Page 1

Бүгінгі нөмірде: Президент парызы, перзент қарызы 2-бет Көз тартады айбынымен Ақорда 3-бет Қазақстан əлем елдері үшін озық үлгі 4-бет Асыл бөбек 8-бет

№162 (28101) 3 ШІЛДЕ СƏРСЕНБІ 2013 ЖЫЛ

 Бəрекелді!

 Жол жəне жаңару

Астана – Теміртау

автожолыныѕ ќўрылысы басталды Кеше Премьер-Министр Серік Ахметовтің қатысуымен «Астана – Теміртау» автожолы жобасын іске асыру басталды. Бұл мақсатты іс Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында көрсетілген болатын. Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Мыѕ арман, мыѕ жїрек, мыѕ əнші Тараз ќаласындаєы «Достыќ» алаѕын əсем əуенге бґледі Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Мың арман, мың жүрек, мың əнші, мың дауыс... Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің Мəдениет комитеті, «TURKSOY» Түркі мəдениеті мен өнерін дамыту жөніндегі халықаралық ұйымы жəне Жамбыл облысы əкімдігі мəдениет басқармасының ұйымдастыруымен қасиетті Əулиеата өңірінде «Қаратау сарыны» атты

халықаралық дəстүрлі музыка фестивалі болып өтті. Өнер мерекесі облыстық филармония жанындағы өнерпаздар ұжымының «Қазақ осы!» композициясымен басталды. Сондай-ақ, елімізге белгілі əншілер Нұрғали Нүсіпжанов, Айгүл Мақашева жəне Эльмира Жаңабергеновалардың нақышына келтіре орындаған «Алқоңыр», «Дүлдүлім», «Желкілдек» əндері көрермендердің халық əндеріне деген құмарын басып, көкдөнен көңілдерін шалқытып,

Өзгеріс өлшемі – өндіріс Солтүстік Каспий жобасының өндірістік нысандарын іске қосуды бастау шарасына қатысқан Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Ұлыбритания Премьер-министрі Дэвид Кэмеронға «Сенсабот» роботы таныстырылды. Бұған дейін жазғанымыздай, Солтүстік Каспий жобасындағы ең алып кеніштің бірі де бірегейі – «Қашаған».

шабыттандыра түсті. Əн мен саз сайранының сауынын естіп, сонау Түркия, Əзербайжан, Башқұртстан, Қырғызстан, Моңғолия жəне Қытай елдерінен келген өнер иелері де өз əуендерімен Қаратау алабын бір асқақтатты. Фестивальдің сыры бөлек сыйы – мың əншінің бір мезгілде бір алаңға жиылып, халық əндерін тебірене шырқауы болды. Мың арман мен мың тілекті бір арнаға тоғыстырған мың дауыстан шырқай естілген «Дедімай-ау»,

«Сенсабот»

«Ќашаєан» жобасындаєы бўл роботќа Ќазаќстан жəне АЌШ президенттерініѕ ќолтаѕбасы ќойылєан Жолдасбек ШӨПЕҒҰЛ, «Егемен Қазақстан».

Жобаның бас операторы – NCOC компаниясының басқарушы директоры Пьер Оффанның мəлім етуінше, бұл кеніштің тереңіндегі

телегей теңіздей мол мұнайдың құрамы өте күрделі, мұнай қысымы да жоғары, күкірттің мөлшері де аз емес. Сол себептен, кенішті игеру барысында жаңа технологияларды кеңінен қолдануға шешім алынған. Сондай

«Күміс құмған», «Еркем-ай», «Гүлдерайым», «Сəулем-ай», «Ахау, керім» жəне «Жамбыл жастарының вальсі» əндері фестиваль мəзірінің «десерті» болды десек, артық айтқандық емес. Өйткені, мың дауысты тыңдауға келген көпшілік жез таңдай əншілердің орындауындағы жеті əнді бүгінде жеті жұртқа мəшһүр болған қазақ халқының мəдениеті мен өнерінің мыңнан бір мысалы деп қабылдаған. Мың əншіге белгілі дирижер Александр Гладков басшылық жаңа технологияның қатарында «Сенсабот» роботы да бар. Жобаны іске асырушы компания мамандарының айтуынша, «Қашаған» флюидтарының жоғары қысымы мен уландырғыш сипатына қарсы «Shell Global Solutions» компаниясымен бірлесіп, АҚШ-тың Питтсбург қаласындағы Ұлттық роботтық техника орталығына (ҰРТО) арнайы тапсырыс негізінде қашықтан басқарылатын «Сенсабот» роботы əзірленуде. Бұл технологияны табыстау жəне жергілікті қамтуды

Мерейтойєа тартылєан лайыќты сый

Ел газеті «Егемен Ќазаќстан» «Астана» атты жинаќ ќўрастырып шыєарды Астананың 15 жылдық мерейтойын елдегі еңселі ұйымдар мен ұжымдардың бəрі де өздерінің бойларына лайықты тартулармен атап өтуде. Ел га зеті «Егемен Қазақстан» да бұл үрдістен қалыс қалмай, Ақмоланың Қазақстан астанасы болып бекіген тұсынан бергі өзінің бетіне шыққан барлық оқиғалар мен тарихы туралы мақалаларды, көркем публицистика, очерктер мен жыр-арнауларды топтастырып, «Астана» атты үлкен жинақ құрастырып шығарды. Кеше Ұлттық академиялық кітапханада осы кітаптың тұсаукесер рəсімі болып өтті.

Жамбыл облысы. –––––––––––––––– Суретте: «Достық» алаңындағы мың əншінің мыңдарға сыйлаған əні.

арттыру мақсатында NCOC компаниясы Назарбаев Университетімен жоба үшін сымсыз байланыс торабын əзірлеу бойынша келісімшарт жасасты. Мəртебелі меймандарға «Сенсабот» роботын таныстырған компанияның басқарушы дирек торының орынбасары Жақып Марабаев мəлім еткендей, елімізде іске асырылып жатқан мұнай жобалары үшін мұндай алғашқы робот 2,5 жылда жасалған. (Соңы 2-бетте).

Оймақтай ой Отансыз бақыт жоқ. Кім-кімнің де тамыр жаяр топырағы – туған жері. Иван ТУРГЕНЕВ.

(Соңы 2-бетте).

Таєайындаулар

Мемлекет басшысының Өкімдерімен: Арман Қайратұлы Евниев Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің жауапты хатшысы; Марат Бақытжанұлы Бекетаев Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінің жауапты хатшысы; Əлия Қайратқызы Ғалымова Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің жауапты хатшысы; Серікбол Рахымқанұлы Мусинов Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің жауапты хатшысы; Аида Дəденқызы Құрманғалиева Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің жауапты хатшысы; Бейбіт Бəкірұлы Атамқұлов Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің жауапты хатшысы; Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек Қазақстан Республикасы Көлік жəне коммуникация министрлігінің жауапты хатшысы; Наталья Артемовна Коржова Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы; Анатолий Григорьевич Дерновой Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің жауапты хатшысы; Жанна Дулатқызы Құрманғалиева Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің жауапты хатшысы; Арыстан Кенжетайұлы Қабыкенов Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігінің жауапты хатшысы; Дина Мэлсқызы Шəженова Қазақстан Республикасы Экономика жəне бюджеттік жоспарлау министрлігінің жауапты хатшысы; Нұрлан Əбітқанұлы Əбді Қазақстан Республикасы Бəсекелестікті қорғау агенттігінің (Монополияға қарсы агенттік) жауапты хатшысы; Рүстем Нұрланұлы Ахметов Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің жауапты хатшысы; Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттігінің жауапты хатшысы; Бақытбек Зүбайраұлы Иманəлиев Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің жауапты хатшысы; Төлеген Төлеуханұлы Ысмайылов Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігінің жауапты хатшысы; Қарлығаш Ғазизқызы Кəкен Қазақстан Республикасы Спорт жəне денешынықтыру істері агенттігінің жауапты хатшысы; Мəлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқарушысының орынбасары қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігінің жауапты хатшысы қызметінен босатылды.

Хроника

Мемлекет басшысының Өкімімен Нұрболат Серғалиұлы Айдапкелов Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің жауапты хатшысы қызметінен босатылды

Оқыс оқиға

«Жалєа алєан жерде жарылды»

– деп ќарап отыра береміз бе? Ержан БАЙТІЛЕС,

«Егемен Қазақстан».

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Ел өміріндегі елеулі белестерге кітап арнау – «Егемен Қазақстанның» кейінгі жылдардағы ор нықтырған дəстүрлерінің бірі. Президенттің мерейжа сына орайластырылған «Елбасы», Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалығын көрсеткен «Салтанат», тəуелсіздіктің 20 жылдығына

етсе, мың дауыстың бастауында Мемлекеттік сыйлықтың лау реаты, əйгілі əнші Нұрғали Нүсіпжановтың бөлекше үні мың құбыла естіліп тұрды. Фестиваль Қазақ елі тəуелсіздігінің мақтанышы – Астана қаласының 15 жылдығына арналды.

Онда «Автокөлік инфрақұрылымын дамытудың ауқымды жобасына кірісу керек. Астанамен ірі орталықтар – Алматы, Ақтау жəне Өскеменнің арасын қосу үшін заманауи жол салу аса қажет», деген еді Мемлекет басшысы. Осыған орай ел үкіметі бірнеше жобаны жүзеге асыруда. Аталмыш автожол құрылысы да осы тапсырмаларды орындауға бағытталған. Ұзындығы 178 шақырымды құрайтын «Астана – Теміртау» жол учаскесінің құрылысын 2016 жылы аяқтау жоспарланып отыр. Болашақта аталған бағыт бойынша Қарағандыдан Алматыға дейін жол салу көзделген. Бұл жұмыс 2019 жылы аяқталмақ. Автожол құрылысының басталуына орай өткен брифинг барысында Үкімет басшысы көлік

секторының ел экономикасының даму локомотивтерінің бірі екендігін тілге тиек етті. Біздің еліміздің көліктік əлеуеті өте жоғары, сондықтан Үкімет көлік инфрақұрылымын дамытуға аса көңіл бөліп отыр, деп атап өтті С.Ахметов. Темір жол жəне автомобиль жолдарының құрылысын қаржыландыру көлемі жыл сайын артып келеді. Тек осы жылы 2 мың километр жергілікті жолдар жөнделіп, Астана – Қостанай – Челябі бағытындағы халықаралық жолдың жаңғыртылуы аяқталады. Ба тыс Еуропа – Батыс Қытай мегажобасының құрылысы да қарқынды жалғасып жатыр екен. Сондай-ақ, Мемлекет басшысының Орталық – Оңтүстік, Орталық – Шығыс, Орталық – Батыс бағыттарында автожолдарды дамыту туралы тапсырмасын жүзеге асыру аясында үш жобаның құрылысы басталады.

ар налған «Тəуелсіздік» кітаптарының қатарына енді елорданың 15 жылдық тойына тарту ретінде ұсынылған «Астана» атты

жинақ қосылды. Бұл жинақтың қалың оқырмандарға берері мол екені анық. Өйткені, ол елорданың қалыптасу, өсу, өркендеу шежіресі

іспеттес. Барлық материалдар хронологиялық реттілікпен орналастырылған. (Соңы 7-бетте).

Күндізгі сағат 8:38. «Россия 24» арнасы. Байқоңырдан тікелей репортаж. Жүргізуші қанатына «Глонасс-М» ғарыш аппараты байланған «Протон-М» зымыран ұшырғышының аспанға көтерілетінін айтып жатыр. Сəлден соң дүниені басына көтерген ғарыш кемесі көкті бетке алды. Бір кезде мас адам секілді қисалаңдай бастады. Осы сəтте жүргізуші: «Əлдене дұрыс болмай жатыр... Мынау қазір құлайды-ау... Зымыран жерге жақындап келе жатыр... Апат..!»

деді. Солайша, штаттық режімде ғарышқа аттануға тиіс зымыран жарылып тынды. Жерге құлап келе жатқанында өртенді. Сонан соң бұрқ етіп қара түтін шықты. Аспанда «гептилден» бұлт пайда болды. Осы сəтте жəне одан кейін жел соқпай тұрған. Жəне өткінші жаңбыр жауған. Соның əсерінен айлаққа жақын орналасқан ағайынның улану жағдайы аса зор емес, дейді мамандар. Əйтпесе, «гептил» бұлты аспанын торлаған елді мекендердің жағдайы қандай болады? Белгісіз. Оқиға орнына Президенттің Байқоңырдағы арнайы өкілі,

облыс əкімінің орынбасары Рзақұл Нұртаев шұғыл аттанып кетті. Сонымен қатар, облыстық төтенше жағдайлар жөніндегі штаб мүшелері де сонда. Аймақ басшысы Қырымбек Көшербаев арнайы мəжіліс өткізіп, тиісті тапсырмалар берді. Байқоңыр жұртшылығына түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Бірақ ешкім ешқайда көшірілген жоқ. Тек ғарыш айлағындағы мамандарды ғана оқиға орнынан алып кетті. Бүгінде құлаған зымыраннан бөлінген удың мөлшері зерттеліп жатыр. (Соңы 10-бетте).


2

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

«Сенсабот»

Елімен етене Елбасы 1991 жылы 16 желтоқсанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тəуелсіз дігі туралы» Заңға қол қойды. Нəтижесінде, бұл халқымыз үшін тəуелсіз демократиялық, құқықтық мемлекет қалыптасуының жаңа кезеңінің бастамасы ретінде тарихи жəне ұлы күнге айналып, Елбасының зор саяси танымының, жігерлі ісі мен ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында жүзеге асты. Ол мыңдаған жылдар бойы бабаларымыз аңсаған тəуелсіздіктің туын көтеріп, жас мемлекетіміздің іргетасын қалап, шекарасын шегелеп, болашаққа бағыт-бағдар берді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда тұңғыш рет Президент болып сайланған Елбасымыз Н.Ə.Назарбаев аз ғана жылдың ішінде бұрынсоңды болып көрмеген мемлекет құрып қана қоймай, өткен 20 жылдың ішінде елімізді өзге мемлекеттер жүз жəне жүзден астам жыл жете алмаған биік шыңдарға жеткізді. Мұндай тарихи басты жетістік Н.Ə.Назарбаевтың басқаруынсыз болмас та еді. Ол

(Соңы. Басы 1-бетте).

Президент парызы, перзент ќарызы Дана МҰҚАТОВА,

Абай атындағы ҚазҰПУ-дің «Тұлғатану» орталығы директоры, тарих ғылымдарының докторы.

бейбітшілік пен келісім, кемел даму мен тұрақтылықты арқалаған гүлдену мен табысқа қол жеткізуге асыққан тəжірибелі капитан сияқты ел кемесін тапжылмай жүргізіп, демократиялық басқару жүйесі мен көппартиялықтың негізін қалады. Оның дипломаттығы, əлемдік көшбасшылармен пікір алысу мəнері, қайсарлығы, көрегендігі Қазақстанды сенімді жəне мықты шекарамен, алдымен Ресей, Қытаймен қамтамасыз етті жəне ұлтаралық татулыққа селкеу түсірмеді. Əлемнің 150-ден астам елдерімен дипломатиялық қатынас орнатты. Осы жиырма жыл Елбасы үшін де, ел халқы үшін де оңай болды деп ешкім де айта алмайды. Өйткені, 1990-жылдардың басында бұрынғы Кеңес Одағы тұсындағы жүйелер мен байланыстар үзіліп, ескі технологиямен өнім шығаратын зауыттар тоқтап қалды. Елде жұмыссыздық белең алып, айлап еңбекақы, жылдап зейнетақы берілмеді. Электр энергиясы жетіспей, жарық өшіп жатты. Сол кездегі қиын кезеңде үлкен жауапкершілікті қолына алып, барлық проблемаларымен жекедара қалған Мемлекет басшысы Н.Ə.Назарбаев елді бүкіл қиындықтан алып шықты. Ол, ең алдымен, ішкі экономикалық жағдайды дұрыстап алуға аса мəн берді. Ал елдің жағдайын көтерудің бір жолы – инвестиция тарту екені белгілі. Осы мақсатта Елбасы көрші жəне алыс шетелдермен ынтымақтастық байланыстар орнатуға ұмтылып, өндіріс орындарын жаңа заман сұранысына қажетті тауарлар шығаруға бейімдеді. Нəтижесінде, саяси-экономикалық реформалар сəтті жүзеге асырылды. Біз заманын таныған, болашақты болжаған ірі саясаткер Елбасымыздың арқа сында үлкен қиындықтарды жеңе білдік. Елбасы сөзінің мағынасы біздің Тұңғыш Президентіміз – Нұрсұлтан Назарбаевқа тікелей қатысты жəне халықтың мемлекет басшысының ерен еңбегіне, сенімділігіне, елдегі тұрақтылыққа, елдің əрі қарай табысты дамуына жанын салған адамға берген бағасы. Өйткені, ол атақ пен халық сеніміне ену рейтингісінде жалғыз Көшбасшы. Сондықтан, біз саналы түрде нағыз Елбасын таңдадық. Назарбаев тек мықты Президент қана емес, ол сонымен қатар, дана тұлға жəне ұлағатты ұстаз. Мұндай саясаткерлер əлемде аз кездеседі. Бұл тұрғыда оны Ататүрікпен салыстыруға болады. Тіпті, Түркия президенті Абдолла Гүл мырза оған «Түркі əлемінің көшбасшысы» деген атақ берді жəне біздің Елбасымызға Түркияның астанасы Анкарада ескерткіш тұрғызды. Яғни, Нұрсұлтан Назарбаев – Мұстафа Кемал Ататүріктің елі үшін жасаған ерлігін жалғастырған жасампаз саясаткер. Қысқа тарихи мерзімде Президент Н.Ə.Назарбаевтың əлемдік аренадағы ерен еңбегі арқасында еуразиялық континетте көпұлтты Қазақстанды жасай отыра, тұрақтылық жағдайында бірнеше жыл бойы өмір сүріп жатқан өзіндік көпмəдени жəне көпэтникалық мемлекет берік орнықты. Біздің еліміз Н.Ə.Назарбаевтың жетекшілігімен елдегі барлық азаматтарға, олардың ұлтына қарамастан, қолайлы жағдай жасап отырған жаңа тексерілген жəне кешенді ұлтаралық саясатты таңдады.

Осыған байланысты бірліктің қазақстандық жобасы мен ұлтаралық келісім орнады жəне өзінің тиімділігін танытты деп батыл айтуға болады. Тəуелсіздігіміздің 20 жылы ішінде ел өмірінде болып жатқан қандай да бір іс-шара, бағдарлама, жоспар немесе тың идеялардың көшбасында Нұрсұлтан Назарбаевтың тұрғанын көреміз. Н.Ə.Назарбаевтың жүзеге асқан идеялары мен жобалары əлемде жоғары бағалануда. Бұл оның көрегендігі мен пассионарлық тұлға екенін сөзсіз дəлелдейді. Əлемдік деңгейдегі саясаткерлер, зияткерлер мен бизнесмендердің айтқан сөздерін сараласақ, біздің Елбасымызға «Қазіргі заманның көрнекті көшбасшыларының бірі» деп анықтама беруге болады. Яғни, Елбасымыз əлемдік саясатта негізгі тұлға болып есептеледі. Елдің мемлекеттік егемендігін сақтау мəселелерінде интеграциялық саясат жүргізетін Елбасымыз көрнекті мемлекет қайраткері ретінде толық танылды. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан: «Қазақстан оған қарыздар. Н.Назарбаев өз елін əлем картасына енгізді. Ол өз халқының атын арқалап жүрген елін құрметті мемлекетке айналдырды», деген болатын. Шетел сарапшыларының пікірінше, Қазақстан Президенті зияткерлік инновацияны дəстүрмен, беделмен, тұрмыстық даналықты прагматизммен байланыстыра алатын саяси көшбасшының үлгісі болып табылады. Саясаткер Солозобовтың ойынша, оның ұстанатын кредосы: «Саяси процестердің сыртында қалып қоймай, оны бағыттап, болашақты басқару». Əрине, айта берсек Нұрсұлтан Назарбаевтың табанды бастамасымен жүзеге асып жатқан идеялар көп-ақ. Солардың ішінде, Еуразиялық одақ құру идеясын өмірге əкелді. Бұл идеяны Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1994 жылы М.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетіндегі зиялылар алдында сөйлеген сөзінде тұңғыш рет ұсынған болатын. Шындығын айтқанда, ол сол кезде теориялық сипатта ғана қабылданған еді. Өйткені, оның мəн-мағынасына əлі көп елдер, тіпті саясаткерлердің өздері де дəл бүгінгідей түсініп, қабылдауға жете қоймаған болатын. Енді, бүгін сол идеяның нақты іс жүзіне асып келе жатқанына бəріміз де куə болып отырмыз. Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың атқарып жатқан істері, Кеден одағының табыстары ауыз толтырып айтарлықтай. Еуразиялық одақ жобасы жалаң идея емес, оның болашағы əлі алда. Ол – күнделікті тұрмысымыздың сұранысымен, адамдардың ізгілікке, тыныштыққа, жасампаздыққа бейімділігін, ұмтылысын ынталандыру арқылы келетін жоба. Бүгінгі күні Батыстың экономикалық экспансиясына сүйенген жаһандану барлық шекараларды жойып, тамаша ұлттық құндылықтарды түгел жұту кезеңіне шығып тұр. Бұл бүкілəлемдік алаңдаушылық тудыруда. Міне, осынау алаңдаушылықты дөп басқан Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев əлемдік қоғамдастықты осы заманғы капиталистік жүйенің тереңге кеткен кем-кетіктерін жүйелі түрде іздеп, дүниежүзілік катаклизмдердің бетін қайтаруға шақырды. Нұрсұлтан Əбішұлының пайымдауынша, қазір дүние жүзі əлемдік экономиканың, саясат пен жаһандық қауіпсіздіктің радикалды жаңа, басқаша құрастырылған

үлгісін жасаудың қарсаңында тұр. Əлем көпполярлыққа аяқ басуда. Экономикалық дамудың бүгінгі сипаты болып отырған жаһандану үдерістері халықаралық құқықтың шеңберіндегі саяси-құқықтық реттеуішке бағынуы керек. Сондықтан Елбасының өз сөзімен айтқанда: «…тұрақты даму мен гүлдену мəселелері барлық əлемдік саяси жəне экономикалық органдардың, саммиттер мен форумдардың күн тəртібіне енгізілуі керек. Жаһандық проблемаларды жеке-жеке еңсеру өте ауыр, тіпті мүмкін емес. Сондықтан да, біз аймақтық та, ғаламдық та интеграцияларды қолдаймыз». Бұл идеяның бастамасы болашақта Біртұтас экономикалық кеңістікке айналатын Белоруссия, Қазақстан, Ресей арасындағы Кедендік одақтың ашылуымен жүзеге асты. Қазақстан Президенті ұсынған «Еуразиялық одақ» тұжырымдамасының негізгі діңгегі – адам капиталы. Өйткені, халық пен елдің мүдделерін басшылыққа алған ерікті интеграция – өркендеудің ең қысқа жолы болып саналады. Ал адам капиталын қалыптастыратын фактор білім екені мəлім. Президент біздің тəуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында дарындарды ерте тану жүйесін қалыптастыру қажеттілігі, олардың балабақшадан ғылымибілім беру шыңына дейінгі сатылай дамуы туралы айтқан болатын. Жалпы, еліміздегі білім беру саласы үнемі Елбасының назарында. Елбасы қадап айтқандай, Қазақстан халқы – білімге, ғылымға құмар халық. Оған сауаттылық жағынан Қазақстанның əлемдік көрсеткіш бойынша 4-орында тұрғанын айтсақ та жеткілікті. Осыған байланысты «Болашақ» бағдарламасымен сегіз мыңға жуық қыз-жігіт шетелдің озық университеттеріне жіберілді. Олар Қазақстанға жаңа ойлау жүйесін алып келді, жаңа технологияларды игеруде. Н.Ə.Назарбаев стипендия иегерлерімен кездесуінде мынадай тамаша сөздер айтқан болатын: «Бұл менің жүрегім үшін ұлы рақат сезім. Біздің барлық істеп жатқан істеріміз Қазақстан болашағы үшін жасалуда. Еш қиындыққа қарамастан, мен əлемнің озық университеттеріне жастарды жіберуді ұйғардым. Қателескен жоқпын. Қазір сендер жастардың ең білімді бөлігін танытасыңдар, сендердің ұрпақтарыңның мойнына дамудың жауапкершілік жүгі жүктеледі, сендер халыққа дайын екендіктеріңді дəлелдеулерің қажет». Оның бұл сөздері осы заманғы білім идеологиясын дəл тұжырымдап берді. Сонымен қатар, ондай кадрларды Қазақстанда даярлау ісі қолға алынды. Жаратылыстану-математика бағытындағы пəндерді тереңдете оқитын дарынды балаларға арналған Тұңғыш Президенттің зияткерлік мектебін құру жобасы іске асырылды. Жоғары білім беру жүйесінде ерекше орынды Назарбаев Университеті алады. Университет басқа ЖОО-лар үшін бағыт бере алатын жолбастаушы ретінде болмақ. Бұл жерде ғылымизерттеу орталықтары құрылуда, зертханаларында медициналық бағыт бойынша, оның ішінде, адам өмірі ұзақтығын арттыру, ағзаның жаңалануын зерттеу мəселелері, осы заманғы жаңа технологияны қолдана отырып жоба жасау бар. Инженерлік бағыт пен энергетика саласындағы жұмыстар ерекше орын алады. Президент сондықтан да 2020 жылға қарай университеттің əлемдік деңгейге жету жəне оқыту сапасы бойынша халықаралық стандартқа

шығу міндетін қойып отыр. Қазіргі Қазақстанның жастары – бұл тəуелсіз елде туып-өскен ең алғашқы ұрпақ. Мемлекет білім алу, жұмыс, шығармашылық бастамаларда, əлеуметтік мəселелерді шешуде барлық жағдайды жасап отыр. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Жастар саясаты бойынша кеңес құрылып, жұмыс істеп жатыр. Қазақстанның жастар Конгресі, «Қазақстан студенттері альянсы», «Нұр Отан» ХДП-ның «Жас Отан» жастар қанаты, «Жастар құрылыс отрядының республикалық штабы» мекемесі, «Есірткісіз болашақ» қоғалысы жəне т.б. осыған байланысты көптеген «Жасыл ел», «Ауыл жастары», «Дипломмен – ауылға!», «Жастардың кадрлық қоры» сияқты жобалар іске асуда. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың осынау жиырма жылдық кезеңде атқарған жасампаз істерінің жылнамасын түзгенде қадау-қадау мəселелер көз алдымыздан тізбектеліп өте береді. Бүгінгі таңдағы Қазақстан дамуының ең басты басымдығы индустриялықинновациялық жаңғыру ісі екені белгілі. Осыған байланысты Қазақстанда индустрияландыру саясаты қолға алынды. Оған инновациялық үрдіс қосылды. Мұның бəрі ел экономикасын мүлдем басқа арнаға бұрды. «Қазақстан индустриялықинновациялық елге айналу керек» деген болатын Елбасы. Қазақстан тек шикізат отаны болып қалмауы тиіс, өндіріп, өңдеп шығаратын іргелі елге айналуы қажеттігі де айтылған. Үдемелі индустриялықинновациялық даму бағдарламасы жүзеге асырылып, еліміз дамудың жаңа белесіне шықты. Осыдан 3 жыл бұрын басталған үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы қазірдің өзінде жемісін беріп жатыр. Индустрияландыру картасының аясында жүзеге асырылып жатқан жалпы құны 9,6 триллион теңге болатын 600-ден астам жоба Қазақ елін мүлдем жаңа сипатты мемлекетке айналдырып, бүгінде елімізде іскер адамдардың ерекше тобы қалыптасты. Мұны Президент Н.Ə.Назарбаевтың көрегендігі, ұланғайыр істің бір парасы, ұлағатты шаруасы деген жөн. Бұдан тыс, сыртқы саясатқа келетін болсақ, Елбасының бұл салада да үлесі салмақты. ТМД-ның негізін салуға, осы аяда өмір сүріп жатқан тəуелсіз мемлекеттердің бостан дығы баянды болуына, елдер арасында достық пейілдегі жақсы қарым-қатынас орнауына ерекше тер төкті. Оның үстіне Елбасы жаһандық деңгейдегі көптеген шараларға бастамашы болып келеді. Яғни, бүгінде Қазақстанда халықаралық деңгейдегі ірі форумдар ұйымдастырылып тұрады. Əлемдік жəне дəстүрлі діндер көшбасшыларының 3 съезі өтті. Қазақстанның 2010 жылы Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымына төрағалық етуі мен 2011 жылы Ислам ынтымақтастығы ұйымына жетекшілік жасағандығы да Н.Ə.Назарбаев басқарып отыр ған мемлекеттегі елеулі оңды өзгерістердің нəтижесі. Сөз жоқ, ол – үлкен саясаткер, əлемдік деңгейдегі бірегей тұлға. Еуропадағы қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымына, Ислам ынтымақтастығы ұйымына Қазақстанның төрағалық етуінің бəрі Нұрсұлтан Назарбаевтың беделінің арқасы. Сонымен қатар, қазіргі кезде Елбасымыздың Түркітілдес мемлекеттер одағын құру жөніндегі бастамасы да үлкен қолдау табуда. Осылайша, Елбасымыз ұлы

істерге бастап келеді. Ал біз болсақ, сол істерді алға апаруға лайық болуға тиіспіз. Əйтпесе, Елбасымыздың бастамасымен тəуелсіздігін алып, тəй-тəй басқан мемлекетіміз алдына үлкен мақсат қойып, «Қазақстан-2030» Стратегиялық даму бағдарламасын жасаған кезінде көптеген адам оған күдікпен қарап еді. Бағдарламада «біз алдағы отыз жылдың ішінде орта дамыған мемлекеттердің қатарына кіреміз» деген мақсат қойылған болатын. Енді, біз отыз жылдың ішінде емес, бар-жоғы он бес жылдың ішінде əлемдегі дамыған, өркениетті мемлекеттердің қатарына ендік. Иə, «Қазақстан-2030» Стратегиясы негізінде экономикалық жағынан дамыған мемлекет қалыптастыруда еліміз үлкен жетістіктерге жетті. Бұл ретте, тіпті көптеген мемлекеттерге үлгі болып отырмыз. Шынында, «Қазақстан-2030» Стратегиясын 15 жылда орындаған еліміздің əлеуеті өте зор. Бұл туралы Елбасы: «2030» Стратегиясында біз экономикалық өсім туралы айтып едік. 15 жыл ішінде ұлттық экономика ауқымы 1,7 трлн. теңгеден 28 трлн. теңгеге артса, біз бұл көрсеткішке 2011 жылы жеттік. Өсім 16 еседен астамды құрады. Ішкі жалпы өнім үлесі 7 есеге артып, 12 мың долларға жетті. Біздің экономикамызға 160 млрд. доллар шетелдік инвестиция тартылды. Бұл – Орталық Азия өңіріндегі ең үлкен инвестиция», деді. Міне, дамудың даңғыл жолына түскен Тəуелсіз Қазақ елі белгіленген межені уақытынан бұрын еңсерді. Енді Елбасымыз 2050 жылға дейінгі стратегиялық бағдарламасын жария етті. Халық «Қазақстан-2050» Стратегиясын қуанышпен қабыл алды. Бұл стратегия біздің бүгінгі шыққан биігіміз тұрғысынан заманның өзі сұраныс танытып отырған қажеттілік. Онда Елбасымыз Қазақстан халқы алдына «Қазақстан ХХІ ғасырдың ортасына қарай əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарында болуға тиіс» деген ұлы міндет қойып отыр. Сондай-ақ, Жолдауда қазақ тілінің жағдайына да басымдық берілді. Елбасы осыдан біраз бұрын айтқан, əрбір тіл жанашырының нақылына айналған «Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін» деген қастерлі сөзін тағы бір мəрте қайталады. Қазақстанның болашағы қазақ тілінде екенін қадап тұрып айтты. Біздің басты құндылығымыз – бірлік. Ел бірлігі – ең асыл қасиет! Сондықтан алдымен қазақ арасында бірліктің басым болуы керектігін ескертті Елбасы. Біз Елбасының экономика, саясат жəне əлеуметтік саладағы барлық маңызды инновацияларын қолдаймыз. 92%-дай əкімдердің сайлануы – бұл халық пен биліктің бірлігін, жергілікті жердегі халықтық биліктің негізін көрсетеді. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясында қуатты индустриясыз ешбір елдің болашағы жоқ екенін, инновациялық ойлау қабілеті болмаса, ешбір мемлекет алға жылжи алмайтынын айта келе, Үкіметке индустриялық бағдарламаның келесі кезеңіне арналған нақты жоспар жасауға тапсырма берді. Ол бағдарлама еліміздің экономикалық əлеуетіндегі шикізаттық емес сала экспортының үлесін 2025 жылға қарай 2 есеге, 2040 жыл дегенде қазіргісінен үш есеге арттыруды қамтамасыз етуі тиіс. Бұл біздің елімізді өндірісі ең дамыған мемлекеттердің қатарына қосады. Бұл биік межеге жету үшін бізде барлығы бар – білікті де білімді мамандар, қажетті қор, саяси жігер. Ендігі жерде жұрт болып жұмылып, ұлт болып ұйысып, халық болып топтасып, осы міндетті абыроймен атқарып шығу қажет. Оның орындалатыны да анық жəне ол мақсатқа міндетті түрде жетеміз. Өйткені, Тəуелсіз Қазақ мемлекетін Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев бастап келеді. АЛМАТЫ.

Сол себептен, «Сенсаботты» «Қашаған» жобасы үшін арнайы жасалған технологиялық жаңалықтардың жарқын мысалы деуге əбден болады. Бұл роботты компания басшылығы «Қашаған» жобасының тұрақты күтуші жəне пайдаланушы қызметкерлері жоқ жасанды аралдарында жұмыс жасауға арнау көзделіп отыр. Өйткені, «Сенсабот» кез келген төтенше ахуалға тəулік бойы жедел əрі тиімді əрекет жасауды, сонымен бірге, уақтылы бақылауды қамтамасыз ете алады екен. Мамандардың түсіндіруінше, роботты сериялы өндіріспен шығару үшін сатылы кезеңмен жетілдіріледі. Мəселен, бірінші кезеңде қашықтан басқарылатын «Сенсабот» газ жəне вибрация датчиктерімен, бұдан бөлек тəуліктің кез келген мезгілінде тексеру жүргізуге мүмкіндік беретін сегіз камерамен жабдықталады. Жобаның бұл бөлігі 2014 жылдың соңына таман жүзеге асыруға əзір болғалы отыр. Ал екінші кезеңде, яғни 2015 жылдың аяғында «Сенсабот» үлгілерді жинақтау, клапандарды ашу мен жабу, ауыстырғыштарды қосу секілді күрделі, сондай-ақ, қауіпті санатқа жатқызылатын тапсырмаларды орындауға дайын болады. Демек, екі жылдан соң «Сенсабот» роботын «Қашаған» жобасы үшін қолға алынған жаңа технология ретінде көре аламыз деуге негіз бар. Елімізде алғаш рет мұнай-газ өнеркəсібінде білікті мамандарды ауыстыра алатын «Сенсаботтың» қандай сипаттамасы бар? Бір қарағанда, «Сенсабот» роботын шетел шағын жүк көтергіш техникасы секілді деуге болады. Бірақ оның жүк көтергіш техникалардан айырмашылығы көп. Біріншіден, қоршаған ортаның температурасы – 40оС-тан +40оС аралығында жұмыс жасай береді. Каспий теңізінде ауа температурасы бұл шектен төмендеп, не жоғарылауы мүмкін емес, яғни осыған жетеғабыл болатындығы ескерілген секілді. Екіншіден, қараңғыда көруге арналған инфрақызыл жылу камераларымен жабдықталады екен. Мұның жəне бір ерекшелігі, теңіз нысандарында пайдалануға сертификатталған жəне жарылыс қаупі жоқ екі газ датчигі күкіртті сутегінің, сонымен қатар, кез келген басқа газдың төгілуін байқай алады. Бұл робот түрлі вибрацияларды байқап, тіркей алады. Яғни, айналғыш құрал-жабдықтардың қалыпты нормадан ауытқуын да, тозуын да қалт жібермей бақылайды. Тіпті, температураны өлшейтін температура датчигі, оған қоса дыбысты естуге мүмкіндік беретін дыбыс датчигі жəне бар. Міне, осындай бірнеше сипаттамаға ие «Сенсабот» аса бір күтімді де қажет етпейтіндігімен ерекшеленеді. Оған жылына екі рет қана техникалық қызмет көрсетіледі. Тəулігіне энергияны да көп қажет етпейді. «Сенсабот» роботына тапсырыс беруші компания оны алда жетілдіруді көздеп отыр. «Сенсаботты» əзірлеудің келесі кезеңдерінде флюидтердің үлгісін алып, құбырлар мен клапандарды тексеру, ашып-жабу, ауыстыру секілді міндеттерді орындауды да мойнына алмақ. Жүктерді де тасымалдау «Сенсаботқа» жүктелмек. Ауыстырғыштармен бірге қырғыштарды да ауыстыруға қабілетті болатындығы көңіл аударады. Бұл роботтың біреуінің құны сериялы өндіріс жағдайында 200 000 АҚШ долларын құрамақ. Міне, осындай ерекше роботтың жұмыс істеу мүмкіндігімен танысқан Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Сенсаботқа» өзінің қолтаңбасын қойды. Ал мұның алдында «Сенсабот» АҚШ-тың Питтсбург қаласындағы ҰРТО-да АҚШ Президенті Барак Обамаға техниканың соңғы үлгісі ретінде көрсетілген екен. Ал АҚШ Президенті Б.Обама да болашақ технологияларын дамытудағы роботтың рөлін белгілеу мақсатында оған өз қолтаңбасын қалдырыпты. Атырау облысы.

Суретте: «Қашаған» кенішін игеруде қолданылатын «Сенсабот» роботы.

Астана – Теміртау автожолыныѕ ќўрылысы басталды (Соңы. Басы 1-бетте). Олар: Астана–Теміртау, Астана –Павлодар, Ақтау қаласының бағытына қарай Астана – Батыс автожолдары. Осы жылы Алматы – Қапшағай жобасын жүзеге асыру қолға алынады, деді Үкімет басшысы. С.Ахметовтің айтуы бойынша жаңа жолдар Қазақстанның агломерация орталықтарын Астанамен байланыстырып қана қоймай, сонымен бірге туристік кластерді дамытуда «локомотив» рөлін атқарып, қалалардың экономикалық байланысын нығайтуы қажет. Бұл жолдардың құрылысына ең соңғы заманауи технологиялар қолданылатын болады. Біз қалыңдығы 30 см. болатын бетондық жабындыларды қолдануға көшіп жатырмыз. Жаңа жолдар еуропалық сапа стандарттарына сай келетін болады, сондай-ақ заманауи автожолдардың құрылысы – Қазақстанның экономикасы мен əлеуметтік дамуы үшін де үлкен маңызға ие, деп атап өтті С.Ахметов.


www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

3

ы р а т ќ ы ш й а а н а т

Ас

Аќ тілекті алып ўш!

 Жыр-шашу

Жас жұбайлар некесінің куəсі ретінде аспанға сексен ақ кептер ұшырылады. Қала күніне арналған салтанатты неке қию шарасы «Атамекен» этномемориалдың кешені алдында өтеді. Мерекелік іс-шараға неке қиған күндері Қала күні мере кесімен сəйкес келгендер қатысады. Ас тана қаласы күні не арналған салтанатты неке қию рəсімі есте қалар ерекше шара болмақ. Сон дай-ақ, қызықты конкурстар, би жарысы ұйымдастырылады, ақ қайнар атылып, жас жұбайлар мол қуанышқа кенеледі. Бұл іс-ш ара – қала тұрғындарының үлкен қызығушылығын туғызып, жыл сайын өтетін дəстүрге айналды. Жобаның мақсаты – Астана тұрғындарының отансүйгіштік сезімін күшейту, өз қаласына

деген махаббатын ояту. Неке қию – жас жұбайлардың ең бақыт ты қуанышты сəті. Барлық игі тілектер, құттықтаулар, қошеметтер жас жұбайларға арналады. Жас жұбайлар жүріп өтетін жолы раушан гүлімен төселіп, ұлттық киім киген қыздар мен кішкентай балалар қарсы алады. Салтанатты мерекенің қызған сəтінде үлкен торт əкелінеді. Жургізуші жас отау иелеріне түрлі-түсті шардан жасалған тортты кесуді ұсынады. Жаңадан шаңырақ көтеріп жатқан жас жұбайларға мереке соңында ескерткіш сыйлық тапсырылады.

Кґз тартады айбынымен Аќорда Өрмеледік Бəйтеректің басына, Самұрықтың жетіп жұмыртқасына, Ертектегі кейіпкерлер секілді Көз тастадық Астана айналасына.

Оразақын АСҚАР,

ақын, халықаралық Алаш сыйлығының лауреаты.

Сарыарқада сəн түзеді Астана, Мақтаныш боп кəріге де, жасқа да. Қуана бер кең пейілді қазағым, Мұның бəрі бізге əлі бастама.

Алақанда тұрғандай бар шақырым, Мəртебелі таныдық Ханшатырын. Көз тартады айбынымен Ақорда, Ескерткіштер ғасырлардан қатып үн.

Бір-бірімен тапқан көркем жарастық, Жаңа үйлердің арасында адастық. Тəуелсіздік алған дербес еліме Елбасы нұсқап, өзі салған қала ыстық.

Батыс, Шығыс үлгісінен таңдалып, Салған үйге қараса ел таңданып, – Біткенінен басталғаны ғажап – деп Құрылыстар жатыр əлі жалғанып. АЛМАТЫ.

«Экстрим толќыны» Елордада дəстүрлі түрде қала күніне орай ұйымдастырылатын «Экстрим толқыны» атты спортттық кешке Астана жастарынан бөлек Қазақстанның басқа қалаларынан жəне көршілес елдерден келген жастар қатысады. Бүгінде спорттың бұл түрі кең танымалдылыққа ие. Жастардың сүйікті бағдарламасына айналған. Экстримальді спорттың осы түрі Азия ойындарының бағдарла масына еніп, қарқынды дамуына ықпал етті. Ең алғашқы спорттық кеш 2009 жылы Астана

күнін мерекелеу қарсаңында ұйымдастырылған болатын. «Достық» спорт комбинатында өткізілген шараны брейк-данц, скейтборд, графити, паркур жəне стритбол секілді спорт түрлерімен əуестенетін 820-дан астам адам тамашалайды.

Ќайырлы кеш, Астана! Отандық шоу бизнестегі танымал жұлдыздар астаналықтар мен қала қонақтарын мерекемен құттықтап, есте қаларлық кеш ұсынады. Керемет кештердің қатысушылары түрлі жанрдағы əуендері мен қатар заманауи билерімен таңғалдыруға дайын. Бағдарламада Мемлекеттік филармония əртістерінің жəне астаналық вокалды ұжымның өнерлері, қазақ эстрада жұлдыздарының, сондай-ақ,

диджейлердің нөмірлері бар. Кештің көркін кіргізер жүргізушілері мен түрлі-түсті əрі лазерлі көрсетілімдері жастар мерекесінің көркін кіргізбек. Мега би кеші ашық аспан астында өтеді. Елорданың тұрғындары мен қонақтары керемет кештің куəсі болмақ.

Кґше биі Қала күні мерекесіне орай «International Street Dance Session 2013 in Astana» атты көше биі халықаралық фестивалі өтеді. Кез келген қала тұрғыны би кешінде өз өнерін көрсете алады. Фестивальға Франция, Корея жəне АҚШ елдерінің би ші ле рі ша қырылды. «ISDS13 in As tana» көрермендерге ерекше хореографиялық биімен жəне дала мəдениетімен лəззат сыйлайды. Би кешінің басты мақсаты – дала би өнерінің мəдени қырларымен

таныстырып, жастардың уақыттарын мазмұнды өткізуіне ықпал жасау. Шетел қонақтары мен қатысушылар арасында достық қатынас орнату, тəжірибе алмасу, жаңа стилдің пайда болуын насихаттау, соңғы үлгідегі заманауи билердің жəне би аудиториясын кеңейтуді мақсат етіп отыр. Нияз ЖЫЛҚЫБАЕВ.

Қазақта: «Жұрт көргендей қалаң болсын, ел білгендей балаң болсын», деген мақал бар екен. Тап бір Тұңғыш Президентіміз, Елбасы Н.Назарбаевқа қарата айтылғандай əсер қалдырады.

Ел жїрегі Шынында да, бүгінде қазақ перзенті Нұрсұлтан Əбішұлы əлем таныған тұлғаға, ал оның төл туындысы іспеттес Астана жер-жаһандағы ең көрікті қалалардың біріне айналды. Əйтсе де, Мемлекет басшысы журналист Сауытбек Абдрахмановқа берген сұхбатында: «Астананың алғашқы авторы – Тəуелсіздік. Қазақстан тəуелсіздік алмаса, Астана өмірге келмес еді», деп қарапайымдылық танытады. Иə, бұл сөзінің де жаны бар. Тəуелсіздігіміздің арқасында ғана Президент сонау қиын-қыстау кезеңде ешкімнің өңі түгілі, түсіне де енбеген бастаманы көтеріп, тəуекелге барды. Сол бастамадан жаңа бас қала – Астана бой көтерді. Астана халық санасына, ел дамуына тың серпіліс əкелді. Биылғы жыл – Астана үшін де, Елбасы үшін де, дүйім ел үшін де елеулі жыл. Неге десеңіз, ел жүрегі саналатын елордаға 6 шілдеде 15 жыл толып, дəл осы күні Нұрсұлтан Əбішұлы өзінің алтыншы мүшелін атап өтеді. Елбасының: «Ел көшін бастау – маған сын, мені қостау – елге сын» деген сөздері ұдайы жадымызда. Біз Президентімізді əрдайым қолдап келеміз. Сөзімізбен де, ісімізбен де. Соның арқасында туған еліміз қарыштап дамып, халқымыздың бақ жұлдызы жылдан-жылға жарқырай түскен сəтте. Пиалаш СҮЙІНКИНА, Рудный əлеуметтік-гуманитарлық колледжінің оқытушысы, ҚР білім озаты, Ы.Алтынсарин медалінің иегері.

Ќылќалам жəне нəзік жандар Астанада «Қазақстанның алғашқы əйел суретшілері» бірегей көрмесі ашылады.

Астаналықтар мен қала қонақтарына əйел-су ретшілердің шығармашылығымен жақы нырақ танысуға мүмкіндік туады. Қала күні қарсаңында Қазіргі заман өнері мұражайында «Қазақстанның тұңғыш-əйел суретшісі» бейнелеу өнерінің бірегей көрмесі ашылады. Онда келушілер ХХ ғасырдағы Қазақстанның қылқалам шебер лерінің 80 жұмысын көре алады. «Жыл сайын Қала күні қар са ңында Қазіргі заман өнері мұражайында көрме өтеді. Би ылғы

жы л ы А с т а н а қ а л а с ы Қ а зіргі заман өнері мұражайы мен А л мат ы қал асын дағ ы А.Қастеев атындағы бейнелеу өнерінің Мемлекеттік мұражайынан кескіндеме, живопись, графика жəне мүсін жұмыстарының жиынтығын ұсынуды жоспарлап отырмыз», – деп ой бөлісті мұражай басшысы Нелли Шиврина. Қазақстан ХХ ғасыр дың басында бір топ керемет əйел суретшілердің пайда болуымен ерекшеленді, – деп атап өтті мұражай директоры.

Олар өз шығар машы лықтарында тəуелсіз, дербес, жігер лі суретшілер ретінде көр ін се, кейде, көңіл күйді тап басатын əрі сондай шынайы шығармаларымен сусындатты. Енді астаналықтар мен қала тұрғындары қазақ стандық суретшілер мұра ретінде қалдырған тамаша туындыларымен танысу мүмкіндігіне ие болмақ. Экспозицияда Айша Ғалымбаева, Гүлфайрус Исмаилова, Елизавета Говорова, Мария Лизогуб, Ольга Кужеленко, Лия Колотилина, Эмилия Бабад, Зоя Береговая сынды графикалық жəне сəулет өнерінің хас шеберлерінің туындылары ұсынылатын болады. Нелли Шивринаның айтуынша, көрме 4 шілдеде ашылып, қыркүйек айының соңына дейін жалғасады. Гүлжаз ҚЫДЫҚБЕКОВА.

Елордаєа ќарап еліѕді таниды

Аспандап бара жатқан Астанаға қарап көңілің тасиды. Расында тамаша қалаға айналды. Əдемі көшелер көгалды көркімен көз тартады. Керім ғимараттар бірінен-бірі əсем болып орналасқан. Есілдің екі жағалауындағы көрініс жаныңа рахат сыйлап, Сарыарқаның салқын саумал самалы қаланы желпіп тұрады. Көше бойлары мен орамдар, аулалар жыл сайын көгалдандырылып, абаттандырылуы қандай ғажап. Жаз мезгілі қазақтың мың-сан оюларымен өрнектелген гүл-гүлзарлар таңдай қақтырады.

Елордасының 50 жылдан бергі тұрғыны ретінде менің бұл қала туралы айтарым көп. Бір кездері батпақты қала атанған Целиноградттың тар көшелері сүреңсіз көрінетін. Жылу жүйесі қыс айларында сыр беретін. Су үлкен үйлердің 3-4 қабатына дейін əрең көтеріліп, 5-6 қабаттарға мүлдем шыға алмай қалатын. Қалада мəдениет ошақтары мен халыққа қызмет көрсету орындары жеткіліксіз еді. Ал қазір, менің ойымша Астанада тұру жанға жайлы, барлық қолайлылықтар жасалған. Мəселен, өткен қыс қала тарихында қаһарлы қыстың бірі болды. Қар мол түсіп, ызғарлы жел тынымсыз соқты. Сонда да, жылу жүйесі сыр бермеді. Жылы-суық судан мəселе туындамады. Түскен қар жылдам тазаланып, көлік қатынасында кедергілер болмады. Нəтижесінде адамдар қызметіне кешікпей уақытылы барып отырды. Бүгінде түрлі қызмет көрсету орындарын халыққа барынша жақындату шаралары əкімдік тарапынан қарастырылып жатыр. Тағы бір қуантатын жағдай, қазір қаладағы жолаушы тасымалы қызметі мен жол айрықтарының, сондай-ақ, көпірлер салу жұмыстары реттеліп болды дерлік. Қаладағы қоғамдық көліктер жыл сайын жаңарып келеді. Ендігі білеріміз, жеңіл рельсті трамвай жолының құрылысы басталып жатыр. Ол темір жол вокзалынан əуежайға тіке тартылмақ көрінеді. Бұл игі шаралардың бəрі бізді, астаналықтарды қуантады. Əйтсе де, көңілге кірбің келтіріп жүрген түйінді мəселелер де жоқ емес. Осыдан 5 жыл бұрын құрылған «Астана азық-түлік белдеуі» əлі күнге өз нəтижесін бермей келе жатқаны назар аударуды қажет етеді. Бұған қала тұрғындары кəдімгідей алаңдап жүр. Өйткені, қаладағы базарлар мен дүкендерде азық-түлік бағасы осы күнге дейін тек қана тынымсыз өсіп келгені болмаса, əлі бір тұрақтап көрген емес. Бұл шаруаны игере алмай жүрген Ақмола облысы мен Қарағандының міндетті төрт ауданының шаруашылықтарына тыңғылықты тексеріс жүргізіп, Астананың неге əлі күнге

азық-түлік қымбатшылығынан құтыла алмай келе жатқанын білген дұрыс болар. Қазіргі мəліметтерге сүйенсек, елордаға келіп жатқан азық-түліктің 72 пайызы алыс-жақын шетелдерден əкелінуде. Бұл ұсқынсыз жағдай аграрлы елдің Астанасы үшін ұятты жағдай екенін шетелден келген əр қонақ көріп, күліп кетіп жатқаны аян. Тағы бір мəселе – табаны бүрлі тарифтің коммуналдық қызметтер үшін тынымсыз өрлеп өсуі қала тұрғындарын діңкелетіп қажыта бастағаны анық. Нақты мəліметтерге көз салсақ, монополистер 2005 жылдан 2011 жылға дейін жылу бағасын 43 пайызға, электр қуатының бағасын 2 есеге, жылы-суық су бағасын 54, газ бағасын 57 пайызға, телефон қызметін 2 есеге көтеріпті. Бұған есептегіш құралы ескіргендерге тағы 20 пайыз қосымша ақы төлеуі керектігін қоссаңыз халықтың халжағдайын жазбай білуге болады. Бұл жерде прокуратура өз сөзін айтқаны жөн деп білеміз. Астанадағы түрлі салалардағы қызмет көрсету мəдениеті де жан күйзелтеді. Ашық жайма базарлардағы сатушылар былай тұрсын, мемлекеттік мекемедегі мелшиіп отырған қызметкерлердің этикасы мен мəдениеті сын көтермейді. Мұның түп-төркіні тəрбиесіздік пен білімсіздікте жатқанын жақсы білеміз. Сондықтан, күн ұзартпай тəрбие мен білімді ретке келтіріп, ұлт тəрбиесіне мықтап кіріспесек болмас. Əйтпесе, ЭКСПО-2017-де бет шымшылатар ұятқа қаларымыз кəдік. Өйткені, халықаралық көрмеге келген миллиондаған қо нақ еліңді елордасына қарап танитыны белгілі. Мүмкін, осы мəселені үнемі бақылауында ұстауы үшін, қалалық əкімдіктің жанынан арнайы кеңес құрған жөн шығар деп ойлаймыз. Десек те, Астананың жақсы қала болуы оның азаматтарына байланысты екені мəлім. Қабыкен ЗАКАРЬЯНОВ, Астана қаласы тұтынушылар құқығын қорғау жөніндегі «Əділет» қоғамының төрағасы, халықаралық тұтынушылар қоғамы конфедерациясының мүшесі.

Астаналыќ деген атты ардаќ тўтамын Уақыт қалай зымырайды десеңізші. Біз көшіп келген жылы еліміздің бас қаласын Ақмолаға ауыстыру төңірегіндегі шаруалар енді басталған-тын. Ол кезде Ақмоладай шағын қаланың бүгінгідей əсем шаһарға айналатынына ешкім де сенген жоқ. Қасқағым сəт. Тура бір жылдан кейін, яғни 1997 жылы ұлы көш басталып, алғашқы легі желтоқсан айында келіп жетті. Сол бір тарихи сəтті өз басым ешқашан ұмытпаймын. Қарапайым ақмолалықтарды Астана тұрғындары атандырған бақытты сəтті ешкім де есінен шығара алмас, сірə. Менің арғы атам, əкем – бəрі де Ақмола тұрғындары. Қажылыққа барып келген, көзі ашық, көкірегі ояу жандар еді. Мен де қазіргі Астана қаласында туып-өстім. Осындағы бұрынғы Кировтың №1 мектебін бітірдім. Мединститутты аяқ таған жылы жолдамамен Ақмо ла облысының Ерейментау ауда ны на аурухананың меңгеру шісі етіп жіберді. Бұдан кейін бас дəрігердің орынбасары, бас дəрігер болдым. Жұбайым партиялық қызметтерде жұмыс

іс теді. 1996 жылы Астанаға қайтып оралдық. Ол кезде қазіргі №1 қалалық емхана ФОМС болатын. Осында емхана меңгерушісі, ал 1999 жылы үлкен емхана болып құрылғаннан кейін бас дəрігерлік тізгінін қолыма алдым. Əрине, астаналық емхана болғаннан кейін бізге қойылар талап жоғары. Шама-шарқымызша осы талап үдесінен шығуға тырысып келеміз. Сонау 60-шы жылда ры құрылған байырғы емхана бол ғаннан кейін материалдық-техникалық базамыз, мамандармен қамтылу жағы көшілгері. Бас-аяғын түгендеп, іргесін бүтіндеп, ұжымын əбден қалыптастырған емхананың біріміз. Ақхалаттыларымыздың дені осы емханада ұзақ жылдар бойы еңбек етіп келе жатқан мамандар. Астана елордаға айналғалы халықтың саны күрт көбейгені белгілі. Соған сəйкес қаладағы медициналық мекемелерге келушілердің саны да көбейді. Мысалы, біздің емхананың қарамағына екі балалар емханасы қоса берілді. Оның сыртында жүкті əйелдерге де қызмет

көрсетеміз. Бірақ жүктемеміз көбейді деп отырған дəрігерлер жоқ. Учаскелік терапевт, педиатрлар өздері қарайтын науқастардың жағдайын бес саусағындай біліп алған. Сондықтан оларға жұмыс істеу де жеңіл. Қала тұрғындарының саны күрт көбейген тұста емханамыз 93 мың адамға қызмет көрсететін еді. Кейін жаңа емханалық мекемелердің ашылуына байланысты жүктемеміз едəуір азайды. Дегенмен де, тіркелушілердің саны қалыптағыдан сəл жоғары. Бірақ бұл Астана адамдарының амандығын сақтау жолында еңбек етіп жүрген ақхалаттыларға кедергі емес. Біздің ұжым елордалық деген мəртебенің əр азаматқа қаншалықты жауапкершілік жүктейтінін жақсы біледі. Жалпы, қала тұрғындарының артықшылығы – елордалық болуында. Сондықтан əр адам өзінің аста налық деген ардақты атты мақ та ныш тұтып, оның қадіріне жете білуі керек деп ойлаймын. Күлжан АНАСОВА, №1 қалалық емхананың бас дəрігері.

Бетті дайындаған Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ, «Егемен Қазақстан».


4

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

Сараптама Бұған дейін жарияланған мақалада Мəскеуде «Дағдарыстан кейінгі əлем» халықаралық зерттеу қоры үстіміздегі жылдың ақпан-мамыр айларының аралығын қамтитын «2050 перспективасы: əлемнің жаңа саясиэкономикалық картасы» деген тақырыппен баяндама əзірлеп, оның тұсаукесерін өткізгені айтылған еді. Жəне баяндаманың «Өтпелі кезең əлемі» деп аталатын алғашқы бөлігінде тақырыпқа қатысты деректер мен дəйектер жан-жақты əрі ұғынықты негізде көлденең тартылған болатын. Бүгінгі бөлімдерде зерттеу тақырыптары ары қарай жалғастырылады жəне олар «Əлем-2050», «Ұзақ мерзімді жоспарлау – оңы мен солы» деп аталады. Самат МҰСА,

«Егемен Қазақстан».

Əлем-2050 ХХІ ғасырда қазіргі жаһандық трендтердің қайсылары сақталады, ал қайсылары өзгеріске түседі жəне бұл өзгерістер деңгейі қандай болады? Осы проблемаға байланысты «Дағдарыстан кейінгі əлем» қорының зерттеуіне қатысушыларға 2050 жылға қарай қай салаларда айтарлықтай

қойған мақсаттарға қол жеткізу тұрғысынан келгенде аса күмəнді екенін атап көрсетеді. Сұрау салынғандардың 40 пайыздан астамы революциялық оқиғалардың неге күтілетінін түрлі себептермен байланыстырады: үкімет қажетті реформаларды жүзеге асыруда «əлсіздік танытуы» мүмкін; ескі жүйе аса қатты қарсылық білдіреді; жағдайды геосаяси деңгейдегі ресурстар төңірегіндегі күрестердің күшеюі «ушықтыра» түседі; қоғамда радикалды идеяларға лайықты «арасалмақ» табылмайды, т.с.с.

Ќазаќстан əлем елдері їшін озыќ їлгі ілгерілеушіліктер болады деген сұрақ қойылған еді. Əлемдік сарапшылар қоғам дастығының адам дамуының орта мерзімдік трендтеріне қатысты байламдарын шартты түрде үш блокқа бөліп қарауға болады екен. Бірінші блокта сарапшылар айтарлықтай ілгерілеушіліктер байқалатын салаларға назар аударады. Екіншісі – бұл белгісіздік аймағы көрінеді. Ал үшіншісі – айтарлықтай өзгерістер болжанбайтын үдерістер мен құбылыстар екен. Сұрау салынғандардың жартысынан астамы «көпполярлы трендтердің» күрт дамуын жəне сəй кесінше бірқатар дамушы елдердің өңірлік немесе əлемдік көшбасшылар мəртебесіне өтуін күтеді екен. Оның үстіне бұл жерде əңгіме тек «күштер полюстерінің» бəсекелестігі туралы ғана емес, сондай-ақ, батыслибералдық тұжырымдаманы ығыстырып шығаратын дамудың əртүрлі модельдерінің бəсекелестігі туралы да қозғалып отыр. Сарапшылардың жауаптары мен түсініктемелерін талдау та ғы бір бас трендтің бар екенін айғақтайды. Əлемде қандай да бір ілгерілеушіліктер жүргенімен, əлем турбулендтілік пен сілкіністер кезеңін əлі еңсере қойған жоқ. Сондықтан бізге тұтастай тізілген жаһандық қарсы тұрушылықтар майданын одан шығатын барлық салдарларымен бірге басымыздан өткізу қажет болатын секілді. ХХІ ғасырдағы ондаған жа һан дық сын-қатерлер қатарында, оның ішінде атап айтқанда, біздің еліміз басшылығы «Қазақстан-2050» Стратегиясында жасаған болжамдардың дұрыстығын тағы да көрсетіп отырған жаңа əлемдік тұрақсыздық қатері аталады. Іс жүзінде əлемдік экономика əлі арылып болмаған 2007-2009 жылдардағы дағдарыс жалғасып жатыр деп пайымдауға да негіз жоқ емес. Бұл түрлі саяси трансформациялармен (мəселен, «араб көктемі») қосақтала жүруде. Қазақстан Республикасының Президенті атап өткеніндей, біздің мақсатымыз – өңірдегі жанжалды жағдайларға əкелетін алғышарттарды барынша аластауға ықпал ету. Ал Орталық Азияны тұрақтандырудың ең озық тəсілі – бұл ішкіөңірлік интеграция. Міне, дəл осындай жолмен ғана біз өңіріміздегі жанжалдар əлеуетін төмендетіп, басты əлеуметтік-экономикалық проблемаларды шеше жəне су-энергетикалық, басқа да қарама-қайшылықтардың түйінін тарқата аламыз. Сарапшылар сондай-ақ мемлекеттердің 2013-2050 жылдардағы қандай даму жолдары аса оңтайлы – революциялық па əлде эволюциялық па? Ал аса ықтимал жол қайсы? деген сұрақтарға да жауаптар қайтарған. Нəтижесі көптің көңілінен шығатындай деңгейде. Сарапшылардың басым бөлігі дамудың эволюциялық жолына сөзсіз артықшылық береді. Оның үстіне сауалға жауап қайтарушылар саяси революциялардың теріс салдарын, мұндай жолдың əуелде алға

Келешек көкжиегінде 2050 жылға дейін өзінің тереңдігі мен жылдамдығы жағынан кезінде Жапония мен «Тынық мұхиты жолбарыстары» елдерінде жүзеге асырылған реформаларды еске салатын жаңа жағдайлар көрініс беруі əбден ықтимал. Бұл арада осы реформалар аясындағы базалық қадам басулар ішінде əлемдік рынокты тиімді құруға, теңдестірілген даму мен орнықтылықты сақтауға жəне ішкі қауіпсіздікке бағдар ұсталуы тиіс екені анық. Революциялық сипаттағы көзқарастарды эволюциялық даму бағытына қарай бұру үшін бірқатар міндетті атрибуттар қажет. Біріншіден, бұл серпінді инфрақұрылымдық жобалардың болуы. Бұл жерде əңгіме инфрақұрылым ұғымын толық мағынасында түсіну туралы болып отыр. Екіншіден, эволюциялық даму шеңберіндегі революциялық өзгерістер мемлекеттік басқа ру дың ерекше сапасы жағдайында ықтимал. Бұл арада «эволюция» ұғымы бірінші кезекте қоғамдық-саяси саладағы «келісім» дегенді білдіреді. Даму бағыты саяси ғана емес, шаруашылық элитасы тарапынан да қолдау табуы болашақ үшін қандай да бір тəуекелге баруға дайын болу керек дегенді де меңзейді. Үшінші шарт адам капиталы өсуін басым қамтамасыз ету болып табылады. Дағдарыс салдарынан көптеген мемлекеттер бюджет шығыстарын білім беру бағдарламалары немесе денсаулық сақтау шығындары есебінен қысқартып жатыр. Бірақ «серпінді стратегияны» жүзеге асырып жатқан ел үшін мұндай қысқартулар даму қарқынын күрт төмендетіп жібереді. Жаһанның болашағы жаңа өңірлік қуат орталықтарын қалыптастырумен де байланысты болады. Сондықтан түбегейлі реформаларды алғаш жүргізіп, айтарлықтай нəтижеге қол жеткізген елдер ғана жаңа көпполярлы əлем бөлі ні сінде геосаяси ұтысқа шығады. Зерттеу нəтижелері 2050 жылға қарай əлемде «үлкен қайта бөлу» жүргізіліп, «көлеңкелі жер» үшін күрес күшейе түсуі ықтимал екенін көрсетіп беріп отыр. Сондықтан Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев белгілеп берген 2050 бағыты – жай əншейін көкейкесті жəне талапқа сəйкес келетін əлемдік тренд қана емес, сондай-ақ еліміз үшін өмірлік маңызы бар стратегия. Уақыт тренді – бұл эволюциялық дамудың дəл өзі. Бірақ алғашқы қатарлардан орын алғысы келетін дамушы елдер үшін эволюциялық даму шеңберіндегі революциялық реформалар қажет. Қазақ стан осы жолмен бұрыннан жəне дəйектілікпен ілгері жылжып келеді. «Революция емес, эволюция» – біздің еліміздің табысты дамуының негіз қалаушы қағидаты. Нұрсұлтан Назарбаев Тəуелсіздігіміздің таңсəрі шағында қалыптастырған осы қағидат бүгінгі таңда бүкіл əлем үшін көкейкесті идея болып отыр. Революциялық секірістер өзін тек теріс жағынан ғана көрсетті, өйткені, ол

елді белгісіздік пен хаосқа алып барады. «Консервацияға» ұмтылыс та нашар сценарийлерге – кері кетуге бастайды. Қазақстан қашанда жалғыз ғана дұрыс жолды таңдай білді. Бұл жол – əу баста мемлекеттің қазақстандық моделінде бекітілген жəне өзінің тиімділігін əркез көрсетіп келе жатқан қағидаттардың арқасында қол жеткізілетін эволюциялық прогресс жолы. «2050» Стратегиясында белгі ленген серпінді экономикалық, саяси жəне əлеуметтік міндеттер осы өзгеріссіз бағытты жалғастырып қана қоймай, одан əрі дамыта түсуде. Мəселен, Астананың салынуы тек қазақстандықтардың бола шақ ұрпағы үшін ғана емес, бас қа да көптеген даму шы елдер үшін де серпінді инфрақұры лым дық жобаның үлгісіне айналып үлгерді. Ал қазір біздің елімізде экономикалық даму мен экономикалық əртараптандыруды, сондай-ақ өндіріс пен тұтынудың жоғары үлгі-қалыптарымен қатар, əлемдік конъюнктураның көмірсутегіне тəуелсіздігін қамтамасыз ететін «жасыл экономикаға» бағыт ұстанған Үдемелі индустриялық-инновациялық бағдарлама жұмыс істейді. Мемлекеттік басымдық ретінде элита ны барынша бəсекеге қабілетті ететін, басқарудың жоғары сапасын қамтамасыздандыратын жəне элитаға жоғары жауапкершілік жүктейтін сайлау негізінде оның ауыспалылығын ұсынатын меритократия қағидаты енгізілді. Зайырлы мемлекеттегі ұлтаралық келісім, мемлекеттің білім беру мен денсаулық сақтауға жан-жақты көмек-қолдауы жаңа сапалы секіріс үшін əлеу мет тік базис қалыптастырады. Ал ұтымды географиялық орналасуы, көпвекторлы сыртқы саясаты мен өңірлік интеграция біздің еліміздің экономикалық жəне саяси əлеуетін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Біз тек əлемдік үрдістерді алдын ала дұрыс болжап қана қоймай, уақыттан озып келеміз.

Ўзаќ мерзімді жоспарлау: оѕы мен солы Өзгерістердің болжап болмайтын сипаты ұлттық экономикалар үшін оңтайлы даму жолдарын іздестіруде айтарлықтай қиындықтар туғызады. Осындай белгісіздік жағдайында мемлекет деңгейінде экономика мен əлеуметтік дамуды болжау мен реттеуде қандай да бір мағына бар ма? – деген заңды сұрақ туындайды. Осы орайда, Қор əлемдік сарапшылар қоғамына: «Ұзақ мерзімді мемлекеттік жоспарлау ел мен ұлттың дамуына оңтайлы ықпал ете ала ма?» деген сауал тастайды. Сарапшылардың шамамен 60 пайызы бұл сұраққа сенімді түрде «иə» деп жауап береді. Сұрау салынғандардың көпшілігінің

пікірінше, ұзақ мерзімді мемлекеттік жоспарлау іс жүзінде мемлекеттің барлық саласын дағы дамуға оң ықпал етеді. Ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлау: Тұтастай алғанда, рыноктарға, бизнес пен ұлтқа стратегиялық басымдықтар мен бағдарлар береді. Өзіндік бір «дағдарысқа қарсы дəрумен» қызметін атқарады. Мұны əлемдік экономикалық дағдарыс салдарын əр елдердің еңсеру тəжірибелері қуаттайды. Өтпелі кезеңде тұрған экономикалар мен елдер үшін экономикалық дамуға қол жеткізуде жұмылдырушы рөл атқарады. Бірқатар сарапшылар мемлекетте болашақ дамуға нақты жоспар жоқ кезде ол теріс салдарларға алып келетінін ерекше атап көрсетеді. «Дағдарыстан соңғы əлем» қоры өткізген зерттеуге қатысушылар, сондайақ, мемлекеттік жоспарлау тəжірибесі аса қызығушылық туғызатын елдерді атауға ұсыныс жасаған. Алынған нəтижелер бір жағынан алып қарағанда күтілгеніндей болса, екінші жағынан қарама-қайшы көзқарас туындатады. Бұл жерде абсолютті көшбасшылық Қытай Халық Республикасының еншісінде. Қытай айтарлықтай өсімге қол жеткізуін жалғастырып келе жатса, бəзбіреулер оның əлеуеті іс жүзінде сарқылды дегенді көлденең тартып, болашағына күмəнмен қарайды. АҚШ пен Германияның – мемлекеттік жоспарлауға соншалықты бейім емес елдердің екінші жəне үшінші орны белгілі бір деңгейде таңғаларлықтай. Жоғары технологиялы Жапония мен шикізатты Ресей балдарының іс жүзінде тең болуы да таңдандырмай қоймайды. Бұл арада сарапшылар КСРОдағы мемлекеттік жоспарлаудың аса бай тəжірибесін қаперде ұстағандары байқалады. Мемлекеттік жоспарлау саласындағы екінші бестік көшбасшыларын Қазақстан Республикасы бастап тұр. Одан кейінгі орындар жаңа индустриялы елдер – Сингапур, Бразилия, Үндістан жəне Оңтүстік Кореяның үлесінде. Бір қарағанда, жас Қазақ елінің көшбасшылар қатарынан жұлқынып барып орын алуы да аса тосын жайттай көрінеді. Шынында да, ұсынылған тізімдегі елдердің жетеуі əлемдегі аса ірі экономикалардың алғашқы ондығына енеді. Олар: АҚШ, Қытай, Жапония, Германия, Бразилия, Ресей, Үндістан (бұлар тізімде Бүкілəлемдік банктің 2012 жылғы рейтингіне сəйкес экономикаларының əлеуетіне қарай жоғарыдан төмен беріліп отыр). Корея Республикасы мен Сингапур – кезінде жаңа экономикалық ғажайыптар көрсеткен, сөйтіп, «Азия жолбарыстарының» пионерлері атанған G20-ға кіретін аса ірі экономикалар қатарындағы мемлекеттер. Қазақстан болса, ішкі жалпы өнімінің көрсеткіші бойынша енді ғана елулікке енді. Отанымыз қазіргі кезде елдердің жаһандық рейтингінде 49-шы орында тұр. Екінші жағынан, Қазақстан жағдайы ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлаудың ел дамуына тиімді ықпалы тұрғысынан алғанда өзіндік бір модельдік үлгі болып табылады. Сонау 1997 жылы-ақ Қазақстан «2030» Стратегиясын қабылдап, жаңғырту моделі үшін ұзақ мерзімді жоспарлау түзуді қолданған посткеңестік мемлекеттер арасындағы алғашқы ел болды. Елдің келесі он бес жылындағы даму қорытындысын осы стратегияның ғана айқындамағаны түсінікті. Бірақ посткеңестік кеңістіктегі аса ірі екі экономикалар – Ресеймен жəне Украинамен салыстырғанда Қазақстан табысы аса қомақты көрінеді. Бұл орайда Ресеймен са лыстыру ерекше қызық, өйткені, құрылымдары бойынша Ресей мен Қазақстанның экономикалары бір-біріне өте ұқсас. Дағдарысқа дейінгі жылғы, яғни 2006-2007 жылдарғы жаһандық бəсекеге қабілеттілік рейтингінде Бүкілəлемдік экономикалық форум (БЭФ) сарапшылары 125 елдің ішінде Ресейге – 62-ші, Украинаға – 72-ші, Қазақстанға 56-шы орын берген болатын. БЭФ-тің 2012-2013 жылдарғы соңғы бəсекеге қабілеттілік рейтингінде 144 елдің ішінен Ресейге 67-ші орын берілсе, Украина – 73-ші, ал Қазақстан 51-ші орыннан көрінді. Елдердің өмір сүру деңгейі рейтингіне сəйкес 2006 жылы Ресей 65-ші орынға тұрақтаса, Украина – 77-ші, ал Қазақстан 79-шы орында болды. Өткен 2012 жылғы көрсеткіштер мынадай: Ресей мен Украинада өмір сүру деңгейіндегі өзгерістер болмашы ғана – сəйкесінше 66-шы жəне 77-ші орындар. Есесіне, Қазақстан рейтингте 46-шы орынға көтеріле алған. Ең соңында Бүкілəлемдік банктің мемлекеттердің бизнес жүргізу рейтин гіне келсек, 2006 жылы Ресей 97-ші орынға орналасса, Украина – 132-ші, ал Қазақстан 82-ші орында еді. Өткен жылдар серпіні айрықша атап өтерліктей: 2013 жылғы соңғы рейтингте Қазақстан 49-шы орынға көтерілсе, Ресей 112-ші, ал Украина 137-ші орынға сырғып кеткен (185 елдің ішінде). Жақында ғана Қазақстан жаңа ұзақ мерзімді стратегиялық басымдықтармен «қаруланды». Енді бұл құжат бойынша ел өзінің 2050 жылға дейінгі даму жолын айқындап алды. Аталған стратегия, бұдан былай қарай, қысқа жəне ұзақ мерзімді жоспарлауларға бағдар болады. Бұл бағдарлар ықтимал жаңа сын-қатерлерге қарсы тұру қажеттілігімен түсіндіріледі. Сондай-ақ, аса серпінді дамуға мүмкіндігі бар ел үшін қажеттілік болып табылады. Осылайша, ұзақ мерзімді жоспарлау аса қажетті үдеріс екені қуатталса, бұл жерде Қазақстан Республикасы аталған салада əлемдік көшбасшы бола отырып, теңдессіз тəжірибеге иелік етеді. Мемлекеттік жоспарлау мен болжамдау жүйесін жетілдіруге бағыт ұстану қағидатты тұрғыдан дұрыс шешім болып табылады. Сарапшылар қоғамдастығы біздің Отанымыз таңдаған дамудың ұзақ мерзімді стратегиясының дұрыстығына еш күмəн келтірмейді.

Нəтижелі кездесу

Астанада Қазақстанның Қор ғаныс министрі Əділбек Жақсыбеков «Airbus Military» компаниясының президенті Доминго Уренья-Расоспен кездесті. – Қорғаныс министрлігі мен «Airbus Military» компаниясының арасындағы қарқынды дамып отырған ынтымақтастық Қазақстан мен Испания мемлекет басшылары арасында қалыптасқан достық қарым-қатынастың нəтижесі болып табылады, – деп атап өтті Ə.Жақсыбеков. Қазақстан мен Испания арасындағы əскери-техникалық ынтымақтастықтың маңызды кезеңдерінің бірі С-295 əскери-көліктік ұшақтармен жабдықтау туралы келісімшартқа қол қою болып табылады. Үстіміздегі жылдың басында Қазақстан Қорғаныс министрлігі Əуе қорғанысы күштері үшін алғашқы екі С-295 ұшағын алған болатын. Қазақстандық ұшқыштар аталған авиациялық техниканың сипаттамасына жоғары баға беріп, ұшақтардың орнықтылығы мен басқаруға жеңілдігін ерекше атайды. Қазақстан Қорғаныс министрлігі «Airbus Military»

компаниясынан 2018 жылға дейін тағы алты С-295 ұшағын сатып алуды жоспарлап отыр. Сондайақ, Қазақстан қорғаныс ведомствосы екі А-400М ұшағын сатып алу мəселесін жəне «Airbus Military» ұшақтарына қызмет көрсететін мекеме ашуды қарастыруда. Ə.Жақсыбеков «Airbus Military» компаниясына А-400М ұшағын көрсету үшін «KADEX-2014» қару-жарақ жəне əскери мүлік көрмесіне қатысуға ұсыныс жасады. Д.Уренья-Расос Қорғаныс министріне белсенді екіжақты ынтымақтастық үшін ризашы лы ғын білдірді жəне компания жемісті ынтымақтастықты одан əрі дамытуға күш салатынын атап өтті. Сондай-ақ, «KADEX» көрмесі бүгінгі күні танымал халықаралық қазақстандық бренд болып табылатынын, олардың алдағы көрмеге қатысуы нəтижелі болатынын жеткізді. «Егемен-ақпарат».

Їшінші секторлыќ мəжіліс Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі Үсен Сүлейменнің төрағалығымен «Құқықтың үстемдігі: əділетті құқықтық үдерістерге құқық» тақырыбында «Адам өлшемі жөніндегі үнқатысу алаңы» консультативтік-кеңестік органының екінші секторлық мəжілісі болып өтті. Шара құқық жүйесін жетілдіру, азаматтар мен мемлекеттің құқық саласындағы өзара қарымқа тынасы мəселелеріне, жазаға тартылған адамды жазасын өтеуге жіберу барысындағы сот билігі мен адам құқы проблема ларына арналды. Сондай-ақ қылмыстық, əкімшілік жəне азаматтық заңнамаларды реформалау мəселелері талқыланды. Жоғарғы Соттың бұрынғы судьясы, заң ғылымдарының докторы Раиса Юрченко, «Қазақстандағы пар ламентаризмнің даму қоры» қоғамдық қорының прези ден ті Зəуреш Батталова, Бас Прокурордың көмекшісі Ольга Пахомкова, сондай-ақ «Халық аралық құқықтық бастама» қоғамдық қоры ғылымиөндірістік бірлестігінің президенті Айна Шорманбаева сөз сөйледі. Мемлекеттік органдар мен Қазақстанның азаматтық қоғамдастығы өкілдері арасындағы үнқатысу ұлттық құқық қорғау жүйесінің қазіргі жай-күйін тақырыптық талқылау үшін оңтайлы

орта құруға мүмкіндік беріп отыр. Бұл жайт аталған бағыттағы күшті жəне əлсіз жақтарды танып-біліп, оны жетілдіру үшін де жақ сы жағдай қалыптастыруда. Азаматтық қоғам ресми адамдармен бірлесіп, Мемлекет басшы сы «2050» Стратегиясында бел гілеп берген міндеттерді өз жұмыстарында қаперге алу үшін ұсынымдамалар дайындады. Бұл ұсынымдамалар «Адам өлшемі жөніндегі үнқатысу алаңы» консультативтік-кеңестік ор ганының жыл жұмысы қоры тындысының құжатына енгізіліп, «2020 жылға дейінгі кезеңге арналған демократия мəселелері жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспарын» дайындаған кезде ескеру үшін Үкіметке берілетін болады. Консультативтік-кеңестік органның үшінші секторлық мəжілісін «Құқықтың үстемдігі» деген тақырыпта 19 шілдеде өткізу белгіленген. «Егемен-ақпарат».

Алєашќы астаналыќтар кездесуі Кеше олар елордадаєы Тəуелсіздік сарайында бас ќосты Динара БІТІКОВА, «Егемен Қазақстан».

