мен Ресейде – ұлт фольклоры ерекшеліктерін кітап, ғылыми мақала, баяндама пішімінде насихаттауы академиктің таңдаған саласына адалдығын, қағидатшылдығын көрсетеді. Қағидатшылдық дегеннен шығады, Сейіт Асқарұлының ҚР Премьер-Министрі жанындағы Жоғары ғылыми-техникалық кеңес мүшесі ретінде гуманитарлық ғылымның бүгінгі жағдайына жəне оны дамытуға байланысты сындарлы, байыпты ой-пікірі мен ұсынысы атқарушы биліктің де, ғалымдардың да көкейінен шыққанына талай куə болдық. Осы ретте академиктің кəсіби маман ретіндегі қағидаттарынан айқындық, нақтылық, елшілдік аңғарылатын. Елбасының өзі бастаған мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасына қатысты жиындарда, ЮНЕСКО-ИСЕСКО, ТҮРКСОЙ сынды халықаралық ұйымдардың басқосуларында академик С.А.Қасқабасов пікірі əлеуетімен ерекшеленгенін мақтанышпен айтамыз. Шəкірт тəрбиелеу – Сейіт Асқарұлының азаматтық-ғылыми ұстанымын айқындай түсетін қасиет. Оның жетекшілігімен фольклортану, мəтінтану, əдебиеттану, өнертану мəселелері бойынша 13 докторлық, 27 кандидаттық диссертация қорғалыпты. Бұл орайда ғалым сан қумай, сапаға мəн беретінін ғылыми орта жақсы біледі. 2012 жылы ғалым, қоғам қайраткері С.А.Қасқабасов Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне қайта шақырылды. «Астанаға Қасқабасовтай академик керек» деп, бізге ұсыныс айтқан зиялы қауым өкілдері, көрнекті ғалымдар аз болмады. Секең шақыртуымызды қабылдап, қазақ əдебиеті кафедрасының меңгерушісі болуға келісімін берді. Сөйтіп, бұрыннан бастаған елеулі жұмыстарын елордада жалғастырды. Сол жылы ғылым мен білім саласындағы ТМД мемлекетаралық «Достастық жұлдызы» сыйлығының иегері атанып, ол марапатын РФ Мемлекеттік Дума төрағасы С.Е.Нарышкиннің қолынан алды. ҚР Қорғаныс министрлігі басшылығымен бірлесіп 10 томдық «Ержүрек» жинағын, ЕҰУ ғалымдары əлеуетімен «Айтыстану» ғылыми жинағын даярлап бастырды. Кафедраға жаңашыл ғалымдарды топтастырып, бірнеше ғылыми жобаны жүзеге асырды. Ғалым биылғы мерейтойлық межесінде оқырманға 5 томдық таңдамалы жинағын ұсынды. Осының бəрі – талай жылғы жүйелі де табанды ғылыми-шығармашылық еңбектің арқасы. Əрбір университет ғалымдарымен мақтанады. Лайықты тұлғаны құрметтеу – бір ұжымның ғана емес, ұлттың парызы. Жүз томдықпен ұлтына олжа салған академикті қадірлей отырып, оның асыл қағидаты – мұра арқылы ұрпақтың рухани жəне ғылыми деңгейін көтеруді естен шығармауымыз қажет.

академиясының хабарлары. Тіл, əдебиет сериясы» журналының жауапты хатшысы болған шағында еселене түсті деп сеніммен айта аламыз. Өйткені, бұл жерге ұлттың игі жақсылары жəне таңдаулы ғылыми ой-пікірі шоғырланатын. Кеңес Одағының батыры, академик-фольклортанушы Мəлік Ғабдуллин осы кезде: Сұрасаң фамилиямды Қасқабасов, Берейін жазғаныңды тасқа басып, – деп бір ауыз эпиграмма шығарған ғой. Жыл өткен сайын Секең ғылымға тереңдей берді. 1979-1981 жылдары Əдебиет жəне өнер институтының аға ғылыми қызметкері ретінде ғылыми қауымға «Ертек пен эпостың сюжеттік типологиясы», «Қазақ ертегілерінің текстологиясы» т.б. зерттеулерін ұсынды. Қазақ аумағында қалмай, КСРО Ғылым академиясының М.Горький атындағы Əлем əдебиеті институтында (Мəскеу) аға ғылыми қызметкер міндетін атқарып, «Фольклор народов СССР и современность» жəне «Фольклорный театр народов СССР» (КСРО Мəдениет министрлігі Өнертану институты дайындап шығарған) атты монографиялық еңбектерге қазақ фольклорлық мұрасы туралы арнаулы тараулар жазады. Бұдан да кереметі: ғалым «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек» жырларын орыс тіліне тəржімелеп, осы бойынша жаңаша зерттеулер жүргізеді. Бұл шақты одаққа С.А.Қасқабасовтың танылуы деп те, ұлт фольклористикасының жаңа деңгейге көтерілуі деп те атауға негіз бар. Əрбір ғалымның көңіл тоғайтатын, тəубе дейтін биігі болады. Біздіңше, Сейіт Асқарұлы үшін ондай мезет 1984 жылы «Қазақтың халық прозасы» атты монографиясының жарық көруімен тұспа-тұс келді. Ғылымға келгелі негізінен орыс тілінде зерттеулер жазып жүрген Секең бұл еңбегін ана тілінде жариялады. Зерттеу ғылыми нысанасының айрықшалығымен,

ЌАСЌАБАСОВ ЌАЄИДАТЫ Ерлан СЫДЫҚОВ,

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры, академик.

Тарихшылардыѕ таєылымды тартуы Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

Тарихымызды түгендеу жолында Қазақстан тарихшыларының атқарып келе жатқан жұмысы ауқымды. Соның тағы бір дəлеліндей, Қазақ хандығының 550 жылдығына, Ата Заңымыздың, Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл толуына орай, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде «Конституциялық құрылымның мəселелері жəне Елбасының рөлі» атты Қазақстан тарихшыларының ІІІ конгресі болды. Оған Парламент Мəжілісінің депутаты К.Бұрханов, Қазақстан Республикасы Президент мұрағаты директорының орынбасары Қайрат Əлімғазинов, Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының директоры Хангелді Əбжанов, Мемлекет тарихы институтының директоры Аяған Бүркітбай, тағы басқа азаматтар, шетел ғалымдары қатысты. Конференцияға қатысушылар елорданың «Жастар» шағын ауданы қорымындағы Кенесары хан сарбаздарының жəне Алаш қайраткері Смағұл Сəдуақасұлының рухына қойылған ескерткіш басында болып, тағзым етті. Сонымен қатар, Еуразия өңірінің білгірі, аталмыш оқу орнының алдына орын тепкен Лев Гумилевтің ескерткішіне гүл шоқтарын қойды. Қазақстан тарихшыларының ІІІ конгресі «Н.Ə.Назарбаев жəне Қазақстанның конституциялық реформалары», «Ежелгі жəне орта ғасырдағы Қазақстан тарихы. Археология. Этнология», «Жаңа жəне қазіргі заман Қазақстан тарихы», «Тəуелсіз Қазақстан тарихы» атты төрт секция бойынша жұмыс істеді. Пленарлық мəжілістегі негізгі баяндаманы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры, академик Ерлан Сыдықов, Тарих жəне этнология институтының директоры Хангелді Əбжанов, Мемлекет тарихы институтының директоры Аяған Бүркітбай, Халықаралық Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырəлі, Білім жəне ғылым министрлігі Ғылым комитеті төрағасының орынбасары Амандық Төлешов, Əлкей Марғұлан атындағы Археология институтының директоры Бауыржан Байтанаев, белгілі академик Болат Көмеков, тағы басқалар жасады. Іс -ша р а б а р ыс ын д а т а р и х ғылымының белді өкілдері Уақап Шалекенов, Жəкен Таймағамбетов, Тілеген Садықов, Қойшығара Салғараұлына «Қазақ хандығына 550 жыл» медалі тапсырылды. Қазақ антропология ғылымының негізін қалаған академик Оразақ Исмағұловқа Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрметті профессоры атағы берілді. Мұнымен қатар, «Қазақстанның ең үздік жас тарихшысы» байқауының жеңімпаздары арнайы сертификаттар мен бағалы сыйлықтарға ие болды. Тағы бір елеулі іс «Қазақстан тарихшылары конгресінің кітапханасы» сериясымен жарық көрген Ə.Бөкейханның «Қазақтар», Қ.Кемеңгерұлының «Қазақ тарихынан», С.Сыздықовтың «Қарлық-Қарахан мемлекеті», «Қарқаралы-Қазылық», Қ.Салғараұлының «Жер жаһанда арғы атаның ізі бар» өзге де ұлт тарихынан мол мағлұмат беретіні іргелі еңбектердің тұсаукесер рəсімі өтті. Алқалы жиынның түйінді сөзін Қазақстан тарихшылары ұлттық конгресінің төрағасы Ерлан Сыдықов алып: «Əрине, жос пар да, жұмыс та көп. Бірақ соның бəрін кеңесіп атқаруымыз керек. Нұрсұлтан Назарбаевтың «ҰЛЫ ДАЛА ЕЛІ» идеясы мемле кеттілігіміздің ұлылығы мен көшпенділердің дамуын еске салып қоймайды, мемлекетімізді өзге елдерден ерекшелеп, халықаралық деңгейде бедел қалыптастырады», деп алдағы уақытта Елбасы идеясын қолдай отырып, «Ұлы Дала тарихы» оқулықтары мен монографиялары, ағылшын тіліндегі «Ұлы Дала» халықаралық журналын шығару, 2016 жылы «Ұлы Дала жəне Еуразия халқының тарихи тағдыры» атауымен халықаралық форум өткізу керектігін назарға салды. Ғылыми жобалар мен диссертациялық зерттеулер тақырыбын да көне сүрлеуден арылтып кешегі сақ жəне ғұн кезеңдеріне табанды түрде бет бұру, бұл еңбектер мемлекеттілігіміздің беделін бекемдей түсетінін жəне тарих ғылымының дамуына үлес қосатынын алға тарта келіп, Қазақстан тарихшылары ұлттық конгресінің жеке медалін шығару қажеттігін де атап өтті. Бұл жолғы конгресті ел көлеміндегі атаулы төрт мерекеге тарихшылардың тағылымды тартуы десек жөн секілді.


www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

Кəсіби шеберліктерін кґрсетті

Жуықта «KEGOC» акционерлік қоғамының командасы Беларусь Республикасының Брест қаласында өткен ТМД елдері электр энергетика салалары мамандарының кəсіби шеберлігін сынға салған ХІІ халықаралық жарыста өз шеберліктерін танытып, жарыс қорытындысында екінші орынға ие болды. Біздің ойымызша, мұндай оқиғалардың еліміз үшін маңызы өте елеулі. Өйткені, кəсіптің аты – кəсіп. Ол спорт емес, өнер байқауы емес. Кəсіп – адамның өмір бойы жейтін азығы. Өз кəсібінің шыңына шыққан майталман адамдар көбейген сайын еліміздің дамуы да қарқындай бермек. Сондықтан, осы кəсіби шеберліктің сала бойынша халықаралық байқауын ұйымдастыру ісінің басы-қасында болған «KEGOC» АҚ ұлттық компаниясының филиалдарымен жəне ЕБҰ-мен жұмыс жөніндегі басқарушы директоры Мұхтар БЕКЕНОВТІ əңгімеге тарттық.

– Мұхтар Оңғарбайұлы, еліміздің электрик мамандарының шеберлігін айқындаған жарыс туралы айта кетсеңіз. – Бұл жарыс бірінші рет өтіп отырған жоқ. Оны ұйымдастыру ісі 2004 жылдан бері қолға алынып, жылма-жыл өткізіліп келеді. Бұл халықаралық байқауға ТМД елдерінің электр саласындағы біз секілді ұлттық компанияларының өкілдері қатысады. Биылғы жылы ол Беларусь елінің Брест қаласында өтті. Жарысқа қатысушы бригадалар 110 кВт-тық жəне одан да жоғары электр желілерін жөндеу

мен қызмет көрсету жөніндегі шеберліктерін сынға салды. Нəтижесінде жарыс өтіп отырған ел – Беларусь Республикасының электриктер бригадасы бірінші орынды жеңіп алса, біздің жігіттер екінші орынға көтерілді. Жарысқа алты елдің командасы қатысқан болатын. Үшінші орынға Грузияның, төртінші орынға Ресейдің, бесінші орынға Қырғызстанның, алтыншы орынға Өзбекстанның өкілдері ие болды. Қысқасын айтқанда, жарысқа барлық қатысушылар үшін тиісті орындар белгіленді. – Демек, жарыста шеберлігі ең мықты деп Беларусь командасы танылған ғой. – Иə, солай болып шыққаны рас. Бірақ, біз өзіміздің ие болған екінші орнымызды бұдан кем бағаламаймыз. Мұның бірнеше себептері бар. Өйткені, осымен 12ші рет өтіп отырған халықаралық байқауда бірінші орын үнемі ол жарыс өткізілген елге беріліп келеді. Өйткені, кез келген команданың өз елінде, былайша айтқанда, өздерінің еңбек орындарында өткен жарысқа

тыңғылықты дайындалатыны түсінікті. Екіншіден, төрешілер алқасы да ондай командаға іштей болсын басымдық беруге ұмтылып отырады. Мұның өзі кешірімді жайт. Оның үстіне осы жолғы жарысқа қатысқан біздің команданың да, оларды бастап апарған менің өзім нің де мұндай халықаралық шеберлік байқауы жөнінде тəжірибеміз болған жоқ. Бəріміз де бірінші рет қатыстық. Бірінші рет қатысқандықтан аздап та болсын «əттеген-айлардың» кездесіп қалатындығы ақиқат қой. Біз өзіміздің мүлт кеткен жерімізді жа-

рыс барысында дереу түзете алдық. Бұған біздің жігіттеріміздің кəсіптік шеберлігі үлкен ықпал етті. Сөйтіп, нəтижесінде екінші орынға ие болып, мерейіміз үстем түсті. – Жарысқа апарған команданы қалай құрдыңыздар? Əр бөлімше немесе филиалдан таңдап алдыңыздар ма? – Жоқ, олай емес. Осындай халықаралық байқауға қатысардың алдында «KEGOC» құрамындағы филиалдардың дайындығы сынға салынып, олардың арасынан, яғни 9 команданың арасынан тиісті бригада іріктеліп алынады. Бұл жолғы іріктеуде «Ақмола жүйеаралық электр желісі» филиалының мерейі үстем болып, халықаралық жарысқа оның командасы апарылды. Команда құрамында Берік Адамов, Сергей Терентьев, Александр Лисицкий, Айдар Кодорменов, Николай Киселев, Берік Қалымов секілді азаматтар болды. Халықаралық жарыс барысында бұл жігіттер өздерінің тəжірибесі толысқан білікті маман екендіктерін айқын танытты.

Жалпы, жарыс алты кезеңнен тұрды. Əрбір кезең өзінше күрделі. Біздің команда осы сынақтардың бəрінен сүрінбей өтті. Соның ішінде командалардың тиісті ережелер, нұсқаулықтар жəне нормаларды білу деңгейлері сынға алынған бірінші кезеңде 200 балдық көрсеткіштің 198-ін жинап, өздерінің білім деңгейлері өте жоғары екендіктерін танытты. Практикалық жұмыстарды жүргізу кезеңдерінде де сыннан сүрінбеді. Əрбір кезеңде кем дегенде 188 балл алып отырдық. Осындай кезеңдер көрсеткіштерін жинақтай келгенде біздің команданың жан-жақты білікті екендіктері анықталды. – Жігіттерді жарысқа апарардың алдында белгілі бір жерде дайындықтан өткен болар? – Əрине, мұндай жарысқа кез келген команда дайындықсыз бармайды. Біздің команда Ақмола облысының Макин кентіндегі оқужаттығу полигонында дайындалды. Бұл полигон компаниямыздың бүкіл еліміз бойынша басты оқу орталығы болып табылады. Компаниямызда жылма-жыл 2 мыңға жуық адам білімдерін көтеріп отырады, солардың басым көпшілігі осы оқу орталығында өтеді. – Осындай халықаралық жарыстардың беретін пайдасы қандай ? – Біз осындай жарыстар арқылы өз кадрларымыздың біліктілігін сынға салып көреміз. Кемшілік тұстарымызды айқындаймыз. Сондай-ақ, басқа елдердің тəжірибелеріне іс-барысында үңілеміз. Олар пайдаланатын құрал-жабдық тар мен технологиялардың артықшылықтары болса оны байқап, өзімізге енгіземіз. Мəселен, осы жолы ресейлік команда пайдаланған биікке көтерілу басқыштарының артықшылықтарын аңғардық. Бұл жағдай «KEGOC» АҚ басшылығына мəлімделіп, енді оны өзімізге енгізу мəселесі талқыланды. – Енді өзіңіз туралы жəне атқарып отырған қызметіңіздің мəнісі туралы бір-екі ауыз сөз айта кетсеңіз. – 1981 жылы Алматы энергетика институтын бітіргеннен кейін еліміздің электр жүйесінде қызмет етіп келемін. 2004 жылдан бері ұлттық компанияда қызмет етемін. Компанияның əр өңірдегі үш филиалында директор қызметін атқардым. Соңғы уақыттарда осы қызметімде жүрмін. Бұл қызметтің мəнісі компанияның əр өңірде орналасқан тоғыз филиалының жəне еншілес кəсіпорындарының жұмыстарын қадағалап отырамын. Сондай-ақ, «KEGOC» АҚ басқармасындағы екі департаментке басшылық жасаймын. – Əңгімеңізге рахмет. Қызмет саласындағы халықаралық жарыста жеткен биіктеріңіз құтты, жұмыстарыңыз жемісті болсын. Əңгімелескен Сұңғат ƏЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Жаќсыныѕ їлгісі

Біздің қоғамда ұстаздың алдын көрмеген адам жоқ шығар. Бəріміз мектеп партасында отырып білім алдық. Ұстаздар күні мерекесін ұмытпайтынымыз да сондықтан. Ел сыйлаған ардақтылар аз ба, көп. Солардың бірі мыңдаған ұрпақты қанаттандырған ұстаз Қайшыбай Абілəкімұлы еді. Денешынықтыру сабағын өткізетін еді. Жоғары білімді маманның берген əрбір сабағынан мол тəлім-тəрбие алатынбыз. Ауылымызға Қайшыбай ағайымызбен бірге жаңаша үрдіс – қаланың өзгеше лебі, əдемі сəні келгендей əсерлендік. Сол кісіге қарап өзімізді түзетіп, сондай болсақ деп армандайтынды шығардық. Қайшыбай ағаймен бірге алыстағы ауылымызға спорт та, сурет те, əн-күй де бірге ілесіп келгендей болды. Мектебіміздің аты аудан төңірегінен асып, облыс, тіпті, республикаға тарала бастады. Жаңашыл, жарқын жүзді ұстазымыздың жүріс-тұрысы, елмен қарым-қатынасы, шəкірттеріне деген ықыласы бойымызға рух берді. Өзі солай болыңдар демесе де, əлгіндей қасиеттерімен еліктіре білді. Ағайымыз нағыз «сегіз қырлы, бір сырлы» дейтін жігіттің нақ өзі болды. Қыста Іле өзенінің бойынан мұз айдынын жасатып балаларға коньки тепкізіп, допты хоккей ойнататыны да есімізде. Кей жылдары аудандық жарыстар да өткізіп жүрді. Ал қол добынан біздің мектептің ойыншылары республикалық деңгейде жақсы нəтиже көрсетті. Өзі де волейбол мен қол добын керемет ойнайтын. Соның арқасында біз де бұл спорттың түрін бір кісідей меңгердік. Сол кезде спортпен достасқан қатарластарымыз бүгінде ауданымызда əр ауылдың жастарын спортқа баулып жүр. Табиғат Қайшыбай ағайдың бойына бар сұлулықты үйіп-төгіп бере салғандай еді. Өте сымбатты көрінетін. Бойының сұңғақтығы сондай, жанында тұрғандардың арасында бірден дараланып көзге түсетін. Жігіттің сұлтаны болатын. Шынын айтқанда, аққұбаша, қыр мұрынды, сұлу мұртты, жауырыны қақпақтай батыр тұлғалы азамат – менің де сүйікті ұстазым саналды. Амал не, осыдан 25 жыл бұрын, 1990 жылдың 10 ақпанында кенеттен жүрек талмасынан қайтыс болды. 1967 жылы Бақанас орта

мектебін бітіргенде ұстаздары оған «біздің Қайшыбай атақты суретші болады» деп үміт артқан екен. Аудандық оқу бөлімінің атынан суретшілер даярлайтын оқу орнына жолдама да берген. Бірақ, сол жылы отбасы жағдайына байланысты оқуға бара алмай əскерге аттанады. Əскерде де сол өнерімен көзге түсіп, жақсы қызмет етеді. Тіпті, спорттан чемпиондық атаққа жетіп, ауылға бірнеше рет демалысқа келіп кеткенін əскерде бірге болған досы Сайын əлі күнге жыр қылып айтып отырғанын талай естідім. Əскерден оралған соң Алматыдағы денешынықтыру институтынан бір-ақ шығып, студент атанады. Сөйтіп, өмірдің өзі көрсеткен даңғыл жолына түсіп кете барған. Бірақ, жүрегінің түкпірінде суретші болу ниеті қалып қойыпты. Қарындашты алып суретті салғанда жүзі жайнап, рахаттанып кететініне де куəміз. Өнерлі адам əрқашан да өнерлі болатынына көзім жетті. Мүмкін маған Қайшыбай ағайымның бойындағы сол қасиеттер əсер еткен шығар. Олай дейтінім, біздің мектепте арнайы білімі бар сурет пəнінің мұғалімі болған жоқ. Қайшыбай ағайымыздың қасында жүріп мереке кезінде мектепті безендіруге көп көмектесетінбіз. Екеуміз сурет салған кездерімізде əңгіме-дүкен құрып, көп сырласатынбыз. Əдебиетті де бір кісідей білетін. Тарихи шығармаларды айрықша жақсы көретін. Өмірлік сыңары Мəнзура апайымызбен жарасты ғұмыр кешті. Екеуін ауылдастары Қыз Жібек пен Төлеген дейтін еді. Жарасымды отбасы болды. Екеуі де мектепте ұстаздық етті. Мəнзура Байболатқызы жаратылыс тану пəнінен сабақ берді. Ұстаздық етіп жүріп екеуі үш ұл, бір қыз өсірді. Нұрша əжеміз бен Үміт апамыздың тəрбиесін көп көрген Мəнзура апайымыз бүгінде ақыл-парасаты тұла бойына жарасқан əже. Балаларын тəрбиелеп ұлын ұяға, қызын қияға қондырып, немерелерімен бірге Алматы қаласында тұрып жатыр. Міне, өнер десе өнері, білім десе, білім бар қос ұстаздың өмір жолы осындай. Жанұзақ КЕРІМБЕКҰЛЫ.

АСТАНА.

9

● Ынтымақтастық ырысы

Корпоративтік жауапкершіліктіѕ жїгі ауыр Қазақстан мұнай өнеркəсібі көшбасшыларының біріне айналған «Теңізшевройл» ЖШС үшін саланы дамытудың шешуші факторы өзара ынтымақтастық пен инвестиция болып саналады. Сала табысына қауіпсіздікті қамтамасыз етудің, қызметкерлердің денсаулығын қорғау мен қоршаған ортаны қорғау бағытындағы шараларды жақсартудың, кадрлардың біліктілігін дамытуды жетілдірудің жəне қазақстандық қамтуды нығайтудың ықпалы айтарлықтай. Осы бағыттағы жұмыстардың жемісі болар, кəсіпорынның Қазақстан экономикасына үлесі жылдан-жылға артып келеді. Кəсіпорын құрылғаннан бергі жиырма үш жылға жуық уақытта республика қазынасына құйылған тікелей қаржы төлемі тұтастай алғанда 109 миллиард АҚШ долларынан асты. Дəстүрлі қазақстандық халықаралық «Мұнай жəне газ» көрмесі қарсаңындағы «Теңізшевройлдың» Үкіметпен жəне жұртшылықпен байланыс жөніндегі бас менеджері Рзабек АРТЫҒАЛИЕВПЕН əңгіме кəсіпорынның корпоративтік жауапкершілігі төңірегінде өрбіді. – Рзабек Дəуітұлы, бірер күннен соң, Алматы қаласында дəстүрлі «KIOGE» көрмесі ашылады. Көрмеге қатысушы компаниялардың қай-қайсысы да белгілі дəрежеде корпоративтік жауапкершілігімен ерекшеленеді. Осы ретте, өзіңіз еңбек ететін компания үшін корпоративтік жауапкершіліктің салмағы қандай? – ТШО үшін корпоративтік жауапкершілік – бұл тек қоғам мен қызметкерлердің дамуына қосылған үлес емес, ол біздің өз арамыздағы жəне серіктестермен қарым-қатынасты анықтайтын этикалық құндылықтар мен қағидалар. Бұл – біздің қызметіміздің экологиялық көрсеткіштері жəне Қазақстан экономикасына қосып отырған қомақты үлесіміз. Ең бастысы, корпоративтік жауапкершілік – жалпы қызметіміздің жəне Қазақстан алдындағы міндеттемелеріміздің басты негізі болып табылады. Кəсіпорын құрылғаннан бергі жылдарда біз қазақстандық кəсіпорындардың алдыңғы қатарынан көрінуге бар күш-жігерімізді жұмсап, белгілі дəрежеде жетістікке жеткенімізді мақтан тұтамыз. Ең алдымен, кəсіпорынның корпоративтік жауапкершілікті барлық бағытта үздіксіз жетілдіріп келе жатқандығы – біз үшін зор жетістік. Мұнай жəне газ саласында əлемдегі ең қауіпсіз, тиімді жəне пайдалы кəсіпорын болуды көздеген біз əлемдік стандарттар деңгейіндегі басқару моделін ұстанып келеміз. Өндіріс тиімділігінің өзі өндірістік қызметтегі жоғары стандарттарға негізделген. Өндірісті жаңарту мен оңтайландыру, технологияларды жетілдіру жөніндегі ұстанымымыз осыған дəлел. 1993 жыл мен 2015 жылдың бірінші жартысы аралығында ТШО-ның Қазақстанға тікелей қаржы төлемі тұтастай алғанда 109 миллиард АҚШ долларын құрады. Бұған ТШО-ның жергілікті қызметкерлеріне төленген еңбекақы, қазақстандық тауар өндірушілер мен жабдықтаушылардың өнімдері мен қызметтеріне жұмсалған қаржы, мемлекеттік кəсіпорындарға берілген тарифтер мен төлемдер, қазақстандық серіктеске бөлінген тиісті дивидендтер, сонымен қатар, мемлекеттік бюджетке аударылған салық жəне роялти түріндегі төлемдер кіреді. – «Теңізшевройл» Қазақстанға шетел инвесторын тартудың тиімділігін алғашқылардың бірі болып дəлелдеген кəсіпорын. Ендеше, əңгімені Атырау облысындағы жауапты жəне жетекші инвестор саналатын кəсіпорынның жергілікті қауымдастыққа жəне жұртшылықпен байланысқа бөлетін инвестициялары төңірегінде өрбітсек. – Теңіздің ен байлығын ел қажетіне жарату – кəсіпорынның құрылған кездегі негізгі ұстанымдарының бірі де, бірегейі болатын. 1993 жылы кəсіпорын жергілікті қауымдастыққа жəне жұртшылыққа пайда тигізу мақсатында 50 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қаржыдан тұратын 5 жылдық «Атырау Бонус Қоры» бағдарламасын жүзеге асыруды қолға алды. Сол тұста компания қаражаты жұмсалатын əлеуметтік инфрақұрылым жобаларын таңдауда Атырау облысы əкімдігі басшылығымен тығыз қарым-қатынас орнату жөнінде шешім қабылданды. Сəтті аяқталған «Атырау Бонус Қоры» жергілікті қауымдастыққа пайдасын тигізетін осындай бағдарламаның қажеттігін жəне одан келер пайданың зор екендігін көрсетті. Сөйтіп, 1998 жылы «Атырау Бонус Қоры» бағдарламасының орнына ерікті «Игілік» бағдарламасы келді. Бағдарламаның бастапқыдағы бюджеті 4 миллион АҚШ доллар көлемінде болды. Жергілікті қауымдастықтың қажеттілігіне сай, ТШО инвестиция көлемін біртіндеп өсіре берді. 2013 жылдан бері «Игіліктің» жылдық қоры – 25 млн. АҚШ доллары. Жалпы, «Игілік» жəне «Атырау Бонус Қоры» бағдарламалары бойынша 1993-2012 жылдар аралығында жұмсалған қаржының жиынтық көлемі 200 миллион АҚШ долларынан асты. «Игілік» бағдарламасы жүзеге асырыла бастағаннан бергі кезеңде ТШО-ның қаржыландыруымен бірнеше жаңа мектеп, емхана жəне аурухана ғимараттары салынып, электр қуатын бөлу торабы, су тазарту құрылғылары мен желілері, газ магистральдары салынып, тартылды. 2014 жылы ТШО Құлсары қаласының сумен жабдықтау жүйесін толық аяқтап, Атырау қаласындағы екі мектеп пен Атырау облысындағы үш балабақша құрылысын жалғастырды. Жылыой ауданын көгалдандыру шараларын қолға алды, Құлсары қаласында екі саябақ ашты жəне Жаңа Қаратон мен Қосшағыл кенттерінде 2 мыңнан астам көшет отырғызды. Бұдан бөлек, 2014 жылы ауруларды диагностикалау жəне емдеуге арналған озық үлгідегі медициналық жабдықтарды сатып алуға, сондай-ақ, Атырау облысы кардиологиялық орталығының, облыстық балалар ауруханасы жанындағы сурдология орталығының жəне облыстағы жеті медициналық мекеме мамандарын оқыту үшін 4 млн. АҚШ

доллары көлемінде қаражат бөлді. Аталған қаражатқа Атырау облыстық кардиологиялық орталығына, Атырау облыстық балалар ауруханасына, сондай-ақ, Мақат, Индер, Махамбет, Жылыой, Құрманғазы, Исатай жəне Қызылқоға аудандарының орталық ауруханаларына заманауи жабдықтар сатып алынып, орнатылды. Соңғы үлгідегі медициналық жабдықтармен жұмыс істеу үшін 29 дəрігер арнайы оқудан өтті. Таяуда Қазақстан Конституциясының 20 жылдығы құрметіне Исатай ауданы, Аққыстау ауылына заманауи үлгідегі 400 орындық мəдениет үйі салынып, тұрғындар қажетіне пайдалануға берілді. – «Игіліктің» ел игілігіне арналған оңды істерін жұртшылық жақсы біледі. Ал корпоративтік жауапкершіліктің бір тармағына айналған əлеуметтік инвестициялар бағдарламасының көздегені не? Соны тарқатып айтсаңыз. – ТШО құрылымында бұл ең жас, əрі мақсатты əлеуметтік бағдарлама болып табылады. Бұл бұған дейін осы тектес жұмыс атқарылмады дегенді білдірмейді. Бұрын да осы бағытта жұмыс істелді. Бірақ, басқаша болатын. Бөлінген жылдық қор шамамен бір миллион доллар бір жолғы көмекке ғана аударылатын. Мəселен, ауруханаларға керекжараққа, əлеуметтік жағынан қорғалуы төмен топты қаржылай қолдауға, т.б. берілетін. Бұл да керек. Бірақ, мұндай көмектің тиімділігі шамалы. Осыны ескере келіп, біз бұл бағыттағы жұмыстың бағытын түбегейлі өзгертуді шештік. Сөйтіп, бұл қаржыны адамдарды дамытуға арнадық, яғни нақты адамға бағытталған көмектің нəтижелі де, ұзақ мерзімді болуын қаладық. Уақыт көрсеткендей, біз өз шешіміміздің дұрыстығына көз жеткіздік. Жылдық бюджеті 1 миллион АҚШ долларынан асатын əлеуметтік инвестициялар бағдарламасы – ТШО-ның аймақтың əлеуметтік саласын дамытуға арнаған тиімді бастама болды. ТШО-ның əлеуметтік инвестициялар бағдарламасына біріктірілген барлық жоба да жергілікті қауымдастықтың мүддесін көздейді. Бағдарлама жұртшылық үшін аса маңызды сала – денсаулық сақтау, білім беру, тіл үйрету, мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту, жергілікті кəсіпкерлікті дамыту, жас таланттардың көзін ашу, экология жəне қоршаған ортаны қорғау сияқты мəселелерді қамтиды. Бағдарламаны бастамас бұрын, ТШО компания қызметінің негізгі бағытымен үндесетін, тұрғындардың да, өз өндірісінің де қажетіне жарайтын нақты жобаларды жүзеге асырудың жолын табу мақсатында жергілікті халықтың қажеттіліктеріне зерттеу жүргізді. Аталған зерттеу нəтижелерін талдау барысында ТШО-ның əлеуметтік инвестициялар жөніндегі кеңесі кəсіпорынның өз өндірісі мен бизнесінің мақсаттарын жергілікті халықтың мəселелерін шешуге, олардың тұрмыс жағдайын жақсартуға ықпал ететін компанияның əлеуметтік-экономикалық көзқарасымен ұштасқан стратегиялық бағытты дайындады. Нəтижесінде жергілікті қауымдастықты қаржыландырудың бастапқы принциптері мен қызметтің негізгі бағыттары белгіленді. Қаржы бағдарлама баптарына сəйкес, кеңес шешімімен бөлінетін болды. Мұндай тəсіл əлеуметтік инвестицияның тиімділігін бизнес жобаларды дəрежелеу əдістемесі бойынша бағалаудың қажеттілігін туындатты. Аталған бағдарлама нəтижесінде ТШО көптеген үкіметтік емес ұйымдармен байланыс орнатты. Бүгінде жеңімпаз атанған бағдаламалардың барлығы да көңіл аударарлықтай жəне өзіндік ерекшеліктерге ие, сондай-ақ, жергілікті тұрғындардың денсаулығын жақсарту, білім беру саласын қолдау жəне қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ТШО-ның бүкіл стратегиялық мақсаттарына толықтай сай. Бағдарламалардың барлығы да Атырау облысы тұрғындарының мүдделеріне негізделген. Мəселен, 2009 жəне 2011 жылдары жүргізілген зерттеулерге сүйенсек, Атырау облысының Жылыой ауданы тұрғындары үшін басты мəселе – қоғамдық демалыс орындары сапасының төмендігі жəне көп пəтерлі

тұрғын үйлерді (КПТ) басқару жүйесінің болмауы болды.Осыған орай, 2014 жылы Орталық Азия Еуразия қоры екі жылдық «Өрлеу» жобасын жүзеге асыруды бастады. Жоба мақсаты – жергілікті халықты КПТ жəне қоғамдық демалыс орындары мəселелерін шешуге белсенді араластыруға ықпал ету, КПТ басқару жүйесін қалыптастыруға көмектесу болды. Осыған орай, Құлсары қаласына тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық саласындағы сарапшылар – ҚР Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық ұлттық палатасы мен Жергілікті өзін өзі басқаруды дамыту орталығы мамандары шақырылды. Жағдаймен танысқаннан кейін сарапшылар ауданның тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық мəселелерін шешу тұжырымдамасын ұсынды. Тұжырымдама жергілікті билік органдарының, коммуналдық кəсіпорындар қызметкерлерінің жəне тұрғындардың қатысуымен талқыланды. Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласын жақсарту бойынша тұрғындарға арналған грант жобалары конкурсы өтіп, 3 900 000 теңге құрайтын бес өтініш қаржыландырылды. Бір атап өтерлігі, грант қаражатына тек жөндеуқұрылыс материалдары ғана алынды, ал барлық жұмысты тұрғындар өздері жасады немесе өз қаражаттарына жұмысшылар жалдап жасатты. Тұрғындар үйдің дəліздерін, шатырларын, баспалдақтары мен терезелерін жөндеуден өткізіп, ауызбірліктері мен өз үйлерінің проблемаларын шеше алатындықтарын, өз тазалықтары мен жайлылықтары үшін жауапкершілікті сезіне алатындықтарын дəлелдеді. Жұртшылық үшін тиімділігін көрсеткен бағдарламаның бірі – жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу жөніндегі бірлескен бағдарлама болды. Жоба негізінде тиімділігі жоғары бірқатар шаралар жүзеге асты, облыс елді мекендерінің 225 дəрігері мен фельдшері артериалдық гипертония бойынша 36 клиникалық оқу модульден тұратын заманауи интерактивтік клиникалық оқудан, ал Атырау қаласының 108 медқызметкері қашықтықтан ұйымдастырылған оқу курстарынан өтті. Ассоциацияның отбасылық дəрігерлері, АҚШ-тан келген жəне ҚазҰМУ ұстаздары жергілікті дəрігерлерге практикалық көмек көрсету жəне науқастарды қабылдау үшін тұрақты түрде қанатқақты емханалар мен ауылдық амбулаторияларға барып, тəлімдік сабақ өткізді. Қан қысымы бар 187 пациент оқытылды, нəтижесінде олардың 153-нің қан қысымы қалпына келді, 87 науқас өмір салтын өзгертті, ал 25 жылдан астам шылым шегіп келе жатқан 8 науқас зиянды əдеттерінен бас тартты. Осындай нəтижелі жұмысты академик Зейнолла Қабдолов атындағы қормен бірлескен «Қазақша сайра!», Британдық кеңеспен бірлескен ағылшын тілін дамыту бағдарламасы, Қазақстандағы Халықаралық зерттеулер мен ғылыми жетістіктерді алмасу жөніндегі кеңестің (IREX) Атырау қаласы мен Жылыой ауданы тұрғындарының ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласындағы білімін көтеруге бағытталған жобалары, «Қазақстанның тəуелсіз ұрпағы» үкіметтік емес ұйымымен бірлескен əлеуметтік қамқорлыққа зəру жастарға көмекті көздейтін «Жаңа өмір» жобасы, iPad планшеттік компьютерлері үшін «Тiлдарын» əдістемесі бойынша дайындалған қазақ тілін үйретуге арналған бағдарлама, сайып келгенде ТШОның əлеуметтік инвестициялар жөніндегі кеңесінің сүзгісінен өткен кез келген жоба жұртшылық көңіліне жол тауып, көпшілікке тигізер пайдасымен ерекшеленуде. Мəселен, əлеуметтік тұрғыда қорғалуы төмен балаларды қолдауға арналған «Жаңа өмір» жобасы үкіметтік емес ұйымдар арасындағы əлеуметтік жобалар жəрмеңкесіне қатысып, 1-ші орынға ие болды. Əңгіме кəсіпорынның корпоративтік жауапкершілігі туралы болған жерде, мұндай инвестицияның негізі оның қаржылық мəнінде емес, тиімділігінде екендігін айтуға тиіспіз. Олай болса, «Теңізшевройлдың» əлеуметтік инвестициялар бағдарламасы адамдарға, олардың қажетіне бағытталуымен құнды. – Рзабек Дəуітұлы, компания қызметінің əралуан қырын қамтитын корпоративтік жауапкершіліктің бір саласы – жергілікті қауымдастық пен жұртшылыққа көмек екендігін баса айттыңыз. Осыдан-ақ, кəсіпорынның өзі орналасқан өңірдің əлеуметтік жағдайын жақсартуға деген ынтасын байқадық. – Иə, кəсіпорын өндірісінің игілігін ел қажетіне жаратудан асқан құндылық болмаса керек. 1993 жылдан бастап ТШО өз қызметкерлері мен жергілікті тұрғындардың игілігі үшін Атырау облысының əртүрлі əлеуметтік жобаларына 995 миллион АҚШ долларынан астам қаржы жұмсағандығы соның дəлелі. «Игілік» ерікті əлеуметтік инфрақұрылым бағдарламасының биылғы бюджеті де 25 миллион АҚШ долларын құрады. Аталмыш қаржының негізгі үлесі Атырау облысындағы балабақшалар, мектептер жəне басқа əлеуметтік нысандардың құрылысына жұмсалуда. 2015 жылы Атырау облысының денсаулық сақтау, білім жəне оқыту салаларының сапасын жақсартуға көмектесу үшін ТШО-ның əлеуметтік инвестициялар бағдарламасына 1 миллион АҚШ долларынан астам қаржы бөлінді. – Əңгімеңізге рахмет. Қазақстан экономикасының қарыштап дамуында өзіндік үлесі бар кəсіпорынның шығар тауы биік болсын. Əңгімелескен Светлана ҚАЙЫРҒАЛИЕВА.


10

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● 4 қазан – Мұғалім күні

ЎСТАЗ ЎЛАЄАТЫ – ЎЛТ МЎРАТЫ Їздіктер ўлыќталды

Мұғалімге артылған жүк мың батпан. Ол ұрпақ тағдырына бағыт-бағдар беруші. Жақсы мұғалім өмір бойы шəкіртінің көңілінде жүреді, мақтанышына айналады. Соның бір дəлелін төмендегі аңыздай ақиқаттан көруге болады.

Ұрпақ тағдырына атүсті қарамайтын ұлағатты ұстаздардың ерен еңбегі елімізде еленіп келеді. Соның дəлелі Білім жəне ғылым министрі Аслан Сəрінжіповтің мұғалімдер күніне орай ұйымдастырылған республикалық «Үздік педагог» байқауының жеңімпаздарына салтанатты түрде марапаттар тапсыруы дер едік.

Ўрпаќ таєдыры ўстаз ќолында

Рауан ҚАЙДАР,

«Егемен Қазақстан».

Шара барысында сөз алған министр: «Биыл «Үздік педагог» конкурсына 297 мың мектеп мұғалімі мен 45 мың колледж оқытушылары қатысқан еді. Үздік болу – тек жағымды ғана емес, сонымен қатар, үлкен жауапкершілік жүктейді. Сіздердің кəсібиліктеріңіз, шы дамдылықтарыңыз бен өз істеріңізге деген сүйіспеншіліктеріңіз басқаларға өнеге. Осында бүкіл саналы өмірін педагогикаға арнаған ардагерлер де отыр. Бар лықтарыңыз да

шəкірттеріңізге білім беріп, өз Отаны мен жерін сүюге үйреттіңіздер. Ертеңгі ел бола шағы ұрпақ қолында екенін түсіндіріп, жандарына се нім ұялат тыңыздар», деп елор даға жиналған білім ісінің саңлақтарын Мұғалімдер күнімен құттықтады. Басқосудың басты мақсаты озат ұстаздарды ұлықтау десек, байқау жеңімпаздары ақшалай сыйлық, «Үздік педагог» медалін алса, ардагер педагогтар «Білім

беру ісінің құрметті қызметкері», «Еңбек ардагері» деген атақтарға ие болды. «Білім беру ісінің құрметті қызметкері», «Ыбырай Алтынсарин» төсбелгісін өңіріне тағып мерейі өскендер де бар. Осы арада «Үздік педагог» конкурсы төрт жылдан бері өткізіліп келе жатқанын еске салсақ дейміз. Аталған конкурс педагог кəсібінің мəртебесін арттыру жəне жоғары жетістіктерге жеткен үздіктер үшін жыл сайын ұйымдастырылуда. Конкурс

үш кезеңнен, нақтылай түссек аудандық, қалалық, облыстық, республикалық деңгейде болады. Өткен төрт жыл ішінде 192 педагог жеңімпаздар қатарынан табылды. Оларға берілетін сыйақы 1000 АЕК көлемінде, яғни миллиондарды құрайды. Түйіп айтар болсақ, саналы ұрпақ қалыптасуы үшін сапалы білім болуы маңызды екені белгілі. Ендеше, мұғалім – мектептің жүрегі, оқушы – ұстаздың реңі десек жарасары анық.

Алєыс Қадірлі менің ұстазым, Өзіңді үлгі тұтамын. Жанымда менің тұр жалын, Өмірдің балғын бұтағы. Алдында жүрген халықтың, Өзің деп білем зиялы. Секілді маған жарық күн, Тірегі алтын ұяның. Ұстазға айтар мол алғыс, Шəкіртке əрбір жол ашқан. Дидары оның біз үшін, Мөп-мөлдір бұлтсыз көк аспан.

Ескендір Зұлқарнайын патшадан: «Осы сіз əкеңіз Филлип ағзамға қарағанда, ұстазыңыз Аристотельге көбірек ілтипат танытатын сияқтысыз. Соның сыры неде?», деп сұрапты. Сонда əлемді аузына қаратқан даңқты қолбасшы: «Əкем менің тəнімді тəрбиелеп, жерге түсірді, ал ұстазым жанымды тəрбиелеп, көкке көтерді емес пе», деген екен. Міне, осыдан ұстаз қай заманда да құрмет иесі екенін көру қиын болмаса керек. Мен де өмір бойы ұстаздық қызмет атқардым. Жүздеген емес, мыңдаған шəкірт тəрбиеледім. Олардың бəрін де өз кіндігімнен тараған ұл-қыздан кем көрмедім. Ұстаздың мақсаты пəнін оқытып қана қоймау керек, терең тəрбиені де үйретуі тиіс. Өзің үлгі көрсете алсаң, оқушылар алдыңды қиып өтпейді. Егер бойыңнан бір кемшілікті аңғартсаң, ұл мен қыздың саған деген ілтипаты өзгереді. «Мұғалім де осылай болады екен-ау!», деп көңіліне кірбің алады. Əр оқытушы осыны естен шығармағаны лəзім. Өзінің жайын емес, алдымен партада отырған оқушының кемел келешегін естен шығармаса, еткен еңбегі ақталады. Мен бұл арада өзімнің ұстаздық жолымдағы үлгімді кейінгіге айтып отырмын. Себебі, осы күндері білім сапасы туралы жиі əңгіме болады. Сол кезде бұл жай мұғалімге де қатысты екенін есіме алып, неге деген сұрақ көкейімнен кетпейтіні бар. Мектеп табалдырығын мұғалім болып аттаған жас маман ұстаз деген биік мəртебелі атқа жету үшін талпынса, білім сапасы төмендемейді. Мұның

арғы жағында жауапкершілік жатыр. Мəселе, сол жауапкершілікке атүсті қараудан туындайды. Мен əркез осыны ізбасарларыма ескертіп отырамын. Ұстаздың тағы бір қасиеті бар. Ол елдің ұл-қызын оқыта жүріп, өзі де ұрпақ өсіреді. Мысалы, мен ұстаздық қызметте жүріп, 6 ұл, 5 қыз өсірдім. Қазір олардың əрқайсысынан немере сүйіп отырмын, шөбере де көре бастадым. Осындай өнегелі жолымды кейінгі жасқа айтудан жалыққан емеспін. Əсіресе, жас мұғалімдерге тəжірибемді үйрету, сабақ берудің əдіс тəсілдерін жеткізу ісі мен үшін парыз. Осылай дей келіп, ұрпақ тағдыры мұғалім қолында деймін. Қадыр НҰРЫМОВ, Халық ағарту ісінің үздік қызметкері, Панфилов ауданының құрметті азаматы.

Алматы облысы.

Алдынан шыққан бар бала, Ұстаздай ұлы тұлғаның, Ұл менен қыздың анадай, Тілеуін тілеп тұрғаның. Фариза БАУЫРЖАНҚЫЗЫ. Суреттерді түсірген Орынбай БАЛМҰРАТ.

Бүгінгі жастар – ертеңгі күннің жарық сəулесі. Олардың келешегіне үлкен мəн беріп, білімі мен тəрбиесіне, талабы мен ақылына, мақсат-мұратына, имандылығы мен адамгершілігіне, бір сөзбен айтқанда, бойындағы ең асыл қасиеттеріне қызығушылық таныту, оларға бағыт-бағдар сілтеу, қолдан келсе көмекті аямау – ұстаздар қауымының ең басты мақсаты, əрі міндеті болып табылады.

Ќайырымы бар ќамќорлыќ Осы мақсат-міндеттерді іске асыру жолында республика бойынша ұйымдастырылған «Мектепке жол» акциясының пайдасы өте зор. Қайырымдылық акциясы аз қамтылған жəне көпбалалы отбасында тəрбиеленіп жатқан, сондай-ақ, жетім немесе ата-ана қамқорлығынан айырылған балаларға оқу жылына дайындық кезеңінде көмек көрсету, сонымен қатар, əртүрлі əлеуметтік себептермен балалардың мектепке бара алмай қалуының алдын алу мақсатында ұйымдастырылған. Республикамыздың түкпір-түкпірінде мектеп жасына жетіп тұрса да, əртүрлі себептерге байланысты мектеп табалдырығын аттай алмай отырған бүлдіршіндер қаншама. Оларға осындай көмек қолын созар ұйым құрылмаса, білім алу бақытының ешқашан бұйырмауы да мүмкін еді. №172 мектеп-гимназиясында атқарылып жатқан істер өте көп. Жастардың жалынына нұр құйған мектеп ұжымы игі бастамалар көтеруде. Тек мектеп ұжымы ғана емес, жүректеріне иман нұры ұялаған, өз еріктерімен кө мекке мұқтаж жандарға қол ұшын беруге əзір ата-аналар да бұл қайырымдылық шарасына бейжай

қарамады. Ізгілік пен мейірімділікті бойына сіңірген ата-аналар қауымының ізгі бастамасы көпке үлгі боларлық іс болды. №172 мектеп-гимназиясының əлеуметтік көмекке мұқтаж 6 оқушысына атааналар атынан 25000 теңгеге оқу құралдары, аяқ киімдер, мектеп формалары үлестірілді. Осындай игі бастаманың басында ұстаздармен қатар жүрген Б.Жақсылықов, І.Нұрғожаев, А.Байжүнісова, К.Молдажанова, Н.Салықжанова, А.Ашокова сынды ата-аналар қауымына мектеп ұжымының айтар алғысы шексіз. Сонымен қатар, əлеуметтік жағдайы төмен, аз қамтылған жасөспірімдер мен жетім балаларға жергілікті бюджет тарапынан келген көмекті айтпай кетуге болмас. Жергілікті бюджет 131 оқушыға 2 476 600 теңге көлемінде қаржылай көмек көрсетті. Жабырқай келіп, жадырай қайтқан отбасылар қайырымды азаматтардың жомарттықтары мен мейірімділігіне риза болып тарасты. Осының бəріне ұйытқы болған мұғалімдер екенін айта кетсек дейміз. Мөлдір ҚЫДЫРБАЙ, №172 мектеп-гимназиясы.

АЛМАТЫ.

Мəуелі мўєалімдер əулеті Мұғалім жайлы ұлы ғұлама, данышпан Əл-Фараби «ұстаз...жаратылысынан өзіне айтпағанның өзін жете түсінген, көреген, естіген жəне аңғарған нəрселердің бəрін жадында жақсы сақтайтын, ешнəрсені ұмытпайтын...алғыр да аңғарымпаз ақыл иесі.., мейлінше шешен, өнер-білімге құштар, аса қанағатшыл, жаны асқақ жəне ар-намысын ардақтайтын, жақындарына да, жат адамдарына да əділ.., жұрттың бəріне... жақсылық пен ізгілік көрсетіп... қорқыныш пен жасқану дегенді білмейтін батыл, ержүрек болуы керек», – деген екен. Осы ұлы баба сөзіне адалдық танытып келе жатқан мəуелі мұғалімдер əулеті туралы айтуды парыз санаймын. Ол Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Қошқарбаев ауылында тұратын, ұлағатты ұстаз Ерден Абаев əулеті еді. Сексеннің сеңгірінен асқан Ерден ақсақал өмірдің талай өткелін артқа тастаған жан. Балаң шағында өткен ғасырдың 30-жылдарындағы ойранның шет жағасын көріп қалса, одан кейінгі сұрапыл соғыстың қасіреті де өмір бойы есінде келеді. Ол педагогикалық оқу орнын аяқтағаннан кейін бүкіл саналы ғұмырын білім беру саласына арнап, қырық жылдан аса мыңдаған шəкірт тəрбиеледі. Жұбайы Күлпан екеуі бес ұл, екі қыз өсіріп, ондаған немере, шөбере сүйіп отыр. Еңбегі жанып «Қазақстан халық ағарту ісінің үздігі», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталды. Ұлы ақын Абайдың «адамның адамгершілігі жақсы ұстаздан» деген сөзін əркез есте ұстаған оның

ƏДІСКЕР

Өткенге көз жіберіп, мектептегі қызықты сəттерді еске алғанда ең алдымен ойымызға оралатын есім – ұстаз. Ұстаз – мектептің жүрегі. Данышпан да, дана да, көк əлемін шарлаған ғарышкер де ұстаз алдынан өтетіні ақиқат. Біздің мектебімізде де ұстаз есіміне лайықты ұлағатты жандар жетерлік.

кіндігінен тараған ұрпағы да əке жолын қуып келеді. Үлкен қызы Алма бар ғұмырын мұғалімдік қызметке арнап келеді. Екінші қызы Гүлбану да Целиноград ауданындағы Бірлік мектебінде үлгілі ұстаздар қатарынан табылуда. Ерболаты да ұзақ жылдар қарапайым мұғалімдіктен мектеп директоры болып ол жұмысты абыройлы атқарып, қазір Қарағанды облысы, Нұра ауданына қарасты Майорка ауылының əкімі ретінде жұртты жұмылдырып отыр. Келіні Гүлшат Мырзабекқызы да математика, информатика пəндерінен сабақ береді. Немересі Дана Астана гуманитарлық колледжін бітіріп, ол да осы салада өзін көрсетіп жүр. Түйіндей айтсақ, ұстаздар əулетінен 9 ұл-қыз əке жолын жалғап отыр. Олар мектеп табалдырығын үлкен үмітпен аттаған бүлдіршіндерге бүкпесіз білім беріп, өнеге үйретуде.

Жалғасын тапқан жақсы дəстүрдің бастау басында тұрған Ерден қария халқымыздың хас батыры Рақымжан Қошқарбаевтың атын жас ұрпаққа тыныту жолында да елеулі еңбекке ұйытқы болуда. Оның артында қалған мұрасын жинақтау ісіне де өз үлесін қосуда. Мұндай игілікті жұмыс ұрпақтар арасында сабақтастық тауып отырса, бабалар рухы жаңғырып, халқым деген қаһарман ұлдардың абыройы асып, ұлттық дүниелеріміз кейінгі жасқа өткен тарихынан мол мағлұмат береді. Қазыналы қарт осындай жақсы дəстүрдің алтын діңгегі бір əулеттің ұйытқысы бола алудың өзі бір ғанибет қой. Сəулеш РЫСБЕКОВА, Р.Қошқарбаев ауылындағы № 43 орта мектептің директоры.

Ақмола облысы, Целиноград ауданы.

Соның бірі – Бибінұр Ұзақбаева. Ол Құланды орта мектебіне 2008 жылы бастауыш сынып мұғалімі бо л ып қ ыз м е т к е о р н а л а с т ы. Мек тепке алғаш келген күннен бас тап, өзінің талапшыл ұстаз, жа ңалыққа жаны құмар жан екендігін байқатты. Аудандық «Үздік əдіскер – 2012» сайысына қатысып, жүлделі ІІІ орынға ие болды. Аудандық «Жас мамандар слеті» сайысынан І орын, облыстық сайыстан ІІІ орынға ие болып, «Шығармашыл ұстаз» номинациясымен марапатталды. Сондайақ, бірнеше мəрте аудандық, облыстық марапаттауларға ие болды. Осындай жетістіктерімен көзге түскен маманды мектеп əкімшілігі мектеп əдіскері қызметіне тағайындады. Əдіскер болу – жай ғана мамандық емес. Ол – адам бағдарын жасаушы, келешек ұрпақтың сəулетшісі. Бұл сөздің астарында əдіскер мамандығының үлкен жауапкершілік иесі екендігін айқындап тұр. Мектеп əдіскері болған күннен бастап, Бибінұр Ұзақбаева жас мамандарға өз білгенін үйретіп, олардың бала жүрегіне жол таба білді. Жа ңа технологиялардың қырсырын əріптестерімен бөлісіп, білгенін үйретуден жалыққан

емес. Оқушылардың білім, тəрбие бағытында өткізілетін барлық аудандық, облыстық шараларынан да тыс қалып көрген емес. Сондай үздіксіз еңбектің нəтижесінде мектеп оқушылары аудандық, облыстық пəндік олимпиадалар мен түрлі деңгейдегі шараларда жоғары нəтиже көрсетіп, мектеп мерейін асырып жүр. Бибінұрдың еңбегін мектеп əкімшілігі де, мектеп ұстаздары да жоғары бағалайды. Бибінұр мектепте ізденуден талмайтын, білікті əріптес, отбасында аяулы жар, шаңырағын шаттыққа толтырып отырған аяулы ана. Оның тағы бір ұйымдастырушылық қызметін де айта кетсем деймін. Мұғалім жаңалық иесі болуы тиіс. Ол жаңалықты мерзімді басылымдардан оқып отырасың. Бұл тұрғыдан келгенде Бибінұр мерзімдік басылымдарға жазылу жағына, əсіресе, ел газеті – «Егемен Қазақстанға» жазылу ісіне де үлгі болып келеді. Бұл оның жан-жақты екенін көрсетеді. Айжан НҰРЕКЕШОВА, Құланды орта мектебінің қазақ тілі мен əдебиеті пəні мұғалімі.

Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы.


www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

● Өнер

11

● Білім. Бағдарлама. Білік «Туған ай – тураған ет» деген, уақыттың жүйріктігіне жүгінген дана қазақ. Көзді ашып жұмғанша ұстаздар қауымы мен оқушылардың жазғы демалысы да тəмам болып, жаңа оқу жылы тарих табалдырығынан бері аттады. Осы орайда «Биылғы оқу жылына қандай дайындықпен келдіңіздер?», – деген сұраққа Қарағанды облыстық білім беру басқармасының басшысы Асхат Қанатұлы АЙМАҒАМБЕТОВТІҢ берген жауабы төмендегідей болды. Бұдан бөлек, білімнің өңірдегі бас маманы əңгіме барысында заманның талабына сай енгізілген жаңалықтарды, алда тұрған міндеттер мен шешімін күткен проблемаларды да тілге тиек етті.

Жанєа жаќын операныѕ жаѕєыруы Жақында «Астана Опера» мемлекеттік опера жəне балет театры өзінің кезекті маусымын премьерамен – ұлы ақынның 170 жылдық мерейтойы құрметіне «Абай» операсымен ашқан болатын. Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Спектакль ќойыларда Қазақтың бас ақынының опералық бейнесін сахналаған Джанкарло Дель Монако деген кім өзі? Ол туралы не білеміз? Неге таңдау оған түскен? Қазақтың төл дүниесіне қорықпастан тəуекелге барып жүрген бұл қандай мықты өзі? Италиялық режиссер Джанкарло Дель Монаконың кім екенін жақсы білуіміздің бір ғана себебі бар. Ол – «Астана Опера» театрында «Абай» операсын сахналаған шетелдік режиссер. Бір сөзбен айтқанда, ұлттық опералармен жұмыс жасаудағы тəжірибесі өте мол адам, сол себепті де оның италиялықтармен қатар немістерге, француздарға, орыстарға жасаған туындылары бүгінде жоғары бағаға ие. Маэстроға Метрополитен Опера театрында сахналаған қойылымдары үлкен атақ əкелді, солардың ішінде Пуччинидің «Батыстан келген қыз», Вердидің «Симон Бокканегра» жəне Вердиді зерттеумен айналысатын америкалық институттың марапатына лайықты деп танылған «Тағдырдың күші» қойылымдары бар. Расын айту керек, қазақты бұрын білмейтін, оған қоса Абайды оқымаған шетелдік режиссердің ақын туралы шынайы туынды жасауы екіталай еді. Алайда алғашқы премьера туралы ойларымен бөліскен театр мамандары мен қарапайым көрерменнің лебізінен кейін бұл райымыздан қайтуға тура келді. Керісінше, еңсесін тіктеген, озық елдердің өнер көшіне ілескен, жан дүниесі жаңғырып, ақын рухымен биіктеген спектакльмен танысуға мүмкіндік туғызған жайы бар. Операның отанынан келген режиссердің «Абай» операсын қолға алмас бұрын қазақ халқының тарихымен ұзақ танысуына тура келіпті. Өзінің берген бір шағын сұхбатында Джанкарло Дель Монако мырза Абайдың алып тұлғасын суреттегі бейнелерінен жаңаша бөлек сомдауды көздемейтінін атап өткен еді. «Негізгі мақсатым – сан қырлы тұлғаның мен тек адамзаттан аса туған асқақ үнін ғана жеткізгім келеді, – деген болатын режиссер. – Қазақ халқы үшін Абай өте маңызды. Ол қоғамдықсаяси жəне мəдени-ағарту ісінің жасампазы еді, оның мақсаты да осы. Ол қашанда болашақты ойлап, халықтың қамын жеп, сол халықпен бірге болды. Қарапайым жұрт үшін Абай ешнəрседен аянып қалған жоқ, олармен білімімен бөлісті, оның парсы, араб, орыс жəне басқа тілдерді меңгергені жəне əдебиеттерді түпнұсқада оқығаны белгілі. Сондай-ақ, мен оны мықты саяси кейіпкер ретінде көрсетемін. Ол тұтас бір мемлекеттің өкілі, олай болса, ол – саясаткер, дəлірек айтсақ, мəдени саясатпен айналысты. Осы тұрғыдан алғанда, композитор сөздің құдіретті күшіне ие ақынға қарағанда анау айтқандай қауіпті емес екенін айта кетейін. Абай – жаны жарқын адам, ол бүкіл қазақтың атынан өзінің мəдениетін жеткізуге ұмтылды». Италиялық шебер «Астана Опера» театрының архитектурасы мен əртістік құрамына өте жоғары баға бере келіп: – Бұл қойылым əлемдік сахналарға əбден лайық деп ойлаймын. Туынды көпшіліктің жүрегіне жол табады, оны енді гастрольге алып шығуға болады деген үміттемін, – деді. ...Ол – əлемге əйгілі тенор Марио Дель Монаконың ұлы. Биылғы жылдың сəуір айында Джанкарло

Дель Монаконы Франция Президенті Франсуа Олландтың өзі өнер саласындағы еңбегі үшін берілетін ең жоғарғы марапат – «Құрметті легион орденімен» марапаттаған болатын. Режиссер алғаш рет 1965 жылы Сиракуза қаласында «Самсон мен Далила» операсын сахналаған еді. 1986-1988 ж.ж. Мачерата (Италия) фестивалінде, 1992-1997 ж.ж. Бонн операсында бас жетекші, ал 1997-2001 ж.ж. Ниццадағы опера театрының (Франция) директоры қызметтерін атқарды. Басшылық етумен шектеліп қалмай жəне ол режиссер ретінде де айтарлықтай табыстарға қол жеткізді. Бүгінде Джанкарло Дель Монакоға қолқа салушылар өте көп, яғни əлемдік деңгейдегі театрлардың сұранысына ең көп ие режиссерлердің бірі болып табылады. Ол опера əлеміндегі ең маңызды дирижерлермен жəне сценографтармен жұмыс жасады. Оның опералық репертуарында 100-ден астам опера бар жəне бір айта кетерлігі, олардың барлығы түпнұсқадағы тілде қойылған. Джанкарло Дель Монако сондай-ақ «Viotti d'Oro» Алтын медалі, Алмания Федеративтік Республикасының президенті таққан «Алмания Федеративтік Республи касына атқарған еңбегі үшін» ордені сияқты бірталай марапаттарды иеленген. Оның жүлделер қор жынында «Италияға сіңірген еңбегі үшін» ордені, бразилиялық «Гуарани» операсын қойғаны үшін (1994) бразилиялық Оңтүстік Крест ордені, сонымен қатар, Өнер жəне əдебиет ордені (Франция) бар. Режиссер ретінде сіңірген еңбегі үшін «Premio Illica» жүлдесін (1998), Мадридтегі Корольдік театрда П. Масканьидің «Ауыл абыройы» жəне Р. Леонкаваллоның «Сайқымазақтар» операларын қойғаны үшін испандық «Premios Liricos Teatro Campoamor» (2008) сыйлығын алуы оның əлем алдындағы танымалдығын арттырды.

