Page 1

Бүгінгі нөмірде: ПАРЛАМЕНТ

4-бет

Ескерілмей жүрген бір есім Жетімін жылатпаған ел едік

№79 (28018) 2 НАУРЫЗ СЕНБІ 2013 ЖЫЛ

5-бет

6-бет

Ана мен бала өлімін азайтатын жоба

8-бет

Ґзара іс-ќимылды дамытудыѕ келешегі зор Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Францияның Сыртқы істер министрі Лоран Фабиусты қабылдады, деп хабарлады Мемлекет басшысының баспасөз қызметі. Мемлекет басшысы Францияның сыртқы саясат ведомствосы басшысының сапары екіжақты қатынастардың нығаюының жоғары қарқынын танытатынын атап өтті. – Біздің елдеріміздің ынтымақтастығы серпінді дамып келеді. Үш ай бұрын мен Франция Президенті Франсуа Олландпен кездестім. Қазір біз оның Қазақстанға сапарын күтудеміз. Біз үшін Франция Еуропалық Одақ елдері арасында ірі инвесторлардың бірінен саналады. Қазіргі уақытта біз түрлі қызмет салаларындағы 25 бірлескен жобаны іске асырудамыз, екіжақты өзара іс-қимылды дамыту перспективалары өте зор, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан Президенті бүгінде «Назарбаев – Олланд» екіжақты комиссиясы аясында жемісті жұмыстар жүргізіліп жатқанын жəне бұл кездесулердің жалғасын табуы маңызды екенін атап көрсетті. Францияның Сыртқы істер министрі Нұрсұлтан Назарбаевқа алғыс айтты жəне француз көшбасшысының шын пейілді тілегін жеткізді. – Мен үшін бұл кездесу – зор құрмет. Біз Сізбен бұған дейін Парижде кездесіп, екіжақты ынтымақтастықтың бірқатар маңызды бағыттарын талқылаған едік. Ең таяу уақытта Франция Президенті Сіздің шақыруыңыз бойынша Қазақстанға

«Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 13 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабына сəйкес қаулы етемін: 1. «Қазақстан Республикасындағы кəсіптік жəне өзге де мерекелер туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 20 қаңтардағы № 3827 Жарлығына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 1998 ж., № 1, 1-құжат; 2003 ж., № 44, 469-құжат; 2007 ж., № 18, 197-құжат; 2008 ж., № 23, 212-құжат; 2009 ж., № 32, 293-құжат; 2011 ж., № 58, 822-құжат; 2012 ж., № 68, 977-құжат) мынадай өзгеріс жəне толықтыру енгізілсін: жоғарыда аталған Жарлықпен бекітілген Қазақстан Республикасындағы кəсіптік жəне өзге де мерекелердің тізбесіндегі: 3-тармақ алып тасталсын; мынадай мазмұндағы 21-1-тармақпен толықтырылсын: «21-1. Отбасы күні – қыркүйектің екінші жексенбісі». 2. Осы Жарлық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Астана, Ақорда, 2013 жылғы 1 наурыз № 511

Ќазаќстан Республикасыныѕ Президенті – Елбасы, Ќазаќстан халќы Ассамблеясыныѕ Тґраєасы Н. Ə. Назарбаевќа келу ниетінде. Бүгінде Франция мен Қазақстанның бірқатар мəселелер бойынша көптеген ортақ ұстанымы бар, өйткені, біздің елдеріміз бейбітшілікке жəне тұрақтылықты дамытуға ұмтылады, – деді Л.Фабиус. Министр Қазақстанға сапары екіжақты

Кеше Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев ПремьерМинистрдің бірінші орынбасары – Өңірлік даму министрі Бақытжан Сағынтаевты қабылдады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз қызметі.

ынтымақтастықты одан əрі нығайтуға жəне кеңейтуге, бұрын қол жеткізілген түрлі салалардағы уағдаластықтарды іске асыруға бағытталғанын атап өтті. Кездесу барысында екі елдің саудаэкономикалық жəне инвестициялық серіктестік мəселелері қаралды, сондай-ақ

жатқанын, олар белгіленген нормалар мен өлшемдерге қаншалықты жауап беретінін бақылап отыру қажет. Сонымен қатар, су тасқынының алдын алу шараларын жүргізуді көзден таса қылуға болмайды, су қоймалары мен су-техникалық ғимараттар қандай күйде екеніне бақылау жасау керек. Бəрін дер кезінде жəне мұқият тексеру қажет, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Мемлекет басшысы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігімен бірлесіп өңірлерде индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы аясында пайдалануға берілген нысандардың жұмысына, олардың толық қуатында іске қосылуына бақылау жасауды тапсырды. Б.Сағынтаев министрлік алдында Мемлекет басшысы жүктеген жедел іске асыруды талап ететін бірқатар міндеттерді орындау жөнінде ауқымды жұмыстар тұрғанына тоқталды.

– Негізгі тапсырманың бірі – мемлекеттік органдардың қаражатты игере алмау жағдайына талдау жасау. Облыстардың барлық əкімдеріне бөлінген қаржылық ресурстарды дер кезінде игеру қажеттігі туралы ескертілді. Егер бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша бюджеттік қаражат игерілмесе, онда бұл қаражат осы міндетті табысты орындаған өзге өңірлерге қайта бөлінетін болады, – деді Премьер-Министрдің бірінші орынбасары – Өңірлік даму министрі. Бұған қоса, Б.Сағынтаев Мемлекет басшысының арнайы уəкілі ретінде Оңтүстік Корея Президенті Пак Кын Хенің инаугурациясына қатысқанын хабардар етті. Одан кейінгі кездесу барысында оңтүстіккореялық көшбасшы Қазақстанның жəне Нұрсұлтан Назар баевтың жаһандық ядролық қарусыздану ісіне қосқан жеке үлесін атап өткенін айтты. Кездесу қорытындысы бойынша Мемлекет басшысы Б.Сағынтаевқа қа рал ған мəселелерді жəне алға қойылған міндеттерді одан əрі іске асыру жөнінде бірқатар нақты тапсырмалар берді.

Кеше Мəжілісте палата Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің төрағалығымен өткен бюро отырысында алдағы болатын жалпы отырыс күн тəртібінің жобасы қалыптастырылды, деп хабарлады Парламент Мəжілісінің баспасөз қызметі.

Кїн тəртібі ќалыптастырылды Депутаттардың талқылауына «Құқық қорғау қызметі туралы» заң жобасы бірінші оқылымға шығарылмақшы. Сонымен бірге, халық қа лау лыларының қарауына бірінші оқылымға «Қазақстан Республикасындағы сотсараптама қызметі ту ралы» Заңға өзгерістер мен толықтырулар ен гізу

«Қазақстан Республикасындағы кəсіптік жəне өзге де мерекелер туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 20 қаңтардағы № 3827 Жарлығына өзгеріс жəне толықтыру енгізу туралы

Қазақстан Республикасының Президенті Н.НАЗАРБАЕВ.

Іргелі істер кїтіп тўр Кездесу кезінде Б.Сағынтаев «Қазақстан-2050» Стратегиясында жəне Қазақстан Президентінің қатысуымен өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында алға қойылған тапсырмаларды іске асыру барысы туралы баяндады, сондай-ақ қазіргі қызметі мен алдағы кезеңге арналған міндеттер жөнінде мəлімдеді. Мемлекет басшысы жаңадан құрылған министрлік алдында маңызды да кешенді міндеттер тұрғанын атап өтті. – Өңірлік даму жəне кəсіпкерлік, тұр ғын үй құрылысы мəселелерін – осы міндеттің бəрін Өңірлік даму министрлігі жүйелі деңгейде шешуі қажет. Біз еліміздің агроөнеркəсіп кешенін дамыту жөнінде бағдарлама қабылдадық, ол арқылы едəуір қаражат бөлу қарастырылады – оның іске асырылуына жете көңіл бөлген жөн. Сондай-ақ, өңірлерге əлеуметтік бағдарламалардың іске асырылуын, қайда жəне қандай нысандар салынып

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы

туралы» заң жобасы ұсынылатын болады. Сондай-ақ, алдағы жалпы отырыстың күн тəртібіне екінші оқылымға «Дербес деректер туралы» заң жобасы ілеспе түзетулерімен бірге қосылып отыр. Палата қарауына «Мемлекеттік қызметтер көрсету туралы» заң жобасы екінші оқылымда ілеспе түзетулерімен бірге енгізілетін болды.

АҚПАРАТТАР аєыны

Алдағы екі жылдың ішінде Астанаға магистральді газ құбыры жеткізіледі. Елорда əкімдігінің мəліметі бойынша, 800 мыңнан астам тұрғыны бар шаһар үшін жалпы 1,2 млрд. текше метр газ керек. Бұл қаланың индустриялық аймағы мен жеке секторындағы нысандарды толығымен газбен қамтуға мүмкіндік береді. Шырайлы Шымкент тоқыма өндірісін жаңа белеске көтереді. Оңтүстік өнеркəсіпшілеріне бұл мақсатта Германияның «Дорнье» жəне Австрияның «Хефель»

халықаралық саясат, өңірлік жəне жаһандық қауіпсіздіктің кең ауқымды мəселелері жөнінде де пікір алмасылды. –––––––––––––––––––––––

Суретті түсіргендер С.БОНДАРЕНКО, Б.ОТАРБАЕВ.

Наќты тапсырмалар берді Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Жамбыл облысының əкімі Қанат Бозымбаевты қабылдады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз қызметі. Кездесу барысында Қ.Бозымбаев облыстың 2012 жылға арналған əлеуметтік-экономикалық дамуының қорытындылары мен биылғы жылғы өткен екі айдың алдын ала нəтижелері туралы баяндады. Өткен жылы облыста жалпы өңірлік өнім 9,7 пайызға өскені, бұл ретте құрылыс саласының өсуі 67 пайыз болғаны атап өтілді. Іскерлік белсенділіктің артуы, өңір экономикасына салынған инвестиция көлемі 32 пайызға ұлғайғаны байқалды. Сонымен қатар, Жамбыл облысының əкімі биылғы қаңтар айында болған дауылдан кейінгі қалпына келтіру жұмыстарының нəтижесі туралы баяндап өтті. Бүгінде жалпы саны 4700-дей барлық зардап шеккен нысандар іс жүзінде қалпына келтірілді. Көппəтерлі жəне жекеменшік тұрғын үйлердің шатырларына, сондай-ақ мыңнан астам электр беру желісіне жөндеу жұмыстары жүргізілді. Жалпы, апат салдарынан келген шығын 4,5 млрд. теңгеге жетті. Кездесу қорытындысы бойынша Мемлекет басшысы өңірдің əлеуметтік-экономикалық даму мəселелері жөнінде бірқатар нақты тапсырмалар берді.

Маѕызды мəселелер ќозєалєан кездесу

Кеше Ақордада Мемлекеттік хатшы Марат Тəжин АҚШ-тың Қазақстандағы Төтенше жəне өкілетті елшісі Кеннет Фэйрфаксты қабылдады, деп хабарлады Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз қызметі.

К.Фэйрфакс соңғы жылдары көп теген салада Америка-Қазақстан ынтымақтастығының жемісті дамып келе жатқанын атап өтті. Мемлекетаралық қарымқатынастар ана ғұрлым жаңа сапалық деңгейге көтерілді, бұл екі елдің сауда-экономикалық көрсеткіштерінен байқалды. Мемлекеттік хатшы саяси мəселелер

компаниялары көмекке келеді. Тоқыма өндірісін облыстағы жетекші сала етуге ұмтылған аймақ басшылары аталмыш компания басшыларымен келісім жасасты. Ақтөбе облысында өнеркəсіп өндірісінің қарқыны жыл санап артып келеді. Оның өңірлік өсімі 2012 жылы 107 пайызға жетті, өңдеу өндірісі – 106,9 пайызға, тау-кен өндірісі 107,8 пайызға артты. Құрылыстың қарқыны республикалық деңгейден бірнеше есе жоғары болды, ол 2011 жылға қарағанда 23,8 пайызға ұлғайды. Аймақ Индустрияландыру картасына 632,8 млрд. теңгенің 73 жобасы енді. Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласында биыл 23 нысан салынады.