Астана күні – жалпы астаналықтардың ғана емес, барша қазақстандықтардың ерекше мерекесі. Бұл күн жақындаған сайын абырса быр, мерекелік шаралар легі кө бейіп, қарбалас кезең басталатын əдеті. Еліміздің айрықша мерекесіне əркім өзінше үлес қосуға тырысып, той-думан тамашалап, іс-шараларға қатысып, əйтеуір ду-ду. Сондай айтулы іс-шаралардың бірі кеше өткен «Алғашқы ас таналықтардың кездесуі» де тағылымы мол, маңызы зор басқосу болды. Кездесуді «Біз астаналықтар» журналы ұжымы ұйымдастырған екен. Іс-шараға елорданың еңсе тіктеуіне еңбек сіңірген қайраткерлер, алғашқы астаналықтар қатысты. Атап айтар болсақ, 1997 жылдан 2007 жылға дейін Астана қаласы əкімінің орынбасары қызметін атқарған, қазір Астана қаласы мəслихатының хатшысы

Сансызбай Есілов, «Астана қаласы Бас жоспары» МКК директорының орынбасары, сəулетші Бақытжан Қасымов, белгілі жазушы Қайсар Əлім, экономика ғылымдарының докторы Мырзагелді Кемел, сол жылдарда Астананың мəдениет департаментінің бастығы болған Тілеуғали Əшірбекұлы, құрметті құрылысшы Болат Ғазизұлы, тағы басқалар. Ал əңгіме «жібін тарқатып», басқосудың бабын келтіріп отырған модератор журналист, Астананың алғашқы баспасөз хатшысы Сəдібек Түгел болды. Кездесу барысында алғашқы астаналықтар осыдан 15 жыл бұрынғы Астананың ажары мен бүгінгі сұлу келбетін салыстыра отырып, қызықты əңгіме өрбітті. Алматыдан Ақмолаға көшіру жөніндегі комиссия жұмысы, алғашқы іс-шаралардың ұйымдастырылу барысындағы қиын да қызықты, қызу еңбектің тартымды сəттерін еске алып, сол жылдарға қайта барып қайтқандай əсерге бөледі.


www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

5

 Замана зиялылар зердесінде Еңбегіне жалынып, еліне арқа сүйеген жақсы адаммен əңгіме-дүкен құрғанда күйкі тірліктің қарасы өшіп, қабысқан қабырғаң кеңейіп, тынысың ашылып, ентігің басылып, күйкітірлік ұмытылып, дүниең түгенделе қалатынын қайтерсің. Мұндайда «Түбінде баянды еңбек егін салған, Жасынан оқу оқып, білім алған. Би болған, болыс болған өнер емес, Еңбектің бұдан өзге бəрі жалған», «Адамшылықтың қарызына еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың», деген данышпан Абай сөзі ойға оралады. Осы баянды еңбектен бақытын тапқан, құнсыз ойдан ада, сөз ұғар жан тіл тиегін ағытқанда айтқан өрелі ойы ұлы ақынның жоғарыдағы сөздерімен ұштасып кетеді. Кейіпкеріміз медицина саласының оза шапқан жүйрігі болғанмен, ұлы ақынның ұлтым деген ұлы қағидаларына жүгініп, сұлудың өзін сұқтандырған Сəкеннің (Сейфуллин) жырын жатқа оқып, ата тарихты ақтарғанда, қазыналы қарттарым сарқылмаған екенсің-ау дейсің. Ғылым əлемінің тереңі мен қырына, бары мен жоғына, бүгініне, кемел келешегіне тереңдеп барып: «Өмір қысқа, өнер мен білім жолы ұзақ, істің сəті түсер шақ өткінші», деген Гиппократ байламын алға тартып, қамшының сабындай қысқа ғұмырда ұмтылмасаң, алда атқарар ісіңе талпынбасаң, есең кететінін санаңа құйып, ағыл-тегіл ой тербегенде, жетелі жерден шыққан тектінің тұқымы дегізеді. Осындай білім мен ғылымды ұштастырып, ақыл таразысында теңшеген ғалым Жанғали Хамзабаев жетпістің бесеуін еңсеріп, сексенге қарай ат тізгінін жіберіпті. Ол – сəулелік диагностика бойынша диссертацияны Қазақстанда бірінші болып қорғаған, бүкіл саналы ғұмырын сол салаға арнаған оқымысты екен. Оның өткен жолы, кешкен ғұмыры өнеге боларлық. Туған жері,

өскен ортасы да өрісті де келісті, кіндік қаны айтулы Ақан сері Құлагерін суаратын Қоскөл өңірінен. Əкесі Хамзабай Аяпбергенов – қазақ топырағынан шыққан алғашқы ұстаздардың бірі, омырауына Ленин орденін таққан кəсіби мұғалім болыпты. – Баланың жақсы болмағы ата-анасының тəрбиесінен дегенге мен қол қойған адаммын, – дейді Жанғали Хамзабайұлы, – Біз бір əке-шешенің бауырынан бір қыз, бес ұл тарадық. Ата-анамыз ес білгеннен еліңді сүй, халқыңды қадірле, тіліңді біл, оны ұмытуға хақың да, құқың да жоқ деп өсірді. Осы сəт біздің де ойымызға ұлтымыздың тұлғалы азаматы, ел ағасы, баталы ақсақалы болып абырой беделімен таяу жылдары ғана өмірден озған, белгілі мемлекет жəне қоғам қайраткері Бəйкен Əшімұлының бір естелігі орала кетті. Онда ол: «Бастауыш мектептегі білімді мен Жанғалидің əкесі, біздің құрметті мұғалім Хамзабай Аяпбергеновтен алдым. Осы мектепте негізі қаланған білім мен өмірге деген көзқарас менің одан кейінгі тағдырымда жəне оның көптеген шəкірттерінің тағдырында орасан зор рөл ойнады» деген еді. «Иə, менің əкеме шəкірт болған Бəйкен ағадан бастап халықтың қадірлі ұлдары дəрежесіне жеткен Еркін Əуелбеков, Қожахмет Балахметов, тума талант Шота Уəлиханов осылай жалғасып кете береді», деп бір серпіліп алып, елдің ұлы, ұлттың «құлы» бола алған академик пайғамбар жасынан асқанда жаңа елорда қанат жайып жатыр екен, табиғаты қатал ғой деп қарап отыра алмаймын, шама-шарқым жеткенше өз үлесімді қосамын деп Астанаға жол тартқаны туралы əңгіме сабақтады.

иненің жасуындай жол бермейтінімізге иманым кəміл. Орыс ақыны Некрасовтың «Ақын болма, адам бол» деген сөзі осындайда айтылған ғой? – Елдігімізді алып, еңсемізді тіктедік. Астана білім, ғылым, мəдениет, əдебиет, медицина орталығына айналып келеді. Жылдар өте келе, ұрпақ өресі биік өркениет жолына түскенде, қазақ ғылымы əлемдік деңгейге көтеріледі дегенге сенуге бола ма? – Ол не дегенің? Сенемін, сенгенде қандай! Қазіргі өркендеуіміз жалғаса берсе, батыстағы ғылым шығыстан да берік орын алады. Соның бел ортасында қазақ ғылымы тұрады белді өкілдері жүреді. Балапандай баули алсақ қыран болар ұл-қызымыз көп. Абай: «Ондай болмақ қайда деп, айтпа ғылым сүйсеңіз» демейтін бе еді. Заман жаңарған сайын ұрпақ алмасады, небір жаңалықтар өмірге келеді. Арғы-бергі кезеңдерге қарап отырсаң, қоғам дамуы осылайша өрістеп отырған. Мəселен, В.Рентген алғаш керемет құрал

Адам таєдыры Алладан кейін бізге сеніп тапсырылєан

– дейді Ќазаќстан рентгенорадиологтары ќауымдастыєыныѕ президенті, медицина єылымдарыныѕ докторы, профессор Жанєали ХАМЗАБАЕВ – Күнделікті қажетімді өтейтін заттарды қобдишаға (шабаданға) салып алып, елордаға келдім. Алматыда үй де, көрікті Көктөбенің баурайында жемісі тіл үйірген, қарасаң көз тұндыратын саяжайы да бар еді. Бірақ, мен үшін ең қымбат құндылық – тəуелсіздік болатын. Тəуелсіз елдің астанасы ірге көтергенде, іркіліп қалуды қаламадым. Елдің келешегі, ұлттың ұйысқан болашағы, мемлекеттің болаттай берік тұтқасы болатын Астана салып жатқанда, отбасында отыра беру əрекетсіздіктей көрінді. Жаңа құт-мекенге септігіңді тигізу, азамат екеніңді білгізу Елбасы екі тізгін бір шылбырды қолға алып, сенімді серік етіп, береке-бірлікпен бет түзегенде ақылшым Абайдың «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қалаң» деген өлеңіне арқа сүйедім. Оның үстіне атам қазақтың «Көп ауған жаққа құдай ауады» деген қанатты қағидасы да қамшы болды. – Ол тұстағы Ақмола мен бүгінгі Астананың арасы жермен көктей еді-ау, ə?! – Əрине. Астана салу жөніндегі қадам сол тұста үміт пен күдік секілді арбасып тұрған. Оның үстіне ел болып ту тіккеннен кейінгі аумалы-төкпелі кезеңнің де салмағы ауыр еді. Соған қарамай, «Тəуекел түбі жел қайық, өтесің де кетесің», деп елдің келешегіне кемелдікпен көз жіберген Президенттің бұл батылдығы көзсіз ерлікке пара-пар болатын. Оны түсінбеу, түйсінбеу кімге де болса сын еді. Қиындықсыз жеңілдік, жеңіс, табыс болған ба?! Оның үстіне осы идеяның жүзеге асуы қалай болар екен деген сығырайған көздер де жетіп артылатын. Ақмоладағы санаулы көшелердің өзінде дұрыс асфальт та жоқ. Жұмысқа дейін балшық кешіп барасың. Кіре берістегі су толтырылған темір астаушаға аяқ киіміңді тазалап, бөлмеңе кіресің? – «Көппен көрген ұлы той», деп сіз Астанаға дүбір-дүрмекпен емес, алдыңызға нақты мақсат қойып келгеніңізден хабардармыз. – Мен өзі қатаң тəртіптің адамымын. Бос белбеу болып жүргенді қалай бермеймін. Осы мінезім кейбіреулерге ұнамай қалатыны бар. Бірақ, тиянақты еңбектің нəтижесін көргенде, «Əй, бəрекелді!» деген сөздерді көп естимін. Иə, елорда басшылардың, қосшылардың қаласы емес, білім мен ғылымның, мəдениеттің, руханияттың ордасына қалай айналдырамыз деген мəселені Президент сол кезде жиі көтерді. Осыған аға буын ретінде құлақ қойдым. Зерделеп көрсем, Астанадағы медицинаның жай-жапсары көңіліме олқы көрінді. Бүкіл саналы ғұмырыма серік еткен диагностикалық медицина деңгейі тіпті төмен болып шықты. Радиологиядан санаулы ғана маман болғанымен ғылым кандидаты, докторлары мүлде жоқ екен. Бір-екі доцент өз елі – Ресейіне кетіп қалыпты. – Есіміз бар да елімізді табайық, жұрт иесі жер иесі бар ғой деген шығар. – Мүмкін. Жатақханада тұрдым. «Сабыр түбі сары алтын» деген сөз ойға қуат, бойға жігер берді. «Не істеу керек, маманды қайдан шақырамын, шақырғанда жылы орнын суытып, кім келе қояды», деген ой көп толғандырды. Ақыры рентгенорадиологтер қауымдастығын құруға бекіндім. Оны Əділет министрлігіне тіркеттім. Сөйтіп, қауымдастықтың керегесін керіп, шаңырағын көтеріп едім, уық болып шаншылайық деген мамандар тілек білдіре бастады. Астанадағы Қазақ мемлекеттік медицина академиясының сəулелік диагностика курсын ашып, дəріс оқи бастадым. Тынымсыз тірлігімнің бір жағына демеу болайын деп, қашан да бір-бірімізге серік болып жүретін жұбайым профессор Раушан Рахымжанова елордаға келді.

– Бір отбасында, бір саланың екі бірдей профессоры ғылыммен айналысып, жұртқа қызмет етіп жүргенде ұрпақ өсіру, үй тірлігі кімнің еншісіне тиген? – Алдыңа мақсат қойып еңбек етсең бəрін жеңесің, бəріне де үлгересің. Ал істемейтіннің сылтауын айтсаң, түк бітірмейсің. Біз Раушан екеуміз ең алдымен, бақытты ата, сүйікті əжеміз. Немереден шүпірлеген шөбере өсіріп отырмыз. Қазақ бала санын айтпайды. Раушан Ибжанқызы да медицина ғылымдарының докторы, Денсаулық сақтау министрлігінің сəулелік диагностика жəне маммолог саласы бойынша бас маманы, №1 радиология кафедрасының меңгерушісі. Елордадағы елдік іске деген осындай ұмтылыс бірте-бірте Астана медицина университетіндегі сəулелік диагностика курсы ілгерілей келе кафедраға айналды. Студенттерге білім берумен қатар, дəрігерлерді дипломнан кейін оқытуға арналған екінші кафедра ашуға ұмтылдық. Бейнет зейнетсіз болған ба, №2 кафедраға қол жетті. Сөйтіп, жүздеген студенттер, ординаторлар мен интерндер, бүкіл еліміз бойынша мыңдаған рентгенорадиолог дəрігерлер білім ала бастады. Оларға шеберлік сыныптар өткізіп, рентгенорадиологияның өзекті мəселелерін қозғап, Алладан кейін шыбын жанына бір медет тілегендерге күн нұрындай мейір сыйлау жөнінен маман болумен қатар, адамдық қасиеттерді алға оздырудан дəрістер оқу күні бүгінге дейін жалғасын табуда. Иə, ғасыр басында Астанада ғылым дəрежесі бар бір рентгенолог болмаса, сондай білікті бір маманға зəрулік туса, қазір бұл мəселе шешімін тапты. Отыздан аса шəкіртіміз, ғылым кандидаты доктор болып орталықтарда радиологияның сан-саласында жемісті жұмыс істеуде. Астананың өркендеуіне олар өз үлестерін осылайша қосуда. Мен мұны мақтанышпен айтып, үлгі алар үрдісті мəуелі бəйтеректей биіктете беру үшін күш жұмсап жатырмын.

жүргіздім. Сонда қондырғылардың 70-75 пайызы моральдық жəне техникалық жағынан тозығы жетіп тұрғаны аңғарылды. Олардың кейбіреуі 1520 жылдан бері қолданыста екен. Бұл кейде қате диагностикалық қорытынды жасауға əкеліп жататыны бар. Мұндай құрал-жабдықтардан науқас қана емес, дəрігерлер де сəуле алып жатуы мүмкін. Осы мəселені жиі көтеруге тура келді. Заманауи рентгенорадиологиялық, яғни сандық рентгендік кешендер, ангиографиялық қондырғылар, сондайақ, тұрақты жəне көшпелі флюорографтар, тағы басқа қондырғылармен қамтамасыз ету мəселесін тиісті мекеме басшыларының алдына қойғанымызда, азаматтарға рахмет, ол кезде де, қазір де қолдау көрсетумен келеді. Жаңа құралдар келіп жатыр, сандық технологияға көшіп жатырмыз. Бұл тəсіл адам ағзасын түгел көрсетумен, ауруды дəл анықтаумен жəне ағзаға тигізер кері əсерінің төмендігімен бағалануда. Жасыратыны жоқ, біз осы жаңа радиологиялық қондырғыларды толық меңгере алмай жатырмыз. Себебі, мамандардың кəсіби дайындығы көңілден шыға бермейді. Адамның қолынан шыққан техниканың дамуы – біздің маман дайындау жөніндегі ұмтылысымыздан озып кеткен. Айталық, біз жаңа радиологиялық құрал-жабдықтардың 15-20 пайызын қолдана алып отырмыз. Оны айтасыз, уақыт көшінен қалып қойған кейбір аймақтардың емдеу мекемелерінің басшылары мен мамандары осы қалай демей, ескі аппараттарға тапсырыс беретіні өкінішті. Мұндай салғырттық сырқатты дер кезінде анықтауға кедергі келтірері сөзсіз. Қазір кейбір аурулардың, əсіресе, сүт безінің қатерлі ісігі секілді дерт асқынуының астарында осындай оралымсыздықтар жатыр десек артық айтқан болмас. – Осы күні дəрігерлер көп жағдайда құралжабдықтардың ғана көмегіне сүйенуді əдетке айналдырып алған секілді. Сіздің бұған айтар уəжіңіз қандай? – Өте орынды сұрақ қойып отырсың. Рас, технизм басып барады. Адамның қолында, əсіресе,

Елдің келешегі, ұлттың ұйысқан болашағы, мемлекеттің болаттай берік тұтқасы болатын Астана салып жатқанда, отбасында отыра беру әрекетсіздіктей көрінді. – Жанғали Хамзабайұлы, маман дайындау жағы шешіліп жатыр екен. Заманға сай радиологиялық құрал-жабдықтар жағы қалай? – «Ауырып ем іздегенше, ауырмаудың жолын іздеу керектігін» Елбасы жиі айтумен қатар, қолдан келер барлық жағдайды жасауда. Соның бір дəлелі елордадағы «Ұлттық медициналық холдинг» дер едім. Мұнда заманауи аппараттардың бəрі дерлік бар деуге болады. Соның бір саласы саналатын Республикалық диагностикалық орталық 14 клиникалық бөлімшесі арқылы күніне 500 сырқат адамға қызмет көрсетуге қауқарлы. Мемлекет басшысының «Қазақстан-2050» Стратегиясында «Ұлт денсаулығы – біздің табысты болашағымыздың негізі» деп, «Сапалы жəне қолжетімді медициналық қызметтер көрсетумен қамтамасыз ету. Аурулар түрінің барынша кең спектрін диагностикалау жəне емдеумен қамтамасыз ету» қажеттігін міндеттеді. Президент мұндай тапсырманы тегіннен-тегін беріп отырған жоқ. Еліміздің барлық өңірі мықты құралдармен толық жабдықтала қоймағаны да белгілі. Астана радиологиясының келешегі мен бүгініне ой жіберсең, жетістік орасан, алар асу да молынан. 2000 жылдың басында рентгендік құрал-жабдықтарға сараптама

дəрігерлердің саусағында бір құдіреттің күші бары анық. Алтын саусақ, алтын қол деген тегін айтылмайды. Əр дəрігер алдына келген адаммен тіл табысып, ағзаларын жіті тексерсе, жүрек соғысын тыңдаса, анализдерін саралап көрсе, 80 пайыз дұрыс диагнозды өзі қоюына болады. Бұл жағынан кемшін тұстарымыз бар екенін жоққа шығара алмасақ керек. Біздің көп мамандар ем алсам деп келгендермен тіл табысудың орнына бас көтерместен қағаз толтыруға, не осы қажет пе демей, УДЗ-ге, өзге де техникалық құралдардан өтуге жібере салуға бейім тұрады. Соңғы кездері дəрігер қателігінен дегенді жиі естіп қалатын болып жүрмін. Егер біз алдымызға келген сырқаттардың жан дүниесін ұқпасақ, диагностикалық құралдарды дұрыс пайдалана алмасақ, адам өміріне қауіп төнуі мүмкін. Тіпті, сырқат мүгедек болып қалуы да ғажап емес. Қателіктің арғы жағында білімсіздік, немқұрайлылық жатады. Біз де адамбыз. Бірақ адам тағдыры Алладан кейін бізге сеніп тапсырылған. Ендеше, қателесуге қақымыз жоқ. Алған білімімізді, жинаған тəжірибемізді, үйренген үлгімізді, адами асыл қасиеттерімізді шашып алмай, мүмкіндігі орасан техникалық құралдарды орнымен қолдана алсақ, қателікке

ойлап тапқанда ешкім сене қоймапты, «фантазер» депті кей замандастары. Уақыт өте келе ол ақиқатқа айналып, медицинада «төңкеріс» жасады. Вильгельм Рентген ғалымдар арасында алғаш Нобель сыйлығын иеленді. Сонда ол: «Бұл – менің жаңалығым емес, ол – барша адамзаттың жаңалығы», депті. Шындығы да осы еді, авторы бір ғалым болғанымен, оның еңбегі жұрттың игілігіне жарап жатады. Сөйтіп, ондай жетістік адамзатқа қызмет етеді. Ғылымда шекара болмайды деген сөздің ар жағында осындай ақиқат жатыр. Барды пайдалана отырып, жоқты табамын деп талпыну керек. Біздің еліміз де, адамдары да осы жолмен келеді. Астана қаласындағы сəулелік диагностика қызметін түбегейлі жақсарту ісі өз шешімін табуда. Анабір аласапыран жылдарға қарағанда, тəубе дерлік. Бір ортаға ұйыту мақсатында Қазақ елі рентгенорадиолог-

технологиялардың ішінде УДЗ (ультрадыбыстық зерттеу) бірінші орында тұр. Жаңа аппараттар адам ағзасындағы ауытқуды тап басып көрсете алады. Сандық технологияға көшкен мекемелер рентгенге қажет қымбат пленкалар, химиялық реактивтер сатып алмайды. Сандық технологияның тиімділігі жыл сайын артып келе жатыр. Осы күндері рентгенография мен флюорография жəне ультрадыбыстық зерттеулер, компьютерлік томография нəтижесінде жүрек, өкпе, сүт безі, бүйрек, басқа да органдардың сырқатын дер кезінде анықтауға мүмкіндік тууда. Бұрын рентген арқылы бір суретті алу үшін жарты сағат, одан да көп уақыт қажет болса, қазіргі озық технология бір секундтың ішінде бүкіл ағзаны суретке түсіріп, алақаныңдағыдай айқындап береді. Осындай игілікті істі дəрігерлер білімділікпен пайдаланып, тез қорытынды жасаса, кеселдің асқынуы кемиді. Жақсы шешімін тауып жатқан диагностикалықинновациялық əдістердің жемісі мыңдаған, тіпті, миллиондаған адамның өмір сүруін ұзартып қана қоймай, дендеп кетпеген кеселдің алдын алуға үлкен септігін тигізуде. Ал, ядролық орталыққа келетін болсақ, бұл медицинаға инновациялық технологияларды енгізу бағдарламасының шеңберінде іске асырылу үстінде. Мұндай орталық Қазақстанда, оның ішінде Астанада, Орта Азия өңірінде бірінші рет қолданысқа енгізіліп отыр. Ол позитронды-эмиссионды томограф (ПЭТ) ретінде іске қосылды. ПЭТ пен қатар, компьютерлік томография (ПЭТ/КТ) жəне бір фотонды эмиссионды компьютерлік томографпен (офэкт, гамма-камера) жарықтандырады. Күші ұзаққа бармайтын, адам денесінен тез жойылып кететін ядролық изотоптар əзірленіп қолданылады. Изотоп тамыр арқылы қанға жіберіледі. Ол денеге тарайды. Адам ағзасында қатерлі ісік болса, əлгі изотоптар сол жерге жиналады. Ол сырқатты аппаратқа салған кезде суретке түсіріліп, аурудың бар-жоғы анықталады. Бұл тəсіл арқылы 80 пайыз онкология, 10 пайыз кардиология, 10 пайыз жүйке (мидағы ісіктерді, паркинсон, эпилепсия, альцгеймер) ауруларын анықтау көзделген. «Бастағы шаштан аяқтағы қара тырнаққа дейін тексереді екен» делінетін мұндай кешен қазірше тек елордада ғана бар. Бір ауруды тексеру үшін 3 сағаттан артық уақыт кететінін айтар болсам, осыдан-ақ оның жұмысының жеңіл-желпі еместігін аңғаруға болатын шығар. – «Алдыңғы толқын – ағалар, Артқы толқын – інілер» (Абай) деп алдыңыздағы ардақты азаматтарды, сыйлас ағаларыңызды, сырлас інілеріңізді, ізіңізді қуған шəкірттеріңізді жиі еске алып отырсыз. Мұндай ізет пен инабат кей ұрпақтың бойында азайып кеткені анық. Өзім білемін деп, мен тұрғанда сен кімсің дейтін кеудемсоқтық та жоқ емес. Бұл баршылықтың «сыйы» ма, кім білсін? Сіздің мінезіңіздегі кісіліктен қазақтың таза болмысын, тұрғанмен, кішілігін жоғалтпаған халық қасиетін көргендей болдым. – Ниетіңе рахмет! Асыра мақтап жібердің бе қалай. Дегенмен, Абайдың оқып отырған қазақ орынсыз асып, жөнсіз тасып кетпейді. Дара данышпанның əр өлеңінің тұңғиығында құдық суындай құдірет, қара сөзінде қалыбыңды бұзба, ниетіңді қысас қылыққа алдырма деген керемет тағылым жатыр. Мен соны күнде оқып отырып, ізет пен инабаттан аттауға қақым қайсы? Абайды білген адам тілінен айырылмайды, ата жолынан адаспайды, ана үлгісінен көз жазбайды. Мен Қарағанды Мемлекеттік медицина университетінің түлегімін. Жоғары оқу-орнын бітіргеннен кейін, кіші ғылыми қызметкер болып жүргенімде Естөре Оразақов деген ғалым ағамыз Мəскеудегі А.Вишневский атындағы

Абайды білген адам тілінен айырылмайды, ата жолынан адаспайды, ана үлгісінен көз жазбайды. тер қауымдастығын құрғанымды алда айттым. Содан кейін медицина ғылымы мен адам емдеу жолындағы тың ізденістерді кең отырып кеңесу, тағылымды тəжірибе алмасу үшін əлденеше рет алқалы жиындар, конференциялар, форумдар, семинарлар, шеберлік сыныптарын ұйымдастырдық. Ең маңыздысы, 2005 жылдан бері Астанада жұмыс істеп келе жатқан Еуразиялық радиологтар форумы дер едім. Екі жылда бір болатын бұл басқосудың бұрын IV мəжілісі өтсе, үстіміздегі жылдың қазан айында V алқалы бас қосуын Астанада жалғастыру жоспарланған. 2012 жылдан бастап Еуропа радиологтарының халықаралық қоғамына 43-ші мемлекет болып мүшелікке өттік. Ағымдағы жылы осы қоғамның шешімімен Орталық Азияда тұңғыш рет радиологтарды дайындайтын мектеп бас қалада ашылды. Мұны бүгінгі келер ұрпақтың өркениетті елдердің озығынан үйренуге, үйренгенін өз Отанымызда іске асыруға мүмкіндік беретін тарихи кезең деуімізге негіз бар. Бұл Астана радиологтарының ел аумағынан əлемдік кеңістікке бет алуына жол ашып, қазақ ғылымының келешегіне қадам бастырар даңғылы деп білемін. Осындай игілікті іс бірте-бірте дами берсе, қазақ ғылымы төрткүл дүниенің озықтарымен үйлесім тауып, өзінің бағыт-бағдарын айқындайды. Мұндай ізденіс бірте-бірте ұлттық ғылымның іргесін бекітіп, небір айтулы өкілдерінің қалыптасуына, медицинаға керек құрал-жабдықтарды өз елімізде жасауға мүмкіндік береді. Алдағы уақытта шетелдік əріптестермен тізе қосып, компьютерлік томографтарды шығарсақ, өзге де игілікті істерді атқарсақ дейміз. «Біз болмасақ, сіз барсыз», деп ұлт ұстазы Ыбырай Алтынсарин айтқандай, мұндай жұмыстарды кейінгі толқын тиянақты жүзеге асыратыны еш күмəнсіз. Біз бүгінінен гөрі ертеңіне үміт артқан ұлттың ұрпағымыз ғой. – Соңғы кездері сəулелі диагностика, ядролық медицина орталықтары туралы жиі айтылады. Осы салалардың қарымы, болашағы туралы не айта аласыз? – Сəулелі диагностика – адам денесіне жарақат салмай, ем жасауға бейімделген. Айталық, сəулелі диагностикада – магнитті-резонансты томография мультиспиралды, 40 кесілімді компьютерлік томография, УДЗ, сандық маммограф, пантомограф, ангиограф секілді бөлімдер бойынша сырқаттарға қызмет көрсетеді. Қазіргі диагностикалық

хирургия ғылыми-зерттеу институтының рентгенология бөліміне оқу үшін аспирантураға жіберді. Ол кісі ғалымдығымен қатар, қазақ тілінде медицина туралы көпшілікке арналған кітаптар да шығарған. Сөйтіп, жақсы адамның шарапатымен Мəскеуде рентгенология бойынша небір білімді оқымыстылардан (академик П.Н.Мазаев, профессор М.А.Иваницкая, т.б) кəсіби білім алдым. Ғылым кандидаты деген атақпен елге оралдым. Содан бері 50 жылдан асты, радиология саласында табан аудармай еңбек етіп келемін. Докторлығымды да сол Мəскеуде А.Бакулев атындағы жүрек-қан тамырлар хирургиясы институтында əлемге аты мəлім академик Анатолий Покровскийдің жетекшілігімен қорғадым. Ол кездегі Мəскеу, Новосібір қалалары ғылым мен білімнің орталығы болатын. Қазақтың небір үздік ұл-қыздары сол қалалардан терең білім алып шықты. Өз Отанымда академик А.Н.Сызғанов, профессор В.С.Сергиевскиймен қызметтес болдым. Ұлтымыздың бетке ұстар ұлдары И.Қарақұлов, өзіме таяу С.Балмұханов, Т.Шарманов, С.Жошыбаев – осылай кете береді. Бұлардың бəрімен қанаттас жүрдік. Біразы кетті, қалғандарымен қауышып тұрамыз. Саналы өмірімнің ішінде 60-тан аса кандидаттық, докторлық жұмыстарға жетекшілік жасадым. Олар менің ертеңгі ізбасарларым. Аттарын атап, түстерін түстесем, əңгімені ұзартып аламын ба деп отырмын. Өзің айтқан алдыңғы толқын ағалар мен кейінгі толқын інілер деген осылар шығар. 500-ге жуық ғылыми еңбектер жазыппын. Оның 15-тен астамы монография болса, 30-ға таяуы əдістемелік нұсқаулықтар. Өнер табысы жағынан да құр алақан емеспін, 14 патенттің авторымын. Иə, ойға алған іс көп. Соны орындасам деген ұмтылыс одан да зор. Еңселі еліміздің елордасындағы радиологияның қағылған қазығы мықты тұғырға айнала бастады. Бұл ұлттық медицинаға қосылған үлес деп білемін. Бүгінгі өркендеп өскен Қазақ елі енді біраз жылдан кейін анау сəулеті мен дəулеті тең делінетін мемлекеттердің қатарынан көрініп, кейінгі толқын кемелдік танытып жатса, мəңгі тəуелсіз Қазақ елі дегеніңіз сол емес пе. – Мазмұнды əңгімеңізге рахмет! Əңгімелескен Сүлеймен МƏМЕТ, «Егемен Қазақстан».


6

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

ИНФРАҚҰРЫЛЫМДЫ ДАМЫТУ Премьер-Министрдің орынбасары – Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешев Ақтөбе облысына жұмыс сапары барысында рельс зауыты құрылыс алаңында көшпелі мəжіліс өткізді. Көшпелі мəжіліске «Қазақстан темір жолы» АҚ президенті Асқар Мамин мен облыс əкімі Архимед Мұхамбетов қатысты.

«БАТЫС ЕУРОПА – БАТЫС ҚЫТАЙ» ЖОБАСЫ

Іргелі істер ґрісі Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан».

Италияның əлемге танымал «Siemens-VAI» компаниясы мен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» АҚ бірлесіп қолға алған бұл жобаның жалпы құны 55 миллиард теңге тұрады. Қазақстан экономикасына серпін беретін бірігей жоба – рельс зауытының құрылысы басталып та кетті. Қазір өндіріс орны ірге тебетін алаңда жер жұмыстары жүргізілуде. Зауыт пайдалануға берілгенде жылына 430 мың тонна сортты рельс шығарылады деп күтілуде. Бұл кəсіпорынның Ақтөбеде орналасуының да өзіндік реті бар. Еуропа мен Азияның қақ ортасында тұрғандығы жəне аймақта ірі өнеркəсіп орын дары ның шоғырлануы да есепке алынғаны көрініп тұр. Жобаны жүзеге асыру мерзімі өте қысқа, мұның өзі кəсіпорын құры лысын жүргізушілерге үлкен жауап кершілік жүктейді. Бұл зауыт 2014 жылдың шілде айында пайдалануға беріледі деп күтілуде. Сөйтіп, бір жыл ішінде облыс орталығынан Мəртөкке шығар жолдың бойында тағы бір ірі өндіріс орны іске қосылмақшы. Зауыттың бастамашыларының бірі – «Көліктік технология» ЖШС жобаны жүзеге асыруға ынталы болып отыр. Қазірдің

өзінде «Қазақстан даму банкі» жоба құжаттарын қарап, несиелік тұжырым берген. Аталмыш банк қажеттті қаржының 70 пайызын несиелейді, ал қалғанын Қазақстан темір жолы мен жеке инвесторлар қаржыландырады. Индустрияландыру картасы бағдарламасына сəйкес жақын күндері жобаның инфрақұрылымдық желілері жарақтан ды рылады. Яғни, газ, су, зауыттың темір жол арқылы өтетін автожолы, электр желісі осы бағдарлама аясында жүргізілетін болады. Зауытқа 39шы Қызғалдақты разъезінен темір жол тарту қарастырылған. Италияның «Siemens-VAI» компаниясы жабдықтарды жеткізіп, өз технологияларын өндіріске орнатып қана қоймайды, қондырғыларды құру жəне құрылыс жұмыстарының дұрыс жүргізілуіне бақылау жасайды. Зауыттың бас корпусын тех н оло гия лық жарақтандыру, прокаттық қондырғыларды жасақтау, іске қосу-реттеу жұмыс тарын итальяндық мамандар жүзеге асырады. Бас мердігер – «Союзком плект» Қазақстан-Украина бірлескен кəсіпорыны да өз тарапынан атқарылатын жұмыстардың уақытылы жəне сапалы болатынына кепілдік беріп отыр. Жобаны жүзеге асыруға қатысатын ресейлік «Прокатмонтаж» фирмасы ның италиялықтармен жұмыс жасауда бұрыннан

ЖАҢА ТЕМІР ЖОЛДАР Бірінші болып, 2001 жылы ұзындығы 184 шақырымды құрайтын Ақсу – Дегелең темір жолының құрылысы басталып, ол 2,5 жылда жүзеге асып болды. Бұл жаңа телім еліміздің Солтүстігі мен Шығысын төте байланыстырды. Одан кейін, 2003 жылы Солтүстіктегі астықты Қостанай облысын Батыс өңірмен байланыстыратын Алтынсарин – Хромтау темір жолының құрылысы басталды. Бұл магистральдің ұзындығы 403 шақырымға жетті. Бұл жол пайдалануға берілгенде еліміздің аталған аймақтарында темір жолмен жолаушылайтын азаматтар көп қиындықтардан құтылумен қатар, жол жүру уақыттары да еселеп қысқарды. Мұнымен бірге, ел аумағында темір жолмен жүк тасымалдайтын темір жол мекемелері мен тапсырыс берушілері де сансыз кедергілерден құтылып, үлкен қуанышқа кенелді. Тəуелсіз елімізде салынған бұл екі жол азат Алаш халқының іргесін бекітумен қатар, елімізге көп пайда əкелді жəне темір жол салуда сенімділігімізді арттырды. Тəуелсіздікке қол жеткізген Алаш жұрты ендігі темір жолын дербес дамытып, Ресейге тəуелділіктен құлан-таза құтылу үшін ел ішіндегі 3-ші Шар – Өскемен темір жолының құрылысын салды. Ел экономикасының қарыштап даму жолына түскен кезеңінде, нақты айтқанда, 2005 жылы 132 шақырымға тартылған Екібастұз – Павлодар темір жолын электрлендіру жұмысы басталды. Бұл игіліктер бүгінде ел қызметінде. Ал соңғы 4-5 жылда Қазақстан темір жолын дамытуда жəне транзиттік əлеуетін арттыруда құлашты кеңге сермеді. Сөйтіп, Өзен – Түркіменстанмен мемлекеттік шекара темір жолын төседі. Екі елдің президенттері арнайы барып қосқан темір жолдың екі ел үшін де маңызы зор. Еліміз осы магистраль арқылы Парсы шығанағы елдеріне шығуды көздеп отыр. Одан əрі əлемдік сауда орталықтарына жол ашылады. Бір ғана мысал, Иран Ислам Республикасы жыл сайын шетелдерден 11 млн. тонна бидай сатып алады екен. Бидайды миллион тонналап экспорттайтын біздің ел үшін аталған жолдың маңыздылығы осыдан-ақ көрініп тұр. Сондай-ақ, Жетіген – Қорғас темір жол магистралі де Қазақстан экономикасының қарыштап дамуына қомақты үлесін қосады. Бүгінде Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасымен Жезқазған – Бейнеу, Арқалық – Шұбаркөл темір жол желілері салынып жатыр. Жалпы, 22 жылдың бедерінде 1100 шақырымнан астам темір жолдар электрлендіріліп, 1200 шақырым жаңа темір

қалыптасқан тəжірибесі бар екен. Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Əсет Исекешев осы сапарында Ақтөбе ферроқорытпа зауытының №4 цехының құрылысымен танысты. Еліміздің индустрияландыру картасына енгізілген бұл жоба əлемде теңдесі жоқ жоғары көмір сутекті феррохром өндірісінің инновациялық технологиясын енгізумен, электр қондырғыларының, авто маттандырудың жəне тұрақты ток пештерінің жаңа жүйесін пайдаланатындығымен бағалы. Жобаны жүзеге асыру еліміздің жоғары көмірсутекті феррохромды экспорттау мүмкіндігін 16 пайызға, облысты 46 пайызға арттырады. «Казхром»ТҰҚ» АҚ президенті Виктор Тиль №4 цехтың құрылысы барысын баяндады. Ол кəсіпорынға биыл 70 жыл толатынын мəлімдей келіп, үстіміздегі жылдың 6 айында 186,6 мың тонна ферроқорытпа шығарылғанын мəлімдеді. Зауытта қазіргі таңда 3 мың адам еңбек етеді. Жаңа жобалардың жүзеге асырылып жатқанын көзімен көрген Əсет Исекешев жаңа зауыттың уақытылы пайдалануға берілуін бақылауда ұстауды, мемлекеттік органдар мен ұйымдарға осы жобаны жүзеге асыруға қолдау көрсетуді қадап тапсырды. Ақтөбе облысы.

Жобаның негізгі көрсеткіштері Ұзақтығы – 2 787 шақырым Қайта жаңғыртылатын жол – 2 452 шақырым Жобаның құны – 825 млрд. теңге Мəліметтер – МБРР, ЕБРР, АБРР, ЯМАС, ИБР Іске асыру кезеңі – 2009-2015 жылдар

Жобаны іске асырудан келетін тиімділік орта есеппен жылына 179,5 млрд. теңге болады

- ЖКО-дан қаза табатындар саны қысқарып – 19,3 млрд. теңгеге немесе 45 пайызға (214 адам) (орта есеппен жылына 490 адам қаза табады) - ЖКО санын қысқартудан – 49,9 млн. теңге

- Жол уақытын қысқартудан – 33,9 млрд. теңге - Автокөліктерге пайдаланатын заттарды қысқартудан –

9,5 млрд. теңге

- Аймақтардағы азық-түлік өнімінің жалпы өсімі –

82,9 млрд. теңге

- Жүк тасымалының артуы 2,5 есеге

- Транзиттік көлік санының артуы 2,5 есеге - Автокөліктің көбеюі 1,5 есеге

- 35 мың адам қатыстырылды

Шартты белгілер:

2012 жылы 700 шақырымдық жол пайдалануға берілді 2013 жылға 806 шақырым жолды ашу жоспарланған

2012 жылға дейін орындалғаны; 2012 жылы ашылғаны; 2013 жылда ашылуға жоспарланғаны; 2013 жылы жұмысын бастағаны.

Энергетикалық жəне көлік инфрақұрылымы – экономиканың негізі Міне, сондықтан, бұл екі басты сала басым секторлардың қатарына енгізілген. Энергетика саласында 13 жобаны іске асыру жоспарлануда. Оның ішінде 9 – жиынтық қуаты 3200 МВт астам энергия өндіретін кəсіпорындарды салуға бағытталған. Нысандардың бір бөлігі қазірдің өзінде пайдалануға берілген. Бұл – Атырау ЖЭО жаңа қуаттылықтары, Орал қаласындағы жəне Ащыбұлақ кен орнындағы газтурбиналық электр стансалары, Ақсу ГРЭС № 2 блогы жəне Екібастұз 1-ГРЭС 8-ші энергоблогы. Сондай-ақ, Алматы қаласы жəне Алматы облысында трансформаторлық кіші стансалар, Мойнақ ГЭС, 500 кВ «Алма» кіші стансасы салынды. Жаңа энергия қуаттарын пайдалануға беру есебінен электр энергетикасындағы қуаттылықтың өсуі 1341 мегаватты құрады.

Екібастұз 2-ГРЭС 3-ші энергоблогын салу, Шардара ГЭС жəне Ұлттық электр желілерін жаңғырту жөніндегі жобалар белсенді іске асыру сатысында тұр. Бұл жобалардың бірқатарын Қазақстанның Даму банкі қаржыландырады. 2012-2030 жылдар кезеңіндегі электр энергетикасына инвестициялардың қажетті көлемі кем дегенде 9,5 трлн. теңгені құрайды. Көлік инфрақұрылымы Қазір үдемелі индустрияландыру бағдарламасы бо йын ша аса ірі стратегиялық жобалардың қатарында 2 жаңа темір жол салу бар. «Жезқазған – Бейнеу» жүктердің Орталық Қазақстаннан Батыс өңірге жəне одан əрі Еуропаға тікелей шығуын қамтамасыз етеді. «Арқалык – Шұбаркөл» солтүстік жəне орталық өңірлер арасындағы қашықтықты қысқар туға жəне жүк ағындарын

оңтайландыруға мүмкіндік береді. 2 желінің құрылысында барлығы 12 мың адам тартылған. «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автомагистралін салу жалғасуда. 2013 жылдың басынан бері 377 километр жол төселді. Қазіргі уақытта, ұлттық сапа стандарттарын енгізуді көздейтін «2020 жылға де йінгі Қазақстанның көлік ин фрақұрылымын дамыту» мемлекеттік бағдарламасы əзірленуде, оған сəйкес жолаушылар тасымалдары қызметтері көрсетіліп қана қоймай, сонымен қатар, жаңа автовокзалдар, сапаржайлар, темір жол вокзалдары, əуежайлар салынатын болады, сондай-ақ, бұрынғылары қайта жөнделетін болады. Мəселен, 2020 жылға қарай аудан орталықтарында жаңа 9 автовокзал мен 61 автобекет, ауылдарда 733 жолаушыларға қызмет көрсету пункттерін, қалаларда 1104 такси тұрақтарын салу жоспарланған.

Əлемнің қайсыбір елінде болмасын инфрақұрылымды үздіксіз жетілдіріп, барынша дамытып отыру өзекті мəселенің бірінен саналады. Қазақстан да осы бағытты ұстанады. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында инфрақұрылымды дамыту жолдарын нақты көрсетіп берді. Сөйтіп, жұрт санасын жаңғыртып, ел тұрмысын түбегейлі түзеуге тура бағыт ұсынды. Мемлекеттік жаңа бағыттың негізінде барлық саладағы инфрақұрылымды дамыту бойынша жасалған бағдарламалар мен жобалар қайта толықтырылып, жаңартылды.

Экономиканыѕ ќан тамыры Нұрбай ЕЛМҰРАТОВ, «Егемен Қазақстан».

жол телімдері салыныпты. Жаңа темір жолдар бойындағы инфрақұрылымдық игіліктер тағы бір төбе боларлық əңгіме. ЖАҢА АВТОКӨЛІК ЖОЛДАРЫ Елімізде автожолдарды салу мен қалпына келтіру жұмыстары да жүйеленіп қалды. Жылдан жылға транзиттік тынысы ашылып келе жатқан ел жолдарында жаңа тұрпаттағы инфрақұрылымдар пайда бола бастады. Əлемдегі озат елдердің тəжірибесі меңгеріліп, озық технологиялар енгізілді. Сондай-ақ, еліміздегі халықаралық талаптарға сай инфрақұрылымы бар алғашқы Астана – Бурабай автобаны жақында ғана ақылы жүйеге енгізілді. Қазіргі таңда «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық автокөлік жолы салынып жатыр. Ресей, Қазақстан, Қытайды кесіп өтетін бұл жолдың жалпы ұзындығы 8 445 шақырым. Оның үлкен бөлігі, яғни 3 425 шақырымы Қытай жерінде, 2 787 шақырымы біздің ел аумағында, қалған 2 233 шақырымы Ресей арқылы өтеді. Өз елімізге қайта оралсақ, аталған халықаралық жол республиканың бес облысының аумағынан, атап айтқанда, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл мен Алматы аймақтарынан өтетіні мағлұм. Ғаламдық жобаның біздің елдегі бөлігін жүзеге асыруға 825,2 млрд. теңге жұмсалатыны да белгілі. Бұл автомагистральда барлық инфрақұрылым халықаралық талаптар үдесінде жасалады. Мəселен, жобада автодəліз бойына 725 сервис орын тебеді. Оған қоса, Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің Туризм комитетінің есебіне сəйкес, тағы да қосымша 50-ге жуық толық инфрақұрылымы бар кешенді сервистік орталықтар салынады. 125 типтік демалыс алаңы мен басқа да

сервис орындары жолаушылар қызметінде болады. Тағы елімізде бірқатар үлкен жолдарды жаңартып, кеңейту істері мен жаңа тас жолдар төсеу шаралары да жүргізіліп жатыр. Вице-премьер Қайрат Келімбетовтің сөзіне сүйенсек, 2017 жылға дейін Астана – Алматы жолы кеңейтіліп қайта жаңғыртылады. Оған қоса, Астана – Павлодар жолы төрт жолақ болып салынады. Ол Өскеменге дейін жалғасады. Құрылысы Павлодардан бері қарай салына бастады. Екінші – Астана – Алматы. Мұның да Теміртауға дейінгі бөлігі биыл қолға алынды. Ал Балқаш көлінің үстінен өтетін көпір екі қабат болады. Пойыз үстіңгі, автокөліктер астыңғы қабатымен өтеді. Көпірдің ұзындығы 30 шақырымдай. Нəтижесінде екі астана арасындағы магистральдің жалпы ұзындығы 200 шақырымға қысқарады. Үшінші – Астана – Ақтау. Құрылысы 2016 жылы басталып, 2020 жылы аяқталады. Биылдан бастап еліміздің оңтүстік, солтүстік, батыс өңірлерінде жаңа технологиямен жол жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Олар сынақтан сəтті өткен Еуропа технологиясы. Негізі осы іс бойынша бес жылдан бері зерттеу жұмыстары жүргізіліп келген. Зерттеулердің нəтижесі көрсеткендей, біздің алып елдің əр өңіріне əртүрлі, яғни жергілікті жерге сай битум мен материалдар пайдалану керек екен. Енді бұдан былай əр аймақтағы жол құрылыстарын өз табиғатына орайластырып жасау жұмыстары қолға алынған. Дəл қазіргі күнде Алматыда əлемдегі ең соңғы үлгідегі технологиялар жұмыс істеп жатыр. Мұндай жабдықтар Еуропаның өзіндегі ең озған 2-3 мемлекетте ғана бар екен. Жалпы қазіргі таңда елімізде республикалық маңызы бар жолдардың ұзындығы 23,5 мың шақырым, жергілікті жолдардың ұзақтығы 70 мың шақырымнан асып жығылады. Бұлардың барлығының инфрақұрылымын толық жасақтауға 10 трлн. теңге көлемінде қаржы керек.

МҰНАЙ-ГАЗ ҚҰБЫРЛАРЫ Тəуелсіздік жылдары мұнай-газ саласы да қарышты дамып, экономиканы əртараптандыру мақсатында жаңа мұнай-газ құбырлары тартылды. Нəтижесінде мұнай-газды жаңа бағыттармен экспорттау шаралары жүзеге асып, тəуелсіздіктің іргесі беки түсті. Қазіргі уақытта шығыс экспортының бағыты белсенді дамып келеді. «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ Қытай ұлттық мұнай корпорациясымен бірлесіп Қазақстан – Қытай мұнай құбырының құрылысы бойынша жұмыс жүргізді. Ол жекелеген мұнай құбырлары жүйесін қосты. Əрі Қытайдың нарығына көмірсутек шикізатын жеткізуге мүмкіндік берді. Айтқанымыздай бұл шара тəуелсіз Қазақстанның көмірсутек шикізатын тасымалдау бойынша көп бағытты жүйе құру саясатын іске асыруды жəне соның аясында мұнай тасымалы бағыттарын əртараптандыруды көздейді. Қазақстан – Қытай мұнай құбыры құрылысы екі кезеңге жоспарланды. Ол бойынша, бірінші Атасу– Алашаңқай мұнай құбыры жобасы іске асырылады. «Қаз ТрансОйл» АҚ жəне Қытай мұнай жəне газды барлау, өңдеу ұлтық корпорациясы мұнай құбырын салу мақсатында «Қазақстан-Қытай құбыры» ЖШС-ын құрды. Атасу – Алашаңқай мұнай құбыры жол арнасының ұзындығы 962 км. Құбырдың диаметрі – 813 мм. Бірінші кезеңде өткізу қабілеті жылына 10 млн. тоннадан алдағы уақытта 20 млн. тоннаға дейін кеңейтіледі. Мұнай құбыры жол арнасы үш облыстың аумағы арқылы өтеді: Қарағанды, Шығыс Қазақстан жəне Алматы. Сөйтіп, ҚХР аумағындағы Алашаңқайдың соңғы пуктіне дейін барады. Жобаны қаржыландыру қытайлық тараптың кепілдігімен қарыз беру жолымен іске асырылды. Бұйыртса, 2020 жылға таман бұл құбырмен жылына 20 млн. тонна мұнай ағызу көзделіп отыр. Ал, өткізу қабілеті жылына 10 млн. тонна

34 автовокзал мен 138 автобекет стандарттарға сəйкес келтіріледі, 300 темір жол вокзалының жөндеу жұмыстары жүргізіледі деп болжануда. Сондай-ақ, елдің 14 əуежайы қайта жөнделеді деп күтілуде. “SILK WIND” жобасы бойынша (Қытай-Түркия, Шығыс Еуропа) инфрақұрылымды дамыту бағдарламаны іске асыруда ерекше орын алады. Мəселен, Достық стансасын дамыту, «Қорғас – Шығыс қақпасы» АЭА-дағы құрғақ портты салу жоспарлануда. Бұдан өзге, Ақтау теңіз портында паромдық паркті жəне 3 құрғақ жүк терминалдарын салуды дамыту жоспары бар. Тасымалдардың барлық түрлерінде көлік процестерін автоматтандыру көзделуде. 2020 жылға қарай жүк тасымалдарын 2 есе ұлғайту, ал 2050 жылға қарай 10 есе ұлғайту бағдарламаның басты міндеттерінің бірі болуы тиіс.

Кеңқияқ – Құмкөл мұнай құбыры құрылысының жобасы Қазақстан – Қытай жобасының 2 кезеңі болып табылады. Кеңқияқ-Құмкөл мұнай құбырының жалпы ұзындығы – 794 км, диаметрі – 813 мм. Ол Ақтөбе, Қызылорда жəне Қарағанды облыстарының аумағымен өтеді. Келешекте бұл құбыр арқылы да жылына 20 млн. тоннаға дейін мұнай айдау қарастырылған. Соңғы уақытта ҚМГ елдегі мұнай-газды ғана өңдеп, оны эспорттаумен қатар, көршілерге транзиттік қызмет көрсету ісін де мықтап қолға алған. Мəселен, Қытай тарапының Ресей мұнайын Қазақстан аумағы арқылы тасымалдауды жоспарлауына байланысты «Атасу – Аалашаңқай» учаскесін мерзімінен бұрын кеңейтуге шешім қабылдады. Сөйтіп, мұнай айдайтын №8 жəне №10 стансалар құрылысы басталды. Оны ағымдағы жылдың аяғында аяқтау межеленіп отыр. «Атырау – Кеңқияқ» жəне «Кеңқияқ – Құмкөл» учаскелері бойынша 2012 жылдың екінші жартысында құрылыстың жобалық-сметалық құжатын жасау қолға алынды. Оның дербес тапсырыс берушісі – «Қазақстан – Қытай мұнай құбыры» ЖШС. Жобалық-сметалық құжат қазір мемлекеттік сараптауда жатыр. Елдік шараның бірі, Мұнай жəне газ министрлігі мен ҚМГ бірлесіп, газдандырудың бас жоспарын жасады. Онда əр аймаққа қажетті отын-энергетикалық балансы есептеліп, газдандыру көлемі мен тəртібі айқындалуда. Сондай-ақ, қажетті инвестиция көлемінің ірілендірілген есебі аяқталды. Бас схеманы жүзеге асыру үшін 1,5 трлн. теңге қаржы керек. Көгілдір отынды үш мыңдай шағын жəне орта елді мекендерге жеткізу жоспарланған. Қыруар қаржы жұмсау қажеттігін еске ала отырып, қазіргі кезде қаржыландыру көздері анықталып жатыр. ҚМГ-ның шетелдік əріптесі ҚҰМК-мен бірлесіп жүзеге асырып жатқан ірі жобаның бірі – БейнеуБозой – Шымкент газ құбыры құрылысы. Бұл жоба жүзеге асырылса, Қазақстанның оңтүстігі түгел дерлік газдандырылады. Сөйтіп, Республиканың оңтүстік аймағының шетелдік газға тəуелділігі толық жойылады. ҚХР-ға қарай тартылған газ құбырының экспорттық бағытын əртараптандыру қосымша жұмыс орындарын ашуға, салынып жатқан газ құбыры бойындағы елді мекендердің инфрақұрылымын дамытуға мүмкіндік береді. Оңтүстік тұрғындарына газ 2013 жылы қарашада, желілік бөліктің бірінші кезегі пайдалануға берілген соң келе бастайды. Болжам бойынша айына 210 млн. текше метр газ барады. Газ көлемі біртіндеп ұлғайтылатынын айта кету керек. Ал, 2015 жылдың бірінші тоқсанында бұл құбыр жылына 10 млрд. текше метр газ айдап, толық қуатында жұмыс істейді.


www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

7

Мерейтойєа тартылєан лайыќты сый

 Достық дəнекері

(Соңы. Басы 1-бетте).

Еуразия Одаєы елдерініѕ стратегі жəне сəулетшісі Кеше Алматыдағы «Ғылым ордасы» РМК-де Қазақстан жəне Ресей ғалымдарының қатысуымен «Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаевтың VI Астана экономикалық форумы аясында əлемдік экономиканың жаңа моделін құру бойынша стратегиялық бастамалары» атты ғылыми сессиясы болып өтті. Ғалымдардың бұл отырысы дүйсенбі күні Қ.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінен бастау алған болатын. Аталмыш университетте өткен семинар «Н.Ə.Назарбаев – Еуразия Одағы мемлекеттерінің стратегі жəне сəулетшісі» тақырыбына арналған-ды. Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

Қазіргі таңда Астана экономикалық форумының маңызы өсіп келе жатқаны байқалады. Ғалымдардың еуразиялық экономикалық клубы ұйымдастыратын осынау шарада Қазақстан мен Ресейдің ірі оқымыстыларының, сарапшылары мен саясаткерлерінің, мамандары мен кəсіпкерлерінің жаһандық экономиканың ең маңызды мəселелеріне қатысты тұжырымдамалары көрініс тауып келе жатқаны аян. Осы тұрғыдан келгенде, көкейкесті форумның қатысушылары Қазақстан Республикасы Президентінің жаңашыл бастамаларын жоғары бағалап жүр. Нобель сыйлығы лауреаттарының да басын қосатын осынау келелі жиын Нұрсұлтан Назарбаевтың жаһандық э коно м икан ың жаң а м о д е л і н жасаудағы өзіндік қолтаңбасы деп танылады. Егемендіктің елең-алаңынан бергі Елбасының тиімді интеграциялық саясатқа жəне əлеуметтік жауапкершілікті қаржылықэкономикалық сəулеткерлікке құрылған сарабдал шешімдері, тағдыршешті қадамдары өз ұлтының ғана емес, ТМД аумағын да, Орталық Азияда да оң көрініс тауып келе жатқаны ақиқат. Сол сияқты Еуразия кеңістігінде соңғы онжылдықтарда құрылған халықаралық ұйымдарға ұйытқы болғандардың бірі Нұрсұлтан Назарбаев екендігін əлемдік қоғамдастық мойындайды. Сонымен, Қ.Сəтбаев атындағы ҚазҰТУ-дан бастау алған семинар Елбасының М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінде сөйлеген сөзінің 20 жылдығына орай өткізілгенін айтуға болады. «Ғылым ордасында» сейсенбі күні жалғасын тапқан жиында Ресей Президенті жанындағы Ресей халықшаруашылық жəне мемлекеттік қызмет академиясының профессоры, ЕурАзЭҚ Интеграциялық проблемалар стратегиялық зерттеулер институтының директоры, Ресей Жара тылыстану академиясының вице-президенті, экономика ғылымдарының докторы Анатолий Спицын сөз сөйледі. Осы арада Ресей ғалымы «Стратегические инициативы Н.А.На зарбаева по становлению новой модели мировой экономики» атты монографиялық кітаптың авторы екендігін айтуға болады. Бұл ғылыми еңбекте Қазақстан Президентінің стратегиялық бастамалары, қаржы-несие жəне валюта

жүйесін түбегейлі реформалаудағы радикалды-жасампаздық ұсыныстары, экономика мен саясатта, əлемдік энергиялық экология мен азық-түлік қауіпсіздігі жəне аймақтық интеграциялық мəселелерді шешудегі ықпалды қадамдары барлық қырынан қамтылады. Сондай-ақ, прагматиккөшбасшы Нұрсұлтан Назарбаевтың əлемдік қоғамдастық тарапынан мойындалатыны дəйекті деректермен сипатталады. Сонымен А.Спицыннің баяндамасы Елбасының Еуразия кеңістігінде атқарған стратегиялық саясатының біріктірушілік, бастамашылық қызметіне құрылды. Əрине, Нұрсұлтан Əбішұлының əлемдік деңгейдегі беделді мемлекет басшыларының бірі екендігі əлмисақтан мойындалғанымен, еңбегін қомақты кітапқа жүк еткен белгілі орыс ғалымының баяндамасы басқа қырынан қызықты əрі тұщымды шықты. Сырт көз өз ішімізде елене бермейтін, кəдуілгі жағдай көрінетін, бірақ мəні жағынан ересен шараларды əйгілі саясаткерлер мен сарапшылардың көзқарастарымен суарып, дəйектеп берді. – Астана күні қарсаңында Қазақстан мен Ресей ғалымдарының басын қосып, бірлескен сессия лар өткізу жақсы дəстүрге айналды. Ал биылғы VI Астана экономикалық форумы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың экономиканы жаңартудағы стратегиялық бастамаларына арналды, – деді РЖҒА вице-президенті Анатолий Тихонович. Бұл шара Қазақстанның Білім ж ə н е ғ ы л ы м ми н и с т р л іг ін ің , Еуразия іскерлер кеңесінің (Мəскеу қаласы) жəне Нобель қозғалысы халықаралық ассоциациясының қолдауымен өткізілді. Ғалымдардың семинарын Қазақстан ҰҒА президенті Мұрат Жұрынов, Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты Серік Нүгербеков жүргізіп отырды. Ғылыми сессияда «Парасат» Ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ басқармасының төрағасы, техника ғылымдарының докторы Əбдікəрім Зейнуллин сөз алып, Нұрсұлтан Назарбаевтың əлемдік экономиканың жаңа моделінің өзегіне айналған бастамаларын атады. – Қазіргі таңда экономиканың негізгі өзегі энергетика мен экология екендігін қаперге алсақ, Мемлекет басшысы дəл осы салаларда жаһандық бастамаларға ұйытқы болып жəне əлемдік қоғамдастықтың қолдауына ие болды. Жəне бұл ұлттық стратегиямыз бен

бағдарламаларымызды жасаудың негізіне айналды. Сондықтан мен энергоэкологиялық саладағы басты бастамаларға тоқталып өтпекпін, себебі, мұны іске асыруға біздің «Парасат» холдингі белсене араласып отыр, – деді Əбдікəрім Əбжəлелұлы. Осылайша Ə.Зейнуллин Елбасының аталмыш саладағы ең басты төрт бастамасын таратып шықты. Бірінші бастама – бұл 2007 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында Елбасы «Жаһандық энергоэкологиялық стратегияны» алға тартып, оны əлемдік қоғамдастыққа РИО+20ны тұрақты дамыту жөніндегі БҰҰ Конференциясында талқылауды ұсынды. – 2007 жылдан бері аталған стратегияның ғылыми негізін жасауғ а Қазақстан Ұ лттық ғ ылым академиясының, Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының, «Парасат» холдин гі мен АҚШ, Германия жəне басқа да көптеген елдердің ғалымдары белсенді атсалысты, – деді Ə.Зейнуллин. – Əрине, бұл бастама нəтижесіз емес. Көп жылдық ізденістердің арқасында «Жаһандық энергоэкологиялық стратегиясы» идеясы РИО+20 қолдауына ие болып, сол ұжымның ғылыми жұмыстарының нəтижесі Елбасының 2011 жылы жарық көрген «Глобальная энергоэкологическая стратегия устойчивого развития в XXI веке» атты кітабынан көрініс тапқан. Екінші бастама – бұл 2010 жылы ұсынылған «Жасыл көпір» əріптестік бағдарламасы. Бұл Елбасының «Жаһандық энергоэкологиялық стратегиясы» аймақтық деңгейдегі жəне Еуропа, Азия, Тынық мұхиты елдеріндегі əріптестікті дамытуға бағытталған іс жүзіндегі алғашқы қадамы болатын. Экономиканың дəстүрлі дамуынан «жасыл» өсу тұжырымдамасына өтудің жоспарын жасауды қарастырған осынау бағдарлама да РИО+20 қолдауына ие болды. Үшінші бастама – Астанада 2017 жылы «Болашақтың энергиясы» атты ЭКСПО-2017 көрмесін ұйымдастыру. Халықаралық көрмелер бюросы бұл бастамаға да қырын қараған жоқ. Дəл қазіргі таңда біздің еліміз осынау көрмені абыроймен өткізуге кірісіп те кетті. Төртінші бастама – Қазақстан Республикасын «жасыл экономикаға» өткізу. Бүгінгідей кезеңде «жасыл экономика» елді тұрақты дамытудың маңызды құралдарының бірі болып табылмақ. Оған қоса «жасыл экономикаға» өту Қазақстанды дамыған 30 елдің қатарына қосу жолындағы үлкен мақсатымызға жақындата түспек. Ғалымдардың пайымдауынша, «жасыл экономика» аясындағы жаңғырулар 2050 жылға қарай елдің жалпы ішкі өнімін қосымша 3 пайызға арттырып, өндіріс пен қызмет көрсетудің жаңа салаларында 500 мыңдай жұмыс орнын құруға септеспек. Жалпы «жасыл экономикаға» өтуге қажетті

инвестиция көлемі жыл сайынғы ІЖӨ-нің 1 пайызын құрайды, бұл шамамен 3-4 миллиард АҚШ долларына тең. Қалай десек те, осындай ауқымды өзгерістер кешенді тұрғыдағы ғылыми-техникалық қамтамасыз етуді қажет етеді. Сондықтан «Парасат» холдингі Қазақстанның Ұлттық ғылым академиясымен бірлесіп, Ресей жəне басқа елдердің ғалымдарына əріптес болуды ұсынып отыр. Өз кезегінде олар да бұл бастамаларға болысуға оң пейіл танытып, ұсыныстар қабыл алынды деуге болады. Ал кеше Алматыда Ресей ғалымдарымен өткен сессиялар осының айғағы бола алады. Қысқасы, Ə.Зейнуллин қазіргідей электр қуаты өте қат заманда, экологияны сақтау өзекті мəселеге айналып тұрғанда, Қазақстан осы идеяны шын мəнінде іске асыруда қандай ілкімді де іргелі тірліктер атқарып жатқанын, бұл іске тағы қандай компаниялар тартылғанын жан-жақты айтып өтті. Осыдан кейін Қ.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің ректоры, Қазақстан ҰҒА академигі Жексенбек Əділов сөз алып, «Н.Ə.Назарбаев – Еуразия Одағы мемлекеттерінің стратегі жəне сəулетшісі» тақырыбына арқау болған тұжырымдарды ғылыми тұрғыда негіздеді. Мəселен, біз жоғарыда бұл ғылыми басқосулар Елбасының М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінде сөйлеген сөзінің 20 жылдығына орай өткізіліп отырғанын атаған болатынбыз. Замана қазір небір интеграциялық үдерістерді бастан өткеріп жатқанда тауар айналымы, өндірістік үдерістер, қала берді əлемдік экономика талаптарының да өсіп бара жатқаны байқалмай ма?! – Ал Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев сонау 90шы жылдары бөлшектену белең алып, кеңестік кеңістіктегі бірегей халық шаруашылығы кешендері күйреп жатқанда Еуразиялық стратегия жобасын алға тартты, – деген Жексенбек Мəкейұлы Елбасының 1994 жылы М.В.Ломоносов атындағы ММУ-де сөйлеген сөзінен үзінділер келтіріп, оны бүгінгі күннің шындығымен қабысқанын Еуразия кеңістігінде орын алған оқиғалармен дəйектеді. Ректор өз сөзінде Ресей ғалымы Анатолий Спицыннің «Нұрсұлтан Назарбаев еуразиялық идеяны «қоғамдық жобаға» айналдыра отырып жəне замана шындығына бейімдей келе, кешегі кеңестік кеңістіктегі ендігі бірігулерге жаңа серпін жəне халықаралық-саяси жаңа атау берді» дейтін пайымын жаңа мысалдармен өрбітті. Осылайша Қазақстан мен Ресей ғалымдары Елбасы бастамаларына өзек болған Еуразияның ауызбіршілігі замана ахуалы туғызған бүгінгі қауіп-қатерлермен күресудің де бірден-бір жолы деген байламға тоқтам жасады. АЛМАТЫ.

Əскерилерге арналєан ерекше жиын Жуырда Алматы қаласында Қорғаныс министрлігіне қарасты Əуе қорғанысы күштерінде филолог ғалымдар осы мекемедегі қазақ тілі саласындағы мамандарға өздерінің келелі кеңестерін берген ерекше жиын өтті. Аталған жиынға басшы құрамнан Əуе қорғанысы күштері бас қолбасшысының тəрбие жəне əлеуметтік-құқықтық жұмыс жөніндегі орынбасары, əділет полковнигі Т.Т.Сағымбеков қатысты. Ол Əуе қорғанысы күштеріндегі мем ле кеттік тілді дамыту құрылымының мамандарын жеке тыңдап, осы мамандардың тікелей

командирлерімен бай ланысып, əртүрлі проблемалық мəселелерінің шешілуіне назар аударды. Жиынның негізгі бөлігін Əуе қорғанысы күштерінің офицерлері 28 панфиловшылар саябағындағы Бауыржан Момышұлы ескерткішіне гүл шоқтарын қою рəсімінен бастады. Бұл саябақтағы Офицерлер үйінде өткен жиында Қазақстан Президенті

жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, Ұлттық қа уіпсіздік академиясы қазақ тілі кафедрасы басшысының орынбасары филология ғылымдарының кандидаты А.Мəуленов, Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінен Ш.Шортанбаев, Алматы қаласы əкімдігі Тілдерді дамыту басқармасының басшысы М.Ахет, Алматы қаласы Мемлекеттік тіл институтының директоры Б.Қапалбеков салмақты баяндама жасады. «Жиында ғалымдар өздерінің кəсіби кеңестерімен Əуе қорғанысы

күштеріндегі қазақ ті лін оқыту мəселесін жақсартуға үлес қосуға ұмтылды. Мұндай жиын 2010 жылы Нұрлан Орманбетовтің қолдауымен басталған болатын. Қазір де əділет полковнигі Талғат Са ғымбеков арқылы басшылық құрамның қазақ тіліне деген қолдауы ай қын көрінуде», – деп ризашылығын білдірді осы жиынды ұйымдастырған Əуе қорғанысы күштері мемлекеттік тілді дамыту бөлімінің бастығы, майор Серік Бəкір. «Егемен-ақпарат».

Тұсаукесер рəсімінің алғы сөзінде «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» акционерлік қоғамының президенті Сауытбек Абдрахманов оқырманға жол тартқалы жатқан жаңа жинақ жайында ғана емес, жалпы елорда тарихы туралы да айтты. Отырықшылықты орнықтылықтың бір баламасы десек, ең сенімді орнықтылық санадағы орнықтылық екені анық. Қазақты уақыт пен би лік мойынсеріктікке, артельге, ұжымшарға, кеңшарға, бірік тірумен, көше тартып, екі жағына үй тұрғызумен, тіпті қалалар салып берумен де толық орнықтылыққа əкеле алмаған екен. Қолымыз тəуелсіздікке жеткеннен кейін де əлдебір түйсікпен əлденені іздеген екенбіз. Сөйтсек, онымыз азаттығымыздың астанасы екен. Оны Президент Нұрсұлтан Назарбаев тауып, көңілімізді орнықтырыпты. Елбасы бастаған көш қазақтың кіндік мекеніне қазық қаққанда ғана тəуелсіздігіміз шындап тиянақталыпты. Астананы Арқа төсіне ауыстыру арқылы қазақ ел иесі кім екенін, жер киесі қайда екенін бүкіл дүниеге таныта алды. Осы ұлы идеяны өмірге əкелген, сол бір қиын тұста, жұрт алты айлап айлық не зейнетақы ала алмай қиналып жүрген шақта, тізеге салғандай етіп тұрып шешім қабылдаттырған, ойындағысын орындатып, жасампаздық жобасын жеріне жеткізген, қазақтың елордасын əлемге

əйгілі еткізген Нұрсұлтан Назарбаевтың ерен ерлігі жаңа жинақтың алтын арқауы, деді Сауытбек Абдрахманов. Қазір кейбір жастар бүгінгі Астана өзінен өзі бола қалғандай, аспаннан түсе қалғандай көреді. Мына кітапта Президенттің басында астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру идеясының қалай пісіп-жетілгені, одан тағдыршешті шешімнің елдің экономикасы гиперинфляцияда болып тұрған өте қиын жағдайда неше түрлі күңкіл сөздер мен ашық қарсылықтарға қарамай, қалай қабылданғаны болашақ ұрпаққа жеріне жеткізіле баяндалғанын оқуға болады. Тұсаукесер рəсімінде елге белгілі бір топ қаламгерлер мен қайраткерлер «Астана» жинағы туралы өздерінің ойларын ортаға салды. Алғашқы болып сөз алған Мəжіліс депутаты, жазушы Алдан Смайыл бұрынғы Целиноградтан қаланың төл Ақмола атауын қайтарып алудың өзі қаншалықты қиындыққа түскені, неше түрлі сепаратистер мен шовинистер қазақтың рухының көтерілгеніне, тəуелсіз ел болып өз алдына ту тіккеніне барынша қарсылық көрсеткені жəне оларға қарсы жүр гізілген күрес туралы əңгіме леді. Əсіресе, 1993 жылы сепаратистер Целиноградты «славяндар орталығы» деп жариялауға тырысып баққанын да атап көрсетті. Елбасының дана шешімінің арқа сында ғана олардың үндері өшіп, еліміздің іргесі бүтінделді, астанамыз елдің орталығындағы өзінің тарихи орнына қоныс тепті. Ал бұл тақырып ешқашан да өлмейді де өшпейді. Осы тарихты білгісі, зерттегісі келетін саналы ұрпаққа мына «Астана» жинағы таптырмас қазына болады, деді депутат.

Одан əрі жинақ туралы пі кір лерін белгілі қаламгерлер Қажығали Мұхамбетқалиев, Дəулеткерей Кəпұлы, Ирак Елекеев, Сəдібек Түгел білдірді. Көлемі 752 беттік жинақтың өн бойында Елбасымыздың əр жылдарда Астана тақырыбына сөйлеген сөздері, елорда жөніндегі баяндамалары берілген. Кітап Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен журналист Сауытбек Абдрахмановтың сұхбат кітабынан алынған тараумен («Астана – елдік ерлігі») түйінделеді. Жинаққа Əзілхан Нұршайықов, Тұманбай Молдағалиев, Кəкімбек Салықов, Əкім Тарази, Əбіш Кекілбаев, Мырзатай Жолдасбеков, Фариза Оңғарсынова, Амангелді Айталы, Нұрлан Оразалин, Қасым Тəукенов, Сейіт Қасқабасов, Ға ри фолла Есім, Алдан Смайыл сияқты қаламгерлердің, Қасым-Жомарт Тоқаев, Кəрім Мəсімов, Өмірзақ Шөкеев, Иманғали Тасмағамбетов, Қуаныш Сұлтанов, Орал Мұхамеджанов, Махмұт Қасымбеков сияқты мемлекет жəне қоғам қайраткерлерінің мақалалары, сұхбаттары, көптеген танымал журналистердің материалдары топтастырылған. Кітаптың құрастырушысы – белгілі журналист Жылқыбай Жағыпарұлы. Таралымы – 1 мың дана. Жинақ зиялы қауымға, кітапқа еңбектері енгізілген авторларға, Қазақстанның барлық кітапханаларына таратылатын болады. Кітап атына сай сапалы қағазға басылып, түрлі-түсті суреттермен безендірілген. ––––––––––––––––––––––––– Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.


8

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

 Зерде

Сертте тўрєан семсер сґз Қазақтың əскери журналистикасы. Алдымен, бұл сала Қазақ елінде қашан өркен жайды деген сауалдың басын бір қайырып алсақ. Шындығына келгенде, жауынгерге көркем тілмен жалынды рух беретін əскери газеттердің Ұлы Отан соғысының қан майданында туғаны аян. Осы сəтте Алматы мен Ақтөбе қалаларында жасақталған 100 жəне 101-атқыштар бригадасының штабында алғашқы қазақ тіліндегі əскери газеттер шығып тұрған. Батыр Баукең айтпақшы: «Армия – тобыр емес». Ол тірі ағза іспетті. Əскердің жаумен жаға жыртысар рухы да биік болуы қажет. Ал осы отансүйгіштікті, патриотизм мен ұлтжандылықты сарбаздың санасына сіңіру, тəрбиелеу – жауынгерлерді жаппай қаруландырумен пара-пар машақаты көп, аса маңызды дүние. Оны жүзеге асырудың бірденбір негізгі құралы газет бетіндегі тəрбие ісі арқылы жүзеге асады. Сонау сұрапыл соғыс күндері Қазақстандағы Шығыс шекаралық округінен ел қорғауға талай əскери бөлім аттанды. Олардың даңқты жауынгерлік жолы тарих бетінде алтын əріптермен жазылды да. Араларында Отан үшін кеуделерін оққа тосқан Кеңес Одағының батырлары да шықты. Олар – біздің мақтанышымыз. Сонымен бірге, сол тұста, қан майданның нағыз қиын күндері – 1943 жылдың 10 шілдесінде соғысқа аттанған біздің шекарашылардың рухын жану үшін майдан шебінде «Қазақстан шекарашысы» газеті жарық көрді. Бұл баспасөз үнін шығаруға Отанымыздың қаншама жаужүрек ұландары, əскери тілшілер қызмет етті десеңізші. Олар да ұлы Жеңісті жақындату үшін жауынгер досының намысын жаныды, рухына рух қосып демеді. Тіпті, қаруын қаламмен алмастырған азаматтардың əр ақпаратты демде жеткізу жолында жан тəсілім еткеніне қатпар тарих пен сол сұрапыл күндер куə. «Қазақстан шекарашысы» 1954 жылдың 30 сəуірінен бастап «Часовой Родины» деген атпен шыға бастаса, 1994 жылдан бері «Отан сақшысы –Часовой Родины» болып шекарашыларға жол тартты. Мінеки, биыл шілде айының алғашқы аптасында қан майданда қаламмен қан төккен жаужүрек аталарымыз бен апаларымыздың сара жолының жалғасы іспетті «Отан сақшысы – Часовой Родины» газетіне 70 жыл толды. Бұл аз уақыт емес. Қазірдің өзінде Қазақстан Республикасындағы тарих жолы сан жылдарға тарамдалған, байырғы, бірден-бір əскери мерзімді басылым ол осы – «Отан сақшысы – Часовой Родины» газеті. Өзіне тəн жауынгерлік даңқты жолды еңсерген мерзімді баспасөз құралы ақ қар, көк мұзды шыңдарда, ми қайнатар шөл далада, асау толқынды теңіздер ендігінде ел шебінің қауіпсіздігін қырандай қорғаған жауынгерлерге жаңалық жаршысы бола білуден бір танған емес. Бұл газетті шығаруға қаншама əскери тілшілер өздерінің маңдай терін төкті, соңында ұрпаққа өнеге болар айшықты мақалаларын қалдырды десеңізші. Оған ҚР ҰҚК Шекара қызметінің мемлекеттік мұрағатындағы сарғайған газет тігінділері куəлік етеді. Осы күні газеттің 5700ден астам кезекті саны жарыққа шыққан екен. Содан бері көптеген майталман журналистерді осы газет қабырғасы түлетіп, ұшырды да.

 Толғауы тоқсан тіршілік Көнеміз ғой қайтеміз көнбегенде, Қайтер едік өмірге келмегенде. Төземіз ғой қайтеміз төзбегенде, Көлден тамшы бұйырмас шөлдегенде... Ақырын ғана шырқалып жатқан əннің əр сөзі сүйегіңнен өтіп, жүрегіңді тырмалап жатқандай. Таңғы тып-тымық ауа, жапалақтап жауған қар астындағы ғимараттың маңдайына жазылған «Асыл бөбек» № 64 балабақшасы деген жазуды оқып бір сəт ойға берілдім. Осыдан бір жыл бұрын

Балалардың психикалық денсаулығын реттеу мен физикалық жағдайын жақса рту үшін қолданылатын кешен ді терапияның маңызды салаларының бірі сенсорлық бөлме болып табылады. Мұндағы заманауи қондырғылардың көмегімен сəбилер жарық сəу-

кішкентай Томирисімді осы тірек-қимыл жүйесі бұзылған балаларға арналған мекемеге жолдама беріп жібереміз дегенде, көңілдегі күдік пен үрей, қорқыныш пен өзіме беймəлім бір аласапыран ойдың болғанын жасыра алмаймын... Иə, бұл тура бір жыл бұрын Астана қаласының əкімі Иманғали Тасмағамбетовтің бастамасымен ашылған балабақша еді. Жобалық сыйымдылығы 156 балаға арналған. Мұнда əрқайсысында 12 баладан 13 топ жұмыс істейді. Күрделі жəне аралас патологиялы балаларға арналған топ 6 баладан құрылған. Балабақшаның негізгі қызметі тірек-қимыл жүйесі бұзылған балаларға медициналық-педагогикалық жəне əлеуметтікпсихологиялық кешенді көмек көрсету болып табылады. Мұндай жəрдемді сапалы түрде таңдалынып алынған өте жоғары деңгейдегі тəрбиешілер, логопедтер, дефектологтар, емдік жəне дене тəрбие нұсқаушылары, музыка мамандары, дəрігерлер мен медбикелер, аспаз жəне техникалық қызметшілер сияқты кəсіби мамандар көрсетеді. Сөз етіп отырған балабақ ша дағы тəрбие жəне үйре ту жұмыстары қазіргі стан дартқа сəйкес арнайы бағдар ла мамен жүргізіледі. Сонымен қатар, инновациялық авторлық əдістемелермен жəне коррекциялық дамытумен емдік-са уықтыру бағытында жүзеге асырылады.

лелер мен дыбыстарға, интерактивті жүйеге толы сиқырлы да қызықты өзгеше бір əлемге енеді. Ерекше əдістеме негізінде монтессори бөлмесінде өткізілетін сабақтар, балаларды сүйкімді, сүйікті болуға, ал үлкендерді перзенттерін сүюге жəне оларды өздерімен теңдей көруге ынталандырады. Балабақшаның басқа да жетістіктерін айта берсе, үлкен бір əңгіме өзегі болатыны белгілі. Негізгі айтайын дегенім, осындай бөбектермен жəне оларды емдеп, тəрбиелеп жатқан үлкен ұжыммен жұмыс жасап отырған ерекше жан, əйел-ана, əйел-ғалым, əйел-басшы, əйелұстаз Бақыт Кенжеғалиқызы туралы лебіз. Ол ұжымдағы 90-ға жуық қызметкерлермен бірге қажырлы еңбек арқасында үлкен алғысқа бөленіп жүрген жан. Қоғам əрқашанда білім саласы қызметкерлеріне ерекше міндет жүктейді ғой. Дана халқымыз: «Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар», деп тегін айтпаса керек. Ұстаз болу – жүректің батырлығы. Кішкентай бүлдіршіндерге тəлім-тəрбие беру, жақсы қасиеттерді бойларына дарытып, адамгершілік рухта бағыт сілтеуде Бақыт Кенжеғалиқызының істеп жатқан еңбектерінің нəтижесі зор. Сондықтан біздер ата-аналар үшін сіздердің қасиетті тұлғаларыңыз қашанда ерекшеленіп, дараланып тұрады дегім келеді осы басшы жетекшілік еткен ұжымға.