Спектакль басталарда – Адам тойға барарда үстіне ең əдемі киімін кимей ме? – дейді театрдың директоры Төлеубек Əлпиев. – Біз сол заманның тұрмыс-салтын, ұсақ-түйегіне дейін жеткізетін фольклорлық болмаса этнографиялық сипаттағы спектакль қоюды мақсат еткен жоқпыз, біз Абайдың шексіз де, сан қырлы əлемін көрсеткіміз келді, сол себепті декорациялар көбінесе шартты түрде пайдаланылды. – Костюмдер мен декорациялар «Астана Опера» театрында жəне Италияда жасалды. Осылайша, астаналық шеберлер 97 костюмді (87 костюм хор əншілеріне жəне 10 киім миманс əртістеріне арналған) тіксе, жалпы портьерлік матаға дейін негізгі материалдар табиғи жібектен таңдалды. Яғни, Италиядағыдай тек сапалы маталарды пайдалануға тырысып бақтық, – деген дизайнер Франка Скуарчапино «Абай» операсына дайындық жұмыстарын өзі Қазақстаннан сатып алған əдебиеттерді оқудан бастаған. Сондай-ақ, суретші кітапханалар мен мұражайларды аралап, тіпті керекті тарихи фотолардың көшірмесін жасап алған. Соның нəтижесінде ұлттық киімдермен жіті таныса келіп, қазақ мəдениетіне қапысыз қаныққан, əсіресе, аяқ киімдердің, бас киімдердің жəне əшекейлердің (олардың жалпы саны – 203) оюларына ерекше мəн берген. Франка Скуарчапиноның ассистенті Ирэн Монти көрнекті суретшінің қолтаңбасын əрбір костюмнен байқауға болатынын айтады, неге десеңіз, əрбір мата, ою мен əшекей асқан ерекшелікпен

іріктелген. Мысалы, ашық түстер тек салтанатты көріністерде пайдаланылса, ал қалған көріністердегі киімдердің реңі аса көп көзге ұрмайды жəне сол дəуірге сай болып келеді. Италиялық шеберлер əртістердің киімдерін өлшеу уақытында олардың өздерімен ой бөлісіп, артық-кем жерлерін келісіп, кеңесіп отырып əзірлеген. Қойылымның декорацияларын жасаушы – əлемдегі ең көрнекті сценографтардың бірі Эцио Фриджерио. Оның қолынан ең танымал еңбектер – В.А. Моцарттың «Фигароның тойы» (1973), «Дон Жуан» (1987) жəне «Барлық əйелдер солай істейді» (1998) спектакльдері шыққан. Эцио Фриджериомен бірге «Абай» операсын қоюға «Астана Опера» театрының декорациялық цехының мамандары жəне 25 италиялық шебер атсалысты. Олар алюминий, металл, ағаш, шыны пластигі, полистирол, полиуретан сияқты құрылыс материалдарынан жалпы салмағы 33 тоннаны құрайтын күрделі конструкциялар жасады. Мұндай ауқымды керемет декорацияларды қазақстандық көрермен алғаш рет тамашалады десек, артық айтпаймыз. Ал барлық бутафориялар, өлшемі əртүрлі шамдар, кітапқа арналған тіреуіштер жəне сиясауыт, глобус, қанжарлар, кітаптар, бүктеме қағаздар, құмандар жəне басқалары «Астана Опера» театрында əзірленді. Қоюшы суретшілермен көптен бері жұмыс істеп жүрген проекция жөніндегі дизайнер Серджио Металли, сандық технологиялардың арқасында спектакльдегі көптеген көріністер өте əсерлі шыққандығын тілге тиек етті. Мысалы, соңындағы үлкен киіз үй мен қыран құстың самғауын жеткізетін проекциялар ерекше əсер қалдырды.. – Бейнені жасау – өте нəзік те, күрделі жұмыс, – дейді шебер. – Кино да мұның барлығы экранда көрсетіледі, ал театрда жағдай мүлде басқаша, онда үлкен кеңістікті алып жатқан сахнамен жұмыс істеуге тура келеді. Менің мақсатым – көрермен өздерін кинозалда отырғандай сезінуі керек. Жарық жөніндегі италиялық суретші Виничо Кели операда жарық партитурасының маңызы басқалардан еш кем түспейтінін айтады. – Көрерменді ақынға тəн арманшыл сезімге бөлеп, ол өмір сүрген дəуірге жетелеп апару керек. Мұндай сəтте шеберлер өздерінің діттеген мұратына тек тамаша жарық құралдары арқылы ғана жете алатынын естен шығармау керек, – дейді В.Кели.

Спектакль жїріп жатќанда Костюмдерімен, декорациясымен көз тартатын спектакльдің сюжеті философ-ақын Абайдың өміріне, жəне де бақталастары сусынға у қосып беру арқылы қайғылы жағдайға душар еткен шəкірті Айдардың, қос ғашықтың жалындаған махаббаты жайында баяндайды. – Кез келген ұлттың өкілі бұл қойылымды оңай түсіне кетеді, өйткені, ондағы идея адамзат баласының бəріне бірдей ортақ, ал əсем де, сезімге толы музыкасы өте жұғымды, бойға тез тарайды, – дейді «Астана Опера» театрының бас дирижері Алан Бөрібаев. Бұл орайда премьераның ойдағыдай өтуіне кеңесші режиссер, профессор Есмұхан Обаевтың айтарлықтай еңбек сіңіргенін айта кеткен жөн. Социалистік реализмнің тұсында дүниеге келген «Абай» операсының ерекшелігі, мысалы, онда бай мен кедейдің əлеуметтік жағдайына, таптық көзқарасқа баса назар аударылғандықтан қоюшылар кедейлердің жұпыны келбетін бейнелеуде əсірелеуге көбірек бой ұрып кеткені байқалып тұратын. Ал бұл спектакльде ондай бөлініске жол берілмейді.

Саясаттың салқыны сахнаның сыртында қалады. Басты партияларды – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Сүндет Байғожин, Талғат Мұсабаев, Ажардың рөлін – Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Майра Мұхамедқызы мен Салтанат Ахметова, Айдарды Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жан Тəпин мен халықаралық байқаулардың лауреаты Мейір Байнешов сомдаса, Жиренше бейнесі Евгений Чайников пен Қазыбек Досмұхамбетовке тиді. Ұлттық классиканың інжу-маржаны саналатын үздік туындыны А. Жұбанов пен Л. Хамиди ұлы жазушы Мұхтар Əуезовтің либреттосына жазды десек, ондағы оқиға желісі өзгеріссіз, яғни Абайдың тұлғасы қойылымдағы идеяның өзегі болып қалады. Сонымен қатар, бұл адамның жақсы-жаман жақтарын сүзгіден өткізуімен, ескілік пен жаңаның арасындағы бітіспес күресті баяндауымен ойлантады, лүпілдеген қос жүректің – Айдар мен Ажардың романтикалық жəне трагедиялық махаббатын жырлайды. Елді есеңгіретіп тастаған ескіліктің сарқыншағына, керітартпа əрекетке Абай мен оның шəкірті Айдар қасқая қарсы тұрады. Осы сəттегі музыкалық өрілім өте тұшымды. Ол кейіпкерлердің сүйіспеншілігін де, сот көрінісіндегі үрейді де, той-думан кезіндегі шаттықты да, қазаның шерін де шексіз рəуіште жеткізеді, соңында үміт əуені естіледі жəне бұл Абайдың бейнесімен байланысты еді.

Спектакль аяќталєанда Спектакльдің қоюшы-дирижері Алан Бөрібаевтың есімін жұртқа жаңадан таныстырып жату артық, ол қазақ ұлттық музыка өнері тарихында аты аңызға айналған композитор Ахмет Жұбановтың шөбересі. Қойылым соңында дирижер: «Бұл – біз үшін жəне бізден кейінгі саналы ұрпақ үшін де қымбат қазына күйінде сақталып қала бермек, ендеше, атабабаларымыз жазып қалдырған мұндай нағыз жауһар туындыны қадірлей білу тек бүгінгі күнмен шектеліп қалмасы анық, ол сонымен қатар, кемел келешектің де басты парызына айналуы тиіс жəне мен мұның «Астана Опера» сияқты əлемдік үлгідегі өнер ордасында өте сəтті əрі биік деңгейде орындалғанына сенімдімін», – деп халықтық туындыға ерекше сүйіспеншілік білдірді. Дирижердің айтуынша, төл туынды қазақ мəдениетінің төрт бірдей кемеңгер тұлғасымен тығыз байланысты, олар: Абай рухы, либреттошы Мұхтар Əуезов жəне екі ұлы композитор – Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамиди есімдері еді. «Абай» операсының тарихы бізді сонау Екінші дүниежүзілік соғыстың азынаған алауына жетелеп барады. Өйткені, қан майданның қызған шағында, дəл 1944 жылы «Абайдың» Алматыда алғаш рет сахналанып жатуы қан майданның қаһарынан қаймықпаған қазақ өнерінің өжет те емендей асқақ рухының жарқын көрінісі болатын. Ал соған орай композиторлар да Мұхаң (Əуезов) либреттосына музыканы қысқа мерзімде əрі тез жазып бітірді. Мұнан кейін 1958 жылы ғана «Абай» операсына біршама өзгертулер енгізілгенін білеміз. Содан бергі уақытты есептесек, шыны керек, спектакль тұрмақ өмірдің өзінде қаншама өзгерістерге куə болудамыз. Ендеше, ескіру, ескіргенді жаңғыртып отыру – өмір заңдылығы. Уақыттың ағымына ілесу – парыз. Сол тұрғыдан келгенде, 2014 жылға дейін өзгеріске ұшарамаған операға А. Бөрібаевтың тың тыныс алып келуге тырысқанын айрықша айтып өтуге тиіспіз. Сондай-ақ, маэстроның идеясымен 2012 жылы Германиядағы Оңтүстік Тюрингия Мемлекеттік операсы сахнасында «Абай» операсының еуропалық таныстырылымы жүзеге асырылды. Бұл ретте дирижер шығарманың өз редакциясын жасап, авторлардың төлтума идеяларын қалпына келтіргенін, партитураны қателіктер мен түзетулерден тазартқанын, елордадағы «Абай» операсы оның орындаушылық редакциясында сахналанғанын айтты. ––––––––––––––––– Суреттерде: «Абай» операсынан көріністер.

Мазмўны жаѕарса – мектептіѕ баєы жанады

– Асхат Қанатұлы, жаңа оқу жылына дайындықтың деңгейі қандай болды, əсіресе, алыстағы аудан, шалғайдағы ауылдағы мектептердің жай-күйі туралы не айтуға болады? – Мемлекет басшысының Қазақстанның «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жаңа Экономикалық Саясатының бағдарламасы мен институттық бес реформаны жүзеге асыру бағытындағы «100 нақты қадам» Ұлт жоспары білім беру мазмұнын түбегейлі жаңартуды талап етеді. Яғни, жаңарған мазмұн еліміздің экономикалық, саяси жəне əлеуметтік-мəдени тұрғыда көркеюіне мықты тіреу болуы тиіс. Облыстық білім беру басқармасы жаңа оқу жылына жақсы дайындықпен келді деп сеніммен айта аламын. Қазіргі уақытта өңірде ауыл мектептерін оңтайландыру үдерісі жүріп жатыр. Қысқарған мектептің саны – төртеу. Бұған себеп оқушылар санының азаюы. Осыған байланысты сағат сандары қысқарып, мұғалімдердің оқу жүктемесі азаяды. Сағат аз болғандықтан 7-9 сағатпен жұмыс жасауға негізгі пəн мұғалімдері келісе бермейді. Соның салдарынан биыл Абай ауданындағы Шерубай, Ақтоғай ауданындағы Қарасу, Бұқар жырау ауданындағы Алғабас ауылдарындағы мектептер жабылды. Бұл елді мекендердің балаларына барлық жағдай жасалынып, интернаттарға орналастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Сонымен қатар, күнделікті тасымал мəселесі де қарастырылған. Ал Қарқаралы ауданындағы нормативке сай келмейтін төрт мектеп пен Бұқар жырау ауданындағы бір мектеп қайта ұйымдастырылды. Осакаров кентінде салынған жаңа мектеп облыстағы апатты жағдайда тұрған мектеп санының азаюына үлес қосты. Сондай-ақ, Ұлытау ауданындағы Бетбұлақ жəне Абай ауданындағы Құрма ауылдарында екі мектеп жаңадан салынып жатыр. Облыстағы білім беру саласына қатысы бар 15 нысанның құрылысы жүргізілді. Жыл бойында олардың сегізі пайдалануға берілді. – Облыста үш ауысымда оқытатын мектептер пайда болды деген ақпар қаншалықты шындыққа жанасады? – Былтыр өңірде алғаш рет үш ауысымда оқытатын мектептер проблемасы туындады. Қарағанды қаласындағы №101 жəне Сəтбаевтағы №16 мектептердегі бала санының артуына байланысты, бұл білім ұялары үш ауысымда оқыту тəсіліне амалсыз көшті. Бұл мəселе түйінін шешу үшін «Нұрлы Жол» инфрақұрылымдық даму бағдарламасы бойынша аталған қалаларда, сəйкесінше 1200 жəне 600 оқушыға арналған жаңа мектептер құрылысы басталды. – Оқушы балалардың жазғы демалысын өз деңгейінде ұйымдастыра білу – білім беру ұйымдарының алдында тұрған зор міндеттің бірі. Биыл балалар демалысын ұйымдастыру ісі қандай деңгейде өтті? – Биыл қарағандылық оқушылардың жазғы демалысы мен сауығуына бюджеттен 255 миллион теңге бөлінді. Жалпы, биылғы жазда қала сыртындағы жəне мектеп жанындағы лагерьлерде 150 мыңға тарта балалар мен жасөспірімдер демалды. Биыл мектеп жанындағы лагерьлердің саны 370-тен 410-ға дейін өсті. Сонымен қатар, өңірде қала сыртындағы 13 сауықтыру лагері жұмыс істейді. Олар жазда 20 мыңға жуық баланы қабылдады. Атап өтерлігі, қала сыртындағы лагерьлерде балалар үйлерінің барлық тəрбиеленушілері жазғы демалыстарын өткізді. – Балаларды оқулықтармен қамтамасыз ету, мектептердегі тамақтандыру мəселесі қаншалықты дəрежеде шешімін тапқан? – Жалпы, облыс бойынша 81 елді мекенде мектеп жоқ. Бұл жерлерде мектеп жасындағы 1300 бала тұрып жатыр. Дегенмен, мұндағы оқушыларға арнап, автокөлікпен тасымалдау ұйымдастырылған. Биыл бұл іске 60 автобус жұмылдырылады. Қазіргі таңда өңірдегі 89 білім беру ұйымында жалпы құны 1,3 млрд. теңге болатын жөндеу жұмыстары аяқталып қалды.

Сонымен қатар, жылу маусымына деген дайындық та жоспарлы түрде жүріп жатыр. Қазіргі уақытта 70 мың тоннаға жуық көмір тиісті жерлерге жеткізілді. Бұл – жалпы тұтыну қорының 81 пайызын құрайды. Білім беру ұйымдарының басым көпшілігі жылу маусымына толық дайын екендігі туралы акт алғанын да айта кету керек. Өртке қарсы қауіпсіздік шаралары да қатаң бақылауға алынған. Биыл қайта басып шығарылған жəне жаңа оқулықтар сатып алуға бюджеттен 596,8 млн. теңге бөлінген жəне ол сұранысты 100% қамтыды. Ағымдағы жылдың 7 тамызына дейін қажетті оқулықтар түгелдей аудандарға жеткізіліп, алдын ала оқушыларға таратылды. «Мектепке жол» акциясы аясында бүгінгі таңда тоғыз мыңға жуық бала киім-кешек, аяқ киім, мектепке арналған керек-жарақ түрінде материалдық көмек алды. Жаңа оқу жылынан бастап 449 мектептегі балалардың 95%-ын ыстық тамақпен қамтамасыз ету жоспарланған. Ал асханасы жоқ қалған 80 мектепте буфеттік тамақтану ұйымдастырылады. 16 мыңға жуық аз қамтылған отбасының балалары тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етіледі. Жаңа оқу жылына дайындықтың бір көрсеткіші кадрмен қамтамасыз ету мəселесі болса керек. Биыл педагогикалық кадрларға деген тапшылық 82 адамды құраған болатын. Қазіргі таңда бос орындардың бəрі тиісті мамандармен толықты. – Облыстың білім саласына соңғы уақыттары енгізілген соны жаңалықтар туралы айтып берсеңіз... – Елбасы өзінің «Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атты тұжырымдамалық бағдарламасында білім беру жүйесін жаңғырту жөніндегі қадамдарын нақты көрсетіп берген болатын. Осыған байланысты облыстың барлық білім беру ұйымдарының директорлары білім беру жүйесін жаңарту бойынша курстан өтеді. Педагог мамандар оқу-тəрбие үдерісін ұйымдастыруда кəсіби деңгейін жетілдіреді. Қазіргі таңда білім кеңістігіне «Робототехника негіздері» бөлімін енгізу өте маңызды жəне өзекті болып отыр. Робототехниканы білім кеңістігіне енгізу – оқушыларды техника саласындағы зерттеулерге, техникалық ақпарат жəне бастапқы инженерлік біліммен алмасуға бағыттайды. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін облыстың 18 өңірі робототехника сатып алды. Оның ішінде мамандандырылған мектеп-интернаттармен қатар, ауыл мектептері де бар. Өткен оқу жылында бес мамандандырылған мектеп-интернат оқу үрдісіне «Робототехника негіздерін» енгізіп өз нəтижесін көрсетсе, биыл барлық аудандар мен қалалар осы бастаманы жалғастырады. Жекеменшік құрылым басшыларымен кездесу өткізіліп, нəтижесінде Қарағанды қаласында 4, Ақтас кентінде 1 мектепке дейінгі жекеменшік білім беру ұйымдары ашылды. Оқу жылының соңына дейін Қарағанды қаласында жоғары типтегі 320 орындық жəне 2 жекеменшік шағын орталық ашу жоспарланып отыр. – Бүгінгі таңда облыстық білім беру басқармасының алдында қандай проблемалар мен міндеттер тұр? – Өңір басшысы Нұрмұхамбет Əбдібеков ауыл мектептерінің мəселелеріне, əсіресе, қайта ұйымдастыруға жəне қысқартуға ұшыраған білім ұяларының проблемаларына ерекше көңіл бөлу керектігін тапсырды. Ең бірінші кезекте ата-аналармен жұмыс жүргізіп, мұндай қадамға баруға мəжбүр болып отырғанымызды түсіндіру керек. Сонан соң, қайта ұйымдастырылған жəне қысқартылған мектептердің мұғалімдерін жұмысқа орналастыру ісі де басты назарда болады. Облысымыздың басшысы таяуда өткен тамыз мəслихатында əрбір білім ұйымына алдымыздағы 3 жылға арналған стратегиялық даму жоспарын əзірлеп, бекіту жөнінде бірқатар тапсырмалар берген болатын. Шын мəнінде, қазіргі заман жағдайында білім беру саласы жаңалықтардың соңында жүрмей, уақыт талабын алдын ала сезіп-біліп отыруы керек. Сондықтан да біз жұмыстың тəсілін ұдайы жетілдіріп, инновациялық технологияларды белсенді түрде енгізіп, бағдарламалар мазмұнын жаңалап отыруымыз керек. Мектептің мазмұны жаңарса – білім ұясының мəртебесі артып, бағы жанады деп есептеймін. Ал енді біздің алдымыздағы ең басты міндет – тек білімді оқушыны ғана емес, күні ертең өзінің өміріне ие бола алатын, білімі мен ілімін жетілдіруден жалықпайтын, тəрбиелі жəне жан-жақты ұрпақ тəрбиелеп шығару. – Жаңа оқу жылы құтты болсын! Əңгімеңізге рахмет. Əңгімелескен Қайрат ƏБІЛДИНОВ, «Егемен Қазақстан».

ҚАРАҒАНДЫ.


12

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

БЎЎ алаѕдарындаєы шаралар жалєасуда Нью-Йорк қаласында Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрі Сергей Лавровтың төрағалығымен өткен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің ашық дебаттарына қатысты. Əлемдік мінберден Қазақстанның халықаралық мəселелерге қатысты қағидатты ұстанымдары айқындалды.

Е.Ыдырысов атап өткендей, Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы жағдайлар оншақты жылдар бойы ғаламдық қауіпсіздікті тұрақсыздандырып келеді. Ол Израиль жəне Палестина басшыларын олардың халықтарының заңды алаңдаушылықтарына жауап беретін бейбіт келісімге қол жеткізу мақсатында жауапкершілік пен ерік танытуға шақырды. Е.Ыдырысов Президент Н.Ə. Назарбаевтың 28 қыркүйектегі БҰҰ Бас Ассамблеясы саяси дебаттарындағы айтқан сөздеріне сілтеме жасай отырып, «біз БҰҰ 70 жылдық тарихында революциялар мен соғыстардың лимитін тауыстық, енді біздің көрегендігіміз бейбітшілік пен қауіпсіздік ісіне жұмыс жасауы тиіс. «Араб көктемі» мемлекетаралық қарым-қатынастарды күрделендіріп, адамзат əлеуетінің дамуына тек теріс əсерін тигізіп, біздің қоғамды артқа шегіндіретініне көз жеткізді», – деп атап өтті. Қазақстан Республикасы

Сыртқы саясат ведомствосының басшысы Сириядағы гуманитарлық апат əлемнің ең күрделі дағдарыстарының біріне айналғанын жəне ол аймақтық мəселеден ұлғайып кеткенін көлденең тартты. Қазақстан БҰҰ, Араб мемлекеттерінің лигасы, АҚШ жəне Ресей секілді халықаралық қоғамдастық пен Сирия билігі, сондайақ, оппозицияның үнқатысу жəне татулық жолымен тез арада зорлық пен қантөгісті тоқтату арқылы аталған елдің, яғни Сирияның саяси болашағын айқындауға қосып отырған күш-жігерін қолдайтыны атап көрсетілді. «Біз Сирия билігі мен оппозицияның арасындағы келіссөздер осы қақтығысты реттеу жөніндегі Женева үдерісінің шеңберінде өз жалғасын табады деп сенеміз. Қазақстан Сирияның ішкі дағдарысы тек қана бейбіт жолмен шешілуі тиіс деген ұстанымға берік», − деді Е. Ыдырысов. Сонымен қатар, Қазақстан сыртқы саясат ведомствосының

басшысы Қазақстанның Азиядағы өзара іс-қимыл жəне сенім шаралары жөніндегі кеңес пен Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының съезі, негізгі мақсаты бейбітшілік пен тұрақтылыққа ықпал жасау үшін саяси үнқатысу мен өзара ықпалдасу алаңын қамтамасыз ету болып табылатын, үстіміздегі жылдың маусым айында өткізілген зорлық-зомбылық пен экстремизмге қарсы күрес жөніндегі өңірлік конференция секілді маңыз ды бастамалары туралы ақпараттандырды. Осы орайда, ол Қазақстан басшысының лаңкестікпен күресу мақсатында БҰҰ жанында Ғаламдық контр террористік желі құру туралы жаңа бастамасына назар аударды. Е.Ыдырысов Қазақстанның халықаралық лаңкестікпен күрес жəне Таяу Шығыста бейбітшілік орнатудағы ұжымдық күш-жігерге өз ұстанымын қуаттайтынын ғаламдық сындарға əрекет етуде өзінің нақты үлесін қосуға дайын екендігін жеткізді. БҰҰ алаңдарында Е.Ыдырысовтың, сондай-ақ, шетелдік əріптестерімен екіжақты кездесулері жалғасын тапты. Гвинея, Зимбабве, Катар, Колумбия, Марокко, БАƏ, Тринидад жə не Тобаго сыртқы саясат

ве домс тволары басшыларымен өткіз ген келіссөздерінде екіжақты ынтымақтастық мəселелері мен халықаралық саясаттың өзекті тақырыптары талқыға салынды. Келіссөздер аясында қазақстандық министр еліміздің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне 2017-2018 жылдары тұрақты емес мүшелікке кандидатурасы қолдауға ие болады дегенге сенім арта отырып, Қазақстанның ядролық қарусыздануға, тұрақты даму мақсаттарына жəне ОңтүстікОңтүстік ғаламдық бастамасын ілгерілетуге қосқан тарихи үлесі туралы айтып берді. Е.Ыдырысов екіжақты ынтымақтастықтың оң деңгейі, сонымен қоса, халықаралық күн тəртібінің бірқатар мəселелері бойынша ұқсас ұстанымдар əрі қарайғы тиімді ықпалдастықтың кепіліне айналатынына сенім артты. Сондай-ақ, АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Уэнди Шерманмен кездесу өткізіліп, Мемлекет басшылары Нұрсұлтан Назарбаев пен Барак Обаманың кездесуіндегі нəтижелерді, екіжақты стратегиялық қарымқатынасты дамытудың нақты қадамдары талқыланды. Сəулебек БІРЖАН.

«Əлемді ґзгертетін идеялар»

атты жобаныѕ алєашќы ќатысушылары сертификатќа ие болды Осы күндері Астанада Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бес институттық реформасын жүзеге асыруға арналған «100 нақты қадам» Ұлт жоспарын зерттеуге жəне жаһандық бастамалары мен тұжырымдамалық идеяларын оқып-үйренуге арналған «Əлемді өзгертетін идеялар» атты семинар-тренингтер өтуде. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Екі күндік семинар-тренингтер «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасы» мемлекеттік мекемесі ғимаратында ұйымдастырылған. Оған Қазақстанның барлық ЖОО-ларынан 2-4 курс студенттері, жалпы білім беретін мектептердің, колледж, лицейлердің дарынды оқушылары,

Президент жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрайымының орынбасарлары, Парламент Мəжілісінің депутаты Елена Тарасенко мен Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Лəззат Сүлеймен жұмыс сапарымен Маңғыстау облысында болды.

Əйелдер іскерлігін ілгерілету їшін Жұмыс сапары аясында Ұлттық комиссия мүшелері облыс əкімі жанындағы Əйелдер істері жəне отбасылықдемографиялық саясат жөніндегі комиссияның отырысына қатысып, онда облыстық комиссияның ағымдағы кезеңдегі қызметі туралы есебі тыңдалды жəне əйелдер көшбасшылығының мəселелері, «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы»заңды жүзеге асыру бойынша қабылданған шаралар барысы талқыланды. Сонымен бірге, Ұлттық комис сияның мүшелері Астана қаласындағы Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымы бағдарламалары офисінің басшысы, елші Наталия Заруднаяның қатысуымен өткен «Саясаттағы жəне жергілікті өзін-өзі басқару мəселелеріндегі кешенді гендерлік тəсілдің қағидалары» тақырыбында семинартренингке қатысты. Сол күні Е. Тарасенко мен Л.Сүлеймен Түпқараған ауданының Форт-Шевченко қаласында ауданның іскер əйелдерімен кездесті. Кездесу барысында əйелдер кəсіпкерлігін дамыту келешегі туралы пікір алмасты. «Егемен-ақпарат».

оқу озаттары, белсенділер қатысады. 2016 жылдың шілдесіне дейін жүргізілетін екі күндік осынау семинар-тренингтер барлығы 3 мыңдай адамды қамтиды деп болжанып отыр. Айта кететін жайт, «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасы» мемлекеттік мекемесі Президенттің жеке кітапханасы мен жеке мұрағатының жұмысын қамтамасыз ету, Қазақстанның қалыптасу жəне даму тарихын зерттеу, сондайақ, Елбасының идеялары мен бастамаларын ел ішінде, шетелдерде ғылыми-талдамалық жəне ақпараттық-имидждік ілгерілету мақсатында құрылған болатын. Аталған семинарлар – сол мақсатты жүзеге асырудың бір көрінісі. Семинар-тренингтер жоғары оқу орындарының студенттері үшін сейсенбі, сəрсенбі күндері, колледж жəне мектеп оқушылары үшін бейсенбі, жұма күндері ұйымдастырылуда. Кеше семинар-тренингтен өткен

ал ғаш қы 50 оқушыға сертификаттар мен естелік сыйлықтар тапсырылды. Оны оқушыларға Қазақстан Республикасының Президенті Кеңсесінің бастығы, «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасы» ММ директоры міндетін атқарушы Махмұт Қасымбеков тапсырды. Ол жеткіншектерді сертификаттар алуымен құттықтап, Елбасының бес институттық реформасының 100 нақты қадамының маңызы туралы қысқаша айтып, оны жүзеге асыруда осы жастардың белсенді қызметтер атқаратынына сенім білдірді. Астана қаласы мектептерінің 9-10 сыныптарынан келген оқушылар екі күн бойы елімізге белгілі ғалымдардың, ғылым докторлары, профессорлардың дəрістерін тыңдап, семинар-тренингтеріне қатысты. Сертификат тапсыру шарасына Астана қаласы білім басқармасының басшысы Эльмира Суханбердиева, БАҚ өкілдері қатысты.

Машина жасау саласына жаѕа баєдарлама ќажет Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде Мəжіліс депутаты, «Қазақстан машина жасаушылар одағы» ЗТБ басқарма төрағасы Мейрамбек Пішембаев баспасөз мəслихатын өткізді. Онда Астанада екі күн бойы өткен машина жасаушылар форумының қорытындылары туралы айтты. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Екі күнге жалғасқан форумның қазіргі күндегі өзектілігіне тоқталған басқарма төрағасы, бірінші күнгі секциялық отырыстардың нəтижесі жөнінде əңгімеледі. «Бəріңізге белгілі, форумның алғашқы күні мұнай-газ бен ауыл шаруашылығы жəне электротехникалық машина жасауды дамыту мəселелері ортаға шықты. Сондай-ақ, еліміз Еуразиялық экономикалық одақ пен таяуда ғана қосылған Дүниежүзілік сауда ұйымы аясындағы жаңа экономикалық жағдайда бірінші болып қандай жұмыстар атқарылуы керек екені де терең талқыланды. Себебі, осынау ірі нарық алаңдары біздің даму жолымызда тағы да жаңа мүмкіндіктер беретіні сөзсіз. Осы мəселені ел пайдасына шешу үшін форум қатысушылары қызу пікірталас жүргізе отырып, өз ойларын ортаға салды», деді М.Пішембаев. Дүниежүзілік сауда ұйымына толық еніп, əлемдік нарықта жұмыс істей бастаған кезде сала өнімінің көлемін арттыру мен оны экспортқа шығарудың жаңа мүмкіндіктері пайда болумен қатар, бəсеке лестік ортаның да талабы күшейе түсетініне назар аудартқан депутат, отандық машина жасаушылар осы сынға дайын болуы керек екенін айтты. Осыны ескеріп, таяу арада Қазақстанда машина жасау саласындағы өндiрiс технологияларын жаңғыртатын жеке бағдарлама іске қосылуы ықтимал екенін жеткізді. «Əлемдік экономикада орын алған түрлі қиындықтар бiздiң

саланы да айналып өтпей, өзінің кері əсерлерін тигізді. Егер, жылдың басында Мемлекет б ас ш ы с ы т а п с ы р ма с ы м е н Үкiмет өндiрiс саласына қолдау көрсетпегенде, отандық машина жасаушыларға өте қиын соғар едi. Өздеріңізге мəлім, машина жасау саласына тиісті көмек дер шағында көрсетілді. Бірінші кезекте, жеке тұлғаларға автонесие беру үшін банктерге 10 млрд. теңге бөлiндi. Сол арқылы автоөндiрушiлердiң өнiмдерiн сатып алуға мүмкiндiк туды. Бұл игі шара экономиканы айтарлықтай жандандырғаны мəлім», деді М.Пiшембаев. Төраға сөзіне илансақ, автоөнеркəсiп саласын қолдау мақсатымен бюджеттен тағы да 10 млрд. теңге бөлу көзделiп отыр екен. Осыны айтқан ол, ІІІ форумда алға шыққан ұсынысқа тоқталды. «Бүгiнгi Қазақстан машина жасаушыларының III форумында бiз саланы дамыту бойынша Үкiметке бірқатар ұсыныс жасадық. Соның бiрi, өндiрiс технологиясын ауыстыруға арналған жеке бiр бағдарлама қарастыруды ұсынып отырмыз. Жақында бұл мəселе кеңiнен қаралады. Бiз жаңғыртудан өтпеген зауыттардың барлығын толық жаңғыртудан өткiзiп, сұранысқа ие болатын жақсы өнiмдердi шығаруға мүмкiндiктер жасауымыз лəзім», деді спикер. Баспасөз мəслихатында саладағы білікті кадрлардың жетіспеушілігі де ең өзекті мəселенің бірі екені айтылды. «Елімізде машина жасау саласында бiлiктi кадрлардың жетiспейтінін мойындаймыз. Сондықтан, бүгінгі күнде дуалды бiлiм беру жүйесi бойынша осы мəселенi шешудi қолға мықтап алып жатырмыз. Бұл мақсатта жүйелі жұмыстар атқарылып

жатыр деуге болады. Дегенмен, əлi де жеткiлiксiз деңгейде екені өкінішті. Осыған орай, елдегi бiлiм беру орындары, университеттермен, колледждермен бiрлесiп дуалды жүйе бойынша кадр дайындау мəселесiн қолға алған жөн. Себебi, қазiр мамандар жетiспеушiлiгі күн санап ұлғайып келеді. Ал, бүгінде оқу орнын тəмамдап жатқан мамандардың басым бөлiгi қаржы, экономика саласының дипломдарын алып шығуда. Техникалық мамандар – инженерлер, констукторлар, технологтар аз. Ал бiзге керегi осы мамандықтар. Сондықтан, мектеп оқушыларына осы мамандықтарды таңдауға кеңес беру керек. Қазiр аталған салаға мемлекеттiк грант өзге салаға қарағанда, көп бөлiніп жүр» деді депутат. Расында, елді индустрияландыру бағдарламасы қолға алынған 5-6 жылдың бедерінде экономикамыз дамып, өндiрiстер мен зауыттар саны, сонымен қатар, сапасы да артып келеді. Ал оларда жұмыс iстейтiн білімді əрі білікті жастар тым тапшы. Сондықтан, əрбiр өңiрде осы бағыттағы жұмысты жандандырып, техника саласындағы ұлттық кадрларды дайындап, тəрбиелеп маман етiп шығару керектігін тəптіштеген төраға, осынау елдік істі ұлт болып қолға алған жөн екенін айтып, техникалық мамандар мəселесіне назар аударды. Форумның екінші күнгі пленарлық отырысына 20-дан астам елден 80-ге жуық делегат пен отандық жəне көрші елдердің ірі кəсіпорындарының мамандары қатысқанын айтқан М.Пішембаев, шараның жоғары деңгейде ұйымдастырылғанын жеткізді. Бұл жиында өндірістік қарым-қатынастарды дамыту мен машина жасау саласына инвестиция тарту амалдары сөз болғанына тоқталды. Сондай-ақ, салаға жаңа технологияларды енгізу мəселесі де талқыланғаны атап өтілді.

ЌАРСАЅДА (Соңы. Басы 1-бетте). Сондай-ақ той күндері қазақ күресінен «Еуразия барысы» халықаралық турнирі, ақындар айтысы дүркіреп өтпек. Республикадан, шетелден келетін қонақтарды қабылдайтын «Əулиеата» əуежайы терминалының құрылысы аяқталуға жақын. Айтпақшы, 8-9 қазан күндері «SCAT» əуе компаниясы Астана-Тараз жəне Алматы-Тараз қалалары арасында жолаушылар

ұшақтарын ұйымдастыруда. Бұл əуе компаниясының көліктері екі күн бойы таңертең Астана, Алматыдан ұшып шығып, кешке қайтадан кері қайтатын болады. – Хандықтың мерекесі аясында атқарылған барлық ісшаралардың маңызы да, мəні де тереңде. Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың салиқалы саяси шешiмi арқасында бүкiл ел болып атап өтiп жатқан мерейтой халықтың ұлттық-тарихи санасын тереңдетуге жəне қазақстандық

патриотизмдi күшейтуге кең жол ашады деп ойлаймын. Осыны жастардың ұққаны дұрыс. Ал, мерейтой қарсаңында өмірге келген жаңа нысандар халық игілігіне қызмет етері сөзсіз. Барша халықты мерекелік іс-шараларды тамашалуға шақырамыз, – деді Жамбыл облысы əкімінің орынбасары Ерқанат Манжуов брифингте. Облыс əкімінің орынбасары журналистердің қойған сұрақтарына жауап беріп, Қазақ хандығының 550 жылдық мерейтойы туралы кеңінен əңгімеледі. ТАРАЗ.

Пəрменді ќызмет кепілі Өткен жылдың 6 тамызында Елбасы Мемлекеттік қызмет істері жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігін құру туралы Жарлыққа қол қойғаны белгілі. Мұндай агенттіктің құрылуы тиімді кадрлық саясатты жүзеге асыру мен сыбайлас жемқорлықтың алдын алуда өкілеттіктерді кеңейту жəне мемлекеттік қызмет көрсетулердің сапасын барынша жақсарту еді. Осыған орай ел Президенті жəне халық жаңа құрылған органға үлкен үміт артты. Бұған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияның жəне кəсіби мемлекеттік аппаратты қалыптастыру бойынша 5 институттық реформаның ұзақ мерзімді жоспарын жүзеге асыруда агенттікке берілген рөлінің маңызы дəлел болып табылады. Аталған органның аймақтық бөлімшелерінің құрылуымен бос жұмыс орындары пайда болды. Сондықтан біз қызметкерлерді іріктеуге баса назар аудардық. Қызметке тек кəсіби біліктілігімен жəне мінсіз абыройымен танылған азаматтарды жұмысқа алу көзделді. Нəтижесінде департаментке сауатты, білікті мамандар іріктеліп алынды. Бұл орайда байқау комиссиясы жұмысының ашықтығы мен əділдігін қамтамасыз ету мақсатында барлық байқаулардың бақылаушылардың қатысуымен өткенін атап айтқанымыз жөн. Бақылаушылар құрамы облыстық мəслихат депутаттарынан жəне БАҚ өкілдерінен құралды. Үміткерлерді іріктеу үдерісі ашықтығының қамтамасыз етілуі жəне осының салдары болып табылатын халық сенімінің артуы – байқау комиссиясының отырыстарына бақылаушылар қатысуының нəтижесі дейміз. Осы тұста адамдардың сенімі биліктің негізгі өлшемі екендін атап өтуіміз қажет. Бұл біздің күнделікті жұмысымыздағы басты бағыт, сондықтан да кері байланыс ты қамтамасыз ету үшін, ұдайы азаматтардың жеке мəселелері бойынша қабылдаулар өткізіледі. Дүйсенбі, сейсенбі, сəрсенбі жəне бейсенбі – қабылдау күндері болып саналады. Жеке бизнесті қолсұғушылықтардан қорғау мақсатында кəсіпкерлер жəне ұжымдық өтініштермен келгендер күнде қабылданып, шағымдары қаралады. Сонымен қатар, біздің аймақ үшін ұжымдық өтініштерді қараудың жаңа бағыты қолданысқа енгізілді, өтінішпен жүгінгендер мен лауазымды тұлғалардың

қатысуымен жұмыс жиналыстары өткізіледі. Осылайша 2015 жылы азаматтардың өтініші бойынша үш отырыс өткізілді, соның ішінде Теміртау қаласында өткен көшпелі жиналыс та бар. Департамент қызметінің негізгі басымдықтарының бірі – сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу. Сондықтан халықтың сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылыққа қарсы мəдениетін қалыптастыру жəне құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған шараны жүзеге асыруымыз үлкен нəтиже. Жыл басынан үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен 30-дан астам іс-шара ұйымдастырылды. Мəселен, біздің департамент шілде айында «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы бірінші медиа-орталық» республикалық қоғамдық бірлестігімен бірге бірқатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды өткізді. Ерекше айтарым, адамдарды балалық шағынан бастап қазақстандық патриотизм жəне сыбайлас жемқорлықты қабылдамау рухында тəрбиелеу ісі аса маңызды.

Сондықтан да «Жастар қозғалысы – Қазақстан болашағы үшін» қоғамдық бірлестігімен бірге «Жемқорлыққа жол жоқ!» атты балалар суреттерінің байқауы жəне балалар ансамблінің қатысуымен сыбайлас жемқорлыққа қарсы флеш-моб өткізілді. Бірқатар қоғамдық ұйымдардың қолдауымен халықтың əртүрлі топтарына арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы тақырыпта 4 бейнеролик түсірілді. Бұл біздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес шараларымен азаматтық қоғамның барлық топтарын қамтуға тырысатындығымыздың айғағы. Осылайша, үкіметтік емес сектормен өзара қарым-қатынаста ауыз толтырып айтарлық жетістіктерге жеткеніміз сөзсіз. Əлбетте жасампаз, саналы кадрлық саясатты жүзеге асыруда облысымыздағы оң тəжірибені де естен шығармағанымыз дұрыс. Əңгіме жеті жыл бойы басқа да мемлекеттік органдармен бірлесіп жүзеге асырылып жатқан «Қарағанды жастар мемлекеттік қызмет мектебі» жобасы туралы болмақ. Бұл жоба тиімділігінің бірі – ЖОО мен қатар «Мемлекеттік қызмет мектебінде» оқыған түлектердің жұмысқа орналасу мүмкіндігінің жоғары екендігі. Аймақтық мемлекеттік қызметкерлердің оқу орталығында оқыған студенттер мемлекеттік мекемелерде тағылымдамадан өтеді. Ал мемлекеттік қызметтің қыр-сырымен таныс, тəжірибелік машықтарды меңгерген түлектер тестілеу жəне əңгімелесу кезеңдерінен сүрінбей өтеді. Бүгінде баршамызға Президентіміздің «100 нақты қадам» – Ұлт жоспарында ұсынылған ойлары мен бастамалары айналасында бірігуіміз қажет екенін баса айтқым келеді. «Қазақстан 2050» Стратегиясында белгіленген жаңа саяси бағытпен «Нұрлы Жол – болашаққа бастар жол» Жолдауынан туындайтын реформалар кешені еліміздің жарқын болашаққа жеткізеріне сеп болары сөзсіз. Ержан ЫБЫРАЙЫМОВ, Қарағанды облысы бойынша мемлекеттік қызмет істері жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы ісқимыл департаментінің басшысы.

● Мерейтой

Тўѕєыш ќазаќ антропологы Астанадағы Ұлттық музейде ғалым-антрополог Оразақ Смағұловтың мерейтойына арналған «Тұңғыш қазақ антропологы 85 жаста» атты тақырыптағы іс-шара өтті.

Берік САДЫР,

«Егемен Қазақстан».

Оразақ Смағұлов – қазақстандық тұңғыш антрополог, еліміздегі антропология мектебінің негізін қалаушы, тарих ғылымдарының докторы, профессор, академик, Болония (Италия) ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Ш. Уəлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты, «Қазақстанның ғылым мен техника саласына еңбегі сіңген қайраткері». Ш.Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институты жанынан ашылған этникалық антропология зертханасы мен Мемлекеттік орталық музейінің физикалық антропология зертханасының ұйымдастырушысы, отандық антрополог жəне физикалық антропология қазақ мектебін құрушы. Академик О. Смағұловтың

зерттеулерінің арқасында еліміздің антропологиялық мəліметтері алғаш рет қазақ халқының этникалық тарихы мен этногенезі бойынша тарихи дерек ретінде пайдаланылды. Ол ұйымдастырған 30дан астам экспедицияларда біздің республика мен іргелес орналасқан мемлекеттердің көне жəне қазіргі халқының антропологиялық материалдары бірегейлі жəне орасан зор көлемде жиналып, зерттелді. Ғалымның басшылығымен жəне оның тікелей қатысуымен ғылыми байланыстар мен шетелдік ғылыми орталықтармен (АҚШ, Италия, Германия, Франция, Испания, Венгрия, Моңғолия, Жапония жəне басқалары) ынтымақтастығы жемісті жүзеге асып, физикалық антропология саласындағы, этникалық тарих жəне қазақ халқының этногенезі туралы іргелі еңбектері жарияланды. Оның

жүргізген комплексті зерттеулері арқасында қазақ халқының антропологиялық құрамы, бастауы мен оның қалыптасу жолдары, жақын жəне алыс физикалық арғы атасымен 40 ғасырдан астам бойғы сабақтастығы, оның Орталық Азия халықтарымен физикалық қарымқатынасы жəне жалпы Еуразия түрлері мен нəсілдері арасындағы өзінің антропологиялық мəртебесі анықталды. Əсіресе, О. Смағұловтың Қазақстанның антропологиялық ғылымына қосқан елеулі тəжірибелік үлесі – тарихи-антропологиялық зерттеулер негізінде сүйек үлгілерін теңдестіруі жəне Абылай хан, Əйтеке би, Қобыланды батыр сияқты тарихи тұлғалардың қайта қалпына келтірілген нағыз сыртқы келбетін алуы болып табылады. Оразақ Смағұлұлы «Население Казахстана от эпохи бронзы до современности (палеоантропологическое исследование)», «Этническая геногеография Казахстана (серологическое исследование)», «Этническая антропология Казахстана (соматологическое исследование)», «Этническая одонтология Казахстана», «Абылай хан: тарихи антропологиялық зерттеу», «Алтай қазақтары», «Этническая антропология казахского народа», «Историческая антропология казахского народа», «Қазақ халқының антропологиялық тарихы» сияқты 300-ден аса ғылыми жұмыстың авторы. Оның ғылыми жетекшілігімен 4 ғылым докторы мен 3 ғылым кандидаты даярланды.


www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

 Үйренетін үрдіс

Баќытын еѕбектен тапќан кəсіпкер Қазіргі кезеңде «ЦинКаз» сауда белгісімен шығарылып жатқан өнімдерді қазақстандық тұтынушылардың пайдалануы күннен-күнге арта түсуде. «Цин-Каз» ЖШС ауылшаруашылық өнімдерін терең өңдеумен айналысатын ірі кəсіпорындардың бірі. Бұл көпұлтты кəсіпорын жоғары сапалы өнімі үшін наградалар мен дипломдар алып, мемлекет тарапынан қолдау көріп отыр. Сондай-ақ, қазақстандық тұтынушылардың зор сеніміне де кенелді. Мұның айғағы ретінде бір ғана мысалды келтіруге болады: кəсіпорын «Қазақстандағы жыл таңдауы» фестиваль-конкурсының жеңімпазы атағын талай мəрте иеленді, ал 2009 жылы осы конкурс аясында «№1 қызанақ өнімдерін шығарушы» атанды. Марат АҚҚҰЛ,

«Егемен Қазақстан».

Серіктестік 2014 жылы Алматы қаласында «Қазақстанның үздік тауары» шеңберінде өткізілген конкурстың «Үздік тағам тауарлары» аталымы бойынша 1-орынды жеңіп алды. Тағам өнімдерін сатумен айналысу халықаралық сауда-саттықтың ең басты құрамдасы деп толық айтуға болады. Кез келген ірі кəсіпорын сыртқы нарыққа шығуы үшін уақыттан озуға тырысуы қажет. Міне, сондықтан да, «Цин-Каз» ЖШС алғашқылардың бірі ретінде сапа саласындағы ISO 9000, НАССР халықаралық стандарттарын енгізді. Бүгінгі таңда Қазақстан нарығындағы үлесі 40 пайыздан асып жығылады. Ендігі алға қойған мақсат – шетелдерге де өз өнімін экспорттау, ол үшін мұнда барлық мүмкіндіктер жасалған. Осындай жетістіктердің бəрі компанияның негізін қалаған Чен Циган мырзаның орасан зор еңбегінің арқасында келді. Оның кəсіпорынды басқарудағы инновациялық көзқарасы, айрықша мəдениеті мен идеялары компанияны Қазақстандағы сала көшбасшыларының алдыңғы қатарына шығарды. «Цин-Каз» компаниясы тек қана қызанақ өнімдерін шығарып қана қоймай, əртүрлі көкөніс консервілерін де өндірумен шұғылданады. Тұтынушылардың сұранысына сай келетін тұздықтардың төрт түрін, көкөніс салаттарының бес түрін шығарады. Кəсіпорында өнімнің жаңа түрлерін жасауға стандарттар, техноло гиялық нұсқаулықтар мен

рецептуралар сияқты нормативтік құжаттар əзірлеу жөнінде үлкен істер жүзеге асырылуда. Таңдаулы рецептуралар негізінде пайдалы қасиеттері бар өнімнің жаңа түрлерін шығару жолға қойылды. Мысалы, «Аджика», «Кобра» тəрізді тұздықтардың жаңа түрлері дайындалды. Олар сатып алушылардың қызығушылығын туғызды. Қызанақтың, бұрыштың жəне басқа табиғи дəмдеуіштердің хош иісі сезілетін тамаша дəмі бар тұздықтар қазақстандық тұрғындардың ең жиі пайдаланатын өнімдер қатарына қосылды. Үй рецептуралары бойынша жасалған көкөніс салаттары мен маринадталған қиярлар да «ЦинКаз» өнімдері арасында өзінің лайықты орнын алды. Ал салаттар мен маринадтардың ерекшеліктері мынада – оның құрамында жас көкөністердің алуан түрі мен пайдалы витаминдер жəне кальций, темір, фосфор, натрий, калий секілді микроэлементтер, сондайақ, табиғи антиоксиданттар бар. «Цин-Каз» ЖШС Қазақстанда алғаш рет өзі дайындайтын кетчуптерді құю үшін ең жаңа заманауи полимерлік материалдарды қолдана отырып, инновациялық технология бойынша көпқабатты полимер құтысын шығара бастады. Мұндай ыдыста кетчуптің түсі бұзылмайды, сақтау мерзімі ұзарады, өйткені, полимер құтының құрамындағы бір қабаты күн сəулесін өткізбейтін ерекше полимер қабаттан тұрады. Осындай жоғары жетістік компанияның басшысы Чен Циган мырзаның үлкен күш-жігері нə ти жесінде іске асты. Оның кəсіпорынды шеберлікпен һəм

іскерлікпен басқаруы «Цин-Каз» ЖШС-ін Орталық Азиядағы томат өнімдерін жəне консервіленген көкөністерді шығару саласындағы жетекші компаниялардың сапына қосты. Чен мырза көпұлтты корпорацияларды басқаратын іскерлер арасында ең танымал тұлға. Өнімнің жаңа түрлерін дайындауға, озық үлгідегі жабдықтарды алуға, сəнді дизайнды қаптамалар шығаруға қомақты қаржы инвестиция салуды дəстүрге айналдырған. Ол əркезде заман талабына сай жаңа өнімдер өндіріп, тұтынушыларға дер кезінде жеткізу жолында тынбай еңбек етуде. Бүгінде «Цин-Каз» өнімдері əрбір отбасыда кеңінен пайдаланылады. Ком па ния шығаратын қызанақ пастасы, кетчуптері, түрлі тұз дықтары мен салаттары ас мəзірін əзірлеу үрдісін жеңілдетіп, дастарқаныңыздың көркіне айналады. «Цин-Каз» өнімдерін шын көңілмен, жылы ықыласпен туғантуыстарыңызға, жақындарыңызға сыйласаңыз өкінбейсіз. Серіктестік басшысы Чен Циган əлеуметтік жағдайға басым көңіл бөлуді, тұтынушылардың өнімге деген талаптарын орындауды күн тəртібінен түсірмейді. Халыққа жоғары сапалы, барынша таза, мейлінше пайдалы өнім шығару – бұлжымас міндет. Сонымен бірге, өндірісті жұмыс күшімен жəне материалдық қорлармен қамтамасыз етуге көп күш жұмсайды. Өйткені, бұлар өндірістің толассыз жұмыс істеп, сапалы өнім шығаруына мол үлес қосады. Шаруа қожалықтарымен тығыз байланыста болып, маусымдық жұ мыстарына да белсене қатысады. Фермерлерге техникалық немесе материалдық жағынан ұдайы қолдау көрсетеді. Қамқорлық көрсетуге қашан да құшағын ашатын кəсіпкердің жомарттығы кімге болса да өнеге. Өйткені, ол бақытын еңбектен тапқан терең білімді əрі жоғары білікті іскер азамат. «Цин-Каз» басшылығы мен ұжымының алдына қойған мақсатына бірлесіп жетуге деген зор ынтасы, осы бағытта атқарып жатқан игі істері кəсіпорынның ішкі жəне сыртқы нарықтарда бəсекелестікке қабілетті болуына, өндіріс пен шығарылатын өнімнің сапасын одан əрі арттыруға, биік жетістіктерге жетуіне көп көмегін тигізеді. Түйіндеп айтқанда, іскер жанның əр күні қызу еңбекке толы. АЛМАТЫ.

ТҮЗЕТУ «Асар-Береке» ҚҚ «Егемен Қазақстан» газетінің 2014 жылғы 7 тамыздағы № 152 санының 9-бетінде орналастырылған Қор есебінің соңғы абзацы қате жариялануына байланысты мынадай мəтінде түзетіліп оқылуын сұрайды: «2013 жылғы Қордың активтері, меншікті капиталы жəне міндеттемелері 63 737 636,53 (алпыс үш миллион жеті жүз отыз жеті мың алты жүз отыз алты) теңге 53 тиынға тең».

ХАБАРЛАМА «Самұрық-Энерго» акционерлік қоғамы «Тегіс Мұнай» ЖШС-нің (бұдан əрі – ТМ немесе Актив) 100% қатысу үлесін, соның ішінде «Маңғышлақ Мұнай» ЖШС-нің (бұдан əрі - ММ) 100% қатысу үлесін сату бойынша мына талаптар негізінде сауда-саттық өткізетіні туралы хабарлайды: сауда-саттық өткізу тəсілі: екі сатылы ашық конкурс; конкурс өткізу тəртібі: 1) бірінші кезең – конкурсқа қатысуға өткізілетін конкурстың мəні бойынша алдын ала берілетін ұсынысы бар өтінімдерді беру жəне қарастыру. Бірінші кезеңнің нəтижесінде тұлғаларға екі сатылы ашық конкурстың екінші кезеңіне қатысуға рұқсат беру немесе бас тарту туралы шешім қабылданады жəне конкурстық ұсынымдардың мазмұны мен бағалау критерийлері бекітіледі; 2) екінші кезең – конкурстық ұсынымдар беру жəне қарау, оның негізінде екі сатылы ашық конкурстың жеңімпазы анықталады. бастапқы баға: 14 907 643 600 теңге; кепілді жарна: 2 236 146 540 теңге (бастапқы бағаның кемінде 15%-ы); сауда-саттыққа қатысуға өтінім берген жəне оны қабылдаған орын: Қазақстан Республикасы, Астана қ., Қабанбай батыр д-лы, 15А; сауда-саттық өткізілетін орын: Қазақстан Республикасы, Астана қ., Қабанбай батыр д-лы, 15А; сауда-саттыққа қатысуға өтінім қабылданған күн жəне өтінім қабылдаудың аяқталатын уақыты: 27.10.2015 ж. сағат 14.00-де; екі сатылы ашық конкурстың қорытындысы шығарылатын күні мен уақыты: бірінші сатыны өткізу қорытындылары бойынша анықталады. Ең төменгі талаптар: А) алдын ала ұсыныстарды бағалау критерийлері: 1. ММ-нің жер қойнауын пайдалану туралы келісімшарты жəне жер қойнауын пайдалану туралы заңнама аясындағы міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз ету; 2. ТМ мен ММ-нің қызмет бейінінің сақталуын қамтамасыз ету; 3. кредиторлық берешекті белгіленген мерзімде өтеу; Б) конкурсқа қатысушыларға қойылатын талаптар: 1. қатысушы тиісті түрде тіркелген заңды тұлға, консорциум немесе жеке тұлға болуы мүмкін. 2. мына деректемелер бойынша кепілді жарнаны (ақша аударымы немесе банктік кепілдік түрінде) ұсыну: БСН 070 540 008 194; СТН: 620 300 292 280; ЖСК: KZ216010131000078623; БСК HSBKKZKX, Кбе 17; «Қазақстан Халық банкі» АҚ №139900 АО АОФ. 3. «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қоры» акционерлік қоғамының жəне дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) елу жəне одан астам пайызы меншік немесе сенімгерлікпен басқару құқығымен «Самұрық-Қазына» ҰƏҚ» АҚ-қа тікелей немесе жанама тиесілі ұйымдардың активтері мен объектілерін сатып алудың бірыңғай қағидаларының (бұдан əрі – Қағида) 1-қосымшасын сəйкес нысан бойынша конкурсқа қатысуға өтініш беру. Аталған Қағида мына сайтта орналастырылған: www.skc.kz. 4. алдын ала ұсыныстарды бағалау критерийлерінің талаптарын орындау жөніндегі іс-шараларға қатысты ұсыныстар беру; 5. активті бастапқы бағадан кем емес бағамен сатып алуға дайын екендігі туралы міндеттеме хат ұсыну; 6. басқару тəжірибесінің болуына қатысты мəліметтер, сондай-ақ Қағиданың 148-бабына сəйкес өзге де құжаттарды тапсыру. Активке қатысты құжаттамамен танысу тəртібі: Активке қатысты құжаттама виртуалды ақпараттық бөлмеде (data room) орналастырылған. Құжаттардың электронды базасына рұқсат алу үшін сауда-саттықты ұйымдастырушымен құпиялылық туралы келісім жасау, виртуалды ақпарат бөлмесіне кіру үшін логин жəне пароль алу қажет. конкурсқа қатысу үшін өтінім беру тəртібі: конкурсқа қатысу туралы конвертке салынған өтінімдерді əлеуетті сатып алушылар мына мекенжайға тапсырады (жолдайды): «Самұрық-Энерго» АҚ, Астана қ., Қабанбай батыр д-лы, 15А, 509-кабинет («Q» Бизнес орталығы). Конкурсқа қатысуға өтінімді қолма-қол тапсырған жағдайда уəкілетті өкілдің тиісті сенімхаты болуы міндетті. Конкурстық ұсыныстарды бағалау критерийі екінші саты барысында анықталып, екі сатылы ашық конкурсқа қатысушыларға жіберіледі. Шартқа қол қою мерзімі: Қағидаға сəйкес, конкурс өткізу қорытындылары бойынша анықталады.

«Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы» РМК бұрынғы Семей сынақ полигонының проблемаларын шынайы сипаттауға жəне ең үздік жарияланымға арналған жыл сайынғы конкурс өткізу туралы хабарлайды: «Республикалық жəне облыстық БАҚ басылымдарындағы үздік жарияланым үшін» – үздік тақырыпқа, көркем мақалаға, очерк/сұхбатқа; «Электронды БАҚ-тағы үздік жарияланым үшін» – тақырып бойынша мəселелерді талқылайтын үздік телевизиялық (радио) бағдарламаға (тақырыптық, деректі, талдамалық бағдарламалар, сюжет/репортаж). Конкурс туралы ережемен кəсіпорынның мына сайтында танысуға болады: www.nnc.kz Өтінімдер 2015 жылғы қарашаның 1-інен 25-іне дейін мына мекенжай бойынша қабылданады: 071100, Шығыс Қазақстан облысы, Курчатов қаласы, Красноармейская көшесі, 2, 54 Б ғимараты, телефон: 8 (72251) 2 33 33, факс: 8 (72251) 2 38 58, E-mail: nnc@nnc.kz

НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, САУДА-САТТЫҚ! Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті республикалық меншік объектілерін сату бойынша сауда-саттық өткізу туралы хабарлайды Жекешелендіру объектілерін сату Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 тамыздағы № 920 қаулысымен бекітілген Жекешелендіру объектілерін сату қағидасына (бұдан əрі – қағида) сəйкес жүзеге асырылады. Коммерциялық тендер 2015 жылғы 6 қарашада Астана қаласының уақыты бойынша 10.00 сағатта www.gosreestr.kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің веб-порталында (бұдан əрі – тізілім) өткізіледі. Коммерциялық тендерге мына объекті қойылады: 1. Ұйым атауы: «Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті» АҚ. Ұйымның орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Манас к-сі, 34-үй. Қызмет түрі: жоғары жəне орта кəсіптік білімі бар ғылыми-педагогикалық, медициналық жəне фармацевтік қызметкерлерді, сондайақ денсаулық сақтау ұйымдарының басқа да қызметкерлерін, оның ішінде қазақстандық жəне шетелдік ұйымдарды, жетекші шетел мамандарын тартумен қайта даярлау жəне біліктілігін арттыру; жоғары медициналық білім берудің кəсіптік оқу бағдарламаларын (интернатурада даярлау), жоғары оқу орнынан кейінгі медициналық жəне фармацевтік білім берудің кəсіптік оқу бағдарламаларын (ғылыми, педагогикалық жəне медициналық кадрларды магистратурада, резидентурада, докторантурада (PhD) даярлау) іске асыру. Сатылатын акциялардың мемлекеттік пакетінің мөлшері, жарғылық капиталдан % жəне акциялар саны: 100 %, 1 965 872 жай акция. Бастапқы баға: 1 620 000 000 теңге. 3 (үш) жыл мерзімге бөліп-бөліп төлеуге болады. Бұл ретте сату бағасынан кемінде 15 % (он бес пайыз) мөлшеріндегі бастапқы жарна сатып алу-сату шартына қол қойған күннен бастап күнтізбелік 30 (отыз) күн ішінде енгізілуі тиіс. Қалған сома Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ресми қаржыландыру мөлшерін негізге ала отырып пайыздарды есептеумен тоқсан сайын бірдей үлестермен енгізіледі. Кепілді жарна: 59 460 000 теңге. Тендер шарты: 1) негізгі қызмет бейінін, оның ішінде қосымша кəсіби жəне жоғары оқу орнынан кейінгі медициналық жəне фармацевтикалық білім беру саласында негізгі қызмет бейінін 5 (бес) жыл бойы сақтау; 2) 5 (бес) жыл ішінде акцияларға жəне жылжымайтын мүлік объектілеріне қатысты мəмілелерді (қайта сату, кепілге қою, басқаруға беру жəне т.б.) тек мемлекеттік мүлік жөніндегі уəкілетті органның жазбаша келісімі бойынша ғана жасау. Коммерциялық тендерді өткізу тəртібі Егер тiркелген тендерге қатысушылардың саны екеуден аз болса, онда жекешелендiру объектiсi бiр ғана қатысушыға сатылуы мүмкiн, үшiншi жəне одан кейiнгi сауда-саттықты қоспағанда тендер өтпеді деп жарияланады. Егер тендер өтпеді деп жарияланса, сатушы тендердің өткізілмегені туралы актіге қол қояды.