Олардың арасындағы ең маңыздылары қатарына «Рахат» шағын ауданындағы емхананы, «Бостандық» ауданындағы 624 орындық орта мектепті, əскери қалашықты, Теңге ауылындағы 900 орындық жəне «Мерей» шағын ауданындағы 1200 орынға арналған мектептерді, өртке қарсы депоны, терапевт корпусын жатқызуға болады. Орал өңірінде жастар саясатын жүзеге асыруға 84 млн. теңге бөлінбекші. Мұның 48,1 млн. теңгесі облыстық, 35,9 млн. теңгесі аудандық жəне Орал қалалық бюджеттерінен алынады. Барлық аудандарда мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыруға бағытталған шараларды өткізуге жергілікті қазынадан қаражат

бойынша стратегиялық серіктестіктің орнықты сипатын, экономикалық жəне гуманитарлық салалардағы екіжақты қатынастардың серпінді дамып келе жатқанын атап көрсетті. Кездесуде Қазақстан-Америка ынтымақтастығын одан əрі нығайтуға байланысты бірқатар маңызды мəселелер қозғалды. бөлу мəселесі толығымен шешілді. Ал облыста жастар мəселелерімен айналысатын 85 қоғамдық ұйым бар. Алматыда суретші Əубəкір Ысмайылов туындыларының көрмесі ашылды. Əбілхан Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер мұражайында қанат жайған сөрелер қылқалам шеберінің туғанына 100 жыл толуына арналды. Оған шығармашылық иесінің 1930-1990 жылдары дүниеге келген 100-ге жуық кескіндемелік жəне графикалық туындысы қойылған. ҚазАқпарат, СА-NEWS (kz), Bnews.kz агенттіктерінің хабарлары бойынша дайындалды.

ЌЎТТЫЌТАУ ХАТ Құрметті Нұрсұлтан Əбішұлы! Біз, Қазақстан халқы Ассамблеясының, Ассамблея Кеңесінің мүшелері, Сізді, 1995 жылғы 1 наурызда өзіңіздің Жарлығыңызбен құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының 18 жылдығымен шын жүректен құттықтаймыз. Бұл тарихи дата əлемдік өркениетте Тəуелсіз Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың атымен тікелей байланыстырылатын қазақстандық этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің бірегей үлгісінің бастауы болды. Бүгінгі таңда Сіздің бұл бастамаңыз көпэтносты қоғамдағы этносаралық қарым-қатынасты үйлесімді сақтау бойынша эталон ретінде əлемде кеңінен қолдау тауып отыр. Халықаралық сарапшылар, саясаткерлер, əлемнің іскер элитасы бұл үлгінің тиімділігі мен жаһандық деңгейде қажеттілігін мойындады. Сіздің саяси жігеріңіздің арқасында Қазақстанда мемлекет пен қоғамның, экономикалық дамудың маңызды гуманитарлық ресурсы – тыныштық пен сенім орнығып, бейбітшілік пен келісім саясаты жүргізіліп келеді. Сенім, əлеуметтік оптимизм, жаңалыққа бейімделген рухани жəне адамгершілік қарым-қатынас тиімді индустриялық-инновациялық даму мен əлеуметтік жаңғыртудың маңызды факторларына айналды. Бүгінде Қазақстан халқы Ассамблеясы – тұрақтылық пен келісімнің сенімді де мықты бағаны. Ассамблея Қазақстан халқы мен президенттік институттың арасындағы тікелей байланысты қамтамасыз ететін қажетті құралға, билік институтының ажырамас бөлігіне айналды. Сондықтан біз бүгінде оны Халықтық Ассамблея деп атаймыз! Құрметті Нұрсұлтан Əбішұлы! Сіздің қырағы назарыңыздың арқасында Ассамблея бүгінде азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы аса тиімді пікір алмасу алаңына айналды. Сіздің бастамаңызбен Ассамблеяның парламенттік өкілдігі – депутаттық топ құрылды. Бүгін Ассамблея «кəмелет» жасына толып, 18-ші көктемін халықтық өкілдіктің жаңарған институты, биік белестер бірлікке бағынатынын өз тарихымен дəлелдеген бейбітшілік пен келісімнің институты ретінде бастап отыр. Біз «Қазақстан-2050» Стратегиясының жаңа міндеттерін, Нұрсұлтан Əбішұлы, Сіздің басқаруыңызбен, Сіздің қол астыңызда, бірлігіміз бен келісіміміздің арқасында сапалы іске асырамыз деп сенеміз. Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері қашанда Сіздің командаңыз екенін мақтан тұтады жəне ең адал серіктестеріңіз болып қала береді. Сізді Ассамблеяның туған күнімен құттықтаймыз! Мереке құтты болсын! Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшелері 2013 жылғы 1 наурыз

Бірлікті бекемдеудегі биік белес

Кеше елордадағы Бейбітшілік жəне келісім сарайында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясын (ҚХА) құру туралы Жарлығының қабылдануына 18 жыл толуына арналған жиын өтті. Бұл шараға Қазақстан халқы Ассамблеясының жəне оның Кеңесінің мүшелері, Парламент депутаттары, ғылыми қауымдастық пен этномəдени бірлестіктер өкілдері, Ассамблеямен қоян-қолтық байланыста жұмыс істейтін орталық атқарушы органдардың басшылары, қоғам қайраткерлері мен журналистер қатысты. Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Жиынды ашқан ҚХА Төрағасының бірінші орынбасары Ералы Тоғжанов Ассамблеяның 18 жыл ішінде атқарған жұмыстары жайын баяндай келе, оның этносаралық қатынастарды үйлестірудегі, қоғамның əлеуметтік-экономикалық дамуындағы рөліне тоқталды. Сондай-ақ, оның этносаралық үнқатысу мəселесі бойынша орталық жəне жергілікті атқарушы органдар жұмысын үйлестіруші орган

ретінде қалыптасқанын айтты: – Бүгін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 1995 жылғы 1 наурыздағы Жарлығымен құрылған Қазақстан халқы Ассам блеясына 18 жыл толып отыр. Осы мерзім аралығында бұл ұйым қоғамдық институттан конституциялық органға дейін өсті. Мемлекет пен қоғамның ел экономикасын дамытудағы маңызды гуманитарлық ресурсы болып қалыптасты. (Соңы 3-бетте).


2

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

кіргеніне тоқталып еді. Ендігі басты мақсат – 2050 жылға қарай мықты мемлекеттің, дамыған экономиканың жəне жалпыға ортақ еңбектің негізінде берекелі қоғам құру. Мықты мемлекет күнкөріс саясатымен емес, жоспарлау саясатымен, ұзақ мерзімді дамумен жəне экономикалық өсумен айналысатыны анық. Ең бастысы, Қазақстанның тұ тас тығын сақтап, дамыту міндетін асыра орындап, «біз 140 этнос пен 17 конфессияның өкілдері тұратын елде ішкі саяси тұрақтылық пен бірлікті нығайттық», деді Президент. XXI ғасырда Қазақстан Шығыс пен Батыстың үнқатысуы мен өзара іс-қимылының көпірі болуға тиіс. Жүзжылдық тұсындағы тарихи уақыттың жеделдеуі, жаһандық демографиялық теңгерімсіздік, жаһандық азық-түлік қауіпсіздігіне төнетін қатер, судың тым тапшылығы, жаһандық энергетикалық қауіпсіздік, – Ізбақ Қуанышұлы, Мемлекет басшысының жаңа Жолдауын халыққа түсіндіру мақсатында осыдан біраз бұрын өңірлерге іссапармен барып келдіңіздер. Өзіңіз барған өңірдің қазіргі жағдайы қалай екен? Сайлаушылар қандай мəселелерді көтерді? – Елбасымыз Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауындағы негізгі бағыттармен таныстыру мақсатында мен бірнеше Парламент депутатымен бірге Ақтөбе облысында болып қайттым. Бүгінгі күні еліміздің Үдемелі индустриялықинновациялық даму бағдарламасы аясында Ақтөбе облысы да даму жолына түсіп, ел аймақтарының ішінде көшбасшы ретінде көрініп келеді. Қазақстанның индустрияландыру картасына облыста жалпы сомасы 631,5 млрд. теңге болатын, салу кезінде 10,6 мың жұмыс орны жəне пайдалану кезінде 9,9 мың жұмыс орны ашылатын 68 жоба енді. Жалпы алғанда, оны іске асырудың 2,5 жылы ішінде (2010- 2012 жылдың бірінші жартысында) индустрияландыру картасы аясында жалпы сомасы 186,8 млрд. теңге 56 өндірістік нысан пайдалануға беріліп, 4,7 мың жұмыс орны ашылды. Іске қосылған сəтінен бастап, аталған кəсіпорындар жалпы сомасы 346,2 млрд. теңгеге өнімдер шығарды. Бұл облыстың осы кезең ішіндегі жалпы өндірілген өнеркəсіптік өнімдерінің 12 пайызын қамтиды. Əрине, жобалардың негізгі үлесін тау-кен өндіру сала лары, құрылыс ин дус трия сы секілді салалар алады.

қағидаларын енгізу қажет. Жолдаудағы келелі мəселелердің бірі осы. Елбасы 2050 жылға дейін кезең-кезеңмен бірнеше міндеттерді шешу қағидаттарының маңыздылығын кеңінен баяндады. Мемлекеттің макроэкономикалық саясатының жаңғыруы, инфрақұрылымды дамытуға деген қағидатты түрде жаңа көзқарастың болуы, мемлекеттік активтерді басқару жүйесін жаңғырту, табиғи ресурстарды басқарудың түбегейлі жаңа жүйесін енгізу, индустрияландырудың келесі фазасының жоспарын құру, ауыл шаруашылығы өніміне өсіп отырған жаһандық сұраныс жағдайында ауқымды жаңғырту, еліміздің су ресурстарына қатысты жаңа саясат тұжырымдау қажеттілігін алға тартты. Президенттің айтуынша, көмірсутегі шикізатының н а р ы ғ ы н д а і р і о й ы н ш ы б олып қала отырып, елімізде энергияның баламалы түрлерін өндіруді дамытуға, күн мен желдің

– қа лып тасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауын іске асыру жөнінде сайлаушылар қандай ой-пікірлерін білдірді? – Елбасымыз өз Жолдауында əлеуметтік саясаттың жаңа принциптеріне арнайы тоқталған болатын. Еліміздің азаматтары үшін экономика мен бюджеттің өсіміне тікелей тəуелді болатын ең төмеңгі əлеуметтік стандарттар мен кепілдіктер белгілеуіміз керек. Осыған байланысты біздің сайлаушылар мемлекеттің зейнеткерлерге, мүгедектерге, еңбекке жарамсыздарға, науқас балаларға жəне т.б. əлеуметтік жағдайы төмен азаматтарға атаулы көмек үшін толық жауапкершілік алатынына ризашылықтарын білдірді. Қазіргі таңда облыста Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы аясында бірқатар кəсіпорындар ашылып, жаңа жұмыс орындары белгіленіп отыр. Мемлекет жұмыссыздарды оқыту

Елбасы Жолдауы – ел дамуыныѕ серпіні Парламент Мəжілісініѕ депутаты Ізбаќ ҐМІРЗАЌОВПЕН əѕгіме Сапар барысында біз өнеркəсіп жəне ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерімен қатар, əлеуметтік салаларда қызмет жасайтын ұжымдармен кездесу өткізіп, Мемлекет басшысының Жолдауында берілген тап сырмалардың өңірде қалай жүзеге асып жатқанына назар аудардық. Кездесулерде сайлаушылар тарапынан көптеген өзекті мəселелер көтерілді. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы саласына қатысты электр қуатының бөлек тарифтері, терең скважиналарды бұрғылау мен оған субсидия бөлу, салық салу, байланыс жүйесінің даму мəселелері елді мекендердің тұрғындарын алаңдатып отыр. – Жаңа Жолдаудан туындайтын келелі мəселелер мен маңызды міндеттер туралы айтып өтсеңіз. – Мемлекет басшысы «Қазақстан-2030» Стратегиясы қабылданғаннан бері 15 жыл ішінде мемлекетіміз əлемдегі ең серпінді дамушы елдер бестігіне енгенін айта келіп, 2012 жылдың қорытындысы бойынша ІЖӨнің көлемі жағынан əлемнің 50 ірі экономикасының қатарына

табиғи ресурстардың сарқылуы, үшінші индустриялық революция, үдей түскен əлеуметтік тұрақсыздық, өркениетіміздің құндылықтарының дағдарысы мен əлемдік жаңа тұрақсыздық қаупі секілді сын-қатерлерді нақты талдай келіп, Елбасы ұлттың 2050 жылға дейінгі жаңа саяси бағытын ұсынды. Жаңа экономикалық саясат табыстылығының басты шарты кадрлар арқылы нығайтылуға тиіс. Менеджменттің жаңа құралдарын жəне мемлекеттік сектордағы корпоративтік басқарудың

энергиясын пайдаланатын технологияларды белсенді енгізуге тиіспіз. Инновациялық технологияларды дамыта келе, экспорттың жалпы көлеміндегі шикізаттық емес экспорттың үлесі 2025 жылға қарай екі есеге, ал 2040 жылға қарай үш есеге ұлғаяды. Шағын жəне орта бизнестің экономикадағы үлесі 2030 жылға қарай, ең аз дегенде, екі есеге өсуге тиіс. Қазіргі таңда Үкімет еліміздегі агроөнеркəсіп кешенінің 2020 жылға дейінгі дамуының жаңа бағдарламасын қабылдады. Бұл бағ дарламаның басты мақ саты 2020 жылға қарай ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың көлемін 4,5 есеге арттыру болып табылады. Елбасымыз Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамын құру қажеттігін атап, Қазақстан XXI ғасырдың ортасына қарай əлемнің ең дамыған 30 елінің қатарында болуға тиіс деді. Ендеше, баршамыз қай салада жұмыс жасасақ та, осы мақсатқа жету үшін еңбегімізбен өзіміздің үлесімізді қосуға атсалысқанымыз жөн. – Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясы

мен қайта даярлаудан өткізуге, яғни оларға əлеуметтік қолдау көрсете отырып, жаңа мамандық игеруіне қолдау көрсетуде. Ендігі жерде біздің жұмыс берушілер халықтың əлеуметтік жағдайы төмен топтарын жұмысқа белсене тартып, оларды еңбекақымен қамтамасыз ететіндей жағдай жасау керектігіне сайлаушылар да назар аударды. Елімізде жүзеге асып жатқан «Жұмыспен қамту» бағдарламасы бойынша бірнеше мəселеге тоқталып, олар жергілікті атқарушы билікке нақты іс-шаралар жасау жөнінде ұсыныстарын жеткізді. – Өзіңіз туып-өскен өңірмен тығыз байланыстасыз ба? Ақтөбе облысының қандай экономикалық, индустриялық жетістіктерін ерекше айтар едіңіз? – Мəжіліс депутаты бола отырып, əрине, мен Ақтөбе облысымен тығыз байланыстамын. Облыстың əлеуметтік-экономикалық дамуы əрқашан біздің назарымызда. Баршаңызға белгілі, біздің негізгі қызметіміз заң шығарушылық болып табылады. Осыған байланысты елімізге қажетті заң жобаларын қарастыра отырып, өзіміздің

Мəѕгілік Ел формуласы Қайрат САҚ,

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті журналистика жəне саясаттану факультетінің деканы, алаштанушы ғалым.