Асыл бґбек

Жасыратыны жоқ, ел тізгіні өзіміздің қолымызға тиіп, арайлап тəуелсіздік таңы атқанша газет орыс тілінде сөйледі. Егемендіктің елең-алаңында Қазақстан Республикасы ҰҚК Шекара қызметінің бұрынғы директоры, ұлтжанды азамат генерал-лейтенант Болат Зəкиевтің тікелей атсалысуымен «Отан сақшысы – Часовой Родины» газеті қазақ жəне орыс тілдерінде шыға бастады. Қазақ тіліндегі жаңа айдарлар да сол тұста ашылды. Шекара сақшыларының төл басылымында ана тіліміздің өркендеп, қанат жаюына алғашқы қазақ тілді журналист, Баубек Бұлқышев атындағы сыйлықтың лауреаты, бүгінде запастағы полковник Сағидолла Сиқымбаевтың сіңірген еңбегі өлшеусіз. Атпал азамат қанатының астына Бірлік Ақшолақов, Кенжебек Сейітмұхаммедов, Тамара Дəулетбаева сынды жас журналистерді тартып, оларды өз ісінің білікті мамандары ретінде баулып, қанат қақтырды. Олар өз кезегінде кестелі сөздің құдіреті арқылы шекарашы жауынгерлердің рухын жанып, Отан қорғау күзетінде тұрған сарбаздардың бойына қазақстандық патриотизмнің мəйегін себе білді. 2002 жылдан бастап газет тілшілерінің күшімен екі айда бір шығатын «Шекарашы» журналы жарық көрді. Бұл басылымның ақпарат айдынында сара жолын тауып, оқылымды басылым ретінде қалыптасуына сол тұстағы бас редактор, халықаралық «Золотое перо границы» сыйлығының лауреаты, полковник Нұрлан Сағымбаев үлес қосқан болатын. Басылымның алғашқы санында «Шекарашы» журналының ғұмыры ұзақ, мəртебесі биік болсын», деп Халық Қаһарманы, армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов ақ батасын берді. Осы күні «Шекарашы» журналы сарбаздың қолынан түспес сүйікті басылымы, тұнық ойлы ақылшысы һəм шекара беріктігі мен қауіпсіздігін нығайтуға жол бастаған шамшырағына айналған. Атап өтерлігі, газет

ұжымы 2004 жылы республика Парламенті ұйымдастырған байқаудың жеңімпазы атанды. Бүгінде əскери газет редакциясында қызмет атқаратын журналистердің дені Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Ұжым бірнеше мəрте халықаралық əдеби байқаулардың жеңімпазы атанған. Газеттің бас редакторы міндетін атқарушы подполковник Кенжебек Сейітмұхаммедов таяуда республика Журналистер одағы сыйлығының лауреаты атанды. Шығармашылық жолы ұрпаққа ұран қастерлі басылымның үнін келер күнге жалғап, редакция қабырғасында аянбай тер төгіп жүрген қаламы қарымды журналистердің қатарында капитандар Р.Кагенов, А.Əубəкіров, Г.Алшынбекова, Қ.Тұрапов, аға лейтенант Н.Сахов, лейтенант Д.Сейітов жəне кіші сержант М.Қасабекованы атап өтуге болады. Газетте ондаған жыл жұмыс істеп, құрметті еңбек демалысына шыққан подполковник Е.Грасевич бүгінде бар тəжірибесін жастармен бөлісіп келеді. Газеттің көркемдігі мен сапалы безендірілуіне жауапты хатшы, капитан Н.Досмұхаметова, корректор, прапорщик А.Жамбаева, сержанттар А.Құрманғалиева, А.Сəрсекова, қатардағы жауынгер Д.Айғожаева, безендірушілер, аға сержант С.Əбу, сержант И.Тұрманова, терімші Д.Унаеваны атап өтуге болады. Қасиетті шекарамыздың соңғы сүйемінде сан мəрте болып, шекара сақшыларының тыныс-тіршілігін сан мəрте суретке түсірген А.Сəбиев, бейнеоператорлар, ефрейтор О.Бейсенов, қатардағы жауынгер А.Əнелхановтың еңбектері бір төбе. Соғыс жылдарында майданға рух берген газеттің ұзақ жолы Тəуелсіздік тұсында осылайша лайықты жалғасып келеді.

Ғимараттың екінші қабатындағы қызым Томирис баратын «Ертөстік» тобының орналасқан бөлмесіне келіп кірдім. Тəрбиеші апайлардың қолымен жасалған көрнекті құралдар көз сүріндіреді. Солардың ішіндегі селт еткізген мына бір жазуларды оқып, тұрып қалдым. «Мойымай, қасқайып тұрып өмір сүр!» делінген онда. Иə, өмір тек күштілерді көтеру үшін ғана тізе бүктіреді. Əлсіздерге тиіспейді, өйткені, олар онсыз да тізерлеп тұр. «Ертөстік» тобының ұраны: «Мойымай, қасқайып тұрып өмір сүр!». Орталық ми жүйесінің сал ауруына душар болған балалар жоғарыдағыдай девизге қуаттанып, тұрып, жүріп кетіп жатады. Өйткені, ол жаңағы сөздің əсері. Олар өстіп тəн азабын тартып, жылап жүріп жаңа өмірге ұмтылады. Осы орайда оларға педагогтар – логопеддефектологтар, тəрбиешілер, дəрігерлер, күтушілер көмекте седі. «Асыл бөбек» балалар бақшасының қызметшілері өздерінің қамқорлыққа зəру, батыл да батыр тəрбиеленушілерін жақсы көреді. Ұстазы жақсының шəкірті үздік демекші, осындай балабақшада тəрбиеленіп жатқан перзенттеріміздің қатарынан қалмай үш тілді, яғни ана тілін, орыс, ағылшын тілдерін меңгеріп жатқандарына таңғалмасқа болмас. Бұл салада қажымай еңбек етіп жатқан тағы да бір асыл жан, жүрегі нəзік «Ертөстік» тобының логопед маманы Мəрия Жұмаханқызының қажырлы еңбегін айтпай болмайды. Сол сияқты тəрбиешілер Сəрсенгүл Ергешқызы, Сəуле Рақымбекқызы, Айсұлу, Айман, Гүлнəр, Раушан апайлардың еңбектері зор. Уақытпен санаспай бар ынтажігерлерімен бөбектеріміздің бойына ізгілік нəрін егетін, олардың қабілетін ұштап, білгендерін үйретіп жатқан абзал жандарға басымызды иеміз. Себебі, олар бүлдіршіндер үшін үлкен іс жасап жатыр. Сара НАЙМАН.

АСТАНА.

 Сақтансаң – сақтайды

Арман ƏУБƏКІРОВ, əскери тілші, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, капитан.

АЛМАТЫ.

 Өңір өнері

Жас дарындар ўясы Көсемəлі СƏТТІБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Осыдан үш жыл бұрын Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының жанындағы инно вациялық-педагогикалық колледжінің бейіні мен атауы өзгеріп, ол «Мəдениет жəне өнер» колледжі» болып қайта құрылғанды. Сөйтіп, Жамбыл өңірінің жаңа өнер ұясы өзінің жаңа бетбейнесіне сəйкес аспаптық орындау мен музыкалық өнер эстрадасы түрлері бойынша фортепиано, халық аспаптар, эстрадалық, үрлемелі жəне соқпалы аспаптар, хор дирижері, хореография өнері жəне бейнелеу өнері, сызу, музыкалық білім беру, кітапхана ісі мамандықтары бойынша талантты түлектерді қабылдап, білім нəрімен сусындата бастаған. Колледжге құжат тапсырушылар күткендегіден де көп болып, бір жазда 200-ден астам талапкер таңдалып алынды. Оның 80-і мемлекеттік тапсырыс бойынша грантқа ие болды. Өнер көгіне құлаш ұрмаққа бекінген жастар арасында жамбылдықтар ғана емес, сонымен бірге Алматы, Қарағанды, Қызылорда жəне Оңтүстік Қазақстан облыстарынан келген талапкерлер де баршылық. «Арбаның алдыңғы дөңгелегі қалай бұрылса, соңғысы да солай бұрылады». Сондықтан, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты жанынан ашылған «Мəдениет жəне өнер» колледжі педагогикалық ұжымы да ізденістерімен елге танылып келеді. Мұнда оқу процестері арнайы жабдықталған кабинеттер мен жеке дайындық дəрісханаларында жүргізіледі. Колледж кітапханасының оқу-əдістемелік қоры 20000-нан астам том кітапты құрайды. Əлбетте, өнер ұясының өзге

оқу орындарынан өз ерекшеліктері болады. Мұнда негізінен бойына өнер дарыған өрендер оқитындықтан оларға дəріс беретін оқытушыларға қойылар талап та өте зор болмақ. Сондықтан, колледж оқытушылары өз салалары бойынша жоғары жетістіктерге жеткен, елге танымал өнер иелері

десек, қателеспейміз. Айталық, труба аспабы бойынша жоғары санаттағы оқытушы Сейсен Бейсеуов білім беру ісінің үздігі, «Оң түстік түні» халықаралық джаз əуендері фестивалінің лауреаты болса, қобыз аспабынан – «Алатау» əн-би ансамблінің танымал қыл қобызшысы Гүлмира Сабалиева дəріс беріп жүр. Ол Ықылас Дүкенұлы атындағы І-ші республикалық қобызшылар байқауының дипломанты. Ал прима қобыз аспабынан жоғары категориялы оқытушы, облыстық филармонияның қобызшысы Сəуле Маманова сабақ береді. Домбырашы Сұлугүл Құрмантаева да ізденіс, жетістіктерімен танымал ұстаз. Мəдениеттану пəнінің оқытушысы Ұлжалғас Қарамырзаева білім беру ісінің үздігі болса, фортепианодан жас маман, Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық

консерваториясының түлегі Бақыт күл Бейсеуова оқытады. Соның нəтижесінде, міне, бүгінде колледждің эстрадалық үрлемелі аспаптар оркестрі жұртшылық құрметіне бөлене бастады. Ең құптарлығы, колледжге «əлеу меттік серіктестер» ретінде Қазақстаның халық əртістері Тұңғыш-

бай Жаманқұлов пен Алтынбек Қоразбаевтар тартылып, олар анда-санда Таразға келіп, болашақ өнер «жұлдыздарына» дəріс беріп тұрады екен. Мұны енді институт ректоры Дария Қожамжарова мен колледж директоры Гауһар Мұратованың ізденісі мен жетістігі деуге болатын сияқты. Сөз жоқ, болашақ сахна жұлдыздары үлкен өнер туралы сол үлкен өнер иелерінің өз ауыз дарынан өнегелі сөз естуге құштар. Колледж басшылығы осыны ескеріп, қазақ өнерінің саңлақтарымен кездесу өткізуді дəстүрге айналдырған. Мысалы, жақында «Көктем» деп аталатын Тараз классикалық өнер фестивалінің қонақтары мен қа ты су шылары, Құрманғазы атын да ғы Қазақ мемлекеттік консерваториясының профес со р ы, академик Бибігүл Төлегенова, классикалық музыка май тал ман дарының бірі, КСРО

халық əртісі Михаил Мунтян жəне Прага операсының солисі Дамир Басыровпен кездесіп, армансыз əңгіме-дүкен құру бақытына ие болды. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің». Білім ордасының шəкірттері де халықаралық жəне республикалық өнер сайыстарында жүзден озып, жүлде алып жүр. Мысалы, аспапта орындаушылық жəне музыкалық өнер эстрадасы (халық аспаптары) мамандығының студенті Марал Айдарбекова «Үздік əнші-2012» номинациясына ие болса, оның талантты құрбысы Азизхан Гүлдана Шымкент қаласында өткен рес пуб ликалық «Арай-2013» жас эстрада əншілері байқауында дипломант атанды. «Хореография өнері» мамандығының білім алушыларынан құралған «Ақ бибі» бишілер тобы VІІІ облыстық жастар дельфийлік ойындарда «Қазіргі заман биі» номинациясы бойынша ІІ дəрежелі диплом мен марапатталып, «Үздік бишілер» атағына ие болды. Қазақ би өнерінің жұлдызы Шара Жиенқұлованың 100 жылдығына орай ұйымдастырылған жеке би орындаушылардың облыстық конкурсында да колледж бишілері алғыс хатпен марапатталса, Мөлдір Есіркеп екінші орынға ие болды. Бір сөзбен айтқанда, Тараз қаласының төріндегі «Мəдениет жəне өнер» колледжі ел мəдениеті мен өнерінің дамуына өз үлестерін қоса білетін кіл дарындарды даярлауда десек қателеспейміз. Оқу орнындағы білім беру үдерісінің заман талабына сай ұйым дас тырылуы да осы сөзімізге дəлел. Жамбыл облысы. ––––––––– Суретте: Қазақстанның халық əртісі Алтынбек Қоразбаев колледж оқушылары ортасында.

Ґлім-жітімсіз ґндіріс ќўру «Ќазаќмыс» їшін ґзекті мəселе болып тўр Айнаш ЕСАЛИ,

«Егемен Қазақстан».

«Қазақмыс» корпорация сы өндірістегі қауіпсіздік жө ніндегі жобаның екінші кезеңі басталғаны туралы мəлімдегеніне қарамастан, осыдан екі ай бұрын Степной кен орнында Жезқазған шахта қазу басқармасының жұмысшысы жұмыс барысында ауыр жарақат алып, ауруханаға бара жатқан жолда жедел жəрдем көлігінде көз жұмды. Қауіпсіздік шараларын сақтамаса, өндірістің қай саласы да адам өмірі үшін қауіпті. Бүгінде қызметін сапалы деңгейге көтерген кез келген компания, ең алдымен, осы мəселе ні алға шығарады. Əсіресе, бұл жайт тау-кен өндірісінде өзекті орында тұр. Өткен жылы мер дігерлік компаниялардағы қайғылы оқиғаларды қоса алғанда, 16 кенішке, 10 тау-кен фаб рикаларына жəне 2 мыс бал қы тушы өндірістік кешенге ие Қазақстандағы ең ірі мыс

өндіруші саналатын Қазақмыста 19 кісі өлімі орын алған болатын. Алайда, сəуір айынан бастап Қазақмыс өндірістегі қауіпсіздікті жəне өз кəсіпорындарында еңбекті қорғау мен қауіпсіздікті басқару жүйесін жақсартуға бағытталған «Өмір» жобасының екінші кезеңін жүзеге асыруға кіріскен болатын. Қайғылы оқиғаның қалай орын алғаны туралы Қазақмыс тобы зерттеу жүргізіп, түсініктеме бере жатар. Қазірге айтарымыз, екінші кезеңнің барысында салалық қызметкерлер бірінші кезеңнің аясында енгізілген қауіпсіздіктің мінез-құлық аудиттерін өткізу тəжірибесін кемелдендіруді жəне жұмыс орындарындағы қатерлерді бағалауын жалғастырады. Жоба өнеркəсіптік қауіпсіздік саласындағы инновацияларды енгізу жөнінде арнайы құрылған шағын комитеттердің жұмысына қызметкерлердің тікелей қатысуын, сондай-ақ, тиімді алдын алу шараларын əзірлеу мақсатымен оқиғаларды

тергеу жəне нəтижелерін талдау машықтарына оқытуды көздеп отыр. Жобаны жүзеге асыруға 2013 жылы 600 миллионнан астам теңге бөлінбек. Аталмыш шара аясында жұмыс орындарындағы қа уіп сіз дікті жақсарту, жұмыскерлердің қауіпсіздік техникасына деген саналы көзқарасын ынталандырып, қолдау үшін бірқатар іс-шаралар жоспарланған. Сондай-ақ, компания кəсіпорындарында ЕМЕХ бағдарламалық-талдамалық кешені өнеркəсіптік-тəжірибелік қолданысқа енгізіледі. Ол кəсіби дерттердің жəне жарақаттардың ахуалын шұғыл түрде бағалауға жəне алдын алу, түзету шараларын қабылдауға мүмкіндік береді. Өндіріске бейімдеп, енгізуге 50 миллион теңге жұмсалған бағдарламалық өнім айрықша жеделдігімен əрі мағлұматтардың аса дəлдігімен ерекшеленеді: кəсіби дерттердің жəне жарақаттардың алдын алумен айналысатын қызметкерлер кəсіпорында орын алған оқиға туралы шұғыл мəліметті 3 минуттың ішінде алады. Қауіпсіздік жəне еңбекті қорғау жөніндегі айлыққа Қазақ мыстың жұмыскерлерімен қатар олардың отбасы мүшелері, мердігер ұйымдардың жұмыскерлері мен қоғам өкілдері де қатыстырылады. Осылай, қызметкерлердің балалары үшін атааналарының қауіпсіз жұмысына арналған суреттер бəйгесін өткізу жоспарда бар.


Тəуелсіздік сарайында Астанадағы алғашқы тұрақты энергетика апталығы аясында «Мэрлер келісімі – жергілікті, ұлттық жəне өңірлік деңгейлерде тұрақты энергетиканы дамытуға барар жол» атты өңірлік форум өтті. Форум барысында Елші, Қазақстан Республикасындағы Еуропалық Одақ өкілдігінің басшысы Аурелия Бушез Астана қаласы əкімінің орынбасары Василий Крыловқа жəне Павлодар облысының Ақсу қаласы əкімінің орынбасары Балғабай Ыбыраевқа «Мэрлер келісіміне» қосылу туралы сертификаттарды салтанатты түрде табыс етті.

Ақпараттык хабарлама Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті 2013 жылғы 22 шілдеде сағат 10.00-де республикалық мемлекеттік меншіктегі нысан бойынша аукциондық сауда-саттықты мына мекенжайда өткізеді: Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24. Голланд əдісі «Шардара» кедендік бекетінің ғимараты, жалпы алаңы 191,1 ш.м. «Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ балансындағы, орналасқан мекенжайы: ОҚО, Шардара қаласы, 005 кварт., 288 уч. Бастапқы бағасы – 40172500 теңге. Жағдайы қанағаттанарлық. Кепілді жарна – 1 205 175 теңге. Сауда-саттық өткізу ережесі Сауда-саттықтың голланд əдісі жағдайында аукционшы – жекешелендірілетін нысанның бастапқы бағасын жариялайды жəне оны жарияланған қадаммен төмендетіп, жаңа баға жариялайды. Аукционшы жарияланған баға жағдайында бірінші болып нөмір көтерген қатысушының нөмірін атайды, балға ұрумен оны аталған нысан бойынша жеңімпаз деп жариялайды. Егер баға жарияланған сəтте бір мезгілде екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, онда аукционшы бағаны жеңімпазды анықтау сəтіне дейін тіркелген қадамның шамасына қарай бағаны арттырады. Егер бағаны ұлғайту кезінде бір мезгілде өз нөмірлерін көтеруші сауда-саттыққа қатысушылардың бірде-біреуі ұлғайтылған баға бойынша оны сатып алуға тілек білдірмесе, онда аукционшы жеребе тастау түріне жүгінуге хақылы. Жекешелендірілетін нысан бойынша сауда-саттық мынадай жағдайда болмады деп саналады, егер де оны өткізу сəтінде пайдаланылмаған кепілді жарнасы бар тіркелген тек бір қатысушы қалса, бұған үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықтарды қоспағанда, онда жекешелендірілетін нысан жалғыз қатысушыға сатылуы мүмкін. Қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1. Өтінім. 2. Жеке тұлға үшін – төлқұжат; заңды тұлға үшін – құрылтай құжаттардың нотариат куəландырған көшірмелері (жарғы, тіркеу туралы куəлік; статистикалық карточка), шетелдік заңды тұлғалар орыс тіліне аударылып нотариат куəландырған құрылтай құжаттарды тапсырады. 3. Кепілді жарнаның төленгендігін растайтын төлем құжатының көшірмесі. 4. Шотты дəлелдеу туралы банктен анықтама. 7. Өкілдің өкілеттігін куəландыратын құжат (сенімхат), жеке басы куəлігі мен төлқұжатының көшірмелерін тапсырумен бірге. Кепілді жарна Қазынашылықтың ОҚО бойынша департаментінің «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-дағы мына депозиттік шотына төленеді: СТН 582200048073, ИИК KZ930705012170178006, BIG KKMFKZ2A, ММ коды 2170178, БИН 120240016394. Қатысушыларды тіркеу жəне олардан өтінімдер қабылдау ақпараттық хабарлама жарияланған күннен басталады жəне 2013 жылы 22 шілдеде аукцион өткізуге дейін бір сағат қалғанда мына мекенжайда аяқталады: Шымкент қаласы, Иляев көшесі, 24; №200, 205 бөлмелер, тел: 210159, факс 21-29-22.

Тўраќты энергетиканыѕ болашаєы «Мэрлер келісімі» – бұл жергілікті жəне аймақтық билік аумағында энергия тиімділігін арттырып, жаңартылатын энергия көздерін пайдалануға жəне «жасыл экономиканы» дамытуға бағытталған Еуропа бастамасы. Бүгінде «Мэрлер келісіміне» əлемнің 4800-ден астам қаласы қол қойған. Тұтас қалалардың энерготиімділігін көтеру жөніндегі шараларды ұйымдастыру үшін жалпы көлемі 2 млрд. еуро инвестиция тартылған. Келісім Астанада өтетін «Болашақ энергиясы» тақырыбындағы ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі қарсаңында өте өзекті болып отыр. Бұл бастаманы қолдап, аталған құжатқа қол қойған Астана ендігі кезекте ғаламдық жылынуға қарсы күрес əрекеті жоспарының шарттарын

орындауға міндетті. Астана қаласының əкімдігі 2020 жылға дейін парникті газдардың бөлінуін 20 пайызға азайтып, жаңғыртылған энергия көздерінің үлесін 20 пайызға арттыруды, сондай-ақ, қалада энергия қуаттарын пайдалануды 20 пайызға төмендетуді жоспарлап отыр. «Еуропалық Одақ «жасыл экономиканы» дамытатын жобаларды қаржыландырады дедік. Алайда, біз де бұған атсалысамыз. Осы мақсатқа еліміз бойынша 35 млрд. теңге бөлініп отыр. Республика бюджетінен 14,5 млрд. теңге, жергілікті бюджеттен 9 млрд. жəне 11,5 млрд. теңге жобаға қолдау көрсеткен жеке меншік ұйымдардың есебінен қаржыландырылады», деді Астана қаласы əкімінің орынбасары Василий Крылов.

– Бүгінде əлемдегі алпыстан аса қалада велосипед жолдары бар. Көмірқышқыл газы мөлшерден тыс көп бөлініп, жыл сайын орташа температура өзінің тарихи нормасынан асқан мына заманда экология үшін де, адам денсаулығы үшін де велосипедпен жүру өте тиімді. Осы орайда, Астана қаласының əкімдігі арнайы веложолдар салса игі болар еді, – деді форумда сөйлеген сөзінде Нидерланды Корольдігінің Қазақстан Республикасындағы Елші лігінің уақытша сенімді өкілі Гарри Путкер. Форумнан кейін «Тұрақты энергия» апталығының қорытындылары бойынша баспасөз мəслихаты өтті. Мəдина ЖАҚЫП, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ студенті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Шығыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ 2013 жылғы 25 шілдеде республикалық мүлікті 1 жыл мерзімге мүліктік жалға (жалдауға) беру бойынша тендер өткізеді Тендер мына мекенжайда болады: Өскемен қаласы, Крылов көшесі, 114. Тендерді өткізу уақыты сағат 10.30-да. Тендерге ұсынылады: 1. Өндірістік үй-жай, жалпы алаңы 1037,2 ш.м., пайдалы 990 ш.м., коммуникациясыз, мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, Индустриальная көшесі, 1/2. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 373,18 теңге. Кепілді жарна - 226400 теңге. Тендер шарты - нысанды колонияда жазасын өтеушілерге жұмыс орындарын беру мүмкіншілігімен өндірісте пайдалану; - сотталған, ішімдік жəне нашақорлыққа тəуелділікке арнайы тексерістен өткізу. 2. Өндірістік үй-жай, жалпы алаңы 196,3 ш.м., пайдалы 79,1 ш.м., инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Риддер қаласы, Дрейман көшесі, 4А. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 444,26 теңге. Кепілді жарна - 45900 теңге. Тендер шарты - нысанды байланыс қызметін көрсету үшін пайдалану. 3. Жалпы алаңы 367,3 ш.м., пайдалы 347,2 ш.м., үй-жай инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Риддер қаласы, Дрейман көшесі, 4А. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 555,32 теңге. Кепілді жарна - 107400 теңге.

4. Бірінші қабаттағы өндірістік үй-жай, жалпы алаңы 532,6 ш.м., пайдалы 420,7 ш.м., инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Риддер қаласы, 4-шағын аудан, 38. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 444,26 теңге. Кепілді жарна - 124500 теңге. Тендер шарты - нысанды байланыс қызметін көрсету үшін пайдалану. 5. Асхана үй-жайы, жалпы алаңы 198,9 ш.м., пайдалы 119,5 ш.м., құрал-жабдықтарымен (бөлек есептеу бойынша) инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, Чкалов көшесі, 34. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 155,9 теңге. Кепілді жарна - 62000 теңге. Тендер шарты – қызметкерлердің тамақтануын ұйымдастыру үшін пайдалану. 6. Жалпы алаңы 7 ш.м., пайдалы 6 ш.м., үй-жай инженерлік коммуникацияларымен бірге мына мекенжай бойынша: Өскемен қаласы, Белинский көшесі, 37а. Айына 1 ш.м. үшін жалдау ақысының бастапқы мөлшерлемесі 779,4 теңге. Кепілді жарна - 2730 теңге. Тендер шарты – банктік операцияларды жүзеге асыру үшін пайдалану. Жалдау ақысының мөлшерлемесі өзіне коммуналдық қызметтер үшін төлемдерді, ағымдағы күрделі жөндеуге аударымды, тұрақжайға қызмет көрсету төлемдерін кіргізбейді. Бұл төлемдерді баланс ұстаушымен шарт бойынша немесе қызметтер

көрсететін ведомстволық күзет, пайдалану, коммуналдық, санитарлық жəне басқа қызметтер тікелей жалдаушы төлейді. Тендер өткізу ережесі Тендер өткізу барысында комиссия тендерлік құжаттамада қамтылған нысан үшін жалдау ақысының ең жоғары сомасын ұсынған жəне барлық талаптарға сəйкес келетін қатысушыны тендер жеңімпазы деп жариялайды. Егер тіркелген өтінім саны екіден кем болса, онда тендер болмады деп хабарланады. Тендерге қатысушы ретінде тіркелу үшін мына құжаттарды тапсыру қажет: 1) тендерге қатысушы үміткердің тендер шарттарын орындау жөніндегі міндеттемелері көрсетілген өтінім жəне тендер шартын орындау бойынша оның міндеттемелері мен тиісті шартты жасауы; 2) тендер шарты бойынша жапсырылған конвертке салынған ұсыныс; 3) заңды тұлғалар үшін – құрылтай құжаттардың (құрылтай шарты мен жарғы) мемлекеттік тіркеу (қайта тіркеу) туралы куəліктің көшірмелері жəне көрсетілген құжаттардың көшірмелерін нотариалды куəландырылған немесе салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті түрде ұсынумен салық төлеушінің куəлігі; жеке тұлғалар үшін – жеке кəсіпкерді мемлекеттік тіркеу туралы куəліктің көшірмелері, жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжат, салық төлеушінің куəлігі жəне көрсетілген құжаттардың нотариат куəландырған көшірмелерін салыстыру үшін түпнұсқаны міндетті ұсынумен бірге үй кітапшасы;

4) акционерлік қоғамдар үшін – бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімінен көшірмені; жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер үшін – серіктестік қатысушыларының тізілімінен көшірмеүзінді (серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жағдайында); 5) шетелдік заңды тұлғалар үшін – қазақ жəне орыс тілдеріне аударылып нотариат растаған құрылтай құжаттары; 6) кепілді жарнаның аударылғандығын растайтын төлем тапсырмасының көшірмесі; 7) өтініш беру сəтінде салықтық берешегінің болмауы туралы салық органынан анықтама; Тендер жеңімпазымен шарт тендер хаттамасына қол қойылған күннен бастап 10 күнтізбелік күннен кешіктірілмей жасалады. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитеті «Шығыс Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ мына депозиттік шотына төленеді: ИИК KZ110705012170169006. БИК KКМFKZ2A, БСН 120240019160, КБЕ 11,КНП 171, «ҚР Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті» ММ-да. Өтінімдер мына мекенжайда қабыл данады: Өскемен қ., Крылов к-ci, 114. Анықтама aлy телефоны: 57 00 19, 28 51 95, қабылдау бөлмесі: 25 69 94. Өтінімдер қабылдау жəне тендер өткізу шартымен жəне тендер құжаттамасымен танысу ақпараттық хабарлама жарияланған күннен бастап жүргізіледі жəне тендер өткізуге дейін бір жұмыс күні ішінде аяқталады (2013 жылғы 24 шілде сағат 10.30-да).

Ақпараттық хабарлама Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ 2013 жылғы 19 шілдеде сағат 11.00-де республикалық меншіктегі жекешелендірілетін нысандарды сату бойынша мына мекенжайда аукцион өткізу туралы хабарлайды: Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 1-қабат. Сауда-саттықтың ағылшын əдісі бойынша өтеді: 1. Ваз 21213202 автомəшинесі, м/н Т 162 ВМ, 2004 ж.ш. «ҚР ҚМ ҚК СҚО бойынша қазынашылық департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Тимирязев ауданы, Тимирязев а., Ш. Уəлиханов к-сі, 4. Бастапқы баға – 326 100 теңге. Алғашқы баға – 326 100 теңге. Кепілді жарна – 48 915 теңге. 2. Skoda Octavia A4 автомəшинесі, м/н Т 393 ВМ, 2007 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 528 900 теңге. Алғашқы баға – 528 900 теңге. Кепілді жарна – 79 335 теңге. 3. Газ 3262ок автомəшинесі, м/н Т 918 ВЕ, 2006 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 550 400 теңге. Алғашқы баға – 550 400 теңге. Кепілді жарна – 82 560 теңге. 4. Ваз 21214 автомəшинесі, м/н Т 395 ВМ, 2007 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 298 200 теңге. Алғашқы баға – 298 200 теңге. Кепілді жарна – 44 730 теңге. 5. Ваз 21214 автомəшинесі, м/н Т 108 BR, 2008 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 327 300 теңге. Алғашқы баға – 327 300 теңге. Кепілді жарна – 49 095 теңге. 6. Ваз 21214 автомəшинесі, м/н Т 927 BL, 2007 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 298 200 теңге. Алғашқы баға – 298 200 теңге. Кепілді жарна – 44 730 теңге. 7. Ваз 21214 автомəшинесі, м/н Т 928 BL, 2007 ж.ш. «ҚР ҚМ КБК СҚО бойынша кедендік бақылау департаменті» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Петропавл қ., Бейбітшілік к-сі, 120. Бастапқы баға – 298 200 теңге. Алғашқы баға – 298 200 теңге. Кепілді жарна – 44 730 теңге. 8. Ваз 21213 автомəшинесі, м/н Т 885 AU, 2001 ж.ш. ҚР ДСМ «Сот медицинасы орталығы» РМҚК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Рига к-сі, 102. Бастапқы

9

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

баға – 298 100 теңге. Алғашқы баға – 298 100 теңге. Кепілді жарна – 44 715 теңге. 9. Уаз 396259 автомəшинесі, м/н Т 732 ВD, 2005 ж.ш. ҚР ЕХƏҚМ БƏҚК «СҚО бойынша бақылау жəне əлеуметтік қорғау департаменті» ММ. Орналасқан жері: Петропавл қ., Брусиловский к-сі, 1. Бастапқы баға – 367 200 теңге. Алғашқы баға – 367 200 теңге. Кепілді жарна – 55 080 теңге. 10. Toyota Hi Ace 2.7. автомəшинесі, м/н Т 337 BS, 2006 ж.ш. «ҚР ƏМ СҚО Əділет департаменті» ММ Орналасқан жері: Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 72. Бастапқы баға – 608 400 теңге. Алғашқы баға – 608 400 теңге. Кепілді жарна – 91 260 теңге. 11. Ваз 21100 автомəшинесі, м/н Т 152 AU, 2000 ж.ш. «ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Мүсірепов к-сі, 15. Бастапқы баға – 193 600 теңге. Алғашқы баға – 193 600 теңге. Кепілді жарна – 29 040 теңге. 12 Зил 130ац-40 автомəшинесі, м/н Т 702 AF, 1980 ж.ш. «ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Индустриальная тұйығы, 2. Бастапқы баға – 1 565 600 теңге. Алғашқы баға – 1 565 600 теңге. Кепілді жарна – 234 840 теңге. 13. Зил 431412 автомəшинесі, м/н Т 595 AF, 1989 ж.ш. «ҚР ТЖМ Мемлекеттік материалдық резервтер комитетінің «Резерв» РМК. Орналасқан жері: Петропавл қ., Индустриальная тұйығы, 2. Бастапқы баға – 2 131 000 теңге. Алғашқы баға – 2 131 000 теңге. Кепілді жарна – 319 650 теңге. Ағылшын əдісі бойынша саудасаттық өткізу ережесі Аукционшы жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын жəне бағаның арттырылу қадамын жариялайды. Сауда-саттыққа қатысушылар нөмірді көтере отырып бастапқы бағаны арттырады, бірақ жарияланған қадамнан кем болмауы тиіс. Аукционшы саудасаттыққа қатысушылардың аукциондық нөмірлерін жариялайды, бағаларын бекітеді жəне оны көтеруді ұсынады. Жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттық ұсынылған ең жоғары бағаға дейін жүргізіледі. Жекешелендіру нысаны

«Олжа» АҚ (атқарушы органның орналасқан жері: Қазақстан Республикасы, 050009, Алматы қ., Бөгенбай батыр к-сі, 303, КБЕ 17, БИН 980240003083, ИИК KZ069470398041467426 «Альфа-Банк» ЕБ АҚ-да БИК ALFAKZKA) «Олжа» АҚ акционерлеріне компанияның жай жəне артықшылықты акциялары бойынша дивидендтер төлеу туралы хабарлайды. Компанияның акциялары бойынша дивидендтер төлеу туралы мəлімет:

үшін біршама жоғары баға ұсынған қатысушыны аукционшы жариялайды. Аукционшы жекешелендіру нысанының соңғы бағасын үш рет қайталайды жəне басқа нөмір көтерілмеген жағдайда бал ғаны соғып, осы жекешелендіру нысанының сатылғандығы туралы жариялайды. Жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын егер ең болмағанда екі қатысушы бағаны арттырудың кемінде екі қадамына арттырған жағдайда ғана жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттық өткізілген болып саналады. Сауда-саттық голланд əдісі бойынша өтеді: 1. Əкімшілік ғимарат, жалпы алаңы 72,6 ш.м., 1973 жылы салынған. «ҚР АШМ Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің Солтүстік Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясы» ММ. Орналасқан жері: СҚО, Қызылжар ауданы, Соколовка а., Еңбек к-сі, 8. Бастапқы баға – 904 500 теңге. Алғашқы баға – 9 045 000 теңге. Ең төменгі баға – 148 548 теңге. Кепілді жарна – 135 675 теңге. Голланд əдісі бойынша саудасаттық өткізу ережесі Аукционшы жекешелендіру нысанының бастапқы бағасын жариялайды жəне жаңа бағаны жариялай отырып, оны мəлімделген қадаммен төмендетеді. Аукционшы баға жариялаған кезде аукциондық нөмірді бірінші көтерген қатысушының нөмірін айтады жəне балғаны соғып, осы жекешелендіру нысаны бойынша оны жеңімпаз деп жариялайды. Егер аукционшы жекешелендіру нысанының ең төменгі бағасын жариялаған кезде қатысушылардың бірдебіреуі осы жекешелендіру нысанын сатып алуға ниет білдірмесе, онда бұл жекешелендіру нысаны сауда-саттықтан алынып тасталады. Егер бағаны жариялаған сəтте екі немесе одан көп нөмір көтерілсе, ондай жағдайда аукционшы бағаны жеңімпаз анықталған сəтке дейін тіркелген қадам көлеміне көтере береді. Жариялаған қадам саудасаттықтың голланд əдісі бойынша белгіленген қадамына, бірақ ұлғайту жағына тең болуы тиіс. Егер бағаны арттыру кезінде өз нөмірлерін бір мезгілде көтерген сауда-саттыққа қатысушы тұлғалардың бірде-біреуі

1) дивидендтер төленетін кезең – 2012 жыл; 2) бір акцияға дивиденд мөлшері (жай сондай-ақ артықшылықты үшін) 279,55 /екі жүз жетпіс тоғыз/ теңге 55 тиын мөлшерінде; 3) дивидендтер төлеудің басталу күні – 2013 жылғы 8 шілдеде; 4) дивидендтер төлеудің тəртібі мен нысаны – қолма қол. Байланыс үшін: т. +7(727) 255 93 96.

оны арттырылған баға бойынша сатып алуға тілек білдірмесе, онда аукционшы жеребе тастау рəсімін қолданады. Егер сауда-саттық өту сəтінде жекешелендіру нысанын бір ғана қатысушыға сатуға жол берілетін үшінші жəне одан кейінгі сауда-саттықты қоспағанда, пайдаланылмаған кепілді жарнасы бар тек бір ғана тіркелген қатысушы қалса, жекешелендіру нысаны бойынша саудасаттық өтпеген болып саналады. Назар аударыңыз! Жылжымайтын нысанның бастапқы бағасына жер телімінің құны кірмейді. Жер пайдалану құқығы Қазақстан Республкасының жер заңнамасында белгіленген тəртіпте бөлек ресімделеді. Сауда-саттыққа қатысушы ретінде тіркелу үшін мыналарды: 1) сауда-саттыққа қатысуға өтінім; 2) жеке тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, паспорттың немесе жеке тұлғаның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не көрсетiлген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; банктен ағымдағы шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын; заңды тұлғалар үшiн: салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, жарғының көшiрмесiн немесе көрсетiлген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн; салыстыру үшiн түпнұсқасын мiндеттi түрде көрсете отырып, заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу) туралы куəлiгiнiң көшiрмесiн немесе көрсетiлген құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн не заңды тұлғаны мемлекеттiк тiркеу (қайта тiркеу) туралы анықтамасын; банктен банктiк шоттың бар-жоғын растайтын анықтаманың түпнұсқасын. Құжаттардың түпнұсқалары салыстырғаннан кейiн бiр жұмыс сағаты iшiнде қайтарып берiледi; 3) кепiлдi жарнаның енгiзiлгенiн растайтын төлем құжатының түпнұсқасы мен көшiрмесiн. Қатысушы саудасаттықтан кейiн жүгiнген кезде төлем құжатының түпнұсқасы қайтарылады; 4) заңды тұлға өкiлiнiң өкiлеттiктерiн куəландыратын құжаттың түпнұсқасын, сондай-ақ салыстырғаннан кейiн қайтарылып берiлетiн түпнұсқасын қоса

АО «Олжа» (место нахождения исполнительного органа: Республика Казахстан, 050009, г. Алматы, ул.Богенбай батыра, 303, КБЕ 17, БИН 980240003083, ИИК KZ069470398041467426 в АО ДБ «Альфа-Банк» БИК ALFAKZKA) извещает акционеров АО «Олжа» о выплате дивидендов по простым и привилегированным акциям компании. Сведения о выплате дивидендов по акциям компании:

бере отырып, заңды тұлғаның өкiлi паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың көшiрмесiн не заңды тұлғаның өкiлi паспортының немесе оның жеке басын куəландыратын құжаттың нотариалды куəландырылған көшiрмесiн ұсыну қажет. Акционерлiк қоғамдар олардың акцияларына иелiк ететiн акционерлiк қоғамдар туралы ақпаратты қамтитын акционерлер тiзiлiмiнен (ақпараттық хабарлама жариялану сəтiндегi) үзiндiкөшiрменiң түпнұсқасын ұсынады. Шетелдiк заңды тұлғалар қазақ жəне/ немесе орыс тiлдерiндегi нотариалды куəландырылған аудармасымен бiрге құрылтай құжаттарының нотариалды расталған көшiрмелерiн ұсынады. Аукционға қатысуға ниет бiлдiрген тұлғалардың өтiнiмдерiн қабылдау жəне оларды тiркеу талап етiлетiн құжаттардың толық жинағы болған кезде жүргiзiледi. Кепілді жарна Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру комитетінің «Солтүстік Қазақстан мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті» ММ-нің Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылық комитеті «Солтүстік Қазақстан облысы бойынша қазынашылық департаменті» ММ КZ300705012170177006 депозиттік шотына енгізіледі, БСК ККМ ҒКZ2А, БСН 120240018658, КБЕ 11, белгіленген төлем коды 171. Қатысушыларға кепiлдi жарнаның кез келген санын енгiзуге жол берiледi, бұл ретте бiр кепiлдi жарна қатысушыға ол бойынша сауда-саттыққа қатысу үшiн осы кепiлдi жарнаны енгiзген жекешелендiру нысанын сатып алу құқық бередi. Сауда-саттыққа қатысушыларды тiркеу хабарлама жарияланған күннен бастап жүргiзiледi жəне 2013 жылғы 19 шілдеде сағат 10.00-де мына мекенжайда аяқталады: Петропавл қаласы, Совет көшесі, 34, 2-қабат, № 11 бөлме. Нысандар бойынша барлық наразылықтар өтінім берген кезінен бастап қабылданады. Жекешелендіру нысандары жəне аукцион өткізу жөніндегі қосымша ақпаратты мына 8 (7152) 4605-84, 46-20-38 телефондары жəне www. gosreestr.kz арқылы білуге болады.

1) период, за который выплачиваются дивиденды – 2012 год; 2) размер дивиденда на одну акцию (как простую, так и привилегированную) в размере 279,55 /двести семьдесят девять/ тенге 55 тиын; 3) дата начала выплаты дивидендов – 8 июля 2013 года; 4) порядок и форма выплаты дивидендов – наличными. Для контактов: т. +7(727) 255 93 96.

С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 17 ақпандағы №230 қаулысымен бекітілген «Жоғары оқу орындарының профессор-оқытушылар құрамы мен ғылыми қызметкерлері лауазымдарына конкурстық тағайындау қағидаларына», Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрінің 2009 жылғы 13 шілдедегі №338 бұйрығымен бекітілген «Педагог қызметкерлер мен оларға теңестірілген тұлғалар лауазымдарының үлгілік біліктілік сипаттамаларына» сəйкес профессороқытушылық құрамының бос лауазым орындарына конкурс жариялайды. КАФЕДРА МЕҢГЕРУШІСІ: азаматтық құқық жəне азаматтық іс жүргізу – 1; Қазақстан тарихы, дүниежүзілік тарих жəне халықаралық қатынастар – 1; менеджмент жəне маркетинг – 1; қаржы жəне есеп – 1; бизнес жəне іскерлік əкімшілік ету – 1; тіл жəне аударма – 1; математика жəне информатика – 1; математикалық үлгілеу жəне компьютерлік технологиялар – 1; физика – 1; биология – 1; химия – 1; педагогика жəне психология – 1; психология жəне коррекциялық педагогика – 1; музыка – 1; алғашкы əскери дайындық жəне тіршілік ету қауіпсіздігі – 1; КАФЕДРА ДОЦЕНТІ: қаржы жəне есеп – 1; тіл жəне аударма – 1; ағылшын тілі – 1; орыс тілі жəне əдебиеті – 2; педагогика жəне психология – 1; психология жəне коррекциялық педагогика – 4; бастапқы оқу теориясы жəне əдістемесі – 1; музыка – 1; алғашқы əскери дайындық жəне тіршілік ету қауіпсіздігі – 3; КАФЕДРАНЫҢ АҒА ОҚЫТУШЫСЫ: азаматтық құқық жəне азаматтық іс жүргізу – 11; қылмыстық құқық жəне қылмыстық іс жүргізу – 2; философия жəне əлеуметтік-саяси теориялар – 6; Қазақстан тарихы, дүниежүзілік тарих жəне халықаралық қатынастар – 7; менеджмент жəне маркетинг – 11; қаржы жəне есеп – 8; бизнес жəне іскерлік əкімшілік ету – 6; казақ тілі жəне əдебиеті – 9; орыс тілі жəне əдебиеті – 6; тіл жəне аударма – 4; ағылшын тілі – 2; математика жəне информатика – 5; математикалық үлгілеу жəне компьютерлік технологиялар – 9; физика – 2; кəсіптік оқыту жəне технологиялар – 4; биология – 4; экология жəне география – 9; химия – 5; педагогика жəне психология – 11; психология жəне коррекциялық педагогика – 10; бастапқы оқу теориясы жəне əдістемесі – 9; музыка – 4; алғашқы əскери дайындық жəне тіршілік ету қауіпсіздігі – 6; дене шынықтыру жəне спорт теориясы мен əдістемесі – 13. КАФЕДРА ОҚЫТУШЫСЫ: қаржы жəне есеп – 1; бизнес жəне іскерлік əкімшілік ету – 1; қазақ тілі жəне əдебиеті – 2; тіл жəне аударма – 4; ағылшын тілі – 3; математика жəне информатика – 5; математикалық үлгілеу жəне компьютерлік технологиялар – 1; кəсіптік оқыту жəне технологиялар – 1; экология жəне география – 3; педагогика жəне психология – 4; музыка – 3; психология жəне коррекциялық педагогика – 1; дене шынықтыру жəне спорт теориясы мен əдістемесі – 7; қылмыстық құқық жəне қылмыстық іс жүргізу – 3. Конкурсқа қажетті құжаттар осы хабарландыру жарияланған күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде тапсырылуы тиіс. Үміткерлерге төмендегідей құжаттарды тапсыру ұсынылады: ректордың атына өтініш; кадрларды есепке алу жөніндегі жеке іс-парағы; өмірбаяны; жоғары білімі, академиялық жəне ғылыми дəрежесі туралы дипломдарының нотариалды түрде куəландырылған көшірмелері, ғылыми атағы туралы құжаты; біліктілігін арттыру жəне қайта даярлаудан өткені туралы сертификаттар көшірмесі (болған жағдайда); ғылыми жұмыстары мен өнертабыстарының тізімі (болған жағдайда), №086 үлгідегі медициналық анықтама. Өзге елді мекеннен келгендер жатақханамен қамтамасыз етіледі. Құжаттарды мына мекенжайға тапсыру керек: 070019, Өскемен қаласы, Қазақстан к-сі, 55, С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, №309 бөлме, тел: 252-301(128), ұялы тел.: 87773478182.

Хабарландыру

«Досжан темір жолы (ДТЖ)» акционерлік қоғамы (бұдан əрі - «ДТЖ» АҚ) (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) Шалабай стансасындағы нысан бойынша құрылысмонтаждау жұмыстарын сатып алу жөнінде ашық тендер өткізу туралы хабарлайды. Сатып алынатын жұмыстардың толық тізбесі, саны, жеткізу мерзімі, орны жəне техникалық ерекшелігі тендерлік құжаттамада көрсетілген. Тендерлік құжаттама көшірмесін 2013 ж. 17 шілдеде сағат 18.00-ге дейінгі мерзімді қоса есептегенде мына мекенжай бойынша алуға болады: Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесінде жұмыс күндері сағат 9.00-ден 18.00-ге дейін немесе «ДТЖ» АҚ веб-сайтында: www.kazraіl.kz, «Сатып алу» бөлімі. Əлеуетті жеткізушілердің өкілдері тендерлік құжаттаманың көшірмесін арнайы алу үшін тендерлік құжаттаманың көшірмесін алуға жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін тиісті түрде ресімделіп, өкілеттігін құжаттық растауын тапсыруы міндетті. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға тендерлік өтінімдерін жапсырылған конверттерге салып «Досжан темір жолы (ДТЖ)» акционерлік қоғамының мына мекенжайы бойынша тапсырады (жібереді): 070012, Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесі. Əлеуетті жеткізушілер тендерге қатысуға өтінімдерін арнайы тапсыру кезінде, əлеуетті жеткізушілер немесе олардың уəкілетті өкілдері тендерге қатысуға өтінімдерін тапсыру құқығын жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін əлеуетті жеткізушінің мүддесі атынан ұсынатын тұлғалардың сенімхатын жəне жеке басын куəландыратын құжаттың көшірмесін тапсыруы қажет. Тендерлік өтінімдерді тапсырудың түпкілікті мерзімі – 2013 жылғы 18 шілдеде сағат 10.30-ға дейін. Тендерлік өтінімдер салынған конверттерді тендер комиссиясы 2013 жылғы 18 шілдеде сағат 11.00-де мына мекенжайда ашады: Өскемен қ., Меновное а., Шоссейная к-сі, 26, сатып алу бөлімінің бөлмесі. Қосымша ақпарат пен анықтаманы мына телефон арқылы алуға болады: 8 (7232) 54 48 57 немесе сатып алуды ұйымдастырушының электронды поштасының мына мекенжайына: info@kazrail.kz.

«АТФБанк» акционерлік қоғамының еншілес ұйымы – «АТФ Финанс» Акционерлік қоғамы (Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Қаржы нарығын жəне қаржы ұйымдарын бақылау мен қадағалау комитетінің №0401201652; №0403200900 жəне 04.02.2008 жылғы лицензиясы) «АТФ Финанс» акционерлік қоғамының Директорлар кеңесінің 25.06.2013 ж. шешімі негізінде Эспина Э. мəжіліс өткізілген күнінен бастап Директорлар кеңесінің төрағасы болып тағайындалғаны жөнінде хабарлайды.

Түзету

Жамбыл мемлекеттік мүлік жəне жекешелендіру департаменті «Егемен Қазақстан» газетінің 2013 жылғы 29 маусымдағы № 159 (28098) санында жарияланған ақпараттық хабарламасындағы №17 лот бойынша «Кепілді жарна – 20 000 теңге» сөзінің орнына «Кепілді жарна – 30 000 теңге» деп оқылуын сұрайды. Анықтама телефоны 8 (7262) 343490 немесе мына мекенжайда: Тараз қ., 5-ш/а, ƏлФараби к-сі, 11.

1996 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің түлегі Жағыпарова Толқын Төкенқызына берілген ЖБ ІІ №0076857, тіркеу №2690 дипломының жоғалуына байланысты жарамсыз деп танылсын.

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитеті Шығыс Қазақстан облыстық аумақтық инспекциясының ұжымы Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркəсіптік кешендегі Мемлекеттік инспекция комитетінің төрағасы Сақташ Сатыбалдыұлы Хасеновке əкесі Сатыбалды Меркеұлы ХАСЕНОВТІҢ қайтыс болуына байланысты туған-туыстары мен отбасына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы қазақтың көрнекті жазушысы, публицист, аудармашы жəне киноактер Сəтімжан Қамзаұлы САНБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ұжымы «Казахстанская правда» республикалық газеті» АҚ басқармасының төрағасы Жанай Омаровқа, жақын туыстарына көрнекті жазушы жəне киноактер Сəтімжан Қамзаұлы САНБАЕВТЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының ұжымы академия қызметкері Қарлығаш Шəкірқызы Абахановаға анасы Батия Азимжанқызы АЗИМЖАНОВАНЫҢ қайтыс болуына байланысты орны толмас қайғысына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

 Атамекен

 Көрме

Жїректен шыќќан суреттер

Арєымаќтар Олжас СҮЛЕЙМЕНОВ.

Суретті түсірген Берсінбек СƏРСЕНОВ.

Дала қандай! Даладағы ат қандай! Нөсер шөпке белшесінен батқандай. Құйғытсам бір, Дала, қала Болады-ау көз алдымда аунап бара жатқандай! От тигендей Асау қанға, Етіңе, Арғымағым. Шығып желдің өтіне, Шабуылдап Құрыш-болат тұяқпен Пергілеші Жалпақ жолдың бетінде!

 Айбын

 Жағымды жаңалық

Офицерлер ќатары толыќты

Бүгінгі күнде Қазақстан Республикасының Президенті – Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың жетекшілігімен Қарулы Күштерді сапалы түрде трансформациялау үшін берік іргетас қаланды. Əскери қызметшілердің əлеуметтік жағдайын нығайту бойынша шаралар қабылданып, Қарулы Күштер материалдық-техникалық жағынан толық қамтамасыз етілді. Құрлық əскерлерінің əскери институты жас лейтенанттарға жоғары əскери оқу орнын бітіру туралы дипломдарды салтанатты түрде табыс ету рəсімін өткізді. Құрлық əскерлері əскери институты – офицерлер кадрларын дайындайтын бірден-бір ұстахана ретінде ерекше

орын алады, сондықтан Мемлекет басшысы заманауи əскер құру мақсатында əскери білімге жəне офицерлер кадрлары білімінің əлемдік стандартқа сай болуына үлкен көңіл бөліп отыр. Құрлық əскерлері əскери институтының 43 жылдық

тарихы бар. Осы жылдардың ішінде əртүрлі мамандықтар бойынша 12 мыңнан астам офицерлер дайындалып шығарылды. Білім ордасынан ұшып шыққан көптеген түлектер қазіргі кезде Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің жəне Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің ірі əскери бөлімдері мен мекемелерінде басшылық етіп, жоғары əскери атақтарға жəне үкіметтік марапаттарға ие болды. 41-ші шығарылымның куəгерлері болған аса қадірлі қонақтардың ішінде Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Бас штабтар бастығы, генерал-полковник Сəкен Жасұзақов, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері Құрлық əскерлерінің Бас қолбасшысы, генерал-лейтенант Мұрат Майкеев, полковник Ким Серикбаев, полковник Пернехан Ермекбаев, Түрксіб ауданының əкімі Владимир Устюгов жəне барлық əскери өңірлердің қолбасшылары, Ұлы Отан соғысының жəне Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің ардагерлері болды. Биылғы жылы институтты 400-ден астам түлек тəмамдап шықты. Оның ішінде Қырғыз Республикасының 15 азаматы, Тəжікстан Республикасының 9 азаматы бар. 22 лейтенант қызыл дипломға бітірсе, 2 лейтенант алтын медальға бітірді, олар кіші сержант Ильяс Мұхамеджанов пен сержант Марат Сапарғалиев. Салтанатты шығарылымның жылдан жылға ұласып келе жатқан рəсімдерінің бірі – институттың Жауынгерлік туымен қоштасу. Бұл құрметке түлек-офицерлер арасынан оқу үздігі Қанат Төлеуов лайық деп табылды. Аталған салтанат лейтенанттардың сұлу да сымбатты бойжеткендермен дəстүрге айналған вальсімен аяқталды. «Егемен-ақпарат».

 Оқыс оқиға

«Жалєа алєан жерде жарылды» – деп ќарап отыра береміз бе? (Соңы. Басы 1-бетте). Зымыран неге құлады? Оның себеп-салдары неде? Бұл сұрақтарға біз түгілі «Қаз ғарыштың» мамандары да əзір жауап бере алмас. Нақты зерттеулерден кейін «Роскосмос» айтар нəтижесін. Дегенмен, мына жағдайды назарда ұстау керек. Кейбір мəліметтер бойынша «Протон-М» зымыран ұшырғышында 600 тонна гептил жанар-жағармайы болады екен. Міне, осынша көлемдегі у жерге төгілді, ауаға тарады деген сөз. Ал мұның Қызылорда облысының титықтаған экологиясын одан əрі есеңгіретіп жіберетіні анық. Ресей тарапы бұған қатысты қандай шара қолданады? Жалпы олар өздерін Қазақстан алдында кінəлі сезіне ме екен? Əл-əзір көршілер тарапынан нақты ештеңе айтылған жоқ. Есесіне, біздің Талғат Мұсабаев солардың шотын шауып отыр. Ол не дейді? «Құқықтық жағынан келсек, зымыранның құлауы апат деп саналмайды. Себебі, зымыран Ресейдің Қазақстаннан жалға алған территориясына құлады. Зымыран бөлшектері Байқоңырдағы 81 жəне 200

алаңдардың арасына түскен. Бұл – «Роскосмостың» ішкі шаруасы»,– деді ол. Заңға қарсы емеспіз. Екі елдің үкіметтері арасында келісім барын, оның 1-бабында ғарыш айлағында зымыран ұшырған сəтте орын алған апатқа қатысты іс-əрекеттердің қалай болатыны тəптіштеп жазылғанын біз де білеміз. Дегенмен, Ресей жерді жалға алғанмен, оның ауасын да жалдап отыр ма? Ал келісейік. Ендеше, олар апаттың салдарынан пайда болған «гептил» бұлтын сол айлақтың шеңберінде ұстап отырсын. Ақыры «Роскосмостың» ішкі шаруасы екен, уды Қазақстанның жеріне таратпасын. Шамаларын көрейік. Əрине, оған шамалары жетпейді. Кешегі түс əлетінің өзінде Қармақшы ауданынан хабарласқан адамдар сап-сары бұлттың Жосалы кентіне қарай жөңкіп бара жатқанын жеткізді. Енді неге Ресейдің кесірінен Қазақстан халқының денсаулығына зиян келуі керек? Сондықтан мұны «Роскосмос» тұрмақ, Ресейдің ғана ішкі шаруасы деудің өзі де басы артық нəрсе. «Жыртық үйдің құдайы бар», дейді қазақ. Осы рас сөз. Эколог мамандар зымыранның

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

құлау барысында өртеніп кеткені дұрыс болған деп отыр. Егер ол жарылмаған күйі тұтастай жерге құлап, ауаға тараса онда үлкен апаттың болуы ықтимал екен. – Егер «Протон-М» зымыраны жерге құлап, өртенбесе, онда үлкен экологиялық апат болушы еді. Бір грамм гептил бір шаршы шақырым ауаны ластайды. Сондай-ақ, зымыранның ауада жарылғаны жақсы болды,– дейді белгілі эколог Мэлс Елеусізов. Бір ғана грамм гептилдің шамасын айтты маман. Ал зымыранда 600

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, «Құрмет» орденінің, тəуелсіз «Тарлан» сыйлығының иегері марқұм Əбдірашит Сыдыханов шығармашылығына арналған көрме Астанада осымен екінші рет ұйымдастырылып отыр. Көпшілік қауым Ə.Сы дыБүкіл саналы ғұмырын сухановты белгілі қоюшы-суретші рет өнеріне арнаған аяулы азаретінде таныса, оның бейне- мат, қамқор əке, адал досты еске леу өнері саласындағы үздік ту- алуға арналған бұл көрмеде Ə. ындылары кезінде Польшада, Сыдыхановтың төл туындылары Болгарияда (1979 ж.), Ресейде жұртшылық назарына ұсынылды. (Мəскеуде 1987 ж.) өткен халық- Бұл көрменің бір ерекшелігі, аралық көрмелерге де қойылған негізінен бұрын жұртшылық назаболатын. «Өнер ақылдан емес, рына ұсынылмаған туындылардың жүректен жаралады» деп өнер- қойылуында дер едік. Көрмеге дің қадір-қасиетін барынша ба- келушілер Сəуле Сүлейменованың ғам дап өткен Ə.Сыдыханов се- «Əбдірашит Сыдыханов портреті» кілді суретшілер алпысыншы деп аталатын еңбегін де қызыға тажылдардың соңы мен жетпісінші машалады. жылдардың ортасында ресми сын жағынан байқалған көзқарастарға Жанар АРҒЫНОВА, қарамастан, өздерінің бағыт-бағЛ.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ студенті. дарларын жоғалтқан жоқ.

тонна осындай жанар-жағармай болған. Салдары өте қиын апаттан аман қалғандаймыз. Экологтың айтуынша, зымыран ұшыруда улы отынды пайдалану проблемасы баяғыдан бері айтылып келе жатыр. Кеңес заманында зымырандарда сутегі қолданылған екен. Ол экологиялық таза отын ретінде саналған. Ал қазіргі отын құрамында улы гептил бар. Жалпы, осы апатта ғана емес, зымыран ұшқан сайын айналасына улы зат бөліп кетеді.

Ресей – Қазақстанмен одақтас, мүдделес ел. Екі арада ешқандай түсініспеушілік не келіспеушілік жоқ. Қандай да бір мəселеде болмасын, ақыл дасып отырып келісімге келеді. Дегенмен, одақтасқан деген осы екен деп зымыранын құлатып, гептилін ауаға жайып қарап отыруға да бол майтын шығар?! Сондықтан Үкімет тарапынан нақты талаптар қойылып, оның орындалуын қатаң бақылау керек.

Таєы бір емхана ашылды Астанада №1 қалалық балалар ауруханасының базасында 125 келушіні қабылдай алатын 40 орындық күндізгі стационары бар мамандандырылған клиникалықдиагностикалық екінші балалар емханасы ашылды. Бұл медициналық мекеме Сарыарқа ауданының 80000нан астам бүлдіршіндеріне қызмет көрсететін болады. Емханада дəрігерлер эндокринолог, кардиоревматолог, логопед, психолог, хирург, невролог сынды 18 мамандық бойынша қызмет көрсетеді. Емхана заманауи медициналық құрылғылармен жабдықталған. Мұнда денешынықтыру мен физиотерапиялық емдеу, медициналық-əлеуметтік көмек кабинеттері де бар. Сонымен қатар, емхана елордадағы Медициналық

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728-2) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Таңшолпан ЕРАЛЫ, ЕҰУ студенті.

 Құлағыңыз түрік жүрсін

Алда – аламан айтыс Ел жəне Елбасы. Елбасы жəне елорда. Егіз ұғымдар. Сарыарқаның төсінде Астана секілді асқақ қала тұрғызып, оны ұлтты ұйытудың, елді еңселендірудің, Қа зақстанды қарыштатудың нышаны еткен Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың тарихи ерлігін қалай əспеттесе де лайықты. 8-9 шілде күндері Астанадағы «Қа зақстан» Орталық концерт залында өтетін «Ел. Елбасы. Елорда» атты аламан айтысқа еліміздің ең таңдаулы айтыскер ақындары қатысып, өнер сынасады. Құрметті астаналықтар мен елорда қонақтары! Жыр додасын өз көздеріңізбен көріп, тамаша думанға куə болыңыздар! Билет «Қазақстан» Орталық концерт залында, Жастар жəне Конгресс-холл сарайларының кассасында сатылады. Басталуы сағ: 17:00.

Қызылорда облысы.

Ќаламгерге ќўрмет Кеше Алматыда Қазақстан Журналистер одағы мен «Экспресс-К» газетінің ұйымдастыруымен белгілі публицист Геннадий Толмачев атындағы республикалық басылым басшыларының арасында өткен конкурстың жеңімпазы анықталды. Бұл байқауда Қазақстан журналистикасына қосқан үлесі мен өзі басқаратын басылымды дамытып, шығармашылық табысқа жеткізгені үшін белгілі журналист, жазушы, республикалық қазақтілді «Sport» жəне орыстілді «Спорт»

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

уни верситеттің педиатрия бойынша негізгі клиникалық базасы болып табылады. Оның бес кафедрасының профессорлықоқытушылар құрамы балаларды емдеу шараларына белсене қатысып қана қоймай, қаламыздың кішкентай тұрғындарына сапалы медициналық қызмет көрсетуді мұрат тұтқан дəрігерлердің білімдерін жетілдіруге де өз үлестерін қосады. Бүгінге дейін Астананың жас тұрғындарына №2 қалалық балалар ауруханасы жанындағы 20 орындық күндізгі стационар 3 есе жүктемемен қызмет көрсетіп келсе, енді жаңа емхана олардың дер кезінде əрі қолжетімді көмек алуларына мүмкіндік береді.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Атырау-Ақпарат» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» ЖШС баспаханаларында басылып шықты.

газеттерінің бас директоры-бас редакторы Несіп Жүнісбайұлы жеңімпаз атанды. Жеңімпазға сыйлықты комиссияның төрағасы ақын Олжас Сүлейменов табыс етті. «Егемен-ақпарат».

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Динара БІТІКОВА.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 10 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №93 ek


11

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ 2013 жылғы 30 мамыр

№ 551

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар бекітілсін. 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгiзiледi. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С.АХМЕТОВ. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар 1. «Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық» республикалық мемлекеттік қазыналық кəсіпорнын құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 4 маусымдағы № 926 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 1997 ж., № 24, 217-құжат): кіріспе мынадай редакцияда жазылсын: «Зейнетақы жарналарына, əлеуметтік аударымдар мен əлеуметтік төлемдерге есеп жүргізуді қамтамасыз ету, тиісті орталықтандырылған дерекқорларды қалыптастыру жəне қолдау, зейнетақыларды, жəрдемақыларды жəне өзге де төлемдерді төлеудің тиімді жүйесінің жұмыс істеуі мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «2. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігі Кəсіпорынның тиісті саласының уəкілетті органы болып айқындалсын.»; 3-тармақта: бірінші абзац мынадай редакцияда жазылсын: «3. Мемлекеттік монополияға жатқызылған Кəсіпорын қызметінің негізгі түрлері:»; 2) тармақша алынып тасталсын; 7) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «7) міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасамаған жəне (немесе) жеке сəйкестендіру нөмірі жоқ жəне (немесе) деректемелерінде қателер жіберілген адамдардың міндетті зейнетақы жарналарын агентке қайтару;»; 11), 12), 17), 21) тармақшаларда «Орталық», «Орталықтан», «Орталықтың» деген сөздер тиісінше «Кəсіпорын», «Кəсіпорыннан», «Кəсіпорынның» деген сөздермен ауыстырылсын; 25) тармақша мынадай редакцияда жазылсын: «25) жеке сəйкестендіру нөмірі жоқ жəне (немесе) деректемелерінде қателер жіберілген адамдардың əлеуметтік аударымдарының сомаларын төлеушіге қайтаруды жүзеге асыру;». 2. «Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 15 наурыздағы № 245 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 1999 ж., № 9, 69-құжат): қазақ тіліндегі мəтінде бүкіл мəтін бойынша «Ереже», «Ережесі», «Ережеге», «Ереженің», «Ережелердің», «Ережесіне» деген сөздер тиісінше «Қағидалар», «Қағидалары», «Қағидаларға», «Қағидалардың» деген сөздермен ауыстырылсын; тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидалары»; кіріспе жəне 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 6-1-бабы 3) тармақшасына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидалары бекітілсін.»; көрсетілген қаулымен бекітілген Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың ережесінде: 1 жəне 2-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын: «1. Осы Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидалары (бұдан əрі – Қағидалар) «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына, «Салық жəне бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексіне (Салық кодексі) сəйкес əзірленді жəне міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніндегі агенттердің (бұдан əрі – агенттер) міндетті зейнетақы жарналарын есептеуінің, ұстап қалуының (қоса есептеуінің) жəне аударуының тəртібі мен мерзімдерін айқындайды. 2. Заңды тұлғалар, дара кəсіпкерлер, адвокаттар мен жеке меншік нотариустар, сот орындаушылары агент ретінде өздерінің орналасқан (тұратын) жері бойынша салық органдарында есепке алынуы тиіс.»; 3-тармақта: екінші бөлік мынадай редакцияда жазылсын: «Дара кəсіпкерлер, жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар міндетті зейнетақы жарналарын салық кезеңінің əрбір айы үшін есептейді жəне оларды өзінің пайдасына жинақтаушы зейнетақы қорларына аударады.»; төртінші бөлік алынып тасталсын; 3-1-тармақтың бірінші бөлігінде: екінші жəне үшінші абзацтар мынадай редакцияда жазылсын: «заңды тұлғалар мен дара кəсіпкерлер (шағын бизнес субъектілері мен шаруа немесе фермер қожалықтарына арналған арнаулы салық режимін қолданатындардан басқа), сондай-ақ жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар қызметкерлерге төлейтін табысынан – кірістер төленген айдан кейінгі айдың 25-күнінен кешіктірмей; дара кəсіпкерлер (шағын бизнес субъектілері мен шаруа немесе фермер қожалықтарына арналған арнаулы салық режімін патент немесе оңайлатылған декларация негізінде қолданатындардан басқа), сондай-ақ жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар өз пайдасына – есепті айдан кейінгі айдың 25-күнінен кешіктірмей;»; алтыншы абзац алынып тасталсын; 4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «4. Міндетті зейнетақы жарналарын аударуды қолма-қол ақшасыз жасалатын төлемдер арқылы агент жүргізеді. Банктерде шоттары жоқ дара кəсіпкерлер, жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар міндетті зейнетақы жарналарын, оларды кейіннен осы Қағидалардың 7-тармағында айқындалған тəртіппен тиісті жинақтаушы зейнетақы қорларына аудару үшін банкке қолма-қол ақшамен салады.»; 5-тармақтың бірінші бөлігінде: бірінші жəне екінші абзацтар мынадай редакцияда жазылсын: «5. Міндетті зейнетақы жарналарын ұстап қалу жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына төлеу мынадай мөлшерлемелер бойынша жүзеге асырылады: заңды тұлғалар мен дара кəсіпкерлер, сондай-ақ жалдамалы қызметкерлердің еңбегін пайдаланатын жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар – материалдық, əлеуметтік игіліктер немесе өзге де материалдық пайда түрінде жұмыс беруші берген кірісті қоса алғанда, жұмыс беруші қоса есептеген ақшалай немесе заттай нысандағы ай сайынғы кірістің он пайызы мөлшерінде. Міндетті зейнетақы жарналарын есептеу үшін қабылданатын ай сайынғы кіріс тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген жалақының жетпіс бес еселенген ең төменгі мөлшерінен аспауы тиіс;»; төртінші абзац алынып тасталсын; 5-1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «5-1. Салық кодексінің 155-бабы 3-тармағының 1), 2), 3), 4), 7), 9), 10), 12), 17) тармақшаларында, 156-бабы 1-тармағының 10), 12), 18), 21), 24), 30), 32) тармақшаларында жəне 357-бабы 2-тармағының 4), 5) тармақшаларында белгіленген төлемдерден, сондай-ақ егер мүгедектігі мерзімсіз деп белгіленген болса, бірінші жəне екінші топтағы мүгедектерге еңбек қабілетінен айырылған жағдайда берілетін əлеуметтік төлемдерден жинақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналары ұсталмайды.»; мынадай мазмұндағы 7-1-тармақпен толықтырылсын: «7-1. Орталық міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасаған жеке тұлғалардың бірыңғай тізіміндегі деректемелердің Жеке тұлғалардың мемлекеттік дерекқорына сəйкестігін сақтайды.»; 9-тармақтың үшінші бөлігіндегі екінші сөйлем алынып тасталсын; 10-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «10. Дара кəсіпкерлер, жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар өз пайдасына өз қызметкерлерінің кірісінен ұсталған міндетті зейнетақы жарналарының сомаларын аудара отырып (банкке қолма-қол енгізе отырып), төлем құжаттарында Орталықтың деректемелерін, ал оларға қоса берілетін тізімдерде өзі жəне қызметкерлер туралы мəліметтерді (жеке сəйкестендіру нөмірлерін, тегін, атын, əкесінің атын, туған күнін, жарналардың сомалары мен міндетті зейнетақы жарналары төленіп отырған кезеңде (айын, жылын) көрсетуі тиіс. Егер тегі, аты немесе əкесінің аты өзгерген жағдайда, жаңасымен бір мезгілде бұрынғы тегі, аты, əкесінің аты көрсетіледі. Дара кəсіпкерлер, жеке нотариустар, жеке сот орындаушылары мен адвокаттар өзінің пайдасына міндетті зейнетақы жарналарын банкке аудару немесе төлеу кезінде төлем құжаттарын өзі туралы ғана мəліметтерді, оның ішінде банктегі банктік есеп шотының нөмірін, зейнетақы шартының нөмірі мен жасалған күнін көрсете отырып толтырады.»; 15-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «15. Салымшының (алушының) деректемелерінде міндетті зейнетақы жарналарын жəне (немесе) өсімпұлды аудару кезінде жіберілген қателер анықталған жағдайда салымшы (алушы) Орталыққа қатені түзеу туралы өтініш береді. Өтінішке агент осы Қағидаларға 1-қосымшаға сəйкес нысан бойынша салымшы (алушы) өтініш жасаған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде беретін анықтама-растама немесе салымшының (алушының) жеке басын куəландыратын, деректемелерінде болған өзгерістерді растайтын құжаттың көшірмесі қоса беріледі. Міндетті зейнетақы жарналарын төлеуді қолма-қол ақшамен жүзеге асыру кезінде анықтамарастаманың орнына банктік түбіртектердің көшірмелері қоса беріледі. Орталық ұсынылған құжаттардың негізінде салымшының (алушының) міндетті зейнетақы жарналарының есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарттағы жəне салымшының (алушының) жеке зейнетақы шотындағы деректемелеріне өзгерістер енгізу үшін осы Қағидаларға 1-3-қосымшаға сəйкес нысандағы салымшы (алушы) өтінішінің электрондық көшірмесін қоса отырып, жинақтаушы зейнетақы қорларына электронды өтінімді ресімдейді.»; 15-1-тармақтың екінші бөлігіндегі екінші сөйлем алынып тасталсын: 16-тармақ мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықтырылсын: «Агенттің қате аударылған сомаларды қайтару туралы өтінішіне салымшының (алушының) жеке зейнетақы шотынан қате есептелген сомаларды есептен шығаруға келісімі туралы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен куəландырылған осы Қағидаларға 1-5-қосымшаға сəйкес нысан бойынша өтініші қоса беріледі.»; 16-2, 16-3-тармақтар алынып тасталсын; 17, 18, 19-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын: «17. Банк кінəсінен қате нұсқау жіберілген жағдайда, банк Орталыққа қате аударылған сомаларды қайтару туралы өтінішпен хат жібереді. Банк кінəсінен қате аударылған сомаларды қайтаруға арналған өтініште: атауы, БСН, ЖСК, БСК, қате жіберілген төлем құжаттарының референстері жəне қайтару себебі көрсетіледі. Өтініш пен хат банктің уəкілетті адамдарының қолы қойылып, көрсетілген адамдардың қате нұсқауды қайтаруға хаттар мен өтініштерге қол қою өкілеттігін растайтын құжаттың көшірмесі қоса беріліп ұсынылады. 18. Орталықтың облыстық, республикалық маңызы бар қаланың жəне астананың филиалдары (бұдан əрі – Орталық филиалы) мен Орталық Мемлекеттік əлеуметтік сақтандыру қорынан еңбек қабілетінен айырылу жəне (немесе) жұмысынан айырылу, жүктілігіне, босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты, сондай-ақ бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айырылу жағдайына берілетін ай сайынғы əлеуметтік төлемдерден міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімпұл сомаларын есептеу, ұстап қалу жəне аудару кезінде жіберілген қателерді анықтаған жағдайда, Орталық филиалы Орталыққа қате аударылған міндетті зейнетақы жарналарын жəне (немесе) өсімпұлды қайтаруға электрондық түрде өтінім жібереді. 19. Орталық қате аударылған сомаларды қайтаруға агенттерден, банктерден жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардан, Орталық филиалдарынан алынған құжаттардың негізінде үш жұмыс күні ішінде қате есептелген міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімпұл сомаларын қайтаруға арналған өтінімді электрондық түрде қалыптастырады. Өтінімде: салымшының (алушының) деректемелері: тегі, аты əкесінің аты (болған кезде), туған күні, жынысы, ЖСН, жеке зейнетақы шотының нөмірі, қайтаруға жататын міндетті зейнетақы жарналарының жəне (немесе) өсімпұлдың сомалары жəне қайтару себебі көрсетіледі. Электрондық түрдегі өтінім салымшының (алушының) оның жеке зейнетақы шотынан қате есептелген сомаларды есептен шығару туралы өтінішінің электронды көшірмесімен ақпаратты жеткізудің автоматтандырылған қаржы жүйесін пайдалана отырып, тиісті жинақтаушы зейнетақы қорына жіберіледі.»; 19-1 жəне 19-2-тармақтар алынып тасталсын; мынадай мазмұндағы 19-3, 19-4-тармақтармен толықтырылсын: «19-3. Қате есептелген міндетті зейнетақы жарналарының сомаларын қайтаруға арналған өтініш Орталыққа зейнетақы жинақтарын бір жинақтаушы зейнетақы қорынан екіншісіне аударуды жүзеге асыру кезеңінде келіп түскен, онда Орталық: 1) агенттің жəне (немесе) банктің жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың өтінішінде көрсетілген қате аударылған сомалардың түсу фактісін тексереді; 2) қате есептелген міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімпұлдың расталған түсімдері бойынша қайтарулардың болмау фактісін тексереді; 3) міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасаған жеке тұлғалардың бірыңғай тізіміне сəйкес жинақтаушы зейнетақы қорына қате аударылған сомаларды қайтаруға электронды түрде өтінім жібереді. 19-4. Жинақтаушы зейнетақы қоры Орталықтан қате есептелген міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімпұл сомаларын қайтаруға электронды түрдегі өтінімді алып, оны алған күнінен бастап үш жұмыс күні ішінде Орталық өтінімінің нөмірі мен күнін көрсете отырып, Орталыққа қате енгізілген міндетті зейнетақы жарналарын жəне (немесе) өсімпұлды қайтаруды жүзеге асырады. Қате есептелген зейнетақы жарналарын жəне (немесе) өсімпұлды зейнетақы жинақтарын бір жинақтаушы зейнетақы қорынан екіншісіне аударуды жүзеге асыру кезеңінде қайтару аударым сомасын алған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады.»; 20-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «20. Жинақтаушы зейнетақы қорлары қате аударылған міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімпұл сомаларын Орталықтың банктік шотына жеке тұлғалардың тізімін қоса бере отырып, төлем тапсырмасымен қайтаруды Орталықтың электронды түрдегі өтінімінде көрсетілген іс жүзінде енгізілген міндетті зейнетақы жарналарының жəне (немесе) өсімпұлдың номиналды сомасы бойынша жүргізеді.»; мынадай мазмұндағы 23-1, 23-2 жəне 23-3-тармақтармен толықтырылсын: «23-1. Орталық күн сайын жинақтаушы зейнетақы қорларымен міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасаған жеке тұлғалардың бірыңғай тізіміндегі салымшылардың деректемелерін жеке тұлғалардың мемлекеттік дерекқорының мəліметтерімен салыстырып тексеруді жүргізеді. Салымшылардың (алушылардың) деректемелерінде: тегінде, атында, əкесінің атында, ЖСН-де жəне жынысы бойынша айырмашылықтар анықталған кезде Орталық салымшының деректемелерін жеке тұлғалардың мемлекеттік дерекқорындағы деректерге сəйкес келтіреді. 23-2. Салымшының (алушының) деректемелерінің өзгергендігі туралы мəліметтерді беру Орталық пен жинақтаушы зейнетақы қорлары арасындағы шартқа сəйкес айқындалған электрондық тəсіл арқылы ақпаратты жеткізудің автоматтандырылған қаржы жүйесін пайдаланумен жеке тұлғалардың салымшылардың (алушылардың) бірыңғай тізіміне өзгерістер енгізу күнінен кейінгі күннен кешіктірмей жүзеге асырылады. 23-3. Жинақтаушы зейнетақы қоры Орталықтан салымшының (алушының) деректемелері өзгергені туралы ақпарат алған күннен кейінгі бір жұмыс күнінен кешіктірмей жинақтаушы зейнетақы қорының автоматтандырылған ақпараттық жүйесіне өзгерістер енгізеді.»; 35-5, 35-6, 35-7-тармақтар алынып тасталсын; 1-3, 1-4, 1-5-қосымшалар осы қаулыға 1, 2, 3-қосымшаларға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын.