Коммерциялық тендерге қатысуға өтінімдерді ашу сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген күн мен уақыттың басталуы бойынша тізілімнің веб-порталы арқылы автоматты түрде жүргізіледі. Тендердi өткiзу кезінде комиссия ұсынысы жекешелендiру объектiсi үшiн ең жоғары мəнді қамтитын жəне тендердiң шарттарын қанағаттандыратын қатысушыны тендердiң жеңiмпазы деп жариялайды. Егер тендерде екi жəне одан көп қатысушының ұсынысы бірдей ең жоғары бағаны қамтитын жəне тендер шарттарын қанағаттандыратын болса, онда осы қатысушылардың арасында ұсыныстары бірдей ең жоғары бағаны қамтитын жəне тендер шарттарын қанағаттандыратын қатысушылардың басқа өтінімдерінен өтінімі бұрын қабылданған қатысушы тендердің жеңімпазы болып танылады. Коммерциялық тендердің жеңімпазына коммерциялық тендер аяқталғаннан кейін электрондық хаттамаға қол қою үшін саудасаттық нəтижелері туралы электрондық пошта арқылы хабардар етіледі. Коммерциялық тендерде сауда-саттық нəти желері туралы хаттама тізілімнің вебпорталында қалыптастырылады, оған саудасаттық өткізілетін күні комиссияның барлық мүшелері мен коммерциялық тендердің жеңімпазы ЭЦҚ-ны пайдалана отырып қол қояды. Коммерциялық тендер кезінде сатушы тізілімнің веб-порталында көрсетілген қатысушылардың электронды мекенжайларына коммерциялық тендер нəтижелері туралы электрондық хабарламаны жібереді, оған комиссия қол қойған сауда-саттық нəтижелері туралы хаттаманың электрондық көшірмесі қоса беріледі. Сауда-саттық нəтижелерi туралы хаттама сауда-саттық нəтижелерi мен жеңiмпаздың жəне сатушының тендердiң нəтижесi болып табылатын шарттармен жекешелендiру объектiсiн сатып алу-сату шартына қол қою міндеттемесін тiркейтiн құжат болып табылады. Жеңімпазбен жасалған сатып алу-сату шартына сауда-саттық нəтижелерi туралы хаттамаға қол қойылған күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Егер жеңімпаз коммерциялық тендер нəтижелері туралы электрондық хаттамаға не сатып алу-сату шартына көрсетілген мерзімдерде қол қоюдан бас тартқан жағдайда, сатушы тендер нəтижелерінің күшін жою туралы актіге ЭЦҚ арқылы қол қояды жəне осы жекешелендіру объектісі сауда-саттыққа қайтадан шығарылады. Аукцион 2015 жылғы 6 қарашада Астана қаласының уақыты бойынша сағат 10.00ден бастап 17.00-ге дейін www.gosreestr. kz Мемлекеттік мүлік тізілімінің вебпорталында (бұдан əрі - тізілім) өткізіледі. Сауда-саттықтың голланд əдісімен аукционға мына объекті қойылады: 1. Ұйым атауы: «Қазақстан көлік лизингтік компаниясы» АҚ. Ұйымның орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, Астана қ., Қабанбай батыр

д-лы, 2/2. Қызмет түрі: көлік жəне байланыс саласындағы лизингтік қызмет. Сатылатын акциялардың мемлекеттік пакетінің мөлшері, жарғылық капиталдан % жəне акциялар саны: 100 %, 1 874 425 жай акция. Бастапқы баға: 7 500 000 000 теңге. Төменгі баға: 810 000 000 теңге. 2 (екі) жыл мерзімге бөліп-бөліп төлеуге болады. Бұл ретте сату бағасынан кемінде 15 % (он бес пайыз) мөлшеріндегі бастапқы жарна сатып алу-сату шартына қол қойған күннен бастап күнтізбелік 30 (отыз) күн ішінде енгізілуі тиіс. Қалған сома Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ресми қаржыландыру мөлшерін негізге ала отырып пайыздарды есептеумен тоқсан сайын бірдей үлестермен енгізіледі. Кепілді жарна: 59 460 000 теңге. Сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион өткізудің тəртібі: Аукционға қатысушылар аукцион басталғанға дейін бір сағат ішінде ЭЦҚ мен аукцион нөмірін пайдалана отырып аукцион залына кіреді. Аукцион жекешелендіру объектісінің бастапқы құнын аукцион залында автоматты түрде орналастыру жолымен сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген Астана қаласының уақыты бойынша басталады. 1) егер аукцион басталған сəттен бастап екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі аукционда жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің бастапқы бағасы қағиданың 36-6-тармағына сəйкес белгіленген қадамға азаяды; 2) егер баға азайғаннан кейін екі минут ішінде қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамайтын болса, жекешелендіру объектісінің соңғы жарияланған бағасы белгіленген қадаммен азаяды. Жарияланған баға бойынша жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін бірінші болып растаған қатысушы сауда-саттықтың голланд əдісі бойынша аукцион жеңімпазы болып танылады жəне осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілді деп танылады; 3) егер жекешелендіру объектісінің бағасы белгіленген ең төменгі мөлшерге жетсе жəне қатысушылардың бірде-біреуі жекешелендіру объектісін сатып алу ниетін растамаса, онда аукцион өткізілмеді деп танылады. Бастапқы баға – əрбір жекешелендіру объектiсi бойынша сауда-саттық басталатын баға. Егер сауда-саттықтың голланд əдісін қолдана отырып өткізілген аукцион аяқталатын сəтте сағат 17.00-де аукцион жеңімпазы айқындалмаса, онда осы жекешелендіру объектісі бойынша аукцион өткізілмеді деп танылады. Əрбір сатылған жекешелендіру объектісі бойын ша аукцион нəтижелері аукцион нəтижелері туралы электрондық хаттамамен ресімделеді, оған сатушы жəне жеңімпаз ЭЦҚны пайдалана отырып сауда-саттық өткiзiлген күнi тізілімнің веб-порталында қол қояды. Аукцион нəтижелері туралы хаттама аукцион нəтижелерін жəне жеңімпаз бен сатушының

жекешелендіру объектісін сату бағасы бойынша сатып алу-сату шартына қол қою міндеттерін белгілейтін құжат болып табылады. Жеңімпазбен сатып алу-сату шартына аукцион өткізілген күннен бастап күнтізбелік он күннен аспайтын мерзімде қол қойылады. Коммерциялық тендер жəне аукцион қатысушыларын тіркеу хабарлама жарияланған күннен бастап 2015 жылғы 6 қарашада 08.00 сағатта аяқталады. Коммерциялық тендерге жəне аукционға қатысу үшін мыналарды көрсете отырып, тізілімнің веб-порталында алдын ала тіркелу қажет: 1) жеке тұлғалар үшін: жеке сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – ЖСН), тегі, аты, əкесінің атын (бар болса); 2) заңды тұлғалар үшін: бизнес сəйкестендіру нөмірі (бұдан əрі – БСН), толық атауы, бірінші басшының тегі, аты, əкесінің аты (бар болса); 3) кепілді жарнаны қайтару үшін екінші деңгейдегі банктегі есеп айырысу шотының деректемелері; 4) байланыс деректері (почталық мекенжайы, телефоны, факс, е-mail). Жоғарыда көрсетілген деректер өзгерген кезде қатысушы бір жұмыс күні ішінде тізілімнің веб-порталына енгізілген деректерді өзгертеді. Коммерциялық тендерге жəне аукционға қатысушы ретінде тіркелу үшін қатысушының ЭЦҚ-мен қол қойылған объект бойынша саудасаттыққа қатысуға өтінімді тізілімнің вебпорталында тіркеу қажет. Акционерлік қоғамның жарғылық капиталынан 25 %-дан астам мемлекетке тиесілі акцияларды сату кезінде – сауда-саттыққа қатысу үшін тіркелу үшін акционерлік қоғамдар акцияларының мемлекеттік пакеті саудасаттыққа қойылатын акционерлік қоғам осы сауда-саттыққа қатысуға ниет білдірген акционерлік қоғамның акцияларына ие емес екендігін растауы тиіс, ал жеңімпаз қатысушының акцияларына иелік ететін акционерлік қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тізілімінен (хабарламаның жариялану сəтінде) үзінді-көшірмені ұсынады. Коммерциялық тендерге қатысушылар өтінімді тізілімнің веб-бетінде арнайы бөлінген электрондық конвертке жүктелетін, тендерге қатысушы қол қойған, тендерлік ұсыныс пен бағалық ұсыныстың электрондық (сканерленген) көшірмелерін қоса тіркейді. Коммерциялық тендердің жеңімпазы сатып алу-сату шартына қол қойған кезде сатушыға салыстырып тексеру үшін мынадай құжаттардың: 1) жеке тұлғалар үшін: паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың; 2) заңды тұлғалар үшін: заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің не анықтаманың; заңды тұлға өкілінің өкілеттіктерін куəландыратын құжаттың, сондай-ақ заңды тұлғаның өкілі паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың түпнұсқаларын

міндетті түрде көрсете отырып, олардың көшірмелерін не нотариатта куəландырылған көшірмелерін ұсынады. Коммерциялық тендердің жеңімпазы сатушыға сатып алу-сату шартына қол қойған кезде өтінімге тіркелген құжаттардың тұпнұсқаларын не нотариатта куəландырылған көшiрмелерін ұсынады. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырып тексерілгеннен кейін бір жұмыс сағаты ішінде қайтарылады. Кепілді жарна мына деректемелерге енгізіледі: ЖСК KZ529261501102032004, «Қазкоммерцбанк» АҚ-та, БСК KZKOKZKX, төлем мақсатының коды 171, бенефициар коды 16, төлем алушы: «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ, БСН 050540004455. Коммерциялық тендерге қатысуға өтінім тіркелгеннен кейін тізілімнің веб-порталы үш минут ішінде өтінім берілген сату объектісі бойынша кепілді жарнаның түсуі туралы мəліметтердің тізілімнің дерекқорында болуы тұрғысынан автоматты түрде тексеру жүргізеді. Қатысушының қағиданың 23-1 жəне 23-2-тармақтарында көрсетілген талаптарды сақтамауы, сондай-ақ арнайы транзиттік шотына сауда-саттықты өткізу туралы хабарламада көрсетілген кепілді жарнаның сауда-саттық басталғанға дейін екі сағат бұрын түспеуі тізілім веб-порталының өтінімді қабылдаудан бас тарту үшін негіз болып табылады. Тізілімнің дерекқорында арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəліметтер болған жағдайда, тізілімнің вебпорталы өтінімді қабылдау жəне қатысушыны коммерциялық тендерге жіберуді жүзеге асырады. Тізілімнің дерекқорында арнайы транзиттік шотына кепілді жарнаның түскені туралы мəлімет болмаған жағдайда, тізілім веб-порталы қатысушының өтінімін кері қайтарады. Тізілімнің веб-порталы автоматты тексеру нəтижелері бойынша тізілімнің веб-порталында көрсетілген қатысушының электронды мекенжайына өтінімді қабылдау не өтінімді қабылдаудан бас тарту себептері туралы электрондық хабарлама жібереді. Аукционға жіберілген қатысушыға тізілімнің веб-порталы беретін аукцион нөмірі бойынша аукцион залына кіруге рұқсат беріледі. Осыған байланысты, арнайы транзиттік шотқа кепілді жарнаның уақтылы түсуі мақсатында Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті өтінім бергенге дейін бір жұмыс күнінен кешіктірмей кепілді жарнаны төлеу ұсынымын жасайды. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің орналасқан жері: Астана қ., Жеңіс д-лы, 11, 905-кабинет. Коммерциялық тендер жəне аукцион өткізу туралы қосымша ақпаратпен www. gosreestr.kz сайтында қарауға болады немесе 8 (7172) 717189, 717280 телефондары арқылы алуға болады.

13

Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне спорт министрлігі «Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мəдени қорық-мұражайы» РМҚК директорының бос лауазым орнына конкурс жариялайды

Кандидаттарға қойылатын біліктілік талаптар: жоғары кəсіптік білім мен мəдениет жəне өнер мекемелеріндегі немесе мəдениетті басқару органдарындағы жұмыс өтілі 5 жылдан кем емес. Конкурсқа қатысу үшін ұсынылатын қажетті құжаттардың тізімі: 1. Қоса берілетін құжаттардың тізбесі көрсетілген конкурсқа қатысу туралы өтініш; 2. Жеке куəліктің көшірмесі; 3. Толтырылған кадрларды есепке алу жөніндегі жеке парақ (нақты тұратын мекенжайы мен байланыс телефондарын көрсетіп); 4. Білімі туралы құжаттардың көшірмелері; 5. Еңбек қызметін растайтын құжаттың көшірмесі; 6. Алдын ала медициналық куəландырудан өткені туралы құжат; 7. Кандидаттардың кəсіби деңгейі мен жеке қасиеттеріне қатысты өзге құжаттар, оның ішінде біліктілігін арттыру туралы құжаттардың, шет тілін меңгеру деңгейін айқындайтын кəсіби емтихан нəтижелері туралы сертификаттардың көшірмелері; 8. 3х4 көлеміндегі фотосуреті. Конкурсқа қатысу үшін құжаттарды қабылдау жарияланған сəтінен бастап 15 (он бес) күнтізбелік күн ішінде жүргізіледі. Құжаттар қолма-қол немесе пошта арқылы: Қазақстан Республикасы, Астана қаласы, Орынбор көшесі,8, Министрліктер үйі, 15-кіреберіс, 314-кабинет мекенжайы бойынша қабылданады. Толық ақпарат: 8 (7172) 74-01-27 телефоны бойынша алуға болады.

Министерство культуры и спорта Республики Казахстан объявляет конкурс на вакантную должность подведомственных организаций: директора республиканского государственного казенного предприятия «Государственный историко-культурный заповедник музей «Памятники древнего Тараза» Квалификационные требования к кандидатам: высшее профессиональное образование и стаж работы на руководящих должностях в организациях культуры и искусства или органах управления культуры не менее пяти лет. Перечень необходимых документов: 1. Заявление об участии в конкурсе с указанием перечня прилагаемых документов; 2. Копия документов, удостоверяющего личность; 3. Заполненный личный листок по учету кадров (с указанием адреса фактического местожительства и контактных телефонов; 4. Копии документов об образовании в соответствии с предъявляемыми к должности квалификационными требованиями; 5. Копия документа, подтверждающего трудовую деятельность; 6. Документ о прохождении предварительного медицинского освидетельствования формы №86. 7. Иные документы, касающиеся профессионального уровня и личностных качеств кандидатов, в том числе копии документов о повышении квалификации, сертификатов о результатах профессиональных экзаменов, определяющих уровень владения иностранным языком; 8. Фотография 3х4. Прием документов для участия в конкурсе проводиться в течении 15 (пятнадцати ) календарных дней с момента опубликования. Документы принимаются нарочно или через почту по адресу: Республика Казахстан, г. Астана, ул, Орынбор, 8, здание «Дом министерств», 15-подъезд, каб. 314. Подробную информацию можно получить по тел. 8 (7172) 74-01-27.

НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ, ТЕНДЕР! Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті жалпы алаңы 16136,6 шаршы метр əкімшілік ғимараттың бір бөлігі түрінде мемлекеттік мүлікті кейіннен сатып алу құқығымен (мерзіміне дейін сатып алу құқығымен) 3 жыл мерзімге сенімгерлік басқаруға беру бойынша тендер өтетіні туралы хабарлайды Тендер шарттары жəне тендер жеңімпазын айқындау өлшемдері Жалпы алаңы 16136,6 шаршы метр əкімшілік ғимараттың бір бөлігін (бұдан əрі – Объект) сенімгерлік басқаруға беру бойынша тендер шарттары: 1) Құрылыс конструкцияларымен инженерлік желілерді одан əрі пайдалану мүмкіндігін анықтау, көпфункционалды медиа-орталықты құру мақсатында олардың жұмыс қабілетін қалпына келтіруге мүмкіндік беретін іс-шараларды əзірлеу үшін мамандандырылған ұйымды қатыстырып, ғимараттың техникалық сараптамасын жүргізуді қамтамасыз ету; 2) Барабар алаңда орналасқан ғимараттың екінші бөлігінің меншік иесімен бірлесіп, ғимаратты жəне/немесе инженерлік желілерді қайта құруды кемінде 1 000 000 000 теңге сомаға, оның ішінде сенімгерлік басқарушының жобалау-іздестіру жұмыстарына (инженерлік желілерді, ішкі үйжайларды жаңғырту, қайта құру жəне жабдықтар сатып алу көлемін аңықтау үшін техникалық сараптама жүргізуге) арналған инвестициялары кемінде 400 000 000 теңге сомасына бір жыл ішінде жүргізу; 3) Ғимаратты қайта жабдықтау жəне қайта құру жөніндегі жұмыстарды жүзеге асырған кезде Объектінің сəулеттік келбетін өзгерту бөлігінде Қазақстан Республикасының заңнамасының талаптарын сақтау («Қазақстан Республикасында архитектура, қала құрылысы мен құрылыс қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңының 71-бабы); 4) Іргелес аумақты абаттандыру сияқты көгалдандыру, табиғатты қорғау іс-шараларын жүргізу; 5) Кейіннен сатып алу құқығымен сенімгерлік басқару мерзімі 3 жыл (мерзіміне дейін сатып алу құқығымен) *. Объектіні сенімгерлік басқаруға беру бойынша тендерге қатысушыларға қойылатын талаптар: 1) Қазіргі заманғы технологиялық жабдықтармен жарақтандырылған ірі объектілерді күтіп ұстау жəне оларға техникалық қызмет көрсету жөніндегі жұмыс тəжірибесінің болуы; 2) Ғимараттарды қайта құру, тəулік бойы қолданылатын ғимараттың тыныс-тіршілігін қамтамасыз ету жүйелерін пайдалану, бизнес-тəжірибесін жаңғырту; 3) Үш жыл бойы жалға алу немесе жеке меншік құқығы бар, 10 мың шаршы метр аумағы бар объектілерді бір уақытта басқару бойынша жұмыс тəжірибесі; 4) Əлеуетті сенімгерлік басқарушының соңғы үш жыл ішіндегі қызметтінде залалсыз нəтижесінің болуы тиіс. Тендер құжаттамасында көрсетілген барлық талаптарға жауап беретін, тендер шарты қанағаттандыратын, Объектіге ең жоғары баға ұсынатын қатысушы тендер жеңімпазы болып табылады. *- Объектінің нарықтық құны инфляция деңгейіне сəйкес сенімді басқару мерзімінде индекстеуге жатады. Тендер объектісінің қысқаша сипаттамасы Объектінің жалпы көлемі 16136,6 ш. м Мекенжайы Алматы қаласы, Бостандық ауданы, Республика алаңы, Фурманов көшесінің бұрышы, 13/195-үй Салынған жылы 1980 жыл Объектінің нарықтық құны жер 2 836 501 996 (екі миллиард сегіз жүз отыз алты учаскесінің құны есебісіз (теңге) миллион бес жүз бір мың тоғыз жүз тоқсан алты) теңге Ғимараттың құрылыстық көлемі 67 338,49м3 Ғимараттың фундаменті Темірбетонды Ғимараттың қабаттылығы 6 қабат Жер учаскесінің сипаттамалары Жер учаскесінің орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Бостандық ауданы, Республика алаңы, 13-үй. Жер учаскесінің нысаналы мақсаты: əкімшілік ғимаратты пайдалану жəне оған қызмет көрсету. Жер учаскесінің жалпы көлемі – 0,8153 га, соның ішінде: «Алма-Инвест Холдинг» АҚ сату шартына сəйкес жеке үлестік меншік құқығын жəне меншік құқығында – 0,4262 га. Жер пайдалану құқығында – 0,3891 га. Кадастрлық нөмірі – 20-313-005-015 Жер учаскесінің бөлімділігі – бөлінбейді. Жер учаскесінің қолданыстағы шектеулігі жəне ауыртпалығы: техникалық қызмет көрсету жəне инженерлік желілердің жөндеуі қолжетімді болуын қамтамасыз ету. Тендерді өткізу күні, уақыты жəне орны Тендер 2015 жылғы 20 қазанда сағат 15.00-де өткізіледі. Тендер өткізілетін орын: Астана қаласы, Жеңіс даңғылы,11, 903-кабинет. Тендерге қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) осы Қағидаларға 1-қосымшада белгіленген объект бойынша тендерге қатысушы тендер жеңімпазы деп жарияланған жағдайда, оның жазбаша, ақпараттық хабарламада көрсетілген жəне тендерге қатысушының өзі ұсынған тендер талаптарында шарт жасасу міндеттемесін білдіретін мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқаруға беру жөніндегі тендерге қатысуға өтінімді; 2) басқа құжаттардан бөлек желімделген конвертте тендерге байланысты құжаттаманы қоса бере отырып, жазбаша түрде Объект үшін баға жəне тендер шарттары бойынша ұсыныстарды; 3) тендер жарияланған күннен кейін берілген анықтаманы берген күннің алдындағы үш айдан астам созылатын тендерге қатысушы міндеттемелерінің барлық түрлері бойынша банк (банк филиалы) алдында мерзімі өткен берешектің жоқ екендігі туралы банктің (банк филиалының) қол қойылған жəне мөр басылған (электронды цифрлық қолтаңба) анықтамасының түпнұсқасы. Егер əлеуетті қатысушы екінші деңгейдегі бірнеше банктің немесе филиалдарының, сондай-ақ шетел банкінің клиенті болып табылған жағдайда, осындай банктердің əрқайсысынан анықтама ұсынылады; 4) Қазақстан Республикасының заңнамасында міндетті аудит жүргізу белгіленген заңды тұлғалардың соңғы қаржы жылындағы аудиторлық есебін; 5) салыстырып тексеру үшін түпнұсқасын міндетті түрде ұсына отырып, заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмесін немесе көрсетілген құжаттың нотариат куəландырған көшірмесін не заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы анықтаманы; 6) жарғының нотариат куəландырылған көшірмесін немесе салыстырып тексеру үшін түпнұсқаны ұсына отырып, жарғы көшірмесін ұсынады. Шетелдік заңды тұлғалар құрылтай құжаттарын мемлекеттік жəне орыс тілдерінде нотариат куəландырған аудармасымен ұсынады; 7) тендер жарияланған күннен кейін берілген, үш ай бұрын салық берешегінің, міндетті зейнетақы жарналары, міндетті кəсіптік зейнетақы жарналары мен əлеуметтік аударымдар бойынша берешегінің жоқ екені туралы (Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес төлеу мерзімі ұзартылған жағдайларды қоспағанда) тиісті салық органының қол қойылған жəне мөрі (электронды цифрлық қолтаңбасы) бар анықтамасының түпнұсқасын немесе электронды көшірмесін; 8) мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқару құрылтайшысының депозиттік шотына кепілді жарнаны аудару туралы төлем тапсырмасының немесе түбіртегінің (жеке тұлға үшін) түпнұсқасын; 9) тендерге əлеуетті қатысушы өкілінің, оның ішінде Қағидалардың 19-тармағына сəйкес кепілді жарнаны енгізген өкілдің өкілеттіктерін куəландыратын құжатты (Қазақстан Республикасы азаматының жеке куəлігін, шетелдік паспортты (шетелдіктер үшін) немесе уақытша жеке куəлікті ұсынған жағдайда жарамды); 10) əлеуетті қатысушының ақпараттық хабарламада көрсетілген сенімгерлік басқаруға қойылатын талаптарға сəйкестігін растайтын құжаттарды ұсынуы қажет. Жеке тұлға болып табылатын тендерге əлеуетті қатысушы 1), 2), 8), 10) тармақшаларында көзделген құжаттарды, сондай-ақ: 1) Қазақстан Республикасы азаматының жеке куəліктің, шетелдік паспорттың (шетелдіктер үшін) немесе уақытша жеке куəліктің көшірмесін; 2) дара кəсіпкерді (бірлескен дара кəсіпкерлікті) мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің көшірмесін (дара кəсіпкер үшін) ұсынады. Қатысуға өтініммен, Объектінің бағасы бойынша жəне тендердің шарттары бойынша ұсыныстармен конверттерді беру орны: Астана қаласы, Жеңіс даңғылы, 11, 903-кабинет. Өтінімдерді қабылдау 2015 жылғы 19 қазанда сағат 15.00-де аяқталады Кепілді жарна мөлшері мен оны енгізу үшін банк деректемелері Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіндегі ЖСК KZ420705012170034006 депозиттік шотына енгізіледі, БСК KKMFKZ2A, БСН 980240000950, төлем мақсатының коды 171, Кбе 11, мекеме коды 2170034. Кепілді жарна 85 095 060 (сексен бес миллион тоқсан бес мың алпыс) теңге мөлшерінде енгізіледі. Анықтама үшін телефондар: 8 (7172) 71-86-65, 71-72-84.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының басшылығы, судьялары жəне аппараты Павлодар облыстық сотының бұрынғы төрағасы, сот жүйесінің құрметті қызметкері Қыдыргелді Мейрамұлы МЕЙРАМОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына ауыр қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Жамбыл облысының əкімдігі мен мəслихаты, облыстық ардагерлер кеңесі техника ғылымдарының кандидаты, профессор, «Құрмет» орденінің иегері, ардақты азамат Əділмырза Бейсебайұлы МАРАЛОВТЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасына қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


14

www.egemen.kz www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

Їлкен ел – їлкен отбасы Əзірге Иран футбол лигасының ресми өкілі Модтаби Шарифи операция арқылы жыныстарын өзгерткендерді не күтіп тұрғанын ашып айта қоймады. Бірақ елдің футбол билігі осы жанжалға байланысты терме жамағаттағы футболшы қыздардың бəрінің арғы тектерін тексеріп шығуды тапсырды.

Мəскеулік ќыз əке-шешесін ґлтірушіге кїйеуге тиді Мəскеуде тұратын жас қыз ата-анасын өлтіріп, 17 жылға сотталып бара жатқан жігітпен неке жібін жалғады. Бұл бойжеткен бұдан үш жыл бұрын, жасы 15-тегі кезінде Сухробжон Якубов есімді гастербайтермен танысып, соның ырқынан шыға алмай қалады. Оқушы қыздың бұл əрекетіне наразы болған анасы мен өгей əкесі жігітпен кездесуге тыйым салады. Бұған қарамаған жастар түнде үйде бірге қонып та жүреді. Ақырғы жолғысында туған жанжал барысында жігіт ерлі-зайыпты кісілерді пышақтап өлтіреді. Қыз соған қарамастан, сотталып бара жатқан келімсекке күйеуге тиеді. Енді оны қанша жыл болса да күтетінін айтып отыр.

Їндістанда сиырды ґлтірген мўсылман ґлім ќўшты

АЌШ-та əуедегі ўшаќ бїйініѕ кесірінен жерге ќонды Американың Delta Air Lines авиакомпаниясының ұшағы бүйінің дақпыртынан көкте бара жатқанында жерге шұғыл қайта қонуға мəжбүр болды. Сөйтсе, аэропорттың жүк бөлімінде өз контейнерінен қашып шыққан улы бүйі табылыпты. Осыған байланысты олардың ұшақтар ішіне кіріп кетулері ықтимал екенін ойлаған басшылық Атлантаға бара жатқан лайнерді Балтиморға қондырды. Бірақ оның бортынан улы жəндік табылмапты.

Англияда жасы ўлєайєан гейлер їшін ќарттар їйі ашылады Ұлыбританияда жақын жылдарда жасы ұлғайған гейлерді, лесбиянкалар мен соған ұқсас басқа да құбыжықтарды орналастыратын қарттар үйі ашылмақшы. Алдын ала есеп бойынша, Лондон мен Брайтонның бірінде бой көтеретін арнаулы ғимарат 150 гомосексуалды жұпты қабылдағалы тұр. Оны ұйымдастырушы Джеймс Гриншилдс, өзінің айтуынша, Альбион аумағында мұндай бірде-бір мекеменің жоқ екенін білген кезде қатты қапа болыпты. Себебі, ондай жайлар Швеция, АҚШ жəне Германия секілді «алдыңғы қатарлы» елдерде бірқатар уақыттан бері бар көрінеді.

NASA єалымдары Марста судыѕ барын дəлелдеп шыќты АҚШ-тың НАСА ғарыш агенттігі Марста судың болғанын дəлелдейтін деректерді ұсынып отыр. Мамандардың айтуларына қарағанда, 2010 жылы «қызыл планетадан» табылған қошқыл түсті тасқын судан құралған жиынды болуы əбден мүмкін. Сегіз ғалымнан тұратын топ жиындыға жарықтың қалай əсер ететінін байқап көріп, оның суды оңай жұтып жіберетін минералды тұздардан тұратынын анықтады. Шамасы, бұлардың өзі планетадағы судан пайда болған сияқты.

Леонардо да Винчи кейіпкерініѕ мїрдесін тапты Италия археологтары суретші Леонардо да Винчидің керемет туындыларының біріне кейіпкер болған Мона Лиза мүрдесінің қалдықтарын тапқанға ұқсайды. Сонымен бірге, ғалымдар технология дамуының дəл қазіргі деңгейінде қаңқалардың нақты кімге қатысты екенін анық айтып берудің қиын екенін де жасырмай айтты. Мамандар əзірге сүйектер фрагменттерінен табылған ДНК-ны əйгілі натурщица ұрпақтарынан алынған үлгімен салыстыра алмай отыр.

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

Ќыз жасауын əжелер жасайды

Суретті түсірген Қайрат БІЛƏЛОВ, Қарағанды облысы, Абай қаласы.

Иранның футболдан əйелдер құрамасында ойнап жүрген сегіз ойыншының негізгі тегі еркек екені əшкере болды. Кезінде бірқатары ерлер турнирлеріне қатысып үлгерген бұлардың бəрі ота жолымен жыныстарын ауыстырып алыпты.

Оқиға үнді астанасы – Нью-Дели маңындағы Дадри қаласында болған. Жергілікті индуистер тобыры темір ұстасы болып жұмыс жасайтын Мухаммед Акхлактың үйіне басып кіріп, өзін тепкінің астына алады. Осының салдарынан ол қайтыс болды. Ал баласы ауыр халде ауруханаға түсті.

Жалпы, қызы бар үйдің анасы, қыз бала балиғат жасына толған кезінен бастап, кейбір бағалы заттарды сақтап жүреді. Қазақ халқында қыздың жасауына 9 көрпе, 9 жастық, кілем, алаша салынған.

«Егемен Ќазаќстан» газеті Ќазаќстан халќы Ассамблеясы жобасы аясындаєы республикалыќ фотоконкурсты жалєастырады

«Əйел» деп жїргендері еркектер болып шыќты

Үндістанда сиырдың етін жасырын жейді деген күдік таңылған мұсылман кісіні бір топ көршісі тепкілеп өлтірді.

 Мирас

• Достық қанат бітіреді

Ал бүгінде қыз ұзататын отбасы дүкенге барады да, керек-жарақтың бəрін сатып алады. Тіпті, кейбір байлар ұзатылып бара жатқан қызына той үстінде кеудесін керіп, маңғазданып тұрып, күйеу жігіт жағынан келіп тұрған құдаларға «қырлана» сөйлеп, қы зына автокөліктің немесе пəтердің кілтін ұстатып жатады... Енді жас отау құрып жатқан жастар осы сыйға тұратындай еңбек жасады ма? Бұл басқа əңгіме... Міне, осындай тұрмыстағы артық жөнсіздіктерге бой ұрғызбайтын ертедегі ата-бабамыздың салтын кішкентай ауыл Беспішенде тұратын əжелеріміз қайта жаңартуды əлдеқашан бастап кеткен екен. Сөзіміз дəлелді болсын. Тек биыл осы ауылдан 3 қыз тұрмысқа шықса, соны Рая есімді əжеміз бастаған əжелер жəне жас келіндері қыздың төсекорындарын қолдан жасап берген. Бұл жасаулар дүкендегі химиялық қоспадан жасалған көрпе-көпшік емес, қой жүнінен дайындалғандар. Сондай-ақ, бір ерекшелік, «келін көрпеге» ерекше мəн беретін көрінеді. Оның себебі, жатжұртқа келін болып барған қыздарымыз аналарының қолынан шыққан көрпеде отырып, қайын ата-енесіне əдеппен шəй демдесін деген ойдан туған еді, – дейді бізбен əңгімесінде Рая əже. Бұл ауыл жұртының тағы бір ерекшелігі, осы əжелер жəне олардың келіндері ауылдағы небəрі 30 шақты үйдің майлапсайлауын да өздері атқарып шығады екен. Сонымен қатар, бұл ауылда мейрамхана жоқ екені белгілі. Енді бұның да жолы шешілген. Рая əжеміздің үйінің ауласында түгел ауыл сиятын жазғы сарайда барлық жақсылықтар өтетін көрінеді. Бізбен бірге барған аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы Уəлиолла Əбішев ағамыз: мен осы ауылдың тойларына қатысып жүрмін. Заманауи салынған мейрам ханалардағы тойлардай емес, ашық аспан астында өткен той анағұрлым көңілді өтеді, – деп күледі. Айтпақшы, Рая əжеміз бұрын газетте жазғанымыздай, 1942 жылы анасы Қайша əжеміздің Сталинград қаласына жұмысқа жіберілгенде дүниеге келген тұңғыш сəбиі еді. Бұл күнде өзі де «Батыр ана» атанып отырған Рая əжеміздің осы бір өнегелі ісі дүйім жұртқа үлгі болғандай.

 Толғауы тоқсан тіршілік

Ґмір сыйлау бір баќыт Əбдірешовке жеткізді. Дереу шетелдік қон дырғының түбіне жайластыра отырғызып, желім тұтықшаны танау қуысынан кіргізе тұрып, бірден қай жерге сақина қою керектігін анықтап əрі сол заматында орналас тырып жанымды рахат бір күйге енгізді. Сөйтіп, атал ған орталықтың ақ халатты абзал жандары ізеттілігі мен мейіріміне бөлеп те, емдеп те апта бойы ағзадан аққан қызыл қанды санаулы сағаттарда тоқтатты. Мұны кəсіби біліктіліктің артуы һəм заманауи медициналық қондырғыларды жетік меңгеріп, пайдалана білу демеске əддіңіз қалмайды. Сүйсінесіз. Риза болып ішкі ойыңызды ақтаруға компьютердің алдына отырғанда рет-ретімен тізіліп бергенде тəнті боласыз. Алғаусыз ақ тілек ағытыла береді. Əлбетте, «Бұлақ басынан тұнады» деген даналықты ұстанасыз. Себебі, таяу күндері «А.Н.Сызғанов атындағы хирургия ұлттық ғылыми орталығы» АҚ Бас директоры Жеткерген Арзықұловтың қабылдауына арнайы бардым. Кезегім келгенде кірдім. Бас директордың тік тұрып, қол алысып амандасуының өзі ішіңді жылытып, кісілік келбетін ашып тұр. Нағыз дəрігерге тəн сымбаттылық. Қара пайым жандарға қашанда құрмет көрсете білетіндігімен адами құндылығын анық аңғартып тұр. Иманжүзділігі, жалпы кабинет кеңістігінің жаймашуақтығы болар, небəрі үш минутта Жеткерген Əнесұлы басқарып отырған дəрігерлерге деген шексіз алғысымды, осы орталыққа қашан, кімдер арқылы қалай түсіп, емделіп шыққанымды жəне маған өмір сыйлай білген жандар алдындағы парызымды бас басылым арқылы елге жеткізетінімді айтып бердім.

Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

Мына мен күнделікті қыз метімді атқарып, ертеңгі жос парымды тұжырымдап демалып отырғанда өзімді жайсыздау сезіндім. Дег бірсізденгендей болған соң, жұ байым еш алаңсыз жедел жəрдем шақыра салды. Мейірбике төл міндетіне сай қан қысымын тексеріп, бірер сауалына қанағаттанарлық жауап алғаннан кейін: «Жақпайтын бір тағамнан уланып қалған шығарсыз, қалай-қалай емес, жоғары білімді дəрі герге көрінгеніңіз жөн болар. Келіссеңіз бірге жүріңіздер» деді. Содан Талдықорғандағы жан сақтау бөлімінде 11 күн-түн жаттым. Жағдай нашар. Ол күндерді досың түгілі дұшпаныңның басына бермесін, тізбелеп айтудың өзі артық. Содан құдайдың құдіретімен жексенбі күні бесін уақытында бұрын еш жерден көрмеген үш дəрігер кіріп келіп, əрқайсысы өз саласы бойынша тексеріп, байсалдылықтан таймай, сеніммен ұшаққа мінгізіп, Алматыдағы «А.Н.Сызғанов атындағы хирургия ұлттық ғылыми орталығы» АҚ емханасына жеткізді. Жаңа ортаның əсері ме, əлде медицина қызметкерлерінің ілтипаты ықпал етті ме, құдды соны соқпақпен жаңа əлемге енгендей сезіндім. Қалай екені, əйтеуір, бір шипа жаныма болатыны білінген де тəрізді. Хирургия ұлттық ғылыми орталығының реаниматолог-анестезиологі Салтанат Ратқызы əпсəтте диогнозды дəл қойып берісімен, ілезде бас дəрігердің диагностика жөніндегі орынбасары, функционалды диагностика жəне эндоскопия бөлімінің меңгерушісі, жоғары санатты дəрігер, Ерлан

Əр сөзіме зейін қоя мұқият тыңдап, республикалық «Егемен Қазақстан» газетін құрметтей білетіндігін ашық айтып, мүмкіндігінше қарапайым халықтың үнін, елмен етене араласуға бұл орталықтың əбден бейімделгенін көрсету қажеттігін көңіліме түйдіре білді. Өйткені, «А.Н.Сызғанов атын дағы хирургия ұлттық ғылыми ор талығы» емханасында жанына шипа тауып, алғыстарын ағытқан елдің ақжарма ақ тілегін де, сары алтындай саралы сөзін де ет құлағыммен естідім ғой. Емделіп шыққан жандардың медицина қызметкерлеріне тəнті бола тұрып, сөздерімен жеткізе алмаған алғысын көздерімен ұғындыруға қарекет етіп мейірім шуағын барынша төккендерін көрдім ғой. Адамдардың бұл орталық туралы Хан Тəңірінің саф ауасындай таза да тұнық ойын оқу да бір ғанибет екен. Ой тереңіне бойлай білсеңіз, сол заматта адамға өмір сыйлай білудің өзі бір бақыт екенін де түйсінесіз. Адамға өмір сыйлау дегенде, дəл осы тұста республикамызға кеңінен танымал қос тұлғаның есімін атап өтуді азаматтық парызым деп санаймын. Осынау жолдардың

авторы дəрменсіз күйге түскен сəтте Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау жəне əлеуметтік да му вице-министрі Салидат Қайырбекова мен республикалық «Егемен Қазақстан» газеті АҚ президенті Сауытбек Абдрахманов дереу қол ұшын беріп, себепші болған еді. «Ауырып тұрдың – аунап тұрдың» деген даналықты да айтып көңілімді қош еткен жандарды қалай құрметтемейін. Құрмет тұта отырып, «А.Н.Сызғанов атындағы хирургия ұлттық ғылыми орталығына» сенім артулары кəсіби де, өмірлік те тəжірибені тоғыстыра ақыл таразысынан өткізе білетін сұңғылалықтары деп те бағалаймын. Қорыта айтқанда, бұл жолдар менің жеке басымның алғысы болып ақ қағазға түсті. Сол алғыс ой тұнығынан толқып үлкен туындыға да айналуы бек мүмкін. Оны уақыт атты төреші көрсетер. Алматы облысы. ––––––––––––––

Суретте: «А.Н.Сызғанов атындағы хирургия ұлт тық ғылыми орта лығы» АҚ бас директоры Жеткерген Арзықұлов (ортада).

Гүлфия КӨШБАЕВА.

Батыс Қазақстан облысы, Қазталов ауданы.

 Оқиға

Итке кґзделген оќ адамєа тиді Бақтияр ТАЙЖАН,

«Егемен Қазақстан».

Мемлекеттен иесі жоқ, түрлі аурулар тарататын қаңғыбас иттерді атуға қаржы бөлінеді. Кентауда ит атқыштардың əрекеті қайғылы оқиғаға душар етті. Қаңғыбас итті көздеген ветеринарлық қызметтің

атқышы 23 жасар қала тұрғыны Седора Салишеваны мүгедек етіп кетті. Оқиғаға куə болғандардың айтуынша, бұрылыстан шыға келген ит атқыштар машина тоқтап үлгерместен қаңғыбас итке оқ атқан. Негізінде нұсқау бойынша итті ұстап иньекция жасап

өлтіру немесе пневматикалық мылтықтан ату керек болса, мұнда бытырамен атылатын мылтық қолданылған. Бытыра итке тиіп өлтіргенімен, шашырап ұшқан оғы ГАЗель радиаторына тиіп, сонымен қоса аялдамадағы Седораның басына, аяғына, көзіне тиген. Дəрігерлер

барын салғанымен Салишеваның бір көзін сақтап қала алмады. Кеше ғана жайтаңдап жүрген жас келіншек қызметіне бармақ түгілі үй ішінде үлкендердің сүйемелдеуімен ғана жүретін мүгедек болып қалды. Басы қатты ауырады, тыныштандыратын, ауруды басатын дəрі-дəрмек көмектесе алмай жатыр. Ветеринария қызметкерлері келіп, кешірім өтінгенімен оның денсаулығын кім қайтарып береді.

МЕКЕНЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-07-87.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru, egemenkz@maіl.kz. Интернет-редакция: ekazakhstan@mail.ru Алматыда: факс (727) – 273-07-87, электронды пошта – egemalm@mail.ru

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – 8 (717-2) 37-54-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – 8 (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – 8 (712-2) 31-74-13; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – 8 (716-2) 25-76-91; Қарағанды – 8 (721-2) 43-69-31; Қостанай – 8 (714-2) 39-12-15; Қызылорда – 8 (701) 772-70-74; Орал – 8 (777) 496-21-38;

Өскемен – 8 (778) 454-86-11; Павлодар – 8 (718-2) 54-31-56; Тараз – 8 (726-2) 43-37-33; Шымкент – 8 (701) 362-63-76; Петропавл – 8 (715-2) 50-72-50.

Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-07-26, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-Полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Достық-Дружба даң., 215 А, «WESTA» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Абай д-лы, 20, «Печатное издательство-агентство Рекламный Дайджест» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

Жап-жас келіншекті мүгедек еткен атқыш қандай жаза алды. Түсінеміз, əдейі атқан жоқ. Жазатайым болған оқиға. Тапсырманы орындау керек болды. Бірақ, жас келіншектің ендігі жағдайына кім жауап береді. Неге адам көп жүретін жерде мойны жуан қабанды да сұлататын бытыралы мылтық атылады? Заң алдында ветеринарлар жауап беретін сұрақтар осы. Оңтүстік Қазақстан облысы.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 203 394 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 15 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №662 ek


15

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің нормативтік қаулысы

Астана, Үкімет Үйі

2015 жылғы 3 шілде

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1.Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Астана қаласы

(Жалғасы. Басы 184, 187-нөмірлерде) Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 22-қосымша

К.МӘСІМОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 11 қыркүйектегі № 773 қаулысына қосымша

Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 24-қосымша нысан

Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі

1

2

Өңірдің коды

Р/с Жыл №

Бақылау объектісінің БСН-і

3

4

5

Бюджетке түсетін түсімдер бойынша анықталған қаржылық бұзушылықтар-дың жалпы сомасы (10-бағ.+13-бағ.+16-бағ.+ 19-бағ.+22-бағ.)

барлығы

6

соның ішінде

Бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауы

оның ішінде түсуге бақылау жататыны барысында түскені 8 9

7

барлығы

оның ішінде түсуге бақылау жататыны барысында түскені 11 12

10

1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны кестенің жалғасы

21

22

бақылау барысында түскені

барлығы

20

түсуге жататыны

19

18

оның ішінде

бақылау барысында түскені

барлығы

17

түсуге жататыны

16

оның ішінде

бақылау барысында түскені

15

түсуге жататыны

14

13

Бақылауды жүзеге асыратын өзге де уәкілетті органдардың бюджетке түсетін салықтық емес түсімдерді, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдерді, трансферттерді, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомаларды, қарыздарды толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы Қаражат бюджетке түскен кездегі өзге де заңнама бұзушылықтары

Мемлекеттік кірістер органдарының салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеуі оның ішінде

23

25

26

24

К.МӘСІМОВ.

10

11

активтер

соның ішінде трансферттерді пайдалану кезінде

бюджет қаражаты

барлығы

Бюджеттік бағдарлама атауы

Өңірдің ко-ды

Бақылау объектісінің БСН-і

Бюджеттік бағдарлама коды

9

12

13

Соның ішінде

18

23

24

25

соның ішінде бақылау барысында өтелгені

22

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені өтелуге жататыны

21

қалпына келтіруге жататыны

20

19

Бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтары оның ішінде

барлығы

соның ішінде трансферттер

17

бақылау ба-рысын да өтелгені

16

бақылау барысында қалпына келтірілгені

15

өтелуге жататыны

14

соның ішінде трансферттер

Соның ішінде қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны (24-бағ.+26-бағ.+29-бағ.+31-бағ. +34-бағ.) оның ішінде: оның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені (өтелгені) қалпына келтіруге жататыны

26

27

кестенің жалғасы

28

29

30

31

32

33

34

35

36

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені (өтелгені), мың теңге

Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары оның ішінде

қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны, мың теңге

қалпына келтіруге жататыны

барлығы

өтелуге жататыны

соның ішінде бақылау барысында өтелгені

оның ішінде

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені

Бухгалтерлік есепті жүргізу және қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары оның ішінде

барлығы, мың теңге

Соның ішінде Активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары

37

38

кестенің жалғасы Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары Бұзушылық Бюджет қаражатын активтерді пайдалану мемлекеттік сатып алу фактісін сипаттау, НҚА-ның пайдалану, бюджеттік кезінде туралы заңнама бұзылған ережекредиттерді, леріне сілтеме мемлекеттік жасау кепілдіктерді, кепілгерліктерді, қарыздарды беру кезінде бірлік, сома, мың бірлік, сома, бірлік, сома, саны теңге саны мың саны мың теңге теңге 39 40 41 42 43 44 45

Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)

46

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 23-қосымша Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 24-1-қосымша нысан

Есеп комитетінің бақылау жүргізген қызметкерлері __________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Келісілді: Есеп комитетінің бақылау жүргізуге жауапты мүшесі __________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Бақылауды жүргізген бақылау тобының жетекшісі мен қатысушылары Есеп комитетінің бақылау жүргізуге жауапты мүшесімен келісілетін Қорытындыға қоса берілетін Анықталған бұзушылықтардың жиынтық тізіліміне қол қояды. Ескертпе: Бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімін (жиынтық тізілімін) толтыру. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімі әрбір бақылау объектісінде толтырылып, бақылау актісіне қоса беріледі. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі бақылау объектілерінің қарсылықтары қаралғаннан кейін сапаны бақылаудың қорытындысы ескеріле отырып, Қорытындыға қоса беріледі. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімі (жиынтық тізілімі) Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2012 жылғы 30 наурыздағы № 180 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік қаржылық бақылау объектілерінде анықталатын бұзушылықтар сыныптауышына (бұдан әрі – Сыныптауыш) сәйкес жасалады. 1-бөлім. Қаражат бюджетке түскен кезде: «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және т.б.) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 3-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары, квазимемлекеттік сектор субъектілері, сондай-ақ салықтық емес түсімдер бойынша уәкілетті органдар көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 4-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 5-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «ББС бойынша бюджетке түсетін түсімдер коды» деген 6-бағанда – Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2014 жылғы 18 қыркүйектегі № 403 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Бірыңғай бюджеттік сыныптамасына (бұдан әрі – ББС) сай бюджет түсімдерінің коды көрсетіледі; «Бюджетке түсетін түсімдер бойынша анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы» деген 7-бағанда – түсімдер бойынша анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы, оның ішінде 8-бағанда – бюджетке түсуге жататын бұзушылық сомасы, 9-бағанда – бақылау барысында түскен бұзушылық сомасы көрсетіледі; «Бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауы» деген 10-бағанда – қазынашылық органдарының уақтылы және толық есепке жатқызбаған бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасы, оның ішінде 11-бағанда – бюджетке түсуге жататын, уақтылы, толық есепке жатқызылмаған қаражат сомасы, 12-бағанда – бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауына жүргізілген бақылау барысында түскен сома көрсетіледі; «Артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтаруды және (немесе) есепке жатқызуды Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру» деген 13-бағанда – бюджеттен қайтарылуы Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жүзеге асырылған бюджетке түскен түсімдердің сомасы, оның ішінде 14-бағанда – Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтарудың және (немесе) есепке жатқызудың түсуге жататын сомасы, 15-бағанда – Қазақстан

1 Жиыны

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Бұзушылықтардың жойылғанын растайтын құжаттар (атауы, №, күні және басқа да деректемелер) Өтелмеген және қалпына келтірілмеген қаражат қалдығы (айырма)

Ұлттық қорға

ұйымның (РМК, АҚ, ЖШС және басқ.) бюджетіне

есеп бойынша қалпына келтірумен (құжаттарды сәйкес жүргізу кезінде)

12

оның ішінде БІ барысында қалпына келтірілгені және өтелгені (фактіге шаққанда анықталғаны), теңгемен, % қаражаттың өтелуі, оның ішінде: мемлекеттік бюджетке РБ ЖБ

жұмыстарды орындаумен, қызметтерді көрсетумен, тауарларды жеткізумен

11

соның ішінде қалпына келтіруге жататыны

10

Бақылау іс-шарасының атауы: ________________________ ЕК мүшесі (бақылау іс-шарасына жетекшілік ететін): _________________ Бақылау іс-шарасын жүргізетін жауапты адам: _______________________ мың теңге

өтелуге жататыны

9

Бақылау объектілері қалпына келтірген және өтеген қаражат (жұмыстар, тауарлар, қызметтер) бойынша ақпарат

А-нықталған бұзушылықтардың барлығы

8

Тиісті нормативтік және құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып, өзге де салалық заңнамадағы кемшілік, бұзушы-лық фактісін, заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА арасындағы қайшылықтар, құқықтық реттеудегі олқылықтар, коллизиялар) және/ немесе жұмыстың ұйымдастырылуына (біліктілігінің болмауы немесе жеткіліксіздігі, өкілеттіктерді қайталау, басқа ұйымдар-мен өзара іс-қимыл жасау тетігінің жасалмауы және т.б.) байланысты жүйелі проблемаларды сипаттау

7

Өзге де бұзушылықтар (мың теңге)

6

Тиімсіз пайдаланылған бюджет қаража-тының (актив-тердің) сомасы (мың теңге)

5

Бюджеттік бағдарлама атауы

4

Өңірдің коды

1 2 3 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 2 А.Ә.Т. 3 А.Ә.Т. Жиыны

Бюджеттік бағдарлама коды

Р/с Жыл №

Бақылау объектісінің БСН-і

3) бақылау объектісі қызметіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға байланысты заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар

Бақылау объектісінің атауы

1. «Тасымалдаушының әлеуметтік мәні бар қатынастар бойынша жолаушылар тасымалдауды жүзеге асыруына байланысты залалдарын субсидиялау ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2004 ж., № 45, 564-құжат). 2. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 22 желтоқсандағы №1272 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2005 ж., № 49, 629-құжат). 3. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына өзгеріс енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 3 наурыздағы №147 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 8, 68-құжат). 4. «Темір жол көлігіндегі қауіпсіздік ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 21 қыркүйектегі №825 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2007 ж., № 34, 385-құжат). 5. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына өзгеріс пен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы №1302 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 47, 529-құжат). 6. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 11 қыркүйектегі №1350 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., №38, 367-құжат). 7. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 26 мамырдағы №477 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., №35, 282-құжат). 8. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 қаулысына толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 19 қазандағы №1076 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., №56, 538-құжат). 9. «Азаматтық авиацияда ұшуды және авиациялық радиобайланысты радиотехникалық қамтамасыз ету қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы №1525 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 12, 155-құжат). 10. «Авиатасымалдарды ұйымдастыру қызметі туралы үлгі ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 20 сәуірдегі № 428 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., №33, 404-құжат). 11. «Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясы ұйымдарының авиациялық қауіпсіздік қызметінің басшылары мен мамандары лауазымдарының тізбесін, сондай-ақ осындай лауазымдарға қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 25 сәуірдегі №443 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., №34, 415-құжат). 12. «Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану қағидасын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы №1525 қаулысына өзгеріс енгізу туралы және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 12 мамырдағы №506 қаулысының 3-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., №38, 459-құжат). 13. «Әуежайдың авиациялық қауіпсіздік қызметінің қарап тексеруді ұйымдастыруын сертификаттау және сертификат беру қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 9 маусымдағы №646 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., №41, 532-құжат). 14. «Әуежайдың авиациялық қауіпсіздік қызметінің қарап тексеруді ұйымдастыруы жөніндегі сертификаттау талаптарын және қарап тексеру кезінде қолданылатын техникалық құралдарға қойылатын талаптарды бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 18 шілдедегі №829 қаулысының 1-тармағының 1) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., №48, 649-құжат). 15. «Әлеуметтік мәні бар қатынастар бойынша жолаушылар тасымалдауды жүзеге асыратын тасымалдаушылардың залалдарын субсидиялау көлемдерін айқындау әдістемесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 7 қарашадағы №1305 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №2, 21-құжат). 16. «Энергия аудитін жүргізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 тамыздағы №1115 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №68, 980-құжат). 17. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Тасымалдаушының әлеуметтік мәні бар қатынастар бойынша жолаушылар тасымалдауды жүзеге асыруына байланысты залалдарын субсидиялау ережесін бекіту туралы» 2004 жылғы 11 қарашадағы №1188 және «Залалдары бюджет қаражаты есебінен субсидиялауға жататын әлеуметтік мәні бар облысаралық қатынастар бойынша темір жолда жолаушылар тасымалдауды жүзеге асыратын тасымалдаушыларды айқындау жөніндегі ашық тендер негізінде конкурс өткізу қағидасын бекіту туралы» 2011 жылғы 1 тамыздағы №886 қаулыларына өзгерістер және толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 7 желтоқсандағы №1560 қаулысының 1-тармағының 1) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №3, 44-құжат). 18. «Қазақстан Республикасының азаматтық авиациясын метеорологиялық қамтамасыз ету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы №1768 қаулысы (Қазақстан Республикасы ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №7, 157-құжат). 19. «Мемлекеттік энергетикалық тізілімді қалыптастыру және жүргізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 18 ақпандағы №143 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №16, 284-құжат). 20. «Азаматтық авиацияда ұшуды және авиациялық радиобайланысты радиотехникалық қамтамасыз ету қағидасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 31 желтоқсандағы №1525 қаулысына өзгеріс енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 11 сәуірдегі №340 қаулысы (Қазақстан Республикасы ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 24, 392-құжат). 21. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 21 мамырдағы №507 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістердің 14-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №34, 505-құжат). 22. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 11 қарашадағы №1202 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 2-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №63, 873-құжат). 23. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Әуежайдың авиациялық қауіпсіздік қызметінің қарап тексеруді ұйымдастыруын сертификаттау және сертификат беру қағидасын бекіту туралы» 2011 жылғы 9 маусымдағы №646 және «Азаматтық авиация саласындағы мемлекеттік қызмет стандарттарын бекіту және «Жеке және заңды тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің тізілімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 20 шілдедегі №745 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» 2012 жылғы 13 қыркүйектегі №1195 қаулыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 4 желтоқсандағы №1308 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., №70, 924-құжат). 24. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 желтоқсандағы №1429 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 1-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж, №75, 989-құжат). 25. «Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігі көрсететін байланыс саласындағы мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 28 ақпандағы №158 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., №13, 111-құжат). 26. «Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрлігінің ішкі су және теміржол көлігі саласында мемлекеттік қызметтер көрсету мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 12 наурыздағы №229 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., №20, 152-құжат).

оның ішінде:

кестенің жалғасы

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені

Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі

Бақылаумен қамтылған қаражат көлемі

Анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы (23-бағ.+28-бағ.+33-бағ.)

қалпына келтіруге жататыны

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 11 қыркүйектегі №774 қаулысына қосымша

барлығы

К.МӘСІМОВ.