Алдыңғы жылы ел мерейін үстем еткен Қазақстан Тəуелсіздігінің жиырма жылдық мерейтойының ең бір шарықтау шегі төрткүл дүниеге қазақ атын танытқан асқақ Астанада ашылған «Мəңгілік Ел» салтанат аркасы болғаны баршамыздың есімізде. Мəңгілік ел болу – мың өліп, мың тірілген қазақ халқының асқақ арманы. Арада бір жыл өткенде сол арман асқарын бағындырудың бас бағдарламасы жасалып, жер жаһанға жария етілуі санамен ойлап білген кісі көңіліне зор қуаныш əрі үлкен мақтаныш сезімін ұялатады. Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауымен тұтас танысқаннан кейін түйген ой осы болды. Тарихи Жолдаудың көптің көңіл төрінен орын иемденуінің, меніңше, екі түрлі негізі бар. Біріншіден, алдыңғы Жолдаулардан айырмашылығы – Ел Тəуелсіздігі мерейлі мерекесіне арналған салтанатты жиында жария етілуі жұрт қуанышын еселей түсті. Екіншіден, Елбасының өз сөзімен айтқанда, «2030-Стратегиясының мерзімінен бұрын орындауға қол жеткен параметрлерінің қорытындыларын шығару үлкен абырой» болғаны ел мерейін тасытты: «Ел 20 жыл бойы егемендігіміз бен саяси салмағымызды нығайтуға жұмыс істеді. 20 жыл өткен соң бұл мақсатқа қол жетті. Қалыптасу кезеңі табысты аяқталды. Біздің алдымызда Қазақстанның тұтастығын сақтай отырып дамыту міндеті тұрды. Біз жоспарлағаннан да асыра орындадық, – деп қорытынды жасаған Елбасы сөзін нақты деректермен дəйектеп берді. – Тұңғыш рет тарихта біздің мемлекетіміз халықаралық дəрежеде танылған нақты

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.

шекарасын белгіледі. 14 мың шақырым мемлекеттік шекара межеленді. Жан басына шаққанда ішкі жалпы өнім 1998 жылғы 1500 доллардан 2012 жылы 12 мың долларға жетіп, 7 еседен астам өсті. Соңғы 15 жылда халықтың саны 14 миллионнан 17 миллион адамға дейін өсті. Соңғы бес жылда ана өлімі шамамен 3 есе азайды, бала туу көрсеткіші бір жарым есе өсті. Өмір сүру ұзақтығы 70 жасқа дейін ұлғайды. 2012 жылдың қорытындысы бойынша ішкі жалпы өнімнің көлемі жағынан біз əлемнің 50 ірі экономикасының қатарына кіреміз». Бұл Елбасы тілге тиек еткен негізгі

нəтижелердің бір парасы ғана. Ал санамалай берсек, оның қатары еселене береріне ешкімнің күмəні тумасы анық. Сарыарқа төрінде күн санап көркейіп өсіп, Алаш атын əлемге паш еткен асқақ Астананың өзі неге тұрады! Сонымен, Қазақстанның 2050 жылға дейінгі жаңа саяси бағыты бағдарлануының бір себебі «Қазақстан-2030» Стратегиясының орындалуымен байланысты екеніне көз жеткендей болды. «Қазақстан-2050» Стратегиясы – «Қазақстан-2030» Стратегиясының жаңа кезеңдегі үйлесімді дамуы. Осыған орай, ұлттың 2050 жылға дейінгі жаңа

саяси бағытының жобасын ұсынамын», – дейді Елбасы бұл жөнінде. «Мықты мемлекет күнкөріс саясатымен емес, жоспарлау саясатымен, ұзақ мерзімді дамумен жəне экономикалық өсумен айналысады». Жолдауда күллі əлемге паш етілген осы тұжырым – «Қазақстан-2050» Стратегиясын қабылдаудағы екінші себеп екені еш талас туғызбайды. Ал үшінші себепті Елбасы: «2050 жыл – жай бейнелі дата емес. Бұл бүгінде əлемдік қауымдастық бағдар ұстап отырған нақты мерзім. Біріккен Ұлттар Ұйымында 2050 жылға дейінгі

ұсыныстарымызды енгізуге тырысып келеміз. Жылына төрт рет сайлаушылармен кездесіп, олардың ой-пікірлері мен ұсыныстарын заң шығарушылық қызметімізде қолданудамыз. Ақтөбе облысының индустриялық жетістіктеріне келсек, олар мынадай. Тау-кен өндіру жəне мұнай-газ саласында «СНПСАқ тө бемұнайгаз» АҚ-тың жалпы инвестиция көлемі 51,0 млрд. теңгені құрайтын үш ірі нысан іске қосылды, мыс-мырыш кенін қайта өңдейтін №2 байыту фабрикасы («Ақтөбе мыс компаниясы» ЖШС) кен байыту үде рісі озық технологиялар не гі зін де құрылды. Өнімді өткізу Қазақстанның ішкі нарығына, Ре сей, Қытай жəне басқа елдердің нарықтарына бағдарланған. Мыс концентратын өндіру жүргізіледі, мыс құрамы 20%, мырыш концентраты 50% болмақ. Сон дай-ақ, «Восход» кенішіндегі жерасты рудникшахтасында («Вос ход Ориел» ЖШС) əлемдік фирмалардың заманауи жаб дық тарын қолдану арқылы тау-кен ұңғымаларын жасаудың жаңа əдістері пайдаланылуда. Өнім дерді өткізу шетелдік нарыққа бағдарланған, 40% хром концентраты Ресей Федерациясы, Ұлыбритания нарықтарына түсетін болады, ал қалған бөлігі Қытайға экспортталады. Бұл əлемдік хром нарығындағы Қазақстанның беделін нығайтатын болады. Сондай-ақ, халықты еңбекпен қамтуды қамтамасыз етеді, Хромтау ауданының бірқатар əлеуметтік мəселелерін шешеді. Газды пайдаға асыру кешені жұмыс істеуде, оның қуаты жылына 420,0 млн. текше метр газ, құны 42,0 млрд. теңге («Казахойл Ақтөбе» ЖШС). Сонымен қатар, кенді қайта өңдеу жəне катодты мыс кенін өндіру кешені бар, оның қуаты жылына 7 000 тонна катодтық мыс, құны 5,0 млрд. теңгеден астам («КазКуппер» ЖШС). Өндірісте сұйықтық экстракция жəне электролиз технологиялары қолданылады, ол ар жоғары технологиялық өндіріске жатады əрі Қазақстан аумағындағы өнеркəсіптік ауқымда теңдесі жоқ. Шығарылатын өнімдері – катодтық мыс, сым, шина, катанкалар, профильдер жəне басқа көп теген бұйымдар. Құрылыс индустриясында – виб ропрестелген жəне қыш бұ йымдарды шығару зауыттары («СпецТрансСтрой Компа ни» ЖШС, «Ситал-2» ЖШС, «Ақтөбеқұрылысмонтаж» ЖШС), жергілікті шикізаттан қиыршық тас шығаратын үш зауыт («МұғалжарМұнайҚұрылыс» ЖШС, «Теміржол Құ ры лыс Аты рау» ЖШС, «Ком пания Текше Тас» ЖШС), ме талл құрылғыларын

өркениеттер дамуының жаhандық болжамы əзірленді. 2050 жылға дейінгі болжамдық баяндаманы Дүниежүзілік азық-түлік ұйымы жариялады. Қытай өзі үшін дəл осындай стратегиялық жоспарлау көкжиегін айқындап алды», – деп қарастырады Жолдауда. Қазақстан дамуының, бүгінгі жеткен жетістіктеріміздің ең негізгі кілті еліміздегі тұрақтылық пен татулықта екенін Елбасы егемендігіміздің елеңалаңынан бері талмай айтумен келеді. «Бірлігі бар ел озады, бірлігі жоқ ел тозады. Бұл тарих заңы. Сондықтан қазақтардың бірлігі – елдігіміздің кілті, ең басты мəселесі. Қазақты ешуақта сырттан жау алған емес. Қазақ əлсіресе, алауыздықтан əлсіреген, күшейсе, бірліктен күшейген. Үйдің берекесі қабырғасының қиюымен емес, теңінің жиюымен, отбасындағы сыйластықпен, татулықпен кіреді. Мемлекет те солай. Үдеудің сыры – бірлікте, Жүдеудің сыры – алауыздықта. Бабаларымыз тірі болу үшін бір болса, біз əрдайым ірі болу үшін бір болуымыз керек», – деген жолдарды тебіренбей оқу мүмкін емес. Бұдан артық қалай айтуға болады?! Əңгіме ауаны тарихи Жолдаудың идеологиялық мығымдығына қарай ойысқандықтан, ойымызды шегіне дейін шегелей жеткізуді жөн көрдік. Біздіңше, «2050 Стратегиясының» алдыңғы «2030 Стратегиясынан» басты айырмашылығы да, артықшылығы да осында. Оның табиғи заңдылығы да жоқ емес. Бұдан 15 жыл бұрын тəйтəй басқан Тəуелсіз Қазақстанның экономикалық қуаты тым əлсіз болатын. Ел алдында халықтың əл-ауқатын көтеру міндеті тұрды. Сондықтан бірінші орынға экономикалық мүдде шықты. Идеологиялық мəселелер кейінге шегерілді. Қазіргі Қазақстан жағдайы мүлде бөлек. Ел экономикасы қарқынды дамып, халқымыздың тұрмысы көш ілгері түзелді. Оны ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ тек материалдық байлық адамдарды бақытты ете алмайтынын өмір көрсетіп берді. Ендігі жетіспейтіні – рухани байлық. «2050 Стратегиясы» осы олқылықтың орнын толтыру жолын айқындауымен де аса бағалы. Жолдаудың «Ұлттық интеллигенцияның рөлі» атты бөлімінде Елбасының:

шы ға ра тын зауытты жаңғырту жұ мыстары жүргізілді. Полиэти лен құбырлар («Ақтөбе құрылысхиммонтаж» ЖШС), полиуретанды композициядағы («ПолимерМұнайГаз» ЖШС), белсендірілген жəне белсенді рілмеген минералды ұнтақ («Батыс Даму Жол» ЖШС), дə не кер леу электродтары («Электрод жəне К-Ақтөбе» ЖШС) шығаратын зауыттар қарқынды жұмыс істеуде. Ал химия саласында Батыс Қа зақстандағы жарылғыш заттарды шығаратын бірегей зауытты («КазЦКУБ Нитрохим» ЖШС) атап өткен жөн. Сондайақ, Шилісай кеніші базасындағы фосфоритті ұн өндірісі («Темір Сер вис» ЖШС) бар. Аталмыш жо баны жүзеге асыру күрделі ми нералдық тыңайтқыштарды шығаруда ауқымы ірі халықаралық ықпалдасқан жобаны жасаудың бірінші сатысы бо лып табылады, мұндағы инвестиция көлемі 45,0 млрд. теңгеден асады. «СКРП-Аманат» ЖШС-і жылына 7,5 мың тонна химиялық реагенттер шығарып, өнімді жылына 25% ұлғайтатын болады. Индустрияландыру картасы шеңберінде жүзеге асырылған жобалардың бірі батыс аймақтағы бірегей көлік-ло гистикалық орталықтың жобасы болып табылады. Ол жалпы ауданы 13 мың шаршы км. 3 терминалды қамтиды. Келіп түсетін жүктерді өңдеу заманауи жабдықтарды пайдалану арқылы жүргізіледі. Та у арлар туралы барлық ақ па рат онлайн режімінде мобильді терминалдарға беріледі. Көлік-логистикалық орталықтың Ақтөбе облысының экономикасын дамытуда стратегиялық маңызы бар. Өйткені, Ақтөбе темір жолдар, əуе қатынастары өтетін ірі көлік торабы болып табылады, ал таяу уақытта «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» халықаралық автомагистралі де іске қосылмақ. Облыстағы сүт өңдеумен айналысатын ірі кəсіпорындардың бірі – «Айс» ЖШС, ол Мəртөк ауданында 1100 бас сиырға арналған сүт-тауарлы ферма құрылысының жобасын іс ке асырды. Жобаны іске асыру кезінде сүт өндірудегі «Van Der Ploed» голландиялық фирмасының ең заманауи технологиялары қолданылды. Бұл кəсіпорындағы еңбек өнімділігін 3 еседен аса арттыруға мүмкіндік береді. Машина жасау саласында Ақтөбеде еліміздегі бірегей медициналық техника жасаушы болып саналатын «Актюбрентген» АҚ-та компьютерлік томографтар шығару жобасы іске асырылды. Əңгімелескен Серік ПІРНАЗАР, «Егемен Қазақстан».