3. «Жинақтаушы зейнетақы қорларынан міндетті зейнетақы жарналарының, ерікті кəсіптік зейнетақы жарналарының есебінен қалыптасқан зейнетақы жинақтарынан төленетін зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру ережесін жəне Кесте бойынша зейнетақы төлемдерінің мөлшерін есептеуді жүзеге асыру əдістемесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 4 шілдедегі № 661 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2003 ж., № 28, 272-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Жинақтаушы зейнетақы қорларынан міндетті зейнетақы жарналарының, ерікті кəсіптік зейнетақы жарналарының есебінен қалыптасқан зейнетақы жинақтарынан төленетін зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру ережесінде: 5-тармақтың бірінші абзацындағы, 6-тармақтың бірінші бөлігінің бірінші абзацындағы «шетелдік азаматтар» деген сөздер «шетелдіктер» деген сөзбен ауыстырылсын; 13-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «13. Жинақтаушы зейнетақы қоры зейнетақы төлемдерін деректемелері төлемдерді тағайындауға арналған өтініште көрсетілетін алушының банк шотына аударады. Зейнетақы жинақтарын аударуға, есептеуге жəне төлеуге байланысты банктік қызметтер көрсетуге ақы төлеу оларды айырбастау сомаларын қоспағанда, жинақтаушы зейнетақы қорының меншікті қаражаты есебінен жүргізіледі.»; 16-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «16. Ерікті кəсіптік зейнетақы жарналары есебінен төленетін кесте бойынша зейнетақы төлемдерінің жылдық мөлшері жəне мерзімділігі (ай сайынғы, тоқсан сайынғы, жыл сайынғы) зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт тараптарының келісімімен белгіленеді.»; мынадай мазмұндағы 19-тармақпен толықтырылсын: «19. Зейнетақы төлемдерін алушыны кесте бойынша басқа зейнетақы қорына аударған жағдайда, зейнетақы төлемдерін кесте бойынша жүзеге асырған жинақтаушы зейнетақы қоры зейнетақы төлемдерінің мерзімділігі мен сомаларын көрсете отырып, кесте бойынша зейнетақы төлемдерін алушы жөнінде мəліметтер беруге тиіс.». 4. «2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке коды жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірі жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорларымен зейнетақы шарты жоқ бұрынғы қызметкерлердің (Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға кеткен, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен хабарсыз кеткен немесе қайтыс болған деп танылған) кірістерінен ұсталған міндетті зейнетақы жарналарын аудару ережесiн бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 30 маусымдағы № 660 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2005 ж., № 27, 339-құжат): тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «Агенттер тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын бюджеттке аудару қағидаларын бекіту туралы»; 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1.Қоса беріліп отырған Агенттер тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын бюджетке аудару қағидалары бекітілсін.»; Агенттер 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке кодының жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірінің жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорымен жасалған зейнетақы шартының болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын аудару қағидаларында: тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «Агенттер тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын бюджетке аудару қағидалары»; кіріспе мынадай редакцияда жазылсын: «Осы Агенттер тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын бюджетке аудару қағидалары (бұдан əрі – Қағидалар) «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» 1997 жылғы 20 маусымдағы Қазақстан Республикасы Заңының 22-бабы 7-тармағына сəйкес əзірленді жəне агенттер 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке коды (бұдан əрі – ƏЖК) жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірі (бұдан əрі – СТН) жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорларымен 2014 жылғы 1 қаңтарға дейін зейнетақы шартының болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын аудару тəртібін айқындайды.»; 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніндегі агенттер (бұдан əрі – агенттер) 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша ƏЖК жəне (немесе) СТН жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорларымен 2014 жылғы 1 қаңтарға дейін зейнетақы шартының (бұдан əрі – шарт) болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналары мен есептелген өсімпұл сомаларын қамтитын міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешекті айқындау мақсатында 2005 жылғы 1 қаңтардағы міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніндегі есептерге түгендеу жүргізеді.»; 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «2. Жүргізілген түгендеу нəтижелері бойынша агенттер осы Қағидаларға 1-қосымшаға сəйкес нысан бойынша ƏЖК жəне (немесе) CTH жəне (немесе) шарты жоқ бұрынғы қызметкерлердің тізімдерін (бұдан əрі – бұрынғы қызметкерлердің тізімі) жасайды.»; мынадай мазмұндағы 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28 жəне 29-тармақтармен толықтырылсын: «17. Бұрынғы қызметкерлерге міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешегі бар агент бұрынғы қызметкерлер бөлінісінде негізгі төлем жəне 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген міндетті зейнетақы жарналарының сомаларын, осы Қағидаларға 2-қосымшаға сəйкес нысан бойынша бұрынғы қызметкерлердің берешек жиынтық сомасын уақытында аудармағаны үшін өсімпұл бойынша берешекті көрсете отырып, бұрынғы қызметкерлер бойынша міндетті зейнетақы жарналары жəне (немесе) өсімақы бойынша берешек сомалары жөнінде мəліметтер (бұдан əрі – бұрынғы қызметкерлер бойынша мəліметтер) жасайды жəне агенттің тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органына 2014 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынады. 18. Агенттің тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органы агент бұрынғы қызметкерлердің тізімін берген күннен бастап үш жұмыс күні ішінде міндетті зейнетақы жарналары бойынша агенттің жеке шотындағы негізгі қарыз бойынша берешек жəне агент бұрынғы қызметкерлердің тізімінде көрсеткен жиынтық сома мөлшерінде 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімпұл сомасын жеке шотына «Азайтылды», «Өсімпұл азайтылды» деген жазбалар жазу арқылы азайтады (жояды) жəне 206108 «Республикалық бюджетке түсетін өзге де салық емес түсімдері» бюджеттік сыныптауыш коды (бұдан əрі – БСК) бойынша агенттің жаңадан ашылған жеке шотына: негізгі қарыз бойынша – «Есептелді» деген бағанға, өсімпұл бойынша – «Өсімпұл есептелді» деген бағанға берешек сомасын аударады. 19. Агенттер бұрынғы қызметкерлердің тізімін тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органына берген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешек жəне 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімпұл сомасын аударады. 20. 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешек жəне өсімпұл сомаларын республикалық бюджетке аудару кезінде агенттер банктерге жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға қағаз жеткізгіште төлем тапсырмасын үш данада жəне бұрынғы қызметкерлердің тізімін екі данада ұсынады. Төлем тапсырмасының бірінші данасы мен бұрынғы қызметкерлер тізімінің бірінші данасы банкте жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымда, төлем тапсырмаларының екінші жəне үшінші данасы жəне бұрынғы қызметкерлер тізімінің бір данасы қабылдағаны туралы банктің жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымның белгісімен агентке қайтарылады. 21. Бұрынғы қызметкерлердің тізімі əрбір жеке тұлға бойынша: жеке сəйкестендіру нөмірі (ЖСН), тегі, аты (болған кезде), əкесінің аты (болған кезде), туған күні, жарна сомасы мен міндетті зейнетақы жарналары жəне өсімпұл аударылатын кезеңді (айы, жылы) қамтуға тиіс. Туған күні, ЖСН анықталмаған бұрынғы қызметкерлер бойынша тиісті жолда: Туған күні – «19000101»; ЖСН – «000000000» қойылады. 22. Бұрынғы қызметкерлер бойынша міндетті зейнетақы жарналарының сомаларын аударған кезде төлем тапсырмасының «төлемнің тағайындалуы» деген бағанында «Тұратын жері анықталмаған бұрынғы қызметкерлер бойынша міндетті зейнетақы жарналары», «төлемді тағайындау коды» деген бағанда «089» көрсетіледі. 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімпұл төлеу кезінде төлем тапсырмасының «төлемнің тағайындалуы» деген бағанында «Тұратын жері анықталмаған бұрынғы қызметкерлер бойынша 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген міндетті зейнетақы жарналарын уақытылы аудармағаны үшін өсімақы», «төлемді тағайындау коды» деген бағанда «098» көрсетіледі. 23. Банктер жəне (немесе) банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар агенттер төлем тапсырмасын көрсеткен кезде бұрынғы қызметкерлердің тізімін қоса бере отырып, МТ-102 форматты электронды төлем тапсырмаларымен Орталықтың банк шотына бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұсталған жəне аударылмаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімпұлдың сомаларын аударуды Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен жүргізеді. 24. Орталық агенттер бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы бойынша берешек сомаларды ағымдағы шотқа келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күні ішінде МТ-100 форматты электронды төлем тапсырмаларымен Орталық арқылы 206108 «Республикалық бюджетке түсетін өзге де салық түсімдері» БСК-ға республикалық бюджетке аударады. 25. Агент бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұсталған жəне аударылмаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы бойынша берешек сомаларын аударғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органдарына негізгі төлемдері бойынша аударылған берешекті жəне өсімақы туралы мəліметтерді осы Қағидаларға 3-қосымшаға сəйкес нысанда қағаз жəне электрондық жеткізгіштерде ұсынады, сондайақ салық органымен 206108 «Республикалық бюджетке түсетін өзге де салық емес түсімдері» БСК бойынша есептерді салыстырып тексеруді жүргізеді. 26. Агент осы Қағидалардың 19-тармағында белгіленген мерзімде бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұсталған жəне аударылмаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы бойынша берешек сомаларын аудармаған жағдайда салық органы он жұмыс күні ішінде, ондай агенттің банк шоты болған кезде – агенттің банк шоты (корреспонденттіктерді қоспағанда) жəне агенттің кассасы бойынша шығыс операцияларын бір мезгілде тоқтата тұруды жүзеге асырады. Агенттің банк шоты болмаған жағдайда тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органы агент кассасы бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұрады. 27. Агенттердің бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұсталған жəне аударылмаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімпұл сомаларын аударуын бақылауды қамтамасыз ету үшін Орталық күн сайын өткен күн үшін Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігіне агенттердің тұратын жері (тұрғылықты жері) бойынша салық органдарында тіркелуін ескере отырып, облыстар, республикалық маңызы бар қала жəне астана, аудандар бойынша бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұсталған аударылған міндетті зейнетақы жарналарының жəне 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы тізілімін ұсынады. 28. Бұрынғы қызметкерлердің осы Қағидалардың 19-тармағына сəйкес республикалық бюджетке аударылған, агенттер олардың кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы сомаларына құқықтары Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сəйкес қалпына келтіруге жатады. 29. Агенттер бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналары мен 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін есептелген өсімақы сомаларын өтегеннен кейін 206108 «Республикалық бюджетке түсетін өзге де салық емес түсімдері» БСК бойынша жеке шоты толық көлемде жабылады.»; көрсетілген Қағидаларға қосымшада: оң жақтағы жоғары бұрышы мынадай редакцияда жазылсын: «Агенттер тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын аудару қағидаларына 1-қосымша»; тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «Əлеуметтік жеке коды жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірі жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорларымен зейнетақымен қамсыздандыру туралы зейнетақы шарты жоқ бұрынғы қызметкерлердің тізімі»; Қағидалар осы қаулыға 4 жəне 5-қосымшаларға сəйкес 2 жəне 3-қосымшалармен толықтырылсын. 5. «Міндетті зейнетақы жарналары бойынша салымшылардың (алушылардың) дерекқорын жəне міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасасқан жеке тұлғалардың бірыңғай тізімін қалыптастыру қағидаларын жəне Жинақтаушы зейнетақы қорларының электронды құжат айналымын пайдалана отырып, Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталыққа салымшылармен міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы жасалған жəне қолданылуы тоқтатылған шарттар туралы мəліметтерді ұсыну қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 21 ақпандағы № 111 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 7, 52-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Міндетті зейнетақы жарналары бойынша салымшылардың (алушылардың) дерекқорын, міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасасқан жеке тұлғалардың бірыңғай тізімін қалыптастыру ережесінде: көрсетілген Ережеге қосымшада: жаңадан жасалған жəне қолданылуы тоқтатылған міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру жөніндегі шарттар туралы мəліметтерге ескертпе: мынадай мазмұндағы 13 жəне 14-жолдармен толықтырылсын: «13 – əскери қызметшілерге, арнаулы мемлекеттік жəне құқық қорғау органдарының арнаулы атақтар, сыныптық шендер берілген қызметкерлеріне, сондай-ақ арнаулы атақтар, сыныптық шендер алу жəне нысанды киім киіп жүру құқықтары 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап жойылған адамдарға еңбек сіңірген жылдары үшін Орталықтан тағайындалған зейнетақы жинақтарына байланысты зейнетақы жинақтарының барлық сомасын төлеу: 1) 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін; 2) əскери қызметшілерге, арнаулы мемлекеттік жəне құқық қорғау органдарының арнаулы атақтар, сыныптық шендер берілген қызметкерлеріне, сондай-ақ арнаулы атақтар, сыныптық шендер алу жəне нысанды киім киіп жүру құқықтары 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап жойылған адамдарға əскери қызмет өтілі 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша он жыл жəне одан да көп болғанда – толық көлемде; 14 – зейнетақы төлемдерінің сомасын кесте бойынша төлеу.». 6. «Мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жəне жасына байланысты берілетін мемлекеттік базалық əлеуметтік жəрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін, мемлекеттік арнайы жəрдемақыларды тағайындау жəне төлеуді жүзеге асыру ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 25 тамыздағы № 819 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 33, 355-құжат): көрсетілген қаулымен бекітілген Мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жəне жасына байланысты берілетін мемлекеттік базалық əлеуметтік жəрдемақыларды, Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін, мемлекеттік арнайы жəрдемақыларды тағайындау мен төлеуді жүзеге асыру ережесінде: 4-тармақтың 1) тармақшасы мынадай редакцияда жазылсын: «1) осы Ережеге 2-қосымшаға сəйкес нысан бойынша жұмыстағы үзілістерге қарамастан, 1995 жылғы 1 қаңтардан бергі кезеңдегі қатарынан кез келген 3 жылғы орташа айлық табысы туралы ұйымның (кəсіпорынның) анықтамасы ұсынылады. Ұйым (кəсіпорын) таратылған жағдайда жалақы туралы мəліметтер көрсетілген мұрағат анықтамасы ұсынылады. Ұйымның (кəсіпорынның) орташа айлық табыс туралы анықтамасын беру мүмкіндігі болмаған жағдайда, «Байқоңыр» кешенінің ресейлік ұйымдарында жұмыс істеген кезеңде алған табысты қоспағанда, 1998 жылғы 1 қаңтардан бергі кезеңге зейнетақы есептеу үшін алынатын орташа айлық табыстың мөлшері жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналары жүзеге асырылған табысқа сəйкес белгіленеді.»; 5-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «5. Зейнетақы төлемдерін тағайындау үшін құжаттарды қабылдау кезінде Орталықтың бөлімшелері міндетті зейнетақы жарналарының аударылғанын растау туралы Орталықтың Орталық деректер базасынан (бұдан əрі – ОДБ) салымшының транзиттік шоты бойынша салыстырып тексеруді жүргізеді.»; мынадай мазмұндағы 47-1-тармақпен толықтырылсын: «47-1. Төлейтін айға қажеттілікті қалыптастырғаннан кейін пайда болған сомалар Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сəйкес одан кейінгі айға қосылуға тиіс.»; көрсетілген Ережеге 1-қосымшада: мына: «Менің (СТН) ƏЖК _________________________» деген жол мынадай реакцияда жазылсын:

«Менің ЖСН______________________________________________». көрсетілген Ережеге 19-қосымшада: 7Д-нысандағы 3-бағанның тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «ЖСН». 7. «Еңбекке уақытша жарамсыздыққа сараптама жүргізу, еңбекке уақытша жарамсыздық парағын жəне анықтамасын беру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 31 қазандағы № 1241 қаулысында (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 59, 842-құжат): Еңбекке уақытша жарамсыздыққа сараптама жүргізу жəне еңбекке уақытша жарамсыздық парағын жəне анықтамасын беру қағидаларында: 24-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «24. Жүкті əйелдерге, бала (балаларды) туған əйелдерге, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алған əйелдерге (ерлерге): 1) жүктілігі мен босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты табысынан айрылған жағдайларға Мемлекеттік əлеуметтік сақтандыру қорынан əлеуметтік төлемақыны жүзеге асыру үшін; 2) жүктілігі мен босануы, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуы жөніндегі демалыстар беру үшін еңбекке уақытша жарамсыздық парағы (парақтары) беріледі.»; 43-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «43. Еңбекке уақытша жарамсыздық парағының сыртқы бетін адамның жұмыс орны бойынша жұмыс беруші мөр басып, еңбекке уақытша жарамсыздық кезеңінде ақы төленетін жұмыс күндерін көрсетуді есепке ала отырып, толтырады.»; 53-тармақтың бірінші абзацы мынадай редакцияда жазылсын: «53. Жүктілік пен босану бойынша еңбекке уақытша жарамсыздық парағын жəне анықтамасын беру мынадай тəртіппен жүзеге асырылады:»; көрсетілген Қағидаларға қосымша осы қаулыға 6-қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысына 1-қосымша Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидаларына 1-3-қосымша Салымшының (алушының) міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарттың деректемелеріне өзгерістер енгізу туралы өтініш Мен, ________________________________________________________ (Т.А.Ə., туған күні) осы арқылы міндетті зейнетақы жарналарын аудару кезінде менің деректемелерімде қателер жіберілгендігін хабарлаймын, атап айтқанда: ____________________________________________________________ (қате жіберілген деректемелер көрсетіледі) Мынадай деректемелерді жарамды деп есептеуді сұраймын: ЖСН_________________________________________________________ Т.А.Ə.________________________________________________________ Туған күні_____________________________________________________ _________ _________ (қолы) (күні)

«Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталығы» РМҚК бас директоры _______________________________ 1. Міндетті зейнетақы жарналарын төлеушінің (агенттің) деректемелері атауы_____________________________________________________________ БСН (01.01.2013 ж. кейін түскен төлемдер бойынша) ___________________________________________________________________ СТН (01.01.2013 ж дейін түскен төлемдер бойынша) БСК_________________________ЖСК_________________________________ 2. Қате жіберілген төлем тапсырмасының деректемелері №______________ күні «___»___________ 200__ жыл төлем тапсырмасының жалпы сомасы__________________________________________ 3. Салымшының деректемелері________________________________________________ (Т.А.Ə., туған күні) салымшының ЖСН (01.01.2013ж. кейін түскен төлемдер бойынша) __________________________________________________________________ ƏЖК (01.01.2013ж. дейін түскен төлемдер бойынша) __________________________________________________________________ салымшы жарнасының сомасы_________________________________________________ қайтарылуға тиісті сома________________________________________________ 4._________________________________________________________________ (қайтару талап етілетін себеп көрсетіледі, мысалы, қызметкер жұмыстан босатылды, механикалық қате, банктің қатесі жəне т.б.) байланысты кейінгі төлемдермен түзету мүмкін емес. Қайтаруды мынадай деректемелер бойынша жүргізуді сұраймыз __________________________________________________________________ (кəсіпорынның толық деректері, барлық банктік деректемелер көрсетіледі) ________________________ (бас бухгалтердің қолы) _____________ (күні)

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы №551 қаулысына 3-қосымша Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидаларына 1-5-қосымша Салымшының (алушының) қате есептелген соманы өзінің жеке зейнетақы шотынан есептен шығаруға келісуі туралы өтініш Мен, _________________________________________________________ (Т.А.Ə., туған күні) ЖСН_________________________________________________________ Осы арқылы менің жеке зейнетақы шотыма қате аударылған_____________________ _________________________________________________________ (сомасы жазбаша) ____________________________________________________________________ (Қате есептелген міндетті зейнетақы жарналары сомаларының бірнеше төлем тапсырмалары бойынша қайтару болған жағдайда, қайтарылуға тиіс сома əрбір төлем тапсырмасына жеке көрсетіледі) сомасындағы міндетті зейнетақы жарналарының қайтарылуына келісім беремін. _________ _________ (қолы) (күні) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысына 4-қосымша Агенттер 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке кодының жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірінің жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорымен жасалған зейнетақы шартының болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын аудару қағидаларына 2-қосымша Агенттің 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аударылмаған міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешекті аударуы туралы мəліметтер

1

2

3

Бұрынғы қызметкерлер бойынша мəліметтер Тегі Аты Əкесі- Туған Туған Жеке басын нің күні жері куəланаты дыратын құжаттың нөмірі, оны берген мемлекеттік орган туралы мəліметтер, берілген күні 4 5 6 7 8 9

Бұрынғы СТН қызметкердің мекенжайы, тұрғылықты жері

10

11

Берешектің жиынтық сомасы БереБере-шек шек сомасы сомасы (өсімақы) (негізгі төлем)

12

13

14

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысына 5-қосымша Агенттер 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке кодының жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірінің жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорымен жасалған зейнетақы шартының болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлердің кірістерінен ұстап қалған жəне аудармаған міндетті зейнетақы жарналарын аудару қағидаларына 3-қосымша 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша əлеуметтік жеке кодының жəне (немесе) салық төлеушінің тіркеу нөмірінің жəне (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорымен жасалған зейнетақы шартының болмауына байланысты тұратын жері белгісіз бұрынғы қызметкерлерінің міндетті зейнетақы жарналары бойынша берешегінің жəне (немесе) өсімақының сомалары жөніндегі мəліметтер Р/с Агент Агент- Бұрынғы қызметкерлер бойынша Бұрынғы қызметкерлер бойынша мəліметтер № БСН тің мəліметтер атауы

1

2

3

Тегі Аты Əкесі- Туған Ту- Жеке нің күні ған басын аты же- куəрі ландыратын құжаттың нөмірі, оны берген мемлекеттік орган туралы мəліметтер, беріл-ген күні

БұСТН Берерыншек ғы сомақызсы мет(некергізгі дің төмелем) кенжайы, тұрғылықты жері

Берешек сомасы (өсімақы)

Берешектің жиынтық сомасы

4

10

13

14

5

6

7

8

9

11

12

Салық органының белгілері (СТН болуы, болмауы туралы )

15

Астана қаласы

2013 жылғы 3 тоқсанға арналған кедейлік шегін анықтау туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 8 сəуірдегі № 537 қаулысымен бекітілген Кедейлік шегін анықтау ережесінің 4-тармағына сəйкес атаулы əлеуметтік көмектің мөлшерін анықтау үшін Қазақстан Республикасының күнкөрісі төмен азаматтарына əлеуметтік көмек көрсету өлшемдерін белгілеу мақсатында бұйырамын: 1. Қазақстан Республикасы бойынша 2013 жылғы 3 тоқсанға арналған кедейлік шегі Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі өткен тоқсанға есептеген ең төменгі күнкөріс деңгейінің 40 пайызы мөлшерінде анықталсын. 2. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрінің «2013 жылдың 2 тоқсанына арналған кедейлік шегін анықтау туралы» 2013 жылғы 28 наурыздағы № 125-Ө-М бұйрығының (Нормативтік-құқықтық актілерді тіркеудің мемлекеттік тізілімінде № 8394 тіркелген жəне 2013 жылғы 6 сəуірдегі «Казахстанская правда» № 121-122, 2013 жылғы 6 сəуірдегі «Егемен Қазақстан» № 101 газеттерінде жарияланған) күші жойылған деп танылсын. 3. Əлеуметтік көмек департаменті (Н.А.Крюкова) осы бұйрықтың: 1) заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне ресми жариялануын; 2) облыстық, Астана жəне Алматы қалаларының жұмыспен қамтуды үйлестіру жəне əлеуметтік бағдарламалар басқармасына жеткізуді қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау вице-министрі Т. Б. Дүйсеноваға жүктелсін. 5. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күшiне енедi жəне 2013 жылғы 1 шілдеден бастап туындаған қатынастарға қолданылады. Министрдің міндетін атқарушы

Т.ДҮЙСЕНОВА.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі 2012 жылғы 29 қазан

№ 744

Астана қаласы

Қазақстан Республикасы Экономикалық даму жəне сауда министрлігі № 322

Астана қаласы

Халықтың санитариялық- эпидемиологиялық саламаттылығы саласында жеке кəсіпкерлік аясындағы тексеру парақтарының нысандарын бекіту туралы

Агенттің қате аударылған міндетті зейнетақы жарналарының сомаларын қайтаруға арналған өтініші

Р/с Агент Агент№ БСН тің атауы

№ 274-Ө-М

БІРЛЕСКЕН БҰЙРЫҚ

Міндетті зейнетақы жарналарын есептеудің, ұстап қалудың (қоса есептеудің) жəне жинақтаушы зейнетақы қорларына аударудың қағидаларына 1-4-қосымша

М.О.

2013 жылғы 26 маусым

2012 жылғы 29 қараша

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысына 2-қосымша

____________________ (басшының қолы)

Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы

Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2013 жылғы 27 маусымда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8529 болып енгізілді.

Орта- ЖЗҚ лық- белгітың лері белгілері

Орталық пен ЖЗҚ қосымша белгілері

Уəкілетті органның белгілері

ƏЖК Шарт Жинақтаушы зейнетақы қоры туралы мəліметтер, соңғы аударылған міндетті зейнетақы жарналары сомаларын аудару күні 16 17 18 19

Ескертпе

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

20

Ескертпе: 1-14-бағандарды агент толтырады. Бұл ретте, 8-11-бағандарды, олар бойынша мəліметтер болмаған жағдайда толтыруға міндетті емес. 16-бағанды Орталық толтырады. 18-бағанда, ƏЖК (16-баған) жəне шарт (17-баған) болған кезде ЖЗҚ-ның аудару үшін қажетті деректемелері көрсетіледі; ƏЖК (16-баған) болған кезде, бірақ шарт (17-баған) болмаған кезде соңғы күнге аударымдар жүргізілген ЖЗҚ деректемелері көрсетіледі. 17-бағанды Орталықтың тиісті белгілерінен кейін ЖЗҚ толтырады. 19-бағанда уəкілетті органдардың мəліметтері көрсетіледі. ҚР Əділет министрлігі Тіркеу қызметі жəне құқықтық көмек көрсету комитеті, адамның азаматтық хəлі туралы жазбаның нөмірі, күні жəне мазмұны (мысалы: қайтыс болғанын, сот қайтыс болды деп танығанын тіркеу); ҚР Ішкі істер министрлігінің Көші-қон полициясы комитеті, ҚР тыс жерлерге (азаматтығын сақтап немесе сақтамай) шығуын растайтын құжаттың нөмірі жəне күні; Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаменті (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының аппараты) соттың адамды ҚР заңнамасында белгіленген тəртіппен хабарсыз кетті деп танығаны туралы шешім шығарған күні. 20-бағанда уəкілетті органдар 19-бағандағы деректер болмаған кезде, өз құзыреті шегінде өзге құжаттарды (мысалы: жеке басын куəландыратын құжаттың нөмірі, оны берген мемлекеттік орган туралы мəліметтер, берген күні; соңғы тұрған мекенжайы; бұрынғы қызметкер туралы деректер – бас бостандығынан айыруы; адамды əрекетке қабілетсіз деп тану туралы деректер). Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 551 қаулысына 6-қосымша Еңбекке уақытша жарамсыздыққа сараптама жүргізу жəне еңбекке уақытша жарамсыздық парағын жəне анықтамасын беру қағидаларына қосымша Сыртқы беті (кəсіпорынның немесе мекеменің атауы / наименование предприятия или учреждения) Бөлім / отдел__________Қызметі / Должность________________Таб / Таб №_________ Тұрақты, уақытша, маусымды жұмыс (тиістісінің асты сызылсын).Жұмыс істемеді 20__ж__ дан 20___ж. ______дейін Работа постоянная, временная, сезонная (нужное подчеркнуть). Не работал с ___20__г. по___ 20____г. Еңбекке жарамсыз уақытындағы демалыс күндері________Жұмысқа кірісті 20____ж. ________ дейін Выходные дни за период нетрудоспособности (күні / дата) Мастердің немесе цех (бөлім) бастығының қолы___________Табельшінің қолы ______ Күні Подпись мастера или начальника цеха (отдела) __________ Мөр / Печать Дата

«Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Кодексінің 7-бабының 1-тармағының 72) тармақшасына, «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау жəне қадағалау туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы Заңының 15-бабының 1-тармағына сəйкес бұйырамыз: 1. Қоса беріліп отырған: 1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сəйкес балалар сүт асүйлеріне арналған тексеру парағының; 2) осы бұйрыққа 2-қосымшаға сəйкес балалардың сауықтыру жəне санаториялық объектілеріне (жыл бойындағы, маусымдық) арналған тексеру парағының; 3) осы бұйрыққа 3-қосымшаға сəйкес балалар үйлеріне, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру ұйымдарына, кəмелетке жетпеген балаларды бейімдеу орталықтарына арналған тексеру парағының; 4) осы бұйрыққа 4-қосымшаға сəйкес бастауыш, негізгі орта жəне жалпы орта білім беру ұйымдарында, интернат ұйымдарында, пансионаттарда, медреседе, баспаналарда, вахталық кенттерде орналасқан қоғамдық тамақтану жəне сауда объектiлерiне арналған тексеру парағының; 5) осы бұйрыққа 5-қосымшаға сəйкес кремнен жасалатын кондитерлік өнімдерді өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 6) осы бұйрыққа 6-қосымшаға сəйкес онкологиялық ауруханаларды (диспансерлерді), наркологиялық ауруханаларды (диспансерлерді), медициналық-əлеуметтік оңалту орталықтарын, психиатриялық ауруханаларды (диспансерлерді) қоспағанда стационарлық көмек көрсететін ұйымдарға арналған тексеру парағының; 7) осы бұйрыққа 7-қосымшаға сəйкес қан қызметі саласындағы қызметті жүзеге асыратын ұйымдарға арналған тексеру парағының; 8) осы бұйрыққа 8-қосымшаға сəйкес амбулаториялық-емханалық көмек көрсетететін ұйымдарға арналған тексеру парағының; 9) осы бұйрыққа 9-қосымшаға сəйкес көліктегі (темір жол, теңіз, ішкі су) қоғамдық тамақтандыру объектілеріне, борттық тамақтану объектілеріне арналған тексеру парағының; 10) осы бұйрыққа 10-қосымшаға сəйкес жолаушыларды тасымалдау үшін пайдаланылатын (темір жол, теңіз, ішкі су, əуе) құралдарына арналған тексеру парағының; 11) осы бұйрыққа 11-қосымшаға сəйкес интернат ұйымдарына (балаларға арналған) арналған тексеру парағының; 12) осы бұйрыққа 12-қосымшаға сəйкес бастауыш, негізгі орта жəне жалпы орта білім беретін ұйымдарға арналған тексеру парағының; 13) осы бұйрыққа 13-қосымшаға сəйкес жастар үйлері, пансионаттар, медресе, баспаналарға арналған тексеру парағының; 14) осы бұйрыққа 14-қосымшаға сəйкес дарынды балаларға арналған мамандандырылған білім беру ұйымдары объектілеріне арналған тексеру парағының; 15) осы бұйрыққа 15-қосымшаға сəйкес тамақ өнімдерін өндіретін, қайта өңдейтін жəне өткізетін қоғамдық тамақтану объектiлерiне арналған тексеру парағының; 16) осы бұйрыққа 16-қосымшаға сəйкес тез бұзылатын тамақ өнімдерін автоматты дайындауға жəне өткізуге арналған аппараттарына арналған тексеру парағының; 17) осы бұйрыққа 17-қосымшаға сəйкес сүт өңдеу объектілеріне, дайын сүт өнімін өндіру объектілеріне арналған тексеру парағының; 18) осы бұйрыққа 18-қосымшаға сəйкес ет өңдеу объектілері, еттің жартылай фабрикаттарын жəне/немесе дайын ет өнімін өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 19) осы бұйрыққа 19-қосымшаға сəйкес балық өңдеу объектілері, балықтың жартылай фабрикаттарын жəне/немесе дайын балық өнімін өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 20) осы бұйрыққа 20-қосымшаға сəйкес құс өңдеу объектілері, құстың жартылай фабрикаттарын жəне/немесе дайын құс өнімін өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 21) осы бұйрыққа 21-қосымшаға сəйкес тамақ өнімдерінің көтерме, бөлшектеп жəне ұсақ бөлшектеп сату базарларына арналған тексеру парағының; 22) осы бұйрыққа 22-қосымшаға сəйкес алкоголь өнімін (оның ішінде шарап, сыра), алкогольсіз өнім (оның ішінде квас, сергітетін сусындар) жəне сыйымдылықтарға өлшепқұйылған ауызсу (оның ішінде минералды) өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 23) осы бұйрыққа 23-қосымшаға сəйкес май өнімдерін өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 24) осы бұйрыққа 24-қосымшаға сəйкес арнайы мақсаттағы тамақ өнімдерін жəне тамақ өнімдерінің өзге де топтарын өндіретін жəне өткізетін объектілерге арналған тексеру парағының; 25) осы бұйрыққа 25-қосымшаға сəйкес нан жəне нан-тоқаш өнiмдерін пісіретін объектiлерге арналған тексеру парағының; 26) осы бұйрыққа 26-қосымшаға сəйкес чипсілерді, кептірілген нанды, жүгері таяқшаларын, казинакилерді, шемішкелерді, құрғақ таңертеңгілік асты, слайстарды, қант мақталарын, поп-корн, қуырылған жаңғақтарды өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 27) осы бұйрыққа 27-қосымшаға сəйкес кондитерлік өнімдерді өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 28) осы бұйрыққа 28-қосымшаға сəйкес тамақ өнімдерін сақтауға арналған қоймалар тексеру парағының; 29) осы бұйрыққа 29-қосымшаға сəйкес стационарлық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары: онкологиялық ауруханаларға (диспансерлер), наркологиялық ауруханаларға (диспансерлер), медициналық-əлеуметтік оңалту орталықтарына, психиатриялық ауруханаларға (диспансерлер) арналған тексеру парағының; 30) осы бұйрыққа 30-қосымшаға сəйкес АИВ/ЖИТС профилактикасы саласындағы қызметті жүзеге асыратын денсаулық сақтау ұйымдарына арналған тексеру парағының; 31) осы бұйрыққа 31-қосымшаға сəйкес су көздері, шаруашылық-ауызсумен жабдықтау үшін су алу орындарына арналған тексеру парағының; 32) осы бұйрыққа 32-қосымшаға сəйкес орталықтандырылған жəне орталықтандырылмаған шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау жүйелері объектілеріне арналған тексеру парағының; 33) осы бұйрыққа 33-қосымшаға сəйкес интернат үйлеріне (ересектерге арналған), мүгедектер мен қарттарға арналған үйлеріне арналған тексеру парағының; 34) осы бұйрыққа 34-қосымшаға сəйкес көлік құралдарына (тамақ өнімдерін, азық-түлік шикізаттарын, шаруашылық-ауыз суды, радиоактивті, қауіпті, химиялық жəне уытты заттарды тасымалдау үшін пайдаланылатын темір жол, автомобиль, теңіз, ішкі су, əуе) объектілеріне арналған тексеру парағының; 35) осы бұйрыққа 35-қосымшаға сəйкес өнеркəсіптік жəне азаматтық мақсаттағы салынып жəне қайта жаңғыртылып жатқан объектілерге, күрделі жөңдеу объектілеріне, құрылыс алаңдарына арналған тексеру парағының; 36) осы бұйрыққа 36-қосымшаға сəйкес мектепке дейінгі тəрбиелеу жəне оқыту ұйымдары-сəбилер бақшалары жəне барлық түрдегі

бала бақшалар, балалар толық жəне қысқа уақыт болатын мектепке дейінгі тəрбиелеу орталықтарына арналған тексеру парағының; 37) осы бұйрыққа 37-қосымшаға сəйкес орта жəне жоғары білімнен кейінгі, техникалық жəне кəсіптік оқыту ұйымдарына арналған тексеру парағының; 38) осы бұйрыққа 38-қосымшаға сəйкес арнайы білім беру түзету ұйымдарына арналған тексеру парағының; 39) осы бұйрыққа 39-қосымшаға сəйкес балалар мен жасөспірімдерге үшін өнімдерге (киім, аяқ киім, ойыншықтар) дайындайтын жəне өткізетін объектілерді тексеру парағының; 40) осы бұйрыққа 40-қосымшаға сəйкес компьютер клубтарына арналған тексеру парағының; 41) осы бұйрыққа 41-қосымшаға сəйкес ұнның жартылай фабрикаттарын, макарон өнімдерін өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 42) осы бұйрыққа 42-қосымшаға сəйкес аспаздық жəне йодталған тұздарды өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 43) осы бұйрыққа 43-қосымшаға сəйкес жеміс өңдеу объектілері, өсімдіктен алынатын ауыл шаруашылығы өнімін, оның ішінде соя өнімін өңдеу объектілері, ұн тарту объектілеріне арналған тексеру парағының; 44) осы бұйрыққа 44-қосымшаға сəйкес тамақ концентраттарын жəне тамақ қышқылдарын өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 45) осы бұйрыққа 45-қосымшаға сəйкес крахмалды-сірнелі өнімдерді, крахмал өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 46) осы бұйрыққа 46-қосымшаға сəйкес қант өндіретін объектілерге арналған тексеру парағының; 47) осы бұйрыққа 47-қосымшаға сəйкес тамақ өнімдерін көтерме, бөлшектеп жəне ұсақ бөлшектеп сату объектілеріне арналған тексеру парағының; 48) осы бұйрыққа 48-қосымшаға сəйкес сот медицинасы жəне патологиялық анатомия саласындағы қызметті жүзеге асыратын ұйымдарға арналған тексеру парағының; 49) осы бұйрыққа 49-қосымшаға сəйкес дəрілік препараттарды дайындайтын объектілерге арналған тексеру парағының; 50) осы бұйрыққа 50-қосымшаға сəйкес қалпына келтіру, санаториялық ем жəне медициналық оңалту ұйымдарына арналған тексеру парағының; 51) осы бұйрыққа 51-қосымшаға сəйкес шаштараздарға, косметологиялық орталықтарға, салондарға арналған тексеру парағының; 52) осы бұйрыққа 52-қосымшаға сəйкес моншалар, сауналар, жүзу бассейндеріне арналған тексеру парағының; 53) осы бұйрыққа 53-қосымшаға сəйкес спорттық-сауықтыру мекемелеріне арналған тексеру парағының; 54) осы бұйрыққа 54-қосымшаға сəйкес парфюмерлік-косметикалық өнім жəне гигиеналық заттарды өндіру объектілеріне арналған тексеру парағының; 55) осы бұйрыққа 55-қосымшаға сəйкес тұрғын жəне қоғамдық ғимараттарды, кеңселерді пайдалану ұйымдарына, үйлерді басқару ұйымдарына, үй-жай иелерінің кооперативтеріне арналған тексеру парағының; 56) осы бұйрыққа 56-қосымшаға сəйкес саябақтарға арналған тексеру парағының; 57) осы бұйрыққа 57-қосымшаға сəйкес адамдардың уакытша тұратын объектілеріне (қонақ үйлер, мотельдер, кемпингтер, жатақханалар, вахталық кенттер) арналған тексеру парағының; 58) осы бұйрыққа 58-қосымшаға сəйкес екінші санаттағы су қоймаларына, жағажайларға арналған тексеру парағының; 59) осы бұйрыққа 59-қосымшаға сəйкес қалдықтарды, оның ішінде медициналық қалдықтарды жинау, сақтау, тасымалдау, жою, сұрыптау, өңдеу, залалсыздандыру жəне кəдеге жарату объектілеріне арналған тексеру парағының; 60) осы бұйрыққа 60-қосымшаға сəйкес зертханалардың барлық түрлеріне арналған тексеру парағының; 61) осы бұйрыққа 61-қосымшаға сəйкес радиациялық қауіпті объектілерге арналған тексеру парағының; 62) осы бұйрыққа 62-қосымшаға сəйкес өндірістік мақсаттағы құрылыстарға, өндірістік объектілердің санитариялық қорғаныш аймағына арналған тексеру парағының; 63) осы бұйрыққа 63-қосымшаға сəйкес өнеркəсіп салалары объектілеріне арналған тексеру парағының; 64) осы бұйрыққа 64-қосымшаға сəйкес көлік құралдарына (əуе, темір жол, су, автомобиль) жəне жолаушыларға қызмет көрсету объектелеріне арналған тексеру парағының; 65) осы бұйрыққа 65-қосымшаға сəйкес химиялық заттар мен өнімдерді, агрохимикаттарды жəне пестицидтерді (улы химикаттарды), вакциналар мен басқа да иммундық-биологиялық препараттарды сақтау қоймаларына арналған тексеру парағының; 66) осы бұйрыққа 66-қосымшаға сəйкес парфюмериялық-косметикалық өнімдерді, гигиена құралдары мен балаларға арналған тауарларды сақтау қоймаларына арналған тексеру парағының; 67) осы бұйрыққа 67-қосымшаға сəйкес дезинфекция, дезинсекция, дератизация заттары мен препараттарын, иммундық-биологиялық, диагностикалық препараттарды дайындайтын, өндіретін, өңдейтін, сақтайтын, тасымалдайтын, пайдаланатын жəне өткізетін, сондай-ақ оларды пайдаланумен байланысты жұмыстар мен қызметтерді көрсететін объектілерге арналған тексеру парағының нысандары бекітілсін; 68) осы бұйрыққа 68-қосымшаға сəйкес кəріздік тазарту құрылыстары мен тораптары арналған тексеру парақтарының нысандары бекітілсін. 2. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Мемлекеттік санитарлықэпидемиологиялық қадағалау комитеті: 1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін; 2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін күнтізбелік он күн ішінде оның ресми түрде жариялануын; 3) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ресми интернет-ресурсында жариялануын қамтамасыз етсін. 3. «Халықтың санитариялық-эпидемиологиялық салауаттылығы саласында жеке кəсіпкерлік аясындағы тексеру парақтарының нысандарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі мен Қазақстан Республикасының Экономикалық даму жəне сауда министрінің 2011 жылғы 31 қаңтардағы № 60 жəне 2011 жылғы 25 ақпандағы № 44 (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6815 болып тіркелген, «Егемен Қазақстан» газетінде 2011 жылғы 14 мамырда № 196-199 (26601) жарияланған) бірлескен бұйрықтың күші жойылды деп танылсын. 4. Осы бірлескен бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау вице-министрі Е.Ə.Байжүнісовке жүктелсін. 5. Осы бірлескен бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі

Қазақстан Республикасының Экономикалық даму жəне сауда министрі

_______________С. ҚАЙЫРБЕКОВА.

___________________Е. ДОСАЕВ.

(Жалғасы бар).


12

www.egemen.kz

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің бұйрығы 2013 жылғы 27 ақпан

№ 69-НҚ

Астана қаласы

«Су шаруашылығы жəне (немесе) канализациялық жүйелерге жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөнiндегi нұсқаулықты бекiту туралы» Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестiктi қорғау жөнiндегi агенттiгi төрағасының 2003 жылғы 27 қаңтардағы № 17-НҚ бұйрығына өзгерістер енгізу туралы «Табиғи монополиялар жəне реттелетін нарықтар туралы» Қазақстан Респубикасының 1998 жылғы 9 шілдедегі Заңының 13-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 18 қыркүйектегі № 864 қаулысымен бекітілген Өз қызметiн концессия шарттары бойынша жүзеге асыратын табиғи монополия субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiнiң (тауарларының, жұмыстарының) тарифтерiн (бағаларын, алымдар ставкаларын) немесе олардың шектi деңгейлерiн қалыптастыру ережесінің 23-тармағына жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 12 қазандағы № 943 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі туралы ереженің 21-тармағының 7) тармақшасына сəйкес бұйырамын: 1. «Су шаруашылығы жəне (немесе) канализациялық жүйелерге жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөнiндегi нұсқаулықты бекiту туралы» Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестiктi қорғау жөнiндегi агенттiгi төрағасының 2003 жылғы 27 қаңтардағы № 17-НҚ бұйрығына (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 2154 нөмірімен тіркелген, Қазақстан Республикасы орталық атқарушы жəне өзге де мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық актілері Бюллетенінде жарияланған, 2003 ж., № 14, 829-құжат.) мынадай өзгерістер енгізілсін: атауы мынадай редакцияда жазылсын: «Сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөнiндегi нұсқаулықты бекiту туралы»; 1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қоса беріліп отырған Сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектілеріне қызмет көрсететін табиғи монополия субъектілері үшін іске қосылєан активтерді реттелетін базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөніндегі нұсқаулық бекітілсін.»; көрсетілген бұйрықпен бекітілген Су шаруашылығы жəне (немесе) канализациялық жүйелерге жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөнiндегi нұсқаулықта: атауы мынадай редакцияда жазылсын: «Сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда (таза табыс) ставкаларын есептеу жөнiндегi нұсқаулық»; кіріспесі мынадай редакцияда жазылсын: «Сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерi үшiн iске қосылған активтердiң реттелетiн базасына арналған пайда ставкаларын (таза табысты) есептеу бойынша осы Нұсқаулық (бұдан əрi - Нұсқаулық) сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне қызмет көрсететiн табиғи монополия субъектiлерiнiң тиiмдi жұмыс iстеуiн қамтамасыз ету үшiн жағдайлар жасау мақсатында əзiрлендi.»; 2, 3-тармақтар мынадай редакцияда жазылсын: «2. Нұсқаулық сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру қызметтерiн көрсететiн табиғи монополия субъектiлерiнің, оның ішінде өз қызметiн концессия шарттары бойынша жүзеге асыратындар құрамына кiретiн жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектілерінің жəне тарифтерді (бағаларды, ағымдар ставкаларын) немесе олардың шекті деңгейлерін есептеу жəне бекіту кезінде ескерілетін пайданың (таза табыстың) қол жетiмдi деңгейiн есептеуді нақтылайды. 3. Нұсқаулық сумен жабдықтауға жəне (немесе) суды бұруға жəне энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерiне (бұдан əрi - Субъект) қызметтер (тауарлар, жұмыстар) көрсететiн табиғи монополия субъектiлерiнің тиiмдi жұмыс iстеуiн қамтамасыз ететiн пайданы (таза табысты) негiздi есептеу жəне алу мүмкiндiгi мақсатында енгiзiледi. Бұл ретте инвестицияларды қаржыландыру көздері өзіндік жəне (немесе) заемдық қаражаттар пайда (таза табыс) жəне амортизациялық аударымдар болып табылады.»; 5-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «5. Осы Нұсқаулықта мынадай негiзгi ұғымдар пайдаланылады: 1) активтердiң iске қосылғандық коэффициентi табиғи монополия саласына жататын қызметтердi (тауарларды, жұмыстарды) өндiру жəне ұсыну кезiнде Субъектiнiң негiзгi құралдарының iс жүзiнде пайдаланылуын (iске қосылуын) сипаттайтын, олардың технологиялық қуатынан пайыздық түрдегi көрсеткiш; 2) капиталдың құны - табиғи монополия саласына қатысты қызметтi жүзеге асыруға байланысты инвестициялық тəуекелдi көрсететiн заемдық жəне өз қаражаттарына сыйақы ставкасын сипаттайтын шама; 3) меншiк капиталы - Субъектiнiң қатысушылары немесе акционерлерiне тиесiлi, Субъектiнiң қатысушылары мен акционерлерiне белгiлi бiр табыс алуға құқық беретiн үлестердiң немесе акцияларды белгiлi бiр санынан тұратын, сондай-ақ жинақталған бөлiнбейтiн пайда мен резерв капиталын, қосымша төленген жəне қосымша төленбеген капиталды қамтитын капитал; 4) пайданың (таза табыстың) ұйғарынды деңгейi - уəкiлеттi органның бекiтуiне жататын тұтынушыларға сатылатын тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердiң) тиiмдi жұмыс iстеуi мен сапасын жақсарту үшiн алу құқығы берiлген, тарифтiң (бағаның, алым ставкасының) құрамына кiретiн пайда (салық салынғаннан кейiнгi таза табыс); 5) тарифтiң (бағаның, алым ставкасының) шектi деңгейi – орташа мерзiмдi немесе ұзақ мерзiмдi кезеңге бекiтiлетiн, табиғи монополия субъектiсiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметiне (тауарына, жұмысына) арналған тарифтiң (бағаның, алым ставкасының) ең жоғары шамасы; 6) iске қосылған активтердiң реттелетiн базасы - Субъектiнiң меншiгiнде орналасқан жəне Субъектiнiң немесе пайда алуға құқығы бар қызметтердi (тауарларды, жұмыстарды) өндiру жəне ұсыну кезiнде пайдаланылатын активтердiң реттелетiн құны; 7) энергетика секторындағы табиғи монополия субъектiлерi - табиғи монополия саласына жатқызылған қызметтiң мынадай түрлерiн: тауарлық газды сақтауды, жалғастырушы, магистральдық газ құбыржолдары жəне (немесе) газ тарату жүйелерi арқылы тасымалдауды, топтық резервуарлық қондырғыларды пайдалануды, сондайақ шикi газды жалғастырушы газ құбырлары арқылы тасымалдауды; электр энергиясын беруді жəне (немесе) таратуды; топырақтың жылуын, жерасты суларды, өзендерді, су айдындарын өнеркəсіптік кəсіпорындардың жəне электр станцияларының, кəріздік-тазарту құрылыстарының сарқынды суларын пайдалана отырып, өндірілген жылу энергиясын қоспағанда, жылу энергиясын өндіру, беру, бөлу жəне (немесе) онымен жабдықтау; электр энергиясын желiге босатуды техникалық диспетчерлендіруді жəне тұтынуды; электр энергиясын өндiрудiң-тұтынудың теңгерiмдеуді ұйымдастыруды жүзеге асыратын табиғи монополиялар субъектілері.»; 13-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «13. Сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру қызметтерін көрсететін табиғи монополия субъектілері үшін пайда ставкасы 30% дейін мөлшерінде қабылданады. Қаржыландыру көздерін инвестициялар көлемдерінен асырған кезде, пайда инвестицияларды қаржыландыру көздері ретінде амортизациялық аударымдар мен қарыз қаражаттарды ескере отырып, инвестициялық бағдарламаны (жобаны) іске асыруға қажет деңгейге дейін төмендету жағына түзетілетін болады. Егер сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру қызметтеріне тарифтердің жоспарлы деңгейі 1 м3-қа 200 теңгеден асатын болса қосымша құн салығынсыз пайда ставкасы тарифті немесе оның шекті деңгейін бекітуге берген өтінімді беру күніне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қайта қаржыландыру ставкасының деңгейінде қабылданады.». 2. Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттiгiнiң Құбыржолдары жəне су кəрiзi жүйелерi саласындағы реттеу департаментi (А.Г. Асқарова): 1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасының Əдiлет министрлiгiнде заңнамада белгiленген тəртiппен мемлекеттiк тiркеудi; 2) бұқаралық ақпарат кұралдарында ресми жарияланғаннан кейін осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің интернет-ресурсында жариялауды қамтамасыз етсін. 3. Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Əкімшілік жұмысы департаменті (С. П. Базарбаев) осы бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін: 1) оны заңнамада белгіленген тəртіппен бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жариялауды қамтамасыз етсін, кейін жарияланғаны туралы мəліметтерді Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Заң департаментіне ұсынсын; 2) оны Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің құрылымдық бөлімшелері мен аумақтық органдарының назарына жеткізсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі төрағасының орынбасары А.Ə. Алпысбаевқа жүктелсін. 5. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Төраға М.ОСПАНОВ. Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2013 жылғы 26 наурызда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8391 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің бұйрығы 2013 жылғы 15 ақпан

№ 48-НҚ

Астана қаласы

«Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтер (бағалар, алым ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбi жөнiндегi ереженi бекiту туралы» Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестiктi қорғау жөнiндегi агенттiгi төрағасының міндетін атқарушының 2003 жылғы 30 шiлдедегi № 185-НҚ бұйрығына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» «Табиғи монополиялар жəне реттелетiн нарықтар туралы» 1998 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 15-1-бабының 2-тармағына жəне Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2007 жылғы 12 қазандағы № 943 қаулысымен бекiтiлген Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттiгi туралы ереженiң 21-тармағының 6) тармақшасына сəйкес бұйырамын: 1. «Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтер (бағалар, алым ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбi жөнiндегi ереженi бекiту туралы» Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу жəне бəсекелестiктi қорғау жөнiндегi агенттiгi төрағасының міндетін атқарушының 2003 жылғы 30 шiлдедегi № 185-НҚ бұйрығына (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 2438 нөмірмен тiркелген, «Ресми газетте» 2003 жылғы 6 қыркүйекте № 36 нөмірінде жарияланған) мынадай өзгерістер мен толықтыру енгізілсін: Атауы мынадай редакцияда жазылсын: «Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтер (бағалар, алым ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбiн бекiту туралы»; 1 - тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1. Қоса беріліп отырған Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтер (бағалар, алым ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбi бекітілсін.»; көрсетілген бұйрықпен бекітілген Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбi туралы ережеде: атауы мынадай редакцияда жазылсын: «Табиғи монополиялар субъектiлерiнiң реттелiп көрсетiлетiн қызметтерiне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) бекiту кезiнде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше тəртiбі»; 1 - тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «1.Табиғи монополиялар субъектілерінің реттеліп көрсетілетін қызметтеріне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкаларын) жəне тарифтiк сметаларды бекiту кезінде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың осы ерекше тəртібі (бұдан əрі - Ерекше тəртіп) Табиғи монополиялар субъектілерінің реттеліп көрсетілетін қызметтеріне (тауарларына, жұмыстарына) тарифтердің (бағалардың, алымдар ставкаларының) негізсіз көтерілуіне жол бермеу мақсатында «Табиғи монополиялар жəне реттелетін нарықтар туралы» Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 9 шілдедегі Заңына сəйкес əзірленді.»; 5-тармақтың екінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын: «Реттелiп көрсетiлетiн қызметтерге (тауарларға, жұмыстарға) тарифтердi (бағаларды, алым ставкаларын) қалыптастырған кезде осы Ерекше тəртiптiң талаптарын ескере отырып шығындар енгiзiледi. Шығындардың баптарын қалыптастыру бухгалтерлiк есеп стандарттарына сəйкес жүзеге асырылады.»; 7-1-тармақ алып тасталсын; 13-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «13. Субъект қызметкерлерiнiң еңбекақы жүйесi жөнiндегi параметрлерiн еңбек жөнiндегi уəкiлеттi мемлекеттiк органмен немесе жергiлiктi атқару органымен келiсiм бойынша құзыреттi орган бекiтедi. Шығындарға енгiзiлетiн өндiрiстiк персоналға еңбекақы төлеу шығыстары табиғи монополия субъектiсi персоналының нормативтiк санынан аспайтын нақты санға жəне Қазақстан Республикасының əлеуметтiк-экономикалық даму болжамының көрсеткіштері ескеріле отырып қолданыстағы тарифтерде (бағаларда, алым ставкаларында) қабылданған орташа айлық жалақыға сүйене отырып анықталады (инфляция). Сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру, жылу энергиясын өндіру, беру саласындағы табиғи монополия субъектілері, электр жəне жылу энергиясының құрамдастырылған өндірісі бар энергия өндіруші ұйымдарды қоспағанда өндiрiстiк персоналға еңбекақы төлеу шығыстары табиғи монополия субъектісі персоналының нормативтiк санынан жəне өтінім беру алдында бір ай бұрын статистика деректері бойынша өңірде қалыптасқан өндірістік персоналдың орташа айлық жалақысынан аспайтын нақты санынан анықталады. Электр жəне жылу энергиясының құрамдастырылған өндірісі бар энергия өндіруші ұйымдарды қоспағанда, Қазақстан Республикасының əлеуметтiк-экономикалық даму болжамының көрсеткіштері ескеріле отырып қолданыстағы тарифтерде (бағаларда, алым ставкаларында) қабылданған орташа айлық жалақыға сүйене отырып анықталған Сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру, жылу энергиясын өндіру, беру саласындағы табиғи монополия субъектілерінің, өндірістік персоналының жалақысын өтінім беру алдында бір ай бұрын статистика деректері бойынша өңірде қалыптасқан өндірістік персоналдың орташа айлық жалақысынан асырған кезде Қазақстан Республикасының əлеуметтiк-экономикалық даму болжамының көрсеткіштері ескеріле отырып қолданыстағы тарифтерде (бағаларда, алым ставкаларында) қабылданған орташа айлық жалақыға сүйене отырып анықталатын өндірістік персоналдың жалақысы ескеріледі (инфляция). Шығындарға енгiзiлетiн əкiмшiлiк персоналдың еңбегiне ақы төлеу шығыстары табиғи монополия субъектiсi персоналының нормативтiк санын жоғарылатпайтын нақты санына сүйене отырып анықталады. Сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру саласындағы табиғи монополия субъектілері, электр жəне жылу энергиясының құрамдастырылған өндіріспен энергия өндіруші ұйымдарды қоспағанда

3 шілде 2013 жыл

жылу энергиясын өндіру, беру үшін өндiрiстiк персоналға еңбекақы төлеу шығыстары табиғи монополия субъектісі персоналының нормативтiк санынан жəне өтінім беру алдында бір ай бұрын статистика деректері бойынша өңірде қалыптасқан өндірістік персоналдың орташа айлық жалақысынан аспайтын нақты санынан анықталады. Мемлекеттік кəсіпорындардан басқа табиғи монополия субъектілері басшыларының, олардың орынбасарларының, бас (аға) бухгалтерлерінің жəне əкімшілік персоналдардың басқа қызметкерлерінің лауазымдық жалақылары бойынша шығындарға енгізілетін əкімшілік персоналдың еңбегіне ақы төлеу шығыстары штат кестесіне сəйкес табиғи монополия субъектісінің лауазымдық жалақысының он бес еседен аспайтын ең жоғарғы жəне ең төменгі деңгейінің арасындағы ара қатынасы негізінде шектеледі. Тарифтiң (бағаның, алым ставкасының) шығын бөлiгiне енгiзiлмейтiн сыйлықақыға жəне жалақыға басқа да сыйақы түрлерiне шығыстарды табиғи монополия субъектiсi (мемлекеттiк кəсiпорындарды қоспағанда) таза табыс есебiнен (нақты пайда) ол болған жағдайда жүзеге асырады. Уəкiлеттi орган осындай немесе ұқсас қызмет түрiмен айналысатын табиғи монополия субъектiлерiнiң жалақыларына жұмсалатын шығындарды салыстырып талдау негiзiнде, сондай-ақ табиғи монополия субъектiсi көрсететiн реттелетін қызметтер (тауарлар, жұмыстар) көлемi қысқарған жағдайда тарифке (бағаға, алымдар ставкаларына) енгiзiлетiн əкiмшiлiк жəне (немесе) өндiрiстiк персоналдардың еңбегiне ақы төлеу шығыстарын төмендету немесе жоғарылатудан бас тарту туралы шешiм қабылдайды.». 15-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «15. Уəкiлеттi орган табиғи монополия субъектiсiне негiзгi құралдарға қайта бағалау жүргiзуiн келiседi. Уəкiлеттi орган табиғи монополия субъектiсi негiзгi құралдарға қайта бағалау жүргiзгеннен кейiн тарифтiң (бағаны, алым ставкасын) шығын бөлiгiне сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру саласындағы қызметтерді көрсететін табиғи монополия субъектiлерін қоспағанда, амортизациялық аударымдарды өсіруді кезең-кезеңмен енгiзеді.»; 21-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «21. Уəкiлеттi органның бастамасы бойынша тарифтi (бағаны, алым ставкасын) жəне тарифтiк сметаларды, жалпы шаруашылық жəне əкiмшiлiк мақсаттағы шығыстарды бекiткен жағдайда, уəкiлеттi орган осы Ерекше тəртіптің 22-тармағында көзделген жағдайларда алдағы тарифтердi (бағаларды, алым ставкаларын) өзгерту кезеңi үшiн тұтынушылар бағаларының индексiн ескере отырып, қолданыстағы тарифтерде (бағаларда, алым ставкаларында) қабылданған шығыстар шегiнде тарифтерге (бағаларға, алым ставкаларына) енгiзеді.»; 22-тармақтың бірінші бөлігі мынадай редакцияда жазылсын: «22. Уəкiлеттi орган тарифті (бағаны, алым ставкасын) қалыптастырған кезде табиғи монополия субъектiлернiң қызметiне жүргiзiлген қаржылық сараптаманың нəтижелерi бойынша, не табиғи монополия субъектiлерiнiң қызмет тиiмдiлiгiн төмендеткен (көрсетiлген қызметтер (тауарлар, жұмыстар) бiрлiгiнiң өзiндiк құнын арттыру, көрсетiлетiн қызметтердiң (тауарлардың, жұмыстардың) көлемiн кеміту, кредиторлық жəне дебиторлық берешектердi арттыру) жалпы шаруашылық жəне əкiмшiлiк мақсаттағы шығыстар сомасының өзгеруі мақсаттылығын айқындайды.». мынадай мазмұндағы 23-1-тармақпен толықтырылсын: «23-1 Реттеліп көрсетілетін қызметтер шеңберіңде экономикалық негізделген материалдар болған кезде өндірістегі өнертапқыштыққа жəне өнертабыстыққа байланысты шығыстар тарифтерді (бағаларды, алымдар ставкасын) қалыптастырған кезде ескеріледі.». 24-тармақ алып тасталсын; 28-тармақтың отыз үшінші абзацы мынадай редакцияда жазылсын: «тəжiрибе-эксперименттiк жұмыстарды жүргізуге, өнертапқыштық пен рационализаторлық ұсыныстар бойынша модельдер мен үлгiлердi жасауға жəне сынауға (реттелiп көрсетiлетiн қызметтердi (тауарларды, жұмыстарды) ұсынған кезде қолданылатын жұмыстарды қоспағанда), көрмелер, байқаулар, конкурстар мен басқа да iс-шаралар ұйымдастыруға, авторлық сыйақылар төлеуге жəне т.б. байланысты шығыстар;»; 29-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «29. Табиғи монополиялар субъектiлерi тарифiнiң (бағасының, алым ставкасының) есебiне қолданысқа енгiзiлген активтердiң реттелетiн базасының шамасына пайда ставкасының туындысы ретiнде анықталатын пайданың (таза табыстың) деңгейi енгiзiледi. Бұл ретте, егер сумен жабдықтау жəне (немесе) суды бұру қызметтеріне тарифтердің жоспарлы деңгейі 1 м3-қа 200 теңгеден асатын болса қосымша құн салығынсыз, пайда ставкасы тарифті немесе оның шекті деңгейін бекітуге берген өтінімді беру күніне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қайта қаржыландыру ставкасының деңгейінде қабылданады.». 2. Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттiгiнiң Стратегиялық жоспарлау жəне жиынтық талдау департаменті (А.В. Мартыненко): 1) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Əдiлет министрлiгiнде заңнамада белгiленген тəртiппен мемлекеттiк тiркеуді; 2) осы бұйрықты бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жарияланғаннан кейін Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің интернет-ресурсында жариялауды қамтамасыз етсiн. 3. Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Əкімшілік жұмысы департаменті (С.П. Базарбаев) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін: 1) оны заңнамада белгіленген тəртіппен бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау туралы мəліметтерді Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Заң департаментіне (С.С. Метенова) кейіннен ұсына отырып ресми жариялауды қамтамасыз етсін. 2) оны Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің құрылымдық бөлімшелері мен аумақтық органдарының назарына жеткізсін. 4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі төрағасының орынбасары А.Ж. Дүйсебаевқа жүктелсін. 5. Осы бұйрық алғаш рет ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Төраға

М.ОСПАНОВ.

Əсер ету көзінің атауы (бақылау нүктелері) 1

мын:

1. Бұйрыққа қоса тіркелген өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптар бекітілсін. 2. «Өндірістік экологиялық бақылау Бағдарламасын жəне өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптарды ұйғару ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің 2007 жылғы 24 сəуірдегі № 123- бұйрығы (Нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде 2007 жылғы 8 маусымдағы № 4714 тіркелген, 2007 жылғы 1 тамыз № 116 (1145) «Заң газеті» газетінде жарияланған) күші жойылсын. 3. Экологиялық реттеу жəне бақылау комитеті осы бұйрықтың заңнамада белгіленген тəртіпке сəйкес Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне оның бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланғаннан бастап он күнтізбелік күн өткеннен кейін қолданысқа енгізіледі. Министр

Н. ҚАППАРОВ.

Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2013 жылғы 14 ақпандағы № 16-Ө бұйрығына қосымша Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің күші жойылған кейбір бұйрықтарының тізбесі 1. «Өндірістік экологиялық бақылау Бағдарламасын жəне өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптарды ұйғару ережелерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2007 жылғы 24 сəуірдегі № 123-ө бұйрығы (Нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 4714 тіркелген, 2007 жылғы 1 тамыз № 116 (1145) «Заң газеті» газетінде жарияланған). 2. «Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің кейбір бұйрықтарына өзгертулер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2009 жылғы 23 шілдедегі № 144-ө бұйрығы (Нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 5752 тіркелген, 2009 жылғы 4 қыркүйек № 134 (1557) «Заң газеті» газетінде жарияланған). 3. «Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2007 жылғы 24 сəуірдегі № 123-ө «Өндірістік экологиялық бақылау бағдарламасын жəне өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптарды келісу ережелерін бекіту туралы» бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2010 жылғы 25 тамыздағы № 228-ө бұйрығы (Нормативтік құқықтық актілерін мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6474 тіркелген, 2010 жылғы 1 қазандағы № 398-401 (26244) «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған). Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2013 жылғы 14 ақпандағы № 16-Ө бұйрығымен бекітілген Өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптар 1. Осы талаптар І, II, III санаттағы нысандарды пайдаланатын, арнайы табиғатты пайдалану құқығы бар барлық жеке жəне заңды тұлғаларға арналған Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 72 бабына сəйкес. 2. Өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша жасалатын есеп ереженің қосымшасында көрсетілген нысанда ұсынылады. 3. Өндірістік экологиялық бақылау есептемесінде табиғат пайдаланушымен еркін түрде жасалған жұмыстарды орындау туралы түсініктеме хат қоса тіркелу керек. 4. Өндірістік экологиялық бақылау бағдарламасын орындау туралы есептеме жəне оған қоса тіркелген түсініктеме хат қоршаған ортаны қорғау саласындағы аумақтық органдарға осы Ережелердің 6- жəне 7-тармақтрында көрсетілген кестеге сəйкес тапсырылады. 5. Кезеңдік есептеме тапсыру кестесі: атмосфераға шығарылған шығарындар мониторингісі бойынша есеп беру, есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күн ішінде тапсырылады; суға төгілген төгінділер мониторингісі бойынша есеп беру, есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күн ішінде тоқсан сайын тапсырылады; қалдықтар мониторингі бойынша есеп беру есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде тоқсан сайын тапсырылады; жердің ластану деңгейінің мониторингі бойынша есеп беру есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде тоқсан сайын тапсырылады; радиациялық мониторинг бойынша есеп беру есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде тоқсан сайын тапсырылады; санитарлық-қорғау аймағының шеңберінде əсер ету мониторингі (атмосфералық ауа, су ресурстары, топырақ жамылғысы) бойынша есеп беру есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде тоқсан сайын тапсырылады; Қалдықтарды орналастыру полигондарындағы газ мониторингісі бойынша есеп беру есептік тоқсаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде тоқсан сайын тапсырылады; 6. Каспий теңізінің қазақстандық секторында мұнай операцияларын жүргізу кезінде өндірістік экологиялық мониторингті шеңберінде кезеңділік есептердің ұсынудың тізбесі: 1) операциялық экологиялық мониторинг бойынша тоқсандық жəне жылдық есептерді қоршаған ортаны қорғау саласындағы уəкілетті органға есепті тоқсан аяқталғаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде; 2) эмиссиялар мониторингі бойынша тоқсандық жəне жылдық есептерді қоршаған ортаны қорғау саласындағы уəкілетті органға есепті кезең аяқталғаннан кейін 10 жұмыс күні ішінде; 3) əсер ету мониторингі бойынша жылдық есептерді қоршаған ортаны қорғау саласындағы уəкілетті органға есепті кезең аяқталғаннан кейін 2 ай ішінде ұсынады. Өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптарға қосымша Өндірістік экологиялық бақылау бойынша есеп нысаны

1 кесте

1. Жалпы мəлімет № р/н

Өндірістік нысанның атауы (орналасқан жері)

Өндірістік үдерістің қысқаша сипаттамасы

Өндірістік экологиялық бақылау жиілігі

1

2

3

4

2 кесте

2. Зертхана туралы мəлімет № р/н 1

Аккредиттелген сынақ зертханасының атауы 2

Аккредиттелген сынақ зертханасы аттестатының нөмірі жəне мерзімі 3

Аккредиттелген сынақ зертханасының ауданы 4

Шығарынды көзінің Ластаушы атауы (шығарынды заттардың көзінің нөмірі) атауы

Бекітілген мөлшер (г/с; т/жыл), грамм/секунд, тонна/ жыл

Мониторингтің шынайы нəтижесі (г/ сек; т/кв.; т/жыл) грамм/секунд, тонна/ квартал, тонна/жыл

1

3

4

2

Мөлшерден асуы немесе сақталуы (ШЖБШ) Шектеуден жоғары шаманың шығарындысы 5

Заң бұзушылықты жою бойынша іс-шаралар

1

Бекітілген мөлшер миллиграмм/ дициметр кубы, тонна/жыл

2

3

Мониторингтің шынайы нəтижесі миллиграмм/дициметр кубы, тонна/квартал, тонна/жыл 4

Мөлшерден асуы немесе сақталуы шектеуден жоғары шаманың тастандысы 5

Қалдықтардың түрлері

Қауіптілік деңгейі

2

3

Эмиссия мөлшері тонна/квартал, тонна/жыл 4

Шынайы тонна/квартал, тонна/жыл 5

Заң бұзушылықты жою бойынша іс-шаралар 6

2

3

Əсер ету көзінің атауы (бақылау нүктелері)

Ластаушы заттардың атауы

Бекітілген мөлшер Мониторингтің Мөлшерден асуы немесе Заң бұзушылықты миллиграмм/ шынайы нəтижесі сақталуы шектеуден жоғары жою бойынша килограм миллиграмм/ шаманың көрсеткіші іс-шаралар килограм

1

2

3

5

3.5. Радиациялық мониторинг

6

Шектеуден жоғары шаманың көрсеткіш мөлшері, миллиграмм/метркуб 4

Ластаушы заттардың атауы

Шынайы концентрация

1

2

3

Шектеуден жоғары шаманың көрсеткіш мөлшері, миллиграмм/литр 4

Шектеуден жоғары Заң бұзушылықтарды шаманың көрсеткіш жою жəне экологиялық мөлшері жоғарылауы жағдайды жақсарту қысқаша бойынша ұсыныс 5 6

4.3. Топырақ жамылғысы Сынамалар алынатын нүкте

Ластаушы заттардың атауы

Шынайы концентрация

1

2

3

Шектеуден жоғары шаманың көрсеткіш мөлшері, мллиграмм/ килограмм 4

Шектеуден жоғары шаманың көрсеткіш мөлшері жоғарылауы қысқаша 5

Заң бұзушылықтарды жою жəне экологиялық жағдайды жақсарту бойынша ұсыныс 6

Ескерту: * бақылаудың жоспар-кестесіне сəйкес; ** ағымдағы жылы мониторингтің шынайы көрсеткіштері жарты жылдық жəне жылдық болып толтырылады. Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2013 жылғы 14 наурызда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8376 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің бұйрығы 2013 жылғы 29 мамыр

№ 08-1-1-1/205

Астана қаласы

«Консулдық іс-əрекеттерді жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының, сонымен қатар жеделдік үшін консулдық алым ставкаларының мөлшерлерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы – Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/249 бұйрығына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы «Салық жəне бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 10 желтоқсандағы Заңының 552-бабы 2-тармағына сəйкес бұйырамын: 1. «Консулдық іс-əрекеттерді жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының, сонымен қатар жеделдік үшін консулдық алым ставкаларының мөлшерлерін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы – Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 081-1-1/249 бұйрығына (Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілердің Мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6372 тіркелді; «Казахстанская правданың» 2010 жылдың 6 қарашасындағы № 295-296 (26356-26357) санында; 2010 жылдың 9 қарашасындағы № 297-299 (26358-26360) санында жарияланған) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: 1- тармақ мынадай редакцияда жазылсын: Осы бұйрықтың 1-55 қосымшаларына сəйкес Консулдық іс-əрекеттерді жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының, сонымен қатар жеделдік үшін консулдық алым ставкаларының мөлшерлері бекітілсін; бұйрықтың 31 – қосымшасында: «Қазақстан Республикасының визаларын беру» деген 2 – тарауда 7 – жол мынадай редакцияда жазылсын: « 7.

Жеке виза Бір мəртелік виза Екі мəртелік виза Үш мəртелік виза

Осы бұйрықтың 1-5 қосымшаларына сəйкес 51-55 қосымшаларымен толықтырылсын. 2. Осы бұйрық оның алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр Е.ЫДЫРЫСОВ. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2013 жылғы 29 мамырдағы № 08-1-1-1/ 205 бұйрығына 1-қосымша Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы-Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/ 249 бұйрығына 51-қосымша Грузияда консулдық іс-əрекеттер жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының мөлшерлері

4.

2 1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасының азаматы паспортының қолданылу мерзімін ұзарту Қазақстан Республикасы азаматының паспортына (паспортынан) балалары туралы деректердi жазу (алып тастау) 2. Қазақстан Республикасының визаларын беру Шетелдiк дипломатиялық өкiлдiкке немесе консулдық мекемеге виза беру туралы нотаны əзірлеу жəне басып шығару

30 АҚШ доллары 10 АҚШ доллары 5 АҚШ доллары

5 АҚШ доллары Бiр мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 60 АҚШ доллары Екi мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 90 АҚШ доллары Yш мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 100 АҚШ доллары Көп мəртелiк виза жəне оның мерзiмін ұзарту: бір жылға дейін 200 АҚШ доллары екі жылға дейін 400 АҚШ доллары үш жылға дейін 600 АҚШ доллары 9. Ескі паспортты жаңа паспортқа ауыстыру кезінде визаны қайта беру 60 АҚШ доллары 3. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру 10. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру 15 АҚШ доллары 4. Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұру мəселелері бойынша қолдаухаттарды ресімдеу 11. Шетелге жеке iсi бойынша барған Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұрақты тұруға қалу туралы қолдаухаттарын ресiмдеу 150 АҚШ доллары 5. 6. 7. 8.

5. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасының азаматтарын жəне шетелдiктерге ұл бала (қыз бала) асырап алуға берілген Қазақстан Республикасының азаматтарын-балаларын консулдық есепке алу 12. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасы азаматтарын консулдық есепке алу: есепке алу есептен шығару 10 АҚШ доллары тегiн 13. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына тұрақты 50 АҚШ доллары тұруға келу туралы қолдаухатын ресiмдеу 6. Қазақстан Республикасының азаматтығы мəселелері бойынша құжаттарды ресімдеу 14. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау жəне Қазақстан 30 АҚШ доллары Республикасының азаматтығын қалпына келтiру туралы қолдаухатты ресiмдеу 15. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы қолдаухатты ресiмдеу 50 АҚШ доллары 7. Азаматтардың хал актілерін тiркеу 16. Некеге тұруды тiркеу жəне неке туралы куəлiк беру 30 АҚШ доллары 17. Тууды, əкелiктi айқындауды, ұл бала (қыз бала) асырап алуды тiркеу жəне 20 АҚШ доллары тиiстi куəлiктер беру 18. Некенi бұзуды тiркеу жəне некені бұзу туралы куəлік беру 50 АҚШ доллары 19. Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тəртіппен хабар-ошарсыз кетті деп немесе əрекетке қабiлетсiз деп танылған адамдармен не қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға 10 АҚШ доллары сотталған адамдармен неке бұзуды тіркеу 20. Некеге тұруына байланысты жағдайларды қоспағанда, тегін, атын, əкесiнiң атын 50 АҚШ доллары ауыстыру туралы материалдарды ресiмдеу, сондай-ақ ұлтын ауыстыруды тіркеу 21. Мұрағат материалдары бойынша қайтадан азаматтық хал актiлерiн тіркеу туралы 40 АҚШ доллары куəліктер беру 22. Тууы туралы, некені тіркеу, некені бұзу туралы, қайтыс болуы туралы жазбаларды 10 АҚШ доллары өзгертуге, толықтыруға, түзетуге жəне қалпына келтіруге байланысты куəліктер беру 23. Некені тіркеу мақсатында шет елдердегі азаматтық хал актiлерiн тіркеу органдарына 10 АҚШ доллары көрсету үшін анықтама беру 8. Құжаттарды талап ету 24. Құжаттарды талап ету 25 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшiн) 9. Құжаттарды заңдастыру, сондай-ақ апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау 25. Құжаттарды заңдастыру 50 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшін) 26. Апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау (əрбiр құжат үшiн) 30 АҚШ доллары 10. Нотариалдық іс-əрекет жасау 27. Мүлiктi, оның ішiнде автомотокөлiк құралдарын пайдалану мен билік ету құқығына 20 АҚШ доллары жəне кредиттік операцияларды жасау құқығына арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру 28. Түрлi тұлғалар мен мекемелерден банк мекемелерiндегi почталық аударымдар бойынша ақша алуға, сəлемдемелердi жəне өзге де хат-хабарларды алуға, салымға иелiк етуге арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру, сондай-ақ басқа біреуге сенiм бiлдiру тəртiбiмен берiлетiн сенімхаттарды куəландыру 10 АҚШ доллары 29. Бағалауға жатпайтын бөлу шарттарын, кепiлдiктi жəне басқа да шарттарды 60 АҚШ доллары нотариалды түрде куəландыру 30. Бағалауға жататын шарттарды нотариалды түрде куəландыру шарт сомасының 1%-ы, бiрақ 120 АҚШ долларынан кем емес 31. Автомотокөлiктi иелiктен айыру шарттарын 100 АҚШ доллары нотариалды түрде куəландыру 32. Қазақстан Республикасының аумағында 50 АҚШ доллары орналасқан жылжымайтын мүлiк туралы шарттарды қоспағанда, өзге де шарттарды нотариалды түрде куəландыру 33. Бiлiм, жұмыс туралы құжаттардың көшiрмелерiн, азаматтық хал актiлерiнiң 10 АҚШ доллары жазбаларын, өзге де құжаттарды, сондай-ақ құжаттардан үзiндi көшірмелерді (əр бетi үшін) нотариалды түрде куəландыру 34. Қойылған қолдардың түпнұсқалылығын нотариалды түрде куəландыру (əрбiр құжат 20 АҚШ доллары үшiн) 35. Азаматтарға мүлiк жəне қаржы мəселелерi бойынша олардың Қазақстан 20 АҚШ доллары Республикасының шет елдердегі мекемелерде сақталған құжаттарынан үзiндi көшiрмелер мен көшiрмелер беру 36. Бiр мезгiлде оның дұрыстығын нотариалды түрде куəландыра отырып, аударма жасау 10 АҚШ доллары (əр бетi үшiн): шет тiлдерiнен аудару кезінде шет тiлдерiне аударған кезде 10 АҚШ доллары 37. Консулдық лауазымды адамның қатысуынсыз жасалған аударманың дұрыстығын куəландыру (əр беті үшін) 5 АҚШ доллары 38. Құжаттарды көшiру 5 АҚШ доллары (əрбiр бетi үшiн) 39. Қамқоршы тағайындау туралы акт жасау 10 АҚШ доллары 40. Қамқорлыққа алынған мүлiктi басқару жөнiндегi есептi бекiту мүлiк құны сомасының 0,5%-ы, бiрақ 30 АҚШ долларынан кем емес 41. Мұрагерлік мүлiктiң тізбесiн жасау, сондай-ақ мұрагерлік мүлiктi қорғау жөнiнде мүлiк құны сомасының шаралар қабылдау 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 42. Мүдделi адамдардың өтiнiштерi негiзiнде ұсынылған тiзбе бойынша мүлiкке тексеру мүлiк құны сомасының жүргiзу 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 43. Өсиетхатты нотариалды түрде куəландыру 50 АҚШ доллары 44. Мұраға берушiнiң өтiнiшi бойынша өсиетхатқа қандай да бiр өзгерiстер мен 50 АҚШ доллары толықтырулар енгiзу 45. Консулдық лауазымды адамның мұрагерлiк құқығы туралы куəлiктерді беруi 100 АҚШ доллары 11. Өсиетхатты, құжаттар пакетiн (өсиетхаттан басқа), ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды (мұраға қалдырылғандарды қоспағанда) консулдық мекемелерде сақтау 46.

Консулдық мекемелерде өсиетхатты сақтау

50 АҚШ доллары

47.

Консулдық мекемелерде өсиетхаттан басқа құжаттар пакетiн сақтау (бiр айда)

20 АҚШ доллары

48.

Мұраға қалдырылғандарды қоспағанда, ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды сақтау (бір айда)

жалпы соманың 0,2%-ы

12. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату 49.

Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату

50.

Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау (бір айда)

түскен соманың 1%-ы, бiрақ 60 АҚШ долларынан кем емес

жалпы соманың 0,2%-ы

27. 28.

29.

32. 33. 34. 35. 36. 37.

39. 40.

Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау

50 АҚШ доллары

25 АҚШ доллары

60 АҚШ доллары шарт сомасының, 1%-ы бiрақ 120 АҚШ долларынан кем емес 100 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 20 АҚШ доллары 20 АҚШ доллары 20 АҚШ доллары

20 АҚШ доллары 40 АҚШ доллары 15 АҚШ доллары 5 АҚШ доллары

Бразилия Федеративтік Республикасында консулдық іс-əрекеттер жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының мөлшерлері Р/с № 1

Ставкалар (АҚШ долларымен) 2 3 1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу 1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу 50 АҚШ доллары 2. Қазақстан Республикасының азаматы паспортының қолданылу мерзімін ұзарту 30 АҚШ доллары 3. Қазақстан Республикасы азаматының паспортына (паспортынан) балалары туралы деректердi жазу (алып тастау) 15 АҚШ доллары 2. Қазақстан Республикасының визаларын беру 4. Шетелдiк дипломатиялық өкiлдiкке немесе консулдық мекемеге виза беру туралы нотаны əзірлеу жəне басып шығару 15 АҚШ доллары 5. Бiр мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 60 АҚШ доллары 6. Екi мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 90 АҚШ доллары 7. Yш мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 105 АҚШ доллары 8. Көп мəртелiк виза жəне оның мерзiмін ұзарту: бір жылға дейін 200 АҚШ доллары екі жылға дейін 400 АҚШ доллары үш жылға дейін 600 АҚШ доллары 9. Ескі паспортты жаңа паспортқа ауыстыру кезінде визаны қайта беру 60 АҚШ доллары 3. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру 10. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға 15 АҚШ доллары арналған куəлiктi беру 4. Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұру мəселелері бойынша қолдаухаттарды ресімдеу 11. Шетелге жеке iсi бойынша барған Қазақстан 300 АҚШ доллары Республикасы азаматтарының шетелде тұрақты тұруға қалу туралы қолдаухаттарын ресiмдеу 5. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасының азаматтарын жəне шетелдiктерге ұл бала (қыз бала) асырап алуға берілген Қазақстан Республикасының азаматтарын-балаларын консулдық есепке алу 12. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан 30 АҚШ доллары Республикасы азаматтарын консулдық есепке алу: есепке алу есептен шығару тегiн 13. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына тұрақты тұруға 100 АҚШ доллары келу туралы қолдаухатын ресiмдеу 6. Қазақстан Республикасының азаматтығы мəселелері бойынша құжаттарды ресімдеу 14. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау жəне Қазақстан Республикасының 150 АҚШ доллары азаматтығын қалпына келтiру туралы қолдаухатты ресiмдеу 15. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы қолдаухатты ресiмдеу 300 АҚШ доллары 7. Азаматтардың хал актілерін тiркеу 16. Некеге тұруды тiркеу жəне неке туралы куəлiк беру 30 АҚШ доллары 17. Тууды, əкелiктi айқындауды, ұл бала (қыз бала) асырап алуды тiркеу жəне тиiстi куəлiктер 20 АҚШ доллары беру 18. Некенi бұзуды тiркеу жəне некені бұзу туралы куəлік беру 60 АҚШ доллары 19. Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тəртіппен хабар-ошарсыз кетті деп немесе əрекетке қабiлетсiз деп танылған адамдармен не қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған адамдармен неке бұзуды 30 АҚШ доллары тіркеу 20. Некеге тұруына байланысты жағдайларды қоспағанда, тегін, атын, əкесiнiң атын ауыстыру 50 АҚШ доллары туралы материалдарды ресiмдеу, сондай-ақ ұлтын ауыстыруды тіркеу 21. Мұрағат материалдары бойынша қайтадан азаматтық хал актiлерiн тіркеу туралы куəліктер 40 АҚШ доллары беру 22. Тууы туралы, некені тіркеу, некені бұзу туралы, қайтыс болуы туралы жазбаларды 20 АҚШ доллары өзгертуге, толықтыруға, түзетуге жəне қалпына келтіруге байланысты куəліктер беру 23. Некені тіркеу мақсатында шет елдердегі азаматтық хал актiлерiн тіркеу органдарына 20 АҚШ доллары көрсету үшін анықтама беру 8. Құжаттарды талап ету 24. Құжаттарды талап ету 30 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшiн) 9. Құжаттарды заңдастыру, сондай-ақ апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау 25. Құжаттарды заңдастыру 50 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшін) 26. Апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау (əрбiр құжат үшiн) 50 АҚШ доллары 10. Нотариалдық іс-əрекет жасау 27. 28.

Шетелден кеме сатып алған жағдайда, оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан 60 АҚШ доллары Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру

30.

53.