соның ішінде трансферттерді пайдалану кезінде

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

1 2 3 4 5 6 7 8 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны

Барлығы

Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Осы қаулыға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Бақылау объектісінің атауы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеушісінің/ бірлесіп орындаушысы-ның атауы

№774 Астана, Үкімет Үйі

барлығы

2015 жылғы 11 қыркүйек

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеуші-сінің/ бірлесіп орындаушысының атауы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

Бюджеттік бағдарлама әкімші-сінің коды

2) бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін пайдалану кезінде (мың теңге) Р/с Жыл №

Бақылау объектісінің БСН-і

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

оның ішінде барлығы

Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Генерал С.Қ. Нұрмағамбетов атындағы республикалық «Жас ұлан» мектебі» мемлекеттік мекемесін құру мәселелері» туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 27 наурыздағы №309 қаулысына мынадай өзгеріс енгізілсін: 4-тармақтың 6) тармақшасы алып тасталсын. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

бақылау барысында түскені

Астана, Үкімет Үйі

барлығы

№777

«Генерал С.Қ. Нұрмағамбетов атындағы республикалық «Жас ұлан» мектебі» мемлекеттік мекемесін құру мәселелері» туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 27 наурыздағы № 309 қаулысына өзгеріс енгізу туралы

түсуге жататыны

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2015 жылғы 11 қыркүйек

Артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтаруды және (немесе) есепке жатқызуды ҚР заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру

соның ішінде

Республикасының заңнамасын бұза отырып артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджетке қайтарудың және (немесе) есепке жатқызудың бақылау барысында түскен сомасы көрсетіледі; «Мемлекеттік кірістер органдарының салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеуі» деген 16-бағанда – салықтық және кедендік әкімшілік ету шараларының қамтамасыз етілмеуіне байланысты, бюджетке түспеген салықтардың, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік төлемдердің сомалары, оның ішінде 17-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеген салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің бюджетке түсуге жататын сомасы, 18-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеген салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің бақылау іс-шарасы барысында бюджетке түскен сомасы көрсетіледі; «Бақылауды жүзеге асыратын өзге де уәкілетті органдардың бюджетке түсетін салықтық емес түсімдерді, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдерді, трансферттерді, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомаларды, қарыздарды толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы» деген 19-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомалар, қарыздардың сомалары, оның ішінде 20-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан, бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен түсімдердің, қарыздардың бюджетке түсуге жататын сомалары, 21-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан, бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен түсімдердің, қарыздардың бақылау барысында түскен сомалары көрсетіледі; «Қаражат бюджетке түскен кездегі өзге де заңнама бұзушылықтары» деген 22-бағанда – өзге де бұзушылықтардың барлығы, оның ішінде 23-бағанда – түсуге жататын сома, 24-бағанда – бақылау барысында түскен түсімдер сомалары көрсетіледі; «Бұзушылық фактісін сипаттау, нормативтік құқықтық актілердің бұзылған ережелеріне сілтеме» деген 25-бағанда – құқықтың бұзылған нормаларының тармақтарына сілтеме жасай отырып, бұзушылық фактісі қысқаша түрде сипатталады. Жүргізілген бақылау барысында анықталған қаржылық бұзушылықтар сомасы түскен жағдайда, бақылау материалдарына қоса беріліп, растайтын құжаттарға сілтеме жасай отырып, қабылдаған шаралар көрсетіледі. «Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)» деген 26-бағанда – Сыныптауыштың тармағы көрсетіледі; «Жиыны» деген жолда – бақылау объектілерінің бөлінісінде тізілім (жиынтық тізілім) деректері көрсетіледі (1жол+ 2-жол+3-жол және ...). 2-бөлім. Бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін пайдалану кезінде: «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және тағы басқалар) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды» деген 3-бағанда – бюджеттік бағдарлама әкімшісінің ББС бойынша коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеушісінің/бірлесіп орындаушысының атауы» деген 4-бағанда – бюджеттік бағдарламаларды, мемлекеттік (салалық) бағдарламаны жоспарлауға, негіздеуге және іске асыруға жауапты мемлекеттік орган, әзірлеуші/бірлесіп орындаушы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 5-бағанда – Бақылаудың жоспарында, бағдарламасында және жұмыс жоспарында көзделген бақылау объектісінің толық атауы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 6-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 7-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның коды» деген 8-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның коды ақпарат түрінде 45-бағанда көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның атауы» деген 9-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның атауы көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның атауы ақпарат түрінде 45-бағанда көрсетіледі; «Бақылаумен қамтылған қаражат көлемі, барлығы» деген 10-бағанда – бақылаумен қамтылатын қаражат көлемі, бұл ретте бақылаумен қамтылған есепті кезеңде енгізілген түзетулер мен нақтылауларды ескере отырып, бюджеттік бағдарламалар бойынша, оның ішінде 11-бағанда – бюджет қаражатының қамтылған көлемі, 12-бағанда – бақылаумен қамтылған трансферттердің сомасы, 13-бағанда – мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерінің қамтылған сомасы көрсетіледі; «Анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы, барлығы (23-бағ.+28-бағ.+33-бағ.)» деген 14-бағанда – бюджет қаражатын пайдалану кезінде анықталған бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының жалпы сомасы (23-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (28-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (33-бағ.), оның ішінде 15-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде анықталған бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «оның ішінде қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны» деген 16-бағанда (24-бағ.+26-бағ.+29-бағ.+31-бағ.+34-бағ.) – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасының сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша қалпына келтіруге және өтелуге жататын сома (24-бағ. және 26-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (29-бағ. және 31-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (34-бағ.) көрсетіледі, оның ішінде 19-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде анықталып, қалпына келтіруге (өтелуге) жататын бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «Оның ішінде қалпына келтіруге жататыны» деген 17-бағанда (24-бағ.+29-бағ.+34-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнаманың сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша қалпына келтіруге жататын сома (24-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (29-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (34-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде өтелуге жататыны» деген 18-бағанда (26-бағ.+31-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнаманың сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша өтелуге жататын сома (29-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (31-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде қалпына келтірілгені» деген 20-бағанда (25-бағ.+30-бағ.+35-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының анықталған фактілері бойынша бақылау барысында қалпына келтірілген қаржылық бұзушылықтар сомасы (25-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (30-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (35-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде өтелгені» деген 21-бағанда (27-бағ.+32-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының анықталған фактілері бойынша бақылау барысында өтелген қаржылық бұзушылықтар сомасы (27-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (32-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде қалпына келтірілгені (өтелгені), соның ішінде трансферттер» деген 22-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде қалпына келтірілген және өтелген сома көрсетіледі; «Бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 23-бағанда – республикалық бюджет қаражатын, соның ішінде жоғары тұрған бюджеттен төмен тұрған бюджетке бөлінген нысаналы трансферттер мен кредиттерді, байланысты гранттарды, мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыздарды, концессиялық жобаларды бюджеттен қоса қаржыландыруды, сондай-ақ кепілгерліктерді пайдалану кезінде анықталған бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «Активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 28-бағанда – мемлекет пен квазимемлекеттік сектордың активтерін, квазимемлекеттік сектор субъектілеріне мемлекеттік және бюджеттік бағдарламаларда көзделген мақсаттар мен іс-шараларға бөлінген бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бұзушылықтардың анықталған сомасы көрсетіледі; «Бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 33-бағанда – анықталған бұзушылықтардың сомасы, атап айтқанда бухгалтерлік есепті жүргізудегі бұзушылықтар, бюджеттік есепті жүргізу, есептілікті жасау және ұсыну қағидаларының бұзушылықтары, активтерді, материалдарды, құндылығы төмен тез тозатын заттарды негізсіз есептен шығару, жазалау шараларын қабылдамау, сондай-ақ дебиторлық берешекті жасыру немесе негізсіз есептен шығару, квазимемлекеттiк сектор субъектiлерiнің лауазымды адамдарының іс-әрекеттері нәтижесінде қаражатты өтеу немесе қалпына келтіру қажеттілігі туындап, олардың Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы заңнамасында көзделген міндеттерді орындамауы және (немесе) тиісінше орындамауы көрсетіледі; 39-бағанда – республикалық бюджет қаражатын пайдалану, бюджеттік кредиттерді, мемлекеттік кепілдіктер мен кепілгерліктерді, қарыздарды беру кезіндегі рәсімдерге бақылау жүргізу барысында анықталған бұзушылықтар саны, 41-бағанда – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерін пайдалану рәсімдері бойынша бұзушылықтар саны, 43-бағанда – жұмыс істеуді қамтамасыз ету, сондайақ мемлекеттік функцияларды не тапсырыс берушінің жарғылық қызметін орындау үшін қажетті тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді ақылы негізде тапсырыс берушілердің сатып алуы кезінде жол берілген мемлекеттік сатып алу рәсімдері бұзушылықтарының саны көрсетіледі. 41 және 43-бағандарда көзделген рәсімдік бұзушылықтар анықталған жағдайда, бюджетке қалпына келтірілуге (өтелуге) жататын және/немесе бақылау іс-шарасы барысында қалпына келтірілген (өтелген) сомалар болған кезде, тиісінше 36-38, 40, 42, 44-бағандар ақшалай мәнде толтырылады; «Бұзушылық фактісін сипаттау, НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау» деген 45-бағанда – құқық нормалары бұзылған тармаққа сілтеме жасала отырып, бұзушылық фактісі қысқаша түрде сипатталады. Жүргізілген бақылау барысында анықталған қаржылық бұзушылықтардың сомалары қалпына келтірілген (өтелген) жағдайда, бақылау материалдарына қоса беріліп, растайтын құжаттарға сілтеме жасала отырып, қабылданған шаралар көрсетіледі; «Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)» деген 46-бағанда – Сыныптауыштың тармағы көрсетіледі; «Жиыны» деген жолда – бақылау объектілерінің бөлінісінде тізілім (жиынтық тізілім) деректері көрсетіледі (1жол+ 2-жол+3-жол+ ...). 3-бөлім. Бақылау объектісі қызметіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға байланысты заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар: «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және т.б.) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды» деген 3-бағанда – бюджеттік бағдарлама әкімшісінің ББС-ға сай коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеушісінің/бірлесіп орындаушысының атауы» деген 4-бағанда – бюджеттік бағдарламаларды, мемлекеттік (салалық) бағдарламаны жоспарлауға, негіздеуге және іске асыруға жауапты мемлекеттік орган, әзірлеуші/бірлесіп орындаушы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 5-бағанда – Бақылаудың жоспарында, бағдарламасында және жұмыс жоспарында көзделген бақылау объектісінің толық атауы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 6-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 7-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның коды» деген 8-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның коды ақпарат түрінде 12-бағанда көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның атауы» деген 9-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның атауы көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның атауы ақпарат түрінде 12-бағанда көрсетіледі; «Тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының (активтердің) сомасы (мың теңге)» деген 10-бағанда – тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының, мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерінің анықталған сомасы көрсетіледі; «Өзге де бұзушылықтар» деген 11-бағанда – Сыныптауышта ескерілмей, жүргізілген бақылау барысында анықталған бұзушылықтардың сомалары, сондай-ақ бақылау объектісі болып табылмайтын заңды тұлғалардың қызметіндегі бұзушылықтар/кемшіліктер көрсетіледі; «Тиісті нормативтік және құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып, өзге де салалық заңнамадағы кемшілік, бұзушылық фактісін, заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА арасындағы қайшылықтар, құқықтық реттеудегі олқылықтар, коллизиялар) және/немесе жұмыстың ұйымдастырылуына (біліктілігінің болмауы немесе жеткіліксіздігі, өкілеттіктерді қайталау, басқа ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау тетігінің жасалмауы және т.б.) байланысты жүйелі проблемаларды сипаттау» деген 12-бағанда – бақылау барысында анықталған бюджет қаражаты, активтер түскен және оларды пайдаланған кезде заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар, бюджет қаражатын қалыптастыру және пайдалану, мемлекеттік органға жүктелген функциялар мен міндеттерді орындау процесінің нормативтік құқықтық актілермен және әдіснамалық құжаттармен реттелмеген фактілері қысқаша түрде көрсетіледі.

Бақылау объектісінің атауы (ББӘ)

1. «Халыққа қызмет көрсету орталықтарының ақпараттық жүйесінің мемлекеттік ақпараттық жүйелермен ақпарат алмасу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 14 қарашадағы № 1336 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., №2, 43-құжат). 2. «Телекоммуникациялар желілерінің өзара іс-қимыл жасауының және оларды орталықтан басқарудың бірыңғай қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 8 желтоқсандағы №1499 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 7, 139-құжат). 3. «Нөмірлеу ресурсын бөлу және нөмірлерді беру, сондай-ақ оларды алып қою қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 8 желтоқсандағы №1504 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 7, 141-құжат). 4. «Мемлекеттік техникалық қызметтің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 28 қаңтардағы №49 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістердің 9-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2013 ж., № 12, 226-құжат). 5. «Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 19 қыркүйектегі №995 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 7 және 8-тармақтары (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2014 ж., № 57, 546-құжат).

Бақылау объектісінің атауы

Бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі 1) қаражат бюджетке түскен кезде (мың теңге)

Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

5-НҚ

«Сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасын бекіту туралы» Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2013 жылғы 16 сәуірдегі № 3-НП нормативтік қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы

Бұзушылық фактісін сипаттау, НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау

№773

ББС бойынша бюджетке түсетін түсімдер коды

2015 жылғы 11 қыркүйек

12

13

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 24-қосымша Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 25-қосымша нысан Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің қаулысы _______________________ «___»________ 20__ жыл (органның орналасқан жері) Қаулының тақырыбы Айқындаушы бөлік _________________________________________ Қаулы шығарушы бөлік ________________________________________ Есеп комитетінің Төрағасы __________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің қаулысын (бұдан әрі – Қаулы) жасау Қаулы тақырыбында «... бақылаудың қорытындысы туралы» деп көрсетіледі. Қаулы айқындаушы және қаулы шығарушы бөліктен тұрады: 1. Айқындаушы бөлікте Есеп комитетінің отырысында бақылау қорытындыларын қарау туралы ақпарат, бақылаумен қамтылған мәселенің жай-күйі туралы жалпы тұжырым, соның ішінде: 1) бақылаумен қамтылған жалпы сома, оның ішінде анықталған бұзушылықтардың, соның ішінде бюджет кірістері мен шығыстары бойынша, мемлекет активтерін пайдалану кезіндегі сомалар; 2) тиімсіз пайдаланылған қаражат сомасы; 3) рәсімдік сипаттағы бұзушылықтар сомасы; 4) бақылау барысында қалыпна келтірілген (өтелген) сома көрсетіледі. Бұл ретте Есеп комитетінің мүшесі бақылау қорытындысы бойынша өткізілген отырысты ескере отырып, Қаулыда көрсетілген деректердің бақылау материалдарына сәйкестігін қамтамасыз етеді. 2. Қаулы шығарушы бөлік: 1) жүргізілген бақылау іс-шарасының нәтижелері бойынша дайындалған Қорытындыны бекіту туралы шешімді (шет елдердің мемлекеттік қаржылық бақылау органдарымен бірлескен, қосарлас бақылау-талдамалық ісшаралардың нәтижелері бойынша есепті мақұлдау туралы);

2) қажет болған жағдайда, Қазақстан Республикасы Үкіметінің, мемлекеттік органның бақылау жүргізуге жатқызылған мемлекеттік басқару саласындағы жүйелі кемшіліктерге назар аударуы туралы шешімді; 3) мерзімдерін көрсете отырып, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, басқа да консультативтік-кеңесші органдарға және уәкілетті органдарға нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру жөніндегі ұсынымдарды; 4) мерзімдерін көрсете отырып, нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру, Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарының сақталуын қамтамасыз ету, анықталған бұзушылықтарды және жұмыстағы кемшiлiктердi жою, негізсіз пайдаланылған бюджет қаражатын қалпына келтіру не оларды есепке алу бойынша қалпына келтіру, бюджет қаражатының атаулылық және нысаналы сипаты принципін бұза отырып пайдаланылғандарын, соның ішінде нысаналы трансферттер мен бюджеттік кредиттерді қайтару, өнім берушілердің шарттық міндеттемелерін орындауы, сондай-ақ бюджет және өзге де заңнама талаптарының бұзушылықтарына жол берген лауазымды адамдарды жауаптылыққа тарту жөнінде бақылау объектілері және басқа да мемлекеттік органдар орындауға міндетті Есеп комитетінің шешімдерін; 5) бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде қылмыс белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын процестік шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына жіберу туралы шешімдерді; 6) егер бақылау материалдары Қаулы қабылданғанға дейін берілмесе, бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтар белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті органдарға жіберу туралы шешімдерді; 7) қажет болған жағдайда, мемлекеттік қаржылық бақылау объектілерінің лауазымды адамдарының Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін сақтамауының анықталған фактілері, соның ішінде тиімділікті бақылаудың нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыным жіберу туралы шешімді; 8) қажет болған жағдайда, басқа уәкілетті мемлекеттік органдарға – салықтық, кедендік және басқа да тексерулерді жүргізу туралы, тексеру комиссияларына – бірлескен Қаулының орындалу толықтығы мен сапасына бақылау, бақылау объектілерінің бұзушылықтарды нақты жойғанына постбақылау жүргізу туралы тапсырмаларды (бірлескен бақылау кезінде); 9) қажет болған жағдайда, бақылау объектісінің және басқа мүдделі адамдардың мекенжайына оларға қатысты бөлігінде анықталған бұзушылықтарды және жұмыстағы кемшіліктерді жою үшін ұсыным жіберу туралы Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесіне тапсырманы; 10) Қаулының (Ұсынымның) орындалуы туралы ақпаратты белгіленген мерзімде немесе егер мерзімі көрсетілмесе, оларды алған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде бақылау органдарына ұсыну туралы талапты; 11) Қаулыны орындаудың міндеттілігі туралы талапты; 12) Қаулының орындалуын бақылау жүктелген Есеп комитетінің лауазымды адамының лауазымын, аты-жөнін және тегін қамтиды. Қаулы Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің Қаулыға арналған бланкісінде ресімделеді. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 25-қосымша Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 27-қосымша Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесі 1. Жалпы ережелер 1. Осы Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесі (бұдан әрі – Әдістеме) бақылау жүргізуге дайындалудан бастап, Есеп комитеті шешімдерінің (қаулыларының (ұсынымдарының)) орындалуын жүзеге асыруға дейінгі сапаны бақылауды жүргізу кезінде бірыңғай тәсілді қамтамасыз ету мақсатында әзірленді және сапаны бақылауды жүргізуге және құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімшелердің сапаны бақылауды жүзеге асыру рәсімдеріне қойылатын талаптарды, соның ішінде сараптамалық қорытындылардың мазмұнына қойылатын талаптарды нақтылайды. 2. Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасын бақылауды осы Әдістемеге 1-қосымшаға сай белгіленген тәртіппен бекітілген Есеп комитетінің кезекті жоспарлы кезеңге арналған бақылау іс-шараларының жоспарынан (бұдан әрі – Жоспар) іріктеу жолымен қалыптастырылып, Есеп комитетінің Төрағасы бекітетін Сапаны бақылауға жататын бақылау іс-шараларының тізбесіне (бұдан әрі – Тізбе) сай, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше жүргізеді. Бұл ретте жыл сайын сапаны бақылаумен Есеп комитетінің әрбір мүшесі бойынша кемінде бір бақылау іс-шарасын міндетті түрде бақылаумен қамти отырып, Жоспарда көзделген бақылау іс-шараларының кемінде 50%-ы қамтылуы тиіс. 3. Тізбені қалыптастыруды сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше Жоспарды қалыптастыру кезеңінде бақылау іс-шараларын жүргізу мерзімдерін және жоспарлауға жауапты құрылымдық бөлімше жүргізетін бақылау объектілерінің тәуекелдерін бағалауды ескере отырып, осы Әдістемеге 2-қосымшаға сай критерийлер бойынша есептелген бақылау іс-шаралары тәуекелдерінің жиынтық көрсеткіштерін ранжирлеу жолымен жүзеге асырады. 4. Жоспарлы кезеңге арналған тізбені қалыптастыру үшін жоспарлауға жауапты құрылымдық бөлімше Жоспар бекітілгеннен кейін бір жұмыс күнінен кешіктірмей, Тәуекелдерді басқарудың үлгі жүйесіне сәйкес, бақылау объектілері бойынша тәуекелдерді бағалау деректерін сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге жібереді. 5. Тәуекелдердің жиынтық көрсеткіштерінің мәндері сәйкес келген жағдайда, іріктеу тәуекелдерді бағалаудың әр критерийі бойынша көрсеткіштердің мәндерін салыстыру негізінде жүзеге асырылады. Бұл ретте бақылау объектілері, бюджет қаражаты мен мемлекет активтері бақылаумен ең көп қамтылған бақылау іс-шарасына, сондай-ақ кешенді тексерулерге басымдық беріледі. 6. Бақылау іс-шараларын іріктеу нәтижелері қамтылған тізбені сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше Жылдық жоспар бекітілгеннен кейін бес жұмыс күнінен кешіктірмей, Есеп комитетінің Төрағасына бекітуге ұсынады. 7. Бекітілген Тізбе сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеде сақталады және және жария етуге жатпайды. 8. Тізбеге өзгерістер мен толықтырулар сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің бастамасы және Есеп комитеті Төрағасының тапсырмасы бойынша енгізіледі. Жоспарға өзгерістер мен толықтырулар енгізу, сондай-ақ бақылау іс-шарасы тәуекелін қайта бағалау негіз бола алады. 9. Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше Тізбеге қарамастан, осы Әдістемеге 3 және 4-қосымшаларға сай нысан бойынша сараптама нәтижелерін міндетті түрде ресімдей және сапаны бақылауды жүргізуге, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшелерге жібере отырып, бақылау іс-шараларының барлық материалдарына заң сараптамасын жүргізеді. Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше заң сараптамасын жүргізген кезде мынадай құжаттарды: бұзушылықтар тізілімін, бақылау актісін, актіге қоса берілген растайтын құжаттарды – бақылау актісінде бұзушылық ретінде тіркелген бұзушылықтар (кемшіліктер) тармақтары мазмұнының сәйкестігі, анықталған бұзушылықтар көрсетілген кезде заңнаманың дұрыс қолданылуы, бұзушылықтарды растайтын құжаттардың бар болуы мәніне; жиынтық тізілімді, қаулы (ұсыным) жобасын – қаулы (ұсыным) жобасына заңдық негізделмеген, расталмаған, әділ емес жазылған тұжырымдар мен ұсынымдардың енгізілуіне жол бермеу мәніне; бақылау актілерін, растайтын құжаттарды – қажетті құжаттар тізбесінің бар-жоғы, бақылау объектілерінің лауазымды және өзге адамдарының іс-әрекетінде заңнамада көзделген қылмыс белгілерінің анықталуы мәніне зерделейді. Қажетті растайтын құжаттар мен қылмыс белгілері болмаған жағдайда – құқық қорғау органдарына бақылау материалдарын жіберу мүмкіндігінің жоқ екендігі, сондай-ақ қаулы (ұсыным) жобасында жазылған ұсынымдар мен тапсырмалардың құқықтық негізділігі туралы қорытынды еркін нысанда жасалады. 10. Сапаны бақылау мынадай: 1) бақылау жүргізуге дайындалу сапасын бақылау; 2) бақылау актілерінің сапасын бақылау; 3) бақылау іс-шарасының қорытындысы бойынша қорытындылар мен қаулылар (ұсынымдар) жобаларының сапасын бақылау; 4) Есеп комитеті қаулыларының (ұсынымдарының) орындалу сапасын бақылау бағыттары бойынша жүзеге асырылады. 11. Осы Әдістеменің 10-тармағында көзделген әрбір бағыт бойынша бақылау іс-шараларының сапасына бақылау жүргізу рәсімі осы Әдістемеге 5-қосымшаға сәйкес жүзеге асырылады, осы Әдістемеге 6 және 7-қосымшаларға сай нысандармен, сапаны бақылаудың қорытындысы және қаулыны (ұсынымды) бақылаудың қорытындысы туралы Есеп комитеті мүшесінің қызметтік жазбасын талдаудың қорытындысы бойынша, тиісінше, сараптамалық қорытындылармен ресімделеді және Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесіне, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге жіберіледі. Заң қорытындысында көрсетілген ескертулер сапаны бақылаудың нәтижелері бойынша сараптамалық қорытындыда көрсетіледі. 12. Келіспеушіліктер болған жағдайда, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше соңғы сараптамалық қорытынды ұсынылған күннен бастап екі жұмыс күнінен кешіктірмей, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге осы Әдістемеге 8-қосымшаға сай нысан бойынша дәлелді қарсылықтарын жібереді. Көрсетілген мерзім ішінде қарсылықтар келіп түспеген жағдайда, сараптамалық қорытындының тұжырымдары қабылданған болып есептеледі. 13. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше әр бақылау іс-шарасының сапасын бақылауды және сараптамалық қорытындыларға қарсылықтарды өңдеуді аяқтағаннан кейін оның барлық кезеңдерінің сапасын бақылаудың нәтижелерін қорыта отырып, осы Әдістемеге 9-қосымшаға сай нысан бойынша жиынтық сараптамалық қорытынды дайындайды, ол Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесіне, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге жіберіледі. Жиынтық сараптамалық қорытынды Есеп комитетінің отырысын өткізу үшін дайындалған құжаттарға міндетті түрде қоса тіркеледі. 14. Сараптамалық және заңдық қорытындылар, оларға қатысты қарсылықтар белгіленген тәртіппен міндетті түрде ішкі хат-хабарларда тіркеледі. 15. Есеп комитеті Төрағасының шешімі бойынша бақылау объектісінде қайта тексеру тағайындалуы мүмкін. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше және (немесе) аталған бақылауға қатыспаған бақылаушылар Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылау жүргізу қағидасына 8 және 9-қосымшаларға сай нысан негізінде қайта тексеру жүргізудің Жоспарын және Бағдарламасын әзірлейді, оларға сараптамалық қорытындыда ескертулер орын алған мәселелер енгізіледі. Қайта тексеру жүргізу мерзімін Есеп комитетінің Төрағасы айқындайды. Қайта тексеру жүргізу нәтижелері Есеп комитетінің сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылау жүргізу қағидасына (бұдан әрі – Қағида) 19-қосымшаға сай нысан негізінде актімен екі данада ресімделеді және бақылау объектісіне, сондай-ақ шешім қабылдау үшін тікелей Есеп комитетінің Төрағасына ұсынылады. 2. Бақылау жүргізуге дайындалу сапасын бақылау 16. Бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше бақылауға шыққанға дейін кемінде төрт жұмыс күні бұрын сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесімен алдын ала келісілген мынадай құжаттарды: бақылау объектісін алдын ала зерделеу нәтижелері туралы ақпаратты; Бақылау жүргізу жоспары мен бағдарламасының жобаларын; алдын ала зерделеу (болған жағдайда) нәтижелері бойынша Есеп комитетінің Жоспарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Есеп комитеті мүшесінің қызметтік жазбасын ұсынады. 17. Сапаны бақылау оны жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге құжаттардың жіберілген күнін тіркеуден басталады. Егер құжаттар осы Әдістеменің 16-тармағында белгіленген мерзімнен кеш ұсынылған жағдайда, бұл туралы сараптамалық қорытындының «Анықталған бұзушылықтар, сәйкессіздіктер, кемшіліктер жөніндегі негізгі тұжырымдар және оларды жою жөніндегі ұсыныстар» деген бөлімінде тиісті жазба жасалады. Сапаны бақылау осы Әдістемеге 5-қосымшаға сәйкес әрбір бақылау іс-шарасы бойынша мынадай критерийлер: 1) Бақылау жүргізу жоспары және бағдарламасы жобаларының белгіленген нысандарға сәйкестігі; 2) Бақылау жүргізу бағдарламасы жобасында бағалау критерийлерінің (тиімділікке бақылау жүргізген жағдайда), бақылау мәселелерінің толық көрсетілуі және олардың белгіленген талаптарға сәйкес келуі; 3) Бақылау жүргізу бағдарламасы жобасында бақылауды нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету тізбесінің дұрыс көрсетілуі бойынша үш жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады. 18. Бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше сараптамалық қорытындыны алғаннан кейін бір жұмыс күні ішінде Бақылау жүргізу жоспарының және бағдарламасының жобаларын сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің ескертулері мен ұсыныстарына сәйкес жетілдіреді. Даулы мәселелер жұмыс тәртібімен талқыланады. Егер талқылаудың қорытындысы бойынша тараптар ортақ көзқарасқа келмесе, келіспеушіліктер Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесінің алдында талқыланады. 3. Бақылау актілерінің сапасын бақылау 19. Әрбір объекті бойынша бақылау актілерінің сапасын бақылау қол қойылған акт Есеп комитетіне келіп түскеннен кейін жүзеге асырылады. 20. Бақылау объектісі бақылау актісін қайтармаған және (немесе) оған қол қоймаған жағдайда, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше бақылау актісіне қол қоюдан бас тартқаны және оның алдыңғы даналарын қайтармағаны туралы тиісті жазбасы бар бақылау актісінің үшінші данасының көшірмесін қарайды. 21. Құжат айналымына жауапты құрылымдық бөлімше Бақылау актілерін есепке алу журналында бақылау актілерін өткізу күнін және өткізуге жауапты қызметкердің қолын міндетті түрде тіркей отырып, оларды сканерлегеннен кейін келесі жұмыс күнінен кешіктірмей, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге тіркеу және есепке қою үшін ұсынады. 22. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше актілер түскен күні оларды ЭҚАБЖ-ның арнайы модулінде хронологиялық тәртіппен тіркеуді қамтамасыз етеді. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше бақылау актілерін тіркеген кезде тексеруді мынадай өлшемдер: бақылаушылардың және бақылау объектілері өкілдерінің қойған қолдарының бар-жоғы, бақылау актісінде көрсетілген парақтардың жалпы санының бақылау актісінің және оларға қатысты қосымшалардың қағаз және электрондық нұсқасындағы парақтар санына сәйкестігі, актінің сканерленген электрондық нұсқасын көріп оқу мүмкіндігі бойынша жүзеге асырады. 23. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше сапаны бақылауды оның тіркелген кезінен бастап жеті жұмыс күні ішінде жүзеге асырады. Егер сапаны бақылауға бір жұмыс күні ішінде 7-ден астам акті түссе немесе бақылау актісі 50 беттен асатын болса (қосымшаларын есептемегенде), онда әрбір бақылау актісі бойынша сапаны бақылау он жұмыс күні ішінде жүргізіледі. 24. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше басшысы басшылықтың тапсырмасы немесе өзінің бастамасы бойынша жақын арада болатын отырыстарға материалдарды дайындау мерзімдерінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында бақылау актілерінің келіп түскен күніне қарамастан оларды қарау басымдылығын белгілеуі мүмкін. 25. Сапаны бақылау мынадай критерийлер: 1) бақылауды аяқтау мерзімдерінің сақталуы, бақылау актісінің танысу және қол қою үшін ұсынылуы, бақылау актісінің тіркеуге және есепке алуға өткізілуі; 2) бақылау актісінің белгіленген нысанға сәйкестігі; 3) бақылау актісі мазмұнының Стандарттардың және Қағиданың белгіленген талаптарына сәйкестігі бойынша жүргізіледі. 26. Сараптамалық қорытындыда заң қорытындысында көрсетілген ескертулер көрсетіледі. 27. Сапаны бақылауды жүргізген кезде заң сараптамасын жүргізу мерзімі осы Әдістеменің 23-тармағында көрсетілген сапаны бақылау мерзіміне сай есептеледі және сапаны бақылауды жүргізуге және бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшелерге қорытынды жалпы мерзім өткенге дейін кемінде бір жұмыс күні бұрын ұсынылады. Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше басшысы заң сараптамасын жүргізудің анағұрлым қысқа мерзімін белгілеуі мүмкін. 28. Сараптамалық қорытындының тұжырымдарымен келіспеген жағдайда, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше осы Әдістемеге 8-қосымшаға сай нысан бойынша өзінің дәлелді негіздемелері бар қарсылықтарын жібереді. 29. Бақылауды және сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшелер қарсылықтарды жұмыс тәртібінде өздері келіскен мерзімдерде, бірақ Есеп комитетінің Төрағасына отырысқа арналған материалдарды ұсыну мерзімінен бір күн бұрын талқылайды. Әрбір даулы мәселе бойынша ескертулер алынып тасталған жағдайда, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің және сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің дәлелдерімен және тұжырымдарымен келіскен жағдайда, бақылау жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің лауазымды адамдарының қолымен расталған келісу немесе келіспеу туралы түпкілікті шешім қабылданады. Жекелеген мәселелер бойынша сапаны бақылау критерийлері жөніндегі кемшіліктердің сыныптамасы өзгертілуі мүмкін. 30. Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесі бақылау іс-шарасының нәтижесі бойынша қорытынды мен қаулының (ұсынымның) жобаларын дайындау кезінде сараптамалық қорытындының тұжырымдарын ескереді. 4. Қорытындылар мен қаулылар (ұсынымдар) жобаларының сапасын бақылау 31. Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесі материалдарды Есеп комитеті Төрағасының қарауына ұсынудың белгіленген мерзіміне дейін бес жұмыс күнінен кешіктірмей, қорытындының және қаулының (ұсынымның) жобаларын, бұзушылықтардың жиынтық тізілімін, бақылау объектілерінің қарсылықтарын және оларға берілетін жауаптарды сапаны бақылау мен заң сараптамасын жүргізу үшін сапаны бақылауды жүргізуге, құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімшелерге ұсынады. 32. Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше екі жұмыс күні ішінде заң сараптамасын дайындайды және сапаны бақылауға жауапты құрылымдық бөлімшеге жібереді. 33. Сапаны бақылау заң қорытындысы келіп түскен күннен бастап екі жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады. Сараптамалық қорытындыда заң қорытындысында көрсетілген ескертулерге сілтеме жасалады. 34. Қорытындылардың және қаулылардың (ұсынымдардың) жобаларының сапасын бақылау мынадай критерийлер: 1) белгіленген нысандарға қойылатын талаптарға сәйкестігі; 2) Стандарттардың, Қағиданың және өзге де нормативтік құқықтық құжаттардың белгіленген талаптарына мазмұнның сәйкестігі бойынша жүзеге асырылады. 35. Сараптамалық қорытындыда жазылған тұжырымдар бойынша келіспеушіліктер болған жағдайда, сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше сараптамалық қорытындыны алған күннен бастап екі жұмыс күні ішінде даулы мәселелерді Есеп комитетінің мүшесімен талқылайды. 36. Егер Есеп комитетінің бақылауға жауапты мүшесі бақылау іс-шарасының нәтижесі бойынша қорытындының жобасына сараптамалық қорытындының тұжырымдарын ескермеу туралы шешім қабылдаса, онда сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше ескертулері бар бұрыштама қояды. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше басшысы келіспеушілік фактісі туралы Есеп комитетінің Төрағасына баяндайды. 5. Есеп комитеті қаулыларының (ұсынымдарының) орындалу сапасын бақылау 37. Есеп комитеті мүшесінің Есеп комитеті Қаулысы (Ұсынымы) тармақтарының орындалуын бақылау нәтижелері туралы қызметтік жазбасы Есеп комитеті Төрағасының қарауына жіберіледі, ол Есеп комитетінің аппарат басшысына бақылаудан алу мүмкіндігін қарауға тапсырма береді.

(Жалғасы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

6. Қорытынды ережелер 42. Бақылау іс-шарасының материалдарына сапаны бақылау жүргізу аяқталған соң осы Әдістемеге 10-қосымшаға сай критерийлер бойынша жүзеге асыралатын алдын ала бағалау жүргізіледі. Алдын ала бағалау жүргізілген бақылау іс-шарасының қорытындысы қаралғаннан кейін Есеп комитетінің отырысында айтылады. 43. Есеп комитеті шешімдерінің (қаулыларының, ұсынымдарының) іске асырылуына постбақылаулық бағалау осы Әдістемеге 11-қосымшаға сай критерийлермен олардың орындалу сапасын бақылаудың қорытындысы бойынша жүзеге асырылады. Әрбір критерий бойынша бағалау критерийі көрсеткішінің нақты мәніне сәйкес келетін 0-ден 100-ге дейінгі балл диапазонындағы бағалар мен басымдықтар бойынша салмақтық коэффициенттер белгіленген. 44. Постбақылаулық бағалау көрсеткішінің шекті мәндері балдармен: «өте жақсы» - 90 балдан жоғары; «жақсы» - 81-ден 90 балға дейін, қоса алғанда; «қанағаттанарлық» - 65-тен 80 балға дейін, қоса алғанда. 45. Постбақылаулық бағалау Есеп комитеті мүшесінің Төрағаның атына жазған Есеп комитетінің Қаулысын (Ұсынымын) бақылаудан толық алу туралы қызметтік жазбасы негізінде жүргізіледі. 46. Постбақылаулық бағалау көрсеткіші әрбір критерий бойынша көрсеткіштер мәндерінің тиісті диапазоны балдарының санын мына формула бойынша салмақтық коэффициентке біртіндеп көбейту нәтижесінде алынған балдардың санын қосу жолымен шығарылады: ОП постбақылаулық баға= k1*Х1+…+ kn*Хn мұнда: k1-ден n-ге дейін – критерийлердің салмақтық коэффициенттері; X1-ден n-ге дейін – осы критерий бойынша қол жеткізілген/қол жеткізілмеген көрсеткіштерге сай берілген балдардың саны; n – бағалау критерийлерінің саны. 47. Қорытынды бағалау бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша ағымдағы жылдың 20 шілдесінен кешіктірмей, жылдың қорытындысы бойынша есепті кезеңнен кейінгі жылдың 20 қаңтарынан кешіктірмей жүргізіледі. 48. Бақылау іс-шарасын қорытынды бағалаудың көрсеткіші алдын ала бағалау үшін – 0,7 және постбақылаулық бағалау үшін – 0,3 салмақтық коэффициенттерін қолдана отырып, бақылау іс-шарасын алдын ала бағалаудың және Есеп комитеті қаулыларының (ұсынымдарының) орындалуын постбақылаулық бағалаудың көрсеткіштерін қосу жолымен шығарылады: ОП қорытынды баға = (0,7*ОП алдын ала бағалау + 0,3*ОП постбақылаулық бағалау) Қорытынды бағалаудың шекті мәндері балдармен: «өте жақсы» - 90-нан 100 балға дейін; «жақсы» - 81-ден 90 балға дейін; «қанағаттанарлық» - 65-тен 80 балға дейін. 49. Бақылау іс-шарасын қорытынды бағалау нәтижелері бойынша осы Әдістемеге 12-қосымшаға сай нысан бойынша бағалау парағы ресімделеді. Тізбеге кірмейтін бақылау іс-шараларына қатысты қорытынды бағалау постбақылаулық бағалауға тең деп қабылданады. 50. Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше сапаны бақылаудың қорытындысы бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктерді жинақтап, оларға жол бермеу, бақылау жүргізу жөніндегі әдістемені жетілдіру және жұмысты ұйымдастыру бойынша ұсыныстарын Есеп комитетінің Төрағасына енгізеді.

3.1

бақылаумен қамтылатын кезеңнің сақталуы

3.3

анықталған кемшіліктер мен бұзушылықтар болмаған жағдайда, бақылау нәтижелерін ресімдеу талаптарының сақталуы анықталған бұзушылықтар көрсетілген кезде заңнаманы қолданудың дұрыстығы мен негізділігі, соның ішінде Есеп комитетінің талаптары бұзылған нормативтік құқықтық және құқықтық актілерінің баптарына, тармақтары мен тармақшаларына қажетті сілтемелердің болуы бақылау өлшемі актілерін өткізуге қажеттілік болған жағдайда, олардың болуының (болмауының негіздемесі), мұндай актілерді жасау тәртібінің сақталуы

3.4

3.5

3.6

Тәуекел тобы

Тәуекелдің жиынтық көрсеткіші

әр бұзушылықты жеке тармақпен нөмірлеу және тіркеу туралы талаптардың сақталуы, бақылау тізілімі мен бақылау актілері мазмұнының сәйкестігі

іске асыру

жүргізу

дайындық

Бақылау іс-шарасының мерзімдері

3.7

Бақылау жүргізу бағдарламасының мәселелерін ашудың толықтығы

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 2-қосымша Бақылау іс-шарасы тәуекелінің жиынтық көрсеткішін есептеу үшін критерийлер тізбесі Р/с №

Көрсеткіштердің атауы

1

Жоғары тұрған органдардың бақылау іс-шарасын жүргізу туралы тапсырмасының болуы Бақылау тобының құрамында бір жылдан аз бақылау жұмысы өтілі бар бақылаушылардың үлесі, % Бақылаумен қамтылған объектілердің саны ЕК-нің 1 бақылаушысына шаққандағы объектілер саны БІ-мен қамтылған бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің саны БІ-мен қамтылған квазимемлекеттік сектор субъектілерінің саны БІ-мен қамтылған бағдарламалық құжаттардың саны Бақылаумен қамтылған бюджеттік бағдарламалар саны Бақылау іс-шарасымен қамтылған бюджеттік инвестициялық жобалардың саны, бірлік «Бақылау органдарының ұсынымдары мен ұсыныстары бойынша шара қабылдамау» критерийі бойынша тәуекелдің ең жоғары көрсеткішіне ие МО үлесі, %-бен Жиынтық көрсеткіш (∑ 1-ден 10-ға дейін)

3 4 5 6 7 8 9 10

> 50%

10%–50%

< 10%

>5 >3 >5 >5 >2 >20 > 20

2–5 1–3 2–5 2–5 1–2 10–20 10–20

<2 <1 <2 <2 0 < 10 < 10

> 50%

10%–50%

< 10%

Ескертпе: *Бақылау іс-шараларын тәуекел дәрежесі бойынша ранжирлеу Есеп комитетінің 2013 жылғы 18 қаңтардағы №1-НП нормативтік қаулысымен бекітілген Тәуекелдерді басқарудың үлгі жүйесінің 15-19-тармақтарына сай жүзеге асырылады. Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 3-қосымша нысан Бұзушылықтар тізіліміне заң қорытындысы Бақылау іс-шарасының атауы (мақсаты) Объектінің атауы АНЫҚТАЛҒАН БҰЗУШЫЛЫҚТАРДЫ САРАПТАМАЛЫҚ БАҒАЛАУ (ТІЗІЛІМ БОЙЫНША) Тізілім бойынша бұзушылықтың Бұзушылықтың сипаты туралы Бұзылған норманың сақталуын сипаттамасы заңгерлердің тұжырымдары бақылауды жүзеге асыратын (актіге сілтеме жасау) уәкілетті орган/уәкілетті лауазымды адам Қаржылық бұзушылықтар бойынша Бюджетке қаражаттың түсуі бойынша Бақылау актісінің бұзушылық № Бюджет қаражаты мен активтердің пайдаланылуы бойынша Бақылау актісінің бұзушылық № Бақылау объектісі қызметіндегі заңнаманың, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға, заңнаманың кемшіліктері мен олқылықтарына байланысты өзге де бұзушылықтар бойынша Бұзушылық № ТІЗІЛІМ (ЖИЫНТЫҚ ТІЗІЛІМ) БОЙЫНША ЖАЛПЫ ТҰЖЫРЫМДАР МЕН ҰСЫНЫМДАР (ОЛАР БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА) Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 4-қосымша нысан Қаулының (ұсынымның) жобасына заң қорытындысы Бақылау іс-шарасының атауы

САРАПТАМАЛЫҚ БАҒАЛАУ «негізделген» / «негізделмеген» деп көрсетіледі Бақылаудың қорытындысы бойынша ұсыныстардың (негізделмеген жағдайда, мұндай тұжырымның себебі негізділігі көрсетіледі: сипаты, мерзімі, адресаты бойынша) №1 ұсыным (тапсырма) (қаулы жобасының ___ беті) № __ ұсыным (тапсырма) (қаулы жобасының ___ беті)

3.8

Стандарттардың бақылау нәтижелерін баяндау стиліне қойылатын талаптарының сақталуы (қысқалығы, қайталаудың болмауы, қисындылығы, қабылдауға оңайлығы) 3.9 бұзушылықтар фактілерін Осы кіші критерий бойынша бақылаушылардың осы Қағиданың растайтын құжаттардың 184-тармағының талаптары бақылау актісіне қоса берілген, бақылау болуы актісіндегі бұзушылықтар бойынша жазбалардың анықтығын растайтын құжаттардың бар болуы мен толықтығы мәніне сақтауы тексеріледі. 3.10 деректемелерде, Осы кіші критерий бойынша бақылау актісінің мәтіні бақылау актісінің сомаласомаларда рында, деректемелерінде, атаулары мен басқа да мәліметтерінде қателердің техникалық қателердің бар болуына зерделенеді. болуы және т.б. Қорытындылар, қаулылар (ұсынымдар) Бақылау іс-шараларының сапасына бақылау жобаларының сапасын бақылаудың жүргізудің рәсімі критерийлері (кіші критерийлері) 1 Белгіленген нысандарға қойылатын талаптарға Осы критерий бойынша Қағидаға 23, 24, 25-қосымшалар сәйкестігі жасау бойынша Қағида талаптарының сақталуына тексеру жүргізіледі. 2 Мазмұнның Стандарттардың, Қағиданың Қорытынды және қаулы (ұсыным) жобаларының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің Стандарттар мен Қағидаға белгіленген талаптардың белгіленген талаптарына сәйкестігі, соның мазмұнына сәйкестігін тексеру төменде көрсетілген кіші ішінде: критерийлер бойынша жүргізіледі: 2.1 бақылау актілерінде бақылау объектілерінің Осы критерий бойынша құқықтық қамтамасыз етуқарсылықтары ескеріле отырып жазылған ге жауапты құрылымдық бөлімше жиынтық тізілімге бұзушылықтардың барлық фактілерін бақылау актілерінің қарсылықтары ескеріле отырып, қорытындыда қамтудың толықтығы бақылау актілерінде және тізілімдерде тіркелген барлық бұзушылық фактілерінің және оларға жауаптардың, сондай-ақ бақылау актілеріне заң қорытындысында көрсетілген ескертулердің енгізілуіне салыстырып тексеру жүргізеді. 2.2 Стандарттардың бақылау нәтижелерін баОсы кіші критерий бойынша Стандарттардың 74, яндау стиліне қойылатын талаптарының 76-тармақтарына және осы Қағиданың 205-тармағына сақталуы (қысқалығы, қайталаудың болмауы, сілтеме жасала отырып, «Есептілік» стандартының қисындылығы, қабылдауға оңайлығы) сақталуына тексеру жүргізіледі. 2.3 тұжырымдар мен ұсыныстардың негізділігі Осы кіші критерий бойынша ұсынымдардың, тапсырмалардың қорытынды жобасы мен бақылау актілерінің мазмұнына сәйкестігі және олардың негізділігі зерделенеді. Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше адресаттың құзыретіне сай құқықтық негізділігі, атаулылығы мәселесі бойынша заң сараптамасын жүргізеді, сондай-ақ бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде қылмыс белгілерін қамтитын, анықталған фактілер бойынша процестік шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына бақылау материалдарын беру туралы шешім енгізудің негізділігіне баға береді. Ұсыныстар нақты, ақылға қонымды мерзімде орындалатын және Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы шеңберінде болып, анықталған кемшіліктер мен бұзушылықтарды жою жөнінде нақты шаралар қабылдауға бағытталуы тиіс. Қажет болған жағдайда, тапсырмалар мен ұсынымдарды толықтыру жөнінде ұсынымдар беріледі.

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 6-қосымша нысан __________________________________________________________________________________________ (бақылау объектісін алдын ала зерделеу туралы есептің, бақылау актісінің атауы) бақылау іс-шарасы шеңберінде ___________________________________________________________________________________________ (жоспарлау немесе жүргізу)

ҚАУЛЫ БОЙЫНША ЖАЛПЫ ТҰЖЫРЫМДАР МЕН ҰСЫНЫМДАР (ОЛАР БОЛҒАН ЖАҒДАЙДА)

сапаны бақылау нәтижесі бойынша сараптамалық қорытынды №

Сапаны бақылау критерийлері

1

2

3

Бақылау жүргізу бағдарламасының жобасында бақылауды нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету тізбесін көрсетудің толықтығы

Бақылау нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету тізбесі бойынша: – заң сатысы бойынша оның көрсетілуін сақтай отырып, мұндай тізбенің бар болуын; – атаулардың дұрыс жазылуын және олардың қабылданған күнін; – көрсетілген актілер мен құжаттардың өзектілігін (оларды жоюға қою немесе олардың қолданысқа енгізілмеуі фактілерін) қарау қажет.

2. Бақылау актілерінің сапасын бақылау критерийлері

1

2

Бақылау актілерінің сапасын бақылаудың критерийлері (кіші критерийлері) Бақылауды аяқтау, бақылау актісін танысуға және қол қоюға ұсыну, бақылау актілерін тіркеуге және есепке алуға тапсыру мерзімдерінің сақталуы

Бақылау актісінің белгіленген нысанға сәйкестігі

1.2

1.3

1.4

Бақылау жүргізу бағдарламасы жобасында бақылауды нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету тізбесінің дұрыс көрсетілуі

Бақылау жүргізу бағдарламасы жобасында бақылауды нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету тізбесін дұрыс көрсетуді бұзушылық Жоспарлау сапасын бақылау қорытындысы бойынша Қарсылықтар белгіленген қарсылықтарды қарау тәртібінің сақталуы мерзімдерді бұза отырып жіберілген (болған жағдайда) 2. Бақылау актілерінің сапасын бақылау Бақылаудың аяқталуы, бақылау актісінің танысуға және Бақылауды аяқтау мерзімін бұзу (Бақылауды мерзімін қол қоюға ұсынылуы, бақылау актілерін тіркеуге және есепке алуға өткізу мерзімдерінің сақталуы ұзарту туралы Есеп комитеті бақылау объектісіне бақылау актісін танысу және қол қою Төрағасының келісімінсіз) үшін ұсыну мерзімдерін бұзушылықтар «–3» актілерді тіркеуге және есепке алуға өткізу мерзімін «–2» бұзушылықтар Бақылау актісінің белгіленген нысанға сәйкестігі актілерде 30 %-дан астам сәйкессіздік анықталған Бақылау жүргізу Бақылаумен қамтылған мәселелердің толықтығы, Бақылау жүргізу бағдарламасында көрсетілген бағдарламасының 10% мәселелермен сәйкестігі -ға дейінгі (қоса алғанда) мәселелері бақылаумен Бақылау жүргізу бағдарламасының 10% -ы және одан қамтылмаған астам мәселелері бақылаумен қамтылмаған Бақылау жүргізу жоспары мен бағдарламасында «–3» көзделмеген мәселелер мен бюджеттік бағдарламалар «–6» бойынша бақылау жүргізілген Бақылаумен қамтылатын кезеңнің сақталуы актілердің 30%-ға дейін (қоса актілердің 30% -ы және одан астамының сәйкессіздігі алғанда) сәйкессіздігі фактісі фактісі «–3» Анықталған кемшіліктер мен бұзушылықтар болмаған кемшіліктер мен жағдайда, бақылау нәтижелерін ресімдеу талаптарының бұзушылықтардың болмаусақталуы ын (талдамалық сипаттағы мәселелерді қоспағанда) көрсете отырып, тексерілетін мәселе бойынша қысқаша ақпараттың болмауы Анықталған бұзушылықтарды көрсету кезінде заңнаманы бақылау актілерінде бірден 4-ке дейінгі (қоса алғанда) қолданудың дұрыстығы мен негізділігі, соның ішінде талаптары бұзылған Есеп комитеті Төрағасының нормативтік факті сәйкессіздігінің құқықтық және құқықтық актілерінің тармақтары мен анықталуы және/немесе тармақшаларына қажетті сілтемелердің болуы сілтемелердің болмауы бақылау актілерінде 5 және одан көп фактілер бойынша «–6» сәйкессіздіктің анықталуы және/немесе сілтемелердің болмауы

1.5

2.1

2.2 2.3

2.4 2.5

2.6

2.7

Бақылау өлшемі актілерінің бар-жоғы (болмауының негіздемесі) қажет болған жағдайда оларды жүргізу, осындай актілерді жасау тәртібінің сақталуы тауарлардың, қызметтердің іс жүзінде жеткізілуі және белігілі бір жұмыс түрлерін (көлемдерін) орындаудың анықтығын растау және (немесе) оның мәніне дәлел жинау қажет болған жағдайда бақылау өлшемі ( тексеріп қарау) актілерінің болмауы 2.8 Әрбір бұзушылықты жеке тармақпен нөмірлеу және тіркеу жөніндегі талаптардың сақталуы, бұзушылықтар тізілімі мен бақылау актісі мазмұнының сәйкестігі бұзушылықтардың 3-ке дейінгі фактісі жеке тармақпен тіркелмеген бұзушылықтардың 3-тен астам фактісі жеке тармақпен тіркелмеген 2.9 Бақылау жүргізу бағдарламасындағы мәселелерді ашудың толықтығы Бақылау бағдарламасының 30% және одан көп мәселелері ішінара ашылмаған 2.10 Бақылау нәтижелерін баяндау стиліне қойылатын стандарттар талаптарының сақталуы (қысқалық, қайталауларды болдырмау, қисындылық, қабылдауға оңай болуы)

2.11 бақылау актісіне бұзушылық фактілерін растайтын құжаттардың бар-жоғы Тиісті құжаттармен расталмаған 5 және одан көп фактілердің анықталуы

3.2

Бақылау іс-шараларының сапасына бақылау жүргізу рәсімі

Осы критерий бойынша осы Қағиданың 106 және 187-тармақтары талаптарының сақталуын тексерген жөн. Бақылау объектісінің басшысына қол қоюға ұсыну мерзімі актіні танысуға және қол қоюға қабылдағаны туралы бақылау объектісінің мөртабанында көрсетілген күн немесе бақылау актісінің танысуға және қол қоюға жіберілген күнін растайтын құжат (көшірмесі) бойынша айқындалады (бақылау объектісінің актіні танысуға және қол қоюға қабылдағаны туралы мөртабаны болмаған жағдайда). Қол қойылған бақылау актілерін тіркеуге тапсырудың уақтылылығы осы Қағиданың 195-тармағында белгіленген мерзімдер ескеріле отырып тексеріледі. Осы критерий бойынша актінің осы Қағиданың 18-20-қосымшаларына сай, оның үлгі нысаны мен құрылымының талаптарына сәйкестігі мәніне, соның ішінде: актінің барлық қажетті деректемелерінің болуына; актінің қатаң есептіліктегі арнайы бланкіде жасалуына; белгіленген тәртіппен ресімделген актілерге қосымшалардың болуына, бұзушылықтар тізілімінің болуына талданады. Осы Қағиданың 105-тармағына сәйкес, үстеме бақылаудың нәтижелерін ресімдеу кезінде Қағиданың 19-қосымшасында келтірілген бақылау актісі нысанынан мынадай бөлімдердің: бақылау үлгісі, алдыңғы бақылау нәтижелері туралы мәлімет алынып тасталатынын ескеру қажет. Бақылау актісі қосымшалардың болу мәселесіне бойынша осы Қағиданың 183-тармағы талаптарының сақталуына зерделенеді. Егер бұзушылықтар тізілімінде бұзушылықтарды сипаттамау, заңнаманың бұзылған нормаларына, соның ішінде Бұзушылықтар сыныптауышының тармақтарына сілтеме көрсетпеу фактілері анықталған болса, аталған сәйкессіздік осы Қағиданың 181-тармағының талаптары бұзылғанына сілтеме жасала отырып көрсетіледі.

Анықталған бұзушылықтар, сәйкессіздіктер, кемшіліктер бойынша негізгі тұжырымдар және оларды жою жөніндегі ұсыныстар: Ішкі аудит бөлімінің меңгерушісі ______________________________ Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 7-қосымша нысан

Есеп комитеті мүшесінің ұсынысы

Талдаудың қорытын-дысы бойынша тұжырымдар

1 2 3

_____________________________________________________________________________________________ (бақылау іс-шарасының және бақылау актісінің атауы) бақылау объектісін алдын ала зерделеу туралы есептің және бақылау актісінің сапасын бақылаудың қорытындысы бойынша сапаны бақылауды жүзеге асыруға жауапты құрылымдық бөлімшенің « »_______ жылғы № ____ сараптамалық қорытындысына қарсылықтар және қарсылықтарды бірлесіп қараудың түпкілікті нәтижелері Р/с Бақылауды Сапаны № жүргізген бақылаудың бақыкритерийлері лаушының (сәйкес А.Ә.Т. келмейтін тармақтарды көрсете отырып)

1

2

3

Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімше анықтаған бұзушылықтар, сәйкессіздіктер мен кемшіліктер фактілері

Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің бұзушылықтарды, сәйкессіздіктер мен кемшіліктерді жою жөніндегі ұсыныстары

Бақылау бөлімінің дәлелді қарсылықтары (сарапталық қорытындының, НҚА-ның және осы Қағиданың тармақтарына сілтеме жасай отырып)

4

5

6

Сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшенің қарсылықтарды бірлесіп қараудың түпкілікті нәтижесі туралы шығарған шешімі ҚабылдаҚабылнады данбайды (себептерін (нақты көрсете оты- себептерін, рып) дәлелдерін көрсете отырып) 7 8

«–1»

«–1»

«–5»

«–2»

«–2»

«–3»

«–3»

«–3»

«–2»

«–3»

«–1»

«–1»

«–1»

«–2»

3.5

Бақылау нәтижелерін баяндау стиліне қойылатын стандарттар талаптарының сақталуы (қысқалық, қайталауларды болдырмау, қисындылық, қабылдауға оңай болуы)

«–2»

«–2»

«+2» «+4»

«+1» «+2» «+1» «+2»

«+5» «+10»

1- ден 2-ге дейін 2-ден жоғары жұмысты ұйымдастырудағы кемшіліктердің саны 3-тен 5-ке дейін 5-тен жоғары

«+1» «+2» «+1» «+2»

* бақылау-талдамалық және талдамалық іс-шараларға алдын ала бағалау жүргізілмейді. Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 11-қосымша Бақылау іс-шарасын постбақылаулық бағалаудың критерийлері №

Сапаны бақылау критерийлері

Көрсеткіш мәндерінің диапазоны

5

6

бақылау іс-шарасы материалдарының сапасын бақылаудың қорытындысы бойынша жиынтық сараптамалық қорытынды

Қорытындылар, қаулылар (ұсынымдар) жобаларының сапасын бақылау

Негізгі тұжырымдар мен ұсыныстар: Ішкі аудит бөлімінің меңгерушісі ________________________________ Таныстым, тұжырымдармен келісемін Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 10-қосымша Бақылау іс-шарасын алдын ала бағалаудың критерийлері*

2.9 Бақылау объектісі Қаулылардың (Ұсынымдардың) шешімдерін тиісінше орындамаған жағдайда, Есеп комитеті мүшесінің қызметтік жазбасының баржоғы

Ескертпелер: 1) 1.3-критерий бойынша, егер сәйкессіздік деректері бұзушылықтың бірдей фактісіне қатысты болса, онда басқа теріс балдар сомасы қосылмастан, ең жоғары балл ғана ескерілетін болады; 2) 2.3, 2.4, 2.6, 2.8, 2.9, 2.11-критерийлер бойынша, егер сәйкессіздік деректері бұзушылықтың бірдей фактісіне қатысты болса, онда басқа теріс балдар сомасы қосылмастан, ең жоғары балл ған ескерілетін болады; 3) 3.6-критерий бойынша егер сәйкессіздік деректері бұзушылықтың бірдей фактісіне қатысты болса, онда басқа теріс балдар сомасы қосылмастан, ең жоғары балл ғана ескерілетін болады; 4) 4.1, 4.3, 4.4-критерийлер бойынша, егер сәйкессіздік деректері бұзушылықтың бірдей фактісіне қатысты болса, онда басқа оң балдар сомасы қосылмастан, ең жоғары балл ғана ескерілетін болады; 5) 4.3-критерий бойынша құқықтық сүйемелдеуге жауапты құрылымдық бөлімше (қызметтік жазба арқылы) сапаны бақылауға жауапты құрылымдық бөлімшеге сапаны бақылауды өткізудің жалпы мерзімінен кешіктірмей, Есеп комитетінің бақылау қорытындысы бойынша отырысына дейін мәліметтерді жібереді.

_____________________________________________ (бақылау іс-шарасының атауы)

Бақылау іс-шарасы актілерінің сапасын бақылау

2.7 Жеткілікті дәрежеде негізделген тұжырымдар мен ұсынымдар фактілерінің анықталуына байланысты, Қаулының (Ұсынымның) тармақтарын бақылаудан алу фактілерінің болуы 2.8 Есеп комитеті Қаулысының (Ұсыным-дарының) шешімдерін орындау жөніндегі ақпаратты бақылау объектісі уақтылы ұсынбаған жағдайда, бақылау объектісіне әкімшілік жауаптылық туралы ескертудің уақтылы жіберілуі

жақсы қанағаттанарлық Шекті балл – 100 балл. Есептеу үшін бағалау – 79 балл («жақсы» деген бағаның төменгі шегі), осы балдан теріс балдар алынып тасталып, содан кейін оң балдар сомасы қосылады (олар болған жағдайда).

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 9-қосымша нысан

№ Сапаны бақылаудың критерийлері Анықталған сәйкессіздік фактілері Жою жөнінде ұсыныстар (бұзушылықтардың нақты (болған жағдайда) фактілеріне сілтемелерді көрсете отырып) Бақылау іс-шарасын жоспарлаудың сапасын бақылау

2.6 Есеп комитеті Қаулыларының (Ұсынымдарының) іске асырылуын орындауды бақылау барысында бақылау объектілерінің лауазымды адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тарту

«–2»

жекелеген тұжырымдар мен ұсыныстар негізделмеген, қорытынды жобасының және бақылау актісінің мазмұнына толық сәйкес келмейді, мерзімдері оларды орындалуы ескерілмей белгіленген қорытындының, қаулының (ұсыным) жобасының мәтінінде қабылдаудың оңай болмауы, түсінбеушілік, қисындылық, өзара байланыстылық, хронологиялық реттіліктің болмауы және (немесе) қарамақайшылықтардың болуы

Теріс балдардың жалпы сомасы Оң балдардың жалпы сомасы

2.5 Құқық қорғау органдарының бақылау материалдарын іс жүргізуге қабылдауы

«–2» «–4»

Тұжырымдар мен ұсыныстардың негізділігі

4.3

1

2

3

Бақылау іс-шарасының қорытындысы бойынша Қаулының (Ұсынымның) іске асырылуын бағалау: 2.1 Қаулыны (Ұсынымды) Осы критерий бойынша Есеп бақылаудан алу тукомитеті мүшесінің қызметтік жазба ралы қызметтік жаз- дайындауының бақылау объектісінен баны дайындаудың ақпарат алған күннен бастап, уақтылылығы МҚБ Қағидасында белгіленген мерзімдерінің сақталуы қаралады. Бағалау кезінде Есеп комитеті мүшесіне ақпарат түскен сәттен бастап, қызметтік жазбаның сараптама жүргізу үшін сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге енгізілгенге дейінгі нақты мерзімі ескеріледі. Қаулының (Ұсынымның) жекелеген тармақтарының түрлі мерзімдерде орындалуы және оларды бақылаудан алу туралы қызметтік жазбалардың тиісінше ұсынылуы туралы

4

уақтылы ұсынылған қызметтік жазбалардың олардың жалпы санына шаққандағы пайыздық арақатынасы

90%-дан көп 71%-дан 90%-ға дейін қоса алғанда 51%-дан 70%-ға дейін қоса алғанда 50%-ға дейін қоса алғанда

30 0

100

51%-дан 80%-ға дейін қоса алғанда 21%-дан 50%-ға дейін қоса алғанда 10%-дан 20%-ға дейін қоса алғанда 10%-ға дейін қоса алғанда бағаланатын кезеңге орындау мерзімі келгенін ескере отырып, тапсырмалардың (ұсынымдардың) жалпы санына шаққанда мерзімінде орындалған тапсырмалардың пайыздық арақатынасы

80 60 40 0 0,20

90%-дан көп

100

71%-дан 90%-ға дейін қоса алғанда

80

60 0 0,15

100

тармақтардың 10%-дан азын бақылаудан алудан бас тарту тармақтардың 10%-дан 30%-ға дейінгісін қоса алғанда, бақылаудан алудан бас тарту тармақтардың 30%-дан астамын қоса алғанда, бақылаудан алудан бас тарту Осы критерий бойынша материалдар- материалдарды процестік іс жүргізуге ды процестік іс жүргізуге қабылдау (қылмыстық іс қозғау, тергеуге дейінгі қабылдаудың тексеру жүргізу, соның ішінде сарап- (қылмыстық іс қозғау, тергеуге дейінгі тексеру тама тағайындау, прокурорлық ден қою шараларын қабылдау) фактілері жүргізу, соның ішінде сараптама тағайындау, болған жағдайда, материалдарды прокурорлық ден қою процестік іс жүргізуге қабылдаудың шараларын қабылдау) әрбір фактісі үшін «+» белгісі бар 5 балл қойылады, бірақ олардың жал- әрбір фактісі үшін 5 балл қойылады, бірақ пы сомасы 50 балдан аспауы тиіс. олардың жалпы сомасы Құқық қорғау органдары құқықтық 50 балдан аспауы тиіс қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімшенің қылмыс құқық қорғау орбелгілерінің болмағаны туралы гандары құқықтық қорытынды берген бақылау матери- қамтамасыз етуге жаалдарын іс жүргізуге қабылдаудан уапты құрылымдық бас тартқан жағдайда, оң бағасы бөлімшенің қылмыс бар балдардың тиісті саны нөлге белгілері жоқ екендігі тутеңестіріледі және материалдарды ралы қорытынды берген қараудан бас тартудың әрбір фактісі бақылау үшін «-» белгісі бар қосымша 5 балл материалдарын іс қойылады, бірақ олардың жалпы со- жүргізуге қабылдаудан масы 50 балдан аспауы тиіс. бас тартқан жағдайда, Құқық қорғау органдары бақылау оң бағасы бар материалдарын іс жүргізуге балдардың тиісті саны қабылдаудан бас тартқан өзге нөлге теңестіріледі де жағдайларда, оң бағасы бар және материалдарды балдардың тиісті саны нөлге қараудан бас тартудың теңестіріледі. әрбір фактісі үшін «-» Процестік іс жүргізуді қозғау үшін белгісі бар қосымша 5 құқық қорғау органдарына материбалл қойылады, бірақ алдарды жіберу фактілері болмаған олардың жалпы сомасы кезде осы критерий постбақылаулық 50 балдан аспауы тиіс бағалаудың жиынтық көрсеткішін есептеуде ескерілмейді.