«Біз мемлекеттігіміздің рухани мəселелер экономикалық, материалдық мəселелерден ешбір кем бағаланбайтын даму кезеңіне келіп отырмыз», деп тұжырым жасауы – сөзіміздің жаны бар екенінің нақты дəлелі. Осы орайда, Жолдауда ұлт зиялыларына айрықша маңыз беріліп, ерен жауапкершілік жүгін арқалатып отырғаны да көңіл төрінен орын иемденгенін жасырғымыз келмейді. Өйткені, Елбасы дəл айтқандай, «Рухани дамуда негізгі рөлге əрқашан интеллигенция ие». Сондықтан да «интеллегенция қалыптасқан мемлекет кезеңінде жалпыұлттық құндылықтар жасауда алдыңғы қатарлы күш болуы керек». Жалпыұлттық құндылықтар дегенде, ең алдымен, ұлт зиялыларының көңілін мемлекеттік тіл мəртебесіне ие ана тіліміздің жадау жағдайы алаңдататынын еш жасыра алмаймыз. Жолдауда бұл мəселе бойынша да көңілге медет боларлық бағыт-бағдар айқындалып, нақты тапсырмалардың берілуі жанымызға жаққанын айтуға тиістіміз. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйініне келгенде, Алаш көсемсөзін зерттеуші ретінде Алаш идеясы мен Елбасы Жолдауы арасындағы тарихи сабақтастыққа көз жеткізгендей болдым. Ол – қазақ жұртын Мəңгілік Ел ету идеясы. «Біз болашаққа көз тігіп, тəуелсіз елімізді «Мəңгілік Ел» етуді мұрат қылдық. «Қазақстан-2050» Стратегиясы осынау мəңгілік жолдағы буындар бірлігінің, ұрпақтар сабақтастығының көрінісі. Тəуелсіз елді өз қолымен құрған буыннан басталған ұлы істерді кейінгі ұрпақтың лайықты жалғастыратынына кəміл сенемін. Бабаларымыздың ерлігі, бүгінгі буынның ерен істері жəне жас ұрпақтың жасампаздығы арасында сабақтастық болса ғана біз Мəңгілік Ел боламыз. Мен ХХІ ғасыр Қазақстанның «алтын ғасыры» боларына сенемін. Қазақстан халқы ұлы тарихтың иесі атануға лайық. Аңсарлы азаттығымыз бен тəу етер тəуелсіздігіміз баянды болсын! Мəңгілік Ел болу жолындағы ұлы істеріміз жаңа дəуірлерге жол ашсын!» – деп, тарихи Жолдауы арқылы төрткүл дүниеге паш еткен Елбасы тұжырымы соның айқын айғағы.


Франция делегациясымен кездесті Кеше Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Серік Ахметов Францияның Сыртқы істер министрі Лоран Фабиус бастаған осы елдің бизнес-делегациясымен кездесті. Кездесу барысында саудаэкономикалық жəне инвестициялық салалардағы екіжақты қатынастарды одан əрі дамыту мəселелері бойынша пікірлер алмасылды. Серік Ахметов Францияны Қазақстанның Еуропадағы «негізгі саяси жəне экономикалық əріптесі» деп атай отырып, барлық салалар жəне барлық деңгейлер бойынша үнқатысуларды дамытуға мүдделі екендігін білдірді. Кездесуші тараптар мұнайгаз, құрылыс, энергетика, көлік

са лалары мен инвестициялық қызметтердің табысты дамып келе жатқандығын атап көрсетті. Франция Сыртқы істер министрлігінің басшысы екіжақты ынтымақтастықтың неғұрлым маңызды мəселелерін сындарлы талқылағандықтары үшін Қазақстан тарапына өз алғысын жеткізді. Өз кезегінде Серік Ахметов Франциямен арадағы сауда-экономикалық қатынастардың бұдан былай да сəтімен дамитындығына деген сенімін білдірді.

«Мұндай кездесулер біздің байланыстарымызды кеңейте түсетіндігіне сенімдімін. Біздің елдеріміздің арасында эконо микалық ынтымақтастықтың барлық салалары бойынша үнқатысу қалыптасқан жəне оның даму əлеуеті өте зор» деп атап көрсетті Премьер-Министр. Кездесуге Қазақстан тарапы нан Орталық атқару органда рының басшылары, ал француздар тарапынан «Тоталь», «Альстом», «Еврокоптер», «Талес Энтернасьональ» жəне басқа да компаниялардың жетекшілері қатысты, деп хабарлады Премьер-Министрдің баспасөз қызметі.

Тїсіністік тїбі тереѕде Кеше еліміздің Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов Франция Республикасының Сыртқы істер министрі Лоран Фабиуспен кездесті. Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Кездесу барысында екіжақты қарым-қатынастар бойынша пікір алмасылып, Қазақстан мен Францияның өзара ықпалдасып, ортақ күшті үйлестіре бағыттайтын халықаралық саясаттағы көптеген мəселелері талқыланды. Мəселен, Африкадағы (Мали) немесе Таяу Шығыстағы əлемді алаңдатып отырған қиын түйіндер əңгіме өзегіне айналды. Атап айтқанда, халықаралық коалиция операцияларына қатысқан француз контингентін Ауғанстан аумағынан

шығару аясында Ауғанстан мəселесіне ерекше назар аударылды. Бұған қоса, министрлер əскери мүліктерді тасымалдау жұмыстары бойынша да пікір алмасты. «Сіздің елге үлкен делегациямен келдік. Делегация құрамында Францияның ірі кəсіпорындарының басшылары бар. Біз байланыстарды жаңа рухта жалғастырудамыз, бейнелеп айтқанда, экономикалық дипломатия іске қосылуда. Франция Қазақстанның БСҰға кіруін барынша қолдайды. Сонымен қатар, Қазақстанның Еуроодақпен стратегиялық əріптестік жөніндегі жаңа келісімге

келуіне де тілектеспіз. Бүгінгі кездесуде бірқатар халықаралық мəселелерді, өңірлік түйткілдерді талқыладық. Ауғанстан, Иранға қатысты мəселелерді қарадық. Қазақстан мен Францияның көптеген халықаралық мəселелер бойынша ұстанымдары ортақ, көзқарастары ұқсас. Қазақстандық тарапқа бізге көрсетіп жатқан қолдауы үшін алғысымды білдіргім келеді», – деді Лоран Фабиус. Кездесу қорытындысы бойынша жоғары білім беру жəне зерттеу салаларында ынтымақтасу туралы Үкіметаралық келісімге, сонымен қатар, «Қазақстан темір жолы» мен «Альстом» компаниялары жүзеге асыруды жоспарлаған ортақ жобалар бойынша коммерциялық келісімге қол қойылды.

Кґрмеге кґмек кґрсетуге əзір Австрияның астанасы Вена қаласында Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің жауапты хатшысы, ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесінің комиссары Рəпіл Жошыбаевтың Австрия Республикасының Экономика, отбасы жəне жастар федералды министрлігінің сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі бас директоры Франц Вессигпен кездесуі болып өтті, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі. Сұхбаттастар экономика саласындағы Қазақстан-Австрия өзара іс-қимылының мəселелерін, оның ішінде өткен жылдың қазан айындағы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Австрияға ресми сапары барысында қол жеткізілген уағдаластықтардың жүзеге асырылу барысы мəселелерін талқылады. Қос тарап бір-бірін өзара пайдалы əріптестер ретінде қарастыратыны атап көрсетілді. Қазақстандық дипломат Австрия

Үкіметін еліміздің ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесін өткізуге құқық беретін кандидатурасын қолдағаны үшін ризашылығын білдіре келіп, австриялық компанияларды оған белсенді түрде қатысуға шақырды. Аталған көрмеде əлемнің көптеген елдері үшін көкейкесті болып табылатын энергия тұтыну тақырыбы көтерілетіні көлденең тартылды. Осы тұрғыдан келгенде, Қазақстан елордасында өтетін алдағы көрме баламалы энергетика

Елбасыныѕ атына шаќыру алынды Қазақстанның Қытайдағы елшісі Нұрлан Ермекбаев Боао азиялық форумының (БАФ) Хатшылығынан Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың атына БАФ-тың 2013 жылғы 6-8 сəуірде «Барша үшін дамуды іздеу жолындағы Азия: қайта құрылымдау, жауапкершілік жəне ынтымақтастық» тақырыбы бойынша өтетін 12-ші сессиясына қатысуға ресми шақыру алды, деп хабарлады ҚР СІМ-інің баспасөз қызметі. Қазақстан, өңірдің эко номикалық интеграциясы мен Азия мемлекеттерінің бірлескен дамуын ілгерілетуге үлес қосқанын жəне форумды құрған 28 мемлекеттің ішіне кіретінін атап өткен жөн. БАФ мемлекет қай рат керлерінің, ықпалды іскер топтардың, халықаралық ұйымдардың, ірі ғылымдар мен сарапшылардың Азия мемлекеттерінің алдағы дамуы жəне дүние жүзінің басқа аймақтарымен үнқатысуы бойынша пікірлер, болжамдар жəне жаңа ойлармен алмасатын əмбебап сұхбат алаңы болып табылады. Боао азиялық форумы Азиядағы

өзекті мəселелерді шешуге бағы тталған іс-шара жəне өзінің ашықтығымен ерекшеленеді. Осы орайда, аймақтағы мемлекеттердің көбісі форумның жыл сайынғы талдамалы баяндамаларын өз экономикаларын жəне Азиядағы сауда-экономикалық қатынастарын ары қарай дамытудың мүмкіндігі ретінде қарастырады. Форумның 12-ші сессиясына Қазақстан, Мексика, Перу, Финляндия, Алжир, Мьянма, Замбия президенттері, Бруней сұлтаны, сонымен қатар, Австралия, Камбоджа жəне Жаңа Зеландия премьерминистрлері қатысады деп күтілуде.

саласындағы əлемдегі озық үлгілер мен трендтердің көрсетілімі үшін тиімді алаң болғалы отыр. Р.Жошыбаев сондай-ақ үстіміздегі жылдың мамыр айында ұйымдастырылатын ІV Астана экономикалық форумына Австрия тарапы аса жоғары деңгейде қатысады деген сенімін білдірді. Ф.Вессиг өз кезегінде Астананың 2017 жылғы бүкілəлемдік көрме өткізу орны ретінде таңдалғанын қуаттай келіп, аталған шара жаһандық энергетиканы жаңғыртуға қосымша серпін береді деген ұстанымын жеткізді. Сондай-ақ ол Австрия тарапы ЭКСПО2017-ге дайындық пен оны өткізуге барынша ықпал ететініне сендірді. Кездесу барысында, аталған тақырыптармен қатар, Қазақстанда туризм инфрақұрылымдарын дамыту мəселелері мен Австрияның осы саладағы тəжірибесін пайдалану жайы талқыланды. Одан басқа, Халықаралық валюта қорының президенті жəне басқа да халықаралық ұйымдардың басшылары, сонымен бірге, 2 мыңнан астам Қытай мен шетел мемлекеттік органдарының, ірі бизнес құрылымдарының, бұқаралық ақпарат құралдарының, ғылыми-зерттеу жəне талдау орталықтарының өкілдері қатысады деп жоспарланып отыр. Форумның 50-ден астам дөңгелек үстелдерінде, сессияларында, сұхбат алаңдары мен жабық кездесулері шеңберінде өңір дамуына қатысты ең маңызды мəселелер талқыланбақ. Оның ішіне жаһандық басқару, дамушы елдердегі экономика қарқынының төмендеуі, Азия қалаларындағы урбанизация, халықтың демографиялық өсуі проблемалары, Азия мемлекеттерінің əлемнің азық-түлік қауіпсіздігіне тигізетін əсері, т.б. тақырыптар кіреді. БАФ-тың Бас хатшысы Чжоу Вэньчжунның айтуынша, форумның 12-ші сессиясы, тұтастай алғанда, барлық мемлекеттер мен халықтардың жалпы өзара тиімді дамуы стратегиясына жəне саясатына арналатын болады.