Заңдық мəні бар басқа да құжаттар (анықтамалар) беру

31. 32. 33. 34.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2013 жылғы 29 мамырдағы № 08-1-1-1/ 205 бұйрығына 2-қосымша

Автомотокөлiктi иелiктен айыру шарттарын нотариалды түрде куəландыру Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан жылжымайтын мүлiк туралы шарттарды қоспағанда, өзге де шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бiлiм, жұмыс туралы құжаттардың көшiрмелерiн, азаматтық хал актiлерiнiң жазбаларын, өзге де құжаттарды, сондай-ақ құжаттардан үзiндi көшірмелерді (əр бетi үшін) нотариалды түрде куəландыру Қойылған қолдардың түпнұсқалылығын нотариалды түрде куəландыру (əрбiр құжат үшiн) Азаматтарға мүлiк жəне қаржы мəселелерi бойынша олардың Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелерде сақталған құжаттарынан үзiндi көшiрмелер мен көшiрмелер беру Бiр мезгiлде оның дұрыстығын нотариалды түрде куəландыра отырып, аударма жасау (əр бетi үшiн): шет тiлдерiнен аудару кезінде шет тiлдерiне аударған кезде Консулдық лауазымды адамның қатысуынсыз жасалған аударманың дұрыстығын куəландыру (əр беті үшін) Құжаттарды көшiру (əрбiр бетi үшiн) Қамқоршы тағайындау туралы акт жасау Қамқорлыққа алынған мүлiктi басқару жөнiндегi есептi бекiту

50 АҚШ доллары

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы-Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/ 249 бұйрығына 53-қосымша

52.

Аббревиатуралардың толық жазылуы: АҚШ - Америка Құрама Штаттары.

Мүлiктi, оның ішiнде автомотокөлiк құралдарын пайдалану мен билік ету құқығына жəне кредиттік операцияларды жасау құқығына арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру Түрлi тұлғалар мен мекемелерден банк мекемелерiндегi почталық аударымдар бойынша ақша алуға, сəлемдемелердi жəне өзге де хат-хабарларды алуға, салымға иелiк етуге арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру, сондай-ақ басқа біреуге сенiм бiлдiру тəртiбiмен берiлетiн сенімхаттарды куəландыру Бағалауға жатпайтын бөлу шарттарын, кепiлдiктi жəне басқа да шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бағалауға жататын шарттарды нотариалды түрде куəландыру

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2013 жылғы 29 мамырдағы № 08-1-1-1/ 205 бұйрығына 3-қосымша

29.

10 АҚШ доллары

50 АҚШ доллары

Аббревиатуралардың толық жазылуы: АҚШ - Америка Құрама Штаттары.

15. Шетелден кеме сатып алған жағдайда Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру

16. Заңдық мəні бар басқа да құжаттарды (анықтамаларды) беру

Ставкалар (АҚШ долларымен) 3

50 АҚШ доллары мүлiк құны сомасының 0,5%-ы, бiрақ 30 АҚШ долларынан кем емес 41. Мұрагерлік мүлiктiң тізбесiн жасау, сондай-ақ мұрагерлік мүлiктi қорғау жөнiнде шаралар мүлiк құны қабылдау сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 42. Мүдделi адамдардың өтiнiштерi негiзiнде ұсынылған тiзбе бойынша мүлiкке тексеру мүлiк құны жүргiзу сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 43. Өсиетхатты нотариалды түрде куəландыру 100 АҚШ доллары 100 АҚШ доллары 44. Мұраға берушiнiң өтiнiшi бойынша өсиетхатқа қандай да бiр өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу 45. Консулдық лауазымды адамның мұрагерлiк құқығы туралы куəлiктерді беруi 100 АҚШ доллары 11. Өсиетхатты, құжаттар пакетiн (өсиетхаттан басқа), ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды (мұраға қалдырылғандарды қоспағанда) консулдық мекемелерде сақтау 46. Консулдық мекемелерде өсиетхатты сақтау 100 АҚШ доллары 47. Консулдық мекемелерде өсиетхаттан басқа құжаттар пакетiн сақтау (бiр айда) 20 АҚШ доллары 48. Мұраға қалдырылғандарды қоспағанда, ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да жалпы соманың құндылықтарды сақтау (бір айда) 0,2%-ы 12. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату 49. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату түскен соманың 1%- ы, бiрақ 60 АҚШ долларынан кем емес 13. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау 50. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге жалпы соманың депозитке қабылдау (бір айда) 0,2%-ы 14. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 51. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 100 АҚШ доллары 15. Шетелден кеме сатып алған жағдайда Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 60 АҚШ доллары 52. Шетелден кеме сатып алған жағдайда, оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 16. Заңдық мəні бар басқа да құжаттарды (анықтамаларды) беру 53. Заңдық мəні бар басқа да құжаттар (анықтамалар) беру 15 АҚШ доллары

14. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 51.

2 1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу

Қазақстан Республикасының азаматы паспортының қолданылу мерзімін ұзарту 30 АҚШ доллары Қазақстан Республикасы азаматының 15 АҚШ доллары паспортына (паспортынан) балалары туралы деректердi жазу (алып тастау) 2. Қазақстан Республикасының визаларын беру 4. Шетелдiк дипломатиялық өкiлдiкке немесе консулдық мекемеге виза беру туралы нотаны 15 АҚШ доллары əзірлеу жəне басып шығару 5. Бiр мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 60 АҚШ доллары 6. Екi мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 90 АҚШ доллары 7. Yш мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 105 АҚШ доллары 8. Көп мəртелiк виза жəне оның мерзiмін ұзарту: бір жылға дейін 200 АҚШ доллары екі жылға дейін 400 АҚШ доллары үш жылға дейін 600 АҚШ доллары 9. Ескі паспортты жаңа паспортқа ауыстыру кезінде визаны қайта беру 60 АҚШ доллары 3. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру 10. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға 15 АҚШ доллары арналған куəлiктi беру 4. Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұру мəселелері бойынша қолдаухаттарды ресімдеу 11. Шетелге жеке iсi бойынша барған Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде 300 АҚШ доллары тұрақты тұруға қалу туралы қолдаухаттарын ресiмдеу 5. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасының азаматтарын жəне шетелдiктерге ұл бала (қыз бала) асырап алуға берілген Қазақстан Республикасының азаматтарын-балаларын консулдық есепке алу 12. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан 30 АҚШ доллары Республикасы азаматтарын консулдық есепке алу: есепке алу есептен шығару тегiн 13. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына тұрақты тұруға 100 АҚШ доллары келу туралы қолдаухатын ресiмдеу 6. Қазақстан Республикасының азаматтығы мəселелері бойынша құжаттарды ресімдеу 14. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау жəне Қазақстан Республикасының 150 АҚШ доллары азаматтығын қалпына келтiру туралы қолдаухатты ресiмдеу 15. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы қолдаухатты ресiмдеу 300 АҚШ доллары 7. Азаматтардың хал актілерін тiркеу 16. Некеге тұруды тiркеу жəне неке туралы куəлiк беру 30 АҚШ доллары 17. Тууды, əкелiктi айқындауды, ұл бала (қыз бала) асырап алуды тiркеу жəне тиiстi куəлiктер 20 АҚШ доллары беру 18. Некенi бұзуды тiркеу жəне некені бұзу туралы куəлік беру 40 АҚШ доллары 19. Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тəртіппен 5 АҚШ доллары хабар-ошарсыз кетті деп немесе əрекетке қабiлетсiз деп танылған адамдармен не қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған адамдармен неке бұзуды тіркеу 20. Некеге тұруына байланысты жағдайларды қоспағанда, тегін, атын, əкесiнiң атын ауыстыру 50 АҚШ доллары туралы материалдарды ресiмдеу, сондай-ақ ұлтын ауыстыруды тіркеу 21. Мұрағат материалдары бойынша қайтадан азаматтық хал актiлерiн тіркеу туралы 40 АҚШ доллары куəліктер беру 22. Тууы туралы, некені тіркеу, некені бұзу туралы, қайтыс болуы туралы жазбаларды 20 АҚШ доллары өзгертуге, толықтыруға, түзетуге жəне қалпына келтіруге байланысты куəліктер беру 23. Некені тіркеу мақсатында шет елдердегі азаматтық хал актiлерiн тіркеу органдарына 20 АҚШ доллары көрсету үшін анықтама беру 8. Құжаттарды талап ету 24. Құжаттарды талап ету 20 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшiн) 9. Құжаттарды заңдастыру, сондай-ақ апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау 25. Құжаттарды заңдастыру 50 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшін) 26. Апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау (əрбiр құжат үшiн) 10 АҚШ доллары 10. Нотариалдық іс-əрекет жасау

38.

Ставкалар (АҚШ долларымен) 3

Консулдық iс-əрекеттердiң атауы

2. 3.

31.

»;

1. 2. 3.

Р/с № 1

30.

160 АҚШ доллары 160 АҚШ доллары 160 АҚШ доллары

Консулдық iс-əрекеттердiң атауы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысыСыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/ 249 бұйрығына 52 – қосымша

1.

Шектеуден жоғары Заң бұзушылықтарды жою шаманың көрсеткіш жəне экологиялық жағдайды жоғарылауы жақсарту бойынша ұсыныс қысқаша 5 6

4.2. Су ресурстары Сынамалар алынатын нүкте

Қалдықтарды қайта өңдеу бойынша іс-шаралар 6

3.4. Жердің ластану деңгейінің мониторингі

4

5

13. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау

3.3. Өндіріс жəне тұтыну қалдықтары Қалдықтарды сақтау жəне көму орнының атауы (орналасқан жері) 1

4

1

6

3.2. Су ресурстары Əсер ету көздерінің Ластаушы атауы (бақылау заттардың нүктелері) атауы

3

Шынайы концентрация

3 кесте 3. Эмиссия мониторингі 3.1. Атмосфералық ауа

2

Ластаушы заттардың атауы

Р/с № 1

Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 17-баптың 30)- тармақшасына сай бұйыра-

Заң бұзушылықты жою бойынша іс-шаралар

Сынамалар алынатын нүкте

Астана қаласы

Өндірістік экологиялық бақылау нəтижелері бойынша есептемеге қойылатын талаптарды бекіту туралы

Мөлшерден асуы немесе сақталуы (НРБ 99)

4. Санитарлық-қорғау аймағы шеңберінде əсер ету мониторингі 4.1. Атмосфералық ауа

Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің бұйрығы №16-Ө

Мониторингтің шынайы нəтижесі

4 кесте

Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2013 жылғы 26 наурызда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8392 болып енгізілді.

2013 жылғы 14 ақпан

Бекітілген мөлшер

Консулдық iс-əрекеттердiң атауы

Мүлiктi, оның ішiнде автомотокөлiк құралдарын пайдалану мен билік ету құқығына жəне кредиттік операцияларды жасау құқығына арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру Түрлi тұлғалар мен мекемелерден банк мекемелерiндегi почталық аударымдар бойынша ақша алуға, сəлемдемелердi жəне өзге де хат-хабарларды алуға, салымға иелiк етуге арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру, сондай-ақ басқа біреуге сенiм бiлдiру тəртiбiмен берiлетiн сенімхаттарды куəландыру Бағалауға жатпайтын бөлу шарттарын, кепiлдiктi жəне басқа да шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бағалауға жататын шарттарды нотариалды түрде куəландыру

Автомотокөлiктi иелiктен айыру шарттарын нотариалды түрде куəландыру Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан жылжымайтын мүлiк туралы шарттарды қоспағанда, өзге де шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бiлiм, жұмыс туралы құжаттардың көшiрмелерiн, азаматтық хал актiлерiнiң жазбаларын, өзге де құжаттарды, сондай-ақ құжаттардан үзiндi көшірмелерді (əр бетi үшін) нотариалды түрде куəландыру Қойылған қолдардың түпнұсқалылығын нотариалды түрде куəландыру (əрбiр құжат үшiн)

(Соңы 13-бетте).

100 АҚШ доллары

50 АҚШ доллары 60 АҚШ доллары шарт сомасының 1%-ы, бiрақ 120 АҚШ долларынан кем емес 100 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары


(Соңы. Басы 12-бетте). 35. 36. 37. 38. 39. 40.

Азаматтарға мүлiк жəне қаржы мəселелерi бойынша олардың Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелерде сақталған құжаттарынан үзiндi көшiрмелер мен көшiрмелер беру Бiр мезгiлде оның дұрыстығын нотариалды түрде куəландыра отырып, аударма жасау (əр бетi үшiн): шет тiлдерiнен аудару кезінде шет тiлдерiне аударған кезде Консулдық лауазымды адамның қатысуынсыз жасалған аударманың дұрыстығын куəландыру (əр беті үшін) Құжаттарды көшiру (əрбiр бетi үшiн) Қамқоршы тағайындау туралы акт жасау Қамқорлыққа алынған мүлiктi басқару жөнiндегi есептi бекiту

41.

Мұрагерлік мүлiктiң тізбесiн жасау, сондай-ақ мұрагерлік мүлiктi қорғау жөнiнде шаралар қабылдау

42.

Мүдделi адамдардың өтiнiштерi негiзiнде ұсынылған тiзбе бойынша мүлiкке тексеру жүргiзу

43. 44.

50 АҚШ доллары 40 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 15 АҚШ доллары 15 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары мүлiк құны сомасының 0,5%-ы, бiрақ 30 АҚШ долларынан кем емес мүлiк құны сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес мүлiк құны сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 100 АҚШ доллары 100 АҚШ доллары

Өсиетхатты нотариалды түрде куəландыру Мұраға берушiнiң өтiнiшi бойынша өсиетхатқа қандай да бiр өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу 45. Консулдық лауазымды адамның мұрагерлiк құқығы туралы куəлiктерді беруi 100 АҚШ доллары 11. Өсиетхатты, құжаттар пакетiн (өсиетхаттан басқа), ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды (мұраға қалдырылғандарды қоспағанда) консулдық мекемелерде сақтау 46. Консулдық мекемелерде өсиетхатты сақтау 100 АҚШ доллары 47. Консулдық мекемелерде өсиетхаттан басқа құжаттар пакетiн сақтау (бiр айда) 20 АҚШ доллары 48. Мұраға қалдырылғандарды қоспағанда, ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да жалпы соманың құндылықтарды сақтау (бір айда) 0,2%-ы 12. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату 49. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату түскен соманың 1%-ы, бiрақ 60 АҚШ долларынан кем емес 3. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау 50. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге жалпы соманың депозитке қабылдау (бір айда) 0,2%-ы 14. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 51. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 100 АҚШ доллары 15. Шетелден кеме сатып алған жағдайда Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 52. Шетелден кеме сатып алған жағдайда, оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк 60 АҚШ доллары Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 16. Заңдық мəні бар басқа да құжаттарды (анықтамаларды) беру 53. Заңдық мəні бар басқа да құжаттар (анықтамалар) беру 30 АҚШ доллары

Аббревиатуралардың толық жазылуы: АҚШ - Америка Құрама Штаттары. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2013 жылғы 29 мамырдағы № 08-1-1-1/ 205 бұйрығына 4-қосымша Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы-Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/ 249 бұйрығына 54-қосымша Индонезия Республикасында консулдық іс-əрекеттер жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының мөлшерлері Р/с № 1 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11.

Консулдық iс-əрекеттердiң атауы 2

1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу

Ставкалар (АҚШ долларымен) 3 30 АҚШ доллары

Қазақстан Республикасының азаматы паспортының қолданылу мерзімін ұзарту 15 АҚШ доллары Қазақстан Республикасы азаматының 15 АҚШ доллары паспортына (паспортынан) балалары туралы деректердi жазу (алып тастау) 2. Қазақстан Республикасының визаларын беру Шетелдiк дипломатиялық өкiлдiкке немесе консулдық мекемеге виза беру туралы нотаны 10 АҚШ доллары əзірлеу жəне басып шығару Бiр мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 60 АҚШ доллары Екi мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 70 АҚШ доллары Yш мəртелік виза жəне оның мерзiмін ұзарту 90 АҚШ доллары Көп мəртелiк виза жəне оның мерзiмін ұзарту: бір жылға дейін 150 АҚШ доллары екі жылға дейін 300 АҚШ доллары үш жылға дейін 400 АҚШ доллары Ескі паспортты жаңа паспортқа ауыстыру кезінде визаны қайта беру 60 АҚШ доллары 3. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру Қазақстан Республикасына қайтып оралуға 10 АҚШ доллары арналған куəлiктi беру 4. Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұру мəселелері бойынша қолдаухаттарды ресімдеу Шетелге жеке iсi бойынша барған Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде 150 АҚШ доллары тұрақты тұруға қалу туралы қолдаухаттарын ресiмдеу

5. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасының азаматтарын жəне шетелдiктерге ұл бала (қыз бала) асырап алуға берілген Қазақстан Республикасының азаматтарын-балаларын консулдық есепке алу 12. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан 15 АҚШ доллары Республикасы азаматтарын консулдық есепке алу: есепке алу есептен шығару тегiн 13. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына тұрақты тұруға 100 АҚШ доллары келу туралы қолдаухатын ресiмдеу 6. Қазақстан Республикасының азаматтығы мəселелері бойынша құжаттарды ресімдеу 14. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау жəне Қазақстан Республикасының 150 АҚШ доллары азаматтығын қалпына келтiру туралы қолдаухатты ресiмдеу 15. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы қолдаухатты ресiмдеу 200 АҚШ доллары 7. Азаматтардың хал актілерін тiркеу 16. Некеге тұруды тiркеу жəне неке туралы куəлiк беру 50 АҚШ доллары 17. Тууды, əкелiктi айқындауды, ұл бала (қыз бала) 50 АҚШ доллары асырап алуды тiркеу жəне тиiстi куəлiктер беру 18. Некенi бұзуды тiркеу жəне некені бұзу туралы куəлік беру 50 АҚШ доллары 19. Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тəртіппен 30 АҚШ доллары хабар-ошарсыз кетті деп немесе əрекетке қабiлетсiз деп танылған адамдармен не қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған адамдармен неке бұзуды тіркеу 20. Некеге тұруына байланысты жағдайларды қоспағанда, тегін, атын, əкесiнiң атын ауыстыру 50 АҚШ доллары туралы материалдарды ресiмдеу, сондай-ақ ұлтын ауыстыруды тіркеу 21. Мұрағат материалдары бойынша қайтадан азаматтық хал актiлерiн тіркеу туралы 50 АҚШ доллары куəліктер беру 22. Тууы туралы, некені тіркеу, некені бұзу туралы, қайтыс болуы туралы жазбаларды 50 АҚШ доллары өзгертуге, толықтыруға, түзетуге жəне қалпына келтіруге байланысты куəліктер беру 23. Некені тіркеу мақсатында шет елдердегі азаматтық хал актiлерiн тіркеу органдарына 30 АҚШ доллары көрсету үшін анықтама беру 8. Құжаттарды талап ету 24. Құжаттарды талап ету 30 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшiн) 9. Құжаттарды заңдастыру, сондай-ақ апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау 25. Құжаттарды заңдастыру 30 АҚШ доллары (əрбiр құжат үшін) 26. Апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау (əрбiр құжат үшiн) 30 АҚШ доллары 10. Нотариалдық іс-əрекет жасау 27. 28.

29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40.

Мүлiктi, оның ішiнде автомотокөлiк құралдарын пайдалану мен билік ету құқығына жəне кредиттік операцияларды жасау құқығына арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру Түрлi тұлғалар мен мекемелерден банк мекемелерiндегi почталық аударымдар бойынша ақша алуға, сəлемдемелердi жəне өзге де хат-хабарларды алуға, салымға иелiк етуге арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру, сондай-ақ басқа біреуге сенiм бiлдiру тəртiбiмен берiлетiн сенімхаттарды куəландыру Бағалауға жатпайтын бөлу шарттарын, кепiлдiктi жəне басқа да шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бағалауға жататын шарттарды нотариалды түрде куəландыру Автомотокөлiктi иелiктен айыру шарттарын нотариалды түрде куəландыру Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан жылжымайтын мүлiк туралы шарттарды қоспағанда, өзге де шарттарды нотариалды түрде куəландыру Бiлiм, жұмыс туралы құжаттардың көшiрмелерiн, азаматтық хал актiлерiнiң жазбаларын, өзге де құжаттарды, сондай-ақ құжаттардан үзiндi көшірмелерді (əр бетi үшін) нотариалды түрде куəландыру Қойылған қолдардың түпнұсқалылығын нотариалды түрде куəландыру (əрбiр құжат үшiн) Азаматтарға мүлiк жəне қаржы мəселелерi бойынша олардың Қазақстан Республикасының шет елдердегі мекемелерде сақталған құжаттарынан үзiндi көшiрмелер мен көшiрмелер беру Бiр мезгiлде оның дұрыстығын нотариалды түрде куəландыра отырып, аударма жасау (əр бетi үшiн): шет тiлдерiнен аудару кезінде шет тiлдерiне аударған кезде Консулдық лауазымды адамның қатысуынсыз жасалған аударманың дұрыстығын куəландыру (əр беті үшін) Құжаттарды көшiру (əрбiр бетi үшiн) Қамқоршы тағайындау туралы акт жасау Қамқорлыққа алынған мүлiктi басқару жөнiндегi есептi бекiту

80 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары

50 АҚШ доллары шарт сомасының 1%-ы, бiрақ 120 АҚШ долларынан кем емес 50 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 30 АҚШ доллары 30 АҚШ доллары 30 АҚШ доллары

50 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары 15 АҚШ доллары 10 АҚШ доллары 20 АҚШ доллары мүлiк құны сомасының 0,5%-ы, бiрақ 30 АҚШ долларынан кем емес мүлiк құны сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес мүлiк құны сомасының 1%-ы, 60 АҚШ долларынан кем емес 50 АҚШ доллары 50 АҚШ доллары

41.

Мұрагерлік мүлiктiң тізбесiн жасау, сондай-ақ мұрагерлік мүлiктi қорғау жөнiнде шаралар қабылдау

42.

Мүдделi адамдардың өтiнiштерi негiзiнде ұсынылған тiзбе бойынша мүлiкке тексеру жүргiзу

43. 44.

Өсиетхатты нотариалды түрде куəландыру Мұраға берушiнiң өтiнiшi бойынша өсиетхатқа қандай да бiр өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу Консулдық лауазымды адамның мұрагерлiк құқығы туралы куəлiктерді беруi 50 АҚШ доллары 11. Өсиетхатты, құжаттар пакетiн (өсиетхаттан басқа), ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды (мұраға қалдырылғандарды қоспағанда) консулдық мекемелерде сақтау Консулдық мекемелерде өсиетхатты сақтау 50 АҚШ доллары Консулдық мекемелерде өсиетхаттан басқа құжаттар пакетiн сақтау (бiр айда) 30 АҚШ доллары Мұраға қалдырылғандарды қоспағанда, ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да жалпы соманың құндылықтарды сақтау (бір айда) 0,2%-ы 12. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату түскен соманың 1%-ы,бiрақ 60 АҚШ долларынан кем емес 13. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге жалпы соманың депозитке қабылдау (бір айда) 0,2%-ы 14. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 100 АҚШ доллары

45. 46. 47. 48. 49.

50. 51.

15. Шетелден кеме сатып алған жағдайда Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 52. Шетелден кеме сатып алған жағдайда, оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк 50 АҚШ доллары Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 16. Заңдық мəні бар басқа да құжаттарды (анықтамаларды) беру 53. Заңдық мəні бар басқа да құжаттар (анықтамалар) беру 30 АҚШ доллары

Аббревиатуралардың толық жазылуы: АҚШ - Америка Құрама Штаттары. Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің 2013 жылғы 29 мамырдағы № 08-1-1-1/ 205 бұйрығына 5-қосымша Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы-Сыртқы істер министрінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 08-1-1-1/ 249 бұйрығына 55-қосымша Финляндия Республикасында консулдық іс-əрекеттер жасау үшін алынатын консулдық алымдар ставкаларының мөлшерлері Р/с № 1 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11.

13

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

Консулдық iс-əрекеттердiң атауы 2 1. Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасы азаматының паспортын ресiмдеу Қазақстан Республикасының азаматы паспортының қолданылу мерзімін ұзарту

Ставкалар (евромен) 3 35 евро

30 евро Қазақстан Республикасы азаматының паспортына (паспортынан) балалары туралы деректердi жазу (алып тастау) 5 евро 2. Қазақстан Республикасының визаларын беру Шетелдiк дипломатиялық өкiлдiкке немесе консулдық мекемеге виза беру туралы нотаны əзірлеу жəне басып шығару 7 евро Бiр мəртелік виза жəне оның мерзімін ұзарту 30 евро Екi мəртелік виза жəне оның мерзімін ұзарту 60 евро Yш мəртелік виза жəне оның мерзімін ұзарту 75 евро Көп мəртелiк визасы жəне оның мерзімін ұзарту: бір жылға дейін 100 евро екі жылға дейін 150 евро үш жылға дейін 250 евро Ескі паспортты жаңа паспортқа ауыстыру кезінде визаны қайта беру 30 евро 3. Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру Қазақстан Республикасына қайтып оралуға арналған куəлiктi беру 10 евро 4. Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде тұру мəселелері бойынша қолдаухаттарды ресімдеу Шетелге жеке iсi бойынша барған Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелде 80 евро тұрақты тұруға қалу туралы қолдаухаттарын ресiмдеу

5. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан Республикасының азаматтарын жəне шетелдiктерге ұл бала (қыз бала) асырап алуға берілген Қазақстан Республикасының азаматтарын-балаларын консулдық есепке алу 12. Шетелге тұрақты тұруға келген Қазақстан 15 евро Республикасы азаматтарын консулдық есепке алу: есепке алу есептен шығару тегiн 13. Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына тұрақты тұруға 75 евро келу туралы қолдаухатын ресiмдеу 6. Қазақстан Республикасының азаматтығы мəселелері бойынша құжаттарды ресімдеу 14. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау жəне Қазақстан Республикасының 70 евро азаматтығын қалпына келтiру туралы қолдаухатты ресiмдеу 15. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығу туралы қолдаухатты ресiмдеу 100 евро 7. Азаматтардың хал актілерін тiркеу 16. Некеге тұруды тiркеу жəне неке туралы куəлiк беру 20 евро 17. Тууды, əкелiктi айқындауды, ұл бала (қыз бала) асырап алуды тiркеу жəне тиiстi куəлiктер 20 евро беру 18. Некенi бұзуды тiркеу жəне некені бұзу туралы куəлік беру 45 евро 19. Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тəртіппен хабар-ошарсыз кетті деп немесе əрекетке қабiлетсiз деп танылған адамдармен не қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған адамдармен неке бұзуды тіркеу 20 евро 20. Некеге тұруына байланысты жағдайларды қоспағанда, тегін, атын, əкесiнiң атын ауыстыру 40 евро туралы материалдарды ресiмдеу, сондай-ақ ұлтын ауыстыруды тіркеу 21. Мұрағат материалдары бойынша қайтадан азаматтық хал актiлерiн тіркеу туралы куəліктер 15 евро беру 22. Тууы туралы, некені тіркеу, некені бұзу туралы, қайтыс болуы туралы жазбаларды өзгертуге, 15 евро толықтыруға, түзетуге жəне қалпына келтіруге байланысты куəліктер беру 23. Некені тіркеу мақсатында шет елдердегі азаматтық хал актiлерiн тіркеу органдарына 15 евро көрсету үшін анықтама беру 8. Құжаттарды талап ету 24. Құжаттарды талап ету 15 евро (əрбiр құжат үшiн) 9. Құжаттарды заңдастыру, сондай-ақ апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау 25. Құжаттарды заңдастыру 30 евро (əрбiр құжат үшін) 26. Апостиль қою үшiн құжаттарды қабылдау жəне одан əрi жолдау (əрбiр құжат үшiн) 30 евро 10. Нотариалдық іс-əрекет жасау 27. Мүлiктi, оның ішiнде автомотокөлiк құралдарын пайдалану мен билік ету құқығына жəне 20 евро кредиттік операцияларды жасау құқығына арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру 28. Түрлi тұлғалар мен мекемелерден банк мекемелерiндегi почталық аударымдар бойынша ақша алуға, сəлемдемелердi жəне өзге де хат-хабарларды алуға, салымға иелiк етуге арналған сенiмхаттарды нотариалды түрде куəландыру, сондай-ақ басқа біреуге сенiм 20 евро бiлдiру тəртiбiмен берiлетiн сенімхаттарды куəландыру 29. Бағалауға жатпайтын бөлу шарттарын, кепiлдiктi жəне басқа да шарттарды нотариалды 50 евро түрде куəландыру 30. Бағалауға жататын шарттарды нотариалды түрде куəландыру шарт сомасының 1%-ы, бiрақ 90 евродан кем емес 31. Автомотокөлiктi иелiктен айыру шарттарын 20 евро нотариалды түрде куəландыру 75 евро 32. Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан жылжымайтын мүлiк туралы шарттарды қоспағанда, өзге де шарттарды нотариалды түрде куəландыру 33. Бiлiм, жұмыс туралы құжаттардың көшiрмелерiн, азаматтық хал актiлерiнiң жазбаларын, 20 евро өзге де құжаттарды, сондай-ақ құжаттардан үзiндi көшірмелерді (əр бетi үшін) нотариалды түрде куəландыру 34. Қойылған қолдардың түпнұсқалылығын нотариалды түрде куəландыру (əрбiр құжат үшiн) 20 евро 35. Азаматтарға мүлiк жəне қаржы мəселелерi бойынша олардың Қазақстан Республикасының 10 евро шет елдердегі мекемелерде сақталған құжаттарынан үзiндi көшiрмелер мен көшiрмелер беру 36. Бiр мезгiлде оның дұрыстығын нотариалды түрде куəландыра отырып, аударма жасау 20 евро (əр бетi үшiн): шет тiлдерiнен аудару кезінде 20 евро шет тiлдерiне аударған кезде 37. Консулдық лауазымды адамның қатысуынсыз жасалған аударманың дұрыстығын куəландыру (əр беті үшін) 15 евро 38. Құжаттарды көшiру 10 евро (əрбiр бетi үшiн) 39. Қамқоршы тағайындау туралы акт жасау 30 евро 40. Қамқорлыққа алынған мүлiктi басқару жөнiндегi есептi бекiту мүлiк құны сомасының 0,5%-ы, бiрақ 25 евродан кем емес 41. Мұрагерлік мүлiктiң тізбесiн жасау, сондай-ақ мұрагерлік мүлiктi қорғау жөнiнде шаралар мүлiк құны қабылдау сомасының 1%-ы, 45 евродан кем емес 42. Мүдделi адамдардың өтiнiштерi негiзiнде ұсынылған тiзбе бойынша мүлiкке тексеру мүлiк құны жүргiзу сомасының 1%-ы, 45 евродан кем емес 43. Өсиетхатты нотариалды түрде куəландыру 50 евро 44. Мұраға берушiнiң өтiнiшi бойынша өсиетхатқа 50 евро қандай да бiр өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу 45. Консулдық лауазымды адамның мұрагерлiк құқығы туралы куəлiктерді беруi 50 евро 11. Өсиетхатты, құжаттар пакетiн (өсиетхаттан басқа), ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да құндылықтарды (мұраға қалдырылғандарды қоспағанда) консулдық мекемелерде сақтау 46. Консулдық мекемелерде өсиетхатты сақтау 50 евро 47. Консулдық мекемелерде өсиетхаттан басқа құжаттар пакетiн сақтау (бiр айда) 20 евро 48. Мұраға қалдырылғандарды қоспағанда, ақшаны, бағалы қағаздарды жəне басқа да жалпы соманың құндылықтарды сақтау (бір айда) 0,2%-ы 12. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату 49. Ашық саудада тауарларды немесе өзге де мүлiктi сату түскен соманың 1%-ы, бiрақ 45 евродан кем емес 13. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге депозитке қабылдау 50. Тиесiлiлігi бойынша беру үшін мүлiктi немесе ақша сомаларын алты айға дейiнгi мерзiмге жалпы соманың депозитке қабылдау (бір айда) 0,2%-ы 14. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 51. Заңды тұлғалардың атына дипломатиялық почтамен құжаттар жолдау 140 евро 15. Шетелден кеме сатып алған жағдайда Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 52. Шетелден кеме сатып алған жағдайда, оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк Туымен жүзу құқығына арналған куəлiк беру, Қазақстан Республикасының заңнамасында 75 евро немесе Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарда көзделген Қазақстан Республикасының кемелерiне қатысты декларациялар мен басқа да құжаттарды жасау жəне куəландыру 16. Заңдық мəні бар басқа да құжаттарды (анықтамаларды) беру 53. Заңдық мəні бар басқа да құжаттар (анықтамалар) беру 10 евро

Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2013 жылғы 14 маусымда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8512 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы 2012 жылғы 9 қазан

№ 388-Ө-М

Астана қаласы

Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтікбіліктілік анықтамалығын (27-шығарылым) бекіту туралы Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 125-бабына сəйкес жұмыстардың белгілі бір түрлерінің күрделілігін белгілеу, жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру жəне кəсіптерінің дұрыс атауларын айқындау мақсатында бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтікбіліктілік анықтамалығы (27-шығарылым) бекітілсін. 2. Еңбек жəне əлеуметтік əріптестік департаменті (А. Ə. Сарбасов) осы бұйрыктың заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау Вице-министрі Б. Б. Нұрымбетовке жүктелсін. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күннен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр

С.ƏБДЕНОВ.

Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрінің 2012 жылғы 9 қазандағы № 388-ө-м бұйрығымен бекітілген Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (27-шығарылым) 1-бөлім. Жалпы ережелер 1. Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (27-шығарылым) «Полимерлі материалдар өндірісі жəне одан жасалған өнім» бөлімінен тұрады. 2. Оны əзірлеу өндіріс технологиясының өзгеруімен, өндірістік салада ғылыми-техникалық прогресс рөлінің артуымен, жұмысшылардың біліктілік деңгейіне, жалпы білім жəне арнайы дайындығына, өнімнің сапасына, ішкі жəне сыртқы нарықтағы бəсекеге қабілеттілігіне қойылатын талаптың артуына, сондай-ақ еңбек мазмұнының өзгеруіне байланысты туындап отыр. 2. Əрбір кəсіптің тарифтік-біліктілік сипаттамасы екі бөлімнен құралған. 4. «Жұмыс сипаттамасы» бөлімі жұмысшы орындай білуге тиіс жұмыстардың суреттемесін қамтиды. 5. «Білуге тиіс» бөлімінде арнаулы білімге, сондай-ақ ережелерді, нұсқаулықтар мен басшы материалдарды, жұмысшы қолдануға тиісті əдістер мен құралдарды Білугене қатысты жұмысшыға қойылатын негізгі талаптар қамтылған. 6. «Білуге тиіс» бөлімінде қамтылған теориялық жəне практикалық білімдермен қатар, жұмысшы - еңбекті қорғау, өндірістік санитария мен өртке қарсы қауіпсіздік жөніндегі ереже мен нормаларды, жеке қорғану құралдарын пайдалану ережесін, орындалатын жұмыс (қызмет) сапасына қойылатын талаптарды, жарамсыздықтың түрлері мен оның алдын алу жəне жоюдың тəсілдерін, өндірістік дабылдатқышты, жұмыс орнында еңбекті ұтымды ұйымдастыру жөніндегі талаптарды білуге тиіс. 7. Біліктілігі анағұрлым жоғары жұмысшы өзінің тарифтік-біліктілік сипаттамасында санамаланған жұмыстармен қатар, біліктілігі анағұрлым төмен жұмысшылардың тарифтік-біліктілік сипаттамасында көзделген жұмыстарды орындай білуге, сондай-ақ осы кəсіптегі разряды төмен жұмысшыларға басшылық жасай білуге тиіс. 8. Тарифтік - біліктілік сипаттамалар ерекше айтылған жағдайлардан басқа, осы бөлімде көрсетілген өндірістер мен жұмыс түрлері бар ұйымдарда, меншік жəне ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан, жұмыстарды тарифтеу жəне жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру кезінде қолданылады. 9. Қызметкердің еңбек қызметін растайтын құжаттарды толтырған кезде, сондай-ақ тарифтік разряды өзгерген кезде, оның кəсібінің атауы БТБА-ға сəйкес жазылады. 10. Қолданудың ыңғайлылығы мақсатында БТБА (27-шығарылым) жұмысшылардың кəсіптерінен, разрядтарының диапазоны мен беттерінің нөмірлерінен тұратын осы БТБА-ға (1-қосымша) сəйкес алфавиттік көрсеткішті көздейді. 11. «Полимерлі материалдар өндірісі жəне одан жасалған өнім» бөліміндерінде қарастырылған жұмысшы кəсіптері атауларының, олардың БТБА шығарылымы бойынша қолданыстағы атаулары көрсетілген тізбесі 2004 жылғы редакциясында берілген. 2-бөлім. Полимерлі материалдар өндірісі жəне одан жасалған өнім 1. Ацеталдау аппаратшысы Параграф 1. Ацеталдау аппаратшысы, 4-разряд 12. Жұмыс сипаттамасы: ацеталдаудың технологиялық процесін жүргізу; жұмысқа телім жабдықтарын даярлау; ерітінді əзірлеу, катализаторда даярлау; ацеталяторға шикізат жіберу; процесс сатысы бойынша шикізат тиеу жəне мөлшерлеу есебі; өнімді босату жəне тұрақтандыру, тазарту; анализ үшін сынаманы сұрыптау; анализ нəтижелері мен бақылау-өлшеу аспаптары көрсеткіштері бойынша технологилық процесті бақылау мен реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықтың жұмысын бақылау. 13. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан телімнің технологиялық схемасын; негізгі жəне қосалқы жабдықтарының жұмыс жасау принциптері мен құрылымдарын; процесті реттеу ережелері мен технологиялық тəртіпті; процестің физикалық-химиялық негізін, ацеталдауды, аспаптан дайын өнімді босатудағы талапты, сынаманы сұрыптау ережелерін; дайын өнім мен шикізатқа ұсынудағы талаптарды. Параграф 2. Ацеталдау аппаратшысы, 5-разряд 14. Жұмыс сипаттамасы: ацеталдаудың технологиялық процесін жүргізу; жұмысқа телім жабдықтарын даярлау; анализ нəтижелері мен бақылау-өлшеу аспаптары көрсеткіштері бойынша технологилық процестерін бақылау мен реттеу; технологиялық регламент нормаларынан ауытқуларды ескерту жəне туындайтын бүлінулерді жою; қызмет көрсетілетін жабдықтың жұмысы мен жағдайын бақылау. 15. Білуге тиіс: ацеталдау технологиялық процесін жəне оны ретттеу; негізгі жəне қосалқы жабдықтарының құрылымдарын; қызмет көрсетілетін телімнің коммуникация сызбасын, қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмыс жасау принціптері мен құрылымдарын; бақылау-өлшеу жабдықтарымен жұмыс жасау ережелерін; шикізат жəне дайын өнімдерінің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттарын. 2. Қайнату аппаратшысы Параграф 1. Қайнату аппаратшысы, 3-разряд 16. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басқаруымен мақталы целлюлозаны сілті ерітіндісімен қайнату технологиялық процесін жүргізу; технологиялық жабдыққа қызмет көрсету; қайнату қазанына бу мен сілтінің жұмыс ерітіндісін жіберу; сілтіні қазан мен масса құбырынан ағызу; реакционды массамен шаю аппараттарын іске қосу; қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмысы мен бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша технологиялық процесс барысын бақылау. 17. Білуге тиіс: мақталы целлюлозаны сілті ерітіндісімен қайнатудың технологиялық процесін; қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмыс жасау принциптері мен құрылымдарын; қызмет көрсетілетін телімнің коммуникация сызбасын; бақылау-өлшеу аспаптарының пайдалану ережелерін;

шикізат пен дайын өнімдерді пайдалану бойынша талаптарды. Параграф 2. Қайнату аппаратшысы, 4-разряд

18. Жұмыс сипаттамасы: сілті ерітіндісімен мақталы целлюлозаны қайнатудың технологиялық процесін жүргізу; қайнату қазанына сілті ертіндісінің жіберілуін даярлау; айналым сорғыштарын, қоспаның айналымын бақылау; қайнату қазанын герметикалау жəне алынған қоспаны берілген температураға дейін қыздыру; бақылау-өлшеу аспаптарымен жəне қайнату тəртібін реттеу: температураны, құбыраралық кеңістік пен қазандағы қысымдар, шыдамдау уақыты мен басқа да бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша параметрлері; сорғыштарды өшіру, қайнау қазанындағы қысымды атмосфералық қысымға дейін азайту; тазартқыш аппаратын даярлау; қоймалжың кесек заттарды езу; қоймалжың кесек заттарды тазарту; жумалы суларда сілтінің концентрациясын анықтау үшін сынаманы сұрыптау; өнімдерді кейінгі кезеңдерге жіберу; қызмет көрсетілетін аппараттарды тазарту; кезекті жүктеуге жабдықтарды даярлау, аппараттарды тазарту. 19. Білуге тиіс: қайнату процесінің негізі мен технологиялық тəртібін; жабдықтардың құрылғысы мен бақылау-өлшеу аспаптарын, бастапқы шикізаттардың техникалық құрылғыларын; қайнату мен тазарту аппараттарын даярлау жəне тоқтату ережелерін; қайнату қазанын герметикалау мен герметикадан тазарту əдістерін, алынған жартылай өнім мен бастапқы шикізатқа қатысты техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 3. Қайнату аппаратшысы, 5-разряд 20. Жұмыс сипаттамасы: сілті ерітіндісімен мақталы целлюлозаны қайнатудың технологиялық процебін жүргізу; қызмет көрсетілетін телімдегі жұмыс координациясы; бу коллекторының қызметін, қайнату қазанына бу мен сілті ерітіндісін жіберуді, қоймалжың кесек заттарының реакциялық жуу аппараттарын жүктеуді, айналым сорғыштарын қосуды, қосындының айналымын бақылау; бақылау-өлшеу аспаптары мен қайнату тəртібін реттеуді бақылау; кезекті жүктеуге жабдықтар даярлауды бақылау.. 21. Білуге тиіс: технологиялық қайнату процесін, жабдықтардың құрылғысы мен жұмыс принципін; технологиялық процесті реттеу тəртібі мен бақылау-өлшеу құралдарын қолдану ережелерін; қайнату процесінің схемасы мен технологиялық тəртібін; қайнату қазанын герметикалау мен герметикадан тазарту əдістерін; алынған жартылай өнім мен бастапқы шикізатқа қатысты техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттарын. 3. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы Параграф 1. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы, 2-разряд 22. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басшылығымен көбіктастарды көбіктендіру процесін жүргізу; жұмыс орнына көбіктас қалыптарын жеткізу, оларды кассеталарға орналастыру; пенопласттар дайындамалары бар кассетталармен көбіктендіруші камераларын жүктеу; көбіктастардың дайын блоктарын босату; жиектерді арамен кесу; белгіленген орынға блоктарды (плиталарды) тасымалдау; камераны тазарту. 23. Білуге тиіс: пенопласттардың көбіктену технологиялық процесінің негізгі кезеңдерін; жабдықтардың құрылғысы мен жұмыс принципін, көбіктендіруші камераға кассетті жүктеудің ережелерін. Параграф 2. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы, 3-разряд 24. Жұмыс сипаттамасы: көбіктендірудің бірқаттамалы камерасына көбіктастарды көбіктендіру процестерін жүргізу; дайындамаларды (өлшемі мен көлемді салмағы бойынша пішу жəне сорттау) жүктеуге даярлау, жұмысқа жабдықтарды даярлау; полистиролды бункерге жүктеу, оны пневмотранспорт көмегімен қоректендірушілерге жəне көбіктендіру алды құрылғысына мөлшерлегішті жеткізу; көбіктену процесінің технологиялық параметрлерін реттеу жəне бақылау: температура, су буының қысымын, вакуум разрядін жəне тағы басқа; көбіктендіру процесінің аяқталуын көзбен шолу арқылы анықтау; бүгілген жердің сабақтары мен көбіктастардың дайын блоктарының салмағын өлшеу. 25. Білуге тиіс: көбіктастарды көбіктендірудің технологиялық процестерін; қызмет көрсетіліп жатқан құралдар мен бақылау- өлшеу аспаптарының құрылымдарын; дайын өнімнің техникалық талаптарын. Параграф 3. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы, 4-разряд 26. Жұмыс сипаттамасы: көпқаттамалы көбіктендіру камерасында көбіктастардың дайындамаларын көбіктендірудің процесін жүргізу; дайындамаларды жүктеуге даярлау; жұмысқа жабдықтарды даярлау; орнатылған технологиялық регламентті бақылау жəне реттеу: вакуумның, су буының қысымын, қызуын; біліктілігі едəуір төмен жұмысшыларды басқару; өндіріс журналына жазып жүру. 27. Білуге тиіс: көбіктастарды көбіктендіру процестерінің технологиялық тəртіптері мен схемаларын; қызмет көрсетіліп жатқан құралдардың жұмыс жасау принціптері мен құрылғылар тағайындауын; көбіктендіру процестерінің негізі мен технологиялық тəртібін, бақылау-өлшеу аспаптарының қолдану ережелерін; дайын өнімнің техникалық талаптарын. Параграф 4. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы, 5-разряд 28. Жұмыс сипаттамасы: полистиролды бастапқы көбіктендіру технологиялық процесін жүргізу жəне көбіктендірцу алды құрылғысына шикізатты жүктеу жəне мөлшерлеу процесін басқару; қабылдау бункеріне шикізаттың түсу процесін бақылау; шнектік қоректендіргіш тораптарының, жүктеу құрылғыларының жəне салмақ дозатор жұмыстарының координациясы; полистиролды бастапқы көбіктендірудің технологиялық сызығындағы салмақ дозаторын жұмыстың тиімді режіміне баптау жəне қажетті параметрлерді компьютер жадына енгізу; қызмет көрсететін жабдықтар жұмысындағы қателіктерді жою. 29. Білуге тиіс: полистиролдың бастапқы көбіктену технологиялық процесін; салмақ дозаторын, шнектік қоректендіргіш жəне тағы басқа қызмет көрсетілетін жабдықтарды пайдалану ережелері мен амал принциптерін; қызмет көрсетілетін жабдықтардың сигнализациялау мен электрблоктау схемасын; қолданылатын компьютер құрылғылары мен жұмыс ережелерін; көбіктенген полистиролдың сарылатын сүрлемдерін толтыру тəртібін; араластыру рецептурасын, өнім даярлығын анықтау əдістерін; қызмет көрсетілетін жабдық жұмысындағы ақаулықтарды жою тəсілдерін; қолданылатын шикізатқа талап етілетін мемлекеттік стандарттарды. Параграф 5. Көбіктастарды көбіктендіруші аппаратшысы, 6-разряд 30. Жұмыс сипаттамасы: полистиролды бастапқы көбіктендіру технологиялық процесін жүргізу жəне көбіктендірцу алды құрылғысына шикізатты жүктеу жəне мөлшерлеу процесін басқару пультімен жүргізу; полистиролдың бастапқы көбіктенуінің технологиялық сызығын автоматты жұмыс режіміне баптау; шлюздік қоректендіргіш, көбіктендіру алды тораптары, қайнап жатқан қабаттағы кептіргіш, көбіктендіру камералары, дайын өнімді өлшеуге арналған электрнды таразылар жұмыстарының координациясы; көбіктендіру процесінің технологиялық параметрлерін компьютер жадына енгізу: мөлшерленетін материал санын, бу қысымын, полистиролдың көбіктену уақытын, оның тұрақтану мен кебу уақытын; орнатылған технологиялық режімді бақылау; қолданылатын шикізат пен алынған өнім өнімділігінің шығын есебі; технологиялық журналда жазба жүргізу; қызмет көрсетілетін жабдық жұмысындағы ақаулықтарды жою. 31. Білуге тиіс: полистиролдың бастапқы көбіктену технологиялық процесін; қызмет көрсетілетін жабдықты қолдану ережесін; реттелетін сақтандырғыш арматурасының міндеттерін; құрылғысын жəне принциптерін, қауіпсіздік құрылғыларының сигнализация жəне электрблоктау сызбасын; желдеткіштерді іске қосу тəртібін, көбіктенген полистиролды сарылану сүрлеміне жеткізу; қызмет көрсетілетін жабдық жұмысындағы ақаулықтарды жою тəсілдерін. 4. Көшіру аппаратшысы Параграф 1. Көшіру аппаратшысы, 4-разряд 32. Жұмыс сипаттамасы: технологиялық процесті ендіру арқылы қарапайым эфир целлюлоздары (этилцеллюлоздер) біліктілігі едəуір жоғары аппаратшы басшылығымен балқытылған лакты қондыру немесе ацетонға поликарбонатты лакты технологиялық процес арқылы қондыру; қондырғышты жұмысқа дайындау; көшіру аппаратын реагенттермен жүктеу, көшіру процесін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау немесе көзбен шолу; сынаманы сұрыптау жəне бақылау анализдерін жүргізу; поликарбонатты лагын көшіру процесін жүргізу барысында компоненттерді есепке алу; көшіруші аппараттар мен қосалқы механизмдерде жұмыс жасау; жабдықтарды ағымдағы жөңдеуде қатынасу. 33. Білуге тиіс: көшірудің технологиялық процесін; жұмыс жасап жатқан аппараттардың, механизмдер мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылғыларын; пайда болған химиялық реакциялардың негізін; сынаманы сұрыптаудың ережелерін, анализдер жасау. Параграф 2. Көшіру аппаратшысы, 5-разряд 34. Жұмыс сипаттамасы: технологиялық процесті қондыру арқылы қарапайым эфир целлюлоздары (этилцеллюлоздер) біліктілігі едəуір жоғары аппаратшы басшылығымен балқытылған лакты қондыру немесе технологиялық процес арқылы күрделі эфирлер целлюлоздарды (этилцеллюлоздер жəне триацетатцеллюлоздер) қондыру; целлюлозаның күрделі эфирін көшіру процесін жүргізу барысында көшіру аппараттарын герметикалау жəне даярлау, бақылау-өлшеу аспаптары көрсеткіштерінің дұрыстығын тексеру, өлшеуіштерді, сорғыштарды, құбырларды, уатқыштарды жəне тағы басқа даярлау; көшіру аппаратына жүктеу үшін шикізаттарды даярлау; көшіру аппаратына шикізатты жүктеу; ыстық буды жіберу; өнімді шығару; дайын өнімді сүзу, тазалау, бейтараптандыру мен тұрақтандыру; дайын өнімді уату; ұшатын заттарды жинақтау жəне айдау, бақылау-өлшеу аспаптары көрсеткіштерімен технологиялық процесті реттеу жəне бақылау; мөлшерлеуіш, өлшеуіш, сорғыш құралдары мен коммуникация системасында жұмыс жасау; негізгі технологиялық жабдықтардың жұмыс жасау барысындағы ақаулықтарды шеттету; өндіріс журналына жазба жүргізу. 35. Білуге тиіс: өндірістің технологиялық схемасын; технологиялық процес бағытының реттеу ережелері мен тəртібін; негізгі жəне қосалқы жабдықтардың жұмыс жасау принціптері мен құрылғыларын; шикізаттардың физикалық-химиялық қасиеттерін; дайын өнімнің техникалық талаптарын. Параграф 3. Көшіру аппаратшысы, 6-разряд 36. Жұмыс сипаттамасы: технологиялық процесті күрделі эфир целлюлоздарын əртүрлі конструкциясын біруақытта күрделі эфир целлюлоздарын қондырып, біліктілігі едəуір төмен аппаратшыларға басшылық ету жəне жұмыстарын үйлестіру; шикізаттардың, ерітінділердің, жабдықтардың даярлығын бақылау жəне оларды көшіру аппаратына жүктеу; көшіру аппаратына шикізаттар мен ерітінділерді жіберудің температуралық тəртібін реттеу; ұшатын заттарды жинақтау, айдау процесін бақылау, шарбаттың сынамасы мен бейтараптандыру ерітіндісі сынамасының анализін сұрыптау; бейтараптандыру ерітіндісін даярлау; мөлшерлілікті есептеу; гидролиздеу процесін жүргізу; бейтараптандыру процесін бақылау; уатындыларды жүктеу мен уатудың процесін бақылау; көшірудің түрлі сатыдағы ұзақтығын есептеу. 37. Білуге тиіс: күрделі эфирді өндірудің технологиялық схемасын; көшіру процесін жүргізудің технологиялық тəртібін; көшіру процесінің жеке сатыдағы ұзақтығының есептеу методикасын; анализ үшін сынаманы сұрыптау ережелері мен бақылау анализдерін орындаудың методикасын; технологиялық процесті реттеудің ережелерін; алынған өнімнің сапасының техникалық талаптары. 38. Арнайы орта білім талап етіледі. 5. Илемді массаларды біртектестендіру аппаратшысы Параграф 1. Илемді массаларды біртектестендіру аппаратшысы, 4-разряд 39. Жұмыс сипатттамасы: илемді массаларды біртектестендірудің технологиялық процесін, оларға берілген қасиеттерді орнықтыру мақсатымен жүргізу; компоненттерді даярлау жəне есептеу; аспаптың берілген температурасына дейін қызуы; аспапқа компоненттерді жіберу; берілген жылдамдықпен дірілге електерді икемдеу; өнімді біртектендірудің технологиялық процесін жүргізу; сəйкес үйлесімдіктердегі компоненттердің жіберілуінің біркелкілігі мен жылдамдығын, електер дірілдерінің жылдамдығын, аспаптың қызу тəртібін реттеу; біртектестендірудің технологиялық процесін бақылау-өлшеу аспаптары арқылы бақылау; анализ үшін сынамаларды сұрыптау;

дайын өнімнің сапасына көзбен шолу арқылы бақылау; қоймаға дайын өнімді тапсыру; жабдықтардың сықыр бөліктерін майлау жəне тазарту; технологиялық журналға жазу. 40. Білуге тиіс: біртектестендіру процесінің негізін; бастапқы компоненттер мен дайын өнімнің құрамын; мөлшерлеп өлшеу компоненттерінің есебін; берілген жылдамдықтағы электр толқынының икемдеу ережелерін; жеке тораптар мен үйлесімділігін, олардың жұмыстарын; жұмыс тəртібін реттеу тəсілдерін, анализ үшін сынаманы сұрыптау ережелерін; бастапқы компоненттер мен дайын өнімнің техникалық жағдайы мен оларға тиесілі мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Илемді массаларды біртектестендіру аппаратшысы, 5-разряд 41. Жұмыс сипатттамасы: илемді массаларды біртектестендіру процесін енгізу; есептердің дұрыстығы мен компоненттердің дайындықтарын тексеру, технологиялық режімге барлық жылы аймақтардағы біртектестендірілген машиналарды шығару; сəйкес үйлесімдіктердегі компоненттердің жіберілу біркелкілігі мен илемді массалардың біртектестендіру тəртіп жылдамдығы мен температурасын реттеу; дайын өнімнің сапасын бақылауға алу; технологиялық журналға жазу. 42. Білуге тиіс: біртектестендіру технологиялық процесінің параметрлерін; қызмет көрсетілетін жабдықтың жұмыс принциптері мен құрылғыларын; қажетті есептеулер жүргізудің əдістемесін; қызмет көрсетілетін жабдық тораптарының жұмыс үйлесімділігін қамтамасыз ету əдістерін; бастапқы компоненттер мен дайын өнімнің техникалық жағдайы мен мемлекеттік стандарттарын. 6. Іріткіш аппаратшысы Параграф 1. Іріткіш аппаратшысы, 4-разряд

43. Жұмыс сипаттамасы: өндірісте себациналық қышқылды ірітудің технологиялық процесін жүргізу немесе өндірісте біліктілігі едəуір жоғары аппаратчиктің басшылығымен жоғарғы қысымды полиэтиленді ірітудің технологиялық процесін жеке сатысын орындау; шикізат пен жабдықтарды жұмысқа даярлау; былғауышты іске қосу, касторлы май мен ерітілген каустиктің мөлшерімен іріткіш аспабын жүктеу, берілген температураға дейін жылытып, су мен касторлы майдың мөлшеріне дейін жүктеу. Ірітудің технологиялық процесін жүргізу; тоңазытқышта алынған қосындыны мұздату; іріту процесін бақылау-өлшеу аспаптарымен бақылау жəне реттеу; мөлшердің қышқылдығын анықтауда сынаманы сұрыптау; берілген мөлшер қышқылдығына жеткеннен кейін - өнімді еріткішке түсіру; берілген температураға дейін бұрамдық прессті қыздыру; полиэтиленді пресске жүктеу, бұрымдық прессті іске қосу, полиэтиленді біртектестендіру мен процестің технологиялық араластыруын жүргізу; азот жіберу, пешке полиэтиленді тиеу; бұрамдық пресске полиэтиленнің түсірілу жылдамдығын реттеу; жылуалмастырғыш қысымын, қабыршықтандыру процесінің жылдамдығын, пештің қысымын аймақтар бойынша реттеу; технологиялық журналға жазу. 44. Білуге тиіс: іріту процесінің негізі мен технологиялық тəртібін; жабдықтар құрылғысы мен бақылау-өлшеу аспаптарын; ірітудің реттеу тəртіптерінің тəсілдері мен ережелерін; ірітуді жүргізу процесін, анализ үшін сынаманы сұрыптау ережелерін; өнімнің даярлығын анықтау əдістерін; даяр өнімнің техникалық шарттары мен оған тиесілі мемлкеттік стандарттарын. Параграф 2. Іріткіш аппаратшысы, 5-разряд 45. Жұмыс сипаттамасы: жоғары қысымды полиэтиленнің өндірістегі себациналық қышқылды іріту процесін жүргізу; барлық жабдықтардың жағдайы мен жұмысты бақылап жəне есептік қызметті орындау; даяр өнім мен шикізаттың есебін жүргізу. 46. Білуге тиіс: жоғары қысымды полиэтиленнің өндірістегі себациналық қышқылды іріту процесін жүргізу параметрлерін; құрылғыларды, қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмыс режімдерін реттеу əдістері мен пайдалану ережелерін; қажет есептеулер жүргізудің əдістемесін; дайын өнімге тиесілі техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 7. Ерітіп жетілдіру аппаратшысы Параграф 1. Ерітіп жетілдіру аппаратшысы, 4-разряд 47. Жұмыс сипаттамасы: ионоалмастырғыш қара майды ерітіп жетілдіру процестерін жүргізу; жабдықтарды жұмысқа даярлау; ерітіп жетілдіргіш аппараттарын май мен қара май түйіршіктерімен жабдықтау; ылғалдылықты үрлеу үшін жылытылған азотты ерітіп жетілдіргіш аппаратына жіберу; ротаметр көрсеткіші жəне тікелей ықпал ететін реттеуіштің көмегімен беріліп жатқан азоттың мөлшері мен қысымын реттеу; ерітіп жетілдіру аспабының қаптамасы мен реттеуіш сорғыштың, суды реттейтін жылуалмастырғыштан құралған, реттеуіш системасы көмегімен ерітіп жетілдіру аспабындағы қысым мен тоңазытқыштағы берілген суды реттеу, пневматикалық қақпақша мен реттеуіш блогымен жіберілген буды реттеу; реттеуіш системасына қолмен салқын су жіберу; қалдық майларды - қоймаға, ал канализацияға суды жинау үшін сауыттан мерзімді құйып отыру қажет. 48. Білуге тиіс: ионоалмастырғыш қара майды ерітіп жетілдіру процесі мен оны реттеу ережелерін; жабдықтар құрылғылары мен жұмыс принциптерін; бақылау-өлшеу аспаптарының пайдалану ережелерін; дайын өнімге тиесілі техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 8. Пленкалы материалдарды даярлау аппаратшысы Параграф 1. Пленкалы материалдарды даярлау аппаратшысы, 3-разряд 49. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басшылығымен полиамидті қара майды желімді ұнтақтың маталы негізіне еріту технологиялық процесін жүргізу, қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмысқа дайындығы; озаңдату камерасының, еріту плиталарының, орау қондырғысының, сулану ваннасы мен сығу білікшелерінің түзуліктерінің тексерісі; сығу білікшелеріне маталы негізді жүктеу, білікшелерді қосу, материалдың сулануына, желімді ұнтақ тозаңдатуына бақылау; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша, техникалық параметрлерге (ылғалдылық, тозаңдану қабатының қалыңдығы мен біркелкілігінің разрядсін, еріту, суыту жəне орау жылдамдығын) бақылау; дайын өнімнің алынып тастауы мен салынуы. 50. Білуге тиіс: полиамидті қара майды желімді ұнтағының маталы негізіне еріту технологиялық процесінің негізгі кезеңдерін; қызмет көрсетілетін жабдықтардың жұмыс принципі мен құрылғыларын; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; қолданылатын маталы негіз бен полиамидті қара май ұнтағының техникалық мəліметтеріне тəуелді өткізілетін технологиялық процесс режімін; дайын өнімге тиесілі техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Пленкалы материалдарды даярлау аппаратшысы , 4-разряд 51. Жұмыс сипаттамасы: полиамидті қара май желімді ұнтағының маталы негізге еруі, ламинирленген пленкалы материал даярла; суару тəсілі арқылы суару құрылғыларының технологиялық процесін жүргізу; еріту агрегатында немесе рамалы жəне көлденең созу құрылғысында лавсан майынан бағдарланған пленка мен полиамидті пленка өндіріс технологиялық процесін біліктілігі жоғары аппаратшы басшылығымен жүргізу; қызмет көрсетілетін жабдықтар мен коммуникацияларды жұмысқа дайындау; қоспаны суаруға даярлау, оны фильтрациялау мен деарациялау; фторпласт өлшегіштері мен басқа да біріктірулер арқылы жіберу; орау құрылғы таспасының дұрыстығын тексеру, берілген таспа жуандылығына сай суару құрылғы фильерін баптау; бақылау-өлшеу аспаптары көрсеткіштері бойынша, суару механизімінің ауа жеткізу жəне сорып алу жылдамдығын реттеу; кебу мен орауға таспаны жүктеу; металлданған таспаны ламинирлеуге даярлау; қоспалауыштағы желімнің өлшенген компоненттерін араластыру жолымен берілген тұтқырлықты желімдеуші құрамды даярлау; желімдеуші құраммен ваннаны толтыру; пленкалы рулондарды орнату жəне біліктерге пленканы жүктеу; циркуляционды желдеткіштерді жəне кептіруге арналған пеш жанарғыларын қосу; аппаратты іске қосу, пленканы орау жылдамдығын, жағылған желім қалыңдығын пленканың тартылу разрядсін реттеу; ламинирленген пленканы даярлау; біліктерді тазарту жұмыстарына даярлау, жылытқышты қосу, əр білікке бойынша берілген температураны есептеу жəне реттеу; пленкамен рулондарды орнату, пленканы білікшелерге жүктеу, ламинаторды іске қосу; білікшелердің қызу температурасын, тарту жылдамдығын реттеу, кенеп бөлігін алу арқылы пленка сапасын анықтау жəне адгезияға сынау; полиамидті қара майды желімді ұнтақтың матлы негізіне еріту; еріту агрегатында бағдарланған пленканы даярлау; динилді қазанды, мөлшерлегіш сорғыштарды жұмысқа дайындау, қазандағы температура мен қысымды реттеу, сорғыш блогындағы,фильер жəне еріту ілгішіндегі температураны қамтамасыз ету; бағдарланған пленканы бойлық жəне кесе-көлденең созу қондырғысында даярлау; тығырықтарды орау мен қайта орау қондырғыларын дайындау, кесу механизмдері мен созу қондырғыларын тексеру, пышақтарды түсіру мен берілген температураға дейін агрегатты қыздыру; аморфты пленканы бойлық созу үшін білікшелерге жүктеу; созылу жылдамдығы, балқу мен суу температурасын жəне пленка жуандығын реттеу; пышақтарды ауыстыру; үзілгеннен кейін пленкаларды қайта жүктеу; сынамаларды анализ үшін сұрыптау, полиимидті пленка өндірісіне қатысу; жаю торабында полиамидқышқылды пленка рулондарын орнату жəне имидизация машина клуптарына жүктеу; орау қондырғысын жəне торап жиектерін түзеу, диметилформомид буының концентрациясын бақылау; орау қондырғысынан дайын өнім мен тығырықтарды шешу жəне пленканы орау; технологиялық журналға жазу. 52. Білуге тиіс: пленкалы материалдарды жасау процесін; жабдықтар құрылғылары мен жұмыс принциптерін; технологиялық параметрлерді реттеу əдістерін; бақылау-өлшеу аспаптарының пайдалану ережелерін; сынамаларды сұрыптау мен анализ жүргізу əдістемесінің ережелерін, дайын өнім мен шикізаттқа тиесілі техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Пленкалы материалдарды даярлау аппаратшысы, 5-разряд 53. Жұмыс сипаттамасы: суару тəсілі арқылы суару құрылғыларының технологиялық процесін жүргізу; полиамидті пленкаға фторпласт суспензиясын кезектегі полиамидті-фторпласт пленкасын балқыту арқылы жағу; жабдықтар мен коммуникацияларды жұмысқа дайындау; технологиялық процесс параметрлерін бақылау жəне реттеу. суару механизмінің, ауа жіберу мен сорып алу жылдамдықтарын жəне суару қондырғыларындағы пленка жуандығын реттеу; полиамидті пленкаға фторпласт суспензиясын жағудағы фторпласт суспензиясын қажетті клнцентрацияға дейін жеткізу; полиамидті пленкаға фторпласт суспензиясын жағу үшін машинаға пленка рулондарын орнату мен жүктеу; сорғыштар жұмысын реттеу; пленка үзілісінен қайта жүктеуден кейінгі қондырғылар жұмыс режімін түзеу; гидрожапқыштарды, диметилформамидтің буларын аулау жүйесін тексеру; имидизация машинасының барлық жылу зоналарын қажетті режімге өткізу; пленка имидизациясының температурасы мен жылдамдығын реттеу; орау құрылғысын, жиек тораптары мен имидизация машинасының басқа да тораптарын біруақытты жұмысқа өткізу, жөңдеу; дайын пленка жуандығын өлшеу аспаптары арқылы бақылау; бақылау үлгілерін сұрыптау, анализ нəтижелері бойынша технологиялық процесті дəлдеп түзету; технологиялық журналға жазу; дайын өнім есебі; өнімді қоймаға тапсыру; жұмыстағы жабдық ақаулықтарын жою. 54. Білуге тиіс: пленкалы материалдарды даярлау процесінің параметрлерін реттеу ережелерін; жабдықтар құрылғылары мен жұмыс принциптерін; олардыың тораптарының біруақытты жұмысын жөңдеу ережелерін, бақылау-өлшеу аспаптарының пайдалану ережелерін; дайын өнім сапасын бақылау əдістерін; дайын өнім мен шикізаттқа тиесілі техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 5. Пленкалы материалдарды даярлау аппаратшысы, 6-разряд 55. Жұмыс сипаттамасы: агрегатты желіде полиимидті пленканы даярлау процесін жүргізу; имидизация машинасы мен суару қондырғысының температурасы мен жылдамдығын бақылау жəне реттеу; жабдық ақаулықтарын жою; жабдықтардың байланысқан тораптарын үздіксіз жұмыспен қамтамасыз ету. 56. Білуге тиіс: пленкалы материалдарды даярлаудың технологиялық процестерін; құрылғыларды, арматура сызбасы мен коммуникацияларды; жабдық жұмыстарын реттеу əдістерін; бақылау-өлшеу аспаптарының пайдалану ережелерін; шикізаттың физикалық-химиялық қасиеттерін; дайын өнімнің шикізатына қойылатын техникалық талаптарды. 9. Термопастаны даярлау аппаратшысы

(Жалғасы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 13-бетте). Параграф 1. Термопастаны даярлау аппаратшысы, 4-разряд 57. Жұмыс сипаттамасы: термопастаны даярлаудың технологиялық процесін; жабдықтарды даярлау; компоненттерді даярлау - ұнтақтың илемі, ұнтақтың, эфир мен бояғыштың мөлшерін өлшеу; компоненттерді араластығыш құралына салып, оларды араластыру; ерітінді балбырауы үшін қаңылтыр табаға түсіру; парақтардағы валикті массада теңестіру; анализ үшін сынаманы сұрыптау. Алынған листтерді салафанмен орау. 58. Білуге тиіс: термопастаны даярлау процесінің негізі мен технологиялық режімін; жабдықтар мен бақылау-өлшеу аспаптарының құрылғысын, міндетін; термопастаны даярлау үшін компоненттердің арасалмағын; термопастаны даярлау барысында операциялардың жүйелігін; анализ үшін сынаманы сұрыптау ережелерін; өнімнің даярлық белгілерін; даяр өнімнің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттарын; буып-түюдің ережелерін. 10. Гексолды көбейту аппаратшысы Параграф 1. Гексолды көбейту аппаратшысы, 4-разряд 59. Жұмыс сипаттамасы: гексолды қайнатылған тұзбен көбейту процесін жүргізу; жабдықтарды даярлау (қайнатылған тұзды араластыру аппараттары, желісті куб, тоңазытқыш тағы басқа); араластырушы аспабына компоненттерді салу; қайнатылған тұз бен шикі-гексолдың қатпарлануды араластыру процесін жүргізу; желісті кубқа ерітіндіні қайта тарту-гексолды айдау мен конденсаттан гексолды бөлу процесін жүргізу; ваккум-кептіргіште гексолды кептіру; ыдысқа қайта тарту жəне салқындату. 60. Білуге тиіс: гексолды көбейту процесінің негізін технологиялық режімін; жабдықтар мен бақылау-өлшеу аспаптарын дайындау; технологиялық процесті реттеу ережелерін; даяр өнім мен шикізатқа қойылатын техникалық шарттар мен мемлекеттік стандарттарды. 11. Органикалық шыныны бейімдеу аппаратшысы Параграф 1. Органикалық шыныны бейімдеу аппаратшысы, 3-разряд 61. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары аппаратшының басшылығымен органикалық шыныны бейімдеу технологиялы процессін жүргізу; бейімдеу процесіне органикалық шыныдан əзірлемелерді дайындау: фрезерлі станокта кесілген жерлерді өңдеу, жиектерді шабермен тазарту, əзірлеменің үстін пастамен жылтырату; бейімдеу құрылығысын жұмысқа дайындау, гидрожүйедегі майдың деңгейін тексеру, созатын тораптардың қармалаушы ысқыштарға салқындататын судың түсуін қадағалау, үстіңгі қақпақты көтергіш механизмінің гидроцилиндрінің жұмысын жəне созатын тораптарды қармалаушылардың, созатын тораптардың жетегінің шыныны жылыту жүйесінің жұмыстарын бақылау; əзірлемелерді камераға орнату жəне бейімдеу процесінен кейін оларды түсіру. 62. Білуге тиіс: бейімдеудің технологиялы процесінің негізі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жəне бақылау-өлшеу құрылығыларының жұмыс мақсаты; шикізатқа жəне дайын өнімге қойылатын мемлекеттік стандарттар жəне техникалық талаптар. Параграф 2. Органикалық шыныны бейімдеу аппаратшысы, 4-разряд 63. Жұмыс сипаттамасы: органикалық шыныны бейімдеу технологиялы процесін жүргізу; шығатын əзірлемелердің өлшемдері, қалыңдығы жəне термотұрақтылықтарына байланысты бегітілген технологиялы режімдерді таңдау; технологиялы процестің жүрісін бақылау-өлшеу құрылығылары арқылы бақылау; бейімдеудің, желілі сығудың, үзіндінің мөлшерінің разрядін ақырғы сөндіргіштердің көмегімен есептеу; гидрожүйедегі қысымды, термоөңдеудің жəне бейімдеудің белгіленген технологиялы режімін реттеу; өндіріс журналынды жазба жасау. 64. Білуге тиіс: органикалық шыныны бейімдеу технологиялы процессі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың; бақылау-өлшеу құрылғыларының құрылымы; органиклық шынының жəне қосалқы материалдардың физико-химиялық жəне технологиялық құрылымы. Параграф 3. Органикалық шыныны бейімдеу аппаратшысы, 5-разряд 65. Жұмыс сипаттамасы: технологиялық процесті жүргізу жəне органикалы шыныны бейімдеу бойынша жұмыстарды үйлестіру; гидрожүйені, қармалаушылардың жұмысын, тоңазытқыш станциялардың, жылыту жүйенің, термоөңдеу жетегін, басқару пультінің жұмысын құрылғымен тексеру; бейімделудің деңгейіне байланысты əзірлеменің мөлшерін есептеу; нығайған органикалық шыныны тегістеу жəне жылтырату; тегістейтін шеңберлерді ауыстыру жəне икемдеу, оларды сүрту; бейімделгеннен кейін қаңылтырлардың оптикалы бұрмалауларын өлшеу; бейімдеу құрылғыларында жартылайавтоматты жəне автоматты режімде жұмыстарды орындау; құрылғының жұмысындағы ұсақ ақауларды жою; жабдықты жөңдеу жұмыстарына дайындау жəне жөңдеуден қабылдау. 66. Білуге тиіс: органикалық шыныны бейімдеу процесінің технологиялы сызбасын; шыныны нығайту технологиялы процесін; нығайтылған органикалық шынының құрамына температура жəне уақыттың əсер етуі; нығайтылған шынының сипаттамасы жəне құрамы; мономер құрамы, дайын өнімнің оптикалы сипаттамасы, шикізатқа жəне дайын өнімге мемлекет стандарттары. 12. Ағарту аппаратшысы Параграф 1. Ағарту аппаратшысы, 3-разряд 67. Жұмыс сипаттамасы: жоғарғы разрядлі аппаратшының басшылығымен қышқылдар мен ағарту ерітінділерімен этилцеллюлоздарды жəне мақталы целлюлоздарды ағарту технологиялық процестің жеке операцияларын орындау; өлшеуіш аспаптарына шикізаттарды қабылдау; массасорғыштардың көмегімен күкірт қышқылы мен натрия гипохлоритінің белгілі мөлшерімен этилцеллилоздар мен мақталы целлюлоздардың жалпы бөліктерінің қоспалауыштарын жəне ағарту аппараттарын іске қосу; аппараттарды тазарту. 68. Білуге тиіс: мақталы целлюлоздарды өндірудің технологиялық процесін; жеке факторлардың (температуралардың, жандандырылған хлор мен күкірт қышқылы концентрацияларының, ваннаның модулі жəне тағы басқа), ағарту бөлімдері коммуникацияларының схемасын; жабдықтардың жұмыс принциптері мен ережелерін. Параграф 2. Ағарту аппаратшысы, 4-разряд 69. Жұмыс сипаттамасы: жоғарғы разрядты аппаратшының басшылығымен қышқылдар мен ағарту ерітінділерімен этилцеллюлоздарды жəне мақталы целлюлоздарды ағартудың технологиялық процесін жүргізу; қозғалмалы механизмдер мен коммуникациялардың түзулігін тексеру; мөлшерлі компоненттерді, ағарту ерітінділері мен қышқылдарды есепке алу жəне даярлау; мақталы целлюлоздар мен этилцеллюлоздар сыйымдылығына қышқылдар мен ағарту ерітінділерін тиеу, судың сыйымдылығына +1°С – ге дейін дəл берілген температураны жіберу; араластыру аспаптарын іске қосу, ағарту процестерін жүргізу, ваннаның модулін ағарту мен қышқылдандыру барысында сыйымдылықтардағы суспензиялардың температурасы тəртіптерін реттеу-тазарту жəне қышқылдандыру; анализ үшін сынаманы сұрыптау; дайын өнімді тиеу; технологиялық журналға жазу. 70. Білуге тиіс: ағарту процесінің негізі мен технологиялық режімін, жабдықтар мен бақылау-өлшеу аспаптарының тағайындалуын, қондырғысын, мөлшерлі компоненттер есебінің методикасын, сынаманы сұрыптау мен анализ жүргізу методикасын, дайын өнімнің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттарын; этилцеллюлоздарды жəне мақталы целлюлоздарды ағартудың технологиялық процесін қышқылдар мен ағарту ерітінділерімен жүргізе отырып, бір уақытта ағарту бөлімдерінің барлық жабдықтардың қызметі мен жағдайларын бақылауда - 5- разряд. 13. Қатайту аппаратшысы Параграф 1. Қатайту аппаратшысы, 3-разряд

бақылау-өлшеу құрылғыларының құрылымы жəне оларды пайдалану ережесі; қолданылып жатқан шикізаттың, жартылайфаврикаттардың жəне басқада қосымша материалдардың физико-химиялы жəне технологиялы құрамы; шикізатқа жəне полимерленген қоспаға қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарды. 17. Силикондау аппаратшысы Параграф 1.Силикондау аппаратшысы, 2-разряд 81. Жұмыс сипаттамасы: силикатты шыныны арнайы камераларда жұмыс нұсқаулықтарына сəйкес силикондау процессін жүргізу; шыныны қоймадан қабылдау; шыныны сода ертіндісімен жəне сумен жуу, оны силикондау камерасына тиеу; метилтрихлорсиланды камераға тиеу үшін саның есептеу; бақылау-өлшеу қрылғыларының көрсеткіштері бойынша силикондау процесін реттеу. 82. Білуге тиіс: силикатты шыныны силикондау прцесінің негізгі кезеңдерін; силикатты шының физико-химиялы құрамы; силикондау технологиялы процесі; жабдықтардың жəне бақылау-өлшеу құралдарынң жұмыс мақсаты. 18. Жентектеу аппаратшысы Параграф 1. Жентектеу аппаратшысы, 4-разряд 83. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басшылығымен жентектеу əдісімен ленталы мəшинелерде мипластты ленталарды жасаудың технологиялық процесін жүргізу; мəшинеге қарамай жеткізу; ленталы мəшинемен жұмыс жасауға; камераның ысыту қазандарын берілген температурасына дейін қыздыру; бункерге қарамайды құю; машинені іске қосу; мипластты ленталарды жасаудың технологиялық процесін бақылау жəне реттеу: лентаға қарамайды төсеу, жентектеу жəне салқындату температурасын, никелденген ленталарды тарту жəне орнықтыру, ленталардың сыртынғы қабаттарының тазалығын, ленталардың қозғалу жылдамдықтарын реттеу, тазартудың сапалығын, тазартылған лентаны эмульсиялау; кептіргіш туннелінде тазартылған лентаны кептіру; кептіргіштегі температураны реттеп, қарамай ұнтақтарын сұрыптау; əзірленген ленталарды кейіңгі технологиялық операцияларға өткізу; мəшинені тоқтату; технологиялық журналға жазу. 84. Білуге тиіс: жентектеу процесінің негізін; жұмыс жасап жатқан жабдықтардың жұмысын реттеу мен іске қосу ережелерін; ленталарды жуу мен жентектеу режімдерін; дайын өнімнің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандартарын. Параграф 2. Жентектеу аппаратшысы, 5-разряд 85. Жұмыс сипаттамасы: жентектеу əдісімен ленталы мəшинелерде мипластты ленталарды жасаудың технологиялық процесін жүргізу; телімдегі барлық жабдықтарда жұмыс жасау; ленталы мəшинемен жұмыс жасауға дайындалу; қалыптанған валиктердің калибрленген бұнақтар есебі; мəшинені іске қосу; мипластты ленталарды жасаудың технологиялық процесін бақылау жəне реттеу; өндірілген ленталардың саны мен жұмсалған қарамайдың санын есептеу; технологиялық журналға жазу. 86. Білуге тиіс: жентектеу процесінің негізі мен технологиялық режімін; ленталы мəшинелердің кептіргіш пештердің; жуу ванналарының құрылғысы мен жұмыс жасау принціптерін; жұмыс жасап жатқан жабдықтардың жұмысын реттеу мен іске қосу ережелерін; дайын өнімнің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттарын. 19. Өндірістегі пластикалық массаларды стандарттау аппаратшысы Параграф 1. Өндірістегі пластикалық массаларды стандарттау аппаратшысы, 3-разряд 87. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басшылығымен пластикалық массалардан материалдар мен өнімдерді стандарттаудың технологиялық процесін жүргізу; стандарттау процесін жүргізуге əзірлену - сыйымдылықтарға өнімдерді қабылдау; аппаратты əзірлеу; аппаратқа материалдарды, өнімдерді тиеу, аппаратты іске қосу; араластырудың технологиялық процесін жүргізу жəне материалдарды, өнімдерді мемлекеттік стандарт бойынша орнатылған нормаға дейін жеткізу; жабдықтардың жұмыс жасау режімдерін реттеу; өнімнің даярлық деңгейін анықтау жəне анализ үшін сынаманы сұрыптау; дайын өнімді түсіру, жуу жəне салу; шикізат пен дайын өнімнің есебін жүргізу. 88. Білуге тиіс: түрлі өнімдерді стандарттау технологиялық процесінің негізгі кезеңдерін; жабдық құрылғылары мен жұмыс принциптерін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; шикізат қасиеттерін, қоспа сынамасын сұрыптау ережелері мен өнім даярлығын анықтау əдістерін; дайын өнімнің техникалық шарттары мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Өндірістегі пластикалық массаларды стандарттау аппаратшысы, 4-разряд 89. Жұмыс сипаттамасы: пластикалық массалардан материалдар мен өнімдерді стандарттаудың технологиялық процесін жүргізу; норма бойынша əр топтамадан мөлшерленген өнімдерді есептеу; араластырудың технологиялық процесін жүргізу жəне материалдарды; өнімдерді мемлекеттік стандарт бойынша орнатылған нормаға дейін жеткізу; жабдықтардың жұмыс жасау режімдерін реттеу; өнімнің даярлық деңгейін анықтау жəне анализ үшін сынаманы сұрыптау; шикізат пен дайын өнімнің есебін жүргізу. 90. Білуге тиіс: пластикалық массалар өндірісіндегі стандарттау процесін, жабдық құрылғылыры мен жұмыс принциптерін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; өнімдерді қабылдау мен тапсыру ережелерін; дайын өнімді анықтау тəсілдері мен анализ үшін сынаманы сұрыптауды; шикізат пен дайын өнімнің техникалық шарттарын жəне мемлекеттік стандарттарын. 20. Термоылғалды өңдеу аппатаршысы Параграф 1. Термоылғалды өңдеу аппатаршысы, 4-разряд 91. Жұмыс сипаттамасы: автоклавтарда немесе алдын-ала көпірткен қалыптастырылған əзірлемелермен əткеншек машиналарында термоылғалды өңдеу технологиялы процессін жүргізу; автоклавты, əткеншек машиналарды, бушығаратын коммуникацияларды жəне бақылау-өлшеу құрылғыларын тексеру жəне жұмысқа дайындау; термоылғалды өңдеуді марка, сорт, құрамы жəне полистирол шикізатының көлемді салмағына жəне өнімнің түріне технологиялы картамен сəйкес режімін белгілеу; автоклавтарға бу беру, буды жəне конденсантты жіберу; температураны, қысымды жəне бақылау-өлшеу құрылғылары брйынша циклдың жалғасуын бақылау жəне реттеу. 92. Білуге тиіс: термоылғалды өңдеу процесінің параметрлерін; жабдық құрылғылары мен жұмыс принциптерін; коммуникация сызбасын, бақылау-өлшеу құрылғыларын қолдану ережелерін; қысымда жұмыс жасайтын ыдысты эксплуатациялау ережесі жəне құрылғысын, өңделген өнім сапасына қойылатын талаптарын, жылу техника негіздерін. 21. Пластмассалар бұйымдарын термоөңдеу аппаратшысы Параграф 1. Пластмассалар бұйымдарын термоөңдеу аппаратшысы, 2-разряд 93. Жұмыс сипаттамасы: ванналарда жəне пластмассалық бұйымдарды тұрақтандырудағы термоөңдеудің технологиялық процесін жүргізу; термошкафтардағы құйылған материалдарды жұмсарту бойынша жұмыстарды орындау жəне жарамсыз бұйымдардан арматураларды шығару; ванналарды əзірлеу: суды құйып, белгіленген температурасына қыздыру; кассетаға бұйымдарды салу, ваннаға кассетаны ыстық сумен жіберу; орнатылған технологиялық режімге сəйкес бұйымдарды ұстау; кассеталарды шығару жəне ваннаға салқын сумен түсіру, кассетадан бұйымдарды шешу жəне ыдысқа салу; белгіленген өлшем бойынша бұйымдардың өлшемдеріне сəйкес өлшеуіш құралдарымен тексеру. 94. Білуге тиіс: термоөңдеу процесінің негізгі кезеңдерін; ванна қызу ережелерін; термоөңдеуге жатқызылған материалдардың негізгі өзіндік қасиеттерін; өлшеуіш құралдарының қолдану ережелерін.