80

Осы критерий бойынша Есеп комитетінің сот органдарына (уәкілетті органдарға) оларға қатысты материалдар жіберген бақылау объектісінің лауазымды адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тарту туралы соттың (уәкілетті органның) заңдық күшіне енген әрбір шешімі үшін «+» белгісі бар 5 балл қойылады, бірақ жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс Құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше әкімшілік құқықтық бұзушылықтар белгілерінің жоқ екендігі туралы қорытынды берген әкімшілік істердің материалдарын қараудың қорытындысы бойынша әкімшілік іс жүргізу материалдарын қараудан бас тартқан және/ немесе әкімшілік жаза қолданудан бас тартқан жағдайда, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі және материалдарды қараудан бас тартқан әрбір факті үшін «-» белгісі бар қосымша 5 балл қойылады, бірақ олардың жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс. Әкімшілік істердің материалдарын қараудың қорытындысы бойынша әкімшілік іс жүргізу материалдарын қараудан бас тартудың және/немесе әкімшілік жаза қолданудан бас тартудың өзге де жағдайларында, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі. Егер бақылау объектісінің лауазымды адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тартуға қатысты материалдарды жіберу туралы шешім қабылданбаса, осы критерий постбақылаулық бағалаудың жиынтық көрсеткішін есептеуде ескерілмейді. Қаулылардың (Ұсынымдардың) тармақтары нақты орындалмастан, олар бақылаудан алынған жағдайда, жеткілікті дәрежеде негізделген тұжырымдар мен ұсынымдар фактілерінің анықталуына байланысты, «–» белгісі бар 50 балл қойылады.

5

Есеп комитетінің мүшесі Есеп комитеті Төрағасының атына бақылау объектісіне әкімшілік ықпал ету шараларын қолдану туралы қызметтік жазбаны уақтылы жібермеген, сондайақ бақылау объектісі Қаулының (Ұсынымның) тармағын көрсетілген мерзімде орындамаған жағдайларда, Қаулының (ұсынымның) орындалмаған тармақтарының үлес салмағына қарай балдар қойылады. Бақылау объектісінің лауазымды адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тарту туралы қызметтік жазба ұсынылмаған жағдайда, «–» белгісі бар «50» балл қойылады.

60

0

5

0,10

5

-5

тапсырмалардың жалпы –50 санына шаққанда дұрыс емес тұжырымдар мен ұсынымдар фактілерінің анықталуына байланысты, тапсырмалар нақты орындалмастан, оларды бақылаудан алу фактісінің болуы –10

0,25

0,25

– 20

қаулылардың орындалмаған тармақтарының жалпы санына шаққанда уақтылы жіберілген қызметтік жазбалардың пайыздық арақатынасы қаулылардың орындалмаған тармақтарының 10%-дан азын уақтылы жібермеу қаулылардың орындалмаған тармақтарының 10%дан 30%-ға дейінгісін уақтылы жібермеу қаулылардың орындалмаған тармақтарының 30%дан астамын уақтылы жібермеу қызметтік жазбаның болмауы

0,10

–5

Есеп комитеті сот органдарына (уәкілетті органдарға) оларға қатысты материалдар жіберген бақылау объектісінің лауазымды адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тарту туралы соттың (уәкілетті органның) заңдық күшіне енген әрбір шешімі үшін «+» белгісі бар 5 балл қойылады, бірақ олардың жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше әкімшілік құқық бұзушылық белгілерінің жоқ екендігі туралы қорытынды берген материалдарды қараудан бас тартқан жағдайда, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі, «-» белгісі бар қосымша 5 балдан қойылады, бірақ олардың жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс

Бақылау объектісіне ЭҚАБЖ уақтылы жіберілмеуі арқылы (болған жағдайда) және қағаз түрінде ӘҚтК-де көзделген әкімшілік жауаптылық туралы ескерту уақтылы жіберілмеген, Есеп комитеті Қаулысының (Ұсынымдарының) шешімдерін орындау жөніндегі ақпаратты бақылау объектісі уақтылы ескертудің жіберілмеуі ұсынбаған жағдайда, «–» белгісі бар «10» балл қойылады. Жоғарыда аталған ескерту болмаған жағдайда, «–» белгісі бар «20» балл қойылады.

0,25

–10

–20

–30

–50

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 12-қосымша Бағалау парағы №

Сапаны бақылау критерийлері

Көрсеткіш мәндерінің диапазоны

1 2 1. Алдын ала бағалау

3

Балл- Салмақдар тық коэффициент 4

5

2. Бақылау іс-шарасының қорытындысы бойынша Қаулының (Ұсынымның) орындалуын бағалау: 2.1 Қаулыны (Ұсынымды) бақылаудан алу туралы қызметтік жазбаны дайындаудың уақтылылығы

уақтылы ұсынылған қызметтік жазбалардың олардың жалпы санына шаққандағы пайыздық арақатынасы 90%-дан астам 71%-дан 90%-ға дейін қоса алғанда 51%-дан 70%-ға дейін қоса алғанда 50%-ға дейін қоса алғанда

2.2 Бюджетке өтелген және/немесе қалпына келтірілген қаражаттың өтелуге және/ немесе қалпына келтірілуге жататын жалпы сомаға шаққандағы үлес салмағы

өндіріп алуға үмітсіз қаражат сомаларын (болған жағдайда) есепке алмағанда, бюджетке нақты өтелген және/немесе қалпына келтірілген қаражаттың бюджетке өтелуге және/немесе қалпына келтірілуге жататын жалпы сомаға пайыздық арақатынасы 80%-дан көп 51%-дан 80%-ға дейін қоса алғанда 21%-дан 50%-ға дейін қоса алғанда 10%-дан 20%-ға дейін қоса алғанда 10%-ға дейін қоса алғанда

0,10

50 40

0,50

50%-ға дейін қоса алғанда Осы критерий бойынша Қаулылардың 2.4 Бақылаудан алу (Ұсынымдардың) үшін Есеп комитеті «+» белгісі бар балл қою арқылы Қаулының (Ұсынымның) тармақтарын тармақтарын Қаулысының (Ұсынымының) бақылаудан алудан бас тарту бақылаудан алудан бас тарту (жетілдіруге орындалуы туралы (жетілдіруге қайтару) фактілері қызметтік жазбаны қаралады. қайтару) фактілерінің пайыздық арақатынасы дайындаудың сапасы бас тартудың болмауы

«–1»

бұзушылықтар тізілімінің және бақылау актісінің сәйкес келмеуі

4. Бақылаудың нәтижелілігі Оң балдар бойынша бағалау критерийлері Бақылау объектісінің бақылау барысында бақылау барысында өтеуге жататын жалпы анықталған бұзушылықтар (кемшіліктер) сомадан өтелген қаражаттың үлес салмағы бойынша қабылдаған шаралары (бюд25% дейін жетке өтеу, төленген, орындалған 25 % және жоғары жұмыстарды, көрсетілген қызметтерді атқару, жеткізілмей қалған тауарды жеткізу, жіберілмей қалған тауарлар бойынша жасалған жұмыстардың, қызметтердің, бухгалтерлік есеп бойынша қалпына жеткізілімдердің үлес салмағы келтіру және т.б) 25% дейін 25 % және жоғары бухгалтерлік есеп бойынша қалпына келтіру Бақылау объектілері лауазымды әкімшілік жаза адамдарының әкімшілік жауаптылыққа тартылуы Заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА анықталған жүйелік кемшіліктер мен арасындағы қарама-қайшылық, құқықтық заңнамаға өзгеріс пен қосымшалар енгізу реттеудегі олқылықтар, коллизиялар) және/ бойынша нақты ұсыныстар немесе құзыретті органдар мен бақылау 1- ден 2-ге дейін объектілеріне берілген ұсынымдар (тапсыр- 2-ден жоғары малар) бойынша жұмысты ұйымдастыруға заңнамаға енгізілетін өзгерістер байланысты жүйелі кемшіліктер мен промен толықтырулар бойынш нақты блемалар (құзыреттің болмауы немесе жеткіліксіздігі; өкілеттіктердің қайталануы; ұсыныстарының саны құқықтық реттеудегі олқылықтар (НҚА басқа ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау арасындағы қарама-қайшылық) тетігінің болмауы және т.б)

өндіріп алуға үмітсіз қаражат сомаларын (болған жағдайда) есепке алмағанда, бюджетке нақты өтелген және/немесе қалпына келтірілген қаражаттың бюджетке өтелуге және/немесе қалпына келтірілуге жататын жалпы сомаға пайыздық арақатынасы

51%-дан 70%-ға дейін қоса алғанда

«–1»

Бақылау бағдарламасы мәселелерінің 10%-ға дейіні (қоса алғанда) ашылмаған «–6» бақылау актісінің мәтінінде қабылдаудың оңай болмауы, түсінбеушілік, қисындылық, өзара байланыстылық, хронологиялық реттіліктің болмауы, қарамақайшылықтардың болуы. тиісті құжаттармен расталмаған бірден 5-ке (қоса алғанда) дейінгі фактілердің анықталуы

Осы критерий бойынша «+» белгісі бар балл қою арқылы орындау мерзімін ұзарту фактілерін ескере отырып, тапсырмалардың жалпы санына шаққанда мерзімінде орындалған тапсырмалардың пайыздық арақатынасы есептеледі.

«–3»

3.4

4.2

2.3 Қаулының (Ұсынымның) тармақтарын орындаудың уақтылылығы

«–1»

3.3

4.1

ақпараттың түрлі мерзімдерде түсуін ескере отырып, осы көрсеткіш бойынша «+» белгісі бар баға қою арқылы уақтылы ұсынылған қызметтік жазбалардың олардың жалпы санына пайыздық арақатынасы есептеледі. 2.2 Бюджетке өтелген Осы критерий бойынша және/немесе «+» белгісі бар балл қою арқылы қалпына келтірілген Қаулының (Ұсынымның) тиісті қаражаттың өтелуге тармағын бақылаудан алу туралы және/немесе қалпына қызметтік жазбада міндетті түрде келтірілуге жатанегіздей отырып, өндіріп алуға тын жалпы сомаға үмітсіз қаражат сомаларын (болған шаққандағы үлес жағдайда) есепке алмағанда, бюдсалмағы жетке нақты өтелген және/немесе қалпына келтірілген қаражаттың бюджетке өтелуге және/немесе қалпына келтірілуге жататын жалпы сомаға пайыздық арақатынасы есептеледі.

80%-дан көп

«–1»

Есеп комитеті мүшесінің ұсынысымен келіспеген жағдайда, тұжырымдарды негіздеу

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 8-қосымша нысан

«–1»

Қорытынды және қаулы (ұсыным) жобаларының белгіленген нысандарға сәйкессіздігі қорытындының жобасына және жиынтық тізілімге бақылау актілерінде және әр актіге тізілімдерде тіркелген бұзушылық фактілері енгізілмеген

Есеп комитетінің мүшесі _______________________________________________________________________ қызметтік жазбасын талдаудың нәтижелері бойынша сараптамалық қорытынды Тармақтың мазмұны

«–2»

Қорытынды және қаулы (ұсыным) жобаларының белгіленген талаптарға сәйкестігі Бақылау объектілерінің қарсылықтарын ескере отырып, бақылау актілерінде баяндалған бұзушылықтардың барлық фактілерін қорытындыда қамтудың толықтығы

____ жылғы «___»___________ № ____ қаулыны (ұсынымды) бақылаудың қорытындысы туралы

№ Тармақ (қаулының тармақ-шасы)

Салмақтық мәніндегі балдар

бақылау өлшемі (тексеріп қарау) актілерін жасау тәртібінің бұзылуы «–3»

«–6» 2.12 Деректемелерде, сомаларда және техникалық қателердің Сомаларды есептеуде, дебар-жоғы және т.б. ректемелерде, атауларда және бақылау актісінің басқа мәліметтерінде қателердің болуы 2.13 Бақылау актілерінің сапасын бақылау қорытындылары Қарсылықтар белгіленген бойынша қарсылықтарды қараудың тәртібінің сақталуы мерзім бұзыла отырып жіберілген (болған жағдайда) бақылау объектілерінің 2.14 Бақылау объектілерінің қарсылықтарын қараудың қарсылықтарына жауап тәртібінің сақталуы бақылау объектілерінің қарсылықтарына жауап белгіленген мерзім бұзыла жіберілмеген отырып жіберілген «–2» 3. Қорытындылар мен қаулылар (ұсынымдар) жобаларының сапасын бақылау 3.1 Қорытынды және қаулы (ұсыным) жобала- қорытынды және қаулы (ұсыным) рын, бұзушылықтардың жиынтық тізілімін, жобаларының, бұзушылықтардың бақылау объектілерінің қарсылықтары жиынтық тізілімінің, бақылау объектілерінің мен қарсылықтарға жауаптарды жіберу қарсылықтары мен қарсылықтарға мерзімінің сақталуы жауаптардың уақтылы жіберілмеуі

Бақылау іс-шараларының сапасына бақылау жүргізу рәсімі

Алдымен бақылау жүргізу жоспарлары, бағдарламалары жобаларының формальды белгілері осы Қағидаға 8, 9-қосымшаларда белгіленген нысандардың сақталу мәніне зерделенеді. Жоспардың жобасын зерделеу кезінде оның мазмұны Есеп комитетінің жылдық және тоқсандық жұмыс жоспарларына, яғни мына параметрлерге: 1) жоспарда көрсетілген бақылау іс-шарасының мақсатымен сәйкес келуі тиіс бақылау іс-шарасының атауына; 2) бақылануы жоспарланған қаражат көлеміне; 3) бақылау жүргізу мерзімдеріне; 4) бақылаумен қамтылатын кезеңге; 5) бақылаудың үлгісі мен түріне; 6) бақылау объектілерінің санына, атауы мен ұйымдық-құқықтық нысанына сәйкестігіне зерделенеді. Есеп комитетінің бақылау іс-шаралары жоспарына өзгерістер енгізілмей бақылау объектілерінің саны мен атауы бойынша алшақтықтар тек үстеме бақылау объектілеріне қатысты ғана болуы мүмкін. Өзге де алшақтықтар болған жағдайда, бақылау объектілерін нақтылау және Есеп комитетінің бақылау іс-шаралары жоспарына өзгерістер енгізу жөнінде ұсыныстар беріледі. Бақылау жоспарында бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысаны бар болуына назар аударған жөн, өйткені бақылау бағдарламасындағы бақылау мәселелері олардың құқықтық мәртебесіне қарай айқындалуы тиіс. Бақылау объектілерінің атауы мен ұйымдық-құқықтық нысаны ресми интернет-ресурстар, «Заңды тұлғалар» дерекқоры, заңнама базасы пайдаланыла отырып, ішінара тексерілуі мүмкін. Бақылау бағдарламасы жобаларының құрылымын зерделеген кезде бағдарламадағы мәліметтердің бақылау жоспарының жобасында көрсетілген деректерге сәйкестігі зерделенеді. Бақылау мәні бойынша бақылау бағдарламасында бақылау тақырыбы мен мақсатын ескере отырып, оның осы Қағиданың нормаларына сәйкестігін қарау қажет. Бақылау жүргізу Бақылау бағдарламасы осы Қағиданың 57-60-тармақтарының талаптарыбағдарламасының жобасын- на сай, бақылау жүргізу үлгісіне қарай әр бақылау объектісі бойынша жеке мәселелерді қамтуы тиіс. Бұл ретте тиімділікті бақылауды жүргізген кезде да бағалау критерийлерін Бағдарламаның мәселелері Мемлекеттік және салалық бағдарламаларға, (тиімділікті бақылауды жүргізген жағдайда), орталық мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарларына және бақылау мәселелерін аумақтарды дамыту бағдарламаларына бағалау жүргізу қағидаларының (ЕКжәне олардың белгіленген нің 2010 жылғы 1 маусымдағы № 17-қ қаулысы) талаптары ескеріле отырып, жасалуы тиіс. талаптарға сәйкестігін көрсетудің толықтығы

Сәйкессіздіктердің анықталған фактілері мен бақылаудың көрсеткіштері

Теріс балдар бойынша бағалау критерийлері 1. Жоспарлау сапасын бақылау Бақылау объектілерін алдын ала зерделеудің сапасы мен бақылау объектілерін сабақылау іс-шарасына дайындалу, Бақылау жүргізу жоспа- пасыз алдын ала зерделеу ры мен бағдарламасы жобаларының сапаны бақылауға және бақылау іс-шарасына уақтылы ұсынылуы дайындалу сапаны бақылауға Бақылау жүргізу жоспары мен «–1» бағдарламасы жобаларын уақтылы ұсынбау Бақылау жүргізу жоспары мен бағдарламасы Бақылау жүргізу жоспары мен жобаларының белгіленген нысандарға сәйкестігі бағдарламасы жобаларының белгіленген нысандарға сәйкессіздігі Бақылау жүргізу бағдарламасы жобасында бағалау 1 бағалау критерийі қосылған критерийлерінің (тиімділікке бақылау жүргізген жағдайда), (алынып тасталған), дұрыс мәселелердің толық көрсетілуі және олардың белгіленген емес және толық емес талаптарға сәйкестігі белгіленген 2 және одан көп бағалау критерийі қосылған (алынып «–2» тасталған), дұрыс емес және толық емес белгіленген сапаны бақылау нәтижелері бойынша 3-ке дейін мәселе «–1» қосылған (алынып тасталған) сапаны бақылау нәтижелері бойынша 3 және одан көп «–2» мәселе қосылған (алынып тасталған)

1.4 1.1 1

Бұзушылықтар мен сәйкессіздіктердің анықталған фактілері (ережелері бұзылған құжаттарға және НҚА-ның тармақтарына сілтеме жасай отырып, бұзушылықтар мен сәйкессіздіктердің нақты фактілерін көрсету)

1. Жоспарлау сапасын бақылау критерийлері Жоспарлау сапасын бақылау критерийлері Бақылау жүргізу жоспары мен бағдарламасы жобаларының белгіленген нысандарға сәйкестігі

Сапаны бақылаудың және Қағида талаптарын бұзушылықтардың негізгі критерийлері (кіші критерийлері)

3. Қорытындылар және қаулылар (ұсынымдар) жобаларының сапасын бақылаудың критерийлері

Құқық қорғау органдарына не әкімшілік іс қозғауға уәкілетті органдарға бақылау материалдарын жіберудің негізділігі

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 5-қосымша Бақылау іс-шараларының сапасына бақылау жүргізу рәсімдері

Осы кіші критерий бойынша сапаны бақылау бекітілген Бақылау бағдарламасына енгізілген барлық мәселелер бойынша бақылаудың нәтижелері туралы мәліметтерді бақылау актісінде көрсетудің толықтығына жүзеге асырылады. Бақылау актілеріндегі бақылау нәтижелерінің бақылаудың қойылған мақсатына, мәніне және мәселелеріне сәйкестігіне назар аударған жөн. Сәйкессіздіктер анықталған кезде Бақылау бағдарламасына сай мәселенің нөмірлерін (қажет болған жағдайда атауын) көрсете отырып, осы Қағиданың 78, 179-180-тармақтарының нормаларына сілтеме жасалады. Бақылаушылардың бақылау жоспарында және бағдарламасында көрсетілмеген мәселелер мен бюджеттік бағдарламалар бойынша бақылау жүргізу фактісі табылған жағдайда, осы Қағиданың 76 және 77-тармақтарының талаптарына сай, өзгерістердің Бақылау бағдарламасы мен Жұмыс жоспарына белгіленген тәртіппен енгізілгенін тексеру қажет. Бақылау бағдарламасына бақылаушылардың бақылау барысында туындаған басқа да мәселелер бойынша бақылау жүргізуге құқығы көрсетілген фактілер қосылмайды. Анықталған сәйкессіздіктер бойынша бақылау актісінің бақылау бағдарламасы мәселелерінің тізбесіне қатаң сәйкестікте жасалатыны туралы осы Қағиданың 180-тармағының талабына сілтеме жасау қажет. Осы кіші критерийді бақылау кезінде бақылаумен қамтылған нақты кезең Бақылау жоспары мен бағдарламасында көзделген бақылау кезеңімен салыстырылады. Осы кіші критерий бойынша осы Қағиданың 180-тармағына сәйкестігі тексеріледі. Бұл ретте, егер бақылаудың кез келген мәселесі бойынша бұзушылықтар мен кемшіліктер анықталмаса, бақылаушының бақылау актісінде анықталған кемшіліктер мен бұзушылықтардың болмағанын көрсете отырып (талдамалық сипаттағы мәселелерді қоспағанда), тексерілген мәселе жөнінде қысқаша ақпарат көрсететіні белгіленген. Осы кіші критерий бойынша құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше бұзушылықтардың тіркелген фактілеріне, ережелері бұзылған нормативтік құқықтық актілер баптарының, тармақтарының және тармақшаларының нақты нормаларына сілтемелердің бар болуына, оларды қолданудың дұрыстығына, қоса берілген растайтын құжаттардың бар болуына және толықтығына құқықтық сараптама жүргізеді. Құқықтық сараптама аталған субъектіге қатысты бұзушылықты сараптаудың негізділігіне (бұзушылықтың атаулылығына) жүргізіледі. Заң қорытындысында көрсетілген ескертулер сараптамалық қорытындыға енгізіледі. Сараптамалық қорытындыда анықталған сәйкессіздіктер бойынша осы Қағиданың 184 және 185-тармақтарына, Стандарттардың «Дәлелдер» стандарты бойынша 62-тармағына сілтеме жасалады. Осы кіші критерийдің шеңберінде бақылаушылардың осы Қағиданың 81-83-тармақтарының талаптарын сақтауы тексеріледі: бақылау объектісінің басшысына бақылау өлшемінің (тексеріп қараудың) жүргізілуі туралы хабарлама (қажет болған жағдайда) жазбаша түрде жіберілді ме; бақылау өлшемі актісінің Қағидаға 21-қосымшада келтірілген нысанға сәйкестігі; бақылау өлшемі актісінде тапсырыс берушінің өкілінің және бақылау өлшемін (тексеріп қарауды) жүргізуге қатысқан басқа да адамдардың қойған қолының болуы; қол қоюдан бас тартқан жағдайда, тиісті белгінің болуы; бақылау актісінде өлшем (тексеріп қарау) нәтижелерінің көрсетілуі. Осы кіші критерий бойынша құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше акт мазмұнының осы Қағиданың 181-тармағының талаптарын сақтауы мәніне: бақылау барысында анықталған бұзушылықтар фактілерінің барлығы сипаты мен бұзушылық түрі баяндала отырып, жалғаспалы тәртіппен, жеке тармақта нөмірленгеніне және тіркелгеніне (1-тармақ, 2-тармақ және т.б.) талдау жүргізеді. Бұзушылықтар тізілімінің мазмұны бақылау актісінде тіркелген барлық бұзушылықтарды қамтуы, сондай-ақ тізілімнің барлық деректері бақылау актісіндегі деректермен сәйкес келуі тиіс. Сараптамалық қорытындыда осы Қағиданың 181-тармағының талаптарының сақталмағанына сілтеме жасала отырып, заң сараптамасында аталған ескертулер көрсетіледі. Осы кіші критерий шеңберінде Бақылау бағдарламасындағы мәселелердің толық ашылуы мәніне тексеру жүргізіледі және бағдарламаның белгілі бір мәселесі іс жүзінде бақылаумен қамтылғанымен, бақылаудың мақсаты мен мәніне қарай толық ашылмаған жағдайдағы сәйкессіздік көрсетіледі. Мысалы, бақылаушылар бақылау объектісінің есепті деректерін сипаттаумен шектелді ме, бақылаушылар бақылау мәселелері бойынша деректердің анықтығы мен объективтігін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдады ма, сондай-ақ және бақылау объектілерінде анықталған сәйкессіздіктер мен бұзушылықтардың себептерін белгіледі ме. Сараптамалық қорытындыда сәйкессіздіктер анықталған кезде бақылау бағдарламасына сай мәселенің нөмірін (атауы қажет болған кезде) көрсете отырып, осы Қағиданың 179-180-тармақтарының нормаларына сілтеме жасау қажет. Осы кіші критерий бойынша бақылау актісі мәтінінің жазылуы қабылдауға оңайлығына, түсінікті болуына, қайталаудың болмауына, қисындылығына, өзара байланыстылығына, хронологиялық дәйектілігіне, әдеби тіл нормаларының сақталуына зерделенеді. Анықталған сәйкессіздіктер Стандарттардың «Есептілік» стандарты бойынша 74, 76-тармақтарға сілтеме жасала отырып көрсетіледі.

Баллдар

2

Тәуекел топтары жоғары орта ең деңгей, деңгей, төменгі 3 балл 2 балл деңгей, 1 балл 1 0 0

Бақылау актісін Стандарттар мен Қағиданың белгіленген талаптарының мазмұнына сәйкестігіне тексеру төменде көрсетілген кіші критерийлер бойынша жүргізіледі.

3.2

Бақылау іс-шаралары материалдарының сапасына бақылау жүргізу әдістемесіне 1-қосымша 20__ жылы сапаны бақылауға жататын бақылау іс-шараларының тізбесі Р/с Бақылау Есеп комитетінің Бақылау № іс-шарасының бақылауға жауап- объектілерінің атауы ты мүшесі саны

Бақылау актісі мазмұнының Стандарттардың және Есеп комитетінің Сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасының талаптарына сәйкестігі, соның ішінде: бақылаумен қамтылған мәселелердің толықтығы және Бақылау бағдарламасында көрсетілген мәселелерге сәйкестігі

Салмақтық мәндегі балмен бағалау

3

38. Есеп комитетінің аппарат басшысы сапаны бақылауды жүргізуге жауапты құрылымдық бөлімшеге орындаудың уақтылылығы мен толықтығы мәніне сапаны бақылау жүргізуге тапсырма береді. 39. Сапаны бақылау Қаулы (Ұсыным) тармақтарының орындалуы туралы растайтын құжаттардың негізінде үш жұмыс күні ішінде жүргізіледі. 40. Есеп комитеті Қаулыларының (Ұсынымдарының) тармақтарын бақылаудан алу үшін мыналар: 1) толық және сапалы орындалуы; 2) заңды тұлғаның таратылуы (соның ішінде банкроттық), жеке тұлғаның қайтыс болуы; 3) лауазымды адамның және/немесе жеке тұлғаның Қазақстан Республикасының шегінен тыс тұрақты тұрғылықты жерге кетуі; 4) фактілерді немесе өтеуге (қалпына келтіруге) жататын сомалар көлемін соттың растамауы; 5) Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген ескіру мерзімінің өтуі; 6) жария ету (рақымшылық жасау) актісінің қабылдануы, сондай-ақ қаражатты өтеу (қалпына келтіру) туралы Есеп комитеті қорытынды жасаған фактілерді заңдастыратын заңнаманың өзгеруі негіз болып табылады. 41. Сапаны бақылаудың қорытындысы бойынша 7-қосымшаға сай белгіленген нысанда тұжырымдар мен ұсыныстар көрсетіле отырып, сараптамалық қорытынды жасалады және тиісті шешім қабылдау үшін Есеп комитетінің Төрағасына ұсынылады.

Салмақтық коэффициент

(Жалғасы. Басы 15-бетте).

3 қазан 2015 жыл

(Жалғасы 17-бетте).

0,10 50 40 30 0 0,50

100 80 60 40 0

Салмақтық мәндегі балмен бағалау 6


(Жалғасы. Басы 15-16-беттерде). 2.3 Қаулының (Ұсынымның) тармақтарын орындаудың уақтылылығы

бағаланатын кезеңге орындау мерзімі келгенін ескере отырып, тапсырмалардың (ұсынымдардың) жалпы санына шаққанда мерзімінде орындалған тапсырмалардың пайыздық арақатынасы 90%-дан көп 71%-дан 90%-ға дейін қоса алғанда 51%-дан 70%-ға дейін қоса алғанда 50%-ға дейін қоса алғанда 2.4 Бақылаудан алу үшін Есеп Қаулылардың (Ұсынымдардың) комитеті Қаулысының тармақтарын бақылаудан алудан бас тарту (Ұсынымының) орындалуы (жетілдіруге қайтару) фактілерінің пайыздық туралы қызметтік жазбаны арақатынасы дайындаудың сапасы бас тартудың болмауы тармақтардың 10%-дан азын бақылаудан алудан бас тарту тармақтардың 10%-дан 30%-ға дейінгісін қоса алғанда, бақылаудан алудан бас тарту тармақтардың 30%-дан астамын қоса алғанда, бақылаудан алудан бас тарту 2.5 Құқық қорғау органдарының материалдарды процестік іс жүргізуге бақылау материалдарын іс қабылдаудың (қылмыстық іс қозғау, тергежүргізуге қабылдауы уге дейінгі тексеру жүргізу, соның ішінде сараптама тағайындау, прокурорлық ден қою шараларын қабылдау) әрбір фактісі үшін 5 балл қойылады, бірақ 50 балдан аспауы тиіс құқық қорғау органдары құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімшенің қылмыс белгілерінің болмағаны туралы қорытынды берген бақылау материалдарын іс жүргізуге қабылдаудан бас тартқан жағдайда, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі және материалдарды қараудан бас тартудың әрбір фактісі үшін «-» белгісі бар қосымша 5 балл қойылады, бірақ олардың жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс

2.6

2.7

2.8

2.9

3.

бас тартудың өзге де жағдайларында, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі Есеп комитеті сот органдарына (уәкілетті Есеп комитеті Қаулыларының органдарға) оларға қатысты материалдар (Ұсынымдарының) іске асы- жіберген бақылау объектісінің лауазымды рылуын орындауды бақылау адамдарын әкімшілік жауаптылыққа тарту барысында бақылау туралы соттың (уәкілетті органның) заңдық күшіне енген әрбір шешімі үшін «+» белгісі объектілерінің лауазымды адамдарын әкімшілік бар 5 балл қойылады, бірақ жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс жауаптылыққа тарту құқықтық қамтамасыз етуге жауапты құрылымдық бөлімше қылмыс белгілерінің жоқ екендігі туралы қорытынды берген материалдардарды қараудан бас тартқан жағдайда, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі, «-» белгісі бар қосымша 5 балдан қойылады, бірақ олардың жалпы сомасы 50 балдан аспауы тиіс бас тартудың өзге де жағдайларында, оң бағасы бар балдардың тиісті саны нөлге теңестіріледі Жеткілікті дәрежеде тапсырмалардың жалпы санына шаққанда негізделген тұжырымдар дұрыс емес тұжырымдар мен ұсынымдар мен ұсынымдар фактілерінің фактілерінің анықталуына байланысты, тапсырмалар нақты орындалмастан, анықталуына байланысты, Қаулының (Ұсынымның) оларды бақылаудан алу фактісінің бар тармақтарын бақылаудан болуы алу фактілерінің бар болуы Есеп комитеті Қаулысының уақтылы жіберілмеуі (Ұсынымдарының) шешімдерін орын- ескертудің жіберілмеуі дау жөніндегі ақпаратты бақылау объектісі уақтылы ұсынбаған жағдайда, бақылау объектісіне әкімшілік жауаптылық туралы ескертудің уақтылы жіберілуі Бақылау объектісі қаулылардың орындалмаған тармақтарының жалпы санына шаққанда Қаулылардың уақтылы жіберілген қызметтік жазбалардың (Ұсынымдардың) пайыздық арақатынасы: шешімдерін тиісінше орындамаған жағдайда, қаулылардың орындалмаған тармақтарының Есеп комитеті мүшесінің 10%-дан азын қызметтік жазбасының бар уақтылы жібермеу болуы қаулылардың орындалмаған тармақтарының 10%-дан 30%-ға дейінгісін уақтылы жібермеу қаулылардың орындалмаған тармақтарының 30%-дан астамын уақтылы жібермеу қызметтік жазбаның болмауы Қорытынды баға: 3-бет = (1-бет *0,7+ 2-бет*0,3):

Бухгалтерлік есепке алу және бюджеттік Қаржылық есептілік, шоғырландырылған қаржылық есептілік бағдарламаларды орындау бойынша есептер (бухгалтерлік баланс, активтер мен міндеттемелердегі өзгерістер туралы есеп, қаржыландыру көздері бойынша шоттарындағы ақша қозғалысы туралы есеп, түсіндірме жазба, қаржыландыру жоспарларының орындалуы туралы есеп) және басқалар Бақылау объектісінің міндеттемелерді Тиісті бюджеттік бағдарлама әкімшісінің бюджеттік қабылдауының, бюджеттік бағдарламалар бағдарламалардың іске асырылуын мониторингтеу нәтижелері бойынша төлемдерді жүргізуінің, бюджет туралы есептері түсімдері мен шығыстарының атқарылу болжамын жасауының уақтылылығы Тауарларды және көрсетілетін қызметтерді Тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатудан сатудан түсетін ақша түсімдері мен түсетін ақша түсімдері мен шығыстар жоспарларының орындашығыстар жоспарларының орындалуы луы туралы есеп Есепті қаржы жылына арналған бюджетті Бюджетті атқары жөніндегі жергілікті уәкілетті органның бекіту, нақтылау, түзету бекітілген, нақтыланған, түзетілген республикалық бюджетті, бюджеттік бағдарламалар бойынша қабылданған, төленбеген міндеттемелерді және (немесе) төленген міндеттемелерді көрсете отырып, тиісті бюджеттік бағдарлама әкімшісі бойынша жергілікті бюджеттің атқарылуы туралы есебі, жүргізілген бюджеттік мониторингтеу мен нәтижелерді бағалаудың негізінде жергілікті бюджеттік бағдарламаларды орындау бөлігіндегі жергілікті бюджеттің атқарылуы туралы талдамалық есеп; экономикалық ахуал мен облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тиісті кезеңге арналған әлеуметтікэкономикалық даму болжамында қабылданған негізгі бағыттарын іске асыру туралы талдамалық ақпаратын қамтитын түсіндірме жазба Бюджеттік бағдарламалар әкімшілері Жергілікті бюджеттің дебиторлық берешегі туралы, соның ішінде баланстарының есептік баптары бойынша өткен жылдардағы есептері, жергілікті бюджеттің кредиторлық дебиторлық және кредиторлық берешектер берешегі туралы есеп (бюджеттің атқарылуы бойынша жергілікті уәкілетті органның ай сайынғы ақпараты) 3. Тиімділікті бақылау (жалпы мәселелер)*** Бақылау объектісінің қызметі Нормативтік құқықтық актілер (ақпараттық-құқықтық жүйелер) Бақылау объектісінің құрылтай құжаттары (бақылау объектісінің қызметін регламенттейтін Ереже, Жарғы және басқа құжаттар) (ақпараттық-құқықтық жүйелер) Құқық белгілейтін және өзге де бастапқы құжаттарды құқық қорғау органдарының алып қоюы Ішкі бақылау қызметінің жұмысы Бақылау іс-шараларының жылдық жоспары, ішкі бақылау нәтижелері бойынша қорытындылар, ішкі бақылау нәтижелері туралы есептер, ішкі бақылау қызметтерінің нұсқамасы, қабылданған шаралар туралы ақпарат, ішкі бақылау қызметтерінің жұмысы туралы жиынтық ақпарат) Бақылау объектісі бойынша бағалау Мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының актілері, бақылау мәніне байланысты алдыңғы бақылаудың қорытындысы бойынша бақылау объектісінің қабылдаған шаралары нәтижелері Бақылау объектісі қызметінің нәтижелері мен Ішкі есептілік, бақылау объектісі дайындаған талдамалық жазбапроблемалары лар мен шолулар Сыртқы ақпарат көздері (ресми статистикалық деректер, бағдарламаның мәніне байланысты проблемалармен айналысатын ғылыми-зерттеу институттарының материалдары, бұқаралық ақпарат құралдары). Тексерілетін бақылау объектісінің ақпараттық жүйелері Аумақты дамыту бағдарламаларын Аумақты дамыту бағдарламасы қаржылық қамтамасыз ету Бюджеттік бағдарлама әкімшілерінің тиісті жылдардағы аумақты Бағдарламаны іске асырудың негізгі ісқимылдарын жүзеге асыру және талаптарын дамыту бағдарламасын іске асыру туралы есебі орындау/орындамау Аумақты дамыту бағдарламаларын іске асыру бойынша ісшаралар жоспарларының орындалуы туралы есеп Қаржыландыру жоспарларын орындау туралы есеп және бағалау мәніне байланысты басқа да қаржылық құжаттар Бюджеттік инвестициялық жобалар Қаражаты есебінен бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру жүргізілетін бюджеттік бағдарламалар Бюджеттік бағдарламалар әкімшісінің бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру туралы есебі Мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру Бақылау объектісінің жылдық мемлекеттік сатып алу жоспары Басым бюджеттік инвестициялар тізбесі Жобаны іске асыру кезеңін, мердігерлік ұйымдарды, сметалық және шарттық құнды, құрылыс объектілерін енгізуді, ақпараттық жүйені тәжірибелік және өндірістік пайдалануға беруді көрсете отырып, бюджеттік инвестициялық жобалар бойынша ақпарат Инвестициялық жобаларды қоса алғанда, басым бюджеттік инвестициялардың тізбесі 4. Акциялары (қатысу үлестерi) мемлекетке тиесiлi квазимемлекеттiк сектор субъектiлерiнiң активтері Бақылау объектісінің қызметі Бақылау объектісінің қызметін регламенттейтін нормативтік құқықтық актілер (ақпараттық-құқықтық жүйелер) Бақылау объектісі бойынша алдыңғы Мемлекеттік қаржылық бақылау органдары актілері, басқа бақылаудың нәтижелері бақылаушы органдар жүргізген алдыңғы бақылаудың материалдары бойынша анықталған бұзушылықтарды жою жөнінде қабылданған шаралар Бақылау объектісі туралы жинақталған Ресми статистикалық деректер, бұқаралық ақпарат ақпарат құралдарының деректері, басқа көздерден алынған деректер Бақылау объектісінің құрылтай құжаттары (бақылау объектісінің қызметін регламенттейтін Жарғы және басқа да құжаттар) (ақпараттық-құқықтық жүйелер) Квазимемлекеттік сектор субъектісінің Бухгалтерлік баланс, табыстар мен залалдар туралы есеп, ақша қаржылық есептілігі қаражатының қозғалысы туралы есеп, капиталдағы өзгерістер туралы есеп, түсіндірме жазба. Мемлекет активтерінің пайдаланылуы туралы есеп Акцияларының (қатысу үлестерінің) бақылау пакеті мемлекетке Акцияларының (қатысу үлестерінің) тиесілі ұйымдардың ақшасын қаржы құралдарына орналастыру бақылау пакеті мемлекетке тиесілі ұйымдардың ақшасын қаржы құралдарына жөніндегі ақпарат орналастырудың талаптары мен нормаларын сақтау Басқару аппаратының штат кестесі, құрылымы мен саны, ішкі Бақылау объектісін басқару (филиалдар, негізгі бөлімшелер арасындағы өзара байла- нұсқаулықтар (бұйрықтар, өкімдер, нұсқаулықтар, кеңес хатныс тәртібі, өзара тәуелділік). Құрылымның тамалары) негізділігі және басқару аппаратының саны

0,20

100 80 60 0 0,15

100 80 60 0 5

0,10

–5

0 5

0,10

–5

0 –50

0,25

–10

0,25

– 20

0,25

–10 –20 –30 –50

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 26-қосымша

8

9

10

12

14

Бақылау жүргізуге қажетті бақылаушылар саны, сарапшыларды, аудиторларды тартуға қажеттілік

Жүргізу

13

Іске асыру

Бақылау іс-шарасы бойынша мерзімдер

Дайындық

Барлығы 11

Бақылаумен қамтылған кезең

Есепті жылғы

Жоспарланатын жылға

Бақылаумен қамтылған сома

Алдыңғы жылғы

Бюджеттік бағдарламалар және (немесе) активтер

Бюджеттік бағдарламалар әкімшілері

Тәуекел тобы (ең жоғары, орташа, ең төмен)

Бақылау түрі

Бақылау объектісі (объектілері)

Ба-қылау үлгі-сі

Бақылау іс-шарасының атауы

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 2-қосымша нысан Бақылау іс-шарасын жүргізуге өтінім

1 2 3 4 5 6 7 ________________________ Өтінімге ба(Тексеру комиссиясы стамашы: мүшесінің А.Ә.Т.)

15

16

__________________________ ___________________________ (Қолы) (Күні)

Негіздеме: _________________________________________________________________________________ Аталған бағыт бойынша алдыңғы тексеру туралы мәлімет: __________________________________________ ______________________________________________________________________________________________ Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 27-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 3-1-қосымша нысан ______ жылы бақылау жүргізілуі жоспарланған бақылау объектілерінің және бюджеттік бағдарламалардың тізбесі Р/с Іс№ шаралардың атауы

1 1 2 …

Бақылау үлгісі

2

3

Бақылау түрі

4

17

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

Бақылау объектісінің атауы

5

Бақылау объектілерін бақылаумен қамту кезеңі

Бюджет деңгейі

6

7

Бақылау ісшарасына қатысатын басқа да мемлекеттік қаржылық бақылау органдары 8

Ескертпе: * Осы тізбе толыққанды болып табылмайды. Бақылау барысында қосымша құжаттар және (немесе) ақпарат сұратылуы мүмкін. ** «Сәйкестікке бақылау жасау» үлгісі бойынша алдын ала зерделеу кезінде жалпы мәселелер және осы үлгіге жататын бақылаудың тиісті мақсаты бойынша қосымша мәселелер зерделенеді. *** «Тиімділікті бақылау» үлгісі бойынша алдын ала зерделеу кезінде жалпы мәселелер және осы үлгіге жататын бақылаудың тиісті мақсаты бойынша қосымша мәселелер зерделенеді. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 29-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 5-қосымша нысан

Бақылаумен қамтылуы жоспарланатын бюджет қаражатының, мемлекет активтерінің сомасы (млн. теңге) Бюджеттік бағдарлама-ның, 20__ жыл ….. 20__ жыл барлығы мемлекет активтерінің атауы және нөмірі 9 10 11 12 13

Ескерту: «Іс-шаралар атауы» деген 2-бағанда жоспарланған бақылау іс-шарасының атауы көрсетіледі; «Бақылау үлгісі» деген 3-бағанда бақылаудың тиісті үлгісі: сәйкестікке бақылау жасау, қаржылық есептілікті бақылау, тиімділікті бақылау көрсетіледі; «Бақылау түрі» деген 4-бағанда бақылаудың тиісті түрі: кешенді бақылау, тақырыптық бақылау, үстеме бақылау, бірлескен бақылау, қосарлас бақылау көрсетіледі; «Бақылау объектілерінің атауы» деген 5-бағанда бақылаумен қамтылуы жоспарланған бақылау объектілері көрсетіледі; «Бақылау объектілерін бақылаумен қамту кезеңі» деген 6-бағанда бақылау объектілерін бақылаумен қамтудың жоспарланған кезеңі көрсетіледі (басталу күні – аяқталу күні); «Бюджет деңгейі» деген 7-бағанда есебінен бақылау объектісін, оның ішінде квазимемлекеттік сектор субъектілерін қаржыландыру жүргізілетін бюджет (жергілікті) деңгейі көрсетіледі; «Бақылау іс-шарасына қатысатын басқа да мемлекеттік қаржылық бақылау органдары» деген 8-бағанда айқындалған бақылау объектісіне бірлескен немесе қосарлас бақылау жүргізу кезінде қатысуы жоспарланған мемлекеттік қаржылық органдары көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның, мемлекет активтерінің атауы мен нөмірі» деген 9-бағанда бюджеттік бағдарламаның, мемлекет активтерінің атауы мен нөмірі көрсетіледі; 10, 11, 12-бағандарда 9-бағанда айқындалған бюджеттік бағдарламалар бөлінісінде жылдар бойынша бақылаумен қамтылуы жоспарланған сома, мемлекет активтерінің құны көрсетіледі; «Барлығы» деген 13-бағанда жиынтық сома көрсетіледі. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 28-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 4-қосымша Бақылау объектісінің қызметін алдын ала зерделеу барысында зерделенетін мәселелердің үлгі тізбесі* Мәселелер Ақпарат көздері 1 2 1. Сәйкестікке бақылау жасау (жалпы мәселелер)** Бақылау объектісінің қызметі Нормативтік құқықтық актілер, ақпараттық-құқықтық жүйелер Бақылау объектісінің құрылтай құжаттары (Ереже, Жарғы және бақылау объектісінің қызметін регламенттейтін басқа да құжаттар) Аумақтық бөлімшелері мен ведомстволық бағынысты ұйымдарын қоса алғанда, бақылау объектісінің құрылымы Құқық белгілеуші және өзге де бастапқы құжаттарды құқық қорғау органдарының алып қоюы Бақылау объектісі бойынша алдыңғы Мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының актілері бақылау нәтижелері және бақылау объектісінің бақылау қорытындысы бойынша қабылдаған шаралары Бақылау объектісінің ішкі бақылау қызметінің Ішкі бақылау қызметінің ережесі, бақылау іс-шараларының жұмысы жылдық жоспары, ішкі бақылау нәтижелері туралы есептер, ішкі бақылау қызметінің жұмысы туралы жиынтық ақпарат Бюджеттік бағдарламалар әкімшісінің Тиісті бюджеттік бағдарламалар әкімшісі бойынша тиісті есепті бюджетті уақтылы және сапалы орындауы жылға жергілікті бюджеттің атқарылуы туралы есеп (бюджеттің атқарылуы бойынша жергілікті уәкілетті орган ұсынатын ақпарат, төлемдер бойынша қаржыландыру жоспары, міндеттемелер бойынша қаржыландыру жоспары). Мемлекеттік сатып алуды өткізу тәсілдері, Мемлекеттік сатып алудың жылдық жоспары, мемлекеттік сатып тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін алудың нақтыланған жоспары (ақпараттық жүйелер) қызметтердің номенклатурасы, бюджеттен бөлінген қаражат шегінде тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді жеткізу мерзімдері Бақылау объектісі туралы жиналған ақпарат Тексерілетін бақылау объектісінің ақпараттық базалары, ресми статистикалық деректер, бұқаралық ақпарат құралдарының және басқа да көздердің деректері Бақылау объектілері лауазымды адамдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) қатысты жеке және заңды тұлғалардың өтініштері (шағымдары) (болған жағдайда) 2. Қаржылық есептілікті бақылау Бақылау объектісінің қызметі Нормативтік құқықтық актілер (ақпараттық-құқықтық жүйелер) Құқық қорғау органдарының құқық белгілейтін және өзге де бастапқы құжаттарды алып қоюы Бақылау объектісінің ішкі бақылау қызметінің Ішкі бақылаудың нәтижелері бойынша қорытынды, ішкі жұмысы бақылаудың нәтижелері туралы есептер, ішкі бақылау қызметінің нұсқамасы, қабылданған шаралар туралы ақпарат, ішкі бақылау қызметінің жұмысы туралы жиынтық ақпарат Бақылау объектісі бойынша алдыңғы Мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының актілері, бақылау бақылау нәтижелері объектісінің бақылау нәтижелері бойынша қабылдаған шаралары

Р/с №

Тексеру комиссиясының 20__ жылғы ____-тоқсанға арналған жұмыс жоспарына сәйкес, ______________________________________________________________________________________________ (бақылау объектісінің атауы, бақылаудың мақсаты мен мәні көрсетіледі) __________________________________ аралығында бақылау жүргізу көзделген. (бақылаудың ұзақтығы көрсетіледі) Осыған байланысты, Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 146-бабының 2-тармағына сәйкес ____________________________________________________________________________________________ (мәселелердің үлгі тізбесіне сай қажетті ____________________________________________________________________туралы ақпаратты растайтын мәліметтер мен құжаттама тізбесі көрсетіледі) құжаттардың көшірмелерімен бірге ұсынуларыңызды сұраймыз. Сұратылған ақпарат пен құжаттардың көшірмелерін ___________________________________ дейін қағаз түрінде немесе (құжаттаманы ұсыну күні көрсетіледі) электрондық почта арқылы ұсыну қажет. Тексеру комиссиясының мүшесі _________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Орындаушының аты-жөні, тегі (телефоны, электрондық почтасының мекенжайы) Ескертпе: Бақылау объектілерін алдын ала зерделеу үшін құжаттар мен ақпарат сұрату Тексеру комиссиясының ресми бланкісінде ресімделеді.

Тексеру комиссиясының мүшесі ___________________________ Аты-жөні, тегі

1. Бақылау объектілерін алдын ала зерделеу барысында ___________________________________________ (бақылау ____________________________________________________________________________________________ объектілерінің атауы) ____________________________________________________________________________________________ (бақылаудың мақсаты көрсетіледі) жүргізуге маңызы бар мынадай құжаттар зерделенді: 1) ____________________________________________________________ (зерделенген құжаттардың, есептердің, алдыңғы бақылау актілерінің және басқа да ақпараттың, соның ішінде қаржыландырудың бекітілген сомаларының тиісті бюджеттік бағдарлама бойынша бөлінуі мен игерілуін жылдар бөлінісінде көрсете отырып, бақылау объектісінен алынғандарының тізбесі көрсетіледі) 2) __________________________________________________________________________________________ 3) __________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ (аумақты дамыту бағдарламаларына бағалау жүргізген жағдайда, аумақты дамыту бағдарламасын іске асыруға арналған жоспарлы шығыстар – қаржыландыру көздері бөлінісінде, бекітілген сомалар – Бағдарламаны іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарына сай, нақты бөлінген және игерілген сомалар – жылдар бөлінісінде, стратегиялық жоспармен бекітілген бюджеттік бағдарламалар – қаржыландыру көлемі, нақтыланған, түзетілген және игерілген сомалары көрсетіле отырып, жылдар бөлінісінде көрсетіледі) 2. Бақылау объектісін алдын ала зерделеудің және жүргізілген талдаудың қорытындысы бойынша мыналарды ұсынамыз: 2.1. Бақылау бағдарламасына: 1) бақылаумен қамтылатын бюджет қаражаты мен активтердің көлемі______________________________________ (бақылаумен қамтылатын қаражат пен активтер көлемі тексерілетін жылдар және _____________________________________________________________________________________________; бюджеттік бағдарламалар бөлінісінде көрсетіледі) 2) бақылау объектілері және оларды бақылаушылар арасында бөлу, кешенді, қосарлас және бірлескен бақылау жүргізілген жағдайда, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік қаржылық бақылау органдарының арасында бөлу: ____________________________________________________________________________________________; 3) зерделенген бақылау объектілеріне қатысты қолданылатын бақылау түрі мен үлгісі: _____________________________________________________________________________________________; 2) бақылау мәселелері: _______________________________________________________________________ . (болған жағдайда бақылаудың ықтимал мәселелерінің тізбесі, соның ішінде тиімділікті бақылауды жүргізу кезінде критерийлер көрсетіледі) енгізілсін. 2.2. Бақылау іс-шарасынан мынадай негіздер _____________________________________________________ (тиісті негіздерді көрсету) бойынша _____________________________________________________________ бақылау объектісі (бақылау объектісінің атауы) алынып тасталсын (енгізілсін). 2.3. Бақылау іс-шараларын жүргізу мерзімі мынадай негіздер ___________ бойынша _______________________________________________ қайта қаралсын (ұлғайтылсын/қысқартылсын). Бақылау тобының жетекшісі _________________________ (бақылаушы) (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: қажет болған жағдайда, 2.1, 2.2, 2.3-тармақтар толтырылады. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 31-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 7-1-қосымша нысан

Бақылау объектісінің орналасқан жері (облыс/қала)

Тексеру мерзімі

Бағдары

Бақылау тобына қатысушылардың атыжөні, тегі, лауазымы

2

3

4

5

6

1

Бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі: __________________________________ Бақылаумен қамтылатын кезең: _______________________________________________________________ Бақылау жүргізу мерзімі ______________________________________________________________ аралығы Қажетті ресурстар: __________________________________________________________________________ Тексеру комиссиясының мүшесі _____________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: бақылау жүргізу жоспарын жасау (бұдан әрі – Бақылау жоспары). Бақылау жоспарында негізгі ұйымдастырушылық мәселелер, бақылау жүргізудің негізі, бақылау мақсаты, бақылау үлгісі мен түрі, бақылау объектілері, жүру бағдарлары (іссапарлар), бақылаумен қамтылатын қаражат көлемі мен кезеңі, жолда жүру уақыты ескеріле отырып, бақылау жүргізу мерзімі, сондай-ақ оны жүргізуге қажетті ресурстар көрсетіледі: 1. Бақылау негізі. Тексеру комиссиясының тиісті жылдың тиісті тоқсанына арналған Жұмыс жоспарына сілтеме жасалады. 2. Бақылау мақсаты. Жоспарланған бақылаудың тақырыбына (бақылау, бақылау-талдамалық және (немесе) талдамалық іс-шаралар атауы) және үлгісіне қарай: 1) жергілікті бюджеттің атқарылуын; 2) аумақты дамыту бағдарламаларының және бюджеттік бағдарламалардың іске асырылу тиімділігін; 3) акциялары (қатысу үлестерi) мемлекетке тиесiлi квазимемлекеттiк сектор субъектiлерiнiң иелігіндегі активтердi басқаруының тиiмдiлiгiн; 4) бюджеттік инвестициялардың тиімділігін; 5) жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің толықтығы мен уақтылылығын, жергілікті бюджеттен түсетін түсімдер сомаларының қайтарылуын; 6) жоғары тұрған бюджеттен бөлінген қаражаттың, соның ішінде: нысаналы трансферттер мен кредиттерді; байланысты гранттарды; мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыздарды; бюджеттік инвестицияларды; концессиялық жобаларды бюджеттен қоса қаржыландыруды пайдаланудың Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкестігін; 7) мемлекеттің кепілгерліктері мен активтерін пайдаланудың Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкестігін; 8) жергілікті бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін пайдалану кезінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасының сақталуын; 9) бақылау объектілерінің есепке алу мен есептілікті жүргізуінің анықтығы мен дұрыстығын; 10) мемлекеттік қаржылық бақылау стандарттарының сақталуын; 11) жергілікті атқарушы органдарға, мемлекеттік органдарға және бақылау объектілеріне жіберілген ұсынымдар мен тапсырмалардың орындалуын; 12) Тексеру комиссиясы шешімдерінің орындалуын (постбақылау); 13) басқаларды бақылау және (немесе) бағалау көрсетіледі. 3. Бақылау үлгісі. Жүргізілетін бақылаудың тиісті үлгісі көрсетіледі: сәйкестікке бақылау жасау, қаржылық есептілікті бақылау, тиімділікті бақылау. 4. Бақылау түрі. Жүргізілетін бақылаудың тиісті түрі көрсетіледі: кешенді, тақырыптық, үстеме, бірлескен, қосарлас. 5. Бақылау объектілері және жүру бағдарлары. Көрсетілген кестеде: 1-бағанда – реттік сан нөмірі; 2-бағанда – барлық бақылау объектілерінің, соның ішінде өңірлердегі бақылау объектілерінің толық атауы; 3-бағанда – облысты, қаланы көрсете отырып, бақылау объектісінің орналасқан жері; 4-бағанда – бақылау объектілері бөлінісінде тексеру мерзімі, 5-бағанда – бағдары, 6-бағанда – бақылау тобына қатысушылардың аты-жөні, тегі, лауазымы толтырылады. 6. Бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі*. Жүргізілетін бақылау іс-шарасы шеңберінде бақылаумен қамтуға жататын жергілікті бюджет қаражатының және (немесе) активтердің жалпы көлемі көрсетіледі. *Осы бөлім жергілікті бюджетке түсетiн түсiмдердiң толықтығы мен уақтылылығына, жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің артық (қате) төленген сомаларының қайтарылуына бақылау жүргізу кезінде толтырылмайды. 7. Бақылаумен қамтылатын кезең. Бақылау объектілері қызметінің бақылаумен қамтылатын кезеңі (күндері, айлары, жылдары) көрсетіледі. 8. Бақылау жүргізу мерзімі. Бақылау жүргізудің басталған және аяқталған күні көрсетіледі. 9. Қажетті ресурстар. Тексеру комиссиясының бақылау жүргізуге тартылған қызметкерлерінің саны көрсетіледі. Мемлекеттік органдардың мамандары, аудиторлық ұйымдардың қызметкерлері мен сарапшылар тартылған жағдайда, бақылауға тартылған қызметкерлердің саны және мемлекеттік органның, аудиторлық ұйымның атауы көрсетіледі. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 33-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 9-қосымша нысан Бекітемін: ________ облысы ( ______қаласы) бойынша Тексеру комиссиясының мүшесі _____________ _____________ 20___ жылғы «___»___________ Бақылау жүргізу бағдарламасы 1. __________________________________________________________________________________________ (бақылау объектісінің атауы) Бақылау мақсаты: ________________________________________________ Бақылау мәні: ___________________________________________________ Бақылау үлгісі: __________________________________________________ Бақылау түрі: ____________________________________________________ Бақылаумен қамтылатын кезең: ____________________________________ Бақылау жүргізу мерзімі ____________ ______________________ аралығы Бақылау тобының құрамы (бақылаушы): _____________________________ Бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі: Р/с № 1 1. 2. …

Бақылауға жататын бюджеттік бағдарлама (нөмірі мен атауы) және (немесе) активтер 2

Р/с № 1 1. 2. …

Бақылау жүргізу жоспары Бақылау негізі: _____________________________________________________________

3

Бақылауға жататын бюджеттік бағдарлама (нөмірі мен атауы) және (немесе) активтер 2

3

1 1. 2. …

Бақылауға жататын бюджеттік бағдарлама (нөмірі мен атауы) және (немесе) активтер 2

Жыл/жартыжылдық/айлар 3

Бақылауға жататын қаражат және (немесе) активтер көлемі (мың теңге) 4

Бақылау мәселелері: _____________________________________________ Бақылау тобының жетекшісі ________________________ (бақылаушы) (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Бақылау жүргізу бағдарламасын (бұдан әрі – Бақылау бағдарламасы) жасау. Бақылау бағдарламасында бақылау объектілері бойынша: бақылау объектісінің атауы, бақылау мәні, бақылау үлгісі мен түрі, бақылаумен қамтылатын кезең, бақылау жүргізудің мерзімі, бақылау тобының құрамы (бақылаушы), бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі, бақылау мәселелері көрсетіледі. Тиімділікті бақылау жүргізілетін жағдайда, Бақылау бағдарламасына тиімділікті бақылау жүргізілетін бақылау объектілеріне қатысты оны бағалау критерийлері енгізіледі. Бақылау бағдарламасында бақылау барысында пайдаланылатын Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің, әдіснамалық құжаттардың тізбесі келтіріледі. 1. Бақылау объектісінің атауы. Реттік сан нөмірі, бақылау объектісінің атауы көрсетіледі. 2. Бақылау мақсаты. Жоспарланған бақылаудың тақырыбына (бақылау, бақылау-талдамалық және (немесе) талдамалық іс-шаралар атауы) және үлгісіне қарай әр объекті бойынша осы Қағиданың 43-тармағына сәйкес көрсетіледі. 3. Бақылау мәні. Бақылауға тартылатын бақылау объектісі қызметінің бағыттары осы Қағиданың 48-тармағына сәйкес көрсетіледі. 4. Бақылау үлгісі. Осы бақылау объектісінде жүргізілетін бақылаудың тиісті үлгісі көрсетіледі: сәйкестікке бақылау жасау, қаржылық есептілікті бақылау, тиімділікті бақылау. 5. Бақылау түрі. Осы бақылау объектісінде жүргізілетін бақылаудың тиісті түрі көрсетіледі: кешенді, тақырыптық, үстеме, бірлескен, қосарлас. 6. Бақылаумен қамтылатын кезең. Бақылау объектісі қызметінің бақылаумен қамтылатын кезеңі (күндері, айлары, жылдары) көрсетіледі. 7. Бақылау жүргізу мерзімі. Бақылау жүргізудің басталған және аяқталған күні көрсетіледі. 8. Бақылау тобының құрамы (бақылаушы). Осы бақылау объектісінде бақылауды жүзеге асырып жатқан Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің, мемлекеттік органдар мамандарының, сарапшылардың (олар тартылған жағдайда) аты-жөндері, тектері, лауазымдары көрсетіледі. 9. Бақылаумен қамтылатын қаражат көлемі*. Көрсетілген кесте бюджеттік бағдарламалар бөлінісінде: 1-бағанда – рет сан нөмірі; 2-бағанда – осы бақылау объектісінде бақылауға жататын бюджеттік бағдарламаның нөмірі мен атауы; 3-бағанда – бақылау жүргізілетін тиісті жыл, жартыжылдық, айлардың саны; 4-бағанда – бақылаумен қамтылатын кезең ескеріле отырып, осы бюджеттік бағдарлама бойынша бақылауға жататын жергілікті бюджет қаражатының көлемі толтырылады. 4-бағанның соңында осы бақылау объектісінде бақылауға жататын жергілікті бюджет қаражаты көлемінің жиынтық сомасы көрсетіледі. Осы бақылау объектісіне мемлекеттік органдардың мамандары, аудиторлық ұйымдардың қызметкерлері және сарапшылар тартылған жағдайда, олардың аты-жөндері, тектері, лауазымдары, мемлекеттік органның, аудиторлық ұйымның атауы көрсетіледі. ** Осы бөлім жергілікті бюджетке түсетiн түсiмдердiң толықтығы мен уақтылылығына, жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің артық (қате) төленген сомаларының қайтарылуына бақылау жүргізу кезінде толтырылмайды. 10. Бақылау мәселелері. Осы бақылау объектісінде жүргізілетін бақылау мәселелері осы Қағиданың 46-48-тармақтарына сәйкес көрсетіледі. Тиімділікті бақылау жүзеге асырылған жағдайда, осы Қағиданың 52-тармағына сәйкес, оны жүргізудің критерийлері енгізіледі. Келесі бақылау объектілері бойынша мәліметтер осындай тәртіппен толтырылады. 11. Бақылауды нормативтік құқықтық және әдіснамалық қамтамасыз ету. Бақылау барысында пайдаланылатын Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің, әдіснамалық құжаттардың тізбесі көрсетіле отырып толтырылады (жүргізілетін бақылау бойынша жалпы бір кесте толтырылады). Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 34-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 10-қосымша нысан Бекітемін: ________ облысы ( ______қаласы) бойынша Тексеру комиссиясының мүшесі _____________ _____________ 20___ жылғы «___»___________ Бақылау жүргізудің жұмыс жоспары Тексеру комиссиясының қызметкері (бақылауға тартылған маман, аудитор) _____________________________ (аты-жөні, тегі, лауазымы) Бақылаудың атауы: _____________________________________________________________________________ Бақылау жүргізудің жалпы мерзімі: _______ күн Р/с №

Бақылау объектісі (бақылау бағдарламасынан)

1 1.