Əлемді алаѕдатып отырєан проблема – есірткі трафигіне ќарсы кїрес жўмыла ќимылдауды ќажет етеді Шарафаддин ƏМІРОВ, «Егемен Қазақстан».

Кеше Алматыда Қазақстан Республикасы Парламенті Мəжілісінің бір топ депутаты – Халықаралық істер, қорғаныс жəне қауіпсіздік комитетінің мүшелері аталған комитет төрағасы Мəулен Əшімбаевтың жетекшілігімен Есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен олардың прекурсорларының заңсыз айналымына қарсы күрес жөніндегі Орталық Азия өңірлік ақпараттық үйлестіру орталығында болды. – Қазақстан Республикасының

3

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

Пре зиденті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен Есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен олардың прекурсорларының заңсыз айналымына қарсы күрес жөніндегі Орталық Азия өңірлік ақпараттық үйлестіру орталығы 2006 жылы құрылып, бұл жөніндегі келісімді Қазақстан Парламенті 2008 жылы ратификациялады, – деді комитет төрағасы М.Əшімбаев. – Бұл орталықтың атқаратын міндеті əлемдік қоғамдастықты алаңдатып отырған проблема – есірткі тасымалына қарсы күресті күшейтуге жұмылдыру. Сондай-ақ Қазақстанда

есірткі бизнесіне қарсы кешенді күресті, осы саладағы халықаралық ынтымақтастықты күшейту қажет... Орталықтың директоры, генерал-лейтенант Б.Сəрсеков осы орталықтың негізгі бағыттары жөнінде қысқаша айтып берді. Сондай-ақ ол орталықтың құрылу тарихы жəне негізгі міндеттері туралы депутаттарға түсінік берді. Б.Сəрсеков, сонымен қатар, орталықтың халықаралық есірткіге қарсы операцияларды үйлестіру жəне ақпараттық-талдау қызметі жөніндегі əлеуетімен таныстырды. АЛМАТЫ.

Кеше елордада «Нұр Отан» ХДП Орталық аппаратында партияның жаңа Саяси доктринасын əзірлеу жөніндегі жұмыс тобының алғашқы отырысы болып өтті. Аталған жиында доктринаның басты мақсат-міндеттері мен құрылымы жəне мазмұны жан-жақты талқыға түсті.

Партияныѕ негізгі ќўндылыєы – адамдар Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

«Нұр Отан» партиясының жаңа Саяси доктринасы туралы ойын білдірген партия Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек оның «Қазақстан-2050» Стратегиясын жүзеге асырудың саяси тұжырымдамасына айналуы керектігін ерекше атап өтті. Ол өз сөзін былайша сабақтады: «Бүгін біз Мемлекет басшысы, партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясының негізгі қағидаттарын жариялаған аса маңызды тарихи кезеңді бастан өткеріп отырмыз. Сондықтан да ХХІ ғасырдың партиясы ретінде Елбасы салған мемлекеттік бағыттың мызғымастығын сақтауда партия өз рөлі мен орнын анықтап алғаны жөн. Олай болса, «Партияның XXI ғасырдағы миссиясы» деп аталып кеткен

жаңа доктрина халықты бір мақсат жолында ұйыстырып, біріктіруі қажет». Оны əзірлеуде мемлекетіміздің əрбір азаматының пікірі ескерілуі тиістігін алға тартқан Б.Байбек жобаның жалпыхалықтық талқылануы бұқаралық ақпарат құралдарында жария етіліп тұратындығынан хабардар етті. Мұндай ақпараттар талқылаудың қорытынды кезеңінде жүргізілетін болады, деді ол. Сондай-ақ кешегі жиында «Нұр Отан» ХДП-ның құрылған күніне орай Шығыс Қазақстан облысының əкімі Бердібек Сапарбаевқа партияның жоғары марапаты табыс етілді. Мұндай мəртебелі марапат əкімнің белсенді жұмысының нəтижесі үшін беріліп отыр екен. Партияның Орталық аппаратында Шығыс Қазақстан облысының əкімі Бердібек Сапарбаевқа партияның жоғары марапаты – «Белсенді қызметі үшін» төсбелгісін

партия Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек салтанатты жағдайда табыс етті. Оны «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесі бюросының шешімімен Елбасы, партия Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың атынан табыс еткен Б.Байбек былай деді: «Елбасымыздың сенімді серігі, бірқатар мемлекеттік органдарда жоғары лауазымдарда еңбек еткен тəжірибелі ағамыз қазіргі кезде Шығыс Қазақстан облысының əкімі ретінде біздің аймақтық филиалымызды өте тиімді басқарып келеді. 1 наурыз – «Нұр Отан» ХДПның құрылған күні ретінде тарихқа енген. Төсбелгіні дəл осы күні тапсырған жөн деп табылды». Партия Төрағасының бірінші орынбасары сөзінен белгілі болғанындай, еліміз бойынша «Партияның жаңа 50 тұлғасы акциясы» шеңберінде өз ортасына сыйлы, бедел мен кəсібіне берік жандар іздестірілуде екен. Осы ретте Б.Байбек партия атынан халық алдында ізгі бастамаларды көтеруге лайықты адамдар өте қажет екендігін баса айтып кетті. Партия Төрағасының бірінші орынбасары Б.Байбек өзі басшылық жасайтын саяси құрылымның негізгі құндылығы – адамдар екендігін тағы бір мəрте атап көрсетті. Ол, сонымен қатар, еліміздің болашағы халқымыздың игілігі үшін аянбай еңбек ететін, бар өмірін қоғамның игілігіне арнайтын адамдар екендігін де назарға салды.

Бірлікті бекемдеудегі биік белес (Соңы. Басы 1-бетте). Қазақстан халқы мен президенттік институт арасындағы тікелей байланысты қамтамасыз ететін қажетті құралым деңгейіне көтерілді. Көпэтносты қоғамдағы этносаралық қарым-қатынасты үйлесімді сақтау бойынша көптеген елдер үшін жарасым эталонына айналды. Ассамблея əлемдік өркениетте Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақстандық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің бірегей үлгісі ретінде танылды. Бүгін ҚХА – тұрақтылық пен келісімнің сенімді де мықты бағаны. Азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы тиімді пікір алмасу алаңы десек, артық болмайды деп ойлаймын. Болашақта да Қазақстан қоғамының келісімі, халқымыздың бірлігі нығая берсін, – деді өз сөзінде Е. Тоғжанов. Парламент Мəжілісінің вицеспикері Сергей Дьяченко алып, ҚХА-ның 18 жыл толуына орай үлкен шара өткізіліп отырғанын құптайтынын жеткізді. «Ассамблеяның əр жылдарда өте тін сессияларында мемлекетке, мемлекеттің құрылымына қатыс ты ең бір өзекті мəселелер талқыланады. Солардың бірі əрі бірегейі Қазақстан халқының бірлігін, этносаралық жəне конфессияаралық түсіністікті нығайту болып табылады. Бұл орайда, Елбасының еңбегі орасан. Сондықтан, ҚХА бүгінгі күнге дейін конституциялық орган ретінде елдің этносаралық саясатын жүзеге асырып келеді», деді ол. Шараға қатысып, сөз алған азаматтар осыдан 18 жыл бұрын, яғни 1995 жылдың 1 наурызында құрылған ҚХА-ның құрылымын ұлттық саясат жүйесінің бір бөлшегі саналатын орган ре тінде қарастыруға ұмтылды. Сондай-ақ, оны 820-дан астам этномəдени бірлестіктердің басын бір арнаға тоғыстыра отырып, азаматтық қоғам мен мемлекет мүмкіндіктерін жұмылдыратын қоғамдық келісім тетігі ретінде бағалады. Мəселен, ҚХА Кеңесінің мүшесі, Парламент Мəжілісінің депутаты Розақұл Халмұрадов ҚХА-ны əлемде баламасы жоқ азаматтық қоғам институты жəне халық дипломатиясының шынайы органы деп қабылдайтындығын жеткізді: – Бүгінде этносаралық қаты настарды талдау жəне болжау мақсатында ҚХА Ғылымисарапшылық кеңесі этносаралық қарым-қатынастардың қоғамға кері ықпалын тигізетін үдерістерін дер кезінде болжап, оларды

болдырмаудың жолдарын назарда ұстап келеді. Болашақта да ҚХАның рөлі еліміздің саяси өмірінде арта түседі деп ойлаймын. Себебі, Ассамблея қоғамдағы тұтастық пен бірлікті қалыптастырудың жаңаша үлгісі, – деді ол. Ал Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің төрағасы Мақсат Ысқақов: «Елбасымыз төрағалық ететін Ассамблея бүгінгі күнге дейін қыруар жұмыстар атқарды. Елбасыға Қазақстандағы 130-дан астам этнос өкілдері тіреу болып келеді. Бұл орайда, Ассамблея «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген халық даналығын берік ұстанып отыр. Бұл сөздің астарында үлкен мəн жатыр», деп мəселенің мəнін аша сөйледі. Ол сондайақ былтырғы жылы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің бастамасымен «Тіл – татулық тірегі» атты жастар форумы өткізілгеніне, бұл шараға Қазақстандағы мемлекеттік тілдің майын тамызып сөйлейтін өзге ұлт

өкілдері қатысқанына тоқталды: – Статистикалық деректерге сүйенсек, елімізде 6870-ке тарта қазақ тілін білетін өзге ұлт өкілдері бар екен. Міне, солардың барлығы үлкен сахнада өз ойларын ортаға салды. Сондықтан, мемлекеттік тілге басқа да этнос өкілдерінің көзқарасы дұрыс екеніне, қолдайтынына көзіміз жетті. Бұдан басқа Тіл комитетінің қолдауымен жексенбілік мектептер жұмыс істеуде. Сол арқылы біз елімізде тұратын өзге ұлт өкілдерінің тілдері мен салтдəстүрлерін сақтау мен дамыту бағытында жұмыстар жасап жатырмыз. Тағы бір атап өтерлігі, жақында Ассамблеямен бірлесіп, «Тілдарын» деген үлкен жобаны қолға алдық. Алдағы уақытта ол өзінің жемісін, нəтижесін береді деген ойдамыз, – деді комитет төрағасы. Əрине, Ассамблеяның алдында тұрған міндеттер жайында аз айтылып жүрген жоқ. Солардың бірі – ҚХА-ның этносаралық келісімді қамтамасыз етудегі рөлін күшейту.

Атќарушылыќ ісі артады Кеше Бас прокуратура мен Əділет министрлігінің ведомствоаралық жиналысы болып, онда «Қазақстан-2050» Стратегиясында Мемлекет басшысының берген тапсырмаларын жүзеге асыру аясында дайындалған Сот шешімдерін жəне мемлекеттік органдардың актілерін орындау жүйесін жаңарту тұжырымдамасының жобасы қаралды. Жиналысқа Президент Əкім шілігі Басшысының орынбасары Талғат Донақов, Парламент депутаттары, Жоғарғы Соттың, Экономикалық қылмысқа жəне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігінің, бірқатар министрліктер мен ведомстволардың, үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері, бейнеконференциялық байланыс ар қылы – аумақтық прокурорлар, əкімдердің орынбасарлары, мүдделі органдардың өңірлік бөлімшелерінің басшылары қатысты. Онда мəжбүрлеп орындату жүйесін, атқарушылық өндірісті құқықтық реттеуді жетілдіру, мем лекеттік құрылымдардың атқарушылық өндіріс органдарымен өзара ісқимылдарының тиімділігін арттыру жолдары талқыланды. Бас Прокурор Асхат Дауылбаев

атап өткендей, қазіргі таңдағы актілерді мəжбүрлеп орындау тəртібінде теріс пиғылды борышкерлерге əсер етудің əрекет етуші тетіктері қарастырылмаған. Осының салдарынан соңғы бес жылда атқарушылық құжаттар саны екі есеге ұлғайған, өндіріп алу сомасы бір жарым триллион теңгеден асып түскен, бірақ 5 пайыздан кемі өтеледі. Қалыптасқан жағдай атқарушылық өндіріс жүйесін түбегейлі реформалау қажеттілігін, жинақталған проблемаларды шешуде жаңа əдістерді пайдалануды талап етеді, деп атап көрсетті. Осыған орай, Бас прокуратураның Əділет министрлігімен бірлесіп дайындаған шешімдерді мəжбүрлеп орындату жүйесін жаңарту тұжырымдамасының жобасы жиналысқа қатысушылардың белсенді талқылауына түсті.