71. Жұмыс сипаттамасы: ионоалмастырғыш қарамайдың, пенополиуретан мен мипора блогтарын қатайтудың технологиялық процесін жүргізу; жұмысқа қосалқы жабдықтар мен қатайту камерасын дайындау. Камераны іске қосу. Технологиялық регламентті реттеу жəне бақылау: ауа араластырғыштың, температураның, ұстау уақытының тəртібі; өнімді тиеп, оны қоймаға немесе кейінгі технологиялық операцияларға өткізу; арнайы уатқыш жабдығында қатайтылған ионоалмастырғыш қарамайдың қатты сорты; талдау үшін сынаманы сұрыптау немесе қатайту процесінің аяқталуын көзбен шолу арқылы анықтау; қатайту камерасына, камера есіктерінің қалпын реттейтін механизмдерге, аудару механизмдеріне; желдеткіштерге, ауақұбырларына, буды қыздыру системаларына күтім жасау; телім жабдықтарына күтім жасау; өндірістік журналға жазу. 72. Білуге тиіс: өнім өндірісінің технологиялық схемасын, технологиялық процестің негізін, жұмыстың принципі мен телімнің барлық жабдықтарымен жұмыс жасау ережелерін, технологиялық процестің негізін, технологиялық режім мен процесті реттеу ережесін, сынаманы сұрыптау ережелері мен талдау жүргізу əдістемесін; пенополиутеранды қатайтудың технологиялық процесін жүргізу жəне пенополиутеран блоктарын сорты мен бөліктері бойынша іріктеуде - 4-разряд.

Параграф 2. Пластмассалар бұйымдарын термоөңдеу аппаратшысы, 3-разряд 95. Жұмыс сипаттамасы: май термостаттары мен термошкафтардағы бұйымдарды термоөңдеудің технологиялық процесін жүргізу немесе термоөңдеуге фторпласттан бұйымдар жəне дайындамалар əзірлеу; бұйымдарды əзірлеу: кассеталарға немесе тіреулерге салу, термостатты маймен толтыру; термостатты, термошкафты берілген температурасына дейін қыздыру; бұйымдарды тиеу; термостат пен термошкафтағы бұйымдарды полимерлеу мен термоөңдеудің технологиялық процесін жүргізу; бұйымдарды түсіру, қоршаған ортасына сəйкес температураға дейін суыту жəне оларды майдан тазарту максатымен бензинмен ваннаға тиеу; майдан тазаланған бұйымдарды кептіргіш шкафына жіберу; кептірілген бұйымдарды кейіңгі өңдеуге тапсыру, фторпластан бұйымдар мен дайындамаларды əзірлеу барысында - құрал-саймандарды əзірлеу, пешке тиеу жəне дайын бұйымдарды немесе пештен дайындамаларды түсіру; бұйымдарды престеп салу, немесе арнайы ұстағыштар үшін жабдықталған құрал-саймандарға асу№ 96. Білуге тиіс: термоөңдеу процесі мен оны реттеуді; жабдық құрылғылары мен жұмыс принциптерін, термоөңдеуге ұшырайтын пластмасс бұйымдарына қойылатын талаптарды; жабдықты іске қосу мен тоқтату ережелерін.

14. Компаундтерді дайындау аппаратшысы. Параграф 1. Компаундтерді дайындау аппаратшысы, 4-разряд 73. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір төмен аппаратшының басшылығымен компаундтерді дайындаудың технологиялық процесін жүргізу; материалдарды даярлау – мөлшерлеу; пластификаторларды аппаратта араластыру, ингредиенттерді таразылау, аралық сыйымдылыққа қарамайды жіберу; қарамайды, пластификаторларды жəне ингредиенттерді құбырараластырғыштарға тиеу; құбыр араластырғыш пен аралық сыйымдылығы бар араластырушы аппаратты, пластты араластырғышты, тиегіш конвейер мен экструдерді іске қосу; аппаратты тазарту. 74. Білуге тиіс: компаундтерді даярлау процесінің негізін; компаунд құрамын; құрылғы мен жабдықтардың жұмыс жасау принципін; технологиялық процестің жүйелігін; жабдықтардың қосу жəне тоқтату ережелерін, шикізат пен дайын өнім үшін ұсынылған негізгі талаптарды.

Параграф 3. Пластмассалар бұйымдарын термоөңдеу аппаратшысы, 4-разряд 97. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі едəуір төмен аппаратшыларды басқара отырып, ұзындығы 5 метрге дейіңгі фторпласттан бұйымдар жəне дайындамалардың термоөңдеуінің технологиялық процесін жүргізу немесе біліктілігі едəуір жоғары аппаратшының басшылығымен ұзындығы 5 метрден жоғары, фторпласттан бұйымдардың термоөңдеуінің технологиялық процесін жүргізу; жұмысқа пеш пен қосалқы механизмдерін əзірлеу; аспаптарды берілген технологиялық режіміне қондыру; пешті қыздыру. бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша термоөңдірудің берілген технологолиялық режімді бақылау жəне реттеу: температураларды, ысыту мен суыту жылдамдықтарын, ұстамдылықтың ұзақтығын; бұйымдарды немесе термоөңдірістен кейінгі дайындамаларды ұстау; термоөңдіріс процесінің аяқталуын көзбен шолу арқылы анықтау; өндірістік журналға жазу. 98. Білуге тиіс: термоөңдеу процесінің негізін, жұмыс жасап жатқан жабдықтардың қондырғысын; бұйымның сапасының, өлшемі мен түріне қарамастан технологиялық өнімді жүргізу ережелерін; термоөңдіріске ұсынылған техникалық талаптарды; пешті режімге қою ережелерін; жабдықтардың іске қосу мен тоқтату ережелерін.

Параграф 2. Компаундтерді дайындау аппаратшысы, 5-разряд 75. Жұмыс сипаттамасы: компаундтерді дайындаудың технологиялық процесін жүргізу – пласты араластырғыш пен экструдер роторларының айналу жылдамдықтарын, жылытудың температурасын, пластикалау деңгейін реттеу; қыздыру жабдықтары мен механизмдерінің түзулігін тексеру жəне түсіріліс температурасын қондыру; құбырараластырғыш пен аралық сыйымдылығы бар араластырушы аппаратты іске қосу; пластты араластырғышты, тиегіш конвейер мен экструдерді іске қосу; технологиялық журналға жазу. 76. Білуге тиіс: компаундтерді даярлаудың технологиялық процесін; компаундтердің құрамын, жабдық құрылғылары мен жұмыс принциптерін, мөлшерленетін материал қатынасын есептеу əдістемесін; бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматиканы басқару принціптерін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын негізгі талаптарды. 15. Пастаны дайындаушы аппаратшы Параграф 1. Пастаны дайындаушы аппаратшы, 3-разряд 77. Жұмыс сипаттамасы: органикалы шыныны сүрту жəне жылтырату үшін пастаны дайындау тенологияы процесін жүргізу жəне одан өнім жасау; шикізаттың компоненттерін үгіту жəне өлшеу, ертінділерді жəне суы суспензияларды қоспалаушыларда компоненттерді мұқият араластыру тəсілімен дайындау; қоспаларды тұндырғыштарға құю; зертхана талдаулары бойынша массаның біркелкі жағдайын тексеру; пастаны оралған шыны тароға құю. 78. Білуге тиіс: пастаны дайындау технологиялы процессін; механикалы араластырғыштың жəне шарлы диірменнің құрылысы жəне жұмыс мақсаты; дайын өнімге мемлекеттік стандарттар жəне техникалы талаптар. 16. Полимерленген қоспаны дайындау бойынша аппаратшы Параграф 1. Полимерленген қоспаны дайындау бойынша аппаратшы, 4-разряд 79. Жұмыс сипаттамасы: қалыпты құю үшін полимерленген қоспаны дайындау технологиялы процесін жүргізу; түйірлерді еріту технологиялы процесін жүргізу; толықтай ерітуді анықтау үшін жəне полимерленген қоспаның сапасын анықтау үшін талдауға сынамаларды алу; қалыпты құю теліміне қоспаны жіберу; қолданылатын шикізаттың жəне қоспаның шығу саның есептеу; аппаратураға жəне коммуникацияға қарапайым жөңдеу жұмыстарын жасау. 80. Білуге тиіс: полимерленген қоспаны дайындау технологиялы сызбасын; негізгі жəне қосалқы жабдықтың жұмыс мақсаты;

Параграф 4. Пластмассалар бұйымдарын термоөңдеу аппаратшысы, 5-разряд 99. Жұмыс сипаттамасы: ұзындығы 5 метрден жоғары фторпласттан жасалған бұйымдар мен құбырларды жентектеудің технологиялық процесін жүргізу; физикалық-химиялық өзіндік қасиеттерін өзгерту мақсатымен келесі термоөңдеумен жəне берілген геометриялық өлшемдерді газды, электрлі пештердегі басқарудың күрделі автоматикалық схемаларымен алу жəне электрнды аспаптарды пайдалануды бақылау; физикалық-механикалық қажетті өзіндік қасиеттерін алу үшін жəне өлшемдері, қалыңдығы мен бұйымдардың термотұрақтылығына сəйкес орнатылған технологиялық режімді таңдау; пеш, қосалқы механизмдермен жұмыс жасауға əзірлену; автоматика мен бақылау-өлшеу аспаптарын тексеру жəне аспаптарды белгіленген режімге қондыру; пешті жылуалмастырғышты реттеумен қыздыру жəне суыту, пешке бұйымдарды тиеу жəне одан түсіру; үлкенкөлемді бұйымдарды пешке салу үшін электртельфермен жұмыс жасау; бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштері бойынша термоөңдеу, жентектеудің технологиялық режімін бақылау мен реттеу; автоматты газды оттық, газды арматура жəне құбырлармен жұмыс жасауы; геометриялық өлшемдер мен бұйымдардың физикалық-механикалық өзіндік қасиеттерін өлшеуіш құралын пайдалана отырып бақылау; өндірістік журналына жазу. 100. Білуге тиіс: термоөңдеу процесінің негізін; жұмыс жасап жатқан жабдықтардың қондырғысын, арматура сызбасы мен коммуникацияны; көтеру-транспорт құралдарымен жұмыс істеу ережелерін, автоматика мен бақылау-өлшеу приборларын дайындау жəне реттеу; фторпласт өнімдері мен трубаларға жəне дайын өнімге қойылатын талаптарды. 22. Форполимерлеу аппаратшысы Параграф 1. Форполимерлеу аппаратшысы, 3-разряд 101. Жұмыс сипаттамасы. біліктілігі жоғары аппаратшының басшылығымен монометрді вакуумдау жəне форполимерлеу процессін жүргізу; желімдейтін лактарды, перкалиларды, негізді дайындау; қоймадан силикатты экрандарды, органикалы жастықшаларды алу; экрандарды жуу, кесіктерді қағазбен желімдеу, жастықшаларды пастамен жылтырату; форамаларды құрастыру, оларды желімдеу, тазарту жəне оларды құятын орынға тасымалдау; негізгі шикізаттың компоненттерін мөлшерлеу жəне оларды реакторға тиеу; фильтрды, құйғышты дайындау; форполимермен қалыптарды құю; полимерлеу шкафына тиеу; дайын қалыптарды шкафтан түсіру, сүрту, тазарту жəне кейінгі өңдеу үшін тасымалдау; пленкалы желімдеуде - силикатты экрандарды негізбен қаптау; өнімді пластифицирлі пленкамен жапсыру.

3 шілде 2013 жыл

102. Білуге тиіс: вакуумдау, форполимерлеу технологиялы процесінің негізі; жабдықтарды қолдану ережелерін; желімдеуші лактардың жасалу рецептурасын, негізгі шикізатқа, силикатты экрандарға; органикалы жастықшаларға; дайын өнімдерге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Форполимерлеу аппаратшысы, 4-разряд 103. Жұмыс сипаттамасы: Монометрді вакуумдау жəне форполимерлеу технологиялы процесін жүргізу; талдаудың нəтижесі жəне бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері бойынша технологиялы процессті қадағалау; қалыптың шамасын жəне форполимердің саның есептеу; калибрлардың көмегімен техникалы өнімдердің формасын құрау; шикізатты жəне дайын өнімді есептеу. 104. Білуге тиіс: вакуумдеу мен форполимерлеу процесінің параметрлерін; шикізаттың жəне қосалқы материалдардың физико-химиялы құрылымы; дайын өнімге мемлекеттік стандарттар мен техникалық талаптарын. 23. Мипор блоктарын ұрғыш Параграф 1. Мипор блоктарын ұрғыш, 2-разряд 105. Жұмыс сипаттамасы: қатайтылған мипор блоктарын формасынан шығару үшін станокты əзірлеу; қатайту камераларынан блоктарды қабылдау; дайын блоктарды станокта сырғытумен формаларын орнату; қатайтылған сулы блоктарды қырлы форма қабырғаларынан қолмен істеу арқылы бөліп алу; форманы тазалауға ұсыну; блоктарды итергіш станоктарда айналдыру; түптерді блоктан ажырату жəне кесу; түпті тазалауға беру; блоктарды рамкаға орнату, арабаға тиеу жəне кептіргішке жіберу; кезекті өндіру есебін жүргізу. 106. Білуге тиіс: блоктарды ұру жұмыстарын орындау барысында операциялар реттілігін, дайын өнімнің техникалық шарттарын. 24. Винипласты гофрирлеуші Параграф 1. Винипласты гофрирлеуші, 3-разряд 107. Жұмыс сипаттамасы: əзірлемелерді жəне виниплас жəне басқада термопластан өнімдерді арнайы престе гофрирлеу; гофрирлеуші престі дайындау-берілген температураға дейін жылыту; техникалы талаптарға сəйкес гофтың биіктігін икемдеу, материалды пресске салу; гофрирлеу процесін жүргізу, гофрирлеуші престің жұмыс режімін бақылау жəне реттеу плиталардың температурасы, өнімнің биіктігі жəне жалпы өлшемі; өнімді түсіру жəне белгіленген орынға қою. 108. Білуге тиіс: гофрирлау режімі; гофрирлауға арналған материалдарға техникалы талаптары; прессті белгіленген өлшемге икемдеу жəне оларды реттеудің тəсілдері; дайын өнімге қойылатын техникалы талаптар. 25. Бөлшектерді жетілдіруші Параграф 1. Бөлшектерді жетілдіруші, 2-разряд 109. Жұмыс сипаттамасы: R_а 0,32 органикалы шынылардың бөлшектерін болат пластиналармен жетілдіру; техникалы пластиналарға сəйкес; қолдан жəне тік-дискті станокта техникалы талаптарға сəйкес; станокты жəне үйкелейтін плитаны жұмысқа дайындау жəне икемдеу; бөлшектерді өңдеу режімін орнату; станокқа жəне құрылғыға қарапайым жөңдеу жұмыстарын жасау. 110. Білуге тиіс: жылтырататын тік-дискті станокты жəне үшкірлейтін-үйкелейтін жабдықтың құрылымын; органикалық шыныдан бөлшектерді жетілдіру жəне өңдеу режіміне қойылатын техникалы талаптар; органикалық шынының физико-химиялы құрамы; жетілдірудің ережесі. Параграф 2. Бөлшектерді жетілдіруші, 3-разряд 111. Жұмыс сипаттамасы: R_а 0,16 оргшыны бөлшектерін қолдан болат пластиналармен техникалы талаптарға сəйкес жетілдіру; үйкелейтін плитада бөлшектерді үйкелеу жəне белгіленген оптикалы көрсеткіштерге дейін жылтырату; оптикалы көрсеткіштерді проекциялы-айналы құрылғыда тексеру жəне оптикалы бұзылуларды толықтай жоюдан сəуленің түспеуін толықтай тексеру; органикалық шыныны арбаларда немесе тельферлермен апару немесе жеткізу. 112. Білуге тиіс: проекциялы-айналы құрылғының; көтеру-тасымалдау жабдығының құрылымы; жетілдіретін бөлшектердің жинағы; өнімнің номенклатурасы жəне олар бойынша оптикалы рұқсатнамалар; оптикалы көрсеткіштерді тексеру ережесі. Параграф 3. Бөлшектерді жетілдіруші, 4-разряд 113. Жұмыс сипаттамасы: органикалық шынының бөлшектерін жəне органикалы жəне R_а 0,08 силикатты шынылардың жинақтағы бөлшектерді қолдан техникалы талаптарға сəйкес болат пластиналармен жетілдіру; бөлшектердің оптикалы көрсеткіштерін ығысу бұрышы бойынша келтіру жəне техникалы талаптардың нормасына сəйкес суретті деформациялау; бейне деформацияларының оптикалы бұзылуларды түзейту жəне ығысу бұрыштарын нормадан бөлшектермен қолдан металды пластиналардың көмегімен түзейту. 114. Білуге тиіс: проекциялы-айналы құрылғының құрылымы, геометриясын жəне үшкірлеу ережесі жəне бөлшектерді жетілдіру үшін металды пласиналардың кесетін бөліктерін кайрау; бөлшектердегі оптикалы бұзылуларды қолдан жою тəсілдері; органикалы жəне силикатты шыныдан желімденген бөліктердің композициялы құрылымын; өнімнің номенклатурасын жəне оларға оптикалы рұқсатнамалар; металды пластиналарды қайрауға арналған органикалық шынының жəне пастаның физико-механикалы құрамы. 26. Қалыптарды полимерлі қоспамен құюшы Параграф 1. Қалыптарды полимерлі қоспамен құюшы, 2-разряд 115. Жұмыс сипаттамасы: құюдың технолггиялы прцесінің жеке операцияларын жүзеге асыру, қосымша; дайындық жəне қортынды жұмыстарды орындау (мөлшерлеуіштерді толтыру қалыптарды мөлшерлеуішке немесе калибровкаға жылжыту). 116. Білуге тиіс: полимерлі қоспамен құю ережесі, жабдықтарды белгілеу, шикізатқа қойылатын талаптар. Параграф 2. Қалыптарды полимерлі қоспамен құюшы, 3-разряд 117. Жұмыс сипаттамасы: полимерлі қоспаларды қалыптарға құю; оргшынының əртүрлі номиналы үшін дайындалған қалыптың сапасын тексеру; қалыптарды құю учаскесіне қалыптарды рольганг бойынша жіберу. 118. Білуге тиіс: қалыпты дайындау жəне қалыптарды полимерлі қоспамен құю ережесі жəне технологиясы; шикізатқа қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттын. Параграф 3. Қалыптарды полимерлі қоспамен құюшы, 4-разряд 119. Жұмыс сипаттамасы: полимердің белгіленген номиналын қатаң түрде сақтай отырып қалыптарды полимерлі қоспамен құю; зертхананың талдауы бойынша дайындалған полимерлі қоспаның сапасын тексеру; қоспаларды қабылдау жəне қалтқы мөлшерлеуіштерді толтыру; өндіріс журналында жазба жасау; оргшының əртүрлі номиналы үшін полимерлі қоспаның мөлшерін кесте бойынша есептеу; технологиялық журналға жазу. 120. Білуге тиіс: полимерлі қоспаны құю ережесі жəне технологиясы; қалтқы мөлшерлеуіштердің; аналитикалы таразылардың; қалыптардың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; дайын өнімге мемлекетті стандарттар жəне техникалы талаптар. Параграф 4. Қалыптарды полимерлі қоспамен құюшы, 5-разряд 121. Жұмыс сипаттамасы: полимерлі қоспаны құю жəне қалыптарды калибрлеу жұмыстарын бақылау жəне үйлестіру; құю технологиялы процесін бақылау-өлшеу құрылғыларының көрсеткіштері бойынша реттеу; қалыптарды олардағы ауаның түсуін толықтай жойғанша герметизацялау; полимерлі қоспаны құю жəне қалыптарды калибрлеу учаскесінің барлық жабдықтарының жұмысын жəне жағдайын қадағалау; қалтқы мөлшерлеуіштердің жəне рольгангты конвейрдың ұсақ жөңдеу жұмыстары; құйылған жəне калибрланған формаларды номинал жəне партия бойынша мөлшерін есептеу. 122. Білуге тиіс: қалыпты құю технологиялы процесі; полимерлі қоспаны құю процессін реттеу тəсілі жəне ережесі; негізгі жəне қосалқы жабдықтың; бақылау-өлшеу құралдарының құрылымы; дайын өнімге мемлекетті стандарттар жəне техникалы талаптар. 27. Пенополиуретан блоктарын əзірлеуші Параграф 1. Пенополиуретан блоктарын əзірлеуші, 4-разряд 123. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі неғұрлым жоғарғы аппаратшының басқаруымен көпірту тəсілі арқылы пенополиуретанды дайындау; машинаны дайындау-механизм жұмысының дұрыстығын тексеру (сорғыны, қоспаны беруді, араластырғышты, каретканы, тасымалдаушыны жəне тағы басқа), мөлшерленетін қоспаны дайындау (қыздырту, араластыру); артқы еніне щектарды жəне біркелкі көпіртуге арналған бағыттағандарды орнату; каретка мен тасымалдағышты берілген жылдамдық пен ылди бұрышына күйіне келтіру; тасымалдағышқа қағаз салу; тасымалдағышқа қағаздың біркелкі жіберілуін бақылау мен байқау; сынамалар алу; өнімнің құрылысын талдау деректері бойынша жəне көбіктің көтерілуінің дұрыстығы бойынша анықтау. қайық жұмысын байқау, араластыратын бастиектің камерасын; аралстырғышты, сорғыны, байланысты жуу мен жинау; технологиялық журналда жазу жүргізу. 124. Білуге тиіс: пенополиуретан блоктарын дайындаудың технологиялық режімін жəне процестің мəнісін; құрал-жабдықтың жəне бақылау - өлшеу құралдарының құрылысын, белгіленуін; блоктарды дайындау үшін бастапқы шикізатқа техникалық шарттарды; алаңдар бойынша технологиялық процесті бақылау тəсілдері; тасымалдағыш пен каретканың жұмысын бақылау ережелерін; сынамаларды алу жəне өнімнің құрылымын анықтау тəсілдерін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарды. Параграф 2. Пенополиуретан блоктарын əзірлеуші, 5-разряд 125. Жұмыс сипаттамасы: көпірту тəсілі бойынша пенополиуретанды дайындау, машинаны жұмысқа дайындау; бастапқы өнім маркасына арналған рецептура есебі; берілген жылдамдық пен ылди бұрышына каретка мен тасымалдағышты қалыпына келтіру; сорғының қоспаны беру өнімділігін есептеу; қоспа беру сорғысының тозуын, басқару қалқанынан машина механизмдерін жұмысқа бағыттау (гидравликаны, араластырғышты, қоспа беру сорғысы, тасымалдағышты); технологиялық процесті жүргізу - реакциялық алаңдармен машинаның жұмыс тəртібін бақылау (құю, көбіктендірудің басталуы, қоспаның қатаюы), тасымалдағышқа қағаздың біркелкі жіберілуін байқау мен бақылау, байқауларды таңдау; өнімнің құрылысын талдау деректері бойынша жəне көбіктің көтерілуінің дұрыстығы бойынша анықтау, қоспаның қызуын, каретка мен тасымалдағышқа жылдамдық пен еңіс бұрышын бақылау; технологиялық журналда жазу жүргізу. 126. Білуге тиіс: пенополиуретан блоктарын дайындаудың технологиялық режімін жəне процестің мəнісін; құрал-жабдықтың жəне бақылау-өлшеу құралдарының құрылысын; белгіленуін, қоспа беру сорғысы өнімділігін есептеу тəсілін, блок сынамаларын сұрыптау əдістемесін; машина механизмдерін баптау əдістерін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттар. 28. Пластмассалардан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеушісі Параграф 1. Пластмассалардан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеушісі, 1-разряд 127. Жұмыс сипаттамасы: алдын ала қыздырусыз қарапайым бейімделулермен қолдан пластмассадан жасалған қарапайым бұйымдарды майыстыру; бұйымдарды жұмыс орнына алып келу; бұйымдарды бейімделулерге салып беру; бұйымдарды шешіп алу; ыдысқа салу; бекітілген орынға апарып салу. 128. Білуге тиіс: алдын ала қыздырусыз пластмассадан жасалған бұйымдарды майыстыру тəсілі мен негізгі құралдар; бейімделулер мен құрал-саймандармен жұмыс істеу ережелерін. Параграф 2. Пластмассадан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеуші, 2-разряд 129. Жұмыс сипаттамасы: шаблон бойынша пластмассадан жасалған бұйымдар мен құбыр тораптарын дəнекерлеуге, жабыстыруға, майыстыруға жəне басқа байланыстыруларға дайындау; жеткізу партиялары бойынша, сыртқы беттері бүлінуісіз, үлгілі байланыстыру бөлшектері мен құбырларын таңдау; тегістейтін қабықшамен дəнекерленетін шеттері мен пластмассалық құбырлардың мен үлгілі байланыстыру бөлшектерін өңдеу; дəнекерлеу құралын тазарту; пластмассадан жасалған бұйымдарды термошкафтарда, ыстық суымен астауда қыздырту жəне тағы басқа бір кеңістікте немесе машинада бір немесе бірнеше бурмалауы бар бейімделулер көмегімен шаблон бойынша майыстыруда;

қарапайым үлгі бойынша белгілеу; майыстырудан кейінгі түйістірілінетін бөлшектерді қалыптастыру. 130. Білуге тиіс: пластмассадан жасалған бұйымдар мен құбыр тораптарын дайындаудың технологиялық процесін, қолданылатын үлгілі байланыстыратын бөлшектер мен арматураның түрлерін; бұйымдар мен пластмассадан жасалған құбырлардың торабын өңдеу мен байланыстыру əдістерін; пластмассалы құбырлардың кемшіліктері мен олардың сапасына жасалатын ықпалы; пластмассадан жасалған құбыр тораптарын дайындағанда қолданылатын нығыздату жəне қосымша материалдардың қасиеттерін. Параграф 3. Пластмассадан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеуші, 3-разряд 131. Жұмыс сипаттамасы: слесарлық аспап көмегімен бұйымдар мен пластмассдан қолдан жасалған құбыр тораптарын дайындау барысындағы қарапайым жұмыстарын атқару; резиналы нығыздаушы шығыршықтармен байланыстыру үшін құбырларды кесу жəне жүздерін шешу; пластмассалы құбырларда тесік бұрғылау; құбырларды дəнекерлеу астына қаспақ тік қою. Құбырларды дəнекерлеу астына қонышқа шеттерін ұштау; 50 мм сыртқы диаметріне дейін пластмасса құбырларын майыстыру. 132. Білуге тиіс: бұйымдар мен пластмассадан жасалған құбыр тораптарын дайындау технологиялық процесін; қызмет көрсетілетін құрал-жабдықтардың құрылысын жəне пайдалану ережесін; пластмассаның негізгі қасиеттерін, пластмасса құбырлары мен үлгілі байланыстыру бөлшектерін механикалық жəне термиялық өңдеу тəсілдері мен ерекшеліктері; құрал-жабдықтар мен бақылау- өлшеу құралдарын пайдалану шарттарын жəне белгіленуін. Параграф 4. Пластмассалардан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеуші, 4-разряд 133. Жұмыс сипаттамасы: арнайы құрал-жабдықтар мен станоктардың көмегімен үлгілер мен сызбалар бойынша бұйымдар мен пластмасса құбырлары тораптарын дайындау барысында орташа күрделі жұмыстарын атқару; пластмасса құбырларының барлық үлгілі өлшемдерін, ернеулеуін, кертпек немесе қоныш жасақтауын кескіндеу; пластмасса құбырларының ұштарын калибрлау; əр түрлі құбыр майыстыру құрал-жабдықтарында əр түрлі бейімдеулер арқасында алдын ала қыздырылған пластмасса бұйымдарының əр түрлі кеңістіктерінде күрделі үлгілер бойынша дүркіндүркін күрделі майыстырулар; майысқақ бастиектердің барлық диаметрлі жəне дорндарын орнату; жоғары жиілікті қыздыратын аппаратын қыздыру үшін қолдану; белгілеу, майыстыру құрал-жабдықтарын қалпына келтіру; күрделі үлгілерді дайындау; желімді, пісірім, бұрандау, қоныштау, муфталық жəне басқа байланыстарды сыртқы диаметрі 110 мм қысымды құбырлары мен сыртқы диаметрі 315 мм қысымды құбырлар үшін пластмасса құбырларын өндіру; жеке құбырлар мен пластмасса құбырлары бұйымдарының гидравликалық сынау өндірісі. 134. Білуге тиіс: бұйымдар мен пластмассадан жасалған құбыр тораптарын дайындау технологиялық процессі; пластмасса құбырларын механикалық жəне термиялық өңдеуге арналған станок жəне бейімдеулер қондырғысы; техникалық бұйымдарға қойылатын талаптар, құбырлардың сызықтық ұзындатылу мен өзгеру коэффициенті; құбырлардың гидравликалық сынауы мен пластмасса құбырларының бөлшектерін өндіру тəсілдері мен ережелерін; пластмасса маркаларының негізгі қасиеттерін, дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар. Параграф 5. Пластмассалардан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеуші, 5-разряд 135. Жұмыс сипаттамасы: арнайы станоктар арқасында пластмасса құбырларынының əзірлеу жəне жинақтау күрделі жұмыстарын атқару; кертпек немесе қоныш жасақтауы, ұштарын калиблеу; сыртқы диаметрі 110 мм астам құбырды майыстыру; желімді, дəнекерлеу , бұранда, муфталық жəне басқа сыртқы диаметрі 315 мм дейін пластмасс құбырларын байланыстыру жəне сыртқы диаметрі 630 мм дейін арынсыз құбырларын өндіру; сыртқы диаметрі 315 мм дейін пластмасса құбырларында əр түрлі компенсаторлар түрлерін орнату; құбырлар торабын гидравлткалық сынағын жүргізу. 136. Білуге тиіс: құбырлар материалдары қасиеттеріне байланысты құбырлар торабын пластмассадан дайындау жəне оларды сынау ерекшеліктерін, конструкциясын жəне кинематиялық жобаларына қызмет көрсетілетін құрал-жабдықтарын. Параграф 6. Пластмассалардан құбыр тораптар мен бөлшектер əзірлеуші, 6-разряд 137. Жұмыс сипаттамасы: бұйымдар мен пластмасса құбырлар торабын дайындау барысында эксперименталдық жəне тəжірибелік жұмыстарын атқару; сыртқы диаметрі 315мм астам пластмасса арын құбырлары мен сыртқы диаметрі 630 мм астам арынсыз пластмасса құбырларына арналған үлгілер мен сызбалар жəне макеттер бойынша үлкейтілген тораптар мен блоктарды дайындаудағы құбырларды термиялық өңдеу жəне дəнекерлеу; құбырлардың қабырғаларының жуандығы мен диеаметрімен байланысты дəнекерлеу тəртіптерінің тиімді есептеуі; пластмасса құбырлар торабының байланыстарынының сапасын көзбен анықтау,табылған жинақтау ақауларының жою; пластмасса құбырлары торабында барлық компенсаторлар мен арматура үлгі өлшемдерін орнату. 138. Білуге тиіс: бұйымдар мен пластмасса құбырлар торабын дайындау технологиясын; пластмасса құбырлары мен арматураның физика-химиялық жəне технологиялық қасиеттерін; пластмасса трубаларын термиялық өңдеу əдістерін; труба бөлшектерін жинақтау ерекшеліктерін; ақаулықтарды жою; сапа бақылау əдістерін. 29. Көбіктенетін материалдан бұйымдар жасаушы Параграф 1. Көбіктенетін материалдан бұйымдар жасаушы, 2-разряд 139. Жұмыс сипаттамасы: полистеролдан жəне басқада көбіктентін материалдан пресс-формада өнімдерді дайындау; көбіктенетін материалдарды дайындау (түйіршектерді илеу, оларды бояу, алдын-ала көпірту, кептіру, мөлшерлеп бөлу); пресс-форманы көпіртуге дайындау, пресс-форманы ысыту; алдын ала бумен көбіктендірілген гранулалар мен пресс-формаларын салу жəне бұйымдарды дайындау; үзіндінің температурасы мен уақытын байқау мен бақылау; пресс-формаларын жіктеу; дайын бұйымдарды пресс-формадан шешу. 140. Білуге тиіс: көбіктендіру тəртібін бақылау əдістері; дайын бұйымдарға қойылатын техникалық талаптар; материалдарды пресс-формаға салу əдістері мен дайын бұйымдарды шешіп алу; көбіктендірілген материалдардың химиялық құрамы мен физикалық-химиялық қасиеттерін; дайын өнімдерге қойылатын технкалық талаптар. 141. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) жылу оқшаулағыш блоктар; 2) жүзу тақтайлары; 3) жүзу қабілеті көлемі; 4) қалқалар; 5) құтқару белдемелері. Параграф 2. Көбіктенетін материалдан бұйымдар жасаушы, 3-разряд 142. Жұмыс сипаттамасы: автоматты формалаушы машинадағы пресс-формаларда ыстық формалау əдісімен көбіктенетін материалдан өнімдерді жасау процесін жүргізу; ыстық пресстеу əдісі арқылы блокты пеноплостиролдан декоративті дайындама бетін формалау технологиялық процесін жүргізу; декорды дайындама үстіне декорациялаушы қыздырылған плита көмегімен түсіру; сапа бақылауы, сұрыптама, дайын өнімді орау; декорге сəйкес орамаларды маркирлеу. 143. Білуге тиіс: көбіктенетін материалдан өнім даярлау технологиясын; декорды дайындама үстіне жағу технологиясын; формалаушы машина құрылғылары мен жұмыс принциптерін; дайын өнім сапасына қойылатын техникалық талаптарды; дайын өнімдерді орау мен сұрыптау ережелерін. 144. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) Пенополистиролдан жасалатын декоративті бұйымдар; 2) Пенополистиролдан жасалатын декоративті плиталар. 30. Органикалық шыныдан бұйымдар жасаушы Параграф 1. Органикалық шыныдан бұйымдар жасаушы, 4-разряд 145. Жұмыс сипаттамасы: пресс-формада ауаны қысу əдісі арқылы органикалық шыныдан орта күрделіліктегі жəне күрделі конфигурациялы бұйымдарды əзірлеу; электрпеште органикалық шыныдан дайындамаларды қыздыру; абразивті құрал-сайманды қолдану арқылы кесінділерді тазарту, пресстеу; бұйым үсті механикалық ақаулықтарды жою; органикалық шыныдан бұйымдарды станокта немесе қолмен істеу арқылы жылтырату. 146. Білуге тиіс: престің, электрпешінің, станок пен басқа да жабдықтар мен бақылау-өлшеу аспаптарының жұмыс принциптерін; компрессорлы қондырғының тағайындылығын, органикалық шынының физикалық-химиялық қасиеттерін. Қарапайым конфигурациялы органикалық шыныдан жасалған бұйымдарды пресстеу мен жылтыратуда немесе тек жылтырату жұмысын жасауда - 3-разряд. 31. Фторпластан бұйымдар əзірлеуші Параграф 1. Фторпластан бұйымдар əзірлеуші, 3-разряд 147. Жұмыс сипаттамасы: термошкафтардағы экстрагирлеу майлауынан кейін фторпласт таспасын кептіру; термоөңдеуден кейін фторпласт бұйымдарын тазалау, айналасы мен жанын жиектеу; асбест материалын пішу, фторпласт суспензиясын сіңдіру. 148. Білуге тиіс: жабдық жұмыс принципін; фторпласт таспасының; фторпласт бұйымдарының негізгі қасиеттерін. Параграф 2. Фторпласттан бұйымдар əзірлеуші, 4-разряд 149. Жұмыс сипаттамасы: фторпласт таспасын орау жəне гидростатикалық престеу əдісі арқылы фторпласттан қарапайым конфигурациялы бұйымдарды əзірлеу; гидравликалық престерде престеу арқылы бұйымдарды əзірлеу; экстарзионды машиналарда кескінделген термо-өңделмеген бұйымдарды əзірлеу, бұйымдарды майлау; шауып түсіру престерінде фторпласттан бұйымдарды кесу. өңдеуге фторпластарды дайындау: бұйымға сай партия бойынша ұнтақ таңдап жинақтау, арнайы бұйым түрлеріне қоспа əзірлеу (күдіргі, труба, түтік, тағы басқа); арнайы агрегатта фторпласт таспасын кептіру; түрлі өңдеудегі фторпласттарды, оның қалдықтарын, композицияларын пластмасты роторлы ұсақтағыштарды ұсату; жабдық ақаулықтарын жою; қалдықтарды қайта өңдеуге дайындау. 150. Білуге тиіс: прес, агрегат, экструзионды машиналардың жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарының тағайындылығын; фторпласттарды басу арқылы өңдеудің ерекшеліктерін; органикалық химия негіздерін. Параграф 3. Фторпласттан бұйымдар əзірлеуші, 5-разряд 151. Жұмыс сипаттамасы: құю машиналарында фторпластан, плунжерлі экструзия əдісі арқылы гидравликалық пресстердің көпорынды пресс-формалардағы фторпластты композициялардан қарапайым бұйымдарды əзірлеу; фторпласт таспасын орау жəне гидростатикалық пресстеу əдісі арқылы фторпласттан күрделі бұйымдарды ыстық жəне суық қалыптау негізінде əзірлеу; жаншып үгіткіштерде фторпласт пластиналарын жаншып қақтау; қалдықтарды роторлы ұсақтағыштарда жəне жіңішке ұнтақтау диірмендерінде қайта өңдеу; қоспалауыш қондырғыларында фторпласт пленкасы үшін фторпласт композициялары мен қоспаларын даярлау; экструзионды машинада қоспалардан күйдіргі дайындау; қосбілікшелі илемді станокта күйдіргіден фторпласт таспасын дайындау; фторпласт таспасынан вазелин майының экстрагирленуі, перхлорэтиленнің қалпына келуі; таспаны қайта орау машинасында қайта орау; қарапайым бұйымдарды блокка пресс-формаларда жəне пакеттерде дайындау; стационарлы пресс-формаларды орнату жəне қондыру; диаметрі 400 мм дейінгі түрлі бұйымдар мен бөлшектерді жиектеу. 152. Білуге тиіс: жабдық құрылғылары мен реттеу ережелерін; бақылау-өлшеу аспаптарының тағайындылығын; фторпласт қасиеттері мен оларды өңдеу ерекшеліктерін; шикізатқа қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын; органикалық химия негіздерін. Параграф 4. Фторпласттан бұйымдар əзірлеуші, 6-разряд 153. Жұмыс сипаттамасы: үрлеуіш агрегатта, микропроцессормен жабдықталған құю машиналарында фторпласт бұйымдарын əзірлеу; плунжерлі экструзия əдісі арқылы жоғары дəлдікті бұйымдарды əзірлеу; гидростатикалық пресстеу арқылы металликалық арматурасы бар көпқабатты бұйымдарды əзірлеу; кесу машиналарында фторпласт таспасын кесу; істеліп аяқталған перхлорэтиленді айдау; ыстық қалыптау үшін қалыпты орнату мен жөңдеу; кең, ауқымды бұйымдар (диаметрі 400 мм аса) мен күрделі конфигурациялы бұйымдарды жиектеу, суыту жүйесімен жабдықталған қоспалауышта фторпласт композицияларын əзірлеу; активация қондырғысында фторпласт композициясының таспасын разряд арқылы өңдеу;

(Жалғасы 15-бетте).


(Жалғасы. Басы 13-14-беттерде). жіңішке ұсақтау қондырғысында фторпласттан ұнтақ даярлау; компьютерді қолдана пештерде термоөңдеу режімін жүргізу. 154. Білуге тиіс: жабдық құрылғысы мен кинематикалық сызбасын; фторпластты қайтаөңдеу əдістерін; пластмасс бөлшектерді өңдеу параметрлері жөнінде негізгі мəліметтерді; сызбаларды оқу ережелерін, бейорганикалық химия негіздерін, шикізатқа қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 5. Фторпласттан бұйымдар əзірлеуші, 7-разряд 155. Жұмыс сипаттамасы: жұмысқа тиімді жағдай туғызу мақсатында, фторпластан бұйым дайындау процесін реттеу мен жабдықтарды жөңдеу; көзбен шолу арқылы өнім даярлығын анықтау; фторпласт бұйымдарын даярлау технологиялық процесін одан əрі жетілдіру; бұйымдардың жаңа түрлерін жасау технологиялық процесс ерекшеліктерін технологиялық журналға белгілеп отыру жəне зерттеу; шикізат шығыны мен дайын өнім шығарылымын есепке алу; тəжірибелі өндіріс қондырғысының монтажы мен демонтажына қатысу. 156. Білуге тиіс: жабдықтардың конструктивті ерекшеліктерін; бақылау-өлшеу аспаптарының жəне автоматиканың жұмыс принциптерін; массаларды өңдеудің технологиялық ерекшеліктерін; қажетті көлемде органикалық химияны. 32. Орау əдісімен бұйымдарды əзірлеуші Параграф 1. Орау əдісімен бұйымдарды əзірлеуші, 2-разряд 157. Жұмыс сипаттамасы: əр түрлі сіңдірілген материалдардан құбырлар мен турбоайналдыру машинасында цилиндрларын дайындау процессін жүргізу дайындық жұмыстарын атқару; машинаны дайындау жəне жұмысқа арналған қосымша бейімдеулер. айландыру процессін жүргізу: машинаны бумен немесе білікше электр энергиясымен жылыту; айналдырылатын материалдың тартылуын бақылау; айналып тұрған білікшенің айналыс санын бақылау. 158. Білуге тиіс: орау əдісінің негізгі кезеңдерін, орау машинасының құрылғылары мен жұмыс принциптерін, бам бен цилиндрлерді даярлауға қойылатын талаптар. Параграф 2. Орау əдісімен бұйымдарды əзірлеуші, 3-разряд 159. Жұмыс сипаттамасы: əр түрлі сіңдірілген материалдардан турбоорауыш машинада орауыш əдісімен қышқыл берік жəне электрлік оқшаланған құбырларын дайындау; машина мен қосымша бейімдеулерді жөнге келтіру; орауыш процессін байқау. 160. Білуге тиіс: турбоорауыш машинасының құрылымы жəне бақылау-өлшеу құралдарын; технологиялық процесстер негіздерін; негізгі жəне көмекші материалдардың физикалық - химиялық қасиеттерін; қызмет көрсетілетін механизмдерінің жөнге келтіру ережелері. Параграф 3. Орау əдісімен бұйымдарды əзірлеуші, 4-разряд 161. Жұмыс сипаттамасы: турбоорауыш машинасында əр түрлі сіңдірілген материалдардан цилиндрлар дайындау. əр түрлі диаметрлі, əр түрлі артикулды сіңдірілген матадан үлгілі станокта мəтін құюшы төлкеге орау; орау процессін байқау жəне температурасын, жылдамдыған, тартылымын, əдібін бақылау; гидравликалық пресстарда оралған дайындамаларды престеу; құралдар бойынша престеу процессін жүргізу; кабестаннан бұйымдарды шешу; құрал-жабдықтардың пресс-формасы қосылатын жерде төлке тігісі бойынша стаканды тазарту; технологиялық журналдарын толтыру. 162. Білуге тиіс: əр түрлі құрылымны машиналарда бұйымдардың барлық түрлерін орау; құрал-жабдықтар құрылысын жəне жұмыс істеу қағидасын; даярланған бұйымдарға қойылатын талаптары мен белгілулер; бастапқы материалдарға қойылатын талаптар. 33. Фторпласт таспасын əзірлеуші Параграф 1. Фторпласт таспасын əзірлеуші, 2-разряд 163. Жұмыс сипаттамасы: жанышқышта дөңгелетіп кеңейту экструзиясы тəсілімен фторпласт таспасын дайындау барысында жеке операцияларын атқару; қоспаны дайындау, ұнтақты елеу; оны вазелин майымен араластыру; құрал-жабдықтарды таблеткалау мен экструзияға дайындау; жанышқыштарға бауын жіберу; жаю жəне таспаны алу; таспаны кеспе машинасына жіберу; оны бекітілген жолақтарға кесу. 164. Білуге тиіс: таспаны дайындау барысында операциялардың жүйелігі мен құрал-жабдықтарды жөңдеу тəртібі, қоспаны дайындау барысында фторпласт ұнтағы мен вазелин майы компоненттерін есептеу; құрал-жабдықтардың құралымы – гидропресстердің; жанышқыштардың, кеспе машинасының жəне олардың жұмыс істеу қағидалары; дайын өнімге қойылған техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Фторпласт таспасын əзірлеуші, 3-разряд 165. Жұмыс сипаттамасы: жанышқышта дөңгелектеп кеңейту экструзия тəсілімен нығыздатылған материалдан фторпласт таспасын дайындау; құрал-жабдықтарды таблеткалау мен экструзияға дайындау; таблеткаларды дайындау; экструзия мен бауын дайындау технологиялық процесін дайындау - құрал-жабдықтардың жұмыс тəртібін бақылау; жанышқыштарға бауын жеткізу; жаю жəне таспаны алу; таспаны кеспе машинасына жіберу; оны бекітілген жолақтарына кесу; дайын өнім шығару есебі. 166. Білуге тиіс: фторпласттан таспа дайындаудың технологиялық процесін; жабдық құрылғылары мен жұмы принциптерін; қоспа дярлаудағы вазелин майы мен фторпласт ұнтақ компоненттерін есептеу əдістемесін; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 34. Көпқабатты панельдерді əзірлеуші Параграф 1. Көпқабатты панельдерді əзірлеуші, 3-разряд 167. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары əзірлеушінің басшылығымен көпқабатты панельдерді дайындау бөлек операциялау процессін жүргізу; құбырларды, көбіту агрегатының құбарлы арматурасында қызмет көрсету; агрегаттың желдеткіш құрылғыларында қызмет көрсету; алғашқы компоненттерді тиеуге дайындау; агрегаттың жүйесін ацетонмен жуу; үлгілерді алу үшін тароны дайындау; блоктарды жасақтау үшін ажыратқыш қабаттарды жағу; қолдан құю жұмыстарына қатысу. 168. Білуге тиіс: агрегаттың жұмыс қағидасы; құбырдың сызбасын, негізіг құбыр тораптарының конструкциясын; құбыр жүйесін қоспадан тазарту тəсілін; жасалатын өнімдерге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Көпқабатты панельдерді əзірлеуші, 4-разряд 169. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары əзірлеушінің басшылығымен құятын машинада көпқабатты панельдерді өндіру технологиялы процессін жүргізу; құятын машинаны, кептіру станцияларын, жылуалмастыратын аппараттарды жəне қалыптарды жұмысқа дайындау; қоспа жіберетін насостың, араластырғыштың, қоспа қалпақшаның жұмысының дұрыстығын тексеру; реакциялы қоспаны дайындау- жылыту жəне компоненттерді араластыру; араластырғыштың жəне қоспа жібергіш насосты жұмысқа қосу жəне тоқтату; реакциялы қоспаларды формаға құю жəне оны көпірту; талдау үшін үлгілерді іріктеу; құятын машинаны бөлшектеу, жуу, құрау жəне дайындау. 170. Білуге тиіс: көпқабатты панельдерді дайындау процессінің негізі; құятын машинаның құрылымының технологиялы режімі; бақылау-өлшеу құралдырының белгіленуі; панельдер дайындау үшін қолданылатын шикізаттың құрамы; құятын машинаны белгіленген параметрлерге икемдеу ережесі; қуат беретін насостың өндірістігін есептеу; үлгілерді таңдау мысалы, құятын машинаны құрау жəне бөлшектеу ережесі; пенопластпен жұмыс істеуде қысыммен ыдыстарды; электржабдықтарды пайдалану ережесі; пенопластың құрамын анықтау тəсілі. Параграф 3. Көпқабатты панельдерді əзірлеуші, 5-разряд 171. Жұмыс сипаттамасы: көпқабатты панельдерді дайындау технологиялы процессін жүргізу; əртүрлі қалыңдықтағы пенопластың жəне полиэфирактиваторлы қоспаның рецептурасын есептеу; қоспа жіберетін насостың өндірістілігін есептеу; бақылау-өлшеу құралдырының көмегімен құятын машинаның жұмыс режімін реттеу; берілген парамерлерге агрегатты дайындау; негізгі жəне қосалқы жабдықта қызмет көрсету; алғашқы материалдарды техникалы талаптарға жəне онымен конструкцияның көлемін толтыру сапасын; ақаулардың алдын-алу жəне жоюға сəйкестігін тексеру. 172. Білуге тиіс: көпқабатты панельді əртүрлі тəсілмен өндіру технологиялы процессі; жабдықтың жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының сызбасын; мөлшерлеп жатқан компоненттердің əдістемесін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 35. Пластмасса аппаратурасын əзірлеуші Параграф 1. Пластмасса аппаратурасын əзірлеуші, 3-разряд 173. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым жəне пластмассадан шағын жауапкершілік жеке бөлшектерін жəне полимерлік композициялық материалдарды қолдан үлгілер бойынша немесе əр түрлі құрал-жабдықтарда дайындау; дайындамаларды пішe, таңбалау жəне бөлшектерді пішіндеу; бекітілген температура бойынша дайындамаларды қыздыру; дəнекерлеу, желімдеу немесе бөлшектер мен тораптарды тойтару; бөлшекткрді жинақтау; жинақталған торапты, аппаратты, бөлшектерді термиялық өңдеу; бөлшектердің, тораптар мен аппараттардың сыртын əр түрлі құрал-жабдықтармен механикалық өңдеу. 174. Білуге тиіс: пластмасса аппаратурасы мен полимерлі композициялық материалдарды дайындау технологиялық процессін; пластмассадан жасалған аппаратураға қойылатын техникалық талаптарды; аппаратура дайындауға қолданатын пластмассадан жасалған материалдардың физикалық химиялық қасиеттері мен арнауы. 175. Жұмыс мысалдары: 1) вентильге арналған пластмасса бөлшектері,қышқыл цилиндрға арналған бөлшектер, бурттар мен құбырлар - дайындау; 2) люк қақпақтары қақпақтары, шағын габаритті жалпақ қабырғалықтар – қолдан салу; 3) шасси тіреулерінің цилиндрлерін - қолмен орау.

15

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

материалдың қажетті көлемін есептеу тəсілін; дайындалған аппаратураны дайындау ережесі мен тəсілдерін. 181. Жұмыс мысалдары: 1) винипластан ауаағарлар, фаолиттен барботажды қолшатырлар, фаолитты бейтараптандырғыштар, қақпандар, реакторлар - дайындау жəне сынау; 2) фаолиттен адсорбциялық бағаналар, тұғырықтар - дайындау; 3) радиолокациялық станциялардың айнала аққыштары- есептеу; 4) қос қисықты, ірі габаритті жүк машиналардың жармасы - құрастыру - жабыстыру. 36. Сығымдау материалдарын əзірлеуші Параграф 1. Сығымдау материалдарын əзірлеуші, 4-разряд 182. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары əзірлеушінің басқаруымен үздіксіз əрекет ететін аппараттарда жекелеген операцияларды немесе кезеңдік əрекеттегі машиналарда сығымдау материалдарын əзірлеудің технологиялық процесін жүргізу; құрал-жабдықтарды жұмысқа дайындау; шнек-машинаның механизмдерін бос жүріспен байқау; компоненттерді тиеу; алынатын сығымдалатын материалдың маркасына байланысты шнектеу режімдерін байқау; шнектеу технологиялық режімін бақылау жəне реттеу; диірмендерде дайын өнімді ұсату, дайын пресс- материалды себу əдісімен жіктеу жəне түйіршіктеу; құрал-жабдықтардың жұмысын жəне күйін қадағалау; талдауға сынамалар алу; шнектеудің сапасын сөзбен анықтау; құрал-жабдықтарды жұмыс режіміне шығару; коммуникациялар жүйесін жұмысқа дайындау; құрал-жабдықтар мен коммуникацияларды ұсақ жөңдеу; өндірістік журналда жазу жүргізу. 183. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін учаскенің технологиялық сызбасын; процестің технологиялық режімі мен реттеу ережесін; негізгі жəне көмекші құрал-жабдықтардың, бақылау- өлшеу құралдарының құрылысын; жұмыс істеу қағидасы мен пайдалану ережесін; арматура мен коммуникациялар сызбасын; процесті фазамен бақылауды жүргізу əдістемесін; талдауға сынамалар алу ережесін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Сығымдау материалдарын əзірлеуші, 5-разряд 184. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары əзірлеушінің басқаруымен үздіксіз əрекеттегі аппараттарда сығымдау материалдау дайындау технологиялық процесін жүргізу немесе кезеңдік əрекеттегі машиналарда процесті жүргізу жəне басқару; төгілетін компоненттерімен фенолформальдегидті байланыстырушылардың балқымаларын араластыру, гомогендеу жəне алдын ала қатайту; фенопласттар өндірісінің газды қалдықтарын каталитикалық зиянсыздандыру; дайын прес - материалды себу əдісімен жіктеу жəне тұйіршіктеу; процес параметрлерін бақылау жəне реттеу; қажет болса, құрал - жабдықтарды тоқтату, оны қалыпты технологиялық тəртіпке дейін жеткізумен тоқтатқаннан кейін жұмысқа қосу; бақылау- өлшеу құралдарына жəне автоматика құралдарына қызмет көрсету, технологиялық режім нормаларынан себептердің алдын алдын алу жəне ескерту; каталитикалық залалсыздандыру қондырғысын жұмысқа дайындау, катализаторды тиеу, катализаторды адсорбциялау жəне регенерациялау процесін жүргізу; бақылау - өлшеу құралдарының, автоматика құралдарының көмегімен жəне химиялық талдаулардың нəтижелері бойынша компоненттердің арақатынасын, газды берулерді жəне іріктеулерді, скрубберлерде жəне реактор- адсорберлерде температураны жəне деңгейлерді реттеу; скрубберлерге, реакторларға- араластырғыштарға, реактор- адсорберлерге, электрқыздырғыштарға, сорғыларға, турбогазағарларға жəне басқа құрал-жабдықтарға қызмет көрсету. 185. Білуге тиіс: өндірістің технологиялыөқ сызбасын; қызмет көрсетілетін процестің мəнісін, негізгі жəне көмекші құрал-жабдықтардың; бақылау- өлшеу құралдарының құрылысын жəне жұмыс істеу қағидасын; алынатын сығымдалатын материалдың маркасына байланысты шнектеу режімдерін; технологиялық режімді; процесті фаза бойынша бақылау əдістемесін; шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 3. Сығымдау материалдарын əзірлеуші, 6-разряд 186. Жұмыс сипаттамасы: үздіксіз əрекеттегі аппараттарда сығымдау материалдау дайындау технологиялық процесін жүргізу; тармақтарды, автоматика жүйелерін, коммуникациялар жүйелерін жұмысқа дайындау; технологиялық процесті қашықтан басқару пультынан реттеу; технологиялық режім нормаларынан ауытқушылықтарды анықтау жəне жою, құрал-жабдықтар мен коммуникациялардың жұмысындағы ақаулықтарды жою; қажетті шикізаттың мөлшері мен дайын өнімнің шығымын есептеу; құрал-жабдықтар мен коммуникацияларды ұсақ жөңдеу; технологиялық журналда жазу жүргізу. 187. Білуге тиіс: пресс-материалдарды өндірудің технологиялық процесін, негізгі шикізатты қабылдау жəне мөлшерлеу ережесін; бақылау- өлшеу құралдарының құрылысын жəне жұмыс істеу қағидасын, арматуралар мен коммуникациялар сызбасын, процесті фаза бойынша бақылау əдістемесін; шикізат пен дайын өнімді есептеу əдістерін, шикізат пен дайын өнімге мемлекеттік стандарттарды. 37. Органикалық шыныдан түтіктер дайындаушы Параграф 1. Органикалық шыныдан түтіктер дайындаушы, 3-разряд 188. Жұмыс сипаттамасы: созу тəсілімен органикалық шыныдан түтіктер дайындау; органикалық шыныны циркульді плитаға апару, органикалық шынының қағаздарын таңбалау жəне органикалық шыныны əзірлемеге кесу; əзірлеменің тиейтін жиектерін ленталы арада үгіту жəне аралаудың іздерін жетілдіру; əзірлемені жылыту, оны конусқа нығайту, конусты жəне əзірлемені лебедканың көмегімен қалыптастыратын түтікті созу; дəнекерлейтін роликті орнату жəне əзірлемені созуды жəне тігістерді полимерлеу процесін бақылау; салқындататын құбырларға судың түсуін реттеу; құбырды шығару, оны конустан арылту, белгіленген өлшемдер бойынша ленталы плитада аралау жəне дайын құбырларды жəшіктерге салу. 189. Білуге тиіс: құбырды жəне органикалық шыныны дайындаудың технологиялы процесі; ленталы жəне циркулды плиталардың жəне лебедканың құрылымы; тігісті полимерлеу жəне əзірлемені жылыту процесінің режімін реттеу ережесі; бақылау-өлшеу құрылығыларының жұмыс мақсаты; органикалық шынының физико-механикалы құрылымы; жоғары жиілікті тоқпен жұмыс істеу ережесі. 38. Фторпласттан құбырлар əзірлеуші Параграф 1. Фторпласттан құбырлар əзірлеуші, 4-разряд 190. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары əзірлеушінің басқаруымен АТФ-100 моделінің жартылай автоматтандырылған агрегатында қалыптау əдісімен əр түрлі диаметрлі фторпласттан құбырлар дайындау; сығымдау материалдарын дайындау; матрицаларды, оправаларды, дорна жəне басқа жабдықтарды, диірмендерді, тиейтін шұңқырларды жəне басқаларын дайындау; диірменге прес - материалдарды тиеу (гидросорғыны қосу жəне тарту жылдамдығын реттеу); престі жұмысқа дайындау; шахталық пешті тиеуге дайындау - қосу, желдету; престе құбырларды сығымдау процесін жүргізу-престелген құбырдың тарту жылдамдығы мен температурасын реттеу; шахталық пешке престелген құбырларды тиеу жəнеқұбырларды термоөңдеу процесін жүргізупешті тиелген құбырлармен берілген температураға дейін қыздыру, пештегі жылу алмасуды ретеу, пешті суытуға ауыстыру; кран- арқалықпен құбырларды пештен суыту камерасына ауыстыру; суытылған құбырды жөнетуден алу; құбырдың ұштарын домаладу жəне арнай жабдықта шөрке төсеу; құбырларды герметикалыққа гидравликалық сынаулар; дайын ыдыстарды өлшеу, маркалау жəне ыдысқа орау; дайындалған құбыр партияларына техникалық құжаттаманы ресімдеу. 191. Білуге тиіс: фторпласттан құбырлар дайындаудың технологиялық процесін; негізгі матеиалдар мен дайын өнімдерге техникалық талаптарды; агрегаттың барлық буындарының құрылысын жəне жұмыс істеу қағидасын; бақылау-өлшеу құралдары көрсеткіштері бойынша агрегатты басқару ережесін; көтеру- тасу құрал- жабдығымен жұмыс істеу ережесін; бастапқы материалдарға қойылатын талаптарды. Параграф 2. Фторпласттан құбырлар əзірлеуші, 5-разряд 192. Жұмыс сипаттамасы: АТФ-100 моделінің агрегатында төмен біліктілікті фторпласттан құбырларды əзірлеу жұмыстарына басшылық ету жəне үйлестіру; материалдар мен қызмет көрсетілетін құрал-жабдықтарды жұмысқа дайындау; шахталық пешке престелген құбырларды тиеу жəне құбырларды термоөңдеу процесін жүргізу пешті тиелген құбырлармен берілген температураға дейін қыздыру, пештегі жылу алмасуды ретеу, пешті суытуға ауыстыру; кран- арқалықпен құбырларды пештен суыту камерасына ауыстыру; суытылған құбырды жөнетуден алу; құбырдың ұштарын домаладу жəне арнай жабдықта шөрке төсеу; құбырларды герметикалыққа гидравликалық сынаулар; дайын ыдыстарды өлшеу, маркалау жəне ыдысқа орау; дайындалған құбыр партияларына техникалық құжаттаманы ресімдеу. 193. Білуге тиіс: фторпласттан құбырлар дайындаудың технологиялық процесін; негізгі матеиалдар мен дайын өнімдерге техникалық талаптарды; агрегаттың барлық буындарының құрылысын жəне жұмыс істеу қағидасын; бақылау-өлшеу құралдары көрсеткіштері бойынша агрегатты басқару ережесін; көтеру- тасу құрал- жабдығымен жұмыс істеу ережесін; дайын өнімдердің сапасын анықтау тəсілдерін; бастапқы материалдарға қойылатын талаптарды. 39. Қалыптарды əзірлеуші Параграф 1. Қалыптарды əзірлеуші, 2-разряд 194. Жұмысқа сипаттама: қағазды силикатты шыныдан қағазынан қалыптарды дайындау; силикатты шынылардың қағазы жəне дюральді спиртпен сүрту; жарыққа тексеру; желімді қағазды кесу жəне стеаринирлау, силикатты шынының қағазды жəне дюральдің арасына төсемшелер төсеу; қалыптарды струбциндармен қысу жəне шыныны қағазбен желімдеу; желімденген қалыптады кептіретін камераларда кептіру; жартылай автоматты канттаушылардың, кептіру шкафтарын, рольгангтарды кептіру. 195. Білуге тиіс: силикатты шыныдан жəне қосалқы материалдардан қалып дайындаудың технологиялы процесінің негізі; қолданылып жатқан қағаздарды жəне резеңке түтіктердің калибры, қалыптарды белгілеу жəне оларға техникалы талапта; кептіру режімі жəне қалыптарды сақтау. Параграф 2. Қалыптарды əзіреуші, 3-разряд 196. Жұмыс сипаттамасы: қағазды силикатты шыныдан қалыптар дайындау; дайындалған қалыптарды санау жəне оларды құрау; қалыптардың мөлшерін санау жəне құйылатын сиропты; қалыптарды дайындауға бекітілген жабдықта қызмет көрсету. 197. Білуге тиіс: силикатты шынының физико-химиялы құрамы; қалыптардың мөлшерін санау жəне құятын сироптың мөлшерін есептеу тəсілі; қалыптарды белгілеу жəне оларға қойылатын техникалық талаптар; көлік құралдарының белгілену мақсаты.

Параграф 2. Пластмасса аппаратурасын əзірлеуші, 4-разряд 176. Жұмыс сипаттамасы: пластмассалардан жəне полимерлі композициялық материалдан үлгілер, эскиздер, сызулар бойынша орта күрделі аппараттар мен арматураны дайындау; пластмасса аппаратурасын дайындау үшін материалдың қажетті көлемін есептеу; дайындалған аппартураны герметикалыққа, ұшқынберік жəне басқа көрсеткіштерге тексеру. 177. Білуге тиіс: пластмасса аппаратурасы мен полимерлі композициялық материалын дайындау технологиялық процессін пластмассадан жасалған аппаратураға қойылатын техникалық талаптарды, пластмасса материалдарының физикалық - химиялық қасиеттері мен белгіленуін; материалдың қажетті көлемін есептеу тəсілін; дайындалған аппаратурасының, рецептердің жəне желім дайындау əдісінің сынау ережелері мен əдістері, пішінді кеспені жасау ережелері. 178. Жұмыс мысалдары: 1) винипластік банкілер, қаңқасы бар жəне қаңқасыз қоспаны ванналар, келтек құбырымен коллекторды – дайындау жəне сынау; 2) бұрама қалағын - орау; 3) бұру, гидравликалық тораптың жапқышы, тостағандар-дайындау; 4) шасси айнала ағу қабырғалығы – қолмен орау; 5) екі есе қисық шасси жармалары – жинақтау-желімдеу.

Параграф 3. Қалыптарды əзіреуші, 4-разряд 198. Жұмыс сипаттамасы: қағазды силикатты қалыптан қалыптар жасау процесін жүргізу; жуатын машинадан түсетін силикатты қағазды өңдеу; станокта төсейтін түтікті шор, əртүрлі жуандықтағы, қаттылығына жəне басқада сапа көрсеткіші бойынша біруақытта ақаулаққа тексеріп орау; стеаринды желімдейтін қағазды кесу; сүйек желімді-глицеринді желімді дайындау; əртүрлі жуандықтағы, эллипсносылығына, қаттылығына бойынша ақаулап резеңке төсейтін түтікті іріктеу; резеңке түтікті сүйек желіммен қаптау, резеңке төсемдерді түйістіру; резеңке төсемдерді целлофан жəне стеаринирлі желімді қағазбен қапталған резеңке төсемдерді дайындау; силикатты шынының үстін ілікпеге, сызатқа, кірге жəне бұзылушылыққа тексеру; төсемдерді əзірлеу жəне төсеу; төсейтін материады қадағалау; жабдықтарға қызмет көрсету. 199. Білуге тиіс: қалыптары қағазды силикатты шыныдан дайындау технологиялы процесін дайындау; фермдердің құрылымы жəне оларға техникалы талаптар; кептіру режімі жəне қалыптарды сақтау; силикатты шынының физикалық-химиялық қасиеттерін.

Параграф 3. Пластмасса аппаратурасын əзілеуші, 5-разряд 179. Жұмыс сипаттамасы: пластмассалардан жəне полимерлі композициялық материалдан үлгілер, эскиздер, сызулар бойынша күрделі, ерекше күрделі аппараттар мен арматураны дайындау; қиын дайындаулары белгілеу, пішу; қиын бөлшктер мен тораптарлы дəнекерлеу, желімдеп жапсыру; жиналған торапты, аппаратты термиялық өңдеу; бөлшектердің, тораптар мен аппараттардың беттерін механикалық өңдеу; пластмасса аппаратурасын дайындау үшін материалдың қажетті көлемін есептеу; дайындалған аппартураны герметикалыққа, ұшқынберік жəне басқа көрсеткіштерге тексеру. 180. Білуге тиіс: пластмассалық аппаратураны жəне полимерлі композициялық материалдарды дайындаудың технологиялық процесін; пластмассалардан аппаратураға қойылатын техникалық талаптарды;

Параграф 4. Қалыптарды əзірлеуші, 5-разряд 200. Жұмыс сипаттамасы: қағазды силикатты шыныдан қалыптарды дайындау процесін жүргізумен қоса біліктілігі төмен қалыптарды дайындаушылардың жұмысын басқару; эквидитанттылықты жəне шыныматирицаларды бақылау жабдығымен тексеру, ығысқан бұрышты тексеру жəне профильденген шыныматицалардағы «қиял ойындарын» тексеру; өлшеуіштерге монометрлерді қабылдау, қоспаларды толтыру; ілмектерді, инициаторларды монометрдің сапасына жəне өнімнің түріне байланысты іріктеу; инициаторларды еріту процесін жүргізу; полимерлі қоспаны дайындау технологиялы процесін жүргізу; вакуумдау процесін жүргізу; өнімнің түріне байланысты қалыптың санының есептеу; жиынтықты іріктеу;

қалыпты толықтай калбрлеу жəне жетілдіру; жинақтау, калбрлеу жəне құю бойынша жұмыстарды үйлестіру; жабдықтарға қызмет көрсету. 201. Білуге тиіс: силикатты шыныдан форма əзірлеу технологиялық процесін; шыны матрицаның эквиваленттілігін есепке ала отырып профильді формаларды калбирлеу тəсілдері; дайын өнімге мемлекеттік стандарттар жəне техникалық талаптар. 40. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші Параграф 1. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 1-разряд 202. Жұмыс сипаттамасы: таспалық жəне дисктік арамен үлгілер бойынша дайындауларды тура сызықты кесу; қарапайы дайындауларды тегістеу; шеттерін тазарту, жоңқаларын ауамен үрлеу; ойманы қолмен шаю, сүрту, кесу, 203. Білуге тиіс: құрал- жабдықты күту ережесін; шеттерін тазарту ережесін; сызулар мен калибрларда дəлдік пен тазалық кластарын белгілеу. Параграф 2. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 2-разряд 204. Жұмыс сипаттамасы: бөлшектердің қарапайым дайындауларын сызулар мен үлгілер бойынша белгілеу; қарапайым тура сызықты үлгілерді дайындау, қарапайым дайындауларды фрезер станогында фрезерлеу; орнында жеке бөлшектерлі қиыстырып келтірумен металл бөлшектерді бөлшектеу жəне қосу; бөлшектердің сыртқы жəне ішкі цилиндр беттерін тегістеу. 205. Білуге тиіс: қызмет көрсетілетін құрал-жабдықтардың құрылысын; əр түрлі түйірлі абразивті материалдардың қасиеттерін; земпара түрлерін іріктеу ережесін; шығыршықтарын, пасталарын, мастикаларды іріктеу ережесін. Параграф 3. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 3-разряд 206. Жұмыс сипаттамасы: тура сызықты беті дар немесе шығыңқы жəне терең жерлерімен бір қалыпта өтетін, контурды дербес сызуымен жəне белгілеуімен сəндік-қолөнердің көркем бұйымдарын; столға қоятын тұрмыстық мүсін мен күрделі еме формалы сувенирлерді суреттер мен эскиздер бойынша дайындау; полимерленген шкафтарды жəне ванналарды жұмысқа дайындау; сыртқы жəне ішкі модалы жəне қисық сызықты беттерді өңдеу; пасталардың жəне мастикалардың құрастыру мен дайындау, компоненттерді есептеу; формаларды компоненттермен толтыру; формаларды құю кезінде балқу температурасын реттеу; бұйымдарды алу; раковиналар мен сынықтарды арнайы массамен дайындау; арнайы жабдықтарды қолданумен бөлшектердің серіппесін қалыптау, штамптау, ширатып орау; электр пеште қыздыру арқылы сфералық бетімен бөлшектерді жинау; кішкене теріні дөңгелету жəне жапсырманы киіз, ағаш жəне былғары шеңберлерге жабыстыру. 207. Білуге тиіс: əр түрлі тегістеу станоктардың құрылысын; тегістеу материалдарының негізгі қасиеттерін; қолданылатын компоненттердің технологиялық қасиеттерін; жабыстыратын материалдарды дайындау технологиясын; күрделі конфигурациялы бұйымдарды қалыптау əдістерін; балқыманы қалыптарға құю ережесін; қалыптарды жинау жəне құю ережесін, доғалардың, хорда, шеңберлердің мөлшерін анықтау үшін күрделі емес есептеулер тəсілдерін. 208. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) гүлге арналған кашпо, столға қоятын тұрмыстық мүсін: 2) жануарлардың мүсіндері, құмыралар, күрделі емес қалыптағы күл сауыттар. Параграф 4. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 4-разряд 209. Жұмыс сипаттамасы: өсімдік жəне геометтриялық оюлардың суреті бойынша сəн өнерінің көркем бұйымдарының эскиздері; столға қоятын- тұрмыстық жəне бақтық мүсін жəне оюланған мүсіннің эскиздері бойынша конфигурацияс жағынан күрделі бөлшектерді дайындау. 210. Білуге тиіс: көркем бұйымдарды дайындау тəсілдерін; құрал-жабдықтардың құрылысын, компоненттерді есептеу əдістемесін, қолданылатын желімдердің түрлерін; дайын бұйымдарға техникалық талаптарды, геометриялық қисықтар салу мен сызуларды сызуудың тəсілдерін; əр түрлі жабдықтардың құрылымдарын, құю жүйесін, құюға мүмкіндіктерді. 211. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) «Сусар» секілді жұқа жасалған жабындарсыз жалпыланған қалыптардың анималистік мүсіні; 2) «Шағала» секілді сəндік құралдар; 3) «Жалын-құс», «Құр» секілді 2-3 түсті сувенирлер. Параграф 5. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 5-разряд 212. Жұмыс сипаттамасы: авторлық даналар бойынша əр түрлі ендірмелермен безендірілген, күрделі композициялық жəне түстік шешімдегі сəндік- қолөнер көркем бұйымдарын əзірлеу; суретшінің суреттері мен эскиздері бойынша полимерлеу əдісімен көркем бұйымдарды əзірлеу бойынша жұмыстар кешенін орындау; полимерлеу процесін жүргізу; қалыптарға сұйық шайырларды толтыру; күрделі қалыптардағы сұйық шайырлардан бұйымдарды құйып алу; пуансон мен матрицаның көмегімен сфераялық беттердің бұйымдары мен бөлшектерін тарту; сфераялық беттерді жəне тігістерді қисық сызықты контурларымен оларды бітеумен, өңдеумен, құрастырумен жəне тегістеумен желімдеп жапсыру. 213. Білуге тиіс: күрделі композициялық жəне түстік шешімді сəндік- қолөнер көркем бұйымдарын дайындаудың технологиялық процесін; полимерлеу технологияларын, маннасы құрау, массаға май пигменттері мен бояғыштаплы енгізу тəртібін; қалыптарды жинау жəне бөлшектеу ережесін; құю жүйесін, құюға мүмкіндіктерді; дайын бұйымдарға қойылатын талаптарды. 214. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) өңделген жабындарымен күрт қозғалыстармен анималистік мүсін; 2) жіңішке дайындалған фактурасымен, бетінің тəн белгілерімен портреттік жəне сəндік мүсіндер; 3) сəндік, металмен пластмассамен безендірілген құмыралар дайындау; 4) күрделі композициялық жəне түстік шешімді сəндік-қолөнер көркем бұйымдары жəне сувенирлер, безендірілген. Параграф 6. Пластмассалардан көркем бұйымдар əзірлеуші, 6-разряд 215. Жұмыс сипаттамасы: суретшінің нобайлары бойынша өте күрделі композициялық жəне түстік шешімді көрмелік жəне бірегей сəндік - қолөнер көркем бұйымдары мен туындыларын дайындау; масса рецептурасын есептеу; қалыптарды таңдау; полимерлеу циклдері мен режімін есептеу; полимерлеу процесін жүргізу; туындыларды құрастыру жəне жинақтау. 216. Білуге тиіс: 1) көрмелік жəне бірегей сəндік - қолөнер көркем бұйымдары мен туындыларын дайындаудың технологиялық процесін, рецептураларды есептеу əдістеполиемоелу циклдері мен қалыптарын, туындыларды жинау жəне құрастыру əдімтемесін. 217. Кəсіби орта білім қажет. 218. Жұмыс мысалдары: Дайындау: 1) өңделген бөлшектерімен кеуделер жəне мүсіндер; 2) мүсін өнерінің бірегей жəне көрмелік көркем бұйымдарды, авторлы эскиз негізіндегі мүсін. 41. Целлулоидты шығыршықтар əзірлеуші Параграф 1. Целлулоидты шығыршықтар əзірлеуші, 1-разряд 219. Жұмыс сипаттамасы: лентаны жақындату жəне қыздыру; құралдың көмегімен таспаны серіппеге ширап орау; тапсаны арнайы жабдықта шығышықтарға кесу. 220. Білуге тиіс: шығыршыққа техникалық талаптарды; шығыршықтар дайындау тəсілдерін. Параграф 2. Целлулоидты шығыршықтар əзірлеуші, 2-разряд 221. Жұмыс сипаттамасы: жұмсартылған тспаны матрица арқылы тарту жəне оны барабанда бекіту; барабанды салқын суда орамдармен суыту; орамды барабаннан алу; оны ыдысқа салу. 222. Білуге тиіс: целлулоидтан шығыршықтар дайындау тəсілдерін; таспаны қыздыру режімін; орау станокқа қызмет көрсету ережесі мен құрылысын. 42. Пластикалық массалардан құбырларды калибрлеуші Параграф 1. Пластикалық массалардан құбырларды калибрлеушы, 2-разряд 223. Жұмыс сипаттамасы: құбырларлы пластмассалардан калибрлау фильерлері арқылы белгіленген мөлшерге жеткізу мақсатымен арнайы қондырғыда тарту; құбырларды калиьрлау фильерлеріне жақындату, диаметрлерімен іріктеу; құбырларды сапасы жағынан мемлекеттік стандартқа сəйкес келтіру; сыртқы түрі бойынша құбырларды көзбен бақылау; дайын құбырларды бухталарға байлау; өлшеу жəне қоймаға тапсыру. 224. Білуге тиіс: калибрлеу құбырларына арналған қондырғының құрылысын жəне оларды пайдалану ережесін; дайын құбырларға техникалық шарттарды; негізгі шикізаттың физикалық - химиялық қасиеттерін; өлшек құралын пайдалану ережесін жəне дайындалған құбырлардың сапасын тексеру тəсілдерін; пластамасс түтіктеріне қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Пластикалық массалардан құбырларды калибрлеуші, 3-разряд 225. Жұмыс сипаттамасы: фторпласттан құбырларды калибрлеу; құбырларды сапасы жағынан мемлекеттік стандартқа сəйкес келтіру; сыртқы түрі бойынша құбырларды көзбен жəне өлшеу құралымен бақылау; дайын құбырларды бухталарға байлау; өлшеу жəне қоймаға тапсыру; тапсырылған өнім есебін жүргізу. 226. Білуге тиіс: калибрлеу құбырларына арналған қондырғының құрылысын жəне оларды пайдалану ережесін; дайын құбырларға техникалық шарттарды, негізгі шикізаттың қасиеттерін, өлшеу құралын пайдалану ережесін жəне дайындалған құбырлардың сапасын тексеру тəсілдерін; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 43. Қалыптарды калибрлеуші Параграф 1. Қалыптарды калибрлеуші, 3-разряд 227. Жұмыс сипаттамасы: берілген полимердің номиналға сəйкес калибрлерді іріктеу жəне дайындау; қалыптарды құйылмаған полимерлі қоспамен калибрлеу; контейнерлер бойынша қалыптарды мөлшерлеуішке жақындату. 228. Білуге тиіс: құйылмаған қалыптарды калибрлеу ережесі; силикатты шынының физико-механикалы құрамы; калибрлі формаларға қойылатын талапарды. Параграф 2. Қалыптарды калибрлеуші, 4-разряд 229. Жұмыс сипаттамасы: полимерлі қоспа құйылған формаларды калибрдың көмегімен қалыптағы полимерлі қоспаның əртүрліқалыңдығын толықтай жою арқылы калибрлеу; полимердің белгіленген номиналына сəйкес калибрлерді іріктеу жəне дайындау; дайын қабаттарды сөреге немесе кассеталарға салу. 230. Білуге тиіс: құйылған формаларды калибрлеу ережесі жəне оларға техникалы талаптар; силикатты шынының физико-химиялы құрамы; өнімдерді калибрлеудің ережесі жəне оларға техникалы талаптар. 44. Клишеші Параграф 1. Клишеші, 2-разряд 231. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары клишешінің басшылығмен ағаш клишелерді дайындау бойынша бөлек операцияларды орындау; клишешінің тақтайшасын таңдау жəне дайындау; мүсіндерді дайындау жəне қарапайым өрнектеу; клишелерді тазарту. 232. Білуге тиіс: линолеумді басу үшін клишені дайындау негізгі технологиясы; қажетті құралдарды таңдау; клишені жəне мүсінді дайындау үшін қолданылатын материалдар. Параграф 2. Клишеші, 3-разряд 233. Жұмыс сипаттамасы: клише дайындау бойынша барлық операцияларды орындау; клишенің тақтайшаларын өз еркімен таңдау жəне дайындау; мүсіндерді дайындау жəне орташа күрделі өрнектерді ою; клишені станокта жəне қолдан жөңдеу. 234. Білуге тиіс: линолеумді басу үшін клишені дайындау технологиясы;