2

Бақылаумен Бақылау жүргізу қамтылатын мерзімі (бақылау кезең (жыл, жоспарынан) жарты-жылдық, айлар)

3

4

Бақылау мәселелері (бақылау бағдарламасынан)

5

Бақылау жүргізу мерзімі (кезеңдері) бақылау актісіне Актінің бақылау қосу үшін матеобъектісіне риалдар ұсыну тапсырылған (тексерілген күні мәселе, объекті бойынша) 6 7

… Бақылау тобының жетекшісі

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 11-қосымша нысан Бақылау жүргізуге тапсырма Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 142-бабына және _______ облысы (_______ қаласы) бойынша тексеру комиссиясының 20__ жылғы __-тоқсанға арналған жұмыс жоспарына сәйкес, ______________________________ _____________________________________________________________________ (Тексеру комиссиясының бақылау жүргізу тапсырылған қызметкер(лер)інің А.Ә.Т. мен лауазымы, бақылау жүргізуге тартылған мемлекеттік органдар мамандарының, аудиторлық ұйымдар қызметкерлерінің және (немесе) сарапшылардың А.Ә.Т. көрсетіледі) _____________________________________________________________________ (бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысаны, толық атауы, _____________________________________________________________________ оның орналасқан жері, ЖСН, БСН, басшысының А.Ә.Т. көрсетіледі) _____________________________________________________ мәселесі бойынша (бақылау мәні көрсетіледі) бақылау жүргізу тапсырылады. Бақылау мақсаты ___________________________ Бақылау үлгісі ________________________________* Бақылау түрі _________________________________ Бақылаумен қамтылатын кезең ___________________ Бақылау жүргізу мерзімі ____________________________ аралығы Тексеру комиссиясының мүшесі _________ (Тексеру комиссиясының Төрағасы) . ........... (қолы, аты-жөні, тегі) Бақылау мерзімі ____ жылғы «__»_____бастап, ____ жылғы «__»______ дейін ұзартылды.* Тексеру комиссиясының Төрағасы ___________________* (қолы, аты-жөні, тегі) *Үстеме бақылауды жүргізу кезінде көрсетілмейді. Ескертпе: Бақылау жүргізуге тапсырма (бұдан әрі – Тапсырма) жасау. Тапсырма мынадай деректерді: 2) нөмірі мен берілген күнін; 2) бақылау жүргізудің құқықтық негіздерін; 3) бақылауды (соның ішінде үстеме бақылау) жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін және лауазымын, бақылау жүргізуге тартылған мемлекеттік органдар мамандарының, аудиторлық ұйымдар қызметкерлерінің және (немесе) сарапшылардың атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін); 4) бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысанын (оның филиалдары мен өкілдіктерін қоса алғанда), толық атауын, орналасқан жерін, бизнес-сәйкестендіру нөмірін (бұдан әрі – БСН), жеке сәйкестендіру нөмірін (бұдан әрі – ЖСН), басшысының атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін; 5) мақсатын (Бақылаудың жоспары мен бағдарламасына сәйкес келеді); 6) бақылаудың үлгісі мен түрін (Бақылаудың бағдарламасына сәйкес келеді); 7) бақылау объектісінде бақылау жүргізудің жоспарланып отырған мерзімін (Бақылаудың бағдарламасына сәйкес келеді); 8) бақылаумен қамтылатын кезеңді (Бақылаудың бағдарламасына сәйкес келеді); 9) Тексеру комиссиясының бақылау жүргізуге жауапты мүшесінің (Тексеру комиссиясының Төрағасының) аты-жөні мен тегін, оның қолын, не оның міндетін атқарушы адамның деректерін, сондай-ақ Тексеру комиссиясының мөрін; 10) бастапқыда белгіленген бақылау мерзімі асып кеткен жағдайда, күнін көрсете отырып, бақылау мерзімінің ұзартылғаны туралы мәліметтерді қамтиды. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 36-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 11-1-қосымша нысан Алдын ала зерделеу жүргізуге тапсырма Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 142-бабына және және _______ облысы (_______ қаласы) бойынша тексеру комиссиясының 20__ жылғы __-тоқсанға арналған жұмыс жоспарына сәйкес ____________ _____________________________________________________________________ (алдын ала зерделеу жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің А.Ә.Т. мен лауазымы көрсетіледі) _____________________________________________________________________________________________ (бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысаны, толық атауы, _____________________________________________________________________ оның орналасқан жері, ЖСН, БСН, басшысының А.Ә.Т. көрсетіледі) _______________________________ алдын ала зерделеу тапсырылады. (алдын ала зерделеу мәні көрсетіледі) Алдын ала зерделеу мақсаты ____________________________________ Алдын ала зерделеу кезеңі _________________________________________ Алдын ала зерделеу мерзімі ________________________________ аралығы Тексеру комиссиясының мүшесі (Тексеру комиссиясының Төрағасы) _____________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Алдын ала зерделеу жүргізуге тапсырма (бұдан әрі – Тапсырма) жасау. Тапсырма мынадай деректерді: 1) нөмірі мен берілген күнін; 2) алдын ала зерделеу жүргізудің құқықтық негіздерін; 3) алдын ала зерделеуді жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін және лауазымын; 4) бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысанын (оның филиалдары мен өкілдіктерін қоса алғанда), толық атауын, орналасқан жерін, бизнес-сәйкестендіру нөмірін (бұдан әрі – БСН), жеке сәйкестендіру нөмірін (бұдан әрі – ЖСН), басшысының атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін; 5) алдын ала зерделеудің мақсатын; 6) алдын ала зерделеумен қамтылатын кезеңді; 7) бақылау объектісінде алдын ала зерделеу жүргізудің жоспарланып отырған мерзімін; 8) Тексеру комиссиясының алдын ала зерделеу жүргізуге жауапты мүшесінің (Тексеру комиссиясының Төрағасының) аты-жөні мен тегін, оның қолын, не оның міндетін атқарушы адамның деректерін, сондай-ақ Тексеру комиссиясының мөрін қамтиды.

Қайта тексеруді жүргізуге тапсырма

Жиыны:

Р/с №

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 35-қосымша

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 11-2-қосымша нысан

Бақылауға жататын қаражат және (немесе) активтер көлемі (мың теңге) 4

Жыл/жартыжылдық/айлар

Тексеру комиссиясының қызметкері (бақылауға тартылған маман, аудитор) ________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Бақылау жүргізудің жұмыс жоспарын (бұдан әрі – Жұмыс жоспары) жасау. Жұмыс жоспарының жоғарғы бөлігінде «Бақылаудың атауы» деген жолда бақылау жоспарына сай жүргізілетін бақылаудың атауы көрсетіледі. «Бақылау жүргізудің жалпы мерзімі» деген жолда барлық бақылау объектілерінде бақылау жүргізуге қажетті күнтізбелік күндердің жалпы саны көрсетіледі. Көрсетілген кесте бақылау объектілерінің бөлінісінде: 1-бағанда – рет саны нөмірі; 2-бағанда – бақылау объектісінің атауы (Бақылау бағдарламасында бекітілген деректерге сәйкес келеді); 3-бағанда – Тексеру комиссиясының тиісті қызметкері бақылаумен қамтитын бақылау объектісі қызметінің кезеңі; 4-баған – Тексеру комиссиясының қызметкері бақылау объектісінің орналасқан жеріне іссапарға жіберілген жағдайда, Тексеру комиссиясы қызметкерінің іссапар мерзімі мен бағдары көрсетіле отырып толтырылады (Бақылау жүргізу жоспарында бекітілген деректерге сәйкес келеді); 5-бағанда – осы бақылау объектісінде бақылау жүргізу барысында Тексеру комиссиясының қызметкері қамтуы тиіс мәселелер және оларды қараудың реті көрсетіледі (Бақылау бағдарламасында бекітілген деректерге сәйкес келеді); 6 -бағанда – бақылау жүргізетін қызметкердің бақылау актісіне қосу үшін материалдарды беретін күні көрсетіледі. Бақылау объектісіне бір бақылаушыдан артық шыққан кезде толтырылады. 7-бағанда бақылау актісін тапсырған күн көрсетіледі.

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 37-қосымша

Бақылау мәселелері: _____________________________________________ 3. ______________________________________________________________ (бақылау объектісінің атауы) Бақылау мақсаты: ________________________________________________ Бақылау мәні: ___________________________________________________ Бақылау үлгісі: __________________________________________________ Бақылау түрі: ____________________________________________________ Бақылаумен қамтылатын кезең: ____________________________________ Бақылау жүргізу мерзімі ____________ ______________________ аралығы Бақылау тобының құрамы (бақылаушы): _____________________________ Бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі:

Тексеру комиссиясының 20_ жылғы ____-тоқсанға арналған жұмыс жоспарына сәйкес, ______________________________аралығында _____________________________________________________ (бақылаудың ұзақтығы көрсетіледі) (бақылаудың мақсаты мен ___________________________________ бақылау жүргізілетін болады. мәні көрсетіледі) Бақылау жүргізуге және жауапты лауазымды адамдарды белгілеуге жәрдем көрсетулеріңізді, бақылау жүргізуге кедергі келтірмеулеріңізді, қажетті жағдай жасауларыңызды, дайындық жұмыстарын жүзеге асыруларыңызды, қызметкерлерді жұмыс орындарымен және барлық сұратылған ақпаратпен қамтамасыз етулеріңізді сұраймыз. Тексеру комиссиясының мүшесі _______________________ (аты-жөні, тегі) Ескертпе: Бақылау жүргізу туралы хабарлама Тексеру комиссиясының ресми бланкісінде ресімделеді.

Бекітемін _________ облысы (__________ қаласы) бойынша тексеру комиссиясының Төрағасы _____________ _____________ 20___ жылғы «___»___________

Бақылауға жататын қаражат және (немесе) активтер көлемі (мың теңге) 4

Жиыны:

Бақылау жүргізу туралы хабарлама

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 8-қосымша нысан

Жыл/жартыжылдық/айлар

Бақылау мәселелері: _____________________________________________ 2. _____________________________________________________________ (бақылау объектісінің атауы) Бақылау мақсаты: ________________________________________________ Бақылау мәні: ___________________________________________________ Бақылау үлгісі: __________________________________________________ Бақылау түрі: ____________________________________________________ Бақылаумен қамтылатын кезең: ____________________________________ Бақылау жүргізу мерзімі ____________ ______________________ аралығы Бақылау тобының құрамы (бақылаушы): _____________________________ Бақылаумен қамтылатын қаражат және (немесе) активтер көлемі:

_______________________________ мемлекеттік органның немесе ұйымның атауы

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 32-қосымша

Жүру бағдары

2. ...

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 30-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 6-қосымша нысан

Бақылау объектісінің атауы

1.

Бақылау объектісін алдын ала зерделеу үшін құжаттар мен ақпарат сұрату _____________________________________________________ мемлекеттік органның немесе ұйымның атауы

Бақылау объектілерін алдын ала зерделеу нәтижелері туралы ақпарат

кестенің жалғасы

Бақылау мақсаты: __________________________________________________________ Бақылау үлгісі: _____________________________________________________________ Бақылау түрі:_______________________________________________________________ Бақылау объектілері және жүру бағдарлары:

________________________ (қолы, аты-жөні, тегі)

Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 7 сәуірдегі № 788 Жарлығымен бекітілген Мемлекеттік қаржылық бақылау стандарттарының 89-тармағына, Есеп комитетінің 2013 жылғы 16 сәуірдегі № 3-НП нормативтік қаулысымен бекітілген Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасының 157-тармағына сәйкес және Тексеру комиссиясының Төрағасының 20__ жылғы «___»_________ №_______ шешімімен _____________________________________________________________________________________________ (қайта тексеруді жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің А.Ә.Т. мен лауазымы көрсетіледі) _____________________________________________________________________ (бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысаны, толық атауы, оның орналасқан _____________________________________________________________________ жері, ЖСН, БСН, басшысының А.Ә.Т. көрсетіледі) __________________________________ мәселеcі бойынша қайта тексеру жүргізу (қайта тексеру мәні көрсетіледі) тапсырылады. Қайта тексеру мақсаты ____________________ Қайта тексерумен қамтылатын кезең ___________ Қайта тексеру жүргізу мерзімі_______________________________аралығы Тексеру комиссиясының мүшесі (Тексеру комиссиясының Төрағасы) ___________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Қайта тексеру жүргізуге тапсырма (бұдан әрі – Тапсырма) жасау. Тапсырма мынадай деректерді қамтиды: 1) нөмірі мен берілген күнін; 2) қайта тексеруді жүргізудің құқықтық негіздерін; 3) қайта тексеруді жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін және лауазымын; 4) бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысанын (оның филиалдары мен өкілдіктерін қоса алғанда), толық атауын, орналасқан жерін, бизнес-сәйкестендіру нөмірін (БСН), жеке сәйкестендіру нөмірін (ЖСН), басшысының атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін; 5) бақылаудың мақсаты мен мәнін (Қайта тексерудің жоспары мен бағдарламасына сәйкес келеді); 6) бақылау объектісінде қайта тексеруді жүргізудің жоспарланып отырған мерзімін (Қайта тексеру жүргізудің бағдарламасына сәйкес келеді); 7) қайта тексерумен қамтылатын кезеңді (Қайта тексеруді жүргізу бағдарламасына сәйкес келеді) қамтиды; 8) Тексеру комиссиясының қайта тексеру жүргізуге жауапты мүшесінің (Тексеру комиссиясының Төрағасының) аты-жөні мен тегін, оның қолын, не оның міндетін атқарушы адамның деректерін, сондай-ақ Тексеру комиссиясының мөрін қамтиды. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 38-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 11-3-қосымша нысан Постбақылау жүргізуге тапсырма Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 142-бабы 17) тармақшасына, Есеп комитетінің 2013 жылғы 16 сәуірдегі № 3-НП нормативтік қаулысымен бекітілген Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасының 181-тармағына сәйкес және Тексеру комиссиясы Төрағасының 20__ жылғы «___»_________ №___ шешімімен _____________________________________________________________________________________________ (постбақылауды жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің А.Ә.Т. мен лауазымы көрсетіледі) _____________________________________________________________________ (бақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысаны, толық атауы, оның орналасқан _____________________________________________________________________ жері, ЖСН, БСН, басшысының А.Ә.Т. көрсетіледі) __________________________________ мәселеcі бойынша постбақылау жүргізу (постбақылау мәні көрсетіледі) тапсырылады. Мақсаты ____________________ Постбақылаумен қамтылатын кезең ___________ Постбақылау жүргізу мерзімі_______________________________аралығы Тексеру комиссиясының мүшесі (Тексеру комиссиясының Төрағасы) ___________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Постбақылау жүргізуге тапсырма (бұдан әрі – Тапсырма) жасау. Тапсырма мынадай деректерді: 1) нөмірі мен берілген күнін; 2) постбақылау жүргізудің құқықтық негіздерін; 3) постбақылауды жүргізу тапсырылған Тексеру комиссиясы қызметкер(лер)інің атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін және лауазымын; 4) постбақылау объектісінің ұйымдық-құқықтық нысанын (оның филиалдары мен өкілдіктерін қоса алғанда), толық атауын, орналасқан жерін, бизнес-сәйкестендіру нөмірін (БСН), жеке сәйкестендіру нөмірін (ЖСН), басшысының атын, әкесінің атын (болған жағдайда), тегін; 5) бақылаудың мақсаты мен мәнін (Постбақылау жоспары мен бағдарламасына сәйкес келеді); 6) бақылау объектісінде постбақылау жүргізудің жоспарланып отырған мерзімін (Постбақылау бағдарламасына сәйкес келеді); 7) постбақылаумен қамтылатын кезеңді (Постбақылау бағдарламасына сәйкес келеді); 8) Тексеру комиссиясының постбақылауды жүргізуге жауапты мүшесінің (Тексеру комиссиясы Төрағасының) аты-жөні, тегін, оның қолын не оның міндетін атқарушы адамның деректерін, сондай-ақ Тексеру комиссиясының мөрін қамтиды. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 39-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 12-қосымша нысан күні, айы, жылы

Бақылау объектісінің басшысы ___________________________ (аты-жөні, тегі)

Бақылау объектісі басшысының (келісімімен бақылау жүзеге асырылатын лауазымды адамның) міндеттерін атқару жөніндегі талап 1. Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің (бұдан әрі – Бюджет кодексі) 146-бабының 2-тармағына сәйкес, бақылау объектісінің басшысы: 1) мемлекеттiк қаржылық бақылау органының қызметкерлерiн жұмыс орындарымен қамтамасыз етуге; 2) мемлекеттiк қаржылық бақылау органының қызметкерлерiн бақылауды жүзеге асыру үшiн сұратылып отырған барлық қажеттi ақпаратпен __________________________________________________________________________ (басшысының немесе бас бухгалтерінің қолы қойылған қажетті құжаттар мен ақпараттың тізбесі көрсетіледі) ___________________________________ дейін қамтамасыз етуге; (күні көрсетіледі) 3) мемлекеттiк қаржылық бақылау органы қызметкерлерiнiң ақпараттық және есептік жүйелерге, соның ішінде ЭҚАБЖ-ға кіруін қамтамасыз етуге; 4) мемлекеттiк қаржылық бақылау органы қызметкерлерiнiң iс-әрекеттерiне араласпауға, бақылау жүргiзуге кедергi келтiрмеуге және оның ауқымын шектемеуге; 5) бақылау актiсiн жүргiзiлген бақылау нәтижелерiмен танысуға берген күннен бастап, үш күн мерзiмде белгiленген тәртiппен бақылау актiсiне қол қоюға міндетті. Нәтижелермен келiспеген жағдайда, бақылау актiсiне қарсылықтың болғаны туралы ескертпемен қол қойылады. Қарсылықтар бақылау актісіне қоса беріледі немесе бақылау актісі танысуға алынған күннен бастап, күнтізбелік он күн ішінде ұсынылады. 2. Бюджет кодексінің 149-бабы 2-тармағының негізінде мемлекеттiк қаржылық бақылау органдарының лауазымды адамдарына олардың өз құзыреттерiне сәйкес қызметтiк мiндеттерiн орындауда бақылау жүргiзуге жiберуден бас тарту, қажеттi құжаттарды, материалдарды, қызмет туралы ақпаратты және өзге де мәлiметтердi беруден бас тарту, анық емес ақпарат беру түрiндегi кедергi келтiру, бақылауды жүзеге асыруға өзге де кедергi жасау әкімшілік жауаптылыққа әкеп соқтырады.

(Жалғасы 18-бетте).


www.egemen.kz

_______________ (қолы) Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 41-қосымша

20___ жылғы «____» _________ Бақылау актісіне №__ қосымша

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Объектілерді пайдалануға уақтылы бермеу себептері

Объектіні пайдалануға берудің іс жүзіндегі мерзімі

Шартқа сай объектіні пайдалануға берудің жоспарланған мерзімі

Құрылыстың бас кезінен бастап, орындалған (қабылданған) жұмыстар көлемі (мың теңге)

Құрылыстың шарттық құны (мың теңге)

шарт бойынша

Іске асыру кезеңі

құрылыстың нормативтік ұзақтығы

Мемлекеттік сараптама қорытындысы бойынша құрылыстың сметалық құны (мың теңге)

Р/с №

Бюджеттік бағдарламаның/ объектінің атау

2-кесте. Құрылыс жұмыстарының көлемін орындау және құрылыс объектілерін пайдалануға берудің уақтылылығы туралы ақпарат

10

1. 2. … Ескертпе: 1-баған – реттік нөмірі; 2-баған – шегінде объектінің құрылысын қаржыландыру жүргізілетін бюджеттік бағдарламаның атауы; 3-баған – Мемлекеттік сараптаманың қорытындысы бойынша құрылыстың сметалық құны; 4-баған – Мемлекеттік сараптаманың қорытындысы бойынша құрылысты іске асырудың нормативтік мерзімі; 5-баған – жасалған шарт талаптары бойынша құрылыстың көзделген кезеңі; 6-баған – шарт талаптары бойынша объект құрылысының көзделген құны;

24

25

Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)

23

22

Бұзушылық фактісін сипаттау, НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау

Қаражат бюджетке түсуі кезіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары

21

бақылау барысында түскені

20

түсуге жататыны

19

оның ішінде барлығы

18

бақылау барысында түс-кені

17

16

түсуге жататыны

15

оның ішінде барлығы

бақылау барысында түскені

14

оның ішінде барлығы

түсуге жататыны

барлығы

оның ішінде

13

Бақылауды жүзеге асыратын өзге де уәкілетті органдардың бюджетке түсетін салықтық емес түсімдерді, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдерді, трансферттерді, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомаларды, қарыздарды толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы

Салықтардың, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеу

Артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтаруды және (немесе) есепке жатқызуды ҚР заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру

соның ішінде

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 44-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 21-қосымша нысан

26

Бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі 1) қаражат бюджетке түскен кезде (мың теңге) Р/с Жыл №

6

10

11

12

активтер

соның ішінде трансферттерді пайдалану кезінде

9

13

1

3

4

5

ББС Бюджетке түсетін түсімдер соның ішінде бойынбойынша анықталған ша бюд- қаржылық бұзушылықтарБюджетке түсетін жетке дың жалпы сомасы қаражаттың уақтылы, түсетін (10-бағ.+13-бағ.+16-бағ.+ толық есепке түсімдер 19-бағ.+22-бағ.) жатқызылмауы коды барлыоның ішінде барлыоның ішінде ғы ғы түсуге бақылау түсуге бақылау жататы- барыжататы- барыны сында ны сында түскені түскені 6 7 8 9 10 11 12

1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны

19

20

22

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені өтелуге жататыны

қалпына келтіруге жататыны

23

соның ішінде бақылау барысында өтелгені

оның ішінде:

барлығы

соның ішінде трансферттер

21

24

25

соның ішінде Қаражат бюджетке түскен кезіндегі Салықтардың, әкімшілік Бақылауды жүзеге асыөзге де заңнама айыппұлдардың, ратын өзге де уәкілетті бұзушылықтары кедендік және бюдоргандардың бюджетжетке төленетін ке түсетін салықтық басқа да міндетті емес түсімдерді, негізгі төлемдердің толықтығы капиталды сатудан мен уақтылылығын түсетін түсімдерді, қамтамасыз етпеу трансферттерді, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомаларды, қарыздарды толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы барлы- оның ішінде барлы- оның ішінде бароның ішінде ғы ғы лы-ғы

Артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтаруды және (немесе) есепке жатқызуды ҚР заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру

26

барлығы

оның ішінде түсуге жататыны

27

13

14

бақылау барысында түскені 15

түсуге жататыны

16

бақылау барысында түскені 18

17

түсуге жататыны

19

бақылау барысында түскені 21

20

түсуге бақыжата- лау ты- барыны сында түскені 23 24

22

Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)

18

Соның ішінде

Бұзушылық фактісін сипаттау, НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау

17

бақылау барысында қалпына келтірілгені бақылау барысында өтелгені

өтелуге жататыны

қалпына келтіруге жататыны

соның ішін-де трансферттерді пайдалану кезін-де

барлығы

барлығы 16

Өңірдің коды

кестенің жалғасы

Анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы (23-бағ.+28-бағ.+33-бағ.) Бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтары Соның ішінде қалпына кел.-ге (өтелуге) жат.-ны (24-бағ.+26-бағ.+29-бағ.+31-бағ.+34-бағ.) оның ішінде: оның ішінде бақылау барысында қалпына келт.-гені (өтелгені)

15

Бақылау объектісінің БСН-і

2

кестенің жалғасы

14

Бақылау объектісінің атауы

оның ішінде: Бюджет қаражаты

8

7

Бақылаумен қамтылған қаражат көлемі

Барлығы

Бюджеттік бағдарлама атауы

5

Бюд-жеттік бағдарлама коды

1 2 3 4 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны

Өңір ко-ды

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, аумақты дамыту бағдарламасы әзірлеушісінің/ бірлесіп орындаушысы-ның атауы

Р/с Жыл №

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды

2) бюджет қаражаты мен активтерді пайдалану кезінде (мың теңге)

25

26

кестенің жалғасы

30

31

32

33

34

35

36

37

Бюджеттік бағдарлама атауы

Бюд-жеттік бағдарлама коды

барлығы

9

оның ішінде: бюджет қаражаты

соның ішінде трансферттерді пайдалану кезінде

активтер

11

12

13

10

кестенің жалғасы

4

5

6

7

8

9

10

11

14

16

17

18

21

22

23

24

25

26

соның ішінде бақылау барысында өтелгені

20

19

27

кестенің жалғасы Соның ішінде Активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары

12

Тексеру комиссиясының бақылау жүргізген қызметкерлері __________________________ (қолы, аты-жөні, тегі)

15

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені өтелуге жататыны

3) бақылау объектісі қызметіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға байланысты заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар

қалпына келтіруге жататыны

46

Соның ішінде Бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтары оның ішінде

барлығы

45

сома, мың. теңге 44

соның ішінде трансферттер

бірлік, саны 43

Соның ішінде қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны (24-бағ.+26-бағ.+29-бағ.+31-бағ.+34-бағ.) оның ішінде: оның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені (өтелгені) бақылау барысын да өтелгені

сома, мың. теңге 42

Анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы (23-бағ.+28-бағ.+33-бағ.)

бақылау барысында қалпына келтірілге-ні

бірлік, саны 41

Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)

оның ішінде:

бірлік, саны сома, мың. теңге 39 40

Бұзу-шылық фактісін сипаттау, НҚАның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау

барлығы

Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары бюджет қаражатын активтерді пайдалану мемлекеттік сатып алу пайдалану, бюджеттік кезінде туралы заңнама кредиттерді, мемлекеттік кепілдіктерді, кепілгерліктерді, қарыздарды беру кезінде

1 2 3 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 2 А.Ә.Т. 3 А.Ә.Т. Жиыны

Өңірдің коды

1 2 3 4 5 6 7 8 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны

кестенің жалғасы

Р/с Жыл №

Бақылау объекті-сінің БСН-і

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені (өтелгені), мың теңге 38

Бақылау объектісінің атауы

қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны, мың теңге

өтелуге жататыны

29

қалпына соның келтіруге ішінде жататыны бақылау барысында қалпына келтірілгені

қалпына келтіруге жататыны

28

соның өтелуге соның ішінде жатаішінде бақылау тыны бақылау барыбарысында сында қалпына өтелгені келтірілгені

барлығы

қалпына келтіруге жататыны

Бақылаумен қамтылған қаражат көлемі

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, аумақты дамыту бағдарламасын әзірлеушінің/ бірлесіп орындаушының атауы

оның ішінде:

2) бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін пайдалану кезінде (мың теңге) Р/с Жыл №

соның ішінде транс-ферттерді пайдалану кезін-де

барлығы

Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары бароның ішінде: лығы, мың теңге

Бухгалтерлік есепті жүргізу және қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары барлыоның ішінде: ғы

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды

Соның ішінде Активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары

оның ішінде қалпына соның өтелуге соның келтіруге ішінде жатаішінде жататыны бақылау тыны бақыбарылау басында рысынқалпына да өтелкелтірілгені гені

28

29

30

31

32

Бухгалтерлік есепті жүргізу және қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары оның ішінде қалпына соның келтіруге ішінде жататыны бақылау барысында қалпына келтірілгені 33

34

35

Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары оның ішінде барлығы, мың тең-ге

Ескертпе: 3-баған – жыл басына бюджеттік бағдарламалар (кіші бағдарламалар) бөлінісінде қаржыландыру жоспарында көзделген қаражат; 5-баған – жыл соңына бюджеттік бағдарламалар (кіші бағдарламалар) бөлінісінде қаржыландыру жоспарында көзделген қаражат; 6-баған – баланс деректері (№ 2 нысан); 7-баған – баланс деректері (№ 2 нысан).

кестенің жалғасы

барлығы

8

1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 1 А.Ә.Т. 2 А.Ә.Т. Жиыны

Барлығы

7

6

Тиісті норма-тивтік және құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып, өзге де салалық заңнамадағы кемшілік, бұзушылық фактісін, заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА арасындағы қайшылықтар, құқықтық реттеудегі олқылықтар, коллизиялар) және/ немесе жұмыстың ұйымдас-тырылуына (білікті-лігінің болмауы немесе жеткіліксіздігі, өкілеттіктерді қайталау, басқа ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау тетігінің жасалмауы және т.б.) байланысты жүйелі пробле-маларды сипаттау

Төленген міндеттемелердің (кассалық шығыстардың) жыл қорытындысы бойынша іс жүзінде жүргізілген шығыстардан ауытқу себептері

Жыл қорытындысы бойынша іс жүзіндегі шығыстар

6

5

4

Бюджетке түсетін түсімдер бойсоның ішінде ынша анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы (10-бағ.+13-бағ.+16-бағ.+ 19-бағ.+22-бағ.) Бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауы оның ішінде барлыоның ішінде ғы түсуге жа- бақылау түсуге бақылау татыны барысынжата- барыда түскені тыны сында түскені 7 8 9 10 11 12

Өзге де бұзушы-лықтар (мың. теңге)

5

3

ББС бойынша бюджетке түсетін түсімдер коды барлығы

Тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының (активтер) сомасы (мың теңге)

4

Түзетілген (нақтыланған) сома мен төленген міндеттемелер арасындағы ауытқу, қаражаттың игерілмеу себептері көрсетіледі

Жыл қорытындысы бойынша төленген міндеттемелер (кассалық шығыстар)

Жыл соңына қаржыландыру жоспарының түзетілген (нақтыланған) сомасы

3

2

Өңір коды

Бюджеттік бағдарлама атауы

2 Бюджеттік бағдарлама Кіші бағдарлама Барлығы

1

Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, аумақтарды дамыту бағдарламасы әзірлеушісінің/ бірлесіп орындаушысының атауы

1

Жыл басына қаржыландыру жоспарының бекітілген сомасы

Р/с №

Бюджеттік бағдарламалардың (кіші бағдарламалардың) атауы

1-кесте. Әкімшілердің бақылаумен қамтылған бюджеттік бағдарламаларды (кіші бағдарламаларды) орындауы туралы ақпарат (мың теңге)

36

қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны, мың теңге

37

соның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені (өтелгені), мың теңге 38

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 43-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 20-қосымша нысан _______________________ облысы (_____________ қаласы) бойынша тексеру комиссиясының Төрағасы ______________________________ (аты-жөні, тегі) Бақылау нәтижесі бойынша қорытынды Бақылау мақсаты ____________________________________________ Бақылау объектілері ___________________________________________ Бақылау мәні _______________________________________________

кестенің жалғасы Рәсімдерді орындау тәртібінің бұзушылықтары Бұзу-шылық фактісін Бұзушылықтар Бюджет қаражатын активтерді пайдалану мемлекеттік сатып алу сипаттау, НҚА-ның сыныптауышыбұзылған ереженың тармағы пайдалану, бюджеттік кезінде туралы заңнама леріне сілтеме жасау (болған кредиттерді, жағдайда) мемлекеттік кепілдіктерді, кепілгерліктерді, қарыздарды беру кезінде бірлік, сома, мың бірлік, сома, бірлік, сома, саны теңге саны мың саны мың теңге теңге 39 40 41 42 43 44 45 46

6

7

8

9

Тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының (активтер) сомасы (мың теңге) Өзге де бұзушылықтар (мың теңге)

5

Бюджеттік бағдарлама атауы

4

Өңір-дің коды

1 2 3 1. Жиыны (соның ішінде бақылауға қатысқан адамдар бөлінісінде): 2 А.Ә.Т. 3 А.Ә.Т. Жиыны

Бюджеттік бағдарлама коды

7

1) қаражат бюджетке түскен кезде (мың теңге) Р/с Жыл БақыБақылау № лау объектісінің объекБСН-і тісінің атауы

Бюджеттік бағдар-лама әкімшісінің коды

20___ жылғы «____» _________ Бақылау актісіне №__ қосымша

6

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 17-қосымша нысан Бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктер тізілімі

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 16-қосымша нысан _________________ №_______ Бақылау объектісінің атауы ____________________________________________________________________ Бақылау үлгісі _______________________________________________________________________________ Бақылау түрі ________________________________________________________________________________ Бақылау жүргізуге тапсырма ___________________________________________________________________ Бақылауды ___________________________________________________________________________ жүргізді Бақылау мақсаты ____________________________________________________________________________ Бақылау мәні ________________________________________________________________________________ Бақылаумен қамтылған кезең __________________________________________________________________ Бақылау жүргізу мерзімі________________________________________________________________ аралығы Бақылау объектісінің лауазымды адамдары ______________________________________________________ Алдыңғы бақылаудың нәтижелері _______________________________________________________________ Жүргізіліп отырған бақылау нәтижелері туралы мәлімет ____________________________________________ Бақылау жүргізудегі кедергілер _________________________________________________________________ Бақылау барысында қабылданған шаралар ______________________________________________________ Қосымшалар: Тексеру комиссиясының қызметкер(лер)і: _____________________ _____________________________ (лауазымы) (қолы, аты-жөні, тегі) Мемлекеттік органдардың мамандары, сарапшылар _____________________ _____________________________ (лауазымы) (қолы, аты-жөні, тегі) Бақылау объектісінің лауазымды адамдары: _____________________ _____________________________ (лауазымы) (қолы, аты-жөні, тегі) _____________________ _____________________________ (лауазымы) (қолы, аты-жөні, тегі) Бақылау актісі екі (үш) данада жасалды: _____________________________________________________________ Ескертпе: бақылау актісін жасау. Бақылау актісінің жоғары бөлігінде оның жасалған орны (қаланың, басқа да елді мекеннің (село, кент және тағы басқаларының) атауы), бақылау актісінің жасалған күні, бақылау актісі данасының нөмірі көрсетіледі (№ 1 дана – Тексеру комиссиясы үшін, № 2 дана – бақылау объектісі үшін жасалады. Бірлескен бақылау кезінде № 1 дана – Тексеру комиссиясы үшін, № 2 дана – бірлескен бақылауға қатысушы мемлекеттік орган үшін, № 3 дана – бақылау объектісі үшін жасалады). Бақылау актісінде мынадай деректер көрсетіледі: 1. Бақылау объектісі. Бақылау объектісінің толық атауы, мемлекеттік тіркеу туралы деректері, банктік және салықтық деректемелері, БСН (ЖСН) көрсетіледі. 2. Бақылау үлгісі. Бақылау бағдарламасына сәйкес, бақылау үлгісі (сәйкестікке бақылау жасау, қаржылық есептілікті, тиімділікті бақылау) көрсетіледі. 3. Бақылау түрі. Бақылау бағдарламасына сәйкес, бақылау түрі (кешенді, тақырыптық, үстеме, бірлескен, қосарлас) көрсетіледі. 4. Бақылау жүргізуге тапсырма. Тапсырманың күні мен нөмірі, Тапсырмаға қол қойған лауазымды адамның аты-жөні, тегі, лауазымы көрсетіледі. 5. Бақылауды ... жүргізді. Бақылауды жүргізген Тексеру комиссиясы қызметкерінің, бақылау жүргізуге тартылған мемлекеттік органдардың, аудиторлық ұйымдар мамандарының және сарапшылардың аты-жөні, тегі, лауазымы көрсетіледі. 6. Бақылауд мақсаты. Бақылау бағдарламасына сәйкес, бақылаудың мақсаты көрсетіледі. 7. Бақылау мәні. Бақылау бағдарламасына сәйкес, бақылаудың мәні көрсетіледі. 8. Бақылаумен қамтылған кезең. Бақылау объектісі қызметінің тексерілген кезеңі көрсетіледі (Бақылау бағдарламасына сәйкес келеді). 9. Бақылау жүргізу мерзімі. Осы бақылау объектісінде бақылау жүргізудің басталған және аяқталған күні көрсетіледі (Бақылау бағдарламасына сәйкес келеді). 10. Бақылау объектісінің лауазымды адамдары. Бақылау объектісінің келісімімен бақылау жүзеге асырылған лауазымды адамдарының аты-жөні, тегі, сондайақ бақылау объектісінің бақылаумен қамтылған кезеңде жұмыс істеген және құжаттарға қол қою құқығы болған лауазымды адамдарының аты-жөні, тегі көрсетіледі. 11. Алдыңғы бақылау нәтижелері. Басқа мемлекеттік қаржылық бақылау органдары мен құқық қорғау органдарының бұрын қамтыған, тек тексеру мәні Тексеру комиссиясы жүргізген бақылау мәнімен сәйкес келетін мәселелер бойынша қысқаша мәліметтер, бақылау объектісінің анықталған бұзушылықтарды жою жөнінде қабылдаған шаралары көрсетіледі. Тексеру комиссиясының бақылауда тұрған Қаулылары (Ұсынымдары) бойынша орындалу мерзімі өткен тапсырмалық тармақтар жөніндегі шаралар көрсетіледі. 12. Жүргізіліп отырған бақылау нәтижелері туралы мәліметтер. Бақылау актісінің осы бөлімінде бақылау мақсатына қол жеткізілгенін растауға жеткілікті жүргізілген бақылаудың нәтижелері туралы мәліметтер көрсетіледі. Бақылау бағдарламасының сұрақтарына жауаптар белгіленеді, бұл ретте Бақылау бағдарламасының әрбір мәселесінің атауы көрсетіледі. Бақылау бағдарламасының сұрақтарына жауаптар толық, дәл, объективті және қысқаша жазылады. Бақылау актісіне қосымшаларда егжей-тегжейлі ақпарат көрсетіле отырып, тексерілетін мәселелер бойынша бақылау объектісі қызметінің нәтижелері бақылау актісінде жинақталған түрде тіркеледі. Бақылау актісінде жүргізілген үстеме бақылаудың, бақылау өлшемдерінің (тексеріп қараулардың) нәтижелері көрсетіледі, сондай-ақ бұзушылық фактілері, соның ішінде бақылау объектісі болып табылмайтын басқа да мемлекеттік органдардың бөлінетін бюджеттік бағдарлама қаражатын пайдалану кезінде жасағандары баяндалады. Бақылау мәселелері бойынша бұзушылықтар анықталған жағдайда, бұзушылықтың әрбір фактісі жалғаспалы тәртіппен нөмірленеді және ережелері бұзылған нормативтік құқықтық актілердің және құқықтық актілердің баптарына, тармақтарына және тармақшаларына сілтеме жасала отырып, бұзушылықтың сипаттамасы мен түрін сипаттау арқылы жеке тармақпен (1-тармақ, 2-тармақ және тағы басқа) белгіленеді және тиісті бұзушылыққа дәлел болатын құжаттар көрсетіледі. Егер, талдамалық сипаттағы мәселелерді қоспағанда, Бақылау бағдарламасы мәселесі бойынша бұзушылықтар анықталмаса, қысқаша ақпарат беріледі және «Бағдарлама мәселесі (атауы) тексерілді. Бұзушылықтар анықталмады.» деген жазба жасалады. Бақылау актісіне тексеру жүргізілген құжаттардың деректемелері көрсетіле отырып, олардың тізбесі қоса беріледі. Бақылауды жүзеге асыратын қызметкерлер жүргізілетін бақылаудың мәніне қарай бақылау актісіне қосымшалар ретінде ресімделетін мынадай кестелерді толтырады: 1) 1-кесте. Әкімшілердің бақылаумен қамтылған бюджеттік бағдарламаларды (кіші бағдарламаларды) орындауы туралы ақпарат; 2) 2-кесте. Құрылыс жұмыстарының орындалған (қабылданған) көлемі және құрылыс объектілерін пайдалануға берудің уақтылылығы туралы ақпарат; 3) 3-кесте. ____ жылы объектілерді салу және реконструкциялау құнының қымбаттағаны туралы мәлімет (қымбаттаған жағдайда). Бақылауды жүзеге асырып жатқан қызметкерлер бақылау актісіне қосымша болып табылатын өзге де қажетті кестелер жасауы мүмкін. Бақылау актісінде көрсетілген қосымшаларға сілтеме жасау міндетті. 13. Бақылау жүргізудегі кедергілер. Бақылау объектісі лауазымды адамдарының Тексеру комиссиясы қызметкерлерінің бақылау жүргізуіне кедергі келтіру фактілері туралы мәліметтер көрсетіледі. Тексеру комиссиясының қызметкері әкімшілік құқық бұзушылықтың жасалғаны туралы хаттама жасаған жағдайда, оның нөмірі және күні көрсетіледі (хаттама бақылау объектісінің лауазымды адамдары бақылау объектісіне жіберуден бас тартқан кезде, бақылау жүргізу үшін қажетті құжаттарды ұсынбаған немесе анық емес, объективті емес және (немесе) толық емес ақпаратты, материалдарды және өзге де мәліметтерді ұсынған кезде, бақылау актісіне қол қоюдан бас тартқан немесе қол қойылған бақылау актісін бермеген кезде жасалады). 14. Бақылау барысында қабылданған шаралар. Бақылау барысында анықталған бұзушылықтарды жою бойынша бақылау объектісінің қабылдаған шаралары туралы мәліметтер көрсетіледі (салықтарды, айыппұлдар мен өсімпұлдарды қосымша есептеу, негізсіз пайдаланылған қаражатты бюджетке өтеу, бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік бойынша қаражатты қалпына келтіру, тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді берушілердің шарттық міндеттемелерін орындауы, бақылау объектісінің лауазымды адамдарына қатысты қабылданған тәртіптік жазалау шаралары және басқалар). 15. Қосымшалар: 1) бақылау объектісі басшысының міндеттерін атқару жөніндегі талап; 2) бақылаудың нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімі (міндетті түрде); 3) құжаттардың түпнұсқалары немесе тиісті түрде куәландырылған көшірмелері, анықтамалар, кестелер, бұзушылық фактілерін бейнелейтін фотосуреттер; 4) функционалдық және лауазымдық міндеттерін негізге отырып, жол берілген бұзушылықтарға қатысы бар адамдардың жазбаша түсініктемелері (қажет болғанда); 5) бақылау өлшемдері мен тексеріп қараулардың актілері (олар жасалған жағдайда); 6) зерттеулердің (сынақтардың және тағы басқаларының), сараптамалардың қорытындылары, хаттамалардың көшірмелері, бақылау нәтижелеріне байланысты басқа да құжаттар немесе олардың көшірмелері (олар толтырылған жағдайда); 7) мемлекеттік органдар мамандарының, сарапшылардың (тартылған жағдайда) сараптамалық қорытындылары; 8) мемлекеттік қызметтерді алушылардың қанағаттануы тұрғысынан халық арасында сауалнама жүргізу (қажет болғанда) нәтижелері; 9) ақы төлеу фактісін растайтын құжаттар (бақылау барысында қаражат өтелген (қалпына келтірілген) жағдайда): төлем тапсырмалары (төлеуге арналған шоттар, түбіртектер, чектер және (немесе) басқалары); ведомостар, ордерлер, нарядтар; 10) бақылау актісінің танысуға және қол қоюға жіберілген күнін растайтын құжат (көшірмесі) (актінің танысуға және қол қоюға қабылданғаны туралы бақылау объектісінің мөртабаны болмаған жағдайда). 16. Бақылауды жүргізген Тексеру комиссиясы қызметкерлерінің (бақылау жүргізуге тартылған мемлекеттік органдар мамандарының, сарапшылардың) және бақылау объектілерінің лауазымды адамдарының қолдары. Бақылау актісінің соңғы бетінде адресатты және бланк нөмірін көрсете отырып, бақылау актісінің екі (үш) данада (бақылау актісінің № 1 данасы –Тексеру комиссиясына, бақылау актісі бланкінің №__; № 2 дана – бақылау объектісіне, бланк № __) жасалғаны туралы жазба жасалады. Бақылауды жүргізген бақылаушылар және бақылау объектісінің лауазымды адамдары екінші парағынан бастап, бақылау актісінің барлық беттеріне қол қояды.

5

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 42-қосымша

Бақылау тобы жетекшісінің (бақылаушының) аты-жөні және тегі

Бақылау актісі 20___жылғы «____» ___________ (жасалған орны)

Себебі

Ескертпе: 1-баған – реттік нөмірі; 2-баған – шегінде объектіні салу немесе реконструкциялау құнының қымбаттауына қаржыландыру жүргізілетін бюджеттік бағдарламаның атауы; 4-баған – Мемлекеттік сараптаманың қорытындысы бойынша объектіні салудың немесе реконструкциялаудың бастапқы құны; 5-баған – объектіні салу немесе реконструкциялаудың жобаны түзеткеннен кейінгі (қымбаттау) құны; 6-баған – қымбаттау (түзету) құны; 7-баған - объектіні салудың және реконструкциялаудың қымбаттауына әсер еткен себептер көрсетіледі.

Бюд-жеттік бағдарлама коды

9

Қымбаттау (мың теңге)

бақылау барысында түскені

8

3

Бақылау объектісінің БСН-і

Ескертпе (соның ішінде алдыңғы есептерде көрсетілген бұзушылықтар мен кемшіліктер фактілерін жойған жағдайда, негіздеме көрсетіледі)

НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасай отырып, бұзушылықтар сомасы бөлінісінде бұзушылық түрінің қысқаша сипаттамасы

7

2

Өңір коды

6

1 1. 2.

Бақылау объектісінің атауы

5

өзге де бұзушылықтар, соның ішінде рәсімдік

қаржылық бұзушылықтар (мың теңге)

4

проблемалық мәселелер және олардың қысқаша сипаттамасы

3

Есепті күнге анықталғаны (жинақтау, яғни бақылау басталғаннан аяқталғанға дейін)

со-ның ішінде трансферт-тер

2

аяқталуы

1

Бақылау мерзімі

басталуы

Бақылау- Бақылау шының объекті(сектор сінің атамеңгерушіуы сінің А.Ә.Т.)

Түзетуден кейінгі құрылыс құны (мың теңге)

Бақылау объектісінің БСН-і

Бақылау іс-шарасы: «____________________________________________________________» Жалпы жүргізу мерзімі: басталған және аяқталған күні

Мемлекеттік сараптаманың қорытындысы бойынша объектінің бастапқы құны (мың теңге) 4

Р/с Жыл №

Бақылау объектісінің атауы

Бюджеттік Объектінің атабағдарламаның уы, қымбаттауды атауы мақұлдаған бюджет комиссиясы шешімдерінің нөмірі және күні

3) бақылау объектісі қызметіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға байланысты заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, аумақтарды дамыту бағдарламасы әзірлеуші-сінің/ бірлесіп орындаушысының атауы

Р/с №

Бақылауды _____________________________________________ жүргізді. Бақылау қамтылатын кезең____________________________________ Негізгі (талдамалық ) бөлім____________________________________ Қабылданған шаралар ___________________________________________ Бақылаудың қорытындысы бойынша тұжырымдар ____________________ Бақылаудың қорытындысы бойынша ұсыныстар_______________________ Қосымша: (__ парақ) ____________________________________________ Тексеру комиссиясының мүшесі __________________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: бақылау нәтижесі бойынша қорытынды (бұдан әрі – Қорытынды) жасау. Қорытындының кіріспе бөлігі бақылаудың мақсатын, мәнін және объектілерін қамтиды. Қорытындының кіріспе бөлігінде мынадай деректер көрсетіледі: 1. Бақылау мақсаты. Бекітілген Бақылау жоспарына сәйкес бақылаудың мақсаты көрсетіледі. 2. Бақылау объектілері. Бақылау объектілерінің атауы, соның ішінде үстеме бақылау объектілері де көрсетіледі. 3. Бақылау мәні. Бекітілген Бақылау бағдарламасына сәйкес, бақылауға жүргізуге жатқызылған бақылау объектілері қызметінің бағыттары көрсетіледі. 4. Қорытындының негізгі (талдамалық) бөлігі бақылау іс-шараларының жинақталған түрдегі нақты нәтижелерін қамтиды, соның ішінде: 1) бақылаумен қамтылған жалпы соманы, оның ішінде анықталған бұзушылықтардың, соның ішінде бюджет кірістері мен шығыстары бойынша, мемлекет активтерін пайдалану кезіндегі сомаларды; 2) тиімсіз пайдаланылған қаражат сомасын; 3) рәсімдік сипаттағы бұзушылықтар сомасын; 4) бақылау барысында қалыпна келтірілген (өтелген) соманы қамтиды. Бұл ретте Тексеру комиссиясының мүшесі бақылау қорытындысы бойынша өткізілген отырысты ескере отырып, Қорытындыда көрсетілген деректердің бақылау материалдарына сәйкестігін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ осы бөлімде бақылаудың қойған мақсаты және белгілі бір түрі мен үлгісі шегінде уәкілетті органның және ұйымдардың (болған жағдайда) қорытындыларының нәтижелері, бақылау объектісінің қызметіне жасалған талдаудың қорытындылары келтіріледі. Тиімділікті бақылау кезінде негізінде бағалау жүзеге асырылған критерийлер көрсетіледі. Қорытындының жиынтық бөлігі мынадай бөлімдерді қамтиды: 5. Бақылау барысында қабылданған шаралар. Аталған бөлімде есептелген (қосымша есептелген) салықтар, айыппұлдар, өсімпұлдар туралы, бюджетке түсімдер енгізудің қамтамасыз етілгені және негізсіз пайдаланылған қаражаттың өтелгені, тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді берушілердің шарттық міндеттемелерін орындағаны, бақылау объектісінің бұзушылықтарға жол берген лауазымды адамдарына қолданылған тәртіптік жазалау шаралары туралы, бақылауды жүзеге асыру процесінде және бақылаудың қорытындысы бойынша отырыс өткізілгенге дейін бақылау объектісінің бұзушылықтарды жоюына қатысты басқа да ақпарат, сондай-ақ бақылау материалдарын әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті органдарға беру туралы мәліметтер мен оларды қараудың нәтижелері (болған жағдайда) көрсетіледі. 6. Бақылаудың қорытындысы бойынша тұжырымдар. Жүргізілген бақылаудың мәселелері бойынша бақылау объектісі қызметінің нәтижелерін жалпы бағалау және анықталған бұзушылықтардың жалпы сомасы көрсетіледі. Бақылау бағытының ерекшеліктерін ескере отырып, бақылаудың үлгісіне, түріне және объектісіне қарай бюджеттің атқарылуын, аумақтарды дамыту бағдарламаларының, бюджеттік бағдарламалардың іске асырылуын, мемлекеттік органдардың (бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің) қызметін, жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің толықтығы мен уақтылылығын, түсімдердің бюджетке артық (қате) төленген сомаларының қайтарылуын және (немесе) есепке жатқызылуын, бюджет қаражаты мен мемлекет активтерінің, байланысты гранттардың, жергілікті атқарушы органдар берген қарыздардың тиімді пайдаланылуын, сондай-ақ анықталған бұзушылықтардың, кемшіліктердің себептерін және әкеліп соқтыруы мүмкін салдарларды бағалау қамтылады. 7. Бақылаудың қорытындысы бойынша ұсыныстар. Тексеру комиссиясының бақылауды жүргізуге жауапты мүшесінің тұжырымдармен негізделген және анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің себептерін жоюға бағытталған ұсыныстары, сондай-ақ Тексеру комиссиясының отырысында бақылау іс-шарасының қорытындыларын қарау туралы оның пікірі көрсетіледі. Бөлімде: 1) жергілікті атқарушы және басқа да мемлекеттік органдарға нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру жөніндегі ұсынымдар; 2) нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру, Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарының сақталуын қамтамасыз ету, анықталған бұзушылықтарды жою, негізсіз пайдаланылған бюджет қаражатын қалпына келтіру не оларды есепке алу бойынша қалпына келтіру, бюджет қаражатының атаулылық және нысаналы сипаты принципін бұза отырып пайдаланылғандарын, соның ішінде нысаналы трансферттер мен бюджеттік кредиттерді қайтару, өнім берушілердің шарттық міндеттемелерін орындауы, сондай-ақ бюджет және өзге де заңнаманың талаптарын бұзуға жол берген лауазымды адамдарды жауаптылыққа тарту жөнінде бақылау объектілері орындауға міндетті Тексеру комиссиясының шешімдері; 3) бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде қылмыс белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын процестік шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына жіберу туралы шешімдер; 4) егер бақылау материалдары Қорытынды дайындалғанға дейін берілмесе, бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтар белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті органдарға жіберу туралы шешімдер; 5) бақылау объектісі басшылығының бюджет пен өзге де заңнама талаптарының бұрын жол берген бұзушылықтарының салдарларын барынша азайтуға бағытталған, бақылау іс-шарасы барысында және отырыс өткізілгенге дейін жасаған іс-әрекеттерін назарға алу туралы ұсыныстар көрсетіледі. Ұсыныстар нақты, ақылға қонымды мерзімде және Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы шеңберінде орындалатын, анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктерді жою жөнінде нақты шаралар қабылдауға бағытталатын болуы тиіс; 6) егер бақылау объектісіне қаражатты бюджетке қайтаруды қамтамасыз ету тапсырылған болса, Қорытындыда Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2014 жылғы 18 қыркүйектегі № 403 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Бірыңғай бюджеттік сыныптамасына сай бюджет түсімдерінің (алдын ала қазынашылық органдарымен пысықталған) коды көрсетіледі. 8. Қосымшалар. Қорытындыға бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі, сондай-ақ бақылау объектілері қалпына келтірген және өтеген қаражат (жұмыстар, тауарлар, қызметтер) жөніндегі ақпарат міндетті түрде қоса беріледі. Жекелеген бұзушылықтарды неғұрлым толығырақ ашу үшін негізгі (талдамалық) бөлік қосымшалармен (кестелер, есептеулер, таратып жазулар) толықтырылады. Қосымшалар Қорытындының негізгі мәтінімен бірге біртұтас бүтінді құрайды.

Бюджеттік бағдарлама әкімшісі-нің коды

3-кесте. ___ жылы құрылыс объектілерін салу және реконструкциялау құнының қымбаттағаны туралы мәліметтер

Бақылау объектісінің БСН-і

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 14-қосымша нысан Бақылау бағдарламасының (Жұмыс жоспарының) орындалуы барысы туралы бақылау тобы жетекшісінің апта сайынғы есебі

түсуге жататыны

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 40-қосымша

7-баған – құрылыстың бас кезінен бастап, қабылданған актілерге сай іс жүзінде орындалған құрылыс жұмыстарының құны; 8-баған – мердігердің қабылдаған міндеттемелерінің талаптары бойынша объектіні тапсыруды аяқтаудың көзделген мерзімі; 9-баған – Мемлекеттік қабылдау комиссиясының актісіне сай, объектіні пайдалануға қабылдау мерзімі; 10-баған – құрылыс объектісі пайдалануға уақтылы тапсырылмаған жағдайда, себептері. 20___ жылғы «____» _________ Бақылау актісіне №__ қосымша

Бақылау объектісінің атауы

(Жалғасы. Басы 15-17-беттерде). Тексеру комиссиясының қызметкері __________________________________ (лауазымы, аты-жөні, тегі, қолы) Ескертпе: Талаптың бірінші данасы бақылау актісінің бланкісінде ресімделеді.