Бұған мəселенің ақпараттық, білім жəне тəрбие беру, құқықтық жəне халықаралық аспектілері кіреді. Бір мысал: бүгінде 72 жалпы білім беретін ұлттық мектептерде білім беру этнос тілдерінде жүргізілсе, 143 мектепте аралас білім беру жүйесі енгізілген. Бұған қоса, 195 этно-ағарту кешендері мен лингвистикалық мектептер ашылып, 14 орыс, ұйғыр, кəріс, неміс (ТМД-да жалғыз) жəне өзбек ұлттық театрлары жұмыс істеуде. Елімізде Ассамблеяның көпфункциялы ресурстық орталықтарының жұмысы да жолға қойылған. Бұл орайда, мұндай орталықтар ретінде 10 Достық үйі мен Астана қаласында Бейбітшілік жəне келісім сарайының қызмет атқарып жатқанын атап айтқан жөн. 35 этностық бұқаралық ақпарат құралдары 11 тілде жарық көріп, ҚХА-ның жанынан Журналистер мен сарапшылар клубы құрылған. Жиын барысында Ас самблея ның инновациялық технологиялар арқылы тілдерді оқыту дың «Тілдарын» əдістемелік орталығы полилингвист Дмитрий Петровтың əдістемесі негізінде барлық этностардың қазақ тілін жедел меңгеруі жөнінде жаңа əдістеме əзірлегені, индустриялықинновациялық жобаларды қолдау аясында ҚХА-ның кəсіпкерлер қауымдастығы жұмыс істеп жатқаны жайында да айтылды. Сондайақ этносаралық қатынастарды талдау жəне болжау мақсатында ҚХА Ғылыми-сарапшылық кеңесі мен Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мем ле кеттік басқару академиясы жа нынан Этносаралық жəне конфессияаралық қатынастарды зерттеу орталығы құрылып, жұмыс істеп жатқаны баяндалды. Жиынға қатысушылардың пайымдауларынша, Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі – этностық топ өкілдері мүдделерін жоғары заң шығару органында, яғни Парламентте білдіруге келіп саяды. «Яғни, Ассамблеядан сайланған 9 депутат заң шығарушылық қызметке атсалысып, этносаралық қатынастарға қатысты қабылданатын барлық заң жобаларын тиісті сараптаудан өткізу құқығына ие», деді бұл орайда мамандар. Шара аясында мемлекеттік органдарға арнап ҚХА-ның ғалымдары дайындаған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік этносаясат императивтері» талдау материалдары мен əдістемелік ұсынымдар жинағының таныстырылымы өтті.

Бірқатар шектеу шараларын қарастыратын «Борышкерлердің бірыңғай тізілімі» атты ақпараттық жүйені енгізу дайындаушылар ұсынған басты жаңалық болды. Мұндағы əсер ету, ең алдымен, борышкердің өзіне қатысты мəжбүрлеу шараларын қолданусыз жедел жəне өз еркімен сот актісін орындауға мүдделі болуының алғышарттарын жасауды көздейді. Осы тұста А.Дауылбаев борышкердің құқығын шектеудің қалыптасқан қарыз көлеміне тепе-тең болуының өте маңызды екенін атап көрсетті. Санкциялар қарыз көлеміне қарай, сондай-ақ борышкердің өз міндеттемелеріне қаншалықты адал ниетпен қарайтынын ескере отырып қолданылуы керек. Қойылған міндеттерді тиімді ше шу заңнамалық өзгерістер енгізуді қажет етеді. Қазіргі уақытта ведомствоаралық топ дайындап жатқан сот актілерін орындау жүйесін жетілдіру мəселелері жөніндегі заң жобасында сот орындаушыларының өкілеттіктері шеңберін арттыру, тұтастай алғанда атқарушылық өндіріс рəсімдерін жетілдіру қарастырылады, деп хабарлады Бас прокуратураның баспасөз қызметі.


4

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

ПАРЛАМЕНТ ПАРЛАМЕНТ

 Депутат дауысы

Азаматтардыѕ ќўќын аяќасты етпейік

Семей ядролық сынақ полигонының зардабы төрт онжылдық бойы біздің халқымызға жəне қоршаған ортамызға көптеген зардаптар əкелді. Ядролық сынақтың салдары осы уақытқа дейін зардап шеккен азаматтардың балаларының денсаулығына да теріс əсер етуде. Арман ҚОЖАХМЕТОВ, Мəжіліс депутаты.

2012 жылдың 29 тамызында өткен «Ядролық сынақтарға тыйым салудан – ядролық қарусыз əлемге» атты халықаралық конференцияда Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өз сөзінде радиация күн сайын айналадағы тіршілік атаулыны – кең байтақ даламызды, өзендеріміз бен көлдерімізді бірте-бірте жоя отырып, ядролық у полигонның маңайында тұратын жарты миллион қазақстандықтың денсаулықтары мен тағдырларына зиян келтіргенін жəне ядролық сынақтардың зардаптары əлі күнге дейін сезіліп отырғанын атап көрсетті. Бүгінгі таңда ядролық сынақтан зардап шеккендерге əлеуметтік қолдауды мемлекет 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №1787XII Қазақстан Республикасының «Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды əлеуметтік қорғау туралы» Заңына сəйкес жүргізеді. Бұл заң Қазақстан Республикасының алғашқы тəуелсіздік жылдарында жас мемлекеттің экономикалық əлеуеті есепке алына отырып қабылданған болатын. Сондықтан ядролық сынақтардан зардап шеккендерге əлеуметтік көмек заңда ең

төменгі көлеммен белгіленген еді. Бірақ заңда қарастырылған əлеуметтік төлемдер мен жеңілдіктер аймақтағы негізгі мəселе – халықтың денсаулығын сауықтыру мен радиациялық жағдайды жақсартуды шеше алмады. Бұл түйін Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Бұрынғы Семей ядролық сынақ полигонының проблемаларын кешенді шешу жөніндегі 2005-2007 жылдарға арналған бағдарламаны бекіту туралы» 2005 жылғы 20 қыркүйектегі № 927 Қаулысынан жəне Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің Семей айма ғындағы азаматтардың меди циналық реабилитациялық

 Сауал салмағы

жағдайы туралы есебінен туындайды. Ал полигон мəселелері жөніндегі есеп беру мен жүргізілетін сауықтыру шаралары бірнеше рет жүзеге асырылды да. Алайда, проблемалар өз шешімін таппай келеді. Онкологиялық аурулардың өсуі, азаматтардың миграциялық көңіл күйі халықтың аймақтағы əлеуметтік хал-ахуалына теріс əсер етіп отыр. Қолданыстағы заңның теріс факторы ретінде тұрғылықты жеріне байланысты жеңілдіктер мен өтемақылар беру бойынша ұлттық заңнамадағы қарамақайшылықтарды атауға болады. Жеке алғанда, осы заңның 13-бабына сəйкес радиация аймағында тұратындар мен ядролық сынақтан 1949-1990 жылдар аралығында зардап шеккендер қосымша еңбекақы алуға жəне қосымша ақылы демалысқа шығуға құқылы. Бірақ ядролық сынақтан зардап шеккен азамат тиісті объективті себептерге байланысты радиациялық аймақтан көшіп кетсе жəне онда тұрақты тұрмаса (соның ішінде тиісті білікті дəрігерлік көмек алу, емделу, реабилитациялық рəсімдерден өту жəне т.б), онда қосымша төленетін еңбекақы мен жыл сайынғы қосымша ақылы демалыс алу құқығынан айырылады. Осыған сəйкес жоғарыда атап өткен жағдайда жұмыс берушілер осы категориядағы азаматтарға жеңілдіктер беруден бас тартуда. Осы ұстанымды халықты əлеуметтік қорғау саласындағы уəкілетті органдар да ұстанады. Еліміздің Конституциясында мемлекеттің ең қымбат қазынасы болып адам жəне адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары табылады деп көрсетілген. Яғни, Конституцияның 28-бабының 1-тармағына сəйкес Қазақстан Республикасының азаматы науқастанған, мүгедек бол ған жағдайда əлеуметтік қамсыздандырылуына кепiлдiк берiледi. Демек, Ата Заңдағы ұстаным дарды жүзеге асыру үшін қолданыстағы заң өзгерістер енгізуді қажет етіп отыр.

 Əріптестік əлеуеті

Тўраќты комиссияныѕ отырысына ќатысты Парламент Сенаты Халықаралық қатынастар, қорғаныс жəне қауіпсіздік комитетінің мүшесі Орынбай Рахманбердиев ТМД ПАА Қорғаныс жəне қауіпсіздік мəселелері жөніндегі тұрақты комиссиясының жəне ТМД ПАА жанындағы

терроризм, қылмыс жəне есірткі бизнесімен күрес саласындағы заңнаманы үйлестіру жөніндегі бірлескен комиссияның жұмысына қатысты. Шара Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өтті, деп хабарлады Парламент Сенатының баспасөз қызметі.

Бўл – аєа буын алдындаєы парызымыз Парламент Мəжілісінің Төрағасы Нұрлан Нығматулиннің басшылығымен өткен жалпы отырыста депутат Азамат Əбілдаев Премьер-Министр Серік Ахметовке депутаттық сауал жолдаған еді. Онда былай делінеді: «Азаматтарды зейнеткерлік жаста бейнетіне қарай зейнетін көру үшін лайықты зейнетақымен қамтамасыз ету бүгінде еліміздегі əлеуметтік-экономикалық проблемалардың бірі болып тұр. Кім айтса да, қанша айтса да жыры таусылар емес... Өздеріңіз білетіндей, үстіміз дегі жылдың 1 қаңтарынан бастап зейнетақы көлемі 9%-ға ұлғайтылып, зейнеткердің қолына тиетін ең төменгі зейнетақы мөлшері базалық зейнетақы

төлем мөлшерінің арттырылуын ескере отырып есептегенде 28 396 теңгені құрады. Бүгінгі таңда Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің берген ақпараты бойынша еліміздегі ең төменгі зейнетақы алушылар саны 43 204 адам екен, олардың көпшілігі Кеңес Одағы заманында еңбек еткен ауыл шаруашылығы саласының қызметкерлері мен қарапайым жұмысшылар.

 Жаңа жоба жайында

Маќсат – екінші деѕгейдегі банктерді дамыту

Дамыған елдердің стандарттарына сəйкес, өмір сүруге қажетті ең төменгі мөлшер орташа еңбекақының жартысына тең болуы шарт. Қазақстандағы орташа еңбекақы 100 мыңдай теңге болса, онда зейнетақы көлемі де 50 мың теңгені құрауы керек. Өкінішке қарай, бұл стандарттар бізге қолжетімсіз болып отыр. Егер зейнеткерлердің қолына тиетін ең төменгі зейнетақының көлемін 50 мың теңгеге көтерсек, онда Үкімет бюджетінен жылына 74 миллион АҚШ доллары шамасында ғана қаржы жұмсалады екен. Мұндай қаржы – əлемнің ең дамыған отыз

мемлекетінің қатарына кіру мақсаты бар, халқының табысы орташа деңгейдегі жəне серпінді дамитын экономикасы бар елге ауыр жүк деп ойламаймыз. Зейнетақының ең төменгі мөлшерін ең болмағанда орташа зейнетақы алушылармен теңестірсек, еліміз үшін көп қаржылық ауыртпалық түсірмес еді. Яғни, біздің бүгінгі Тəуелсіздігіміздің іргесін қалап, келешегімізді жасау жолында еңбек еткен азаматтарымызды сондай мүмкіндікке жеткізуге бүгінгі іргелі елдің мемлекеттік бюджетінің қауқары жетеді деп ойлаймыз. Түйіп айтқанда, Тəуелсіздіктің елең-алаң шағында өтпелі кезеңнің ауыртпалығын бастарынан кешкен адамдардың еңбегі бүгінгідей Қазақстанды əлем таныған заманда бағалануы керек деп білеміз. Бұл – біздің аға ұрпақ алдындағы парызымыз».

 Фотокүнделік

Парламент Мəжілісінің Қаржы жəне бюджет комитеті «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қайта құрылымдауды жүзеге асырған екінші деңгейдегі банктерді одан əрі дамыту мəселесі бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасының таныстырылымын өткізді.

Отырысты аталған комитет төрайымы Гүлжан Қарағұсова жүргізіп, Экономикалық даму жəне сауда вице-министрі Абай Ескендіров депутаттарды заң жобасымен таныстырды. Министрлік заң жобасын екінші деңгейдегі банктерді қайта құрылымдау үдерістерін реттейтін заңнамалық базаны жетілдіру үшін жасаған. Заң жобасын əзірлеу барысында заңнамалық базада кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік берген жетекші елдердің халықаралық тəжірибесі зерделенген. Осыған байланысты «Акционерлік қоғамдар туралы», «Банктер жəне банк қызметі туралы», «Бағалы қағаздар рыногы туралы» заңдарға өзгерістер енгізу ұсынылады. Вице-министрдің түсіндірмесінен кейін депутаттар С.Оспанов, Н.Кузьмин, Г.Щегельский, О.Өксікбаев, Ж.Дүйсебаев, Н.Сабильянов, Р.Ким сұрақтар қойды, деп хабарлады Мəжілістің баспасөз қызметі. Депутаттарға таныстырылған заң жобасы бойынша жұмыс тобының жетекшілігіне депутат Тұрсынбек Өмірзақов бекітілді. Жұмыс тобы келесі жетіден іске кірісетін болады.