техникалық талаптар жəне басылатын линолеумға мемлекеттік талаптар; тегістеу жұмыстары. Параграф 3. Клишеші, 4-разряд 235. Жұмыс сипаттамасы: есептеудің қарапайым функцияларымен қолдан басу үшін бір суретті оюды жасау; суретті калькаға ауыстыру жəне калькадан клишенің тақтайшасына ауыстыру; қолдан басу үшін толық суретті салу; зұмпара таспен станокта үгіткішпен клишені түзету жəне қол баспасы үстелдерінде тықсыру; клишенің ақауларын жою; дайын клишені толықтай өндіру. 236. Білуге тиіс: сызудың негіздері, бір суретті салу үшін есептеу тəсілдері. Параграф 4. Клишеші, 5-разряд 237. Жұмыс сипаттамасы: линолеум төсемін машинада басу үшін жəне кілемді қолдан тоқу үшін ватманға саны 3-5 дейін түс таңдап өз еркімен ою өрнек-жасау; арнайы кальканы дайындау; түстің санына байланысты бөлек клише бойынша сурет салудың есептеу; суретті болат стержен көмегімен түзу біркелкі ойып калькаға ауыстыру; калькадан суретті тақтайшаға шыңдау; негізгі клишені спирт ертіндісімен өңдеу; ұзындығы бойынша жəне көлдеңен өлшемдері бойынша латунды немесе темір пішіндерді дайындау; пішіндерді клише тақтайшасына суреттің оюына сəйкес өрнектеу; оюдың дұрыс ойылғаның тексеру; бұрыштарды жəне шойынды тіреулерді міндетті түрді бір өлшем жəне пішінді болуын қамтамасыз етіп қиыстырып келтіру; клишені баспа машиналарында жəне қолдан басылатын станоктарға орнатуға қатысу; біліктілігі төмен клишешілердің жұмысына басшылық жасау. 238. Білуге тиіс: машиналы жəне қолдан басу үшін əртүрлі күрделіліктегі ою-өрнектерді дайындау технологиясы; клишені жəне фигураны дайындау рационалды тəсілдері; графика жəне көркем сурет негіздері; безендіру негізі; көп бояулы басылым үшін клишеге қойылатын талаптар. 45. Дыбыстау бойынша бақылаушы Параграф 1. Дыбыстау бойынша бақылаушы, 4-разряд 239. Жұмыс сипаттамасы: жаңа баспаның түпнұсқасынан гримпластинаның дыбыстауын анықтау, дыбыстаудың ақауын анықтау; эксцентриситетті, қалыңдықты, салмақты жəне гримпластиналардың өлшемін тексеру, заттаңбадағы нөмірлердің гримпластналардағы нөмірмен сəйкес келетінің анықтау; матрицаның ақаулықтарын анықтау жəне олардың дыбыстауға əсерін; матрицалардың пресстен шешу туралы қорытындыны тапсыру. 240. Білуге тиіс: гримпластиналардың дыбыстық сапасын анықтау тəсілдері; гримпластиналарға мемелекеттік стандарттар. 46. Полимерлі құрылыс материалдарының бақылаушысы Параграф 1. Полимерлі құрылыс материалдарының бақылаушысы, 3-разряд 241. Жұмыс сипаттамасы: басылым пленкасысыз линолеумнің жəне басқада полимерлі құрылыс материалдары түрінің сапасын тексеру жəне олардың мемлекеттік стандарттарға сəйкес екнің анықтау; орайтын, кесетін жəне көлік құралдарын, матеражды есептегішті, өлшейтін құралды жəне жабдықтарды жөңдеу жəне жұмысқа дайындау; дайын өнімдерді желіден алу; жиектерін кесуді реттеу; өнімді көзбен шолып қарап шығу, ақаулы орындарын кесіп тастау, бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен дайын өнімнің өлшемін ара-арасынан таңдап өлшеу; өнімді кесетін əртүрлі құраладардын көмегімен өлшем бойынша, мемлекеттік стандарттармен регламеттелген кесу түзулігін сақтап пішу; тігінен жіне көлденен кесетін құрылғыда қызмет көрсету; материалдарды таңбалау; өңдеуді есеспке алу журналын жүргізу. 242. Білуге тиіс: орайтын, көлікті, есептейтін жəне өлшйтін құралдар мен құрылғылардың конструкциясын жəне жөңдеу ережелерін; кесетін құралдың геометриясын жəне үштау ережесі, ақаулау жəне пішудің ережесі жəне тəсілі, кесуді сорттау; дайын өнімнің сыртқы пішініне байланысты мемлекеттік стандарттар бойынша қойылатын талаптар. Параграф 2. Полимерлі құрылыс материалдарының бақылаушысы, 4-разряд 243. Жұмыс сипаттамасы: линолеумнің баспа пленкасымен қабылдау жəне сапасын тексеру жəне оның мемелекеттік стандарттаға сəйкес екендігін анықтау; басатын машинаны жөңдеу жəне жұмысқа дпйындау; суреттің сапасын толықтай бағалау; химиялық талдау үшін полимерлі құрылыс материал үлгілерін іріктеуге қатысу; ақаулық топтамасымен жарамды жəне жарамсыз бұйымдар есебін жүргізу; технологиялық процесс дұрыстығын бақылау. 244. Білуге тиіс: басылым машинасының конструкциясы жəне жөңдеу ережелері; материалдар сапасын бағалау ережелерін. Параграф 3. Полимерлі құрылыс материалдарының бақылаушысы, 5-разряд 245. Жұмыс сипаттамасы: күрделі конфигурациялы резеңке, пластикалық бұйымдарды қабылдау жəне сапасын бақылау; технологияқ процесс параметлерінің сақталуын тексеру; пластикалық массадан жасалаған ұсақ бұйымдарды қабылдау жəне ұлғайтқыш əйнек пен микроскоп көмегі арқылы бақылау; сынақ өткізуге қатысу (герметикалылыққа, беріктілікке жəне тағы басқа); бұйымдардың геометриялық пішіндерінің жəне олардың өзара орналасуларының тексерісі; ақаулықтар себептерін анықтау. 246. Білуге тиіс: күрделі конфигурациялы резеңке, пластикалық бұйымдарға қойылатын мемлекеттік стандарттар мен техникалық талаптарды, жабдықтар құрылғыларын; бұйымдарды қайта өңдеу мен өңдеудің технологиялық процесстерін; пластмасстың физикалық-химиялық қасиеттерін; бастапқы материалға тəуелді бұйымдар жарамсыздықтарының себептерін. Аса күрделі конфигурациялы резеңке, пластикалық бұйымдарды қабылдау жəне сапасын бақылауда - 6- разряд 47. Пластмассаларды құюшы Параграф 1. Пластмассаларды құюшы, 2-разряд 247. Жұмыс сипаттамасы: қысыммен қарапайым өнімдерді жəне орташа күрделіліктегі бөлшектерді термопластавтоматтарында орташа күрделі пресс-формаларды пайдаланып құю, түсірілім белгісіз, қарапайым жинақталған қалыпты көркем өнімдерді құю; пресс-формаларды орнату; пресс-формалардың тығыз орналасқанын тексеру; пресс-формаларды ауыстыру; пресс-формаларды тазарту жəне майлау; бұйымдар мен бөлшектерді ыдыстарына салу. 248. Білуге тиіс: орташа күрделі өнімдерді түсірілім белгісісіз құю техногиясы; пресс-формаларды орнату жəне ауыстыру ережесі; құятын машиналардың құрылымы жəне жұмыс қағидалары; құйылымның режімін реттеу тəсілдері; өнімдерге қойылатын техникалы талаптар. 249. Жұмыс үлгілері: 1) кинопленканы айқындауға арналған бөшке, музыка құралдарының ұсақ жəне қарапайым бөлшектері (тетіктер, клавиштар жəне тағы басқа)- құю; 2) ойыншықтар (қоян, түлкі, аю жəне тағы басқа) жəне ойыншық бөлшектері, сабын сауыт жəне май сауыт, шəйнекке арналған тіреу, астынан тіреуге – құю жəне өңдеу; 3) əйнектен жасалған қақпақтар жəне бөшкеге арналған көлемі 35 и 50 л қақпақтарға - құю. Параграф 2. Пластмассаларды құюшы, 3-разряд 250. Жұмыс сипаттамасы: қысыммен күрделі өнімдерді немесе пластмассадан бөлшектерді автоматты немесе жартылай автоматты əртүрлі құятын машиналарда күрделі пресс-формаларды пайдаланып құю, түсірілім белгісіз пресстелген арматурамен немесе арматурасыз құю, сонымен қоса қысыммен құятын машиналарда декоративті-қолданбалы көркем өнімдерді, бірнеше шебер өнделген бөлшектерді түсі жағынана суретшінің эскизіне немесе эталонға сəйкес келетін бірпішінді композициялы мүсіндерді құю; автоматикаларды, қуат беретін мөлшерлейтін жəне қорғайтын құрылығыларды, прессформаларды, құрылығыларды жəне құралдарды икемдеу жəне жұмысқа дайындау; пресс-формаларды құру; пресс-формаларды тығыз орналасқанын тексеру; майлау; өнімнің немесе бөлшектін түріне байланысты құюдын режімін реттеу; машинаның жұмысындағы ұсақ ақауларды жою; құюдын сапасын көзбен анықтау; бұйымдар мен бөлшектерді ыдыстарына қою. 251. Білуге тиіс: құюдын технологиялы режімі; құятын материалдарға қойылатын талаптар; құятын машиналардың құрылымы жəне жұмыс қағидасы; құюдын режімін анықтау тəсілдері; бақылау-өлшеу құралдарымен пайдалану ережесі; құю материалдары мен дайын өнімдерге қойылатын техникалық талаптарды. 252. Жұмыс үлгілері: Құю: 1) ірі жəне күрделі пішін: тығын, гайка, шкаф жəне полкалар есіктері, педальді шелек корпусы, қақпақ, себеттер, пышақ пен айырға арналған тартпа, плафон, душ шілтерлері; 2) музыка құралдарының бөлшектері (гриф, резонаторлар, басовые жапсырмалар, кларнеттің жəне саксофонның мундштуктар жəне тағы басқа); 3) үстелді-тұрмыстық жəне декоративті мүсіндер, көркем кəдесыйлар, мүсіндер, фурнитура (түймелер, тоқымалар, əшекейлер); Техникалық бұйымдар: басқару білікшелері, ұстағыш, шағылдырғыш. Параграф 3. Пластмассаларды құюшы, 4-разряд 253. Жұмыс сипаттамасы: қысыммен құятын машиналарда (термопласавтоматты) əртүрлі ірі габаритті өнімдерді немесе пластмассадан бөлшектерді, күрделі конфигурациялы бөлшектерді жəне өнімдерді күрделі көпұялы немесе азұялы пресс-формаларды пайдаланып арматураны пресстеп, түсірілім белгілермен, сонымен қоса қысыммен құятын машиналарда көркем өнімдерді жəне декоративті-қолданбалы өнердің туындысын; күрделі формалы портретті мүсінді, суретшінің эскизі немесе моделімен түсті таңдауда жəне өте күрделі шебер өнделген композициялы бөлшекті шұғыл қозғалыстағы адамдар мүсінің құю; берілген рецепт бойынша құятын материалдарды дайындау; құюдын берілген режіміне машинаның барлық механизмдерін икемдеу; машинаны аймақтар бойынша қыздыру; технологиялы карта бойынша құюдыңрежімін жəне технологиялы бірізділігін бекіту; сынама үлгілерді дайындау жəне машинаны автоматты режімге қосу; бақылау-өлшеу құралдары арқылы құюдың бегітілген режімін бақылау; арматураның пресс-формаларын жəне көркемдеуші белгілерді ұяларына қою; формаларды бөлшектеу, өнімдерді шешу, раковиналарды істеу; құятын машинаның жұмысындағы ақауларды жою; пресс-формаларды тазарту жəне майлау. 254. Білуге тиіс: құюдың технологиялы режімі, əртүрлі құятын машиналардың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; пресс-формалардың барлық түрімен жұмыс істеу ережесі; құятын машиналардың құрылымы жəне белгіленуі; электржылытқыштың, коммуникацияның сызбасы, түстанудың негіздері; пресс-формаларды құру жəне бөлшектеу ережесі жəне тəсілдері; материалдардың шөгу себептері, дайын өнімдерге қойылатын талаптар. 255. Жұмыс үлгілері: Құю: 1) декоративті күрделі вазалар (бес не оданда көп бөлшектен); 2) ажыратқыш дайындау үшін қажет бөлшектер, магнитофон таспалары үшін счетчиктерді, қалақша тектес армирленген бұйымдар; 3) бөлетін жол бөгеттері, көлемдері 12 литр, 15 литр жəне 30 литр шелектер мен шаралар, қоқыс контейнерлері, шаруашылық қораптары; 4) күрделі мүсіндер, фурнитура, əшекейлер (түймелер, тоқымалар, əшекейлер, сəнді түйреуіш); 5) үстелдер, орындықтар, сəкілер. Параграф 4. Пластмассаларды құюшы, 5-разряд 256. Жұмыс сипаттамасы: қысыммен құятын машиналарда немесе шрифтоқұятын машиналарда ірікегельді əртүрлі күрделі ( титулды, афишалы, плакатты) орыс тіліндегі жəне латын-грек графиялы негізінде типорафиялы шрифтерді құю; сызба жəне бақылау жетегімен барлық өлшемдер (ұзындық, литер, кегель, ұпайдың кемдігін, шрифтің сызбасын) бойынша 0,01 мм дəлдіктегі типографиялы шрифттерді жетегінің операциясын орындау; құйылымның қалыңдығын құйылатын əріптің еніне байланысты бекіту; құйылымның қалыңдығын тексеру, көздердің үстің жəне құйғыштардың тазалығын бақылауөлшеу құрылығыларының көмегімен сақтау; микрометрлер, индикаторлар, лекальды жетекті сызғыштың, ұзындықты плаштардың, ұзындықты анықтаушы литерлер, кегельді өлшейтін калибрлерді; арнайы құрылығымен матрицалардың тығыздығын анықтау, машиналарды жұмысқа дайындау; технологиялы карта бойынша құюдың режімін анықтау; қысымды, температураны, литті қалыпты жəне материалды, материалды жіберуді бақылау жəне реттеу. бекітілген техникалы режімнен ауытқуларды жою жəне алдын-алу; өнімнің сапасын тексеру; машинаны икемдеу, тазарту жəне майлау. 257. Білуге тиіс: қысыммен құюдын технологиясын жəне режімін; типографиялы өлшеудің жүйесін, типографиялы шрифттердің стандарты, орыс, латын алфавиты; пластмасстың физико-химиялы жəне технологиялы құрылымы; құятын машинаның, пресс-форманың жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының барлық тораптарын эксплуатациялау ережесі; типографиялы шрифттерді келтіру ережесі.

(Жалғасы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 13-15-беттерде). 258. Жұмыс үлгілері: Құю: 1) балалар ваннасы, бақша жиһаз жиынтығы, көкөніс қораптары; 2) газ құбырлары үшін диметрлері 32-ден 315 мм дейінгі фитингтер; канализациялық жүйелерге арналған фитингтер (үштіктер, бұрмалар, потрубкілер, бұрыштық, фланец тығындары); 3) тұрмыстық электртехникалық бұйымдар үшін корпусты бөлшектер (кофе ұнтақтағышы, фен, кір жуғыш машина, тоңазытқыш жəне тағы басқа). Параграф 5. Пластмассаларды құюшы, 6-разряд 259. Жұмыс сипаттамасы: аса күрделі пресс-формаларды қолдану арқылы ірі габаритті бұйымдарды микропроцессормен жабдықтармен жабдықталған техника жүйелерімен ротациалық құю мен құю машиналарындағы қысым арқылы (термопластавтоматтарында) құю; суретшінің бастапқы үлгісіне немесе моделіне сəйкес аса күрделі композицияларды; адам фигурасын, портретті мүсіндер, аса күрделі пішінді декоративті-қолданбалы көркем бұйымдарды құю машиналарының қысымында құю; пресс-формаларды дайындау жəне орнату; берілген рецепттер бойынша, құю материалын дайындау; құю машинасының механизмдерін баптау; бағдарламалаушы бақылағышты, микро-,мини-электронды –есептеуіш машиналарды қажетті параметрлерге шығару; арнайы тесттік бағдарламалар арқылы электрмеханикалық, гидравликалық жəне басқару жүйесінің жабдықтарын диагностикалау; технологиялық бағдарламаларды түзету; құю процесінің параметрлерін бақылау жəне реттеу; қысымды, температура, формасын жəне материал санын; параметрлер ауытқушылықтарын алдын ала ескерту; жабдық ақаулықтарын жою. 260. Білуге тиіс: қысым астындағы құю процесінің технологиясын; əр типті құю машиналары мен микропроцессорлы техникадағы басқару жүйелерін пайдалану ережелерін; шикізат пен материалдардың физикалақ - химиялық жəне технологиялық қасиеттерін; бағдарламалау негіздерін; тесттік жəне технологиялық бағдарламаларды жүргізу тəсілдерін. 48. Пленканы аршушы Параграф 1. Пленканы аршушы, 4-разряд 261. Жұмыс сипаттамасы: Қалыңдығы бойынша +0,005 мм дəлдіктегі пленканың лентасын целлулоидттың цилиндрлі əзірлемелерін (блоктардың) аршумен немесе фторпластты - 4 жəне тағы басқа əртүрлі конструкциялы токарлы-аршушы станоктарда алу; əзірлемелерді (блоктардың) жұмыс орнына əкелу; станоктың ортасына блоктарды қысу; пленканың беліленген қалыңдығына жəне дөңгелетудің коэффициентіне байланысты аршудың режімін бекіту жəне іріктеу; пленканы аршу: кесудің тұрақты желілі жылдамдығын қамтамасыз ету, арнайы барабанға кескішпен кесілетін пленканың лентасын ілеспелі оралуын қамтамасыз ету; пышақ кескіштерді ауыстыру жəне орнату; пышақтың кескіштерін қайрау; алынған пленкадан сынама алу талдау үшін; жабдықты қызмет көрсету; өнімді дайындауды жəне қалдықтарды өлшеу жəне есептеу; пленканы қоймаға тапсыру. 262. Білуге тиіс: Сүргілеуді (лущения) технологиялық процессі; өнделіп жатқан пластмасстың құрамы; əзірлемелерге (блоктарға) техникалы талаптар; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; əмбебап жəне арнайы өлшейтін құралдармен пайдалану ережесі; дайын өнімге қойылатын техникалы талаптар, қалдықты жəне дайын өнімді есептеу ережесі, сынамаларды алу ережесі. 49. Полимерден контейнер өндіру бойынша автоматты желінің машинисі Параграф 1. Полимерден контейнер өндіру бойынша автоматты желінің машинисі, 4-разряд 263. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары машинисің басшылығымен полимерден қапшықтарды жəне контейнерлерді автоматты желіде өндіру технологиялы процессін жүргізу автоматты желіні дайындау; пленка жəне көшіретін матамен рулондарды ауыстыру; пленканы жəне желім құрамды тиеу; ораудың жылдамдығын бақылау, созудың разрядын жəне жағылған желімнің қалыңдығын; желімді кептірудің температуралы режімі, түбін жəне клапанның калыптасуын бақылау; желінің агрегатын икемдеу. 264. Білуге тиіс: полимерден қапшық жəне контейнер өндіру процессінің технологиялы сызбасын; негізгі жəне қосалқы жабдықтың құрылымы, қолданылып жатқан материалдардың физико-химиялы құрамы; желінің тиісті тораптарына пленканы салу жəне орнату ережесі; алынатын шикізатқа жəне дайын өнімге қойылатын талаптар. Параграф 2. Полимерден контейнер өндіру бойынша автоматты желінің машинисі, 5-разряд 265. Жұмыс сипаттамасы: автоматты желіде капшықтарды жəне контейнерлерді полимерден дайындау технологиялы процессін жүргізу; процесті жүргізудің оңтайлы режімдерін таңдау; технологиялы процестің параметрлерін жəне дайын өнімнің сапасын бақылау жəне реттеу; бақылау талдауларының нəтижесі бойынша жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының көрсеткіші бойынша автоматты желінің технологиялы процесін реттеу; автоматты желінің жабдықтарының ілеспелі ұмыс істеуін қамтамасыз ету; шикізаттың жəне дайын өнімнің шығының есептеу. 266. Білуге тиіс: полимерден қапшық жəне контейнер өндіру процессінің технологиялы режімі жəне негіздері; жабдықтың жəне бақылау-өлшеу жабдықтарының құрылымы жəне белгіленуі; жабдықты икемдеу жəне барлық технологиялы режімдерді ілестіру; шикізатты жəне материалдарды үнемдеу тəсілі жəне жұмыстың оңтайлы тəсілдері; дайын өнімге жəне қолданылатын материалдарға қойылатын техникалы талаптар. 50. Вакуумды-қалыптастыратын машинаның машинисі Параграф 1. Вакуумды-қалыптастыратын машинаның машинисі, 2-разряд 267. Жұмыс сипаттамасы: Қаңылтыр немесе рулонды материалдардан сəл терең сығынды өнімдерді өндіретін вакуумдықалыптастыру машинаны басқару; машинаны дайындау жəне жұмысқа қосу; бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен вакуум-қалыптастыру технологиялы режімін реттеу; жабдықтың жұмыс істеуін жəне технологиялы процестің жұмыс барысын қадағалау; керек жағдайда қалыптастырылған өнімдерді кесу; өнімнің сапасын сыртқы түріне қарап анықтау; өнімді салу. 268. Білуге тиіс: вакуум-қалыптастыру технологиялы процесін; вакуум-қалыптастыру машинасының құрылымы жəне жұмыс қағидасы; шикізаттың құрылымы; ақаулардың түрлері оларды жоюдың тəсілдері; дайын өнімге қойылатын талаптар. 269. Жұмыс үлгілері: 1) Тұрмыстық банкаға арналған қақпақ - вакуум-қалыптастыру; 2) Кеңсе керек-жарағына жəне ас үй жабдықтарына арналған науа - вакуум-қалыптастыру. Параграф 2. Вакуумды-қалыптастыратын машинаның машинисі, 3-разряд 270. Жұмыс сипаттамасы: қаңылтыр немесе рулонды материалдардан орташа терең сығынды өнімдерді өндіретін вакуумды-қалыптастыру машинаны басқару; бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен вакуум-қалыптастыру технологиялы режімін реттеу; өнімнің сапасан тексеру; жабдықтың жұмысындағы ұсақ ақаулықтарды жою. 271. Білуге тиіс: вакуум-қалыптастыру технологиялы процесін; вакуум-қалыптастыру машинасының құрылымы жəне жұмыс қағидасы; вакуум-қалыптастыруда қолданылатын материалдардың құрылымы; бақылау-өлшеу құралдарымен пайдалану ережесі; қалыптастырылған өнімдердегі ақаулардың түрлері жəне оларды жою тəсілдері. 272. Жұмыс үлгілері: 1) «Радио- жəне электрконструкторлерге» панелдеріне арналған - вакуум қалыптастыру; 2) «Жас химик» панеліне арналған - вакуум-қалыптастыру. Параграф 3. Вакуумды-қалыптастыратын машинаның машинисі, 4-разряд 273. Жұмыс сипаттамасы: қаңылтыр немесе рулонды материалдардан үлкен терең сығынды өнімдерді өндіретін вакуумдықалыптастыру машинаны басқару: бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен вакуум-қалыптастыру технологиялы режімін реттеу жəне бақылау: өнімнің өлшемінің дəлдігін сақтау. Өнімнің сапасан тексеру; жабдықтың жөңдеу жұмыстарына қатысу. 274. Білуге тиіс: вакуум-қалыптастыру технологиялы процесін: вакуум-қалыптастыру машинасының құрылымы жəне жұмыс қағидасы, пресс-форманы орнату жəне ауыстыру, электржылытқыш жəне коммуникацияның сызбасы, өнделіп жатқан материалдардың құрылымы жəне белгіленуі, ақаулардың түрлері жəне оларды жою тəсілдері. 275. Жұмыс үлгілері: 1) поливинилхлоридтты пленкадан қапталаған əзірлеме, қалыптасқан көбікполиуретантан өнімді өңдеуде жапсырма ретінеде пайдаланылатын-вакуум-қалыптастыру; 2) ванна бөлмесінің жабдықтарына арналған шкафтың корпусы-вакуум-қалыптастыру; 3) тоназытқыш есіктеріне арналған панель - вакуум-қалыптастыру. Параграф 4. Вакуумды-қалыптастыратын машинаның машинисі, 5-разряд 276. Жұмыс сипаттамасы: табақтық, рулонды материалдардан, сонымен қатар қатты поливинилді көпқабатты табақтардан қатты терең сорғыштықты ірігабаритті бұйымдарды əзірлейтін вакуумды-қалыптастыратын машинаны басқару; арнайы компьютерлік бағдарламалар мен бақылау-өлшеу аспаптарының көрсеткіштерін қолдана; вакуум қалыптастырудың технологиялық режімдерін бақылау жəне реттеу; екі панельді жылыту процесін керамикалық инфрақызыл таратушы көмегімен реттеу; дайын өнім сапасын бақылау; жабдық ақаулықтарын жою. 277. Білуге тиіс: ірі габаритті бұйымдарды вакуум қалыптау процесінің технологиясын; машиналар құрылғылары мен жұмыс принциптерін; электржылыту сызбасы мен коммуникациялардың орналасуын; пресс-формалар ауысымы мен орнату ережелерін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; бағдарламалау негіздерін; компьютерде жұмыс жасау ережелерін; материал қасиеттері мен пайдалану ережелерін. 278. Жұмыс үлгісі: Вакуум қалыптау: 1) шатыр үшін атша; 2) шатырды қаптау үшін қаңқаша. 51. Үрлейтін машинаның машинисі Параграф 1. Үрлейтін машинаның машинисі, 2-разряд 279. Жұмыс сипаттамасы: пластикалы массадан қарапайым өнімдерді дайындау бойынша үрлейтін машиналарды басқару; қарапайым үрленген қалыптарды орнату, шикізатты апару жəне бункерге тиеу; бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен вакуум-қалыптастыру технологиялы режімін реттеу; жабдықтың жұмысын жəне технологиялы процестің жұмыс барысын қадағалау; əзірленген өнімдерді алғашқы қолдан өңдеу; өнімнің сапасын сыртқы түріне қарап бақылау. 280. Білуге тиіс: үрлейтін машиналардың жұмыс мақсаты; жабдықты жұмысқа дайындау ережесі; ақаулардың түрлері жəне оны жоюдың тəсілдері. 281. Жұмыс үлгілері: Əзірлеу: 1) велосипед май сауытының корпусы; 2) 0,5 л-ден сыйымды ыдыс. Параграф 2. Үрлейтін машинаның машинисі, 3-разряд 282. Жұмыс сипаттамасы: пластикалы массалардан орташа күрделі өнімдерді əзірлеу бойынша үрлейтін машиналарды басқару; орташа күрделі үрлейтін қалыптарды орнату; қалыптардың тығыздығын тексеру; бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен вакуум-қалыптастыру технологиялы режімін бақылау жəне реттеу; өнімнің сапасын бақылау; жабдықтың жұмысындағы ұсақ ақауларды жою. 283. Білуге тиіс: режімдерді реттеу тəсілдері; үрленген қалыптарды орнату жəне ауыстыру ережесі; үрлейтін машиналардың құрылымы; бақылау-өлшеу құралдарын пайдалану ережесі; өнімдерге қойылатын техникалы талаптар. 284. Жұмыс үлгілері: Əзірлеу: 1) станоктарда механикалық өңдеуді қажет ететін бұйымдар (құты, өағаздар үшін себет, шашыратқыш бөшкесі); 2) бұрандасы немесе арматурасы бар цилиндрлі не өзге формалы бұйымдар; 3) сыйымдылығы 0,5 ден 2 литрге дейін күрделі сурет салынған ыдыс. Параграф 3. Үрлейтін машинаның машинисі, 4-разряд 285. Жұмыс сипаттамасы: пластмасстан əртүрлі күрделі өнімді өндіру бойынша үрлейтін машиналарды басқару;

3 шілде 2013 жыл

күрделі көп ұялы қалыптарды орнату жəне ауыстыру; берілген рецепт бойынша материалдарды дайындау; берілген технологиялы режімге машиналарды икемдеу. 286. Білуге тиіс: технологиялы режімдер; коммуникация сызбалары; əртүрлі үрлейтін машиналардың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; қолданылатын материалдардың құрылымы жəне белгіленуі; ақаулардың себебі жəне оларды жою. 287. Жұмыс үлгілері: Əзірлеу: 1) жан тұтқалары, бұранда немесе арматурасы бар кез келген бұйымдар; 2) механикалық өңдеуді қажет ететін бұйымдар: канистр, ауасүзгіш корпусы, бөшке; 3) сыйымдылығы 2-ден 10 литрге дейін ыдыс. Параграф 4. Үрлейтін машинаның машинисі, 5-разряд 288. Жұмыс сипаттамасы: пластмассадан өте күрделі өнімерді дайындау бойынша үрлейтін машинаны басқару жəне өнімнің қабырғаларының қалыңдығын электронды құрылғылармен реттеу; əртүрлі маркалы шикізаттың қоспасынан өнімдерді дайындау; үрлеудің технологиялы режімін өзбетімен орнату; берілген технологиялы режімге машинаның барлық тораптарын икедеу; берілген рецепт бойынша шикізатты дайындау; ағымдағы машинаның жөңдеу жұмысында бөлек операцияларды орындау; техникалы процестің картасына сəйкес өнімнің сапасын бақылау. 289. Білуге тиіс: үрлеудің технологиялы процесі; машиналарды үрлеудің кинематикалы сызбасы; шикізатқа жəне өнімдерге қойылатын техникалы талаптар; бақылау-өлшеу құрылығылары жəне құралдармен пайдалану ережесі; қалыптарды эксплуатациялау ережесі; қызмет көсетіліп жатқан жабдықтың ақауларының себептері; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жұмысындағы негізгі бұзылушылықтарды жоюдың тəсілі жəне түрлері; өнделіп жатқан материалдардың шөгу себептері; шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптарды. 290. Жұмыс үлгілері: Əзірлеу: 1) жан тұтқалары, бұрандасы, жанында тесіктері бар немесе шөркелі бұйымдар мен механикалық өңдеуді қажет ететін бұйымдар; 2) сыйымдылығы 10 литрден астам ыдыс. 52. Түйіршектелген пластикалы массаның машинисі Параграф 1. Түйіршектелген пластикалы массаның машинисі, 3-разряд 291. Жұмыс сипаттамасы: пластикалы массаларды (термопластарды) экструзионды шнек-машиналарда, түйіршіктеуіштерде, кесетін станоктарда түйіршіктеу технологиялы процесіне жүргізу; біліктілігі жоғары машинистің басшылығымен шнек-машиналарды, түйіршіктеуіштерді жəне тағы басқа механизмдерді иекемдеу жəне жұмысқа қосуға дайындау; моторларды, созылатын білікшелерді, кесетін станоктарды, вариаторларды тексеру жəне қадағалау; тиейтін бункерге материалдарды дайындау жəне тиеу; тиеліп жатқан материалдың саның реттеу; суыту аймағына жіптердің біркелкі шығуын қадағалау; жіптердің жəне түйіршіктердің салқындауын бақылау жəне реттеу. жіптердің үзілуін жою; жіптерді түйіршіктегішке салу жəне оларды созу; технологиялы режімді жүргізу жəне реттеу: аймақтағы температуралар, шнектің, созатын валдардың айналу саны, пышақтардың айналу жылдамдығы, үрлеу үшін ауа берілу, лентаның температурасы; түйіршіктелген пластмассты өлшеу жəне қаптарға өлшеп орау, тиеу; механизмдерді тазарту жəне майлау; жабдықтың жұмысындағы ұсақ ақаулықтарды жою; өндіріс журналында жазба жүргізу. 292. Білуге тиіс: технологиялық процесс кезеңдерін, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты, бақылау-өлшеу құрылғыларымен пайдалану ережесі, шикізат пен дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттар. Параграф 2. Түйіршектелген пластикалы массаның машинисі, 4-разряд 293. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары машинисің бсшылығымен екі шнекті экструдерде түйіршіктелген пластикалық массаларды дайындау бойынша бөлек операцияларды орындау; түйіршіктелген пластикалы массаларды (араластырғыш, диірмен, шнек-машина, түйіршектегіш, жылыту жəне салқындату жүйесі, алып беретін білікшелер жəне тағы басқа) дайындау бойынша технологиялы тізбекке кіретін барлық агрегаттарды икемдеу. 294. Білуге тиіс: əртүрлі термопласты түйіршіктеу технологиялы процесі; əртүрлі термопласты түйіршіктеу; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты, бақылау-өлшеу құралдарымен пайдалану ережесі; шикізаттың технологиялы құрамы; шикізатқа жəне дайын өнімге қойылатын мемлекеттік стандарттар жəне техникалық талаптар. Параграф 3. Түйіршектелген пластикалы массаның машинисі, 5-разряд 295. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары аппаратшының басшылығымен сағатына 2 тонна немесе одан да көп пластикалы массаларды түйіршіктейтін екішнекті экструдерде технологиялы процессті жүргізу; жабдықты жұмысқа дайындау; ауа үрлегіштердің, желдеткіштердің, торшалардың, толқындатқыштардың дұрыстығын тексеру; пышақтарды орнату жəне оларды берілген өлшемдегі түйіршіктерді дайындауға икемдеу; бункерді шнекке ұнтақ беруге дайындау, мөлшерлеуіштердің дұрыс жұмыс істеуін тексеру; түйіршіктелген пластикалы массаларды дайындау технологиялы процессін жүргізу, аймақтардағы температура режімін, экструзия жылдамдығын, толқындатқыш торларының түйіршіктеу жəне толқындатуын реттеу; су, ауа, майларды берудің жылдамдығын жəне вакуумды-насосты реттеу; шнекқа толассыз жəне біркелкі ұнтақты беруді қадағалау, пышақтардың жұмысын, майдың температурасын жəне қысымын жəне қосалқы механизмдердің (ауа үрлегіштердің, вакуумды жəне сулы насостардың жəне тағы басқа) жұмысын қадағалау, дайын болған түйіршіктің сапасын көзбен тексеру, түйіршіктеу кезінде негізгі тораптардың жұмысындағы ұсақ ақауларды жою; тораптарды тазарту жəне тікендерді майлау; дайын өнімді қоймаға тапсыру; өндіріс журналында жазба жүргізу. 296. Білуге тиіс: пластикалы массаларды түйіршіктеу технологиялық процессін; экструдер тораптарының жəне қосалқы механизмдердің құрылымы жəне белгіленуі; бөлек тораптарды реттеу режімдері жəне олардың жұмыс істеу ілеспелілігі; алғашқы алынатын материалдың жəне дайын өнімнің құрамы; əзірленген түйіршіктердің сапасы; алғашқы материалдардың жəне дайын өнімнің физико-химиялық құрамы; дайын өнім сапасына қойылатын талаптар. Параграф 4. Түйіршектелген пластикалы массаның машинисі, 6-разряд 297. Жұмыс сипаттамасы: пролипропиленнің пластикалы массасын сағатына 2 тоннадан астам өндіріс беретін екі шнекті экструдерлердің тобына жататын түйіршіктеу технологиялы процессін жүргізу; жабдықты, автоматика жүйесін жəне коммуникация жүйесін жұмысқа дайындау; кесетін пышақтарды жөнге салу, орнату, түйіршіктің белгіленген өлшеміне сəйкес пышақтың жетегінің айналу ретін жөнге келтіру; инертті газдың атмосферасында мұнара бункерына ұнтақтың берілу сызбасы; газ жіберушінің, қуат беретін шнектін, мөлшерлеушінің, дайындығын тексеру; пневмотранспорт жүйесін азотпен сіңіру жүйесін жөнге келтіру; аймақ бойынша температура режімін реттеу, экструдерлерді тиеу, түйіршікметрлеушінің құрамын бақылау, ценрифуганың, тербелушінің жұмысын тексеру; ұнтақ пен стабилизаторлардың тоқтамай, біркелкі беруін, жұмысты, пышақтарды, майдың температурасы мен қысымын, қосалқы механизмдердің (газ жіберуші, ауа үрлегіш, вакуумды жəне сулы насостарды, қуат беретін шнектарді жəне басқасын) жұмысын бақылау; технологиялы режімді нормасынан ауытқуын анықтау жəне жою; жабдықтарды, автоматика жүйесін жəне коммуникацияда қызмет көрсету; түйіршіктің дайындалған сапасын көзбен тексеру; түйіршіктеу кезінде негізгі тораптардың жұмысындағы ұсақ ақауларды жою; технологиялы журналда жазба жүргізу. 298. Білуге тиіс: техникалы режімнің параметрлері жəне оларды реттеу ережесі; экструдердің тораптарының жəне қосалқы механизмнің құрылымы жəне белгіленуі; арматура жəне коммуникация сызбасы; ақауларды жоюдың тəсілдері; берілген рецептура жəне мөлшер бойынша пластикалы түйіршіктелген массаны дайындауға пышақтардың икемделуі жəне орнату ережесі; машинаны іске қосқанда операцияның ілеспелілігі; электрқызуының сызбасы жəне машинаның берілген температураға дейін қызуы; бөлек тораптардың режімдерін реттеу, жөнге келтіру тəсілі жəне олардың ілеспелі жұмыс істеуі; дайындалған түйіршіктердің сапасы; алғашқы материалдың физико-химиялы құрамы; өнімді қосу жəне дайындау; дайын түйіршіктер сапасын анықтау тəсілдерін. 53. Қайталайтын агрегаттың машинисі Параграф 1. Қайталайтын агрегаттың машинисі, 2-разряд 299. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары машинисің басшылығымен негізгі поливинилхлоридті линолеумнің төсенішін көпіртілген поливинилхлоридтан кеуекті негізбен қайталау жəне көпіртілген массаны сұйықтату; бобинды линопормен құрылғыға тасып жеткізу, бобиндарды орау, төсемнің пішімін жуандық бойынша бірлестіру, бобиндарды кронштейнге тиеу жəне төсемді тиейтін құрылғының тетігіне тиеу. 300. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жұмыс мақсаты, жұмыс тəсілдері, линопор өндірісі бойынша құрылығыны дайындау ережесі, сұйықтату технологиялық процесін, жабдықтардың жұмыс принципін; қондырғыларды жөңдеу ережелерін. Параграф 2. Қайталайтын агрегаттың машинисі, 3-разряд 301. Жұмыс сипаттамасы: жартылай фабрикаттарды қайталау процессін жүргізу - біліктілігі жоғары машинисің басшылығымен толассыз қайталайтын агрегаттарда көпқабатты поливинилхлоридті линолеумының монолитті төсемін астыңғы, ортанғы, үстінгі пленкаларын; қосалқы жабдықты дайындау жəне жұмысқа икемдеу: тиейтін, илейтің жəне орайтын құрылғыларды, көлдеңен жəне тігінен кесетін механизмді, көлік құралдары жəне жабдықтары; илеу, дубляждау, суыту жəне орау топартарына қызмет көрсету; металды сетканы ауыстыру; барабанды жəне тросты торшаны тазартуға жəне көлік лентасын дубльдауға қатысу. 302. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы; қайталау, жатқан пленкаларды таңбалау технологиялық процесі жəне олардың құрамы; өнделіп жатқан материалдардың түрі жəне олардың белгіленуі; дайын өнімнің сапасына қойылатын техникалық талаптар. Параграф 3. Қайталайтын агрегаттың машинисі, 4-разряд 303. Жұмыс сипаттамасы: жартылай фабрикаттарды қайталау процессін жүргізу: астыңғы, ортанғы жəне үстінгі қабаттағы пленкаларды толассыз қайталайтын агрегаттарда; қысатын лентаның агрегатын икемдеу, қайталайтын барабанның, гидрожүйе, салқындататын құрылғы жəне бақылау-өлшеу аппаратурасын жұмысқа дайындау; тетікті калибрлеу, температураны, қысымды жəне жылдамдықты дайын өнімнің жəне қайталап жатқан пленканың маркасы мен түріне байланысты таңдау; жабдықтың ілеспелі жұмыс істеуін қамтамасыз ету; пленканы тиеудің ілеспелілігін жəне оларды толассыз агрегаттың тетігіне жіберілуін қадағалау; қайталайтын барабанның жəне салқындататын құрылғының қайталайтын температурасын; қысатын лентаның жұмыс қысымын; дубльдайтын барабанның айналу жылдамдығын; бақылау-өлшеу құрылғыларының көрсеткіші бойынша циклдың жалғасуы процессін бақылау жəне реттеу; метал сетканы ауыстыру, барабанды тазарту жəне көлік лентасын қайталау. 304. Білуге тиіс: қайталайтын агрегаттың жəне бақылау-өлшеу аппараттарының құрылымы жəне дайындау ережесі; қайталаудың технологиялық процесі; өнімнің əртүріне арналған агрегаттың технологиялық жұмыс режімі; дайын өнім сапасына қойылатын талаптар. Параграф 4. Қайталайтын агрегаттың машинисі, 5-разряд 305. Жұмыс сипаттамасы: жылы негізсіз жəне баслым пленкасыз негізсіз линолеумді қайталау немесе жартылай қатты поливинилхлоридті пленкаларды толассыз қайталайтын агрегатта қайталау процессін жүргізу; рулондардың шеттерін болып жатқан процесстің толассыздандыруын қамтамасыз ету үшін мерзімді қосып тұру; валдардың жылу температурасын, қайталайтын барабанның қысымен, линолеумнің төсемдерінің жылдамдығын жəне тартылуын пультпен басқарылатын бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен бақылау жəне реттеу; агрегирлайтын жабдықтың ілеспелі жұмыс істеуін қамтамасыз ету; шығарылып жатқан өнімнің сапасын анықтау үшін сынамаларды іріктеп алу; өндіріс журналында жазба жасау. 306. Білуге тиіс: конструктивті ерекшеліктері; агрегаттың жəне бақылау-өлшеу аппаратының құрылысы жəне икемдеу ережесі; қайталаудың технологиялық режімі; қайталайтын материалдардың түрлері; маркалары жəне құрылымы жəне олардың технологиялы процесстің параметрлеріне тигізер əсері; өнімнің сапасын анықтау тəсілі; механизмдердің жұмысындағы ақаулықтың себептері жəне олардың алдын-алу. 54. Иондаушы машинаның машинисі Параграф 1. Иондаушы машинаның машинисі, 3-разряд 307. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары машинистің басшылығымен иондаушы машинада пленканы өңдеу технологиясын жүргізу;

біліктілігі жоғары машиниспен біреге машинаға пленканы салу; бақылау-реттеу құралдарының көрсеткіштерін бақылау, пленканы жапсыру; пленканы рулонға біркелкі оралуын тексеру; біліктілігі жоғары машиниспен бірге машинадан роликті шешу. 308. Білуге тиіс: пленканы өңдеудің технологиялық процесі; иондаушы машинаның құрылымы; бақылау-реттеу құрылғыларын пайдалану ретін; пленканы өңдеуге қойылатын талаптар. Параграф 2. Иондаушы машинаның машинисі, 4-разряд 309. Жұмыс сипаттамасы: иондау машинасында пленканы өңдеу процессін жүргізу; бақылау-реттеу құрылғыларын бақылау; өңдеудің сапасын тексеру жəне оның белгіленген пленка сапасымен сəйкес болуын тексеру; талдауға сынама іріктеу; пленканы жапсыру; машинадан пленканы роликпен бірге ағыту. 310. Білуге тиіс: пленканы өңдеудің технологиялы процессі жəне оны реттеу ережесі; иондаушы машинаның құрылымы; бақылау-реттеу құралдарымен пайдалану ережесі. 55. Микструдердің машинисі Параграф 1. Микструдердің машинисі, 3-разряд 311. Жұмыс сипаттамасы: микструдерда поливинилхлоридты пленканы өңдеу үшін ертінді дайындау; біліктілігі жоғары машиниспен бірге жабдықтың техникалы түзулігін жəне оның жұмысқа дайындығын тексеру; каландрды ертіндімен уақытылы сіңірілуін, оның біліктің тетіктерінде жайылуын бақылау; микструдердің сыртқы жəне ішкі бөлшектерін тазарту жəне майлау. 312. Білуге тиіс: ертіндіні дайындаудың технологиялы режімі; микструдердің құрылымы, бақылау-реттеу құралының құрылымы, дайын өнімнің сапасына қойлатын талаптар. Параграф 2. Микструдердің машинисі, 4-разряд 313. Жұмыс сипаттамасы: микструдерде поливинилхлоридты пленканы дайындау үшін ертінді дайындау, жабдықтың техникалы дұрыстығын тексеру, картердағы майдың барын тексеру; микструдерді аймақтар бойынша технологиялы режімге сəйкес қажетті температураға жеткізіп жіберу, ертіндіні дайындау процессі, жабдықтың жұмыс істеуін; құрылғылардың көрсеткіштерін, температуралы режімді, микструдердің астыңғы шнегіне ертіндінінің біркелкі жетуін, филерден шығу жəне каландрға білікшені жіберу барысында ертіндінің сапасын тексеру, технологиялы процестің жүру барысын бақылау; мөлшерлеуішке ертіндіні беруді, ассортименттің, рецептураның өзгеруінде микструдердің параметрлерін реттеу; жабдықты майлауда жəне жөңдеу жұмыстарын жасауға қатысу. 314. Білуге тиіс: ертіндіні дайындау технологиялы режімі; жабдықтың, бақылау-өлшеу құралдарының құрылысы жəне жұмыс мақсаты; ерітінді сапасына қойылатын талаптар. 56. Өзі жабысатын пленка құрылғысының машинисі Параграф 1. Өзі жабысатын пленка құрылғысының машинисі, 4-разряд 315. Жұмыс сипаттамасы: желім қабатын жұмсақ поливинилхлоридті пленкаға жағу, қағазды силикондау жəне дубльдау немесе қатты поливинилхлоридті қатты өрнектелеген пленка-төс етегін пленкамен арнайы құрылғыда біліктілігі жоғары аппаратшының басшылығымен технологиялы процессті жүргізу; желімді жағу, қағазды силикондау жəне дубльдеу режіміне немесе пленка-төс етегін пленкамен электронды жəне басқада бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштерін бақылау; пленканы жəне қағазды тарту, силикон ертіндісінің желімнің емкосттағы қалыпты мөлшерін, силиконның қағазға жəне желімнің пленкаға біркелкі жағылуын, кептіру камерасының температурасына, қағазды дəл дубльдеу немесе пленка-төс етегін жабысқақ пленкамен, өзі жабысатын пленканы рулонға оралуын тексеру. 316. Білуге тиіс: əртүрлі маркалы желімнің жағылуын жəне қағазды силикондау технологиялы процессі; электронды жəне басқада бақылау-өлшеу жабдықтарының құрылымы; орнатылуын, кептіретін камерадағы температураны реттеу ережесі; өзі жабысатын пленка сапасына қойылатын талаптар. Параграф 2. Өзі жабысатын пленка құрылғысының машинисі, 5-разряд 317. Жұмыс сипаттамасы: өзі жабысатын пленканы өндіретін жабдықта қызмет көрсететін жұмыскерлердің жұмысын белгілеу; басшылық жасау, процесті өткізу; пленканың əртүріне оңтайлы режімді іріктеп алу; желімді жағу, қағазды силикондау жəне дубльдау немесе пленка-төс етегін пленкамен бақылауөлшеу жабдығының көрсеткіштері бойынша бақылау жəне реттеу; журналда жазба жүргізу. 318. Білуге тиіс: өзі жабысатын пленка дайындау процесінің технологиясын; жабдықтар құрылғысы мен жұмыс принципін; бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережелерін; қағаз, пленка, желім жəне силиконды ерітінді қасиеттерін; дайын өнім сапасына қойылатын талаптар. 57. Экструдер машинисі Параграф 1. Экструдер машинисі, 2-разряд 319. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары экструдер машинисінің басшылығымен ППО-12, ППО-29, ППО-30, ППО-31 орташа күрделікті профильдерді дайындау; экструдерді жөнге салу; құрылымды дайындау; экструдерлеу технологиялы режімін реттеу; дайындалған материалдарды опалау үшін сода немесе тальк дайындау; экструзия процессінде пленканы опалау; белгіленген орынға дайын материалдарды тасымалдау; экструдер механизмін тазарту жəне майлау. 320. Білуге тиіс: экструдирлеу процессінің негізі жəне оны реттеудің ережесі; негізгі жəне қосалқы жабдықтың құрылысы жəне жұмыс мақсаты; көтеру-тасымалдау механизмдерімен жұмыс істеу ережесі; қарапайым профильдер сапасына қойылатын талаптар. Параграф 2. Экструдер машинисі, 3-разряд 321. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары экструдер машинисінің басшылығымен экструдерлерде орташа күрделі профильді ППО-10, ППО-11, ППО-16, ППО-27 немесе пленка құбырын жəне қабатты материалдарды дайындау, жасанды жіпті жəне полихлорвинилды, полистирольды, полиэтиленды жəне басқада қосылыстардан талшықтарды дайындау; экструдерді жөнге келтіру; құрылымды дайындау; экструдерлеу технологиялы режімін реттеу; дайындалған материалдарды опалау үшін сода немесе тальк дайындау; экструзия процесінде пленканы опалау; сода жəне тальк (диірмен, кептіретін шкаф) дайындайтын жабдықты қызмет көрсету; орайтын барабанды, штангіні ауыстыру; белгіленген орынға дайын материалдарды тасымалдау, өлшеу; зат белгілерін безендіру; экструдер механизмін тазарту жəне майлау, технологиялық журналға жазу. 322. Білуге тиіс: экструдирлеу процессінің негізі жəне оны реттеудің ережесі; негізгі жəне қосалқы жабдықтың құрылысы жəне жұмыс мақсаты; қызмет көрсетілетін жабдықты жұмысқа дайындау ережесі; көтеру-тасымалдау механизмдерімен жұмыс істеу ережесі; өнімнің сапасына қойылатын талаптар. Параграф 3. Экструдер машинисі, 4-разряд 323. Жұмыс сипаттамасы: экструдер жəне экструзиялы автоматты роторлы желіден полихлорвинилді, полистиролды, полиэтиленді жəне тағы басқа қосылыстардан күрделі қималы (қуыс, монолитті, жалпақ, гофрирлі ППО-4, ППО-21, ППО-23, ППО-24, ППО-25) профиль, декоративті жапсырма, табандар, пленка жəне одан парақ, жасанды жіп жəне талшық, 110 мм диметрге дейін құбыр жəне тағы басқа да өнімдер жасау, экструзияға материал дайындау жəне оны экструдерға мерзімді салып тұру; экструдерді жұмысқа дайындау: тазарту, қалпақшасын жəнен филерын орнату, тетеіктің қалпақшасын жөнге салу, цилиндрдің аймағын жəне қалпақшаны қажет температураға дейін қыздыру; біліктілігі жоғары машинисің басшылығымен экструдер агрегаттын белгіленген параметрлерге келтіру: экструдерді, үрлейтін, кесетін жəне қабылдап-орайтын құрылғыға, салқындату жүйесіне, бақылау-өлшеу аппараттары. Құрылғы мен құралдарды дайындау; біліктілігі жоғары машинисің басшылығымен экструдер агрегаты мен экструзионды роторлы жүйені ілеспелі жұмыс істеуін қамтамасыз ету: шнектің айналымын реттеу, үрленуін, материалдың қалыңдығын, қабылдау-орау жəне кесетін материалдың жұмысын реттеу. бақылау-өлшеу құрылғыларының белгіленген технологиялы режімін бақылау; дайындалып жатқан материалдың сызба жəне үлгіге сай екендігін мерзімді тексеру; бобин сызбасы орайтын құрылғы мен дайын бұйым жəне дайын өніммен, өлшеу, таңбалау; қоймаға немесе ақаулы деп тануға, сорттауға жəне орауға тапсыру. 324. Білуге тиіс: экструзияның технологиялы режімі, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне конструктивті ерекшелігі; қосалқы жабдықтың, əмбебап жəне арнайы құрылғының белгіленуі, бақылау-өлшеу жабдығы жəне құралдарының белгіленуі жəне пайдалану ережесі; ерітіндіге қойылатын талаптар, өнделіп жатқан ертіндінің физико-химиялы құрамы; шығарылатын материал мен өнімнің сапасына қойылатын талаптар. Параграф 4. Экструдер машинисі, 5-разряд 325. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі конструкциялы экструдер жəне экструзиялы автоматты роторлы желіден полихлорвинилді, полистиролды, полиэтиленді, полиамидті жəне тағы басқа қосылыстардан, өте күрделі қималы ППО-1, ППО-3, ППО-17, ППО-20 тектес профильдер (қуыс, монолитті, жалпақ, гофрирлі) профиль пленкаларынан , 110 мм-ден жоғары 500 мм диаметрге дейін құбыр жəне күрделі профильденген өнімдер, қалыңдығы 1 – 5.0 мм виниплас парақтарын, көркем бұйымдар, 50 ден 200 мк дейін қалыңдықта электрнды басқарумен автоматты жүйеде поливинилхлоридтан, полистиролдан жасанды талшық жасау; біліктілігі төмен машинисердің жұмысын басқару жəне жұмысты үйлестіру; экструдердің агрегатын, экструзиялы роторлы автоматты желілерді берілген технологиялы режімге салу; агрегатты қосу жəне сөндіру жəне агрегаттың механизмдерін ілеспелі жұмыс істеуге ыңғайлау; экструзияның термоөңдеуінің биоксалды бағдарлы процесін жəне пленкадан өнім өндіруін басқару пультімен басқару; өнделіп жатқан өнімнің сапасына қойлатын талаптар; дайындалған материал мен өнімнің партиясына паспорт толтыру. 326. Білуге тиіс: əртүрлі қосылыстағы əртүрлі материалды экструзиялау технологиясы; агрегатқа кіретін барлық механизмдерді эксплуатациялау ережесі жəне құрылымы; конструктивті ерекшеліктері; агрегатқа қуат беру сызбасы; берілген параметрлерге механизмдерді келтіру ережесі; дайын өнімге техникалық жағдай. Параграф 5. Экструдер машинисі, 6-разряд 327. Жұмыс сипаттамасы: изотопты жуандық өлшеуішпен жəне теледидарлы құрылғымен жабдықталған автоматтандырылған экструдерларда 30 дан 200 мк дейін жуан пленка, диаметрі 500 мм ден асатын құбырларды дайындау; біліктілігі төмен машинистердің жұмысын үйлестіру жəне басшылық жасау; экструдер агрегатын белгіленген технологиялы режімге қосу; агрегатты қосу жəне сөндіру; агрегаттың механизмдерін ілеспелі жұмыс істеуге ыңғайлау; экструция процесін басқару пультімен басқару; өндіріліп жатқан өнімнің сапасын тексеру; өндіріліп жатқан өнімнің партиясына паспорт толтыру. 328. Білуге тиіс: əртүрлі қосылыстағы əртүрлі материалды экструзиялау технологиясы; агрегатқа кіретін барлық механизмдерді эксплуатациялау ережесі жəне құрылымы; конструктивті ерекшеліктері; агрегатқа қуат беру сызбасы; берілген параметрлерге механизмдерді келтіру ережесі; дайын өнімге қойылатын мемлекеттік стандарттар мен техникалық талаптар. 329. Орта кəсіби білім талап етіледі. 58. Мəтін құйма қалыптарын теруші Параграф 1. Мəтін құйма қалыптарын теруші, 2-разряд 330. Жұмысқа сипаттама: біліктілігі жоғары терушінің басшылығымен мəтін құйма қалыптарын теру бөлек операцияларын орындау; автоматты дайындау-автоматтың (шпинделдің қозғалысында, айналатын механизмдер жəне тағы басқа) бөлек тораптарына дұрыстығын құр жүрісте байқап тексеру; лента, мата, кассета жəне құралдарды дайындау; машинаға мата летасын салу; кассетаны мөр ұясына салу, кассетаны тіреуішке дейін көтеру, айналуды есептеуіш құралға қосу; шеңберлерді теру процесін жүргізу; теру аяқталғаннан кейін машинаны тоқтату, кассетаны түсіру ұядан мөрді алу; келесі операцияға дайындау; автоматтың сүртуге келетін бөліктерін тазарту жəне майлау. 331. Білуге тиіс: лентаны салу тəсілі жəне мөрге лентаны беру жылдамдығын реттеу; автоматтың құрылысы жəне дайын өнімге техникалы шарттар. Параграф 2. Мəтін құйма қалыптарын теруші, 3-разряд 332. Жұмыс сипаттамасы: мəтін құйма қалыптарын автоматта теру процесін жүргізу; автоматты дайындау - автоматтың (шпинделдің қозғалысында, айналатын механизмдер жəне тағы басқа) бөлек тораптарына дұрыстығын құр жүрісте байқап тексеру; лентаны мөрге жіберу режімін реттеу; кассетаның дұрыс айналуын, гуммирланған білекке лентаны жіберу жəне есептеуіш құралдың көрсеткішін бақылау; таразыда шеңберлерін теру қалыңдығын тексеру.

333. Білуге тиіс: лентаны салу тəсілі жəне мөрге лентаны беру жылдамдығын реттеу; есептеуіш құралдың айналымынан терудің қалыңдығын анықтау; автоматтың құрылысы жəне дайын өнімге қойылатын техникалық талаптарды. 59. Машинаны жəне пластмассадан өнім жасайтын автоматты жүйелерді реттеуші Параграф 1. Машинаны жəне пластмассадан өнім жасайтын автоматты жүйелерді реттеуші, 4-разряд 334. Жұмыс сипаттамасы: үрлеу циклы кезінде өнімнің қабырғаларының қалыңдығын реттемей 9 литрға дейін қуыс өнімдерді өндіру үшін жəне облойды автоматты үзбейтін үрлейтін машиналардың жұмысын жөңдеу жəне дайындау; қарапайым жəне орташа күрделі бөлшектер мен пластикалы массалар өнімдерін ыстық пресстеу үшін престердің жұмыстарын жөңдеу жəне реттеу; əртүрлі көнструкциялы орташа жəне ірі модельді бір бұрымды экструзионды машинаның жұмысын жөңдеу жəне реттеу; пластикалы массадан өнім өндіретін роторлы желісінің бөлек агрегатына реттеу жəне ұсақ жөңдеу жұмыстарын жасау; литті машинаға (көлдеңен, тік, бұрышты) электрмеханикалы, гидравликалы немесе гидромеханикалы жетекпен орташа күрделі, астыңғы немесе үстіңгі итеру формасымен көпұялы форма орнату; қалпақша қалыптастыратын жəне құрал қалыптастыратын формаларды ауыстыру жəне орнату; жаңа қалыптарды сынау, қарау, байқау жəне жұмысқа қосу; автоматты роторлы желінің бөлек агрегаттарының жұмысының технологиялы режімін жөңдеу; жөңдеу жабдығында өнімді сынамалы дайындау; қызмет көрсетілетін жабдыққа жөңдеу жұмыстарына қатысу жəне ұсақ ақауларды жою; жабдықтың жұмыс бөлшектерін тазарту жəне жылтырату. 335. Білуге тиіс: жабдықты жөңдеуде тəсілдердің ілеспелілігі; жұмыс шарты, технологиялы режім жəне қызмет көрсетіліп жатқан жабдықта өнімді өңдеу технологиясы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; қызмет көрсетелеп жатқан жыбдықты эксплуатациялау ережесі жəне нұсқаулығы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың тораптарын жəне бөлімдерін реттеу жəне жинаубөлшектеу, өнделіп жатқан материалдың құрамы мен құрылымы; бақылау-өлшеу құралдарының, темір ұстасының жұмысының, рұқсат жəне тігу жүйесінің белгіленуі жəне конструкциясы; тазалық жəне туралық классы, электртехника, механика, гидравлика негізі, шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 2. Машинаны жəне пластмассадан өнім жасайтын автоматты жүйелерді реттеуші, 5-разряд 336. Жұмыс сипаттамасы: үрлеу циклы кезінде өнімнің қабырғаларының қалыңдығын реттеумен 9- дан 60 литр дейін қуыс өнімдерді өндіру үшін жəне шеңберді автоматты үзбейтін үрлейтін машиналардың жұмысын жөңдеу жəне дайындау; күрделі бөлшектер мен пластикалы массалар өнімдерін ыстық престеу үшін престердің жұмыстарын жөңдеу жəне реттеу; пластикация, грануляция жəне əртүрлі өнімді экструзиялауға арналған көпбұрымды экструзионды (екі немесе төрт бұрымды) машинаның жұмысын жөңдеу жəне реттеу; пластикалы массадан өнім өндіретін роторлы желісінің барлық агрегатына реттеу; əртүрлі жетекті əртүрлі конструкциялы литті машинада күрделі жөңдеуді талап ететін, күрделі конфигурациялы ірі күрделі формалы лит өнімдері үшін форма орнату; қалпақша қалыптастыратын жəне құрал қалыптастыратын формаларды ауыстыру жəне орнату; электр жабдықты жəне жылыту автоматикасыны реттеу; қызмет көрсетілетін жабдықты жөңдеуден кейін сынамалы өнім дайындау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың ағымдағы жөңдеу жұмысына қатысу. 337. Білуге тиіс: жабдықты жөңдеуде тəсілдердің ілеспелілігі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықты жинау жəне бөлшектеу тəртібі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне жұмыс қағидасы, киноматикалы сызбасын жəне автоматты желінің барлық торабының өзара қарым-қатынасын; қызмет көрсетелеп жатқан жыбдықты эксплуатациялау ережесі жəне нұсқаулығы, шикізатқа жəне дайын өнімге техникалы жағдайы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықта өнімді дайындаудың технологиялы режімі; физико-химиялы құрамы жəне өнделіп жатқан материалдардың құрылысы; бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне конструкциясы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың барлық бөлімдерін реттеу жəне жөңдеу тəртібі; темір ұстасы жұмысы, рұқсат жəне тігу жүйесі, тазалық жəне туралық классы, электртехника, механика, гидравлика негізі; шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. Параграф 3. Машинаны жəне пластмассадан өнім жасайтын автоматты жүйелерді реттеуші, 6-разряд 338. Жұмыс сипаттамасы: 45000 кг жоғары форманы жабуды күшейтумен жəне электрнды құрылғылардың көмегімен өнімнің қалыңдығын реттеумен 60 литрдан жоғары емкость өнімдерін өндіру үшін үрлейтін машиналардың жұмысын реттеу жəне жөңдеу, жөңдеу, реттеу жəне əртүрлі конструкциялы құбыр желілерін тегіс, гофрирлы құбыр жəне əртүрлі кескінді профильдердірінде сынау; əртүрлі пленкалы шығару үшін күрделі конструкциялы пленкалы автоматтарды, станоктарды, агрегаттарды реттеу жəне жөңдеу; күрделі конфигурациялы өнімді өңдеу үшін экструзиялы машинаны реттеу жəне жөңдеу; екі түсті құйма машинасы жəне қуаты күшті машинада күрделі жөңдеуді талап ететін, ірі габаритті құйма формаларында бірнеше ажырайтын жалпақтықпен күрделі конфигурациялы құйма өнімі үшін форманы бекіту. Əртүрлі конструкциялы агрегатқа күрделі жөңдеуді талап ететін, ірі күрделі формаларды жəне қалыптастыратын қалпақшаларды орнату; ысыту аймағын, қалпақшаларды қалыптастыратын температураны автоматты бақылайтын жүйені жəне салқындату жүйесін; пневмокөлік жəне басқада тасымалдайтын тораптардың жүйесін реттеу жəне жөңдеу; жаңа форманы əртүрлі машина түрлеріне сынау, талап етілетін дəлдікке форманы жеткізу, машинаны тексету, сынау жəне жұмысқа қосу, берілген өлшем, салмақтағы өнімді дайындау үшін машинаны дайындау жəне қайта дайындау; жабдықтардың кез келген жөңдеуіне қатысу. 339. Білуге тиіс: машинаның секцияларын, агрегаттың жəне машинаның бөлек бөлшектерін реттеу жəне дайындау тəртібі; автоматталған сызықтың барлық тораптары өндірілетін материалдардың құрамы жəне құрылымы, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықта өнімді дайындау технологиялы режімі; бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне конструкциясы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жұмысындағы ақауларды жою тəсілдері; шикізат пен дайын бұйымдарға қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттарын. 340. Орта кəсіби білім талап етіледі. 60. Пластмасс өнімдерін өңдеуші Параграф 1. Пластмасс өнімдерін өңдеуші, 1-разряд 341. Жұмыс сипаттамасы: пластмасс өнімдерін жұмыс орнына жеткізу; құйма қалдықтарын алдын-ала қысқышпен немесе пышақпен алу; үгінді, үскір кромдарды тазарту, артық жиектерді, дəл мөлшерлерді талап етпейтін тік контурларды қолдан егеумен, пышақпен, зұмпарамен тазарту; тарақтар мен ойыншықтардың бірігіп кеткен планшеттерін қол тəсілдері арқылы ажырату; бұйымдарда тесіктерді тесу. 342. Білуге тиіс: жұмыс тəсілдері, сыртқы түріне байланысты өндірілетін өнімдерге қойылатын талаптар. Параграф 2. Пластмасс өнімдерін өңдеуші, 2-разряд 343. Жұмыс сипаттамасы: өнімді өңдеу, литниктарды жою, берілген өлшемге дейін кесу, фастарды шешу, сəйкес келетін жабдықты пайдаланып өнімді тік бойынша кесу немесе өнімдерді станоктарда сызба жəне эскиз бойынша механикалы өңдеу (егеу, аршу, үгіту, тесу); күрделі емес конфигурацияны үстіңгі бетіне ақау қалдырмай үлгі бойынша өнімді өңдеу; өнімді сынау үшін үлгілерді қию; кесу режімін жəне технологиялы процессті таңдау; станоктарды жөңдеу жəне реттеу, кесетін жəне өлшейтін құралды дайындау; дайындаманы орнату жəне бекіту; заттың өңделіп жатқан бетінің сапасын жəне өнімнің конфигурациясын бақылау; станоктарға ұсақ жөңдеу жұмыстарын жасау. 344. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан жабдықта жұмыс істеу ережесі; құралды, құрылғыны ауыстыру жəне орнату ережесі; өнімнің сапасына қойылатын талаптар, өнделіп жатқан материалдың физико-механикалы құрамы жəне оларды өңдеу режімі; өңделген өнімге қойылатын мемлекеттік стандарттар мен техникалық талаптарын. 345. Жұмыс үлгілері: полистиролдан, этроладан, полиэтиленнене өнімдер, ПОВ-30, ПОВ-50, стеклопластиктар, органикалық шыны, аминопласт, фенопласт, полиамид, АБС-6 пластиктер, полипропилен, поливинихлорид жəне басқа пластмасс өнімдерін - өңдеу. Параграф 3. Пластмасс өнімдерін өңдеуші, 3-разряд 346. Жұмыс сипаттамасы: өнделіп жатқан өнімнің үстің тегістеу жəне жылтырату жəне артық жиектерді жəне литниктерді жоятын орындарды механикалық тегістейтін жəне жылтырататын шеңберде əртүрлі тегістеу жəне жылтырату ұнтағын пайдаланып тегістеу немесе ыстық ірі габаритті өнімнің үстінен қабатын шешу; қажет болған жағдайда өнімге күңгірт рең беру; қара дақтарды кетіру, пластиналардың кедір-бұдырлығын кесу; күрделі конфигурациялы кескінделген өнімнің үстіндегі ақауларын бітеп өңдеу. 347. Білуге тиіс: механикалық шеңберлерде тегістеу жəне жылтырату мен пластмассадан жасалған бұйымдарды өңдеу процесінің технологиясын; əмбебап өлшейтін құралмен (штанг циркульмен, микрометрмен) пайдалану ережесі; өнделіп жатқан материалдардың негізгі физико-химиялы құрамы; құралды ауыстыру ережесі, тегістейтін жəне жылтырататын шеңберлердің құрылымы; жылтырататын жəне тегістейтін патаның негізі; өнімдерді өңдеу сапасына қойылатын талаптар. 348. Жұмыс үлгілері: 1) бидондар, құйғыш, полиэтиленді сыйымдылығы 5-20 литр құтылар- облойды ыстық күйде шешу; 2) аминопласттан, фенопласттан, полиэтилен, полиамид, АВС пластиктерінен, поливинилхлорид, полипропиленнен жасалған өнімдер - өңдеу; 3) төртконтакты қалыптар, медицина өнімдері, автомобиль штурвалдары, полистиролдан, этролдан, полиэтилен, шыныпластиктерінен жасалған өнімдер - тегістеу жəне жылтырату; 4) целлулоидты парақтар - жылтырату жəне түзету; 5) сантехникалық бұйымдар: раковина, унитаз, бөшкелер - өңдеу. Параграф 4. Пластмасс өнімдерін өңдеуші, 4-разряд 349. Жұмыс сипаттамасы: іліспелі немесе біруақытта біренеше операцияны орындайтын арнайы жабдықтарған жартылай автомат немесе автоматтарда өнімдерді өңдеу немесе монументті көркем шығарманы жəне декоративті-қолданбалы көркемөнердің бұйымын электрүстелді жəне қол кескішпен өңдеу; ерекше, өте күрделі көркем шығарманы дайындау кезінде байланыс орындарынан толықтай қуаттылыққа жету; əртүрлі тегістейтін жəне жылтырататын жабдық пен құрылғыны пайдаланып өнімнен сызық, тырнақ ізін, сынықты тегістеп жəне жылтыратып кетіру; сонымен қоса тоғысқан жар мен аралықты тегістеу жəне жылтырату; құралды жəне құрылғыны орнату жəне ауыстыру; құйылған көркем шығарманы эскиз бен автор оригиналына əбден ұқсағанға дейін жеткізу. 350. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан механикалы жабдықтың құрылым қағидасын, өңдеудің сапасына қойылатын техникалы талаптар; материал жүргізу, тегістейтін жəне жылтырататын материалдарды жəне пасталарды таңдап алу ережесі; көркем бұйымдарды өңдеуге арналған түрлі құралдармен жұмыс істеу ережесі; өнделіп жатқан пластмассаның физико-химиялы құрамы; пластамасс өнімдерін өңдеуге қойылатын талаптарды. 351. Жұмыс үлгілері: Пластмасс өнімдері: 1) тарақтар- арқасын тегістеу, қайрау; 2) көзілдірік оправасы- автоматтарда өңдеу; 3) көркем шығарма - қолдан көркем безендіру өрнек салу, механикалық шеңбермен тегістеу жəне жылтырату. 61. Сепараторларды өңдеуші Параграф 1. Сепараторларды өңдеуші, 3-разряд 352. Жұмыс сипаттамасы: сепараторларды сұйық шынымен жəне қышқылмен (сірке суы, күкірт қышқылы), сілті, цикдогексанмен химиялы өңдеу процессінжүргізу; өнімдерді əкелу; өнімді өңдеу үшін емкостьті (ванна) дайындау; ертіндіні дайындау; мөлшерленген компоненттерді ыдысқа құю; оларды арластыру; ертіндіні корректрлеу; өнімді ваннаға салу; өнімді ыдыстан (ваннадан) алу; тасымалдау жəне кептіретін шкафқа тиеу; өнделген өнімді кептіру: түсетін жылуды ауаға реттеу; өндіріс журналына жазба жүргізу. 353. Білуге тиіс: өңдеу жəне кептіру режімі; сепараторды өңдеуге ертіндіні концентрациялау; компоненттердің ертіндіде келісулері; өнделген өнімге қойылдатын технологиялық талаптарды. 62. Органикалық шыныны жапсырушы Параграф 1. Органикалық шыныны жапсырушы, 2-разряд 354. Жұмыс сипаттамасы: Органикалық шыныны қағазбен жапсыру; желімді дайындау, органикалық шыныны жапсыратын станокқа орнату; үлгілерді кептіру, конверттеу жəне жапсыру. 355. Білуге тиіс: кептіру режімі; органикалық шыныны қағазбен жапсыру ережесі; қағаздың сорттары; жапсыруға қолданылатын шынылар жəне үлгілер; тігісті дайындау ережесі. Параграф 2. Органикалық шыныны жапсырушы, 3-разряд

(Жалғасы 17-бетте).