3 қазан 2015 жыл

10

11

Тиісті нормативтік және құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып, өзге де салалық заңнамадағы кемшілік, бұзушылық фактісін, заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА арасындағы қайшылықтар, құқықтық реттеудегі олқылықтар, колли-зиялар) және/ немесе жұмыстың ұйымдас-тырылуына (біліктілігінің болмауы немесе жеткіліксіздігі, өкілеттіктерді қайталау, басқа ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау тетігінің жасалмауы және т.б.) байланысты жүйелі пробле-маларды сипаттау

18

12

Тексеру комиссиясының бақылау жүргізген қызметкерлері ____________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Келісілген: Тексеру комиссиясының бақылауға жауапты мүшесі ___________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Бақылауды жүргізген бақылау тобының жетекшісі мен қатысушылары Тексеру комиссиясының бақылау жүргізуге жауапты мүшесімен келісілетін Қорытындыға қоса берілетін Анықталған бұзушылықтардың жиынтық тізіліміне қол қояды. Ескертпе: Бақылау нәтижелері бойынша анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімін (жиынтық тізілімін) толтыру. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімі әрбір бақылау объектісінде толтырылып, бақылау актісіне қоса беріледі. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің жиынтық тізілімі бақылау объектілерінің қарсылықтары қаралғаннан кейін сапаны бақылау қорытындысын ескере отырып, Қорытындыға қоса беріледі. Анықталған бұзушылықтар мен кемшіліктердің тізілімі (жиынтық тізілімі) Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2012 жылғы 30 наурыздағы № 180 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік қаржылық бақылау объектілерінде анықталатын бұзушылықтар сыныптауышына (бұдан әрі – Сыныптауыш) сәйкес жасалады. 1-бөлім. Қаражат бюджетке түскен кезде: «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және т.б.) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 3-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары, квазимемлекеттік сектор субъектілері, сондай-ақ салықтық емес түсімдер бойынша уәкілетті органдар көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 4-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 5-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «ББС бойынша бюджетке түсетін түсімдер коды» деген 6-бағанда – Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2014 жылғы 18 қыркүйектегі № 403 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Бірыңғай бюджеттік сыныптамасына (бұдан әрі – ББС) сай түсімдердің коды көрсетіледі; «Бюджетке түсетін түсімдер бойынша анықталған бұзушылықтардың жалпы сомасы» деген 7-бағанда – түсімдер бойынша анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы, оның ішінде 8-бағанда – бюджетке түсуге жататын бұзушылық сомасы, 9-бағанда – бақылау барысында түскен бұзушылық сомасы көрсетіледі; «Бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауы» деген 10-бағанда – қазынашылық органдарының уақтылы және толық есепке жатқызбаған бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасы, оның ішінде 11-бағанда – бюджетке түсуге жататын, уақтылы, толық есепке жатқызылмаған қаражат сомасы, 12-бағанда – бюджетке түсетін қаражаттың уақтылы, толық есепке жатқызылмауына жүргізілген бақылау барысында түскен сома көрсетіледі; «Артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтаруды және (немесе) есепке жатқызуды Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жүзеге асыру» деген 13-бағанда – бюджеттен қайтарылуы Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып жүзеге асырылған бюджетке түскен түсімдердің сомасы, оның ішінде 14-бағанда – Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджеттен қайтарудың және (немесе) есепке жатқызудың түсуге жататын сомасы, 15-бағанда – Қазақстан Республикасының заңнамасын бұза отырып артық (қате) төленген түсімдер сомаларын бюджетке қайтарудың және (немесе) есепке жатқызудың бақылау барысында түскен сомасы көрсетіледі; «Салықтардың, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеу» деген 16-бағанда – салықтық және кедендік әкімшілік ету шараларының қамтамасыз етілмеуіне байланысты, бюджетке түспеген салықтардың, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік төлемдердің сомалары, оның ішінде 17-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеген салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің бюджетке түсуге жататын сомасы, 18-бағанда – мемлекеттік кірістер органдары толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етпеген салықтық түсімдердің, әкімшілік айыппұлдардың, кедендік және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің бақылау іс-шарасы барысында бюджетке түскен сомасы көрсетіледі; «Бақылауды жүзеге асыратын өзге де уәкілетті органдардың бюджетке түсетін салықтық емес түсімдерді, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдерді, трансферттерді, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомаларды, қарыздарды толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы» деген 19-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен сомалар, қарыздардың сомалары, оның ішінде 20-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан, бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен түсімдердің, қарыздардың бюджетке түсуге жататын сомалары, 21-бағанда – уәкілетті органдардың толық өндіріп алмауы және уақтылы аудармауы салдарынан, бюджетке түспеген (бюджетке уақтылы түспеген) салықтық емес түсімдердің, негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдердің, трансферттердің, бюджеттік кредиттерді өтеуден, мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түскен түсімдердің, қарыздардың бақылау барысында түскен сомалары көрсетіледі; «Қаражат бюджетке түскен кездегі өзге де заңнама бұзушылықтары» деген 22-бағанда – өзге де бұзушылықтардың барлығы, оның ішінде 23-бағанда – түсуге жататын сома, 24-бағанда – бақылау барысында түскен түсімдер сомалары көрсетіледі; «Бұзушылық фактісін сипаттау, нормативтік құқықтық актілердің бұзылған ережелеріне сілтеме» деген 25-бағанда – құқықтың бұзылған нормаларының тармағына сілтеме жасай отырып, бұзушылық фактісі қысқаша түрде сипатталады. Жүргізілген бақылау барысында анықталған қаржылық бұзушылықтар сомасы түскен жағдайда, бақылау материалдарына қоса беріліп, растайтын құжаттарға сілтеме жасай отырып, қабылдаған шаралар көрсетіледі. «Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)» деген 26-бағанда – Сыныптауыштың тармағы көрсетіледі; «Жиыны» деген жолда – бақылау объектілерінің бөлінісінде тізілім (жиынтық тізілім) деректері көрсетіледі (1-жол+2-жол+3-жол және тағы басқалар). 2-бөлім. Бюджет қаражаты мен мемлекет активтерін пайдалану кезінде «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және тағы басқалар) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды» деген 3-бағанда – бюджеттік бағдарлама әкімшісінің ББС бойынша коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеушісінің/бірлесіп орындаушысының атауы» деген 4-бағанда – бюджеттік бағдарламаларды, мемлекеттік (салалық) бағдарламаны жоспарлауға, негіздеуге және іске асыруға жауапты мемлекеттік орган, әзірлеуші/бірлесіп орындаушы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 5-бағанда – Бақылаудың жоспарында, бағдарламасында және жұмыс жоспарында көзделген бақылау объектісінің толық атауы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 6-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 7-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның коды» деген 8-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның коды ақпарат түрінде 45-бағанда көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның атауы» деген 9-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның атауы көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның атауы ақпарат түрінде 45-бағанда көрсетіледі; «Бақылаумен қамтылған қаражат көлемі, барлығы» деген 10-бағанда – бақылаумен қамтылатын қаражат көлемі, бұл ретте бақылаумен қамтылған есепті кезеңде енгізілген түзетулер мен нақтылауларды ескере отырып, бюджеттік бағдарламалар бойынша, оның ішінде 11-бағанда – бюджет қаражатының қамтылған көлемі, 12-бағанда – бақылаумен қамтылған трансферттердің сомасы, 13-бағанда – мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерінің қамтылған сомасы көрсетіледі; «Анықталған қаржылық бұзушылықтардың жалпы сомасы, барлығы (23-бағ.+28-бағ.+33-бағ.)» деген 14-бағанда – бюджет қаражатын пайдалану кезінде анықталған бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының жалпы сомасы (23-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (28-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (33-бағ.), оның ішінде 15-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде анықталған бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «оның ішінде қалпына келтіруге (өтелуге) жататыны» деген 16-бағанда (24-бағ.+26-бағ.+29-бағ.+31-бағ.+34-бағ.) – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасының сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша қалпына келтіруге және өтелуге жататын сома (24-бағ. және 26-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (29-бағ. және 31-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (34-бағ.) көрсетіледі, оның ішінде 19-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде анықталып, қалпына келтіруге (өтелуге) жататын бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «Оның ішінде қалпына келтіруге жататыны» деген 17-бағанда (24-бағ.+29-бағ.+34-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнаманың сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша қалпына келтіруге жататын сома (24-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (29-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (34-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде өтелуге жататыны» деген 18-бағанда (26-бағ.+31-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнаманың сақталуын бақылаудың қорытындысы бойынша өтелуге жататын сома (29-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (31-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде бақылау барысында қалпына келтірілгені» деген 20-бағанда (25-бағ.+30-бағ.+35-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының анықталған фактілері бойынша бақылау барысында қалпына келтірілген қаржылық бұзушылықтар сомасы (25-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (30-бағ.), бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары (35-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде бақылау барысында өтелгені» деген 21-бағанда (27-бағ.+32-бағ.)» – бюджет қаражатын пайдалану кезінде бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтарының анықталған фактілері бойынша бақылау барысында өтелген қаржылық бұзушылықтар сомасы (27-бағ.), активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары (32-бағ.) көрсетіледі; «Оның ішінде қалпына келтірілгені (өтелгені), соның ішінде трансферттер» деген 22-бағанда – трансферттерді пайдалану кезінде қалпына келтірілген және өтелген сома көрсетіледі; «Бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бюджет заңнамасы және өзге де заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 23-бағанда – республикалық бюджет қаражатын, соның ішінде жоғары тұрған бюджеттен төмен тұрған бюджетке бөлінген нысаналы трансферттер мен кредиттерді, байланысты гранттарды, мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыздарды, концессиялық жобаларды бюджеттен қоса қаржыландыруды, сондай-ақ кепілгерліктерді пайдалану кезінде анықталған бұзушылықтардың сомасы көрсетіледі; «Активтерді пайдалану кезіндегі бюджет және өзге де заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 28-бағанда – мемлекет пен квазимемлекеттік сектордың активтерін, квазимемлекеттік сектор субъектілеріне мемлекеттік және бюджеттік бағдарламаларда көзделген мақсаттар мен іс-шараларға бөлінген бюджет қаражатын пайдалану кезіндегі бұзушылықтардың анықталған сомасы көрсетіледі; «Бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есептілікті жасау кезіндегі заңнама бұзушылықтары, барлығы» деген 33-бағанда – анықталған бұзушылықтардың сомасы, атап айтқанда бухгалтерлік есепті жүргізудегі бұзушылықтар, бюджеттік есепті жүргізу, есептілікті жасау және ұсыну қағидаларының бұзушылықтары, активтерді, материалдарды, құндылығы төмен тез тозатын заттарды негізсіз есептен шығару, жазалау шараларын қабылдамау, сондайақ дебиторлық берешекті жасыру немесе негізсіз есептен шығару, квазимемлекеттiк сектор субъектiлерiнің лауазымды адамдарының іс-қимылдары нәтижесінде қаражатты өтеу немесе қалпына келтіру қажеттігі туындап, олардың Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы заңнамасында көзделген міндеттерді орындамауы және (немесе) тиісінше орындамауы көрсетіледі; 39-бағанда – республикалық бюджет қаражатын пайдалану, бюджеттік кредиттерді, мемлекеттік кепілдіктер мен кепілгерліктерді, қарыздарды беру кезіндегі рәсімдерге бақылау жүргізу барысында анықталған бұзушылықтар саны, 41-бағанда – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерін пайдалану рәсімдері бойынша бұзушылықтар саны, 43-бағанда – жұмыс істеуді қамтамасыз ету, сондайақ мемлекеттік функцияларды не тапсырыс берушінің жарғылық қызметін орындау үшін қажетті тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді ақылы негізде тапсырыс берушілердің сатып алуы кезінде жол берілген мемлекеттік сатып алу рәсімдері бұзушылықтарының саны көрсетіледі. 41 және 43-бағандарда көзделген рәсімдік бұзушылықтар анықталған жағдайда, бюджетке қалпына келтірілуге (өтелуге) жататын және/немесе бақылау іс-шарасы барысында қалпына келтірілген (өтелген) сомалар болған кезде, тиісінше 36-38, 40, 42, 44-бағандар ақшалай мәнде толтырылады; «Бұзушылық фактісін сипаттау, НҚА-ның бұзылған ережелеріне сілтеме жасау» деген 45-бағанда – құқық нормалары бұзылған тармаққа сілтеме жасала отырып, бұзушылық фактісі қысқаша түрде сипатталады. Жүргізілген бақылау барысында анықталған қаржылық бұзушылықтардың сомалары қалпына келтірілген (өтелген) жағдайда, бақылау материалдарына қоса беріліп, растайтын құжаттарға сілтеме жасала отырып, қабылданған шаралар көрсетіледі; «Бұзушылықтар сыныптауышының тармағы (болған жағдайда)» деген 46-бағанда – Сыныптауыштың тармағы көрсетіледі; «Жиыны» деген жолда – бақылау объектілерінің бөлінісінде тізілім (жиынтық тізілім) деректері көрсетіледі (1-жол+2-жол+3-жол және тағы басқалар). 3-бөлім. Бақылау объектісі қызметіндегі өзге де заңнама бұзушылықтары, сондай-ақ оның міндеттері мен функцияларын іске асыруға байланысты заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар: «Р/с №» деген 1-бағанда – бақылау объектілерінің реттік нөмірлері (1, 2, 3 және т.б.) көрсетіледі; «Жыл» деген 2-бағанда – есепті кезеңдер көрсетіле отырып, бақылаумен қамтылған кезең көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің коды» деген 3-бағанда – бюджеттік бағдарлама әкімшісінің ББС-ға сай коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарлама әкімшісінің, мемлекеттік (салалық) бағдарлама әзірлеушісінің/бірлесіп орындаушысының атауы» деген 4-бағанда – бюджеттік бағдарламаларды, мемлекеттік (салалық) бағдарламаны жоспарлауға, негіздеуге және іске асыруға жауапты мемлекеттік орган, әзірлеуші/бірлесіп орындаушы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің атауы» деген 5-бағанда – Бақылаудың жоспарында, бағдарламасында және жұмыс жоспарында көзделген бақылау объектісінің толық атауы көрсетіледі; «Бақылау объектісінің БСН-і» деген 6-бағанда – бақылау объектісінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі (болған жағдайда) көрсетіледі; «Өңірдің коды» деген 7-бағанда бақылау объектісі тіркелген аумақтың коды көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның коды» деген 8-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның коды ақпарат түрінде 12-бағанда көрсетіледі; «Бюджеттік бағдарламаның атауы» деген 9-бағанда – ББС-ға сай бюджеттік бағдарламаның атауы көрсетіледі; бұл ретте, республикалық бюджеттен жергілікті бюджетке бөлінген трансферттер, кредиттер мен басқа да қаражат қамтылған жағдайда, жергілікті бюджеттік бағдарламаның коды көрсетіледі. Мұндай жағдайда республикалық бюджеттік бағдарламаның атауы ақпарат түрінде 12-бағанда көрсетіледі; «Тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының (активтердің) сомасы (мың теңге)» деген 10-бағанда – тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражатының, мемлекет пен квазимемлекеттік сектор активтерінің анықталған сомасы көрсетіледі; «Өзге де бұзушылықтар» деген 11-бағанда – Сыныптауышта ескерілмей, жүргізілген бақылау барысында анықталған бұзушылықтардың сомалары, сондай-ақ бақылау объектісі болып табылмайтын заңды тұлғалардың қызметіндегі бұзушылықтар/кемшіліктер көрсетіледі; «Тиісті нормативтік және құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып, өзге де салалық заңнамадағы кемшілік, бұзушылық фактісін, заңнаманың жетілдірілмеуіне (НҚА арасындағы қайшылықтар, құқықтық реттеудегі олқылықтар, коллизиялар) және/немесе жұмыстың ұйымдастырылмауына (біліктілігінің болмауы немесе жеткіліксіздігі, өкілеттіктерді қайталау, басқа ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау тетігінің жасалмауы және т.б.) байланысты жүйелі проблемаларды сипаттау» деген 12-бағанда – бақылау барысында анықталған бюджет қаражаты, активтер түскен және оларды пайдаланған кезде заңнамадағы кемшіліктер мен олқылықтар, бюджет қаражатын қалыптастыру және пайдалану, мемлекеттік органға жүктелген функциялар мен міндеттерді орындау процесінің нормативтік құқықтық актілермен және әдіснамалық құжаттармен реттелмеген фактілері қысқаша түрде көрсетіледі. Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі № 5-НҚ нормативтік қаулысына 45-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 21-1-қосымша нысан

(Соңы 19-бетте).


(Соңы. Басы 15-18-беттерде).

2

3

4

5

6

7

9

10

11

12

Өтелмеген және қалпына келтірілмеген қаражат қалдығы (айырма)

Ұлттық қор-ға

ұйымның (МКҚК, ШЖҚ МКК, АҚ, ЖШС және басқ.) бюджетіне

жұмыстарды орындаумен, қызметтерді көрсету мен, тауарларды жеткізумен

есеп бойынша қалпына келтірумен (құжаттарды сәйкес жүргізу кезінде)

қалпына келтіруге жататыны

өтелуге жататыны

Анықталған бұзушылықтардың барлығы

Бақылау объектісінің БСН-і

Бақылау объектісі-нің атауы (ББӘ) 1 Жиыны

оның ішінде БІ барысында қалпына келтірілгені және өтелгені (фактіге шаққанда анықталғаны), теңгемен, % қаражаттың өтелуі, оның ішінде: мемлекеттік бюджетке РБ ЖБ

Бұзушылықтардың жойылға-нын растайтын құжаттар (атауы, №, күні және басқа да деректемелер)

Бақылау объектілері қалпына келтірген және өтеген қаражат (жұмыстар, тауарлар, қызметтер) бойынша ақпарат Бақылау іс-шарасының атауы: ________________________ Тексеру комиссиясының мүшесі (бақылау іс-шарасына жетекшілік ететін): _________________________ Бақылау іс-шарасын жүргізетін жауапты адам: _________________________ мың теңге соның ішінде

19

www.egemen.kz

3 қазан 2015 жыл

13

14

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің 2015 жылғы 3 шілдедегі №5-НҚ нормативтік қаулысына 46-қосымша Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тексеру комиссияларының сыртқы мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу қағидасына 22-қосымша нысан _____________ облысы (_____________қаласы) бойынша тексеру комиссиясының қаулысы __________________________ (органның орналасқан жері)

20__ жылғы «___»________

Қаулының тақырыбы Айқындаушы бөлік ___________________________________________ Қаулы шығарушы бөлік ________________________________________ Тексеру комиссиясының Төрағасы _______________________________ (қолы, аты-жөні, тегі) Ескертпе: Тексеру комиссиясының қаулысын (бұдан әрі – Қаулы) жасау. Қаулытақырыбында «.... бақылаудың қорытындысы туралы» деп көрсетіледі. Қаулы айқындаушы және қаулы шығарушы бөліктен тұрады: 1. Айқындаушы бөлікте Тексеру комиссиясының отырысында бақылау қорытындыларын қарау туралы ақпарат, бақылаумен қамтылған мәселенің жай-күйі туралы жалпы тұжырым, соның ішінде: 1) бақылаумен қамтылған жалпы сома, оның ішінде анықталған бұзушылықтардың, соның ішінде бюджет кірістері мен шығыстары бойынша, мемлекет активтерін пайдалану кезіндегі сомалар; 2) тиімсіз пайдаланылған қаражат сомасы; 3) рәсімдік сипаттағы бұзушылықтар сомасы; 4) бақылау барысында қалпына келтірілген (өтелген) сома көрсетіледі. Бұл ретте Тексеру комиссиясының мүшелері бақылау қорытындысы бойынша өткізілген отырысты ескере отырып, Қаулыда көрсетілген деректердің бақылау материалдарына сәйкестігін қамтамасыз еткендері жөн. 2. Қаулы шығарушы бөлік: 1) жүргізілген бақылау іс-шарасының нәтижелері бойынша дайындалған Қорытындыны бекіту туралы шешімді (шетел елдердің мемлекеттік қаржылық бақылау органдарымен бірлескен, қосарлас бақылау-талдамалық ісшараларының нәтижелері бойынша есепті мақұлдау туралы); 2) қажет болған жағдайда, жергілікті атқарушы органның, басқа да мемлекеттік органдардың назарын бақылау жүргізуге жатқызылған мемлекеттік басқару саласындағы жүйелі кемшіліктерге аудару туралы шешімді; 3) мерзімін көрсете отырып, жергілікті атқарушы органдарға, басқа да мемлекеттік органдарға нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру жөніндегі ұсынымдарды; 4) мерзімін көрсете отырып, нормативтік құқықтық актілерді жетілдіру, Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарының сақталуын қамтамасыз ету, анықталған бұзушылықтарды және жұмыстағы кемшiлiктердi жою, негізсіз пайдаланылған бюджет қаражатын қалпына келтіру не оларды есеп бойынша қалпына келтіру, бюджет қаражатының атаулылық және нысаналы сипаты принципін бұза отырып пайдаланылғандарын, соның ішінде нысаналы трансферттер мен бюджеттік кредиттерді қайтару, өнім берушілердің шарттық міндеттемелерін орындауы, сондай-ақ бюджет және өзге де заңнаманың талаптарын бұзуға жол берген лауазымды адамдарды жауаптылыққа тарту жөнінде бақылау объектілері орындауға міндетті Тексеру комиссиясының шешімдерін; 5) бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде қылмыс белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын процестік шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына жіберу туралы шешімдерді; 6) егер бақылау материалдары Қаулы қабылданғанға дейін берілмесе, бақылау объектілерінің лауазымды және өзге де адамдарының іс-әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтар белгілерін қамтитын анықталған фактілер бойынша бақылау материалдарын әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті органдарға жіберу туралы шешімдерді; 7) қажет болған жағдайда, басқа уәкілетті мемлекеттік органдарға салықтық және басқа да тексерулерді жүргізу туралы тапсырмаларды; 8) қажет болған жағдайда, бақылау объектісінің және басқа да мүдделі адамдардың мекенжайына (соның ішінде мәслихатқа лауазымды адамдардың Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін сақтамауының, сондай-ақ тиімділікті бақылау нәтижесінің анықталған фактілері бойынша) ұсынымды дайындау және жіберу туралы Тексеру комиссиясының жауапты мүшесіне тапсырманы; 9) Қаулының (ұсынымның) орындалуы туралы ақпаратты белгіленген мерзімде немесе егер мерзімі көрсетілмесе, оларды алған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде бақылау органына ұсыну туралы талапты; 10) Қаулыны міндетті түрде орындау туралы талапты; 11) Қаулының орындалуын бақылау жүктелген Тексеру комиссиясының лауазымды адамының лауазымын, аты-жөнін және тегін қамтиды. Қаулы Тексеру комиссиясының Қаулысы бланкісінде ресімделеді. Қаулы Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2015 жылғы 13 тамыздағы Нормативтік құқықтық кесімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне № 11881 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы 2015 жылғы 18 маусым

№393

Астана қаласы

«Жалпы білім беру ұйымдарына арналған жалпы білім беретін пәндердің, таңдау курстарының және факультативтердің үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 3 сәуірдегі № 115 бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы (Жалғасы. Басы 158, 180, 183-нөмірлерде) Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 18 маусымдағы № 393 бұйрығына 5-қосымша Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 3 сәуірдегі № 115 бұйрығына 64-қосымша Жалпы орта білім беру деңгейінің қоғамдық-гуманитарлық және жаратылыстану-математикалық бағыттағы 10-11 сыныптары үшін «Қазақстан тарихы» пәнінен типтік оқу бағдарламасы 1. Түсінік хат 1. Оқу бағдарламасы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы №1080 қаулысымен бекітілген Орта білім берудің (бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес әзірленді. 2. Пәнді оқытудың мақсаты – оқушылардың өз елінің тарихын оқып білу арқылы белсенді азаматтық позициясын қалыптастыру. 3. Пәнді оқытудың міндеттері: 1) әлемдік тарихи үдерістің құрамдас бөлігі ретінде Қазақстанда адамзат қоғамының даму тарихы туралы білімін қалыптастыру; 2) оқушылардың тарихи білімдерді қорытындылап, себеп-салдарлық байланыс орнатып, тарихи оқиғалар, құбылыстарды дербес талдай білу, қоғамдық құбылыстарға өзіндік көзқарастарын білдіру, күнделікті өмірде білімін қолдана білу дағдыларын дамыту; 3) тарихи деректермен жұмыс жасай білу және тарихи білімдерін шығармашылықпен қолдану дағдыларын қалыптастыру, тарихи оқиғалар мен құбылыстарды салыстырмалы талдау арқылы ой елегінен өткізуге дағдыландыру; 4) жас жеткіншектердің Отаны мен халық алдында жауапкершілікті сезінетін азаматтық позициясын қалыптастыру; 5) еліне қызмет етуге дайын отансүйгіш, қазақ халқының тарихы мен мәдениетін және Қазақстанда өмір сүріп жатқан халықтардың тарихы мен мәдениетін құрметтейтін белсенді азамат тәрбиелеу; 6) қазақстандық діл (менталитет) негізінде тұлғаның әлеуметтенуіне ықпал ету. 4. Қазақстан тарихын оқыту барысында төмендегі пәндермен пәнаралық байланыстар жүзеге асырылады: 1) «Дүние жүзі тарихымен», Қазақстан тарихы дүние жүзі тарихының құрамдас бөлігі, біртұтас тарихи үдеріс ретіндегі адамзат тарихы туралы білу; 2) «Географиямен», қазіргі Қазақстан Республикасы территориясы мен шекарасының анықталуы, Қазақстанда әкімшілік-аумақтық реформалардың жүргізілуі, Қазақстан Республикасының қазіргі экономикалық дамуы. 3) «Қазақ әдебиетімен», Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының шығармаларының тарихы, қазақстандық әдебиетшілер, ақындар және драматургтердің шығармалары, шығармашыл зиялы қауым өкілдері туралы білім. 5. Оқу жүктемесінің көлемі қоғамдық-гуманитарлық бағыт 1) 10 сыныпта аптасына 2 сағат, оқу жылында 68 сағат; 2) 11 сыныпта аптасына 2 сағат, оқу жылында 68 сағат жаратылыстану-математикалық бағыт 3) 10 сыныпта аптасына 2 сағат, оқу жылында 68 сағат; 4) 11 сыныпта аптасына 2 сағат, оқу жылында 68 сағат. 2. Оқу пәнінің 10-сыныптағы базалық мазмұны

6. Кiрiспе (1 сағат). 7. Қазақстан тас ғасырында (4 сағат): тас ғасырын дәуiрлерге бөлу, адамның пайда болуы және оның даму эволюциясы, төменгi, орта және кейiнгi палеолит, алғашқы адамдардың еңбек құралдары, әлеуметтiк ұйым; мезолит дәуiрi, Қазақстан неолит кезеңінде, неолиттік төңкеріс, тоқымашылық, қыш ыдыс жасау өнері, энеолит, бтай мәдениеті, тас дәуіріндегі Қазақстанның археологиялық ескерткіштері. 8. Қазақстан қола дәуiрiнде (3 сағат): Андронов мәдениеті (жалпы сипаттамасы және оның кезеңдер), қола дәуіріндегі Орталық Қазақстан аумағы, Орталық Қазақстан – ертедегi металлургия орталығы, қола дәуіріндегі Шығыс Қазақстан, Солтүстік және Батыс Қазақстан қола дәуірінде, қола дәуіріндегі Оңтүстік Қазақстан және Жетісу, кейiнгi қола дәуiрiндегi Беғазы-Дәндiбай мәдениетi; өндірістік шаруашылықтың дамуы, мал шаруашылығы мен егiншiлiк, қола дәуіріндегі қоныстар, обалар және жерлеу дәстүрi, қола дәуіріндегі әлеуметтiк жіктелу. 9. Жазба деректердегі ежелгі Қазақстан тарихы (3 сағат): тайпа одақтары мен ежелгi мемлекеттiк бiрлестiктер туралы негізгі тарихи деректер, археологиялық деректер; сақ тайпалары туралы антикалық деректер, Геродоттың «Тарихы». ертедегi парсы (ирандық), қытай деректерi. 10. Қазақстан тарихындағы сақ тайпалары (4 сағат): Қазақстан ерте темір дәуірінде, сақ тайпалары (хаомаварга, тиграхауда, парадарайя, аримаспылар және т.б.), сармат тайпалары, ежелгі Қазақстанның металлургиялық орталықтары, шаруашылық түрлері, ертедегі металл өндірісі, зергерлік өнер, қыш өндірісі, әлеуметтік құрылымы; сақтардың мәдениеті, скиф үштағаны (триадасы), «Аң стилінің» таралуы, қоғамдық ұйымдасуы мен идеологиясы, археологиялық ескерткiштері. 11. Қазақстан территориясындағы ертедегi мемлекеттер (4 сағат): үйсiн мемлекетi, шаруашылығы, әлеуметтiк-саяси ұйымдасуы, үйсiндердiң басқа елдермен қарым-қатынасы, мәдениеті; қаңлылар, саяси тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, Сырдария бойындағы археологиялық ескерткіштер; ғұндар, б.з.б. III-I ғасырлардағы ғұндар мемлекеті, көршiлермен қарым-қатынасы, ғұндардың Мөде тұсында өрлеуi, ғұндардың Қазақстанға қоныс аударуы, көшпелi мал шаруашылығы, егiншілік, әлеуметтiк құрылысы, материалдық мәдениетi; ғұндар және халықтардың ұлы қоныс аударуы, батысқа қарай аттануы, ғұндар Еуропада, Аттила. 12. Қайталау (1 сағат). 13. Көшпелiлер немесе дала өркениетi (3 сағат): көшпелілер және номадизм, көшпелi қоғамның өзiне тән шаруашылық жүргiзу әдiстерi, әскери өнерi, әскеридемократиялық басқару жүйесi; көшпелi және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыс, қалалар –көшпелi және отырықшы өркениеттердi жалғастыратын, жақындастыратын көпiр; Ұлы Жібек жолы. 14. Қазақстан жеріндегі VI – XV ғасырлардағы мемлекеттер: этникалық және саяси тарихы (9 сағат): түркi халықтарының түп төркiнi, көне түркiлер, түрік қағанаты (құрылуы, дамуы, ыдырауы), Қазақстан аумағындағы батыс-түрiк, түркеш, қарлұқ, оғыз, қимақ мемлекеттерi, қыпшақтардың шығу тегi және ежелгі тарихы, ДештiҚыпшақтағы Қыпшақ мемлекеті; Моңғол шапқыншылығы, Қазақстан аумағында XIV-XV ғасырлардағы жеке хандықтардың дамуының ерекшелiгi, аумағы және рулық құрамы, ұлыстық жүйе, Алтын Орда және Ақ Орда, Ноғай Ордасы (Маңғыт жұрты), Моғолстан, көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр хандығы). 15. Қазақ халқының және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихы (7 сағат): «Этнос», «этногенез», «этноним» ұғымдарының мазмұны, қазақ халқының этногенезінің негізгі кезеңдері (қазақ халқының қалыптасу үдерістері), қазақ халқының қалыптасуының басталуы, қазақ жүздері, ру-тайпалық құрамы, «қазақ» этнонимi туралы, қазақ халқының антропологиялық типi және тiлдiк сипаты; қазақ хандығының құрылуы, Жәнібек пен Керей рөлі, XV-XVII ғ.ғ. қазақ хандығының саяси тарихы, қазақ хандары, хандықтағы басқару жүйесi, әлеуметтiк құрылымы, «ақсүйек» және «қарасүйек» институттары, салықтар мен мiндеткерлiктер, әдеп құқығы және «Жетi Жарғы». 16. Қайталау (1 сағат). 17. Көшпелiлердiң рухани мәдениетi. Қазақ даласының даналары (12 сағат): рухани мәдениеттiң даму ерекшелiгi, дін (тәңірлік және т.б.) және наным-сенімдер, Қазақстан аумағында ислам дінінің таралуы; тiл мен жазу, ежелгi жазба ескерткiштерi (түрiк, соғда, араб), ғылым мен әдебиет (әл-Фараби, Жүсiп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Мұхамед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайыри); халық ауыз әдебиеті, ақындар мен жыраулар (Асан-қайғы, Қазтуған, Сыпыра, Доспамбет, Ақтамберді, Бұқар жыраулар), эпостар; музыка өнерi, қолданбалы өнер, ұлттық салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар. ұлттық ойындар; қайталау. 18. Қазақстан Ресей империясының құрамында (14 сағат): Ресейдің XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі шығыстағы саясаты, XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы, 1731 жылғы жарлық және А.И.Тевкелев елшiлiгi, Қазақстанның Ресейге қосылуының басталуы, Әбiлқайыр хан саясаты және оның жүзеге асуы, кiшi жүз бен Орта жүздiң Ресейге қосылуы, қазақ жерлерiн бiрiктiру мақсатындағы Абылай хан саясаты, Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы, қосылудың салдары; XVIII-ХІХ ғасырлардағы Ресейдің Қазақстандағы әкімшілік реформалары, 1822 және 1824 жылдардағы Жарғылар, Қазақстанда хандық жүйенің жойылуы, 1867-1868 жылдардағы «Уақытша ережелер», 1886, 1891 жылдардағы «Басқару туралы Ережелер», Ресейдің Қазақстандағы отарлық саясаты және реформалардың салдары; Ресейдiң Қазақстанда жүргiзген көшiп-қондыру саясатының негізгі кезеңдері, казак әскерi мен орыс шаруаларының Қазақстанға жаппай қоныс аударуы, Столыпиннің аграрлық реформасы және қоныстандырудың жаңа кезеңі, қазақтардың шұрайлы жерлерiн тартып алу, қоныстандыру саясатының зардаптары; Қазақстанға ХІХ ғасырдың екінші жартысында ресейлік және ХХ ғасырдың басында шетелдік капиталдың ене бастауы, Қазақстанның бүкілресейлік нарыққа ықпалдасуы, сауданың дамуы, жәрмеңкелер, темір жолдардың салынуы. 19. Қорытынды қайталау (2 сағат). 3. Оқу пәнінің 11-сыныптағы базалық мазмұны 20. Қазақ халқының ХVII–ХVIIІ ғасырлардағы жоңғар шапқыншылығына қарсы күресi (3 сағат): XVI ғасырдың басы XVII ғасырларда қазақтардың ойраттарға қарсы соғыстары, Жоңғар хандығының құрылуы және XVII ғасырлардағы қазақ-жоңғар қатынастары, жоңғарлардың қазақ жерiне басып кiруi, Орбұлақ шайқасы, «Ақтабан шұбырынды», жоңғар шапқыншылығына қарсы бүкiлхалықтық Отан соғысы, Бұланты, Аңырақай шайқастары, азаттық соғыстың жеңіспен аяқталуына үлес қосқан ұйымдастырушылар (Тәуке, Әбiлқайыр, Абылай хандар, батырлар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай; билер – Төле Әлiбекұлы, Қазыбек Келдiбекұлы, Әйтеке Бәйбекұлы және Бұқар жырау), қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінің тарихи маңызы. 21. Қазақ халқының ХVIII ғасырдың екінші жартысындағы Ресейдiң отаршылдық үстемдiгiне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы (2 сағат): Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар (жалпы сипаттамасы, ерекшелiктерi); Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс, Сырым Датұлы көрнектi қайраткер, көтерiлiс басшысы, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, көтерiлiстiң негiзгi кезеңдері және оқиғалары, жеңiлу себептерi және қорытындылары, тарихи маңызы.

22. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар (3 сағат): Кіші жүзде Жоламан Тіленшіұлы жетекшілігімен болған қозғалыс, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, қорытындылары; Бөкей Ордасында Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басшылығымен болған көтеріліс, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, Исатай мен Махамбет – көтерiлiс басшылары, көтерiлiстiң басталуы, кезеңдері және барысы, көтерiлiстiң жеңiлу себептерi, тарихи маңызы. 23. Кенесары Қасымұлы басшылығымен болған халық-азаттық қозғалыс (2 сағат): халық-азаттық қозғалыстың алғышарттары және себептерi, Саржан Қасымұлы бастаған қозғалыс, азаттық қозғалысының мақсаты, сипаты және қозғаушы күштерi, Кенесары Қасымұлы, көтерiлiстiң кезеңдері, басталуы, етек алуы, Кенесары хандығы, көтерiлiстiң негiзгi оқиғалары, патша өкiметiнiң көтерiлiстi басып-жаншуға жасаған әрекетi, азаттық жолындағы қозғалыстың жеңiлу себептерi, К.Қасымұлы бастаған халық-азаттық қозғалысының тарихи маңызы. 24. ХIХ ғасырдың екінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар (2 сағат): Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерiлiсi; 1867-1868 жылдардағы Орал және Торғай облыстарындағы көтерiлiстер, 1870 жылғы Маңғыстаудағы көтерiлiс. 25. «ХХ ғасыр басындағы ұлттық-демократиялық қозғалыс» (2 сағат): ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстар, ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы ұлттық зиялылар тобы және ұлттық-демократиялық қозғалыстар, зиялылар қауымы саяси қызметінің негізгі түрі және мазмұны. 26. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс (2 сағат): 1916 жылғы көтерiлiстiң алғышарттары, себептерi. Көтерiлiстiң қозғаушы күштерi, сипаты, кезеңдері, көрнектi басшылары (Әбдiғафар Жанбосынов, Амангелдi Иманов, Бекболат Әшекеев, Жәмеңке Мәмбетов, Ұзақ Саурықов, Кейкi Көкiмбайұлы т.б); көтерiлiстiң барысы, негiзгi ошақтары, көтерiлiстiң жеңiлу себептерi, жеңiлiстiң зардаптары, патша өкiметiнiң жазалаушы әскерiнiң бейбiт халыққа көрсеткен зорлық-зомбылықтары, көтерiлiстiң тарихи маңызы. 27. Қайталау (1 сағат). 28. Қазақстандағы ХХ ғасыр басындағы саяси партиялар мен ағымдар. Ұлттық автономиялардың құрылуы (5 сағат): Ресейде әртүрлі партиялардың құрылуы және олардың Қазақстандағы филиалдары, Қазақстандағы РСДЖПның социал-демократиялық ұйымдары, мұсылман партиялары, Қазақстандағы ұлттық саяси партиялар, «Алаш» партиясының құрылуы, саяси бағдарламасы және тарихи кезеңдері; Ресей мен Қазақстандағы 1917 жылғы қазан социалистік революциясы, Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы («Үш жүз» партиясының құрылуы және оның тарихы»); Қоқан автономиясының құрылуы және «Түркестани мухтариат» үкіметі; «Алаш» партиясы жетекшілерінің Орынбордағы ІІ Жалпықазақ съезін шақыруы (1917 жылғы желтоқсан), Алаш үкіметінің құрылуы, «Алаш» автономиясы және «Алаш Орда Халық Кеңесі. 29. 1918-1920 жылдардағы Кеңес үкіметінің Қазақстандағы экономикалық саясаты (3 сағат): Қазақстан (1918-1920) азамат соғысы және шетел интервенциясы жылдарында, «әәкери коммунизм» саясаты және оның Қазақстанда жүзеге асырылуы, жер мен өнеркәсіп кәсіпорындарын мемлекеттік меншікке алу, Кеңес үкіметінің күш қолдану шаралары (азық-түлік салғырты, еңбек міндеткерлігі, азық-түлікті реквизициялау т.б); «Әскери коммунизм» саясатының экономикалық салдары, 1921 жылғы жұт пен аштық; «Жаңа экономикалық саясат» және оның Қазақстанда жүзеге асырылу тәжірибесі, ЖЭС-ты тоқтату және оның қорытындылары. 30. 1920-1930 жылдардағы Қазақстан өнеркәсiбi (3 сағат): 1920 жылдардың басындағы өнеркәсіптерді қалпына келтіру шаралары, Қазақстан өнеркәсiбiн дамытудың жаңа кезеңi, Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асырудағы туындаған қиындықтар мен мәселелер, жетістіктер мен қателіктері, негізгі қорытындылары; Қазақстанда жұмысшы табының қалыптасуы, өнеркәсiп саласының озаттары мен жаңашылдары. 31. Қазақстанның ауыл шаруашылығын ұжымдастыру (2 сағат): ұжымдастыру қарсаңындағы қазақ ауылының жағдайы, Қазақстандағы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру (ісшаралардың жаппай және күш қолдану сипаты), көшпелі қазақтарды күштеп отырықшыландыру (седентаризация), 1931-1933 жылдардағы ашаршылық; Қазақстандағы жаппай ұжымдастырудың әлеуметтік-экономикалық зардаптары. 32. «1920-1931 жылдардағы шаруалар көтерілісі» (2 сағат): Қазақстандағы 1920-1930 жылдардағы толқулар, көтерілістер және азаттық қозғалыстардың алғышарттары, себептері, 1921-1922 жылдардағы шаруалар толқулары; 1929-1931 жж. шаруалар толқуларының себептері, қозғалыстың сипаты, негізгі ошақтары; 1929 жылғы көтерілістер, негізгі оқиғалары, олардың басшылары, 1930 жылғы көтерiлiстер, олардың iрi орталықтары, басшылары, 1931 жылғы көтерiлiстер, олардың қамтыған аймақтары, басшылары; Кеңес өкiметiнiң жазалаушы әскерлерiнiң 1929-1931 жылдардағы азаттық жолындағы халық-азаттық қозғалысты қатыгездiкпен басып-жаншуы, қарапайым халықтың көрші республикаларға және шетелдерге қоныс аударуы. 33. Қайталау (1 сағат). 34. 1920-1930 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмiрi (4 сағат): 1920 жылдардағы қоғамдық-саяси өмiрдiң сипаты, Республиканың партиялық және мемлекеттік басшылары, Ф.И.Голощекин және «Кіші Қазан», алдыңғы қатарлы қазақ зиялы қауымының «Кіші Қазан» саясатына қарсы күресі, Л.Мирзоян және оның Қазақстандағы қызметі; Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның құрылуы және Қазақ КСР-сы болып өзгеруі. 35. 1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы (3 сағат): сауатсыздықты жою, халыққа білім беру жүйесінің дамуы және саяси ағартушылық, Қазақстанның жоғарғы оқу орындары, ғылымның қалыптаса бастауы, Қазақстандық алғашқы ғылыми мекемелер; ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстандағы әдебиет пен өнер; Қазақ кеңес әдебиеттің қалыптасуы; ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстандағы өнер, бейнелеу өнері, музыка өнері, театр, кинематография. 36. Қазақстан Коммунистiк партиясы мен комсомолы (1 сағат): Коммунистiк партияның құрылуы, оның мақсаты мен мiндеттерi. Қазақстан Коммунистiк партиясының басқару жүйесiндегi тоқыраудың көріністері, Қазақстан Коммунистiк Жастар Одағы ұйымының құрылуы, оның мақсаты мен мiндеттерi, атқарған қызметi, Қазақстандағы пионер ұйымы және оның қызметi. 37. Саяси қуғын-сүргiн және халықтар депортациясы (3 сағат): қуғын-сүргіннің негізгі кезеңдері, 1920-1930 жылдардағы ұлттық зиялы қауымға қарсы қуғын-сүргін, оппозицияны қырып-жою; 1920-1930 жылдардағы шаруаларға қарсы жаппай қуғын-сүргін және кулактардың жойылуы, 1937-1938 жж. жаппай қуғын-сүргін; ГУЛАГ жүйесіндегі Қазақстан, Қазақстан аумағындағы «еңбекпен түзеу» лагерлері (Степлаг, Қарлаг, АЛЖИР және т.б.); Қазақстанға халықтарды депортациялаудың негізгі кезеңдері, 1930 жылдары депортациялаудың басталуы, 1940-жылдары Қазақстанға басқа халықтарды депортациялау; 1940-1950 жылдардағы ұлттық зиялы қауымға қарсы қуғын-сүргін, «Хрущев кезеңіндегі» және «тоқырау» жылдарындағы ғылым мен шығармашылық зиялы қауым өкілдерін қудалау; 38. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан (2 сағат): Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақстандықтардың ерліктері: «Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды», Қазақстандық Ұлы Отан соғысы қаһармандарының естеліктеріндегі отты жылдар жаңғырығы; Қазақстан - соғыс арсеналы: қазақстандықтар – тыл қаһармандары. 39. Қайталау (1 сағат). 40. «1940-1970 ж.ж. Қазақстан» (3 сағат) Қазақстандағы әскери-өндірістік кешен: атом полигонының құрылысы және Семей жеріндегі ядролық сынақтар, Байқоңыр» ғарыш айлағы. Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру, тың игерудің экономикалық, экологиялық және демографиялық салдары. 1950-1970 жылдарындағы толқулар, қозғалыстар және көтерiлiстер, 1959 жылғы Темiртау қаласында болған оқиғалар, 1979 жылы Ақмола және тағы басқа қалаларда болған ереуiлдер мен толқулар. 41. «80 жылдардағы толқулар, қозғалыстар және көтерiлiстер» (2 сағат) 1986 жылғы Желтоқсан оқиғалары, Алматы қаласындағы басталған Желтоқсан оқиғаларының себептерi, басталуға түрткi болған сылтау, оқиғалардың сипаты, қозғаушы күштерi, 17-18 желтоқсанда Алматыда болған оқиғалар, олардың басқа қалаларға әсерi, жастардың бейбiт шеруiн қарудың күшiмен басып-жаншуы, желтоқсан оқиғаларының салдары, желтоқсан оқиғаларының жас батырлары (Қайрат Рысқұлбеков және тағы басқалар), 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларының тарихи маңызы, 1989 жылғы шахтерлердің бас көтеруі және Жаңаөзен қаласындағы наразылық. 42. Тәуелсiз Қазақстан Республикасы: әлеуметтік-саяси үдерістер, мәдениет (5 сағат): Қазақстанның тәуелсіздігін жариялауы, тәуелсiз Қазақстанның саяси жүйесi, Мемлекеттiк рәміздері, мемлекеттік егемендік пен президент институтының нығаюы, Қазақстан Республикасының басқару формасы және билік тармақтары, елдегі саяси тұрақтылықтың негіздері; 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Ата заңы – болашақ кепілі, 1990 жылдардың екінші жартысындағы және 2007 жылғы конституциялық реформалар, қазіргі Қазақстандағы саяси партиялар мен қозғалыстар; ҚР Ұлттық саясаты, Қазақстан халқы Ассамблеясы: Ұлт бірлігі және ұрпақтар сабақтастығы; «Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясы. Қазақстан Республикасының мәдениеті. ғылым, білім, өнер, спорт және т.б. 43. Тәуелсiз Қазақстанның экономикасы (2 сағат): Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жаңғыруының негізгі кезеңдері, ғасырлар тоғысында (1998-2001жж.) экономиканың тұрақталуы, инвестициялық саясат және Қазақстандағы шетелдік инвестициялар, кәсіпкерліктің дамуы, шағын және орта бизнес; қазіргі кезеңдегі Қазақстанның өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы, экономикалық дамудың қорытындылары (жетістіктер мен мәселелер), Қазақстанның әлемдік экономикаға ықпалдасуы, әлемдік қаржы дағдарысы және Қазақстан экономикасын тұрақтандыру шаралары. 44. Қазақ диаспорасы (2 сағат): диаспора, ирредент, оралман ұғымдары, қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы, 1920-1930 жылдардағы қазақ диаспорасының ұлғаюы; ТМД елдерiндегi қазақтар, олардың Тәуелсiз Қазақстан Республикасымен қарым-қатынасы, дүние жүзi қазақтарының құрылтайлары, шетелдегi қазақтардың өз Отанына оралу мәселесі. 45. Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты және халықаралық жағдайы (2 сағат): Қазақстан Республикасының халықаралық деңгейде танылуы, Қазақстанның сыртқы саясатының негiзгi сипатты белгiлерi; Қазақстан және әлемнің жетекші мемлекеттері, көпвекторлы сыртқы саясат; Қазақстан – дүниежүзiлiк беделдi ұйымдардың мүшесi, Қазақстан – бүкіл әлемдік қоғамдастық төрағасы (ЕЫҚҰ), (ИКҰ). 46. «Қазақстан – 2030» – Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді бағдарламасы және «Қазақстан – 2050» стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» (2 сағат): «Қазақстан – 2030» стратегиясы: барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. «Қазақстан – 2030» және «Қазақстан – 2050» бағдарламалық стратегияларының тарихи маңызы, ұзақ жылдарға арналған басым мақсаттар және жүзеге асыру стратегиялары. 47. Н.Ә. Назарбаев – Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті (1 сағат), Н.Ә.Назарбаев – Ұлт көшбасшысы, Тәуелсіз Қазақстан Республикасының қалыптасуы мен дамуындағы Елбасының рөлі, Н.Ә. Назарбаев және Еуразия идеясы. 48. «Астана – Қазақстан Республикасының жаңа Елордасы» (1 сағат), жаңа астананы ауыстырудың тарихи маңызы, жаңа Астананың дамуы –Қазақстанның өрлеуінің нышаны, Астана – менің бас қалам. 49. Қорытынды қайталау (1 сағат). 4. Оқу пәнінің 10-сыныптағы базалық білім мазмұны 50. Кiрiспе. Курстың міндеті, мазмұны және құрылымы (1 сағат). Қазақстан тас ғасырында (4 сағат): тас ғасырын дәуiрлерге бөлу, адамның пайда болуы және оның даму эволюциясы, төменгi, орта және кейiнгi палеолит, алғашқы адамдардың еңбек құралдары, әлеуметтiк ұйым, мезолит дәуiрi, Қазақстан неолит кезеңінде; неолиттік төңкеріс, энеолит, Ботай мәдениеті, тас дәуіріндегі Қазақстанның археологиялық ескерткіштері. 51. Қазақстан қола дәуiрiнде (3 сағат): Андронов мәдениеті (жалпы сипаттамасы және оның кезеңдері), қола дәуіріндегі Орталық Қазақстан аумағы; кейiнгi қола дәуiрiндегi Беғазы-Дәндiбай мәдениетi; өндірістік шаруашылықтың дамуы, мал шаруашылығы мен егiншiлiк. 52. Жазба деректердегі ежелгі Қазақстан тарихы (3 сағат): тайпа одақтары мен ежелгi мемлекеттiк бiрлестiктер туралы негізгі тарихи деректер, археологиялық деректер; сақ тайпалары туралы антикалық деректер, Геродоттың «Тарихы»; ертедегi парсы (ирандық), қытай деректерi. 53. Қазақстан тарихындағы сақ тайпалары (4 сағат): Қазақстан ерте темір дәуірінде, сақ тайпалары (хаомаварга, тиграхауда, парадарайя, аримаспылар және тағы басқалары); Ежелгі Қазақстанның металлургиялық орталықтары, шаруашылық түрлері, әлеуметтік ұйым; сақтардың мәдениеті, скиф үштағаны (триадасы), «Аң стилінің» таралуы, қоғамдық ұйымдар және идеология, археологиялық ескерткiштері. 54. Қазақстан территориясындағы ертедегi мемлекеттер (4 сағат): Үйсiн мемлекетi, шаруашылығы, әлеуметтiк-саяси ұйымдар, үйсiндердiң басқа мемлекеттермен қарымқатынасы, мәдениеті; қаңлылар, саяси тарихы, шаруашылығы, мәдениеті; ғұндар, б.з.б. III-I ғасырлардағы ғұндар мемлекеті, көршiлермен қарым-қатынасы, шаруашылығы, әлеуметтiк құрылымы, материалдық мәдениетi; ғұндар және халықтардың ұлы қоныс аударуы, ғұндар Еуропада, Аттила. 55. Қайталау (1 сағат). 56. Көшпелiлер немесе дала өркениетi (3 сағат): көшпелілер және номадизм, көшпелi қоғамның өзiне тән шаруашылық жүргiзу әдiстерi, әскери өнерi, әскеридемократиялық басқару жүйесi; көшпелi және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыс, қалалар – көшпелi және отырықшы өркениеттердi жалғастыратын, жақындастыратын көпiр; Ұлы Жібек жолы. 57. Қазақстан жеріндегі VI – XV ғасырлардағы мемлекеттер: этникалық және саяси тарихы (9 сағат): көне түркiлер, түрік қағанаты (құрылуы, дамуы, ыдырауы), Қазақстан аумағындағы Батыс-түрiк, түркеш, қарлұқ, оғыз, қимақ мемлекеттерi, қыпшақ мемлекеті; моңғол шапқыншылығы, Қазақстан аумағында XIV-XV ғасырлардағы жеке хандықтардың дамуының ерекшелiгi, аумағы және рулық құрамы, ұлыстық жүйе, Алтын Орда және Ақ Орда, Ноғай Ордасы (Маңғыт жұрты), Моғолстан, көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр хандығы). 58. Қазақ халқының және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихы (7 сағат): «Этнос», «этногенез», «этноним» ұғымдарының мазмұны, қазақ халқының этногенезінің негізгі кезеңдері (қазақ халқының қалыптасу үдерістері), қазақ халқының қалыптасуының басталуы, қазақ жүздері, ру-тайпалық құрамы, «қазақ» этнонимi туралы, қазақ халқының антропологиялық типi және тiлдiк сипаты; қазақ хандығының құрылуы, Жәнібек пен Керей рөлі, XV-XVII ғ.ғ. қазақ хандығының саяси тарихы, қазақ хандары, хандықтағы басқару жүйесi, әлеуметтiк құрылымы, «ақсүйек» және «қарасүйек» институттары, салықтар мен мiндеткерлiктер, әдеп құқығы және «Жетi Жарғы». 59. Қайталау (1 сағат). 60. Көшпелiлердiң рухани мәдениетi. Қазақ даласының даналары (12 сағат): рухани мәдениеттiң даму ерекшелiгi, дін (тәңірлік және т.б.) және наным-сенімдер, Қазақстан аумағында ислам дінінің таралуы; тiл мен жазу, ежелгi жазба ескерткiштерi (түрiк, соғда, араб), ғылым мен әдебиет (әл-Фараби, Жүсiп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Мұхамед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайыри); халық ауыз әдебиеті, ақындар мен жыраулар (Асан-қайғы, Қазтуған, Сыпыра, Доспамбет, Ақтамберді, Бұқар жыраулар), эпостар; музыка өнерi, қолданбалы өнер, ұлттық салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар. ұлттық ойындар; 61. Қайталау. 62. Қазақстан Ресей империясының құрамында (14 сағат): Ресейдің XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі шығыстағы саясаты, XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы, 1731 жылғы жарлық және А.И.Тевкелев елшiлiгi, Қазақстанның Ресейге қосылуының басталуы, Әбiлқайыр хан жоспары және оны жүзеге асыру, Кiшi жүз бен Орта жүздiң Ресейге қосылуы, қазақ жерлерiн бiрiктiру мақсатындағы Абылай хан саясаты, Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы, қосылудың салдары; XVIII-ХІХ ғасырлардағы Ресейдің Қазақстандағы әкімшілік реформалары, 1822, 1824 жылдардағы «Жарғылар», 1867-68 жылдардағы «Уақытша ережелер», 1886, 1891 жылдардағы «Басқару туралы Ережелер», Ресейдің Қазақстандағы отарлық саясаты мен реформалардың салдары; Ресейдiң Қазақстанда жүргiзген көшiп-қондыру саясаты негізгі кезеңдері, казак әскерi мен орыс шаруаларының Қазақстанға жаппай қоныс аударуы, Столыпиннің аграрлық реформасы және жаппай қоныстандырудың жаңа кезеңі, қазақтардың шұрайлы жерлерiн тартып алу, қоныстандыру саясатының зардаптары; ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанға ресейлік және ХХ ғасырдың басында шетелдік капиталдың ене бастауы, Қазақстанның бүкілресейлік нарыққа ықпалдасуы, сауданың дамуы, жәрмеңкелер, темір жолдардың салынуы. 63. Қайталау (1 сағат). 64. Қорытынды қайталау (1 сағат). 5. Оқу пәнінің 11-сыныптағы базалық мазмұны 65. Қазақ халқының ХVII-ХVIIІ ғасырлардағы жоңғар шапқыншылығына қарсы күресi (3 сағат): жоңғар хандығының құрылуы және XVII ғасырлардағы қазақ-жоңғар қатынастары, жоңғарлардың қазақ жерiне басып кiруi; «Ақтабан шұбырынды...», жоңғар шапқыншылығына қарсы бүкiлхалықтық Отан соғысы, Бұланты, Аңырақай шайқастары, отан соғысының жеңiсiн ұйымдастырушылар (Тәуке, Әбiлқайыр, Абылай хандар, батырлар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, шапырашты Наурызбай; билер – Төле Әлiбекұлы, Қазыбек Келдiбекұлы, Әйтеке Бәйбекұлы және Бұқар жырау); қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінің тарихи маңызы. 66. Қазақ халқының ХVIII ғасырдың екінші жартысындағы Ресейдiң отаршылдық үстемдiгiне қарсы ұлт-азаттық қозғалысы (2 сағат): Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар (жалпы сипаттамасы, ерекшелiктерi; Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс, Сырым Датұлы көрнектi қайраткер, көтерiлiс басшысы, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, көтерiлiстiң негiзгi кезеңдері және оқиғалары, жеңiлу себептерi және қорытындылары, тарихи маңызы. 67. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар (3 сағат): Кіші жүзде Жоламан Тіленшіұлы жетекшілігімен болған қозғалыс, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, қорытындылары; Бөкей Ордасында Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басшылығымен болған көтеріліс, көтерiлiстiң себептерi және әлеуметтік негізі, көтерiлiстiң басталуы, кезеңдері және барысы, көтерiлiстiң жеңiлу себептерi, тарихи маңызы. 68. Кенесары Қасымұлының басшылығымен болған халық-азаттық қозғалыс (2 сағат): халық-азаттық қозғалыстың алғышарттары және себептерi, Саржан Қасымұлы бастаған қозғалыс, азаттық қозғалысының мақсаты, сипаты және қозғаушы күштерi, Кенесары Қасымұлы, көтерiлiстiң кезеңдері, басталуы, етек алуы, Кенесары хандығы, көтерiлiстiң негiзгi оқиғалары, патша өкiметiнiң көтерiлiстi басып-жаншуға жасаған әрекетi, азаттық жолындағы қозғалыстың жеңiлу себептерi, Кенесары Қасымұлы бастаған халық-азаттық қозғалысының тарихи маңызы. 69. ХIХ ғасырдың екінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар (2 сағат): Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерiлiсi; 1867-1868 жылдардағы Орал және Торғай облыстарындағы көтерiлiстер, 1870 жылғы Маңғыстаудағы көтерiлiс. 70. ХХ ғасыр басындағы халықтық-демократиялық қозғалыс (2 сағат):

ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстар, ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы ұлттық зиялылар тобы және ұлттық-демократиялық қозғалыстар, зиялылар қауымының саяси қызметінің негізгі түрлері және мазмұны. 71. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс (2 сағат): 1916 жылғы көтерiлiстiң алғышарттары, себептерi, көтерiлiстiң қозғаушы күштерi, сипаты, кезеңдері; көтерiлiстiң көрнектi басшылары (Әбдiғафар Жанбосынов, Амангелдi Иманов, Бекболат Әшекеев, Жәмеңке Мәмбетов, Ұзақ Саурықов, Кейкi Көкiмбайұлы және т.б.); көтерiлiстiң барысы, оның негiзгi ошақтары, көтерiлiстiң жеңiлу себептерi, жеңiлiстiң зардаптары, патша өкiметiнiң жазалаушы әскерiнiң бейбiт халыққа көрсеткен зорлық-зомбылықтары, көтерiлiстiң тарихи маңызы; 72. Қайталау (1 сағат). 73. Қазақстандағы ХХ ғасыр басындағы саяси партиялар мен ағымдар. Ұлттық автономиялардың құрылуы (5 сағат): Ресейде әртүрлі партиялардың құрылуы және олардың Қазақстандағы филиалдары, Қазақстандағы РСДЖП-ның социал-демократиялық ұйымдары, мұсылман партиялары, «Алаш» партиясының құрылуы, «Алаш» партиясының саяси бағдарламасы; Ресей мен Қазақстандағы 1917 жылғы қазан социалистік революциясы, Қазақстанда Кеңес билігінің орнауы («Үш жүз» партиясының құрылуы және оның тарихы); Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылуы және «Түркестани мухтариат» үкіметі; «Алаш» партиясы жетекшілерінің Орынбордағы ІІ Жалпықазақ съезін шақыруы (1917 жылғы желтоқсан), Алаш үкіметінің құрылуы, «Алаш» автономиясы және «Алаш Орда Халық Кеңесі. 74. 1918-1920 жылдардағы Кеңес үкіметінің Қазақстандағы экономикалық саясаты (3 сағат): Қазақстан (1918-1920) азамат соғысы және шетел интервенциясы жылдарында «әскери коммунизм» саясатының Қазақстанда жүзеге асырылуы; жер мен өнеркәсіп кәсіпорындарын мемлекеттік меншікке алу, «әскери коммунизм» саясатының экономикалық салдары, 1921 жылғы жұт пен аштық; «Жаңа экономикалық саясат» және оның Қазақстанда жүзеге асырылу тәжірибесі, ЖЭС-ты тоқтату және оның қорытындылары. 75. 1920-1930 жылдардағы Қазақстан өнеркәсiбi (3 сағат): 1920 жылдың басындағы өнеркәсіпті қалпына келтіру шаралары; Қазақстан өнеркәсiбiн дамытудың жаңа кезеңi, Қазақстандағы индустрияландыруды жүзеге асырудағы туындаған қиындықтар мен мәселелер, жетістіктер мен қателіктері, негізгі қорытындылары, Қазақстан жұмысшы табының қалыптасуы, өнеркәсiп саласының озаттары мен жаңашылдары. 76. Қазақстанның ауыл шаруашылығын ұжымдастыру (2 сағат): ұжымдастыру қарсаңындағы қазақ ауылының жағдайы; Қазақстандағы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру (іс-шаралардың жаппай және күш қолдану сипаты), көшпелі қазақтарды күштеп отырықшыландыру (седентаризация); 1931-1933 жылдардағы ашаршылық; Қазақстандағы жаппай ұжымдастырудың әлеуметтік-экономикалық зардаптары. 77. 1920-1931 жылдардағы шаруалар көтерілісі (2 сағат): 1921-1922 жылдардағы шаруалар толқулары; 1929-1931 жж. шаруалар толқуларының себептері, қозғалыстың сипаты, негізгі ошақтары; Кеңес өкiметiнiң жазалаушы әскерлерiнiң 1929-1931 жылдардағы азаттық жолындағы халық-азаттық қозғалысты қатыгездiкпен басып-жаншуы, қарапайым халықтың көрші республикаларға және шетелдерге қоныс аударуы. 78. Қайталау (1 сағат). 79. 1920-1930 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өмiрi (4 сағат): 1920 жылдардағы қоғамдық-саяси өмiрдiң сипаты, республиканың партиялық және мемлекеттік басшылары, Ф.И.Голощекин және «Кіші Қазан», алдыңғы қатарлы қазақ зиялы қауымының «Кіші Қазан» саясатына қарсы күресі, Л.Мирзоян және оның Қазақстандағы қызметі; Қырғыз (Қазақ)АКСР-ның құрылуы және Қазақ КСР-сы болып өзгеруі. 80. 1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы (3 сағат): сауатсыздықты жою, халыққа білім беру жүйесінің дамуы және саяси ағартушылық, Қазақстанның жоғарғы оқу орындары, ғылымның қалыптаса бастауы, Қазақстандық алғашқы ғылыми мекемелер; ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстандағы әдебиет пен өнер; Қазақ кеңес әдебиеттің қалыптасуы; ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстандағы өнер, бейнелеу өнері, музыка өнері, театр, кинематография. 81. Қазақстан Коммунистiк партиясы мен комсомолы (1 сағат): Коммунистiк партияның құрылуы, оның мақсаты мен мiндеттерi. Қазақстан Коммунистiк партиясының басқару жүйесiндегi тоқыраудың көріністері, Қазақстан Коммунистiк Жастар Одағы ұйымының құрылуы, оның мақсаты мен мiндеттерi, атқарған қызметi, Қазақстандағы пионер ұйымы және оның қызметi. 82. Саяси қуғын-сүргiн және халықтар депортациясы (3 сағат): қуғын-сүргіннің негізгі кезеңдері, 1920-1930 жылдардағы ұлттық зиялы қауымға қарсы қуғын-сүргін, 1937-1938 жж. жаппай қуғын-сүргін; ГУЛАГ жүйесіндегі Қазақстан, Қазақстан аумағындағы «еңбекпен түзеу» лагерлері (Степлаг, Қарлаг, АЛЖИР және т.б.), Қазақстанға халықтарды депортациялаудың негізгі кезеңдері; 1940-1950 жылдардағы ұлттық зиялы қауымға қарсы қуғын-сүргін, «Хрущев кезеңіндегі» және тоқырау жылдарындағы ғылым және шығармашылық зиялы қауым өкілдерін қудалау. 83. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан (2 сағат): Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақстандықтардың ерліктері: «Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды», Қазақстандық Ұлы Отан соғысы қаһармандарының естеліктеріндегі отты жылдар жаңғырығы; Қазақстан - соғыс арсеналы: қазақстандықтар – тыл қаһармандары. 84. Қайталау (1 сағат). 85. «1940-1970 ж.ж. Қазақстан» (3 сағат): Қазақстандағы әскери-өндірістік кешен: атом полигонының құрылысы және Семей жеріндегі ядролық сынақтар, Байқоңыр» ғарыш айлағы. Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру, тың игерудің экономикалық, экологиялық және демографиялық салдары. 1950-1970 жылдарындағы толқулар, қозғалыстар және көтерiлiстер, 1959 жылғы Темiртау қаласында болған оқиғалар, 1979 жылы Ақмола және тағы басқа қалаларда болған ереуiлдер мен толқулар. 86. «1980 жылдардағы толқулар, қозғалыстар және көтерiлiстер» (2 сағат): 1986 жылғы Желтоқсан оқиғалары, Алматы қаласындағы басталған Желтоқсан оқиғаларының себептерi, басталуға түрткi болған сылтау, оқиғалардың сипаты, қозғаушы күштерi, 17-18 желтоқсанда Алматыда болған оқиғалар, олардың басқа қалаларға әсерi, жастардың бейбiт шеруiн қарудың күшiмен басып-жаншуы, желтоқсан оқиғаларының салдары, желтоқсан оқиғаларының жас батырлары (Қайрат Рысқұлбеков және тағы басқалар), 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларының тарихи маңызы, 1989 жылғы шахтерлердің бас көтеруі және Жаңаөзен қаласындағы наразылық. 87. Тәуелсiз Қазақстан Республикасы: әлеуметтік-саяси үдерістер, мәдениет (5 сағат): Қазақстанның тәуелсіздігін жариялауы, тәуелсiз Қазақстанның саяси жүйесi, Мемлекеттiк рәміздері, мемлекеттік егемендік пен президент институтының нығаюы, Қазақстан Республикасының басқару формасы және билік тармақтары, елдегі саяси тұрақтылықтың негіздері; 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Ата заңы – болашақ кепілі, 1990 жылдардың екінші жартысындағы және 2007 жылғы конституциялық реформалар, қазіргі Қазақстандағы саяси партиялар мен қозғалыстар; ҚР Ұлттық саясат, Қазақстан халқы Ассамблеясы: Ұлт бірлігі және ұрпақтар сабақтастығы; «Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясы. Қазақстан Республикасының мәдениеті, ғылым, білім, өнер, спорт және т.б. 88. Тәуелсiз Қазақстанның экономикасы (2 сағат): Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жаңғыруының негізгі кезеңдері; ғасырлар тоғысында (1998-2001жж.) экономиканың тұрақталуы, инвестициялық саясат және Қазақстандағы шетелдік инвестициялар, кәсіпкерліктің дамуы, шағын және орта бизнес; қазіргі кезеңдегі Қазақстанның өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы, экономикалық дамудың қорытындылары (жетістіктер мен мәселелер); Қазақстанның әлемдік экономикаға ықпалдасуы, әлемдік қаржы дағдарысы және Қазақстан экономикасын тұрақтандыру шаралары. 89. Қазақ диаспорасы (2 сағат): диаспора, ирредент, оралман ұғымдары, қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы, 1920-1930 жылдардағы қазақ диаспорасының ұлғаюы; ТМД елдерiндегi қазақтар, олардың Тәуелсiз Қазақстан Республикасымен қарым-қатынасы, дүние жүзi қазақтарының құрылтайлары, шетелдегi қазақтардың өз Отанына оралу мәселесі. 90. Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты және халықаралық жағдайы (2 сағат): Қазақстан және әлемнің жетекші мемлекеттері, Қазақстанның сыртқы саясаттың негiзгi сипатты белгiлерi, көпвекторлы сыртқы саясат; Қазақстан – дүниежүзiлiк беделдi ұйымдардың мүшесi, Қазақстан – бүкіл әлемдік қоғамдастық төрағасы (ЕЫҚҰ), (ИКҰ). 91. «Қазақстан – 2030» – Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді бағдарламасы және «Қазақстан – 2050» стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» (2 сағат): «Қазақстан – 2030» стратегиясы: барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. «Қазақстан – 2030» және «Қазақстан – 2050» бағдарламалық стратегияларының тарихи маңызы, ұзақ жылдарға арналған басым мақсаттар және жүзеге асыру стратегиялары; 92. Н.Ә. Назарбаев – Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті (1 сағат), Н.Ә.Назарбаев – Ұлт көшбасшыс», Тәуелсіз Қазақстан Республикасының қалыптасуы мен дамуындағы Елбасының рөлі, Н.Ә. Назарбаев және Еуразия идеясы. 93. «Астана – Қазақстан Республикасының жаңа Елордасы» (1 сағат): астананы ауыстырудың тарихи маңызы, жаңа Астананың дамуы –Қазақстанның өрлеуінің нышаны, Астана – менің бас қалам. 94. Қорытынды қайталау (1 сағат). 6. Оқушының дайындық деңгейіне қойылатын талаптар 95. Пәндік нәтижелер. 10-сыныптың соңында оқушылар: 1) Қазақстан тарихының маңызды кезеңдерін; 2) Қазақстан тарихының негізгі кезеңдерінің хронологиялық шеңберін; 3) Қазақстан тарихының негiзгi тарихи мәселелерiнiң зерттелу жайы, ондағы түрлi көзқарастар туралы; 4) көшпелiлер өркениетiнiң тарихтағы орнын, дүниежүзiлiк өркениетке қосқан үлесiн; 5) қазақтың көшпелi өркениетi туралы; 6) Қазақстан аумағындағы мемлекеттiлiктiң пайда болуы, қалыптасуы және дамуын; 7) қазақ қоғамының материалдық, рухани жетiстiктерi, оның өзiндiк ерекшелiктерi туралы; 8) қазақ халқының салт-дәстүрi, әдет-ғұрпы, наным-сенiмдерi, исламның қазақ қоғамындағы рөлін; 9) Қазақстан тарихындағы Ұлы Жiбек жолының тарихи маңызын білуі тиіс. 96. 10-сыныптың соңында оқушылар: 1) Қазақстан тарихы әлем тарихының құрамдас бөлігі екендігін дәлелдей білуді; 2) тарихи оқиғалар мен фактілердің хронологиялық және синхрондық таблицаларын жасауды; 3) қазақ халқының шығу тегiн, этникалық тарихын, даму, қалыптасу үдерiсiн ашып көрсете алуды; 4) Қазақстан жеріндегі мемлекеттердің құрылымын дүниежүзі тарихындағы басқа мемлекеттермен салыстыра алуды; 5) сәулет өнер ескерткiштерiнiң тарихына және мәдениетке сипаттама бере алуды; 6) мәдениет қайраткерлерiнің (ғалымдар, ойшылдар, ақын-жыраулар, сазгерлер) қызметiне сипаттама бере алуды; 7) Қазақстанның Ресей империясына қосылу үдерісі, жаулап алуы, отаршылдық саясатының салдарын ашып көрсетуді; 8) ХVШ-ХIХ ғасырлардағы Қазақстанның саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайын сипаттай алуды меңгеруі тиіс. 97. 11 сыныптың соңында оқушылар: 1) Қазақ халқының тәуелсiздiк жолындағы ұлт-азаттық күрестерi мен қозғалыстарының тарихын, XVIII-XІX ғасырлардағы басты-басты ұлт-азаттық қозғалыстарды, олардың себептерiн, негiзгi оқиғаларын, нәтижелерi мен салдарын; 2) ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси партиялар мен ағымдардың, олардың бағдарламаларының мәнiн; 3) Ресейдегi саяси, революциялық оқиғалардың Қазақстанға әсерi туралы; 4) 1920-1930-жылдардағы мәдениет саласындағы негiзгi өзгерiстердi, осы саясаттың мәнін; 5) патша өкiметi мен Кеңес мемлекетiнiң қоныс аудару саясатын, тың және тыңайған жерлердi игеру, Тәуелсiз Қазақстан Республикасының көшiп-қону саясатының мәнiн; 6) Қазақстан Коммунистiк партиясы мен комсомолының тарихы мен қызметiн; 7) қазақ тiлiнiң – Қазақстан Республикасындағы мемлекеттiк тiл ретiндегi рөлі мен маңызын; 8) қазақ диаспорасының өткен және қазiргi тарихын; 9) Қазақстанның тарихи-жағрафиялық орналасуын, онымен шектесетiн мемлекеттерді, түрлi кезеңдердегi Қазақстан территориясында болған тарихи оқиғаларды білуі тиіс. 98. 11 сыныптың соңында оқушылар: 1) ұлт-азаттық күрес басшыларының қызметiне баға бере білуді; 2) қазақтың ұлттық интеллигенциялары мен оның көрнектi қайраткерлерiнiң қызметiне сипаттама бере алуды; 3) «Алаш» партиясының қызметiне, оның саяси бағдарламасына баға бере білуді; 4) 1920-1930 жылдардағы ауыл шаруашылығының жағдайын, бай қожалықтарын тәркілеу, көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтарды күштеп отырықшыландыру, кулактар мен байларды тап ретінде жою саясатының мәнін ашып көрсетуді; 5) 1931-1933 жылдары болған ашаршылықтың және халық көтерілістерінің себептерiн түсiндiрiп бере алуды, олардың зардаптарын анықтай білуді; 6) 1930-жылдардағы болған жаппай қуғын-сүргiннiң мақсатын, оның зардаптарын ашып көрсете алуды, оларға өз көзқарасын бiлдiруді; 7) мәдениет саласындағы пiкiрталастарда өз көзқарасын бiлдiре алуды; 8) Қазақстандағы көпұлттылықтың себептерiн, түрлi тарихи кезеңдердегi ұлтаралық қатынас саясатының және демографиялық жағдайлардың мәнiн ашып көрсете алуды; 9) тәуелсiз Қазақстан Республикасындағы негізгі қоғамдық-саяси, әлеуметтiк-экономикалық, мәдени өмірдегі, сыртқы саясаттағы негізгі өзгерiстерге талдау жасай білуді; 10) қазіргі Қазақстандағы орын алған қиындықтар мен проблемаларға өз пiкiрiн бiлдiруді; 11) мұрағаттағы тарихи құжаттар, кiтапханалардағы қажетті материалдар, каталог-карточкалар, мұражайлардағы мұрағаттар бойынша өз бетімен жұмыс iстеп, оның нәтижесiн күнделiктi сабақтарда пайдалана алуды; 12) мерзiмдi баспасөз материалдарын күнделiктi оқу үдерiсiнде пайдалана білуді меңгеруі тиіс. 99. Тұлғалық нәтижелер оқушылардың: 1) Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына және құқықтық тәртіпке сыйластықпен қараудан; 2) азаматтық жауапкершілік пен жоғары патриоттық сезім және Отанды қорғау мен оған қызмет етуден; 3) мемлекеттік және ана тілін меңгеру, Қазақстан территориясында тұратын халықтардың, басқа да этностардың құндылықтарын, мәдениеті мен дәстүрін құрметтеуден; 4) туған өлкесінің табиғатын сақтау және аялау, қоршаған ортаны қорғауда белсенділік көрсетуден; 5) салауатты өмір сүру, өзін қорғау және айналадағы адамдардың қауіпсіздігін сақтау дағдыларынан; 6) өз бетімен білім алу және өзін өзі жүзеге асыра білу, жасампаздық еңбекке қабілеттілігін ынталандыра білуінен; 7) үлкенге құрмет және кішіге ізет көрсете білуінен; 8) әлеуметтік ортаның ерекшелігін дұрыс бағалай білу, діни ағымдарды, идеологияны, құқыққа қарсы әрекеттерді ажырата білуінен көрініс табуы тиіс. 100. Жүйелі-іс әрекеттік нәтижелер. Оқушылар: 1) ғылым негіздері және адамзат қоғамының дамуы үшін қажетті ғылыми жетістіктер бойынша игерген жүйелі білімді; 2) ғылыми ақпаратты талдау, өңдеу, жинақтай білу және оларды қолдана алуы; 3) танымдық, жобалау, құрастыру және іздену, шығармашылықпен қолдану әдістерін; 4) қазіргі ақпараттық-коммуникативті технологияларды; 5) жоғары коммуникативтік қабілеттілік пен көптілді мәдениеттілікті қолдана білуі тиіс. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 18 маусымдағы № 393 бұйрығына 6-қосымша Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 3 сәуірдегі № 115 бұйрығына 66-қосымша Жалпы білім беру деңгейінің қоғамдық-гуманитарлық және жаратылыстану-математикалық бағыттағы 10-11-сыныптары үшін «Адам. Қоғам. Құқық.» пәнінен типтік оқу бағдарламасы 1. Түсінік хат 1. Оқу бағдарламасы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы №1080 Қаулысымен бекітілген орта білім берудің (бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес әзірленген. 2. Пәнді оқытудың мақсаты – дүниетаным құрылымы, негізгі элементтері және тарихи түрлері, философияның адам мен қоғам өміріндегі ролі, адамның әлемге деген танымдық қатынасы, қоғамдық қарым-қатынас жүйесі мен құқықтық реттеудегі адамның орны туралы жүйелі білім қалыптастыру. Азаматтық ұстаным, өз Отанына деген сүйіспеншілігі мен құрметпен қарауын тәрбиелеу. 3. Пәнді оқытудың міндеттері: 1) оқушылардың қоғамдық даму заңдылығы мен ұғымын қалыптастыру; 2) ақыл-ой мәдениеті ретінде философия түсінігін, философиялық сұрақтар мен жауаптардың ерекшеліктерін түсіндіру; 3) әлемді сезімдік және рационалдық тану арасындағы байланыстарды, діни және ғылыми таным мен философия, антропология арасындағы байланыстарды анықтау; 4) адам құндылығы, құқығы мен бостандығы туралы білім беру, оларға баға бере білуге үйрету; 5) жоғарғы моралдық сапаларды, белсенді азаматтық ұстанымдар мен патриоттық сезімді, адам мен табиғатқа деген философиялық көзқарасты қалыптастыру; 6) этникалық және тұлғааралық қатынастарда төзімділікті сақтауға тәрбиелеу; 7) қоғамдық дамудың заңдарын білу негізінде құқықтық, жемқорлыққа қарсы және саяси мәдениетке тәрбиелеу; 8) заң ілімдері, жемқорлыққа қарсы заңнамалар, экономикалық теория, саясаттану, әлеуметтану негіздері, жеке және көпшілік құқықтың заңнамалық нормалары туралы білім беру; 9) ғылыми және құқықтық терминологияны қолдана білуге үйрету; 10) оқушылардың сыни тұрғыда ойлай білуін дамыту; 11) зерттеу әдістерінің көмегімен барлық мәселелерді шеше білу қабілетін қалыптастыру. 4. Пәнаралық байланыс: 1) «Қазақ тілі және әдебиет»: адамға, адам өмірінің мәні мен мақсатына арналған көркем туындылар оқушылардың бойындағы ар-ұят, абырой сияқты асыл қасиеттердің ашылуына септігін тигізеді; 2) «Дүниежүзі тарихы»: алғашқы қауымдық қоғам туралы, ертедегі мемлекеттер, сөйлеу құралы ретіндегі тіл мен сөздің, адамның, рудың, тайпалардың пайда болуы туралы білу; діни түсініктер мен әлемдік діндердің пайда болуы, ұлттардың, ұлттық мемлекеттердің, азаматтық қоғамның қалыптасуы туралы білім; 3) «Қазақстан тарихы»: қазақ халқының көшпенді өркениеті, шаруашылығы, діні мен дәстүрі, ислам дінінің мәдениеттің дамуына әсері туралы білім беруде, қазақтардың дәстүрлі құқығы, «Жеті жарғы»; 4) «Физика»: жер құрылысы, уақыт, кеңестік пен материя туралы білім беруде, физикалық үдерістердің адам мен қоғамға әсері туралы білім;

5) «Биология»: адам мен адамзат қоғамының пайда болуы, табиғат пен адамның өзара байланысы туралы білім беруде; 6) «География»: табиғи қор және оларды тиімді пайдалану, Қазақстан Республикасының Қазақстан табиғатын қорғауға бағытталған заңдары, халықаралық дәрежеде табиғатты қорғау бойынша шаралар туралы білім беру. 5. Оқу жүктемесінің көлемі: қоғамдық-гуманитарлық бағыт 1) 10 сыныпта аптасына – 1 сағат, оқу жылында 34 сағат; 2) 11 сыныпта аптасына – 1 сағат, оқу жылында 34 сағат жаратылыстану-математикалық бағыт 3) 10 сыныпта аптасына – 1 сағат, оқу жылында 34 сағат; 4) 11 сыныпта аптасына – 1 сағат, оқу жылында 34 сағат. 2. Оқу пәнінің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған базалық білім мазмұны 6. «Адам және дүние» (9 сағат): «Адам және оның дүниетанымы» (2 сағат), дүниетаным ұғымы, дүниетаным құрылымы, дүниетанымның негізгі элементтері, дүниетанымның қоғамдық-тарихи және жеке сипаты, өмірлік-практикалық және теориялық дүниетаным. гуманитарлық көзқарастың ерекшелігі; «Дүниетанымның тарихи үлгілері», мифологиялық, діни, философиялық дүниетанымның ерекшеліктері, мифологиялық, діни, философиялық дүниетанымдағы адамның бейнесі, әлеуметтік гуманитарлық көзқарастағы адам және әлем; «Адамның дүниеге деген танымдық қатынасы» (3 сағат), әлемді тану мәселесі, адамның танымдық қызметі, сезінушілік және тиімді таным, ақиқат ұғымы, оның өлшемдері, гуманитарлық білімнің ерекшелігі; «Ғылыми таным», ғылымның шығуы, ғылыми ойдың негізгі ерекшеліктері, ғылыми зерттеу әдістері, әлеуметтікгуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік жауапкершілік және ғалымдар гуманизмі; «Білім және білім беру», білім туралы қазіргі ұғым, ақпарат, білім, даналық, білім және білімділік, өзіндік білімнің қажеттілігі, өмір бойғы білім, гуманитарлық білім берудің ерекшелігі; «Адами қызметтегі бостандық, қажеттілік және жауапкершілік» (3 сағат), адам өміріндегі құндылықтар, құндылық туралы ұғым, құндылықты таңдау мәселесі, құндылық және өмірлік бағыт, адамның өмірі құндылық ретінде; «Еркіндік және қажеттілік», еркіндік ұғымы, еркіндік әлеуметтік және жеке құндылық ретінде, табиғи және әлеуметтік қажеттілік, еркіндік саналы қажеттілік; «Еркіндік және жауапкершілік», адамның ішкі және сыртқы еркіндігі, еркіндік адамның тұлғасы қалыптасуының шарты, тұлғаның өз өмірі үшін жауапкершілігі; қайталау (1 сағат). 7. «Қоғамдық қатынастар жүйесіндегі адам» (14 сағат): «Қазіргі қоғам» (2 сағат), қоғамдық дамудың заңдылықтары, эволюция және революция әлеуметтік өзгерістің формалары ретінде, қоғамдық үдеріс ұғымы, оның қайшылығы, дәстүрлі (аграрлық) қоғам, индустриялы қоғам, постиндустриалдық (ақпараттық) қоғам, әлеуметтік жаңарту ұғымы; «Қазіргі өркениеттің ерекшеліктері», қазіргі қоғам және өркениет, жаһандану үдерісі, жаһандануға қарсылық, компьютерлік революция, қоғам және адам ХХІ ғасырдың қауіп-қатерлері алдында, ғаламдық мәселені шешудегі гуманитарлық ғылымның рөлі; «Әлеуметтік қатынастар» (3 сағат), әлеуметтену үдерістері, индивидтің әлеуметтенуі, тұлғаның әлеуметтік статусы, әлеуметтік топтар мен қауымдастықтар, әлеуметтік қақтығыстар мен олардың конструктивтік шешімі; «Отбасы әлеуметтік топ ретінде», отбасының әлеуметтік рөлі, нормалары, құндылықтары, отбасындағы тұлға аралық қатынастар, отбасылық қатынастар этикасы, отбасылық парыз, отбасы мүшелеріне қамқорлық таныту; «Адамның көпұлтты қоғамдағы қарым-қатынасы», этникалық тұтастықтар, ұлттық сана, қазіргі әлемдегі ұлтаралық қатынастың дамуы, ұлтаралық жанжалдың себептері және оның шешімі, ұлтаралық келісім және ұлттық бірлік, Қазақстанның гүлденуі мен әлеуметтік игілігінің негізі ретінде; «Нарықтық субъектінің экономикалық тәртібі» (3 сағат), тұтынушының экономикалық мәдениеті, нарықтық экономикадағы тұтынушының тәртібі, табыс көздері, қорлар, тұтынушының шығындары, тұтыну бюджеттін жоспарлау, тұтынушылық несие, тұтынушыны қорғау, сұраныс, сұраныс заңы, сұраныс факторлары; «Өндірушінің экономикалық мәдениеті», нарықтық экономикадағы өндірушілердің мінез құлқы, өдіріс және өндірістік факторлар, бизнесті ұйымдастырудың негізгі формасы (жеке кәсіпкерлік, серіктестік, акционерлік қоғам), бизнес жоспар әзірлеудің принциптері, ұсыныс, ұсыныс заңы, фирманың шығыны мен пайдасы; «Нарықтық құрылымның үлгілері», жетілген бәсекелестік, монополистік бәсеке, олигополия, монополия, экономиканы монополиялаудың салдары, мемлекеттің монополияға қарсы саясаты, экономикадағы жемқорлық құбылыстар нарықтық қатынастарды бұзудың салдары ретінде; «Саяси жүйе» (2 сағат), саясат және мемлекет, мемлекет ұғымы мен белгілері, мемлекеттік егемендік, мемлекеттік билік, мемлекеттің формалары (басқару формасы, әкімшілік-аумақтық құрылымы), саяси режим, тоталитаризм, авторитаризм, демократия; «Азаматтың саяси өмірге қатысуы», демократиялық саясаттың негіздері, сайлаулар, референдум, жергілікті өзін өзі басқару, саяси партиялар мен қозғалыстар, олардың қоғамдық өмірдегі рөлдері, Қазақстандағы саяси партиялар мен қозғалыстар; «Рухани мәдениет» (3 сағат), қоғамның рухани құндылықтары, руханилық ұғымы, адамның рухани мәдениетінің негіздері, рухани құндылықтар, рухани мұра және оның қоғамдағы маңызы, руханилық және гуманизм; «Тұлғаның адамдық негіздері», руханият және адамгершілік, тұлғаның адамдық ұстанымдары, ізгілік және зұлымдық, қарыз және ұят, моралдік идеал, отаншылдық және азаматшылдық, кәсіби этика және жемқорлықты қабылдамау, тәрбие мен білімнің адамгершілік қызметтері; «Діни төзімділік», дін, діни ұйымдар және бірлестіктер, қазіргі қоғам өміріндегі оның рөлі, ар-ождан еркіндігі және діни төзімділік, дін және гуманитарлық ой, діни жән діни емес дүниетанымдардың диологы, діни экстремизмнің алдын алу; қайталау (1 сағат). 8. «Қоғамдық қатынасты құқықтық реттеу» (10 сағат): «Адам мен азаматтың құқығы және міндеттері» (2 сағат), конституциялық құқық және міндеттер, адам құқығы ұғымы, азаматтық ұғымы, адамның және азаматтың құқығы, адамның және азаматтың міндеттері, Қазақстан Республикасындағы адамдар және азаматтар құқығы мен бостандығының конституциялық кепілі; «Адам құқықтары және оны қорғау», Қазақстан азаматтары құқығы мен бостандықтарын жүзеге асыру және қорғау, адам құқығын халықаралық-құқықтық қорғау, адам құқығын қорғау саласындағы негізгі халықаралыққұқықтық актілер, жемқорлық адам құқықтарын бұзу формасы ретінде; «Жеке құқықтың негізгі салалары» (4 сағат), азаматтық құқықтың негіздері, азаматтық құқық ұғымы және негізгі бастаулары, азаматтық құқықтың ұстанымдары, азаматтық құқық субъектілері, меншік құқығы, кәмелетке толмағандар мүліктік қатынасқа қатысушылар ретінде, азаматтық-құқықтық келісімнің негізгі түрлері, тұтынушы құқықтары; «Еңбек құқығының негіздері», еңбек құқығы ұғымы және негізгі бастаулары, еңбек қатынастары аясындағы кепілдемелер, еңбек шарты, еңбек шартын бекіту және бұзу, кәмелетке толмағандар еңбегінің ерекшеліктері, жұмыс және демалыс уақыты, тәртіптік жауапкершілік; «Отбасылық құқық негіздері», отбасылық құқық ұғымы және негізгі бастаулары, отбасылық құқықтағы негізгі ұғымдар, не ы ы ы ы жы ымы ы ш ы ы ы ы м м ы ы Э ы ы ы ы ымы ж ы ы ы ым ы ы м ы ы ы м ы ы ы м ы ы ым м ы ы шы ы ж ш ж ы ы ш ы ы ы мш ы мш ы ымы ж ы ж ы ы м м м ы м ж ы ы м м м м ж ы м м ы м ымы мш ы шы ы ж мш ж ш Қы мы ы ы ы ы мы ы ы ымы ж ы ы мы ы м ы ымы ы мы ы ы ы м ым ым ы ы мы ымы ж ы мы мы ымы ж ж ж ы ы мы ы ж ымы ж ж ыы ж ыы ы мы ы ж ы ы ымы ж ы ы мы ы м ым ы мы ы м ы ж ы ы ымы ж ы м ы Қ Р ы ы ж Ж м ы ы м ж м ы ы м ы ы м м ж ым ы ж м ы ы ы Қ м ы ы ы ым ж м ы ы ы ы ы ы ы ж ш ж Қ

ы ы

ы О

Ф

Ф

ф

ф

ф

ы ф

ф ы м ы

м

ф

ф

б

м

и рлы б ы лы б л м м м

ы ы

м м ж м ы ф ф ы м ф ф ы м м ш ыф ф ж ы м ф ф м ж ш Ф ф мф ф ы ым м ы ыф ф ы м м м ш м ы ф ф ы м ы м мы ы ы Өм м м м м ы ы ыф ф м ыы м ы м ы ж ы м ы ы ж ы м ы ы Ә м ф ф м ф ф ы ым ы ы ж м ы м ы м ы ы м ы м ы ы ш ф ф ы м ы м ф ф ы м м ф ф ы мф ф ы ф ф ы ы ф ф ы ф ф ы ш

Ф

м

ң о мды ы ыбы р л ы ф

ф ы

ы ы

Ә м м ы ым м ы ыж м ы м м ы м ы ш Ә м ы м м ы м ы м м м ы ы ы м ы мм м ы Қ м м ж м ы ж м ы ы м ы м ж ы ы ы м м ж ыы ы м ы ж м м ы м м ж м ы ы ы ы ы ф ы Ә м ф ж ы ы м ы ы ж м ы м м ыы ы м ыы ы м ы м м ы ы ыш ш ж ы ж м ы м ш ф м ы ы мм ы ы Т ж м ы ы ы ы м ф м м ж ж ш м ж м ш ж м ы ы м мы ы ы шы ы ы мы ы ы м ыж ы ы ы ж ы м ф ы Қ м ы ы ж м ы ы ж м ы ш ы ы ым ы ж ш ы ым м Қ ж м м ж м ы ф ы ж ы м м ы ж Ә

м

С

С

м

м

С м ы С ж С ы ш

ж

Ж

м ж

Э Р ш шы

м ы ы

ы

ы ымы ы м ж ы

ж

шы ы

ы ы ж

ы ыыж

ш ы ымы ж

ы ы ы

ъ

ж м ы ы м

м

м ы

ы м

ж

ы ым жы ым м ы м ы ы ы ы ш

ы

м

м

ы м ы ы

м

м

ы

ыы

ы ы

м м ы ы

ы

ы

ж

ы ж ыж ы ж ы м ж

ж м

м ыы ы ы

м ж ж м

ы

ф

ы м ы ы

ы

ш ым м ы

ы

ш

ыы ы ы ы ы м ы ы ш

ы ы ы ы

ы

ы

ыж ы м м м ы ы м ы ы ы м ы мм ы шы ы ж м м м

шы

ым

ы

ы

м

ыы ы ы

ж ж ж ыж ы ы ъ ы ы ы ш ым ф ы м ы м ы ы м ым ф ы ым ы шы ы ы ы ф м ы ы ы шы ы ым мш ж м ы ш Ұ ы м ж ы м ы м ы м ы ы м ы ымы ы ымы ы м ы ш ы ы ы ы ш ы ы м ы ж м ы ы ы ы ы ж ж ы Э м ы м ш м ы м м ш м м ы ы м м ы ы ы м ы м ы ф ж ж мы ы ы ы ы м ым м ж м м ы м ым м

Қ ы ы м м м м Қ Р ы П м Қ ы ы ы ы ы ж м ы А м ы ы м ы ы м Қ ы ы ж Қ

ы ы

Р

ы

ы

ы ы ы

ы

ж

ы ы м м ы ым ж ы ы м м м ы ы м ы м ы ы м м ы ым Қ Қ Р ы ы Ү м ж ж ж шы ы ы ы ы ы м м ым ы ы ы ы ым ж м ы ы мы ы ы ы м м ы м ым ы ы ы м ым ы ы ы м ыы м ж ж ы ы м ы ы ж ыж ш ы ы м ы ы ы ыж ы ы м ы ы ж ы ы ы ы м м м ым ж м ы ы ы шы ы ыж ш ы ы ы ымы шы ы ж мы ы шы ы ы ыж ш ыж ш ым ы

м

Р П ы м

ж ы ыы ж

м ы

ы

ы

ым

ы ы м м ж ы ы м м ым м ы ы м

ы

ж

ж

ы ы м

ыж ш ж ы ы ы

ы

О ң ж р ылы м м и лы б ы ы ы ыбы р л б лы б л м м м ы А мж А мж ы ымы ым ымы ым ы ымы ым ы м ым ы м ы ж ж ы м ы ж ы ым Д ым ы м ф ы ф ф ы ым ы ш м ф ы ф ф ы ым ы м ы ж ы ы ы ым ым ы мж м А м ы ым ы ы ы м м м ы ым ы ы м ш ж м ым ымы ы ш м ж ы ы ы ым м ш Ғы ым ым ы ым ы ы ы ым ы ш ы ым ж ы ы ж ы ы ым ым ы м ж ш Б мж м м ы ым м ы мж м м ж м ы м ж ы ы ы ым м ш Е ж ж м ым ж ш м м ы ы ы ы ы ым ы ы ы м ы ы ж м ы м ы м ы ы Е ж ж ымы м ж ж ы ы ж м ж ы ж Е ж ж ш м ы ш ж ы ы м ы ы ы ы ы ш ы ы м ш ж ш Қ Қ м ы ы ж м Қ м м ы м ы ы ы ы ю ж ю ы м ф м ы м ы ымы ы шы ы ы ы м ы м ы ы м м ж ымы Қ ш мж ж ж ы ы м ю ю мж м ХХ ы ы ы м ы м ш ш ж ы ы ы ым ы ы Ә м ы м м ы м ы м м ым ы м ыы м ы ш шм О ы м ы ы м м ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ы ым ш м ы ы А м ы ы м ы ым ы ы ы ы ы м ы ы ы м ы ы ж ж ы ж ы ш шм ы мж ы Қ ы м м Н ы ы ъ м ы ы шы ы м ы м ы ы м ы ы шы ы ы ы ы шы ы шы ы ы ы ю ж ж ы шы ы ы шы ы ы ы ы ы ф ы Ө ш м ы м ы ы м ы ш ж ф ым ы ы ф м ы ж м ы ы ы ы ы ф м ы шы ы ы м ы Н ы ы ы ым ы ж м м м ым ы ы м м м ы ы м ыж м ы ы ы ы ы ы ы ы ы

(Жалғасы 20-бетте).


20

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 19-бетте). «Саяси жүйе» (2 сағат), саясат және мемлекет, мемлекет ұғымы мен белгілері, мемлекеттік егемендік, мемлекеттік билік, мемлекеттің формалары (басқару формасы, әкімшілік-аумақтық құрылымы), саяси режим, тоталитаризм, авторитаризм, демократия; «Азаматтың саяси өмірге қатысуы», демократиялық саясаттың негіздері, сайлаулар, референдум, жергілікті өзін өзі басқару, саяси партиялар мен қозғалыстар, олардың қоғамдық өмірдегі рөлдері, Қазақстандағы саяси партиялар мен қозғалыстар; «Рухани мәдениет» (3 сағат), қоғамның рухани құндылықтары, руханилық ұғымы, адамның рухани мәдениетінің негіздері, рухани құндылықтар, рухани мұра және оның қоғамдағы маңызы, руханилық және ғылыми-техникалық революция; «Тұлғаның адамдық негіздері», руханият және адамгершілік, тұлғаның адамдық ұстанымдары, ізгілік және зұлымдық, қарыз және ұят, моралдік идеал, отаншылдық және азаматшылдық, кәсіби этика және жемқорлықты қабылдамау, тәрбие мен білімнің адамгершілік қызметтері; «Діни толеранттылық», дін, діни ұйымдар және бірлестіктер, қазіргі қоғам өміріндегі оның рөлі, ар-ождан еркіндігі және діни төзімділік, дін және жаратылыстану ғылыми ой, діни жән діни емес дүниетанымдардың диологы, діни экстремизмнің алдын алу; қайталау (1 сағат). 18. «Қоғамдық қатынасты құқықтық реттеу» (10 сағат): «Адам мен азаматтың құқығы және міндеттері» (2 сағат), конституциялық құқық және міндеттер, адам құқығы ұғымы, азаматтық ұғымы, адамның және азаматтың құқығы, адамның және азаматтың міндеттері, Қазақстан Республикасындағы адамдар және азаматтар құқығы мен бостандығының конституциялық кепілі; «Адамның құқықтары және оны қорғау», Қазақстан азаматтары құқығы мен бостандықтарын жүзеге асыру және қорғау, адам құқығын халықаралық-құқықтық қорғау, адам құқығын қорғаудың әмбебап, арнаулы аймақтық халықаралық құжаттары, жемқорлық адам құқықтарын бұзу формасы ретінде; «Жеке құқықтың негізгі салалары» (4 сағат), азаматтық құқықтың негіздері, азаматтық құқық ұғымы және негізгі көздері, азаматтық құқықтың ұстанымдары, азаматтық құқық субъектілері, меншік құқығы, кәмелетке толмағандар мүліктік қатынасқа қатысушылар ретінде, азаматтық-құқықтық келісімнің негізгі түрлері, тұтынушы құқықтары; «Еңбек құқығының негіздері», еңбек құқығы ұғымы және негізгі көздері, еңбек қатынастары аясындағы кепілдемелер, еңбек шарты, еңбек шартын бекіту және бұзу, кәмелетке толмағандар еңбегінің ерекшеліктері, жұмыс және демалыс уақыты, тәртіптік жауапкершілік; «Отбасылық құқық негіздері», отбасылық құқық ұғымы және негізгі көздері, отбасылық құқықтың негізгі түсінігі, некелік-отбасылық құқықтың принциптері, неке тұжырымының шарттары, некені тоқтату, ерлі-зайыптылардың міндеттері, некелік келісім, бала құқықтары; «Экологиялық құқық негіздері (құқықтың кешенді, жеке-бұқаралық саласы), экологиялық құқық ұғымы және негізгі көздері, экологиялық құқық ұстанымдары, экологиялық заңмен қорғалатын негізгі нысан, табиғатты пайдалану түсінігі мен түрлері, экологиялық құқықтағы азаматтардың құқығы мен міндеттері, экологиялық тәртіп бұзушылық және ол үшін жауаптылық; «Көпшілік құқықтың негізгі салалары» (3 сағат), әкімшілік құқық негіздері, әкімшілік құқық ұғымы және негізгі көздері, негізгі және туынды нормативтік актілері, мемлекет қызметінің басқару жүйесіндегі негізгі бағыттары, мемлекеттік мекеме және кәсіпорындар, мемлекеттік қызмет ұғымы, әкімшілік құқық бұзушылық және әкімшілік жауапкершілік; «Қылмыстық құқық негіздері», қылмыстық құқық ұғымы және негізгі көздері, қылмыстық заңнама құрылымы, қылмыстық құқықтың мақсаты мен ұстанымдары, қылмыс ұғымы және түрлері, қылмыс құрамы ұғымы, қажетті және аса қажетті қорғаныс, қылмыстық жаза ұғымы және түрлері; «Қаржылық және салықтық құқық негіздері», қаржылық және салықтық құқық ұғымы және негізгі көздері, салық салу принциптері, салықтық саясат, салық төлеуші ұғымы, салық төлеушінің құқықтары мен міндеттері, бюджет ұғымы мен оның түрлері; «Жемқорлыққа қарсы заңнамалар негізі», жемқорлыққа қарсы заңнамаларды іске асыру механизмі және негізгі ұғымдары, жемқорлық көріністері барысында Қазақстан азаматтарының құқықтары мен еркіндігін қорғау, жемқорлыққа қарсы тұру саласында негізгі халықаралық-құқықтық актілер және шетелдік тәжірибелер; қайталау (1 сағат). 19. Қорытынды қайталау (1 сағат). 5. Оқу пәнінің жаратылыстану-математикалық бағыттағы 11-сыныбына арналған базалық білім мазмұны 20. «Философия негіздері» (7 сағат): «Философия дегеніміз не?» (2 сағат), философияның адам өміріндегі және қоғамдағы рөлі, философия – ақылға деген құштарлық, философия – өмір туралы парасатты ілім, философия-ақыл мәдениеті; «Философия ой-сапа мектебі», философ деген кім, алғашқы философтар және олардың ілімі, өз-өзіңді тани біл, философиялық сұрақтар және жауаптардың ерекшелігі; «Философия антропологиясы» (2 сағат), адам – философияның басты мәселесі, философия – адамның ерекше және мазмұнды мәселесі, адамның философиядағы негізгі бейнесі, адамның адам болуға деген ұмтылысы; «Адам ойының ізденісі», философия өмір мағынасы туралы, адам атауы, қазіргі өркениеттегі адамның шарты, «Адам капиталы» туралы түсінік және оның мағынасы; «Жаратылыстану философиясы» (2 сағат), табиғатқа деген философиялық көзқарас, табиғатқа өздігінен дамушы жүйе ретінде қарау, адам мен табиғаттың өзара әрекеттесуінің негізгі теориялары, экологиялық дағдарыс, экологиялық сана және биофилософия; «Жаратылыстану ғылыми білімдердің философиялық мәселелері» Биологияның, медицинаның, физикадағы, химиядағы философиялық мәселелер, философия және математика; қайталау (1 сағат). 21. «Әлеуметтану негіздері» (8 сағат): «Әлеуметтану дегеніміз не?» (2 сағат), Әлеуметтану ғылым ретінде, әлеуметтанудың пайда болуы және дамуы, әлеуметтанудың обьектісі мен пәні, әлеуметтанудағы негізгі сұрақтар, әлеуметтанудың сандық және сапалық әдістері, зерттеудің әлеуметтанулық әдістерінің ерекшеліктері, әлеуметтанудың математикалық ұстанымдары; «Әлеуметтанулық білім», әлеуметтанудың жаратылыстану ғылыми білімдермен өзара әрекеттесуі, әлеуметтану білімінің құрылысы, қазіргі заманғы қоғам мәселесін түсінудегі әлеуметтанулық тәсілдердің ролі; «Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде» (2 сағат), қоғам өзара байланыс жүйесі ретінде, әлеуметтік өзара қарым қатынастардың түрлері, әлеуметтік топтар, олардың түрлері, әлеуметтік институттар және оның түрлері, әлеуметтік институттардың негізгі қызметтері, әлеуметтік тәртіп және қақтығыс, ауытқушылы мінез құлық және әлеуметтік бақылау, азаматтық қоғам саясатта, экономикада жемқорлық құбылыстарына қарсы күрес факторы ретінде; «Әлеуметтік стратификация және ұтқырлық», қазіргі қоғамдағы орта топтың рөлі және маңызы, әлеуметтік мүдделер, әлеуметтік қақтығыстың себептері, әлеуметтік қақтығыс сипаттамасы, әлеуметтік қақтығысты басқару, әлеуметтік қақтығысты шешу жолдары, жемқорлық әлеуметтік шиеленіс формасы ретінде, жемқорлыққа қарсы иммунитетті қалыптастыру; «Тұлға және қоғам» (3 сағат), тұлғаның қалыптасуындағы әлеуметтік факторлар, әлеуметтік мінез-құлық, әлеуметтік рөл, жас жеткіншектік кезеңдегі әлеуметтік рөлдер, жастар субмәдениетінің ерекшеліктері, жастардың кәсіби және әлеуметтік бағыты, әлеуметтік тұрмыс қызығушылығы, тұрмыстық қатынас мәдениеті, жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыру жастарды әлеуметтендіру факторы ретінде; «Қазіргі әлемдегі этникалық көптүрлілік», ұлыс және ұлт, этномәдени құндылықтар және салт-дәстүр, этностың ментальдық ерекшеліктері, ұлтаралық ынтымақтастық және келіспеушіліктер, ұлтаралық қарым-қатынастарды реттеу мәселелері; «Қазіргі діни жағдай», діни өмірдегі әлеуметтік жағдайлар, дін әлеуметтануы, діни конфессиялар, конфессия аралық серіктестік, жастар ортасында діни экстремизмді алдын алу қажеттілігі; қайталау (1 сағат). 22. «Саясаттану негіздері» (6 сағат): «Саясаттану дегеніміз не?» (2 сағат), саясаттану ғылым ретінде, саясаттанудың пайда болуы, саясаттанудың негізгі мәселелері, саясаттанудың негізгі тұжырымдамалары; «Саясаттанулық білім», саясаттану білімінің құрылысы, саясат технологиясы және оның жаратылыстану ғылыми құрамы, қоғамдық өмірді басқаруға саналы түрде қатысу үшін саясаттану білімдерінің маңызы; «Саясат және мәдениет» (3 сағат), саясат өнер ретінде, қоғамдық қатынастарды саяси реттеудегі ерекшеліктер, саяси жүйе, оның құрылымы, қызметі, саяси институттар, нормалары, коммуникациялары, үдерістері туралы түсінік; «Саяси мәдениет», билік және саясат, қоғамдық билік туралы түсінік, биліктің шығуы, билік қарымқатынастарының типологиясы, билік легитимациясы, демократия және парламентаризм, азаматтық қоғамның негіздері; «Жеке тұлға және саясат», саяси элита, саяси көшбасшы туралы түсінік, жетекшіліктің типологиясы, саяси көшбасшының көрінісі, қоғамдық санадағы құрылымы және қолдау; қайталау (1 сағат). 23. «Экономикалық теорияға кіріспе» (6 сағат): «Өндіріс факторларының нарығы мен факторлық кірістерді қалыптастыру» (3 сағат), еңбек нарығ, еңбек нарығының ерекшеліктері, қызметтері, субъектілері, компонеттері, еңбекке сұраныс, еңбекке ұсыныс, еңбекақы, номиналдық және шынайы еңбекақы, еңбек нарығындағы кәсіподақ рөлі, еңбек биржасы және оның қызметтері; «Капитал нарығы және табиғат ресурстары», капиталға деген сұраныс және ұсыныс ерекшеліктері, инвестициялар мен жинақтар, несие және оның түрлері, несиелік жүйе және оның элементтері, қор биржасы және құнды қағаздар нарығы, табиғи ресурстар нарығы, жер сату және сатып алу объектісі, жерге деген сұраныс, ұсыныс ерекшеліктері, жер рентасы және жердің бағасы; «Кәсіпкерлік қызмет негіздері», кәсіпкерлік өндірістің факторы ретінде, кәсіпкерліктің субьектілері мен обьектілері, оның дамуының мақсаттары мен факторлары, кәсіпкерліктің ұйымдастырушылық-құқықтық формалары, олардың артықшылықтары мен кемшіліктері, жемқорлық кәсіпкерлік үшін кедергілердің бірі ретінде; «Ұлттық экономика және оның динамикасы» (2 сағат), экономикалық дамудың негізгі принциптері, ұлттық экономиканың айналымы (ресурстар, кіріс пен азық-түлік ағымы), ұлттық экономиканың негізгі көрсеткіштері (ұлттық байлық, ұлттық азық, ішкі азық, ұлттық кіріс), экономика саласында жемқорлық құбылыстарының себептері және пайда болу жағдайлары; «Экономикалық өсім ерекшеліктер», экономикалық өсім (мәні, типтері, көрсеткіштері, әлеуметтік экономикалық салдары), макроэкономикалық тұрақсыздық (экономикалық дамудың циклдігі), инфляция және жұмыссыздық, нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеу қажеттілігі мен мәні, ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу түрлері мен әдістері; қайталау (1 сағат). 24. «Заңға кіріспе» (6 сағат): «Қазақстан Республикасы – құқықтық мемлекет» (3 сағат), құқықтық мемлекет туралы ұғым және белгілері, құқықтық мемлекет мақсат, құрал және нәтиже ретінде, құқықтық мемлекет дамуының тарихи кезеңдері, құқықтық мемлекеттің негізгі ұстанымдары, құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам; «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік органдары», мемлекеттік билік туралы ұғым, Қазақстан Республикасы Президентінің құқықтық мәртебесі, Қазақстан Республикасы Конституциялық кеңесінің, Үкіметтің Парламенттің қызметі, рәсімделу реті, әділеттілік және сот билігі, жергілікті өкілетті және атқарушы органдар; «Құқық қорғау органдары», құқық қорғау органдарының қызметі мен ұйымдасу негіздері, құқық қорғау органдарының түрлері, құқық қорғау органдары туралы ұғым, жемқорлық қылмыстарына қарсы құқық қорғау органдарының негізгі күрес тәсілдері, мемлекеттік қызмет ұстанымдары, құқық қорғау қызметінің ұстанымдары және жемқорлыққа қарсы әрекеттері, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің құқығы, міндеттері және жауапкершілігі; «Құқықтық реттеу негіздері. Заңдылық және құқықтық тәртіп» (2 сағат), құқықтық реттеу негізі, құқықтық реттеу, оның жолдары, тәсілдері, типтері, құқықтық реттеу элементтері мен құралдары, құқықтық реттеу үдерісі сатылары; «Заңдылық және құқықтық тәртіп», заңдылық (ұғымы және негізгі ұстанымдары), құқықтық тәртіп, қоғамдық тәртіп және құқықтық қамтамасыз ету ұғымдары, ұлттық қауіпсіздік ұғымы, түрлері, Қазақстан Республикасының негізгі ұлттық қызығушылығы, ұлттық қауіпсіздіктің негізгі қаупі, жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру; қайталау (1 сағат). 25. Қорытынды қайталау (1 сағат). 6. Оқушыларының дайындық деңгейіне қойылатын талаптар 26. Оқушылардың дайындық деңгейлері үш аспектімен: пәндік нәтижелер, тұлғалық нәтижелер, жүйелі-іс әрекеттік нәтижелермен бағаланады. 27. Пәндік нәтижелер. 10-сыныптың соңында оқушылар: 1) дүниетанымның негізгі элементтері мен құрылысын; 2) тарихи дүниетанымның түрлерін – мифологиялық, діни, философиялық; 3) әлемді тану мәселесін, ғылымның пайда болуын; 4) білімнің қазіргі заманғы мәнін; 5) адам өміріндегі құндылықтарды және құндылықтарды таңдау мәселесін; 6) жеке және әлеуметтік жетістік үшін адамның жауапкершілігін; 7) қоғамдағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени үдерістердің себеп- салдарлық байланыстарын; 8) қоғамдағы нарықтық экономиканың ролін, экономиканың нарықтық субьектілер мінез құлқымен өзара байланысын; 9) ұсыныс пен сұраныс заңдарын, кіріс көздерін, өндірістің факторларын, мемлекеттің монополияға қарсы саясатын; 10) демократиялық саясат негіздерін – сайлау, референдум, жергілікті өзін-өзі басқару, қоғамдық және саяси ұйымдарды; 11) қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу үдерісі мен жеке және көпшілік құқықтың негізгі салаларын; 12) қоғамдағы құқықтық қатынастар, еркіндік, құқық, міндеттерді; 13) қоғамның дамуындағы негізгі заңдылықтардың қазіргі заманғы түсініктерін; 14) тұлғаның әлеуметтік статусын, қоғамның әлеуметтік құрылысын; 15) нарықтық экономика ерекшеліктерін, тұтынушылар мен өндірушілердің іс-әрекетін; 16) қоғамның саяси жүйесін, мемлекеттің формалары мен белгілерін, саяси режимдер, демократиялық саясаттың негіздерін; 17) адамның рухани мәдениетінің негіздерін, қоғамның рухани құндылықтары, тұлғаның адамгершілік негіздері, тәрбие мен білім беру міндеттерін; 18) қазіргі заманғы қоғам өміріндегі діннің ролін; 19) адам мен азаматтардың құқықтары мен міндеттерін; 20) Қазақстандағы адам еркіндігі мен құқығын қорғау механизмдерін және адам құқығын халықаралық-құқықтық тұрғыдан қорғауды; 21) жемқорлыққа қарсы қоғамдық, негізгі мемлекеттік-құқықтық күрес тәсілдерін білуі тиіс. 28. 11 сыныптың соңында оқушылар: 1) ақыл-ой мектебі мен саналы және игілікті өмір мектебі ретінде философия негізін; 2) жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардағы философиялық мәселелерді; 3) әлеуметтану мен саясаттанудың негізгі мәселелерін; 4) нарықтық экономика туралы (еңбек нарығы, капитал, табиғи ресурстарды); 5) ұлттық экономиканның негізгі көрсеткіштері мен экономикалық өсімнің ерекшеліктерін; 6) қоғамның әлеуметтік құрылысы, оның элементтері, әлеуметтік іс-әрекет және әлеуметтік рольдерді; 7) қоғамның саяси жүйесін, Парламент, Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі, әділет органдары, жергілікті өкілетті, атқарушы және құқық қорғау органдарының қалыптасуы мен қызмет ету тәртібін; 8) азаматтық, этномәдени, конфессиялық бірлестік ретіндегі Қазақстан қоғамының ерекшеліктерін; 9) философия, әлеуметтану, саясаттану, экономикалық теория, заң білімі сияқты ғылымдардың мәні мен ерекшелігін; 10) адамның қажеттіліктері мен қызығушылықтарын, өмірдің мәні мен бағдарын; 11) қоғамдағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени үдерістердің себеп- салдарлық байланыстарын; 12) қоғамдағы экономиканың ролін, еңбек нарығын, капитал, табиғи ресурстарды; 13) құқықтық мемлекеттің негізгі принциптерін, конституциялық кепілдемелерді; 14) мәдени жетістіктерді, адамның рухани әлемін сипаттауды; 15) қарым-қатынас, мораль және адамгершілік нормаларын білуі тиіс, мемлекет саясатының мәнін түсіндіруді, кәсіби этиканы және жемқорлықты қабылдамауды білуі тиіс. 29. 10 және 11сыныптың соңында оқушылар: 1) мемлекет саясатының мәнін түсіндіре; 2) табиғатқа, адам мен қоғамға деген философиялық көзқарасты түсіндіре; 3) оқытылып отырған тақырып бойынша материалдарды дербес талдай білу және жалпылау, әлеуметтанудағы, саясаттанудағы, экономика мен заң ғылымдарындағы бастыларын анықтай білуді; 4) қоғам өмірінің оң және теріс құбылыстарына дербес баға беруді; 5) экономикалық, саяси және әлеуметтік мәселелер бойынша жеке көзқарасын білдіруді және оны дәлелдеуді; 6) ақпарат көздерін сыни тұрғыдан талдау, алуан түрлі (мәтін, карта, кесте, схема, аудиовизуальды) ақпараттарды талдау жасауды; 7) құбылыстар арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды орната білуді; 8) құқықтық және өзекті қоғамдық мәселелер бойынша пікірталастарға қатысу, алынған ақпараттарды дәлелдеу үшін талқыланатын мәселелер бойынша дербес көзқарасын білдіруді; 9) қазіргі заманның құбылыстарына қатысты өз ұстанымын анықтау, өзінің және маңайындағылардың ісәрекеттерін қазіргі әлеуметтік тәртіпке негіздеуді; 10) әлеуметтік қауымдастықтар, әлеуметтік топтар мен әлеуметтік нормалардың дамуындағы себеп-салдарлық байланыстарды және заңдылықтарды айқындауды; 11) экономиканың, қоғамның саяси жүйесінің, алуан түрлі мәдениеттің дамуы туралы түрлі ақпарат көздеріндегі қажетті ақпараттарды таба білуді; 12) моральдық, этикалық, адамгершілік және құқықтық және жемқорлыққа қарсы нормаларды талдау және жинақтауды; 13) материалдық өндіріске сипаттама беру және оны бағлау, қоғамдағы мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметін бағалай білуді меңгеруі тиіс. 30. Тұлғалық нәтижелер психологиялық-педагогикалық мониторинг формасында зерттеліп, оқушының тәрбиелілік, әлеуметтік және рухани-адамгершілік, шығармашылық-дене дамуының деңгейі түрінде оның портфолиосында көрсетіледі. Тұлғалық нәтижелер оқушылардың: 1) Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына және құқықтық тәртіпке сыйластықпен қараудан; 2) азаматтық жауапкершілік пен жоғары патриоттық сезім және Отанды қорғау мен оған қызмет етуден; 3) мемлекеттік және ана тілін меңгеру, Қазақстан территориясында тұратын халықтардың, басқа да этностардың құндылықтарын, мәдениеті мен дәстүрін құрметтеуден; 4) туған өлкесінің табиғатын сақтау және аялау, қоршаған ортаны қорғауда белсенділік көрсетуден; 5) салауатты өмір сүру, өзін қорғау және айналадағы адамдардың қауіпсіздігін сақтау дағдыларынан; 6) этикалық және жемқорлыққа қарсы нормаларын сақтау мен адамгершілік қатынастың жоғарғы мәдениетін көрсетуінен; 7) өз бетімен білім алу және өзін-өзі жүзеге асыра білу, жасампаздық еңбекке қабілеттілігін ынталандыра білуінен; 8) үлкенге құрмет және кішіге ізет көрсете білуінен; 8-1) әртүрлі түрдегі адамгершіліксіздік, құқық бұзушылық, сонымен қатар қоғамдағы жемқорлық құбылыстарға қарсы әрекеттерден; 9) әлеуметтік ортаның ерекшелігін дұрыс бағалай білу, діни ағымдарды, идеологияны, құқыққа қарсы әрекеттерді ажырата білуінен көрініс табуы тиіс. 31. Жүйелі-іс әрекеттік нәтижелер оқушының пән олимпиадасында, таңдау курстарында, шығармашылық жұмыстарда, сонымен бірге басқа да ізденіс жұмыстарында анықталып, оның нәтижелері портфолиосында жинақталады. Оқушылардың жүйелі-іс әрекеттік нәтижелері: 1) адамзат қоғамының дамуы үшін ғылым негіздері және қолданылу саласы бойынша ғылыми жетістіктердің білім жүйесін меңгеру; 2) ғылыми ақпаратты талдау, өңдеу, жинақтай білу және оларды қолдана алуы, тірек конспект, сызбанұсқалар, кестелер құрастыру рефераттар, пікірлер жаза білу; 3) жаңа материалмен, өздігінен жұмыс істей білу, зерттеу жұмыстарымен айналысу; 4) танымдық, жобалау, құрастыру, іздену, шығармашылық әдістерін қолдану; 5) қазіргі ақпараттық-коммуникативті технологияларды білу; 6) жоғары коммуникативтік қабілеттілік, көптілді мәдениеттілікті қолдана білуі тиіс.

3 қазан 2015 жыл

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 18 маусымдағы № 393 бұйрығына 7-қосымша Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2013 жылғы 3 сәуірдегі № 115 бұйрығына 80-қосымша Жалпы орта білім беру деңгейінің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-11-сыныптары үшін «Қазақ тілі» пәнінен типтік оқу бағдарламасы (оқыту қазақ тілінде емес) 1. Түсінік хат 1. Оқу бағдарламасы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 23 тамыздағы 1080 қаулысымен бекітілген Орта білім берудің (бастауыш, негізгі орта, жалпы білім беру) мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес әзірленген. 2. Оқыту қазақ тілде емес мектептердегі «Қазақ тілі» пәні – орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес «Тіл және әдебиет» білім беру саласына енгізілген және мектептің жалпы орта білім беру деңгейінде міндетті түрде оқытылатын пән. 3. «Қазақ тілі» пәнінің маңыздылығы қазақ тілінің Мемлекеттік тіл мәртебесімен дәйектеледі. Қазақ тілін оқыту барысында өзге тілде білім алатын жоғары буын оқушыларын қазақ тіліндегі сөйлесім әрекетін мәдениаралық қатысым құралы ретінде меңгерту көзделеді. 4. Оқыту қазақ тілде емес мектептердің бастауыш білім деңгейінде қарапайым деңгей 1-4-сыныптарды қамтыса, негізгі және орта деңгейлер 5-сыныптан бастап оқытылады да, 9-сыныппен аяқталады. Ортадан жоғары деңгей 10-11-сыныптарды қамтиды. 5. 10-11-сыныптарға арналған «Қазақ тілі» пәнінің оқу бағдарламасы – қазақ тілде емес мектептерде қазақ тілін коммуникативтік тұрғыдан меңгеруді қамтамасыз ететін; қазақша сөйлесім әрекетінің барлық түрлерін (тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым, тілдесім) ортадан жоғары деңгейде іс жүзіне асыратын; оқушының түсінікті сөйлеу дағдысы мен сауатты жазу дағдысын қалыптастыратын білім мазмұнын, көлемін, мөлшерін, оқу жүктемесін қамтитын; білім, білік, дағды деңгейлеріне байланысты тақырыптық аяларды, дидактикалық ұстанымдарды; оқушылардың білімі мен білігіне қойылатын талаптарды анықтайтын нормативтік құжат. 6. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы», «Білім беру туралы» Заңдары мен «Қазақстан-2050» стратегиялық бағдарламасында белгіленген міндеттер еліміздің білім беру жүйесінде көптілді меңгерген дара тұлға қалыптастыру мақсатын жүзеге асырудың ұтымды жолдарын анықтауды талап етеді. 7. Әлемдік білім кеңістігінде орныққан «Шетел тілдерін деңгейлеп меңгертудің еуропалық жүйесінде» белгіленген тілді игерудің деңгейлері мен олардың сипаттарының негізінде Қазақстан Республикасындағы оқыту қазақ тілді емес жалпы білім беретін мектептердің 1-11 сыныптарында қазақ тілін үйретудің деңгейлері айқындалды. Оқушының білім, білік, дағдылары орта мектеп жүйесінде тілді деңгейлік меңгерту ерекшеліктеріне сәйкестендіріліп, жіктелді. 8. 10-11-сыныптардағы Ортадан жоғары деңгей – В1+ екі игерімді қамтиды: тереңдетіле қалыптасқан толық игерім В 1.2 – 10-сынып; тереңдетіле қалыптасқан жетік игерім В 1+ – 11-сынып. 9. Қазақстан Республикасы халқының контингенті мен қазақ тілді емес жалпы білім беретін мектептерінде тілдерді оқыту мен үйретудің өзіндік ерекшелігі ескерілді және тілдерді деңгейлік меңгерудің еуропалық жүйесі негізге алынды: 1) еуропалық жүйеге сәйкестендірілген тілдік деңгейлер жалпы білім беретін орта мектептің 10-11 сыныптары бойынша сараланды; 2) ортадан жоғары деңгейдің тіл меңгеру игерімдері айқындалды; 3) ортадан жоғары деңгейдегі базалық білім мазмұны тілдік деңгейлер бойынша түзілді; 4) оқушының дайындық деңгейіне қойылатын талаптар ортадан жоғары деңгейдің ерекшеліктерін ескере отырып, сөйлесім әрекетінің бес түрі бойынша сараланды; 5) әр сыныптағы бағдарлама материалдары тілдік бөлім, қатысымдық-сөйлесімдік бөлім және мәдениетаралық қарым-қатынас бөлімі бойынша нақтыланып ұсынылды. 10. Қазақ тілін үйренуге негіз болатын бөлімдер арқылы оқушылардың жобаланған оқу нәтижелеріне жетуі қарастырылады. 11. Оқу пәнінің мақсаты – ортадан жоғары деңгей бойынша қазақ тілін қатысымдық тұрғыдан меңгерту; сөйлесім әрекетінің түрлеріне сай оқушыны тілдік білім негізінде әдеби тілде сөйлеуге, сауатты жазуға үйрету арқылы дара тұлғаның тілдік қабілетін дамыту, бір-бірімен сабақтас, жүйелі тақырыптарды коммуникативтік тұрғыдан ұсына отырып, оқушыларға қазақша тілдік қатынас нормалары мен мәдениетін игерту. 12. Оқу пәнінің міндеттері: 1) жоғары сынып оқушыларының білімін тілдік, лингвомәдениет-танымдық, этномәдени және әлеуметтік тұрғыдан кеңейтіп, қазақ тілін игертудің коммуникативтік бағытын жүзеге асыру; 2) оқушының өз ойын, пікірін, көзқарасын еркін, дұрыс, нақты (ауызша және жазбаша) жеткізе білу дағдыларын жетілдіру; 3) оқушылардың қазақ тіліндегі функционалдық сауаттылығын дамыту; 4) мәдени-әлеуметтік, қоғамдық-саяси тақырыптардағы оқу материал-дарымен жұмыс аясында оқушылардың қатысымдық құзіреттіліктерін қалыптастыру. 13. Тілді меңгеру деңгейлерін игерімдерге жіктеу білім беруді дара тұлғаға бағдарлау ұстанымына сай іске асырылады. Бір деңгейдің бастапқы сатыларындағы білім мазмұнын игерген оқушы бейімдеу, дамыту, психологиялық үйлесімділік ұстанымдары негізінде ортадан жоғары деңгейде берілген білім мен біліктерді меңгеруге мүмкіндік алады. 14. Қазақ тілде емес мектептердегі «Қазақ тілі» пәнінің білім мазмұнын іріктеуде қатысымдық-әрекетшілдік, қатысымдық-функционалдық, функционалдық сауаттылықты қалыптастыру, ұлттық ерекшеліктерді ескеру, оқу материалдары мазмұнының аутенттілігі, шындық өмірге сәйкестігі; оқушының тілді білу деңгейіне сай келуі; білім мазмұнының жеке тұлғаның өзін-өзі дамытуға, оның өзіндік және шығармашылық қабілетін арттыруға, қажетті іскерліктері мен дағдыларын қалыптастыруға бағытталған оқыту ұстанымдары басшылыққа алынды: 1) білім берудің үздіксіздік ұстанымы оқытудың барлық сатыларының арасындағы жалғастықты әдіснама, мазмұн, әдістеме және технология сабақтастығы тұрғысынан қамтамасыз етеді; 2) оқытудың қатысымдық-әрекетшілдік ұстанымы оқушыларды оқу-танымдық әрекетке белсенді қатыстыру арқылы өздігінен жаңа білім алуға ұмтылдырып, өзін өзі бағалау мен өз әрекетін өзі бақылай алу дағдыларының қалыптасуын қамтамасыз етеді. 3) пәнаралық байланыс ұстанымы оқу мәтіндерінің мазмұнын талдату, өздік және шығармашылық тапсырмаларды орындату барысында жүзеге асырылады; 4) түсіністік ұстанымы қазақ тілін оқыту барысында жоғары сынып оқушыларының психологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, психологиялық жағымды жағдай тудыруға мүмкіндік жасайды. Оқушылардың өзара қарым-қатынас жасауына және олардың өз жетістігін сезінуіне мүмкіндік беретін тілектестік ниетті ұстану оқу үдерісі тиімділігінің маңызды шарты болып табылады. 5) оқушылардың тұлғалық жетістіктерін ескеру ұстанымы түрлі деңгейдегі күрделі тапсырмаларды шешуге, өздік жұмыстарды орындауға, оқыту мотивінің тұлғалық-мәнділігін қалыптастыруға, оқытудың ұтымды технологиясы мен оқу материалдарын таңдауға және бейімдеуге, оқушылардың жоспарланған нәтижелерге жетуіне мүмкіндік береді. 6) шығармашылық ұстанымы оқушылардың әртүрлі өмірлік жағдаяттарда жаңа міндеттерді өздігінен шешу қабілетін, құзіреттілікке бағытталған тапсырмаларды орындау білігін қалыптастыруға мүмкіндік тудырады. 15. Пәнаралық байланыс өзге тілді мектеп оқушысының қазақ тіліндегі сөздік қорын молайтуға, дүниетанымын кеңейтуге, қазақ тілін қолдану мүмкіндіктерін арттыруға жол ашады. Жалпы білім беретін өзге тілде оқытатын мектептердің негізгі сатысында «Қазақ тілі» пәнін төмендегідей пәндермен байланыстыра меңгерту көзделеді: 1) «Қазақ әдебиетімен»: қазақ тілін жүйелі әрі сапалы меңгертуде оқу материалдарының басым бөлігі көркем-әдеби шығармалардан алынатындықтан, тіл мен әдебиеттің арасындағы байланыс үздіксіз жүргізіліп отырады; көркем мәтіндер оқушыны ойлауға, сөйлеуге үйретумен қатар тілдік-эстетикалық талғамдарын арттыруға, көркем, шебер сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді, сөз байлығын молайтады; 2) «Орыс (ұйғыр, өзбек, тәжік) тілімен»: қазақ тілінің құрылымдық жүйесін танытуда орыс (ұйғыр, өзбек, тәжік) тілімен салыстыру әдісі, бір жағынан, оқушының дүниетанымын кеңейтсе, екінші жағынан, тілді сапалы меңгертуге, саналы түсіндіруге әсер етеді; оқушылардың ана тілі мен қазақ тілінің арасындағы ерекшеліктерді білуі сөз әдебіне байланысты қатысымдық дағдыларды меңгертуде маңызды рөл атқарады; 3) «Қазақстан тарихымен»: тіл мен тарихтың байланысы оқушының тіл туралы дүниетанымын кеңейтеді, термин сөздерді, басқа тілден енген сөздерді меңгертуде ерекше рөл атқарады; сөздердің этимологиясын түсіндіруде де тарихи фактілерге сүйену оқушылардың оқу мотивтерін қалыптастыруға мүмкіндік береді; 4) «Информатика» пәнімен: оқушыларға ұсынылатын өздік және шығармашылық тапсырмаларды сапалы орындауға ақпараттық технологияларды қолдану дағдыларын дамытады; интернет көздерінен материалдар тауып, оларға талдау