 Сауалы мен жауабы

Судыѕ да сўрауы болуы тиіс

Бұған дейін Андрей Бегенеев бастаған бір топ Мəжіліс депутаты еліміздегі су ресурстарын тиімді пайдалану мəселесінің ушығып бара жатқанына алаңдаушылық білдіріп, Премьер-Министрдің атына сауал жолдаған-ды. Онда депутаттар климаттың өзгеруімен планетаның далалы аймақтары құрғай түсіп, əсіресе, еліміздің суға қараған экономикасының қиындықтарға тап болатынын мəселе етіп көтерген еді. Асқар ТҰРАПБАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».

Бұл мəселенің маңызын Мəжілістің Экология мəселелері жəне табиғатты пайдалану комитеті өткізген трансшекаралық өзендер проблемалары жөніндегі дөңгелек үстел аша түсті. БҰҰ Бас Ассамблеясы да 2013 жылды Халықаралық су ынтымақтастығы жылы деп аталған қарар қабылдады. Сол қарардың авторларының бірі Қазақстан екендігін де айта кету керек. Су ресурстарын тиімді пайдалану қажеттігін Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясында да атап өтті. Сондықтан да депутаттар Үкіметтен халықты ауыз сумен қамтамасыз етуден өзге, еліміздегі су ресурстарын бір жерден басқару тетіктерін енгізу бойынша нендей жұмыстар жасалып жатқанын сұраған. Соның ішінде трансшекаралық өзендер мен жер асты сулары қорына мониторинг жүргізу жəне ғылыми зерттеулер қажеттігі де өткір көтерілген. Тіпті осы мəселе бойынша ағымдағы жылы үкімет сағатын өткізу қажеттігі баса айтылған-ды. Міне, осындай мағынадағы сауалға жақында Премьер-Министрден жауап келіп түсті. Онда ауыз суға қатысты «Ақ бұлақ» бағдарламасын жүзеге асыру үшін 2012 жылы республикалық

бюджеттен 123,8 миллиард теңге (2011 жылы 106,7 миллиард теңге) қарастырылса, оған 337 жоба жүзеге асырылып, 5,3 мың шақырым су желісі қайта жөнделгендігі айтылады. Осы орайда су ресурстарын басқару Қоршаған ортаны қорғау министрлігі құзырына берілгендігі де келтіріліпті. Трансшекаралық өзендер мəселесінде тек Қытай Халық Республикасынан өзге елдермен халықаралық міндеттемелерге сəйкес келісімдер жасалып қойылған. Қазір аспанасты елімен су мəселесі бойынша келісімдер жүргізілуде екен. Бұдан басқа, Премьердің жауабында елімізде 1552 жер асты су қоры (1967 участокта) барлығы анықталғандығы айтылады. Барланған су қоры 25 жылға дейінгі аралықты қамтыса, одан кейін су қорын бағалау қайта қарауға жататыны көлденең тартылады. Жалпы, Алматы (16,50), Шығыс Қазақстан (6,45), Павлодар (3,8), Оңтүстік Қазақстан (2,06), Ақтөбе (1,9) жəне өзге де облыстар тұщы сумен (млн.м3/тəу) толықтай болмаса да қамтамасыз етілген. Алайда Ақмола (0,42), Батыс Қазақстан (0,35), Атырау (0,22) жəне Маңғыстау (0,26) облыстарында су жетіспеушілігі байқалып отыр. Республикада жер асты суларының 3 есе артуы перспективасы бар. Гидрологиялық зерттеулер нəтижесі көрсеткендей, 2004 жылы

болжалды ресурстар тəулігіне 100,5 миллион шаршы метрді құраса, соның 63 миллионы – жер асты тұщы сулары. Қазақстанда шамамен ұзындығы 10 километрден аспайтын 76 ағындарды есептемегенде, 10-200 километр болатын 8300 кіші өзендер бар. Премьердің жауабына қарағанда, сулардың экологиялық жағдайына мониторинг 71 өзенде жасалады. Ал судың деңгейін есепке алып отыру ірі жəне шағын өзендердегі 254 гидрологиялық бекетте жүргізіледі. 2012 жылдан бастап Қырғыз Республикасымен шекаралас аумақтағы Саргоу өзені бойынан тағы да 7 жаңа гидрологиялық бекет іске қосылыпты. Су кодексінің 121-бабы 3-тармағы бойынша шағын өзендерден су алу тек уəкілетті органның мұқият зерделеуінен кейін шешімін табуы тиіс. Негізінен ондай су ресурстары рекреациялық мақсатта, балық жəне өзге де су жануарларын өсіруге пайдаланылады. Сонымен, 2013-2015 жылдарға арналған республикалық бюджетте су қорын қорғау мен пайдалануға, су шаруашылығы мен жерді суландыру құрылғыларының жұмыс істеуін қамтамасыз етуге 0,7 миллиард теңге көзделгені белгілі болып отыр. Бұдан басқа, бірқатар шараларды жүзеге асыру үшін де қажетті қаражаттар қарастырылыпты. Жалпы, Премьердің жауабында елімізде бұл салада айтарлықтай жұмыстардың атқарылып жатқаны дəлелді келтіріліп отыр. Сондай-ақ депутаттардың алаңдаушылығын да түсінуге болады. Өйткені, жаһандық жылыну салдарынан жəне адамдардың шамадан тыс су ресурстарын пайдалануынан оның қоры біртіндеп болса да кеми түскен. Қорыта айтқанда, су ресурстары қазір ішкі мəселе болудан қалғаны айтпаса да түсінікті. Көптеген өзендердің көршілес елдер аумағынан бастау алатынын ескерсек, бұл мəселе халықаралық келісімдер жолымен шешімін табуы тиіс. Ендігі міндет – бұл мəселенің оңтайлы жолын қарастыру.

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.

 Сізді не толғандырады?

Ескіні алєанныѕ есі кетер деген бар Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында 3,6 млн-нан астам жеңіл автокөлік тіркелген. Бұл ретте 2,9 млн.-ын немесе 80% дерлігін пайдаланылған мерзімі 10 жылдан асқан ескі автокөліктер құрайды. Шығарылған жылынан бастап 7 жылдан аспайтын автокөліктерге небары 12,8% тиесілі. Тұрсынбек ӨМІРЗАҚОВ, Мəжіліс депутаты.

Еуропамен салыстыратын болсақ, онда автокөліктің орташа пайдалану мерзімі 8 жылды құрайды, пайдалану мерзімі 10 жылдан асқан машиналар – 35%-дан төмен. Ескірген жəне моральдық жағынан тозған автокөліктер санының өсуі экологиялық жəне жол қауіпсіздігі тұрғысынан тек проблемаларды көбейте бермек. Əсіресе, қазіргі заманғы экологиялық стандарттарға сəйкес келмейтін автокөліктер шығарындыларымен мыңдаған адамдар тыныс алатын ірі қалаларда осы мəселе өткір тұр. Еуропада тозған көліктерді кəдеге жаратудың орташа деңгейі жылына 6% құ райды. Қазақстанда авто көліктердің көп тозуын

ескеретін болсақ, бұл көрсеткіштің одан да жоғары екені күмəн туғызбайды. Осылайша, Қазақстанға жылына 220 мыңнан астам жарамсыз автокөлікті кəдеге жарату қажет. Алайда қазіргі уақытта Қазақстанда ескірген автокөліктерді кəдеге жарату үшін қуаттылықтар мен қажетті инфрақұрылымдар жоқ. Бұдан басқа, елде пайдаланылмайтын, яғни жөндеуге келмейтін тозығы жеткен автокөліктерді кəдеге жарату бойынша бағдарлама, тұжырымдама қабылданбаған. Елімізге қалдықтарды өңдейтін жаңа кəсіпорындар: шредер зауыттары мен қалдықтарды өңдейтін орындар қажет. Жұмыс істеп тұрған автокөлік құрастыру кəсіпорын дарында (Өскемен қала сындағы «Азия Авто» АҚ, «Allur Auto» АҚ жəне

Қостанай қаласындағы «АгромашХолдинг Казахстан» АҚ) автокөліктерді кə деге жаратудың дербес бағдарламалары жоқ, азаматтар ға ескірген автокөлікті жаңасына айырбастау мүмкіндігі берілмейді. Ал кəдеге жаратудың ұлттық бағдарламасы отандық автокөлік жасауды жандандыруға жаңа серпін беруі мүмкін. Дамыған елдердегі автокөліктерді кəдеге жарату жүйе сі ондаған жылдар бойы жұмыс істеп келеді. Осындай жүйені жасауда олардың зор тəжірибесі бар. Еуропаның көптеген елдері жаңа автокөлік терді сатып алуға ынталандыру үшін кəдеге жарату сыйлықақыларын қолданады. Бұл ретте мемлекет бюджет қаражаты есебінен кəдеге жарату бағдарламаларын жүзеге асыруға белсенді түрде қатысады. Ресейде жеңіл автокөліктерді кəдеге жарату бағдарламасы 2010-2011 жылдары сəтті қолданылды, оның мəні ескі автокөлікті жа ңасына айырбастауға мүм кіндік

берілуінде. 600 мыңға жуық ресейлік азаматтар осы бағдарламаны пайдаланды. Демек, ескірген автокөліктерді кəдеге жарату мəселесін шешу азаматтарды отандық жаңа автокөліктерді сатып алуға ынталандырар еді. Сондықтан елімізде авто көліктерді кəдеге жарату үшін қуаттылықтарды да мыту бойынша шаралар қолдану, сондай жобаларды Индустрияландыру картасына қосу мəселелері қарастырылғаны керек. Осы орайда ескірген автокөліктерді кəдеге жарату бойынша бағдарлама əзірленсе, отандық автокөліктерді шығару шеңберінде ескірген автокөліктерді жаңасына айырбастау мəселесі оң шешілсе, нұр үстіне нұр болмақ. Бұған қоса, азаматтардың жаңа автокөліктер сатып алуын ынталандарудың өзге де тетіктері, оның ішінде жеңілдікті автонесиелендіруді пайдалану мүмкіндігі қарастырылса қандай ғанибет. Бұған Үкімет басындағылар, көлік жасаушылар не дер екен?


5

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

 Тарих толқынында Халық тарихындағы үлкен бір дəуір, əсіресе, соңғы 300 жылдан астам уақыт Ресей империясына қараған жылдар үлесіне тиетіні белгілі. Осы кезеңдердегі келіп-кеткен бірнеше ұрпақтың тыныстіршілігі, тұрмыс-талайы патшалық Ресей тұсында да, одан кейінгі кеңестік қызыл идеология үстемдік құрған кезеңде де біржақты империялық мүдде тұрғысынан бұрмаланғаны мəлім. Айталық, азаттық жолындағы күрестерге де, еркіндік үшін болған ұлттық көтерілістерге де кеңес саясаты басқаша сипат беріп келді. Тіпті, кейде ондай қозғалыстарды құпия түрде тұншықтырды. Сол тұстарда патша өкіметі саясатына қарсы шығып, қол бастаған батырлар, ел бастаған көсемдер мен сөз бастаған шешендер басбұзар, бүлікші, қарақшы, қанішер, бұзық, ел арасына от жағушы, атаққұмар, лаңкес, тыңшы, қоғамға жат элементтер ретінде сипатталып, олардың халық алдындағы абырой-беделін мейлінше төмендетуге тырысты. Бақтияр СМАНОВ,

педагогика ғылымдарының докторы, профессор.