(Жалғасы. Басы 13-16-беттерде). 356. Жұмыс сипаттамасы: жапсыратын қағазды арнайы станокта кесу; кесілмеген қағзды, тігісті келесі операцияға дайындау; араластырғышта арнайы желімдейтін ертіндіні дайындау; желімдейтін ертіндіні қағазға жағу; органикалық шыныны жапсыратын станокқа орнату; органикалық шынының қағазынан қалдық желімді алып тастау; жапсырылғанан кейін органикалық шынының жапсырмасын жапсыратын станоктан түсіру; айналатын көтергіштің көмегімен жапсырылған органикалық шыныны тіркеме транспортерға ілу; органикалық шыныны кептіретін камерада кептіру жəне бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен кептірудің температуралы режімін сақтау; желімдейтін ертіндіні дайындауға арналған араластырғышты, айналмалы пневмокөтергішті, қағаз кесетін станокты, кептіретін камераны жəне бақылау-өлшеу құралдарында қызмет көрсету. 357. Білуге тиіс: қағаздың əзірлемелерінің өлшемін; желімдейтін ертіндіні дайындау рецепті жəне режімі; органикалық шыныны қағазбен жапсыру ережесі; жапсыратын машиналардың жəне тіркеме транспортерлердің жұмыс мақсаты; органикалық шыныны жапсырудың талаптары жəне жеке тұтынушыларға арналған органикалық шыныны жапсыруға арнайы талаптар; кептіретін камерадағы температураны реттеу режімі жəне сызбасы; жапсыратын қағазға қойылатын талаптар; айналмалы көтергішті басқару пневматикалы сызбасы жəне жұмыс мақсаты. 63. Поливинилхлоридті пленканы өндіру вальды-каландрлы желінің операторы Параграф 1. Поливинилхлоридті пленканы өндіру вальды-каландрлы желінің операторы, 6-разряд 358. Жұмыс сипаттамасы: поливинилхлоридті пленканы алу технологиялы процесін басқару пультімен жүргізу; каландр жəне басқада агрегаттарды жұмысқа дайындау; шикізаттың жəне шығарылып жатқан өнімнің талап етілген түріне байланысты каландрлеу, жаншу, экструзия, стиндеу, өрнек салу, суыту жəне пленканы орау режіміне іріктеу; каландрирлеу, сору, сатиндеу, өрнек салу, пленканы суыту, ішкі кернеуді алу жəне статистикалы электрді, пленканың рулоның орау автоматтандырылған жəне ілестірілген жүйелерді басқару; жабдыққа жөңдеу жұмыстарын жасау; электронды жəне басқада бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері бойынша пленканы алу технологиялық процесін бақылау жəне реттеу. 359. Білуге тиіс: поливинилхлоридті пленканы алу технологиялық процесі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне кинематикалы сызбасы, жабдықтарды жөңдеу жəне барлық технологиялы параметрлерді синхронизациялау ережесі, каландрлы ертіндінің; ертіндінің барлық түрінің компоненттерінің физико-химиялы құрамы; олардың каландрдың жұмысына əсері жəне дайын өнімнің құрамы, дайын өнімнің сапасына қойылатын техникалы талаптар, ертінділер мен қолданылатын материалдарды. 64. Поливинилхлор негізіндегі өңдеу материалдарының өндіріс операторы Параграф 1. Поливинилхлор негізіндегі өңдеу материалдарының өндіріс операторы, 4-разряд 360. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары оператордың басшылығымен линолеум өңдеу бойынша техникалы процесстің бөлек операцияларын жүргізу; негізді дайындау жəне дайын линолеумды орау; негіздің байламдарына қызмет көрсету, ақаулы деп тану, негізді орау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың дұрыс жұмыс істеуін тексеру; орайтын құрылғыға негізгі бобинды орнату жəне негізгі орнын толтыратын құрылғыға беру; негізгі жəне дайын өнімнің созылу астыңғы арқауын реттеу; төсемдерді тігу прцессін, шыны кенепті дəнекерлеу немесе басқада тəсілдермен байланыстыру; дайын өнімнің сапасын тексеру; табылған ақауларды жою; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың ақауларын жою жұмыстарына қатысу. 361. Білуге тиіс: негізді дайындау жəне дайын өнімді орау технологиялық процесін; желінің қызмет көрсетіліп жатқан тораптарының жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының жұмыс мақсаты жəне құрылымы; алғашқы шикізаттың жəне материалдардың түрлері жəне құрамдары; дайын өнімнің сапасына мемелекеттік стандартпен талап етілетін техникалық талаптарды. Параграф 2. Поливинилхлор негізіндегі өңдеу материалдарының өндіріс операторы, 5-разряд 362. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары оператордың басшылығымен желіде технологиялы процессті жүргізу; жабдықтың барлық тораптарын параметрлері бойынша технологиялы картамен белгіленген: жылдамдық, тетік, фрикция, температуралы режім, қысымды қосу жəне синхронизациялау; технологиялы процесстің параметрлерін желінің бөлек агрегаттарында бақылау жəне реттеу; басқа жұмыс орнындағы жұмыскерлерге жұмыста табылған ақаулар жайлы дабыо қағу; желінің жабдығының жұмысындағы ұсақ ақауларды жою; технологиялы процесстің парамерлерін өндіріс журналына тіркеу. 363. Білуге тиіс: линолеумді өңдеудің технологиялы процессі жəне оны бақылаудың тəсілдері; желінің қызмет көрсетіліп жатқан агрегаттарын; реттеу, басқару жəне бақылау құралдарының конструкциясы; синхронизациялау, реттеу жəне басқарудың оңтайлы тəсілдері. Параграф 3. Поливинилхлор негізіндегі өңдеу материалдарының өндіріс операторы, 6-разряд 364. Жұмыс сипаттамасы: технологиялы процессті басқару пультімен басқару; желінің барлық тораптарының жұмысын үйлестіру, желіні автоматты режімге икемдеу; өндіріліп жатқан материалдың құрамын форматтау; желінің параметрлерінің жұмыс режімін автоматты реттеу жүйесінің жұмысын қадағалау; желінің жұмысындағы ақаулықтар табылған кезде жедел шешеім жəне шұғыл шара қолдану; желінің барлық тораптарына жөңдеу жмыстарын жасауға, ақаулықтарды жоюға, икемдеу кезінде табуға қатысу; шикізаттың шығындалуын жəне дайын өнімнің өнделуін есептеу. 365. Білуге тиіс: линолеумді өңдеу технологялы процессі; линолеум өндіру бойынша автоматтандырылған желінінің жəне басқару пультінің бақылауөлшеу құрылғыларының конструкциясы жəне жұмыс мақсаты; реттеп жəне жылдамдығын ілестіріп электр двигательдерді жіберу ілеспелілігі жəне ережесі; агрегаттарды, гидравликтарды жəне дабыл қағудың электрблоктарының сызбасын, жылдамдық реттеу ережесі. 65. Поливинилхлоридты композицияларды алудың операторы Параграф 1. Поливинилхлоридты композицияларды алудың операторы, 6-разряд 366. Жұмыс сипаттамасы: поливинилхлоридті композицияларды линолеум үшін алу жəне өнімдерді автоматты орталық басқару пультімен алу технологиялы процессін жүргізу; берілген технологиялы режімді перфокат көмегімен бекіту; əзірлейтін бөлімде жəне өндіріс залында шығын бункерлеріндегі материалдың санын; бақылау-өлшеу құрылғылары жəне автоматиканың көмегімен бояйтын концентраттардың жəне мəрмəр гранулянттың таразы мөлшерлеуіштердің тиегіштерінде жəне процесстің басқада көрсеткіштерін бақылау; барлық өзара байланысатын өндіріс бөлімшелерінің үркіліссіз жұмыс істеуін үйлестіру жəне қамтамасыз ету; жабдықтардың жұмысындағы барлық ақаулықтарды жəне пневмоэлектрлі дабылды құрылғылардың технологиялы процессінің бұзылуларын жою; қажет болған жағдайда автоматты орталықтандырылған басқару процессінен механикалы процесске ауысу; бақылау-өлшеу тіркеу жəне реттейтін құралдардың жəне пультта орнатылған автоматты жүйеде қызмет көрсету; құралдарды дайындау жəне құралдардың жəне автоматика жүйесінің жөңдеу жұмыстарына қатысу. 367. Білуге тиіс: поливинилхлоридті композицияны алу технологиялы процессінің негізі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне кинематикалы сызбасы; аппаратура мен коммуникацияның сызбасын; шикізаттың есептеудің жəне өнімнің шығуының əдістемесі; шикізатқа жəне дайын өнімге қойылатын техникалық талаптарды. 66. Пішінді полиуретан жəне пенополиуретан өндірісінің операторы Параграф 1. Пішінді полиуретан жəне пенополиуретан өндірісінің операторы, 3-разряд 368. Жұмыс сипаттамасы: пішінді пенополиуретанды конвейрде жəне полиуретанды лит машиналарында алу технологиялы процесінің бөлек операцияларын орындау; майсыздандыру жəне желімді бөлшектерге жəне арматураға арнайы құрылғыда жəне қолмен жағу; форманың қабырғаларына арнайы майды жағу; формаға қалыптасқан қаптайтын əзірлемені поливинилхлоридтті пленкадан, металды каркастан немесе өсімдік талшығынан жасалған каркастан дайын қаптаманы салу; қалыптасқан пенополиуретанды ойып алу жəне ленталы конвейерге салу; қалыптасқан өнімдерді өңдеу. 369. Білуге тиіс: формалы пенополиуретанды жəне полиуретанды алу технологялы процесі; конструкциясы, өлшемі жəне бөлшектердің жəне өнімдердің белгіленуі; бөлшектер мен желімдердің сапасына қойылатын техникалы талаптар; майсыздандыру жəне майлау технологиясын; шикізаттың, жартылай фаврикаттың жəне дайын өнімнің физико-механикалы құрамы. Параграф 2. Пішінді полиуретан жəне пенополиуретан өндірісінің операторы, 4-разряд 370. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары оператордың басшылығымен пішінді пенополиуретанды конвейерде жəне полиуретанды құйма машиналарында алу технологиялы процесін жүргізу; мөлшерлейтін агрегаттың жəне құятын қалпақшаның негізгі тораптарын дайындау жəне жөңдеу; мөлшерлейтін агрегатты жұмысқа қосу жəне оның дұрыс мөлшерлеуін бақылау; ұнтақтау құрылғысының көмегімен майды формаға жағу; үлгілерді жинау жəне бақылау талдауын жүргізу. 371. Білуге тиіс: формалы пенополиуретанды жəне полиуретанды алу технологялы процесі; ақаулардың алдын-алу жəне оларды жою; жабдықтардың жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының құрылымы жəне жұмыс қағидасы; шикізаттың жəне дайын өнімнің құрамы; үлгілерді талдауға алу ережесі. Параграф 3. Пішінді полиуретан жəне пенополиуретан өндірісінің операторы, 5-разряд 372. Жұмыс сипаттамасы: пішінді пенополиуретанды конвейрде жəне полиуретанды лит машиналарында алу технологиялы процесін жүргізу; пішіндерді бөлшектеу жəне жинау; пішінді жартылай қатты пенополиуретанды алу конвейрінің пішінің құятын қалпақша арқылы сыйымдылық насостарының көмегімен əртүрлі компоненттерді мөлшерлеу; мөлшерлейтін компонентерді технолгпен бірге есептеу; бақылау үлгілерін алу жəне бақылау талдауларының нəтижесі бойынша технолгиялы процесті дайындау; технологиялы режімнің бегітілген нормасынан ауытқудың алдын-алу жəне олардың себептерін жою; өндіріс журналында тіркеу. 373. Білуге тиіс: формалы пенополиуретанды жəне полиуретанды алу технологиялы сызбасын; үлгілерді іріктеу ережесі жəне талдау бойынша жұмыс жасау; негізгі жəне қосалқы жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; мөлшерлейтін компоненттреді есептеу тəсілі; технологиялы процесті реттеу ережесі; алғашқы шикізатқа жəне дайын өнімге қойылатын талаптар; сынамаларды іріктеу мен бақылау анализдерін өткізу ережелерін. Параграф 4. Пішінді полиуретан жəне пенополиуретан өндірісінің операторы, 6-разряд 374. Жұмыс сипаттамасы: пенополиуретаннан автоматты құрылғылардан жəне полиуретаннан литті машналардан пішінді өнімдерді алу технолгиялы процесін жүргізу; линтті машинаның бөлек тораптарындағы температура режімін бақылау жəне реттеу, үстел мен пешті вулканизвциялау; бағдарлама құрылғыларының көмегімен режімді оңтайлы жүргізу процесін жүргізу; бақылау талдауларының нəтижесі бойынша технологиялы процесті дайындау; мөлшерлеу, тиеу жəне активаторлы ертіндіні дайындау станцияларында компоненттерді араластыру; мөлшерлейтін автоматтарды реттеу; пішіндейтін автоматтарда əзірлемені өндіру температуралы режімін бақылау жəне реттеу; шикізаттың жəне дайын өнімнің шығының есептеу. 375. Білуге тиіс: технологиялы режім жəне пенополиуретанды жəне полиуретанан формалы өнімдерді алу процесінің негізі; жабдықтардың, бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне құрылымы; арматура жəне коммуникация сызбасы, бағдарлама құрылғыларына бағдарлама жасау тəсілі; дайын өнімге жəне қолданылатын материалдарға қойылатын техникалы талаптар. 67. Пластикалы массадан өнім өндіру бойынша роторлы желінің операторы Параграф 1. Пластикалы массадан өнім өндіру бойынша роторлы желінің операторы, 3-разряд 376. Жұмыс сипаттамасы: автоматты роторлы желіде пластикалы массадан өнім өндіру технологиялы поцессін жүргізу; роторлы желіні жұмысқа дайындау; шнекті қуат беретін бункерге престелген материлдарды тиеу; дайын өнімді салу үшін таро дайындау; роторлы желіні жұмысқа қосу; өнімді дайындау технологиялы процессін жүргізу: бақылау-өлшеу құралдары бойынша бақылау жəне таблетирование технологиялы режімін реттеу, пресстеу жəне механикалы өңдеу. 377. Білуге тиіс: пластикалы массадан алынған өнімді роторлы желіде таблеткалау; престеу жəне механикалы өңдеу технологиялы процесі; престелетін материалдардың физико-механикалы құрылымы; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттар. Параграф 2. Пластикалы массадан өнім өндіру бойынша роторлы желінің операторы, 4-разряд 378. Жұмыс сипаттамасы: автоматты роторлы желіде пластикалы массадан өнім өндіру технологиялы поцесін жүргізу; роторлы желіні жұмысқа дайындау;

17

www.egemen.kz

3 шілде 2013 жыл

дайын өнімді салу үшін таро дайындау; роторлы желіні жұмысқа қосу; өнімді дайындау технологиялы процесіне кіріспе; бақылау-өлшеу құралдары бойынша бақылау жəне таблеткалау технологиялық режімін реттеу, престеу жəне механикалы өңдеу; таблеткаларды жоғары желідегі тоқпен ысыту температурасын жүйелі бақылау; пресстелген материалдардың шығының есептеу жəне дайын өнімді шығару. 379. Білуге тиіс: пластикалы массадан алынған өнімді роторлы желіде таблеткалау, престеу жəне механикалы өңдеу технологиялы процессі; таблеткалау жəне престеу агрегатының жұмыс режімі; престелетін материалдардың физико-механичкалы құрамы; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар мен мемлекеттік стандарттар. 68. Өнімдерді балқытушы Параграф 1. Өнімдерді балқытушы, 2-разряд 380. Жұмыс сипаттамасы: газжалынды пистолеттің көмегімен полиэтиленді пленкадан жасалған өнімдердің түйіндерін балқыту; балқытылған полиэтиленді арнайы электр дəнекерлегішпен пішіндеу; өнімнің кесілген жерлерін қаптау; түйіндерді балқыту алдында арнайы құрылғыға салу; өнімнің астыңғы жағын əкпен жəне дымқыл матамен оқшаулау. 381. Білуге тиіс: балқытудың технологиялы процесі; электртехника негіздері; балқытудың технологиялы режімі; балқыту құрылғысының құрылысы; жұмыс мақсаты жəне эксплуатациялау ережесі; пленкаға қойылатын техникалы шарттар мен мемелекеттік стандарттар. 69. Пластикалы массадан пленканы перфораторлаушы Параграф 1. Пластикалы массадан пленканы перфораторлаушы, 2-разряд 382. Жұмыс сипаттамасы: перфоратор пленкасын дайындау бойынша бөлек операцияларды орындау; пленка рулондарын дайындау, перфорациялы машина мен құралдардың дұрыстығын тексеру; пленка рулонының машинаға орнату; оларды білікшелерге салу; машиналарды іске қосу; пленканың қозғалу жылдамдығын жəне кернеу деңгейін реттеу; рулондарды шешу жəне оларды орамдауға тапсыру; дайын өнімнің жəне шикізаттың шығынын есептеу; технологиялы журналда тіркеу жүргізу. 383. Білуге тиіс: перфорациялы машиналардың құрылысын жəне оларды эксплутациялау ережесі; перфорацияға арналған алғашқы материалдың физико-химиялы құрамы; рулондардың машинаға бекіту тəсілдері; пленканы салу ережесі; машинаның жұмысын реттеу тəсілдері; дайын өнімге техникалы талаптар. Параграф 2. Пластикалы массадан пленканы перфораторлаушы, 3-разряд 384. Жұмыс сипаттамасы: перфорациялы машинада пластикалы массадан перфорациялы пленканы дайындау технологиялы процессін жүргізу; пленкалы рулондарды дайындау, перфорациялы машина мен құрылғылардың дұрыс жұмыс істеуін тексеру; пленкалы рулондарды машиналарға орнату; оларды білекшелерге салу; перфорацияның белгіленген өлшеміне машиналарды реттеу; пленканың қозғалу жылдамдығын жəне кернеу деңгейін реттеу; рулондарды шешу жəне оларды орамдауға тапсыру; дайын өнімнің жəне шикізаттың шығының есептеу; технологиялы журналда тіркеу жүргізу. 385. Білуге тиіс: перфорациялы машиналардың құрылысын жəне оларды жою ережесі; перфорацияға арналған алғашқы материалдың физико-химиялы құрамы; пленканы салу ережесі машинаның жұмысын реттеу тəсілдері; перфорациялы пленкаларға техникалық талаптар. 70. Линолеумда таңба басушы Параграф 1. Линолеумда таңба басушы, 3-разряд 386. Жұмыс сипаттамасы: ағаш клишенің көмегімен қолдан таңба салатын станоктарда линолеум төсеніштерін немесе жазықбасатын машиналарда терең жəне ротациялы теру машиналарында линолеум төсенішіне суретті басу бойынша операцияны орындау; құралды жəне құрылғыны жұмысқа дайындау; басатын пастаны жəне бояуды жеткізу жəне оларды басатын машинаның астауына құю; терең жəне ротациялы баспалы баспа машинасының қабылдағыш құрылғысына линолеумнің шеттерін салу; басу процессін бақылау жəне оның режімінің бұзылуы жайлы дабыл қағу; басатын валдарды, басатын цилиндрларды, астауларды, жабдықты жəне құралды тазарту жəне жуу; басылған кілемшелерді кептіретін камераларға апаруға, оларды қозғалатын вагонеткалардың сөрелеріне төсеу жəне кептіретін камераның белгіленген режіміне сəйкес кептіретін камерада вагонеткаларды қозғалтуға қатысу; машиналы тəсілмен басу кезінде-линолеумді орталықтандыру, беткі жағын жүйелі түрде қоқыстанудан тазарту; жағатын білекшеден артық жағылған бояуды алу, кілемшенің ақаулы орның белгілеу жəне бақылау; басылған линолеумді машинадан түсіруге қатысу. 387. Білуге тиіс: ағаш клишенің көмегімен қолдан таңба салатын станоктарда линолеум төсеніштерін; жазық басатын машиналарда терең жəне ротациялы теру машиналарында линолеум төсенішіне суретті басу технологиясының негізі; басатын бояудың құрамы; линолеумді төсемдер мен кілемдерге қойылатын талаптарды. Параграф 2. Линолеумда таңба басушы, 4-разряд 388. Жұмыс сипаттамасы: жібектеу тəсілімен линолеум төсенішіне суретті басу, басатын станокты жұмысқа дайындау жəне икемдеу, оюлы жəне раклялы раманы дайындау; басатын бояуды фильтрлеу; орайтын құрылғыға линолеуммен бобинды орнату; төсенішті басатын үстелге тиеу жəне тарту; рамаға басатын бояуды құю, оны біркелкі етіп жаю жəне линолеумға суреті бар жібек кілемше арқылы қолдан басу; басылған линолеумді бағыттайтын білікшемен кептіретін камераға, залдарға кіргізу жəне ригельдерге жаю; басылмның сапасын, тазалығын жəне тордың дұрыстығын жəне басу кезінде боядың басылым құрамының қайтадан қалпына келуін қадағалау; кептіргішке тиегеннен кейін оны герметизациялау, буды жіберу жəне кептірудің режімін бақылау; илегіштерді тазарту жəне жуу; біліктілігі жоғары басушының басшылығымен пленканы жəне линолеумді терең басумен басу операциясын жүргізу; барлық блоктайтын құрылғылардың, дабылқақыштардың, өрт сөндіру жүйеснің дұрыс жұмыс істеуін тексеру; басатын валдарды жуу, басатын бояуларды басатын секцияларға жіберу жəне поливинилхлорид пленкасымен бобиндарды машинаның орайтын құрылғысына жіберу жəне оларды орнату; баспаның, бояуды жағудың, температуралы режімдерді, қысымды, кілемшені созудың сапасын, бөлменің ылғалдылығын бақылау; жабдыққа күтім жасау; терең жəне ротациялы баспаның машиналарын нұсқаулыққа сəйкес қызмет көрсету жəне жұмыса қосу, тоқтату, оның жұмысындағы ақаулықтарды табу жəне жою; жабдықты жөңдеу жұмыстарына дайындау жəне оны жөңдеу жұмыстарынан қабылдау. 389. Білуге тиіс: пленканы басу технологиясы- басу технологиясының негіздері-терең басу тəсілімен; жабдықтардың құрылғылары мен жұмыс принциптерін; бақылау өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; жылыту техникасының негіздері; линолеумға басудың сапасы мен қолданылатын маетиалдарға қойылатын талаптарды. Параграф 3. Линолеумда таңба басушы, 5-разряд 390. Жұмыс сипаттамасы: басатын машинаны жұмысқа дайындау: клишені орталықтандыру, линолеумнің төсемін ілеспелі қозғалу механизмдерін реттеу, клишені тиісті бояумен жағу жəне оларды төсемшеге белгілеу; линолеумнің төсемін басатын машинаға толассыз тиелуін, астаулардың бояумен жүйелі толтыруларын бақылау; машинаның жұмысындағы ақауларды жою; олардың линолеумға жағылуының ілеспелілігіне сəйкес дөңгелететін үстелде бояулардың дұрыс жағылуын қадағалау; ою-өрнек салу; жүк көтеретін машинаның, жерлендірген машинаның дұрыс жұмыс істеуін тексеру; бастын машинаны икемдеу жəне реттеу, регламентке сəйкес технологиялы процессті жүргізу; дайын өнімге құжаттарды дайындау, технологиялы журналды толтыру; бригаданың мүшелерінің қауіпсіздік техникасын сақтауын бақылауды жүзеге асыру жəне басылым өндірісінде қауіпсіз жұмыс істеуді қамтамасыз ету; басылған сурет сапасын бақылау; технологиялық журналға жазу. 391. Білуге тиіс: сурет басу процесінің ережесі мен технологиясын; құрылғыларды, жұмыс принциптерін; олардағы ақаулықтарды жою тəсілдерін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; материалдардың физикалық-химиялық қасиеттерін; басылым сапасына қойылатын талаптарды. Параграф 4. Линолеумда таңба басушы, 6-разряд 392. Жұмыс сипаттамасы: линолеумді төсемде басқару пульті көмегі арқылы сурет басу технологиялық процесін жүргізу; басу машинасының тораптарын координациялау; насостар мен қысу білікшелерінің жұмысын реттеу; басу білікшелерін орнату мен орталықтандыру; линолеум еніне сай қысу білікшелерін ауыстыру; көпсекциялы басу машинасының жұмыс параметрлерін компьютерге енгізу: кептіру температурасы, бояу тұтқырлығы, білікше шеңбер ұзындығы, ракелді пышақ пен қысу білікшелерінің қысымы; компьютер көмегімен басу машинасының өзгерген параметрлерін түзеу; компьютерге кептіру камераларындағы температура көрсеткіштерін шығару; сурет регистрін компьютердің көмегі арқылы баптау; сурет колерлерінің түсі мен реңін насос, ракельді пышақ пен қысу білікшелерін реттеу арқылы бектілген эталонға жеткізу; технологиялық журналға жазу; басу машинасының ақаулықтары пайда болған кезде жедел шешімдерді қабылдау. 393. Білуге тиіс: сурет басу технологиялық процесін, басу машинасының автоматты жабдығының жұмыс принципін; компьютерлік құрылғыларды жəне бағдарламалау негіздерін; технологиялық параметрлерді реттеу ережелерін; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; басу бояуларының қасиеттері мен оларға қойылатын талаптарды; жабдық ақаулықтарын жою мен оларды ескерту тəсілдерін. 71. Пресс-материалдарды сұрыптаушы Параграф 1. Пресс-материалдарды сұрыптаушы, 3-разряд 394. Жұмыс сипаттамасы: пресстеуші жəне құйылатын материалдарды, материалдардың сынақ партиасының химиялы құрамы жайлы талдау мəліметтері бойынша жəне партия материалдарын тиісті өнімге бегіту үшін сынамасының нəтижесі бойынша іріктеу; сынамалы таблеткалау, пресстеу немесе сынақ партиясының материалдарынан өнімді құю; дайын болған үлгіні өнім эталондарымен салыстыру; сынамалы престеу, құю жəне таблеткалау нəтижесі бойынша өнделіп жатқан өнімге қойылатын талаптар партия бойынша престеу жəне құю материалдарының құрамының сəйкес келетінің анықтау; алынған өнімдер үлгілерін техникалы бақылау бөліміне тексеріске жіберу; материал партияларын тиісті өнімдерге бекіту; құйылған матеиалдарды учаскелерге тапсыру; өндіріс журналында жазба жүргізу. 395. Білуге тиіс: іріктелген материал партияларынан өнімді дайындау кезінде пресстеу немесе құю режімі; материалдардың физико-химиялы құрамы жəне сапалы көрсеткіштері; материалдарды сынау ережесін. 72. Сутекті жалынмен жылтыратушы Параграф 1. Сутекті жалынмен жылтыратушы, 3-разряд 396. Жұмыс сипаттамасы: органикалы шыныдан жасалған өнімді сутекті жалынмен күйдіру (отты жылтырату); сутекті аппаратты күкіртті қышқылмен жəне темір жоңқамен толтыру; оттекті баллонды, редукторды, жалынды жалтыратқыш станокты, редукциялы клапанды, газды коммуникацияны, жылытқыштарды, мундштуктарды жəне сақтану құралдарын жұмысқа дайындау; жабдықтың түзу жұмыс істеуін тексеру; күйдірудің режімін орнату; ұсақ жəне профилактикалы жөңдеу жұмыстарын жасау. 397. Білуге тиіс: аппараттың құрылымын жəне метанды-сутекті қоспаны алуда компоненттердің өзара əрекеттесуінің негізі, күйдірудің режімі (отты жылтырату); органикалық шынының физико-химиялы құрамы; жылтыратылған органикалық шыны өнімдеріне қойылатын талаптарды. 73. Целлулоид блогының престеушісі Параграф 1. Целлулоид блогының престеушісі, 2-разряд 398. Жұмыс сипаттамасы: престі целлулоидты массамен арту; целлулоид блогын престеу бегітілген режімін бақылау; белгіленген температура жəне қысым режімінің сақталуын бақылау; престелген блоктарды шығару; блоктарды бегітілген орынға тасымалдау. 399. Білуге тиіс: целлулоид блоктарын престеу технологиялық процесін;

жабдықтардың құрылғылары мен жұмыс принциптерін; шикізат пен престелген целлулоид блоктарына қойылатын талаптарды. Параграф 2. Целлулоид блогының престеушісі, 3-разряд 400. Жұмыс сипаттамасы: блок-престерде целлулоид блогын престеу; матрицаның қысымын, жылытуын жəне суытылуын реттеу; престелудің технологиялы режімін сақтау; матрицаны тазарту жəне майлау; кезектегі престеуге блок-престі дайындау. 401. Білуге тиіс: целлулоидты өңдеу технологиясы; блокты целлулоидқа қойылатын негізгі техникалы талаптар; прес-форманы орнату ережесі; көтеру-тасымалдау жабдығымен пайдалану ережесі; блокты целлулоидқа қойылатын талаптарды. Параграф 3. Целлулоид блогының престеушісі, 4-разряд 402. Жұмыс сипаттамасы: целлулоид блогын жəне əртүрлі сортты целлулоид массасын блок-престе престеу процессін жүргізу; престеу технологиялы режімін престеліп жатқан целлулоид массасының сапасына байланысты реттеу; матрицаны дайындау жəне орнату; өнделген целлулоид блогының сапасын сыртқы пішініне қарап анықтау; өндіріс журналында жазба жүргізу; жабдықтың жұмысындағы ақауларды жою; технологиялық журналға жазу. 403. Білуге тиіс: целлулоидтың блогын престеу технологиялы процесін; целлулоид блогына техникалы талаптар; сорт бойынша целлулоидтың физико-химиялы құрамы; целлулоидты блоктың сапасына блок-пресстерде престеу процесінің бөлек параметрлерінің əсері; қызмет көрсетеліп жатқан жабдықтың құрылымы; жабдықтың жұмысындағы ақауларды жою тəсілдері; целлулоидты массаны рационалды шығындау ережесі; престелген целлулоид блоктарына қойылатын талаптар. 74. Пластмасса өнімдерін престеуші Параграф 1. Пластмасса өнімдерін престеуші, 2-разряд 404. Жұмыс сипаттамасы: престерде каболитті жəне бакелитті ұнтақтардан; органикалық шыныдан жəне тағы басқа материалдардан əртүрлі қарапайым бөлшектерді (ұсақ шайбалар, төсемшелер, шəйнек тұтқалары, кофе қайнататын ыдыс, планка, рамка, жазба үстелдерінің кронштейндері жəне тағы басқа) қарапайым көпұялы пресс-форманы пайдаланып престеу; қол престерінде нитропленкалы қақпақтар жəне тіс протездеу үшін өнімдерді престеу; престеу режімін бақылау; пресс-формаларды тазалау жəне майлау қызметтерін көрсету. 405. Білуге тиіс: престе престеу тəсілдері; престің құрылымы жəне олардың жұмыс істеу мақсаты жайлы жаңа мəліметтерді; жабдықта қызмет көрсету ережесі; пресс-материалдарды ілу ережесі; манометр, термометр жəне тағы басқа пайдалану ережесі; престелген өнімдерге қойылатын талаптар; престеудің технологиялы режімі, престелген өнімдерге қойылатын технологиялы талаптар. 406. Жұмыс үлгілері: ұсақ шайбалар, төсемшелер, шəйнек жəне кофе қайнататын ыдыс тұтқалары, планка, рамка, жазу үстелінің кронштейны - престеу. Параграф 2. Пластмасса өнімдерін престеуші, 3-разряд 407. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі пластмассадан 5-тен аса 10-ға дейін металды бөлшектермен престелген орташа күрделі прес-форманы, ажыратқаш құралды пайдаланып орташа күрделі өнімдерді престеу; соратын, үрлейтін, пішіндейтін жəне аралас мөрлерді пайдаланып гидравликалы жəне эксцентрикалы престерде целлулоидтан əртүрлі қалыңдықтағы ойыншықтарды мөрлеу; престеу барысында пресс-форманы ысыту; престеу режімін реттеу; пресс-материалдарды түсі жəне басқада белгілері бойынша анықтау; жабдықты бос жүрісте байқап көру. 408. Білуге тиіс: бақылау-өлшеу құралдарымен престеу режімін реттеу ережесі; ысытатын пресс-формалармен жұмыс істеу ережесі; шикізатқа қойылатын талаптар; пресс-материалдарды мөлшерлеу ережесі; бақылау-өлшеу жабдықтары мен өлшеуші құралдарды пайдалану ережелері. 409. Жұмыс үлгілері: Престеу: 1) дөңгелек қалпақшалар, декелді пластиналар, оргшыныдан пластиналар, жарық түсіру үшін патрондар, шаруашылық падностар, түйіспелер, күл салғыштар, каюталы жəне əжетханалы үстелдердің ілетін жəшіктері; 2) бұрандалы ажырайтын матрица бөлшектері, пластмассалы автоқалам бөлшектері, кабельұстайтын тұтқалар; 3) көркем кəде сыйлар, опа сауыт, туалет құралдары, иіссуға арналған флакондар; 4) шеңберді қаптауға арналған таблеткалар жəне автомашинаның штурвалдарының шабақтары. Параграф 3. Пластмасса өнімдерін престеуші, 4-разряд 410. Жұмыс сипаттамасы: сыртқы түріне, өлшеміне, физико-механикалы көрсеткіштеріне ерекше талап қойып күрделі өнімдерді гидравликалы престе немесе күрделі пресс-формаларды, ажырайтын құрылғыларды пайдаланып 10 металды бөлшектерді астам престпен престеу; аминопластан биік жұқа қабырғалы престеу; əртүрлі пластикалы материалдардан жасалған өнімдерді көпұялы пресс-формаларда престеу; жоғары жиілікті тоқ жабдақтарында əзірлемені алдын-ала дайындау; жабдықты, құрылығыларды жəне құралдарды жұмысқа дайындау; оны жұмыста сынау; арматура мен түсіретін белгілерді дайындау; престеу режімін анықтау; бұранданы безендіретін белгілерді қолдан немесе механикалы жабдықтардың көмегімен бұрау. 411. Білуге тиіс: престеу технологиялы режімі; əртүрлі пресс-материадың құрамы, құрылысы, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықта жұмыс істеу ережесі; əртүрлі пресстердің құрылымы, оларды бақылау жүйесін; пресс-формалардың түрлері; өнімдерді жылыту жəне салқындатуы плитасымен жабдықталған гидравликалы прессттерде престеу тəсілі; дайын өнімге техникалы шарттар. 412. Жұмыс үлгілері: 1) аккумулятор бактары, фторпласт - 4-тен жасалған өнімдер, медицина жəне тісті протездеуге арналған өнімдер - пресстеу; 2) түрлі-түсті құрамдары жəне толықтырғыштар бар монолитті көркем өнімдер - пресстеу; 3) машина жасауға корпустар жəне маховиктер, оргшыныдан пластиналар, пенопласт плиталар, кереует, кресла, үстелдердің арқалықтары, диванды жəне каюталы үстелдер - пресстеу; 4) целлулоидты трубкалар, радиоқұрылығыға арналған тораптар мен бөлшектер - пресстеу; 5) декоративті күрделі фигуралар, электресептегіш цоколдар, корпустар, автомобильді штурвалдар - пресстеу. Параграф 4. Пластмасса өнімдерін пресстеуші, 5-разряд 413. Жұмыс сипаттамасы: ерекше прес-формаларды пайдаланып көп мөлшердегі алдын-ала өнделген жіңішке жəне күрделі арматураларды (арнайы желімденген жəне лактанған тағы сол сияқты) пресстеумен өте күрделі конфигурациялы өнімдерді гидравликалы пресстерде пресстеу; престеу режімін басқару бағдарламасымен жабдықталған гидравликалы прессте түрлі-түрлі прес-материалдар өнімдерін престеу; прес-материалды алдын-ала ысыту үшін жоғары жиілікті тоқтар құрылғысын басқару жəне жөнге салу; престеу процессіне дайындау; престеу режімін басқару бағдарламасы үшін түзетулерді есептеу; престеу режімін түзету; престелген өнімдердің сапасын бақылау; жабдықты жөңдеу жұмыстарына қатысу; технологиялық журналда жазба жасау. 414. Білуге тиіс: престеудің технологиялы режімі; əртүрлі престерді жөнге келтіру ережесі жəне прес-формаларды дайындау; бақылау-өлшеу жабдығын жылытуға арналған жабдықта қызмет көрсету жəне жөнге салу ережесі; технологиялы процесстің əртүрлі параметрлерінің жəне əртүрлі прес-материалдардың сапалы көрсеткіштерінің пресстеу сапасына тигізер əсері; жабдықтың жұмысындағы олқылықтардың себептері жəне оларды жою тəсілдері: дайын өнімге қойылатын талаптар. 415. Жұмыс үлгілері: Престеу: 1) арматураның күрделі орналасқан жəне қисық қабырғалы түрлі-түсті өнімдер; 2) номенклатуралы каркас, 16 өрнекті белгілермен жəне 16 секциялы моноблоктар, 3,0 кг салмақты арматуралы шкифтар. 75. Қаңылтыр материалдарын престеуші Параграф 1. Қаңылтыр материалдарын престеуші, 2-разряд 416. Жұмыс сипаттамасы: жинау коэффициенті бойынша белгіленген қалыңдықтағы қаңылтырларды престеу үшін пакеттер жинау; жиналған пакеттерді əкелу; жиналған пакеттерді төсейтін тақта арасына төсеу; бекітілген қаңылтыр материалдарын пресстеу режімін бақылау; престелген қаңылтырларды тиеу. 417. Білуге тиіс: қызмет көрсетеліп жатқан жабдықтың жұмыс мақсаты; көтеру-тасымал механизмдерін пайдалану ережесі; дайын өнімге қойылатын талаптарды. Параграф 2. Қаңылтыр материалдарын престеуші, 3-разряд 418. Жұмыс сипаттамасы: төменгі қысымды қабатты престерде гетинакс, лигнофолядан жасалған қаңылтырларды престеу; прессті, материалдарды дайындау; пресстеу барысында пресстің плиталарының жылыту жəне салқындатуын реттеу; пресс механизмдеріне күтім жасау. 419. Білуге тиіс: престеліп жатқан қаңылтырлардың номенклатурасына байланысты престеудің технологиялы режімі; престеліп жатқан материалдардың құрамы; қызмет көрсетіліп жатқан престің құрылымы; плиталарды жылыту жəне суыту ережесі; коммуникацияның орналасуы мен вентиль мен клапандардың белгіленуі. Параграф 3. Қаңылтыр материалдарын престеуші, 4-разряд 420. Жұмыс сипаттамасы: қабатты гидравликалы пресстерде виниплас, винипроз, армирланған виниплас, сополимер СНП20 қаңылтырын, арнайы рецепті пластикатты престеу, төменгі қысымды қабатты престерде текстолит, шынытекстолит жəне асботекстолит қаңылтырын; біліктілігі жоғары пресстеушінің басшылығымен немесе өз бетімен қабатты гидравликалы пресстерде декоративті поливинихлоридтті плитканың əзірлемелерін престеу; біліктілігі жоғары престеушімен бірге пленкаларды жəне қаңылтырларды пакетке жинау; ысытып жылытатын пластиналарды, перфорирлі қаңылтырларды еріткішпен майсыздандыру; ысытып жылытатын пластиналарды спиртпен жуу; нығайтқыштарды түсімен таңдау жəне үгітетін станокта декоративті плитканы дайындауға жіберілетін үгіндіні ұсату; формалайтын үстелде плитканың, негіздің, төсемшенің жəне нығайтқыштарды əзірлемесін жинақтау; формалайтын плитаға оларды салу; престі, көтеру-тиеу жабдықтарды жұмысқа дайындау; тиелген формалы плиталарды немесе жиналған пакеттерді преске салу. престі жұмысқа қосу; жоғары жəне төмен қысымды носостарда қызмет көрсету; өнімдерді престен түсіру, плиталарды ажырату; престелген өнімдерді түсіру. 421. Білуге тиіс: пресстеудің технологиялы режімі, престеліп жатқан өнімдердің құрамы жəне құрылысы, престеліп жатқан өнімдерді өңдеу үшін қолданылатын компоненттердің құрамы; көтеру-тасымалдау жабдығын эксплуатациялау ережесі, əртүрлі конструкциялы қабатты пресстердің құрылымы, жоғары жəне төмен қысымды насостарда қызмет көрсету ережесі, пленканы пакеттерге жинау ережесі, плитканың əзірлемесін формалау ережесі, майсыздандыратын материалдардың құрамы, бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне қолданылу ережесі, шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар. Параграф 4. Қаңылтыр материалдарын престеуші, 5-разряд 422. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі конструкциялы қабатты престерде виниплас, винипроза, армирланған винипласты, текстолиттің арнайы рецептурасының пластикатын, шынытекстолоит, асботекстолоит қағазын престеу процессін басқару; берілген ассортиментке байланысты престеу режімін таңдау; төсейтін плиталардың суыту жəне жылыту процессін реттеу; өлшейтің құралдардың көрсеткіштері бойынша престеу режімін бақылау; престелген қаңылтырларды (плита) өлшеу жəне қарау; бағыныңқы жұмыскерлерге басшылық жасау; престің жөңдеу жұмыстарына қатысу. 423. Білуге тиіс: əртүрлі материалдарды престеудің технологиялы режімі; əртүрлі конструкциялы қабатты пресстердің құрылымы; пресстеліп жатқан материалдың құрамы; дайын өнімге техникалы талаптар. Параграф 5. Қаңылтыр материалдарын престеуші, 6-разряд 424. Жұмыс сипаттамасы:

20-этажды прессте 3150х1750 мм размерлі плитамен жəне 5000 тонна күшейткішпен бағдарламалы басқарумен əртүрлі массалы қағаз материалдарын престеу технологиялы процессін жүргізу; материалды тиеу жəне алу автоматтандырылған жүйесін басқару; престеудің режімін алынған қаңылтырдың саны жəне сапасына байланысты пресстеу; технологиялы режімнің барысына байланысты престеудің режімін реттеу; плитаны суыту жəне жылыту режімін реттеу; электрнды бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіштері бойынша технологиялы процессті бақылау жəне өзгерту; престелген плиталарды алдын-ала қарау; престе қызмет көрсететін бригадаға басшылық жасау; престі жөңдеу жұмыстарына қатысу. 425. Білуге тиіс: əртүрлі қаңылтырлы материалдарды престеу технологиялық режімі; жабдық құрылғылары мен жұмыс принциптері; бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне қолданылу ережесі пресстеліп жатқан материалдардың құрамы, дайын өнімге техникалы талаптар. 76. Пленкалы материалды пресс-рулон тəсілімен престеуші Параграф 1. Пленкалы материалды пресс-рулон тəсілімен престеуші, 5-разряд 426. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары аппатаршының басшылығымен көпқабатты материалдарды пресс-рулонды тəсілмен өңдеу технологиялы процессін жүргізу; алғашқы материалдарды пресстеуге дайындау; технологиялы процесстерді автоматика, бақылау-өлшеу құралдары жəне талдаудың нəтижесі бойынша бақылау жəне реттеу; процесті жəне жабдақты реттеу жəне жөңдеу. 427. Білуге тиіс: технологиялы процесстер, агрегатта қызмет көрсету регламентін жəне сызбасын; престі жүргізудің оңтайлы режімдерін анықтау тəсілі; шикізаттың, жартылай фабрикаттардың жəне дайын өнімнің физико-химиялы жəне технологиялы құрамы; көпқабатты пленкалы материалдарға қойылатын талаптарды. Параграф 2. Пленкалы материалды пресс-рулон тəсілімен престеуші, 6-разряд 428. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі төмен аппаратшыларды басқару жəне рулонды пресстеу технологиялы процессінің барлық жұмыс сатысын үйлестіру; пленка материалдарының барлық түрін пресс-рулонды тəсілмен шығару, технологиялы процессті автоматика құралдары, бақылау-өлшеу құрылғылары жəне талдаудың нəтижесі бойынша бақылау жəне реттеу. 429. Білуге тиіс: технологиялы процессті, агрегатта қызмет көрсету регламентін жəне сызбасын, процессті жүргізудің оңтайлы режімін анықтау тəсілі; шикізаттың, жартылай жəне дайын өнімнің физико-химиялы жəне технологиялы құрамы; жабдықтың, автоматика құралдарының жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының құрылымы, көпқабатты пленкалы материалдарға қойылатын талаптарды. 77. Түтікті жəне сұлбаларды престеуші Параграф 1. Түтікті жəне сұлбаларды пресстеуші, 3-разряд 430. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары пресстеушінің басшылығымен түтікті жəне сұлбаларды штранг-престерде престеу; жабдықтың, коммуникацияның, бақылау-өлшеу жабдықтарының, құрылғылардың, құралдардың жағдайын тексеру; қалпақшаны өнімге қажет өлшемді штранг-престе іріктеу жəне қондыру; материалды цилиндрдің қабырғаларын, қалпақшасын жəне өзекшесін жылыту; свальцталған массаны цилиндрдың материалы бөлігіне тиеу; майлы насосты қосу; престеу режімін (температур, қысым, пресс-формадан өнімнің шығу жылдамдығы) бақылау жəне реттеу; престеу режімін бақылау жəне реттеу; біркелкі қалың қабырғалы өнімді алу мақсатымен қалпақшаның өзекшесін орталықтандыру; белгіленген өлшемге дейін түтіктерді кесу жəне оларды тегістеу үстеліне кептіру үшін салу; циркулды арада кесу; дайын өнімдерді өлшеу жəне салу. 431. Білуге тиіс: престеу технологиялы режімі жəне оны реттеу, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықты, коммуникацияны, бақылау-өлшеу құралдарының құрылымы жəне жұмыс мақсаты; қолданылып жатқан шикізаттың құрамы жəне престеу құбырлары мен профильдерге қойылатын талаптарды. Параграф 2. Түтікті жəне сұлбаларды пресстеуші, 4-разряд 432. Жұмыс сипаттамасы: түтік пен сұлбаларды штанг-пресстерде престеу; жабдықтардың, бақылау-өлшеу құралдарының, құрылғылардың, құралдардың жағдайын тексеру; технологиялық процесс параметрлерін бақылау жəне реттеу; қалпақшаның өзекшесін орталықтандыру; дайын өнімнің сапасын сыртқы пішіні жəне өлшейтін құралдармен анықтау; технологиялық журналға жазу. 433. Білуге тиіс: пресстеудің технологиялы режімі жəне оны реттеу; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықты, коммуникацияны, бақылау-өлшеу құралдарының құрылымы жəне жұмыс мақсаты; қолданылып жатқан шикізаттың құрамы жəне оларға қойылатын талаптар. 78. Мақталы целлюлозаны жəне целлулоид қалдықтарын престеуші Параграф 1. Мақталы целлюлозаны жəне целлулоид қалдықтарын престеуші, 3-разряд 434. Жұмыс сипаттамасы: мақталы целлюлозаны жəне целлулоидты қалдықтарды брикетирлі пресстерде пресстеу; шикізатты немесе қалдықтарды пресстеуге алдын-ала дайындау; жабдықты жұмысқа дайындау; материалды пресске тиеу; пресстеу процессін қадағалау; бақылау-өлшеу құрылығыларының жəне пресстеліп жатқан өнімнің сыртқы пішініне қарап процессті реттеу өлшеу, орау жəне таңбалау; берілген форма бойынша есеп жүргізу. 435. Білуге тиіс: пресстеудің технологиялық режімі, материалды пресске тиеудің ережесі, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жұмыс қағидасы, алынатын шикізатқа жəне пресстеу сапасына қойылатын талаптарды. 79. Целлулоидты өнімдерді престеуші-үрлеуші, 3-разряд 436. Жұмыс сипаттамасы: целлулоид əзірлемесін жұмыс орнына əкелу; пресс-форманы ысыту; пресс-формаға сабынды ертіндіні жағу; жылыту жəне жиектерге ацетонды жағу; əзірлемені пресс-формаға салуҢ əзірлемелердің арасына емзік мен айырды қою; прессті индикатор бойынша белгіленген тетікке дейін қабыстыру; үрлеу процессін жүргізу жəне реттеу; булы-ауалы ертіндіні əкелу, пресс- форманы толық қабыстыру, ұстап тұру, суыту, булыауалы ертіндіні шығару; өнімді алу; пресс-формаларды жəне əзірлемелерді келесі престеуге дайындау; өнделген өнімнің сапасын көзбен анықтау; булы өнімдердің жапсырма орындарын кесу; өнімдерді тароға жинау. 437. Білуге тиіс: үрлеу режімі жəне оларды реттеу ережесі; целлулоидтты параққа қойылатын техникалы талаптар; əзірлемелді дайындау тəртібі жəне ережесі; дайын өнімдердің техникалы талаптары; дайын өнімнің сапасын анықтау тəсілі: шикізат пен дайын өнімге қойылатын талаптар. 80. Органикалық шынының түйіршігін дайындаушы Параграф 1. Органикалық шынының түйіршігін дайындаушы, 2-разряд 438. Жұмыс сипаттамасы: органикалық шынының қалдықтарын түсі жəне маркасы бойынша іріктеу; оларды кіші форматтарға аралау; тазалығын тексеру жəне бөгде бөлшектерді жою, қалдықтарды түйіршік дайындайтын станокқа тиеу, илеу жəне термоөңдеу; түйіршіктерді тазалау, өлшеу жəне таңбалау, мəліметтерді журналға жазу. 439. Білуге тиіс: 1) түйіршікті дайындау процесі, 2) жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты. Параграф 2. Органикалық шынының түйіршігін дайындаушы, 3-разряд 440. Жұмыс сипаттамасы: органикалық шыныдан түйіршікті дайындаумен қоса өзбетімен түйіршіктердің молекулярлы салмағын анықтау жəне ерітуге сынамаларды іріктеу, өндіріс журналына мəліметтерді жазу; шикізатты жəне дайын өнімді есептеу; органикалық шыныны үгітуге арналған станоктарды, термошкафтарды, циркульді жəне ленталы араларды, илеуіштерді, сыдыратын дискте қызмет көрсету; технологиялық журналға жазу. 441. Білуге тиіс: жарманы дайындау процесі; органикалық шынның құрамы; жарманы дайындау сапасына қойылатын талаптар; станоктың немесе басқада органикалық шыныны үгітуге арналған жабдықтың құрылымы. 81. Пленканы илемдеуші Параграф 1. Пленканы илемдеуші, 3-разряд

442. Жұмыс сипаттамасы: дəл илемдейтін станоктарда қалыңдығы 0,006 мм фотопласттан жасалған пленканы илемдеу; илемдейтің станоктарды дайындау-двигательді механизмдердің дұрыстығын, біліктердің тетіктерін жөңдеу жəне белгіленген үлкендікке керетін құрылғыны жөнге келтіру; жабдықтар мен құрылғыны дайындау; пленканы станокка əкелу; белгіленген температураға дейін станоктардың білігін жылыту; станоктарды жұмысқа қосу, əзірлемені салу; илемдеу жəне алынған пленканың қалыңдығының біркелкілігін бақылау; пленканы илемдеудің сапасын көзбен анықтау; дайын өнімді түсіру, қою жəне тапсыру; станоктың механизмдерін майлау жəне тазарту; өндіріс журналында жазба жасау. 443. Білуге тиіс: станокты жұмысқа қосуға дайындау ережесі; пленкаға қойылатын техникалы талаптар; əртүрлі қалыңдықтағы пленканы илемдеу режімі, илемдеу режіміннің ережесі жəне тəсілі; пленканың қалыңдығының біркелкілігін қамтамасыз ету тəсілі; дайын өнімге техникалы талаптар. Параграф 2. Пленканы илемдеуші, 4-разряд 444. Жұмыс сипаттамасы: дəл илемдейтің станоктарда қалыңдығы 0,006 мм фотопласттан жасалған пленканы илемдеу; илемдейтін станоктарды дайындау-двигательді механизмдердің дұрыстығын, біліктердің тетіктерін жөңдеу жəне белгіленген үлкендікке керетін құрылғыны жөнге келтіру; жабдық пен құрылғыны дайындау; пленканы станокка əкелу; белгіленген температураға дейін станоктардың білігін жылыту; станоктарды жұмысқа қосу, əзірлемені салу; илемдеу жəне алынған пленканың қалыңдығның біркелкілігін бақылау; пленканы илемдеудің сапасын көзбен анықтау; дайын өнімді түсіру, қою жəне тапсыру; станоктың механизмдерін майлау жəне тазарту; өндіріс журналында жазба жасау. 445. Білуге тиіс: əртүрлі қалыңдықтағы пленканы илемдеу режімі, станокты жұмысқа дайындау, пленкаға қойылатын техникалы талаптар, илемдеудің ережесі жəне реттеу тəсілі, пленканың қалыңдығының біркелкілігін қамтамасыз ету тəсілі, дайын өнімге қойылатын техникалы талаптар. 82. Өнімдерді сүртуші Параграф 1. Өнімдерді сүртуші, 2-разряд 446. Жұмыс сипаттамасы: органикалық шыныдан жасалған жылтыратылған өнімдерді механикалы станокта сүрту; сүртудің сапасын, станоктың жұмыс істеуін, қоршаудың жағдайын жəне шайбаны қадағалау. 447. Білуге тиіс: оргшынының құрамы жəне сүртудің режімі; сүртетін станоктың конструкциясы, статистикалы электрден қорғау құралдары. 83. Кальций стеаратын үгітуші Параграф 1. Кальций стеаратын үгітуші, 3-разряд 448. Жұмыс сипаттамасы: үгітетін машинада кальций стеаратын үгіту; жабдықты дайындау- тасымалдайтын механизмдердің жəне үгітуші машинаның дұрыстығын тексеру; сыйымдылыққа кальций стеаратын вакуум-насоспен тасымалдау; үгітетін машинаның щеткасы мен торшаның арасындағы тетіктерді жөнге салу; машинаны іске қосу, өнімді əкелу; үгіту процессін жүргізу – өнімнің жету жылдамдығын, тетіктің үлкендігін реттеу; дайын өнімді вакуум-насоспен сыйымдылыққа тасымалдау. 449. Білуге тиіс: технологиялы режім жəне үгіту процессінің негізі; жабдықтың құрылымы, белгіленуі; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптарды. 84. Штурвалдарды созушы Параграф 1. Штурвалдарды созушы, 3-разряд 450. Жұмыс сипаттамасы: штурвалдардың шлиц көпшектерін арнайы станокта созу; станокты созу үшін дайындау - гидравликалы клапандардың жұмысын жұмыс жəне айналым цилиндрларында тексеру;

(Соңы 18-бетте).


18

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 13-17-беттерде). штурвалдарды станокка жеткізу броньдарды штурвалмен қысқышқа бекіту; созу процессін жүргізу; штурвалды алу жəне құрылғыға кигізу; шлицтың сапасын калибрмен тексеру; ағымдағы жөңдеу жұмысы жəне станокты жөңдеу. 451. Білуге тиіс: станоктың дұрыс жұмыс істеуін тексеру; станокты жөңдеу тəсілдері; өлшейтін құралмен шлицтеу сапасын анықтау; дайын өнімдердің техникалы талаптары. 85. Өнімдерді бояушы Параграф 1. Өнімдерді бояушы, 1-разряд 452. Жұмыс сипаттамасы: əртүрлі бояйтын құрылғылардың көмегімен өнімнің əртүрлі бөлшектерін бір түске бояу: бояу жаққыш, пульверизатор жəне тағы басқа заттың үстіңгі жағын бояу үшін дайындау; қарапайым бояуларды құрау жəне іріктеу. 453. Білуге тиіс: өнімді бояудың қарапайым түрі; бояу үшін құралды пайдалану ережесі; қарапайым бояудың; сылағыштың түрлері жəне сылайтың материалдардың құрамы. Параграф 2. Өнімдерді бояушы, 2-разряд 454. Жұмыс сипаттамасы: өнімнің əртүрлі бөлшектерін бояу жаққышпен, пульверизатормен əртүрлі бояумен əртүрлі түстерге берілген эскизге сəйкес бояу; қарапайым кодерлерден бояу жəне лак жасау; пластмассадан жасалған өнімдердің бетін түрлі-түсті бояуға дайындау; қарапайым трафарет пен шаблон дайындау; əртүрлі құрылғылар мен механизмдермен қарапайым трафарет бойынша өнімнің бетіне қарапайым бояу жəне лакты жағу; майсыздандыру үшін əртүрлі қоспалар дайындау. 455. Білуге тиіс: əртүрлі материалдардан жасалған өнімдерге түрлі бояуларды жағу тəсілі, түстану бойынша негізгі мəліметтер; қарапайым бояу мен лактарды істеу рецепті; берілген рецептура бойынша қажетті колерді алу үшін бояуларды араластыру тəсілі; бояуға қолданылатын бояу мен, лактардың сапасын анықтау тəсілі; еріткіш, лак, бояу жəне эмальді сақтау ережесі, бояу үшін қолданылатын негізгі механизм жəне құрылғылар, бояу жүргізудің негіздерін. Параграф 3. Өнімдерді бояушы, 3-разряд 456. Жұмыс сипаттамасы: өнімнің үстіңгі бетін бояйтын жерді (майсыздандыру, жерден жəне тағы басқа) алдын-ала өндегеннен кейін əртүрлі бояумен жəне лактармен бірнеше тоға қолдан бояу жаққышпен безендіріп бояу; заттың үстіңгі бетін мрамор, малахит жəне ағаштың əртүрлі сортына ұқсатып бояу; əртүрлі механизм жəне құрылғы арқылы күрделі трафарет бойынша əртүрлі бояуды жағу; боялған үстіңгі беттерді тегістеу жəне жылтырату; орташа күрделі трафарет пен шаблондар дайындау; күрделі колерлі бояу жəне лактарды жасау; бояу кезінде қолданылатын механизм мен құрылғыны жөңдеу. 457. Білуге тиіс: əртүрлі материалдан жасалған өнімдерді бояу жəне лактау тəсілі; заттың үстіңгі бетін ағаштың құнды сорттарына; мраморға жəне тасқа ұқсатып жасау процессі; деорациялы жəне изоляциялы лак жəне эмальдардың құрамы: оларды дайындау рецепті, өнімді дайындауға қойылатын талаптар, түстану. 458. Жұмыс үлгілері: 1) бояуды жағу; 2) қуыршақтар – эскиз бойынша толықтай бояу; 3) өрнектер – трафарет бойынша жағу. Параграф 4. Өнімдерді бояушы, 4-разряд 459. Жұмыс сипаттамасы: өнімдердің үстіңгі беттерін қолдан əртүрлі бояулармен безендіріп бояу, лактау жəне жылтырату; көлемді көркем суретті, көркем жазбаны жəне күрделі суреттерді эскиз бойынша жасау, сонымен қоса эскиздарды өзбетімен орындау; күрделі трафареттерді орындау; пластмасстың жаңа түрін ендіру кезінде өнімді эксперимен ретінде бояу; өнімдерді жоғары сапалы айнадай бетті болғанша жылтырату. 460. Білуге тиіс: сурет өнері, түстану, рецептура, əртүрлі материалдардың физико-химиялы құрамы жəне жабысқақ деңгейі жəне көркем безендіру үшін жасау; оларды дайындау тəсілі, эскиздарды жасау тəсілі, бояуға қолданылатын механизм жəне құрылғылардың конструкциясы. 461. Жұмыс үлгілері: елтаңба, өрнек, күрделі жазбалар, əртүрлі пейзаждар - эскиз бойынша көркем безендіру. 86. Қаңылтыр материалын пішуші Параграф 1. Қаңылтыр материалын пішуші, 3-разряд 462. Жұмыс сипаттамасы: ақаулы орындарын кесіп алып тастайтын панельдерді пішу бойынша жартылайавтоматты желінің бөлек тораптарында қызмет көрсету; біліктілігі жоғары пішушінің басшылығымен қаңылтыр материалды сызба немесе тапсырыстың үлгісі бойынша пішу; құрылғыларды, кесетін жəне өлшейтін құралдарды жұмысқа дайындау; сызбалармен танысу; біркелкі əзірлемелерді түсі, қалыңдығы жəне ұзындығы бойынша іріктеу; қаңылтыр материалдар əзірлемелерін кипқа жинау, пішу үстеліне жіберу; іріктеліп алынған əзірлемелерді кесу жəне қиыстырып келтіру жəне біліктілігі жоғары пішушінің басшылығымен материалдың экономикалы шығының есептелуін сақтай отырып, оларды белгіленген өлшем жəне конфигурация бойынша өнімдерді пінідерге пішу; пішілген материалдарды есептеу. 463. Білуге тиіс: кесетін, өлшейтін құралдар мен құрылғыларды ұштау ережесі; пішудің оңтайлы тəсілдері; сызбаларды оқу ережесі; пішінді өнімнің сыртқы түріне жəне сапасына қойылатын талаптарды. Параграф 2. Қаңылтыр материалын пішуші, 4-разряд 464. Жұмыс сипаттамасы: панельдерді пішу бойынша жартылайавтоматты технологиялы тораптарда қызмет көрсету; ақаулыққа тексеру, кесетін автоматтың рольгангалы транспортерін жұмысқа дайындау жəне икемдеу жəне оны блоктау, кесетін автоматтың жұмысын бақылау жəне оны блоктау; кесетін автоматтың жұмысын қадағалау; пішілген панельдерді мерзімді өлшеу; режімді бақылау жəне оның бұзылғандығы жайлы дабыл қағулар. 465. Білуге тиіс: қызмет көсетіліп жатқан машинаның, қуат беретін құрылғылрдың жəне бақылау-өлшеу құрылғыларының құрылымы жəне жұмыс мақсаты; машинаны икемдеу ережесі; машинаны электрблоктау ережесі; автоматика жəне электртехника негіздері. Параграф 3. Қаңылтыр материалын пішуші, 5-разряд 466. Жұмыс сипаттамасы: автоматты жүйелерге қызған шекпен блоктарды пішу технологиялық процесін жүргізу; кесу жылдамдығы, ұзындығы, ені сияқты параметрлерді компьютер жадына енгізу; басқару пульті арқылы плита салу, қолмен жəне автоматты режімде полиэтилен пакеттерге жинақтау мен маркирлеу; жабдық ақаулықтарын жою жұмысына қатысу. 467. Білуге тиіс: қызған шектермен блоктарды кесу технологиялық процесін; автоматты жүйе жұмыс принципін; жылдамдықтарды реттей, қозғалтқыштарды іске қосудың жүйелілігі мен ережелерін; компьютерде жұмыс істеу ережелерін; автоматика жəне электртехника негіздері. Параграф 4. Қаңылтыр материалын пішуші, 6-разряд 468. Жұмыс сипаттамасы: плиталарға блоктарды пішу технологиялық процесін жүргізу. блоктарды пішу параметрлерін: кесу жылдамдығы, дайын өнім көлемдері мен конфигурациялары, контурлы кесудің графикалық құрылған геометриялық фигуралары, шектер сандарын компьютер жадына енгізу; сапалы кесу үшін шектердің тартылу разрядін реттеу; технологиялық параметрлерді бақылау; жабдық ақаулықтарын жою. 469. Білуге тиіс: блоктарды кесу процесінің технологиясын; автоматты жүйе жұмыс принциптерін, жабдықтардың біруақытты іске қосылуларының тəртібін (рольганг, кантельдеуші, көлденең жəне бойлық кесу тораптырының, жиектердің); басқару пультінің бақылау-өлшеу аспаптарының жұмыс принциптерін; бағдарламалау негіздерін; жабдықтарды электрблоктау сызбасын; автоматика жəне электртехника негіздерін. 87. Целлулоидты пластиналарды тегістеуші Параграф 1. Целлулоидты пластиналарды тегістеуші, 1-разряд 470. Жұмыс сипаттамасы: булы плиталарда целлулоидты пластиналарды тегістеу; жұмыс орнына əкелу; пластиналарды булы плиталарға қойып түзету; оларды ағаш үтікпен жабу; пластинаны жылығаннан кейін салқын плитаға қою. 471. Білуге тиіс: целлулоидты жылыту режімін; пластинаның өлшемі мен түсі; дайын өнімге қойылатын техникалы талаптар. Параграф 2. Целлулоидты пластиналарды тегістеуші, 2-разряд 472. Жұмыс сипаттамасы: ванналарда целлулоид пластиналарын тегістеу; пластинаны жұмыс орнына əкелу; партияға бөліп санау жəне партияларды түсі бойынша байлау; ваннадағы суды дайындау; пластинаны ыстық су толтырылған ваннаға салу; ыстық суда қызғаннан кейін пластиналарды салқын су толтырылған ваннаға салу; ваннадан алу; ваннаны жуу. 473. Білуге тиіс: целлулоидты жылыту режімі, пластинаның өлшемі жəне түсі, дайын өнімге техникалық режімі. 88. Синтетикалық жіптерді ажыратушы Параграф 1. Синтетикалық жіптерді ажыратушы, 3-разряд 474. Жұмыс сипаттамасы: синтетика жіптерін шоқтарын, талшықтарын технологияға сəйкес ажыратуға дайындау; машинаның ажырататын тораптарын тексеру; жалауша жасайтын ажырататын тарақтардың арасындағы арақатынасты бекіту; шоқтарды жақсы бекіту үшін пневматикалы манжетке ауа жіберуді реттеу; ажырататын тарақтан қажетті арақашықтыққа шоқты отырғызу; жіптің қылдарын ажырату технологиялы режімін орындау; жалаушаның қажетті тереңдігіне жету үшін қосымша ілмекті тіреуішке дейін мерзімді жылжыту; шоқтардың шеттерін ажырату үшін қосымша аймақ жасау; берілген температураның ықпалынан шоқтардың шетін балқып кетуінен сақтау үшін су беруді реттеу; ажырататын тарақтарды(пышақтарды) тазарту жəне үшкірлеу; жабдықты жөңдеу жұмыстарына дайындау, жөңдеу жұмыстарынана қабылдау. 475. Білуге тиіс: жұмыс тəсілдері, машинаның барлық механизмдерін конструктивті ерекшеліктерін; құрылымын, машинаның жұмыс істеу қағидасы; механизмдерді белгіленген параметрлерге икемдеу ережесі; синтетикалық жіптер мен қылға қойылатын талаптар.

тау;

89. Пластикалы массадан жасалған бұйымды жəне өнімдерін кесуші Параграф 1. Пластикалы массадан жасалған бұйымды жəне өнімдерін кесуші, 1-разряд 476. Жұмыс сипаттамасы: қолдан пышақ, қайшымен өнімдерінің шетін кесу немесе құймаларды бөлшектерден кесіп тас-

органикалық шыныны таңбалау жəне пленканың органикалық шыныдан жасалған қағаздарын таңбалау; өлшейтін құралдар бақылау жəне кесудің сапасын көзбен тексеру (пластинаның тікбұрыштығын, ені мен ұзындығының белгіленген мөлшерге сəйкес келуін, шеттердің тегістігін жəне тағы басқа); белгіленген орынға дайын өнімдерді төсеу; таңбалау жəне дайын өнімді есепке алу. 477. Білуге тиіс: бөлшек немесе өнім дайындалған материалдардың физико-химиялық құрамының негізі; бөлшек жəне өнімдерге жəне оларды кесуге қойылатын негізгі талаптар; ақаулардың түрі жəне пайда болу себептері олардың алдын-алу; өлшеу құралдарымен пайдалану ережесі; дайын өнімге техникалық талаптар.

кесу;

Параграф 2. Пластикалы массадан жасалған бұйымды жəне өнімдерін кесуші, 2-разряд 478. Жұмыс сипаттамасы: дəл өлшемді талап етпейтін материалдарды станоктарда кесу жəне жиектеу; полимерлі-композициялы материалдарды жəне силикатты шыныны алмаз жəне шыныкескішпен

двигатель механизмдерінің дұрыс жұмыс істеуін қадағалау; берілген өлшемге қиықтарды орнату жəне дайындау; материалдарды дайындау, оларды сорттау, двигательді механизмдерді берілген жылдамдыққа икемдеу;

3 шілде 2013 жыл

станоктың машиналарын қосу; өлшейтін құралдар арқылы бақылау жəне кесудің сапасын көзбен тексеру (пластинаның тікбұрыштығын, ені мен ұзындығының белгіленген мөлшерге сəйкес келуін, шеттердің тегістігін жəне тағы басқа); станоктан белгіленген орынға алып кету; таңбалаужəне дайын өнімді есепке қою; станоктың жəне құрылғының ұсақ жөңдеу жұмыстары. 479. Білуге тиіс: кесетін механизмдерді орнату ережесі жəне берілген өлшем бойынша материалдарды кесуге оларды икемдеу; жабдықтарды жəне қабылданған механизмдерді дайындау ережесі; өлшейтін құралмен пайдалану ережесі; станокты, қиықтарды жəне фрездерді реттеу жəне жөңдеу тəсілі; машинаны іске қосу жəне тоқтату; дайын өнімге техникалық талаптар. Параграф 3. Пластикалы массадан жасалған бұйымды жəне өнімдерін кесуші, 3-разряд 480. Жұмыс сипаттамасы: пластикалы массаларды кесу, үгіту, ою жəне пішу (блоктар, плита, қағаз, пластина, түтік, пленкалы материал жəне тағы басқа), органикалы шынылар, полимерлі-композициялы материалдарды бір дискті автоматты жəне жартылай автоматты кесетін машиналарда, дискті циркульді араларда, ұзындық бойынша кесу машиналарында кесу; двигательді механизмдердің дұрыстығын тексеру; ара мен пышақтарды берілген өлшемдерге икемдеу жəне дайындау; үстелді, кесетін механизмдерді, каретка жəне басқада жабдықтарды берілген өлшем бойынша кесуге икемдеу; созылатын білікше арқалы тығырықты орнату жəне толтыру; материалдарды дайындау, оларды сорттау, двигателді, механизмдерді берілген жыдамдыққа икемдеу; машина, станокты жұмысқа қосу; материалдарды кесу, ою жəне орау технологиялы процессіне жүргізу; машинының жұмысын реттеу; өлшейтін құралдар арқылы бақылау жəне кесудің сапасын көзбен тексеру (пластинаның тікбұрыштығын, ені мен ұзындығының белгіленген мөлшерге сəйкес келуін, шеттердің тегістігін жəне тағы басқа); дайын өнімді қою немесе станоктан белгеленген орынға əкету; таңбалау жəне дайын өнімді есептеу; станоктың жəне құрылғының ұсақ жөңдеу жұмыстары. 481. Білуге тиіс: кесетін механизмдерді орнату ережесі жəне оларды берілген өлшемдер бойынша материалдарды кесуге икемдеу; жабдықтарды жəне қабылданған механизмдерді дайындау ережесі; кесетін машинаның, жабдықтардың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне оларды пайдалану ережесі; машинаны реттеу жəне дайындау тəсілі; өлшейтін құралдармен пайдалану ережесі; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптарды. Параграф 4. Пластикалы массадан жасалған бұйымды жəне өнімдерін кесуші, 4-разряд 482. Жұмыс сипаттамасы: пластикалы массаларды жəне полимерлі-композициялы материалдарды көп дискті автоматты жартылай автоматты машиналарда өте дəлдікті талап ететін материалдарды біруақытта ораумен кесу; қағаздарды автоматты желіде қызмет көрсетіп жатқан кезде, машиналарда автоматты жəне жартылай автоматта тігінен жəне көлденен кесу, пленканы қалыңдығы 50 микрон жəне ені 5 мм дейін лентаға кесу; органикалық шыныны екі жақтан кесу жəне қағазды кесу жəне автоматты желіде одан өнім өндіру; двигательді механизмдердің дұрыс жұмыс жасауын қамтамасыз ету; араның, пышақтың кескішін берілген режімге орнату жəне дайындау; үстелді, кесетін механизмдерді жəне тағы басқа құрылғыларды берілген өлшем бойынша икемдеу; созылатын білікше арқалы тығырықты орнату жəне толтыру; материалдарды дайындау, оларды сорттау, двигательді механизмдерді берілген жылдамдыққа икемдеу; машина, станокты жұмысқа қосу; кесу, ою жəне материалдарды орау немесе кесу, аралау жəне материалдар мен өнімдерді лента кескіш арамен, фрезкамен белгіленген өлшемдерге кесу, дискті жəне орайтын білекшелерді айналу жылдамдығын бақылау жəне реттеу, олардың жұмысының ілеспелілігін бақылау; машинаның жұмысын қатпарларды, горфтарды катушкаарда қалыңдату үшін жəне дөңестің кесігі бойынша түзету мақсатымен реттеу; өлшейтін құралдар арқылы бақылау жəне кесудің сапасын көзбен тексеру (пластинаның тікбұрыштығын, ені мен ұзындығының белгіленген мөлшерге сəйкес келуін, шеттердің тегістігін жəне тағы басқа); дайын өнімді қою немесе станоктан белгеленген орынға əкету; таңбалау жəне өнімді есептеу; диск, ара жəне пышақтарды ауыстыру; станоктың жəне құрылғының ұсақ жөңдеу жұмыстары. 483. Білуге тиіс: кесетін механизмдерді орнату ережесі жəне оларды берілген өлшемдер бойынша материалдарды кесуге икемдеу; жабдықтарды жəне қабылданған механизмдерді дайындау ережесі; кесетін машинаның, жабдықтардың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі жəне оларды пайдалану ережесі; машиналарды, станок жəне кескіштерді дайындау тəсілі; өлшейтін құралдармен пайдалану ержесі; дайын өнімге қойылатын техникалық талаптар. 90. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы Параграф 1. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы, 1-разряд 484. Жұмыс сипаттамасы: нормаланбаған бөлшектерден қарапайым өнімдерді құрау; бөлек қосалқы жұмыстарды орындау. 485. Білуге тиіс: жинау операциясы барысында орынадатын ілеспелілікті, жинаудың сапасына қойылатын талаптар. 486. Жұмыс үлгілері: 1) жиһаздың бөлшектері - облойдан жəне кромдардың дөңгеленуінен тазарту; 2) резеңке емізік, массаж жасайтын щеткалар, күннен қорғайтын көзілдіріктер, пластмассалы қораптар - жинау. Параграф 2. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы, 2-разряд 487. Жұмыс сипаттамасы: орташа күрделі нормаланбаған пластмассалы бөлшектерден өнімдерді жинау; жапсыру, талшықпен немесе құралып жатқан бөлшектермен байланысты жинау жұмыстарын орындау; желімдерді дайындау; жинау үшін құрылығыны дайындау. 488. Білуге тиіс: жинаудың, желімдеудің, электр жылытуымен жəне клепканың ережесі, жиналып жатқан өнімдердің бекітілуін; құрайтын жабдықтармен жұмыс істеу тəсілі; желімді дайындау ережесі. 489. Жұмыс үлгілері: 1) құрау; 2) киімге арналған , бала тербеткіш, сөре,орындық, балалар диваны, есік жəне терезе тұтқалары, жазу үстелінің тартпасы, флейта; 3) көркем бұйымдар (декоративті вазалар, тарелкалар, кашпо), екі-үш бөлшектен тұратын - жинау. Параграф 3. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы, 3-разряд 490. Жұмыс сипаттамасы: комплектациямен байланысты, бөлшектер мен өнімдерді пайдаланып жəне пайдаланбай, əртүрлі санды армирланған жəне армирланбаған бөлшектерден тұратын тұрмыстық жəне техникалы жауапты күрделі құраулар: төрт бөліктен көп тұратын көркем өнімдерді, мүсіндерді жəне кəдесыйларды құрау, өнімдерді қолдан немесе жабдық пен құралдың көмегімен құрау немесе жалпы құрау арнайы үстелде жабысатын материалдардың көмегімен өнімді жапсыру: бөлшектерді əкелу немесе тасып жеткізу. Бөлшектерді құрауға дайындау: желімдейтін материалды торапқа жапсыру, сүрту, тораптарды тазарту жəне тағы басқа заттың үстіңгі беті, алдын-ала тазарту мен майсыздандыру кесілген жерін бегітумен герметизациялау, бөлшектерді жылтырату жəне тағы басқа жапсыру, электрлі жылыту, жапсыру, винттеу жəне бөлшектерді біріктірудің басқада тəсілдері: бөлшектердің сапасын тексеру: оптикалы көрсеткіштерді проекциялы-айналы құрылғыда жəне өнімнің түссіздігін фотометрде тексеру: дайын өнімдерді техникалы бөлімге тапсыру, конверттеу жəне оларды орамға тапсыру: жөндеу жұмыстарына қатысу. 491. Білуге тиіс: жинау кезінде операцияның орындалу ілеспелілігі: құрау кезінде пайдаланылатын материалдардың белгіленуі жəне құрамы, қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы жəне эксплуатациялау ережесі, құрылығы мен құралды пайдалану ережесі: бояу режімі, жылтырату, герметизация жəне жапсыратын бөлшектерді ұстамдылық уақытын: құрау бойынша барлық операциялардың жұмыс нұсқаулықтары, өнімнің номенклатурасы: дайын өнімді толықтай тапсыру кезінде техникалы жағдайына қойылатын талаптар: жиналған өнімге сынақ өткізу ережесі: дайын өнімге қойылатын талаптар. 492. Жұмыс үлгілері: 1) пластмассалы вентилдер жəне оларға үлгілі бөлшектер, арматуралы құбыр сымдары – құрау жəне қысымға сынау; 2) қосқыштар, үстелге қоятын шамдар, электршамдар, іліп қоятын бағаналар - құрау; 3) көркем өнімдер- алдын-ала жасамен жинау. Параграф 4. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы, 4-разряд 493. Жұмыс сипаттамасы: ерекше қабатты композициялы жəне бірнеше бөлшектен немесе бекітілген эталон, үлгі немесе эскизға сəйкес дəл блокта түсті шешімді өнімді құрау-монтаждау; техникалы талаптар жəне сызбаларға сəйкес желімдейтін материалдың көмегімен 6 немесе оданда көп бөлшектерден тұратын өнімдерді құрау-монтаждау; бөлшектерді (блоктарды) конфигурация бойынша түсті қатынаста іріктеу; жапсыратын материалдарды дайындау; бекітетін жəне тігетін орындарды бітеу; құрау үшін бөлшектерді алу, тасымалдау жəне олардың сапасын тексеру; жанасатын бөлшектерді таңбалау, қолдан жəне механикалы өңдеу жəне тораптарды құрау; өнімдерді герметикалылыққа сынау; техникалы бақылау бөліміне тапсыру. 494. Білуге тиіс: құраудың тəсілдері, жабдықтың құрылымы; герметизациялау режімі жəне жапсырылатын материалдарды ұстау уақыты, композиция жəне түстану негіздері; бөлшектерді (блоктарды) жəне өнімдерді іріктеу тəсілдері, жабыстыратын материалдардың белгіленуі жəне құрамы; жапсыратын материалдарды дайындау технологиясы, оларды пайдалану ережесі, өнімдердің номенклатурасы; өнімді герметикалыққа сынау тəсілдері, өнімді құрау-монтаждау барлық операциялар бойынша жұмыс нұсқаулықтары; дайын өнімді толықтай тапсыру кезінде техникалы жағдайына қойылатын талаптар, композиция мен түс жүргізудің негіздері. 495. Жұмыс үлгілері: дөңгелек жəне бұрышты үстелдер, кітап, көйлек ілуге жəне киімге үшсекциялы шкафтар, органикалық шыныдан өнімдер, сот ғимараттарына арналған жиһаз, мүсіндер жəне тағы басқа - құрау. Параграф 5. Пластмассадан жасалған өнімдерді жинаушы, 5-разряд 496. Жұмыс сипаттамасы: өнімді герметикалыққа жəне дəлдікке құраудың параметрлерін қатаң сақтаумен өнімді металды рамкаға спецификалы құрау жəне монтаждау; бөлшектерді алу жəне құрау орындарына тасымалдау, бөлшектердің сапасын тексеру; таңбалау, фрезерлі жəне бұрғылау станоктарында ленталы арада жəне зұмпара қағазында қолдан механикалы өңдеу; тораптарды құрау; дайын өнімдерді герметикалыққа сынау жəне бақылау жасақтау жəне бақ макеттер бойынша техникалы бақылау бөліміне толықтай тапсыру; жабдаққа қарапайым профилактикалы жөңдеу жұмыстары. 497. Білуге тиіс: жинақтау мен монтаждау процестерінің технологиясын; жабдықтар құрылғыларын; бақылау-өлшеу аспаптарын қолдану ережелерін; бұйымдарды өңдеу əдістерін; шикізаттың жəне материалдардың физико-механикалы құрылымы; дайын өнімдерге қойылатын талаптарды. 91. Шайбаларды жинаушы Параграф 1. Шайбаларды жинаушы, 1-разряд 498. Жұмысқа сипаттама: жібіткіш жəне шұғалы шайбаларды механикалы престерде құрау; өнделген шайбаны прессте бөлшектеу; ағаш стерженді тығынды преске салу; материалды белгілі биіктікке дейін жинау; фанерлі шеңберде төсеу; престі қосу, материалды престеу жəне шайбаны гайкамен бекіту. 499. Білуге тиіс: шайбаны құрау жəне бөлшектеу ережесі. 92. Пластмассаны дəнекерлеуші Параграф 1. Пластмассаны дəнекерлеуші, 1-разряд 500. Жұмыс сипаттамасы: электрүтігінің көмегімен пластикатты (əртүрлі өлшемді пластикаттан қапшықтар) үшжақты дəнекерлеу; айналатын формалары бар пластмасса өнімдерінің кесігін дəнекерлеу кезінде үйкелеу тəсілімен дəнекерлеу; əзірлемелер мен құрылғыларды дəнекерлеуге дайындау; дəнекерлеу процессін жүргізу; өнімдерді алу; құрылғыларды бөлшектеу жəне жинау. 501. Білуге тиіс: пластмасса өнімдерін дəнекерлеудің технологиялық əдісі; дəнекерлетін пластмассаның физико-химиялы құрамы; дəнекерлейтін құрылғының құрылымы; дəнекерлеудің температуралы режімі, материалды дəнекерлеу үшін төсеу ережесі.

Параграф 2. Пластмассаны дəнекерлеуші, 2-разряд 502. Жұмыс сипаттамасы: дəнекерлейтін жанарғылардың жəне басқада дəнекерлеу жабдығының көмегімен əртүрлі пластмассадан қарапайым конфигурациялы өнімді жəне əртүрлі конструкциялы жоғары жылдамдықты дəнекерлеу машинасында пластмассадан қарапайым типография өнімдерін блинтті өрнектеу немесе арасында шыны жіптер немесе вискозды жіптер орналасқаны екі полиэтиленді жолақтарды ыстық ауамен дəнекерлеу жолымен станокта күшейткіш ленталарды дайындау; əзірлемені жəне жабдықты дəнекерлеуге (өлшемдерді, бұрыштарды бегіту, арнайы құрылғыларда əзірлеменің қабатын қысу) дайындау; дəнекерлеу процессін жүргізу, өнімді алу; таңбалау, орау жəне оларды қоймаға тапсыру; жабдықты бөлшектеу жəне құрау. 503. Білуге тиіс: дəнекерлеудің тəсілі, дəнекерлетін пластмассаның физико-химиялы құрамы; дəнекерлейтін құрылғының құрылымы немесе жұмыс істеу қағидасы; дəнекерлеудің температуралы режімі; дайын өнімге қойылатын техникалы талаптар. 504. Жұмыс үлгілері: 1) жазба кітапшалары үшін жұмсақ қаптама, пленкалы материалдан жасалған қаптар, тігістері тік орналасқан пластиктан жасалған чехолдар жəне тағы басқа - жоғары жиілікті құрылғыларда дəнекерлеу; 2) екі қалталы футляр - блинтті өрнектеу жəне дəнекерлеу; 3) пластикатты дəнекерлеу үшін жолақтан бау - мөрлеу, кесу. Параграф 3. Пластмассаны дəнекерлеуші, 3-разряд 505. Жұмыс сипаттамасы: винипластан, пластикаттан, соплимерлерден полихлоривинил жəне полиамид негізінде үздіксіз лентаға пленкаларды дəнекерлеу; əртүрлі конструкциялы жоғары жиілікті дəнекерлеу машинасында рулонға біруақытта орау; пленканы, полиэтиленнен жəне полистиролдан өнімдерді дəнекерлеу жəне тағы басқа, сонымен қоса осы пленкалардан ірігабаритті өнімдерді əртүрлі конструкциялы түйіскен машиналарда дəнекерлеу; жоғары жиілікті дəнекерлеу машинасында пластикаттан өнімдерді блинтті өрнектеу; күрделі конфигурациялы əртүрлі пленкадан өнімдерді дəнекерлеу шілтерлі қағаздарына дəнекерлеу; пластикаттан терігалантериялы өнімдерді жоғары жиілікті тоқтарымен дəнекерлеу агрегатында дəнекерлеу; пленканы жəне əртүрлі пластмассадан қағаздарды ультродыбысты дəнекерлеу; пленкалы материалдарды рационалды бояу; дəнекерленген тігісті дөңгелету; полиэтиленді пакеттерде тұтқа жасау; тігісте пленканың шеттерін қайшымен жəне пышақпен кесу; дəнекерлеу үшін құрылғыны дайындау жəне орнату; дəнекерлеу жабдығында қызмет көрсету. 506. Білуге тиіс: материалға жəне жұмыстың түріне байлынысты пластмассаны дəнекерлеу режімі; электртехниканың негізі; дəнекерлеу жабдығын реттеу тəсілдері. 507. Жұмыс үлгілері: 1) бюварлар, тігістері тік орналасқан пластиктан жасалған чехолдар жəне тағы басқа - жоғары жиілікті құрылғыларда дəнекерлеу; 2) клапанды жəне қалталы қағаз салатын папка, иллюстрациялы, аппликациялы қатты қаптамлы түптеу –блинтті өрнектеу жəне дəнекерлеу; 3) ұшқырлы формалы бау - мөрлеу, кесу. Параграф 4. Пластмассаны дəнекерлеуші, 4-разряд 508. Жұмыс сипаттамасы: торапты, бұрышты жəне таңбалы тігістерді күрделі ірі габаритті конструкцияларда винипластан, полиэтиленнен, полиметилакрилаттан, полиамидтен жəне сополимерлерді əртүрлі конструкциялы дəнекерлеу жаңарғымен дəнекерлеу; жоғары жиілікті тоқты дəнекерлеу престерінде царгтарды дəнекерлеу; дəнекерлеу тігісін дайындау; əртүрлі дəнекерлеу жабдығында тігістерді кейінгі дəнекерлеумен əртүрлі металл конструкцияларды, ванналарды, құбырларды пластмассамен айналдыра қоршау; пластмассаларды желіммен алдын-ала желімдеу; алынған тігістің сапасын тексеру. 509. Білуге тиіс: əртүрлі пластмассаны дəнекерлеу технологиясын; қызмет көрсетіліп жатқан дəнекерлеу жабдықтың құрылым мақсаты; электртехника негізін, əртүрлі пластмассаның физико-химиялы құрылымы; дəнекеренген өнімге жəне конструкцияға қойылатын техникалы талаптар. 510. Жұмыс үлгілері: 1) блоктар - дəнекерлеу; 2) ванналар-пластмассадан антикоррозиялы оқшумен қоршау жəне тігістерді дəнекерлеу; 3) полиамидтан өнімдер - литтің ақауларын дəнекерлеу; 4) пластиктан жасалған қаптамалар-жапсырманың жəне бұрышты тігістерді жоғарыжиілікті дəнекерлеу; 5) пластмассалы ірі габаритті резервуарлар - дəнекерлеу жəне қаптау; 6) құбырлар-пластмассадан оқшаулармен қаптау жəне оқшаудың жапсырмасын дəнекерлеу. 93. Пластмассаларды жонушы Параграф 1. Пластмассаларды жонушы, 4-разряд 511. Жұмыс сипаттамасы: жонғыш машиналарда бутилметакрилат пен метилметакрилат блоктарынан жəне целлулоид блоктардан пластиналарға қалыңдығы 0,1-ден 20 мм пленкалар жонудың технологиялық процесін жүргізу; машинаның пышақтарын пластиналарды жонудың берілген тапсырмасына теңшеу; жону процесінде машина пышақтарының жұмысын реттеу; блоктарды тоңазытқыш камераларға тиеу, аспаптар бойынша мұздату процесін бақылау, блоктарды тоңазытқыш камерадан шығару жəне силикат шыныны полимерден бөлу; талдау үшін үлгілерді аралау; желімнің көмегімен блоктарды жонғыш машинаның шойын плитасына желімдеу жəне жону процесін бақылау; дайын пленканың сынамасын талдауға іріктеу жəне оларды кептіруге тапсыру; блоктарды ауыстыру, оларды тельфердің көмегімен орнату жəне түсіру; технологиялық журналға жазу. 512. Білуге тиіс: оргшыны мен целлулоид блоктарын жонудың технологиялық процессі; қызмет көрсетілетін жабдықтың құрылғысы мен жұмыс істеу принципі; берілген қалыңдықта пластиналарды жонуға пышақтарды теңшеу қағидасы; өлшегіш құралдарды пайдалану қағидасы; өңделетін материалдардың физикалық-химиялық қасиеті; дайын өнімге қойылатын талаптар. 94. Линолеумді кептіруші Параграф 1. Линолеумді кептіруші, 3-разряд

513. Жұмыс сипаттамасы: грунтталғанан жəне басылымнан кейін жаю, кептіру жəне линолеумді кептіруден алу бөлек операцияларын орындау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықты икемдеу - түсіретін барабандарды орнату, бағыттайтын білікшелерді, созылатын механизмдерді жəне орайтын құрылғыларды реттеу; линолеум төсемінің шеттерін мөлшерқадаға ілу процессіде бекіту жəне оларды қатар тігу; түсіретін жабдықтың жұмысындағы ақаулықты жою; бақылау-өлшеу құралдарының көрсеткіші бойынша кептіру процессін қадағалау; жабдықтың жөңдеу жұмыстарына қатысу. 514. Білуге тиіс: бақылау-өлшеу құрылығыларынмен пайдалану ережесі; грунттау жəне басу технологиялы процессінің негізін; кептірудің технологиялы режімі; линолеумдарға қойылатын талаптарды. Параграф 2. Линолеумді кептіруші, 4-разряд 515. Жұмыс сипаттамасы: линолеумді кептіру процессін жүргізу; қызмет көрсетіліп жатқан жыбдықты икемдеу жəне жұмысқа дайындау; буды жіберу жəне кептіретін камераның температурасын белгіленген деңгейге дейін көтеру; бағыттайтын барабандар жүйесінің көмегімен арнайы люктар арқылы кептіретін камераға линолеумді тарту; кептіретін камераларды герметизация, жылытқышты қосуды интенсификациялау жəне температураны реакциялы деңгейге дейін көтеру; линолеумді жаю, кептіру жəне бақылау-өлшеу құрылығыларының көрсеткіштері бойынша түсіру процесстерін қадағалау жəне реттеу; ауа алмастыруды желдеткіш жүйе арқылы реттеу жəне бояудың кебу деңгейіне байланысты ригельді қатардың ұзындығы бойынша біртіндеп қозғалту; бағыттайтын валдарға фалды тиеу; линолеумді жаю, кептіру жəне түсіру технологиялы параметрлерін түзету; кептірудің процессі аяқталғаннан кейін - температураны түсіру, кептіретін камераларды герметизацялау жəне оларды түсіруге дайындау; сынамаларды іріктеу жəне оларды талдауға тапсыру. 516. Білуге тиіс: басудың, кептірудің жəне линолеумді түсірудің технологиялы жіне режімі; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың құрылымы, кинематикалы сызбасы жəне икемдеу тəсілі; түсіру кезінде линолеумді бүлдіріп алудын алдын-алу; басылатын линолеумға кептіргенге дейін жəне кептіргенен кейін қойылатын талаптар; фалды сындыру жəне линолеумді ригельдерге ілудің оңтайлы тəсілдері; кептіргіштердің жұмыс принциптерін, жабдықтарды жөңдеу тəсілдерін; жылытутехникасының негізі; кептіруге дейін жəне одан кейін ленолеумға қойылатын талаптарды. 95. Маталы негізде синтетикалы материалдарды өрнектеуші Параграф 1. Маталы негізде синтетикалы материалдарды өрнектеуші, 3-разряд 517. Жұмыс сипаттамасы: күкіртті қышқылдың ыстық ертіндісінде маталы негізде синтетикалы материалдарды өрнектеу; күкірт қышқылының ертінді