ХІХ ғасыр басынан бері азаттық үшін, еркіндік үшін қаншама жылдарға созылған толассыз күрестер, қарулы қақтығыстар, жойқын соғыстар болды десеңізші. Сол тұста Ташкент шаһарында болған осындай алғашқы ашық көтерілісті Молда Қошық датқа басқарады. Бұл кезде Молда Қошық қаланың 12 қақпасына қойылған əскери күзеттің басшысы қызметін атқарған. Ол Ташкент бегі Қанағатшах пен Қоқанның Құдиярдан кейін болған ханы Мəллəбектің қарапайым халыққа жасаған зорлық-зом былықтарына қарсы екі мыңдай қала тұрғыны мен жеті жүздей қаруланған сарбаздарын көтеріп, ашық шайқасқа шығады. Олар құшбегінің салтанатты сарайын бірнеше рет тас-талқан етті. Нəтижесінде, Ташкенттің Бесағаш, Қаймас, Жолбарыс, Қоқан, Қашқар, Лəбзак, Қарасарай, Сағдат, Шағатай, Көкше, Самарқан, Қамалан секілді 12 қақпасын түгелдей қоршауға алып, Қанағатшахты он күн тұтқында ұстайды. Сөйтіп, залым басшыны бүкіл елдің көзінше аяғына жығылтып, жиылған қала халқынан, қалың көпшіліктен кешірім сұратады. Оған қолына құран, нан ұстатып, əрқайсысын үш-үш реттен сүйгізіп, бұдан былай жазықсыз момынды жазаламауға, кінəсіз жандарды айыптамауға Алла атымен ант еткізіп, сол жерде елдің талабын орындатады. Бұл жайында шымкенттік қаламгер Момбек Əбдəкімұлының тарихи оқиғаларға, мұрағат деректеріне негізделген «Естемес би» романының «Тəшкенде Молда Қошық көтеріліс бастады» деген бесінші тарауында егжейтегжейлі баяндалған. Мұнда Молда Қошықтың Бұхарада жеті жылдық «МірАраб» медресесін бітіргені, оның дін іліміне өте жетік адам болғаны, орыс ті лін еркін меңгергені, Құдияр ханның тұсында Ресейде екі жыл елші болып қызмет еткені, Ташкент даруғасы болғаны, ал Ташкент көтерілісінен кейін хан əскерінің бас қолбасшысы (əмірғаскер) болғаны айтылады. Академик Серік Қирабаев «Егемен Қазақстан» газетінің 2009 жылдың 9 қаңтарында жарияланған «Естемес би» атты мақаласында Молда Қошық датқаның жанқиярлық ерлігін, асқан көрегендігін, əскербасылығын, жалпы, жан-жақты дарындылығын ерекше атайды. Ол осы орайда: «Қоқан хандығының билігі – оңтүстік қазақтарының отаршылдықта көрген қиянатының ең бір сорақы беттері. Адамды кісілік қасиеттерінен айыратын, азаматтың жазықсыз қанын төгетін, əйелдерге деген зорлықтың неше түрлі айуандық түрлерін қолданған, қолындағысын тартып алып, жалпы жұртты зар еңіреткен жендеттік тəртіп орнатқан бұл хандықтың сыры тарихтан белгілі», – деп түйін жасайды. Молда Қошық датқа Қоқан бектеріне, орыс отаршылдарына қарсы күрестерді басқарғаны, Сыздық төре, Рүстембек өзбек үшеуі бірігіп шеп құрып, Ташкентті генерал М.Г.Черняев шапқыншылығынан қорғауға белсене қатысқаны, Шымкент шаһары үшін (1864 жылғы 14, 15, 16 шілдеде), Иқан жеріндегі (1864 жылғы 4, 5, 6 желтоқсандағы), Алматы маңындағы Ұзынағаш түбінде (1860 жылдың күзінде, дəлірек айтқанда, 21 қазанда, болған орыс отаршыларымен болған сұрапыл шайқастарда қол бастағаны бірқатар тарихи құжаттарда аталады. Ол – Сыпатай, Сұраншы, Тайшық, Сыздық төре, Тойшыбек, Байсейіт, Байзақ секілді, т.б. ел қорғаушы батырлармен бірге қолбасшы ретінде жанқиярлық ерліктерімен көзге түсіп, үлкен абыройға бөленген аса көрнекті тұлға. Ол халық арасында батырбасы, лəшкербасы, датқа, молда-би деген аттармен белгілі болған. Бұл жайында, яғни Қоқан ханының қыспағы туралы жəне орыс отаршылы Н.А.Веревкиннің сойқан соғыспен Түркістанды жаулап алғанын Алаш қайраткері Міржақып Дулатұлы «Қазақ» газетінде 1913 жылы былай деп жазыпты: «...Түркістан халқы 1864 жылы тағы да Қоқан хандығынан бөлінуге талаптанып қараса да ретін таба алмайды. Ақырында көптен бір ханның қол астында белгілеп орныға алмай тұрған Түркістанды 1864 жылы 12 шілдеде соғыспен орыс полковнигі Веревкин алыпты. Сол жолы Түркістанды орысқа бермеу үшін хан Абылайдың шөбересі, Кенесары ханның баласы Сыздық төре де соғысқан екен...». Орта Азия аймағындағы, əсіресе,

Қожа Ахмет Ясауи кесенесін Веревкин зеңбірекпен 12 дүркін атқылағанын, өзге де қатыгездіктерді алға тартады. Император Молда Қошықтың айтқан өтініш-тілектерінің бəрін қанағаттандыруға уəде береді, орнынан тұрып, қолын алады. Ресей императоры ІІ Александр 1866 жылы орыс əскерилері «Ташкент арыстаны» деп атаған отаршыл генерал М.Г.Черняевті кері шақырып алып, оның орнына өзінің жиені, орыс əскерінің бас штабы жанындағы Əскериғылыми комитет мүшесі, генерал-лейтенант Д.И.Романовскийді жібереді. Халықаралық шиеленістің ушығуына, əсіресе, Орта Азияны мекендейтін

Даңқты датқаның ержүрек күрескерлік қасиеттері біз мақала барысында келтірген еңбектерден бөлек, академик Н.Н.Веселовский жазып алған «18531865 жылдары Түркістан өлкесіне Ресей əскерінің жасаған басқыншылығы» атты еңбегінде, Қалыбай ақын Мəмбетұлының орыс əскерлерінің шапқыншылығын жыр еткен дастанында, Майлықожа ақынның «Алладан пайғамбарға келген аят», «Қараның өтті хандары», «Датқалардың Петербор барғаны», «Құйрығын айдаһардың қайдан бастың?», «Қолыма қағазбенен алдым қалам», «Майлықожа ақынның датқаларды мақтау сөзі», «Молда Қошық датқаның асында айтқаны», «Қошық датқаның баласы Нар-

ойлаған жұрт жоқшысы санатында көріне алған...», – деп жоғары бағалайды. Зерттеуші тұжырымы орынды. Өйткені, Молда Қошық жастайынан өз өмірінің басты өлшемі етіп, елін-жерін шексіз сүюді, оған қалтқысыз қызмет етуді, қа жет болса сол жолда жанын пида етуді мақсат еткен. Оған оның медресе бітірерде ұстаз алдындағы емтиханда құран сүрелерін оқыған соң, жасаған терме өлең тəсіліндегі тілек-ба тасы дəлел бола алады: «Я Алла! Тилауатүл құран, салауатүл иман, − деп алақан жайып: – Оқыған дұға қабыл боп, Алламызға жеткейсің. Дұғамнан келген бар сауап, Мұхаммедке нұр сепкейсің. Алланы бір деп таныған, Тəңірге дара

Ескерілмей жїрген бір есім

В.Верещагин «Қамал қабырғасында». 1871 ж.

Ташкент, Шымкент атырабындағы орыс отаршылдарына қиян-кескі қарсылықтар мен қарулы көтерілістердің, елдің жаппай наразылық-толқуларының жиі-жиі қайталануы, олардың басшыларының шынайы елжандылық іс-əрекеттері Ресей патшасы мен басқа да шетелдерді алаңдата бастайды. Мұны император ІІ Александр өзінің Түркістан өлкесіндегі сенімді өкіл дерінен, олардың ресми мəлімдеме жазбаларынан біліп отырды. Түркістан аймағын уыстан шығарып алмауды ойлаған патшалық Ресей аса сақтықпен отарлау саясатының қитұр қы жоспарларын жасап, айла-тəсілдерін түрлендіріп отырған. Бұл жөнінде ІІ Александр патша көп ойла нып, көп толғанып, өзінің досы, Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы К.П.Кауфманмен ақылдаса келе, аймақтың атақты адамдарын, елдің бетке ұстар беделді басшыларын, датқаларын сол кездегі Ресей астанасы Петербургке шақыруды, сөйтіп, оларға сый-құрмет көрсетуді, солайша олардың көңілін табуды жөн санайды. Сондай амал арқылы толқып тұрған елдің наразылығын басуды, жұрттың қарсылығын тоқтатуды, аймақтың тыныштығын сақтауды, дипломатиялық айламен отарлауды ойластырады. Бұл ресми шақыртуға Орта Азиядағы түркі жұртынан жеті адам лайықты деп табылады. Олар – қазақ даласының бес датқасы, атап айтқанда, ең алдымен, аталған өкілдердің басшысы ретінде Молда Қошық датқаны, Момынбек датқа, Əкімқұл төре, Құдайберген датқа, Қоныс датқа, өзбектен Марқа қази, қырғыздан Бəйтік датқа сынды түркі ұлысының атақты игі жақсылары мен беделді адамдары болды. Петербургке барған алғашқы күні оларға ұлы императордың өзі қонақасы беріп, құрмет көрсетеді. Салтанатты дастарқан басында Молда Қошық ақ патшаға: «Мұндай жайды біз айтпасақ, кім айтады? 1863-1864 жылдары генерал Черняев отряды Қоқан бекіністері – Созақ, Түркістан, Əулиеата, Шымкент, Шолаққорғанды басып алды. Елдің күйі қайыршылық жағдайға түсті. Оның үстіне генерал əскерлерінің істегені – зорлық-зомбылық...», деп генерал Черняевтің отряды құрамындағы Веревкин жасағы Түркістанды 1864 жылы 11 шілдеде алғанын, ел ішінде үлкен дүрбелең туғызып əскери жо рықтар, қақтығыстар жиілеп бара жатқанын жеткізеді. Қасиетті мекен

жергілікті халықтардың жаппай наразылық көрсеткен толқуларының көбейе түсуі мен ағылшындардың Түркістан жұртының жеріне қызығуына байланысты 1866 жылы наурызда М.Г.Черняев кері қайтарылып, оның орнына беделді генерал əрі патшаның туысы Д.И.Романовскийдің тағайындалуын Ресей əскери мұрағаттарының құжаттары дəлелдейді. Бұл сөзімізді халық батыры, ақын Мəделіқожа Жүсіпқожаұлының: Тамдыға Қазалыдан отряд түсті, Екі тау біріккендей болды күшті. Ақ патшаның жиені князь келіп, Екі əскер бір-біріне жолығысты..., – деген өлеңі растай түссе керек. («Түркістан уəлаяты» газеті, 25 шілде, 1875 жыл). Қалай дегенде де, датқалардың Петербургке барғаны Түркістан өлкесі халықтарының тарихында аса жоғары мəні бар тарихи оқиға ретінде саналып, төл тарихымыздағы үлкен бір сүйіспеншілікпен, ерекше ілтипатпен аталатын, ел жадында өшпестей із қалдырған сапар болды. Бұл жайтты Майлықожа: «Қолына бал ұстаған бармақтарым, Дұшпанға қорғасындай салмақтарың. Аман барып, есен қайт патша ағзамнан, Айдынды алаштағы саңлақтарым. Артында жарысқанның қалмастарым, Таңда атты жалғыз қара салмастарым. Жүзіңді тасқа салдық, сынбағайсың, Нар кескен аспаһани алмастарым», – деп билердің датқалармен қоштасарда айтқан сөзі ретінде береді. Ал, Майлы ақынның жаңадан табылған «Молда Қошықтың асында айтқаны» атты жырында да осы жайтқа ол қайта тоқталып өткенін көреміз: «Қырғызда Бəйтік, қазақта Құдайберген, Əкімге сөз сөйледі ыңғай жерден. Қара қазан, сары бала қамын айтып, Молда Қошық жұрт арызын сұрай берген», – деген төрт жол өлең отаршыл генерал М.Г.Черняев əскерлерінің Ташкентке шабуылы тұсындағы аласапыран ке зеңде Молда Қошықтың Түркістан ха лықтарының басшылары – Мұса Мұхаммед би, ишан, Əкімқожа ишан, төре Қожа ағзам, Төртбайлармен бірге Самарқанға, Бұхара əміріне барғаны Түркістан ге не ралгубернаторлығы кеңсесінің қыз меткері Ахмет Кенесариннің 1899 жылы Ташкентте шыққан «Кенесары жəне Сыздық сұлтан» атты еңбегінде аталады.

бекті жоқтағаны» атты жырларында кеңінен көрініс тапқан. Түркістан өлкесінің тарихын зерттеп жүрген ғалымдар, тарих ғылымдарының докторы С.Сайфумəлікованың «Орталық Азиядағы Сырдария, Закаспий облыстарының қазақ тұрғындары: саясиэкономикалық аспектілері», тарих ғылымдарының докторы А.Махаеваның «Тойшыбек би жəне оның заманы», заң ғылымдарының докторы, профессор Ə.Стамқұлұлының, белгілі əдебиетшіғалым, филология ғылымдарының док торы, профессор Ж.Дəдебаевтың «Атыңнан айналайын Əулиеата», тарих ғылымдарының кандидаты З.Жандарбековтің «Зар заманның бір ақыны – Майлықожа», Мекембай Омарұлының «Шанышқылы шежіресі», Момбек Əбдəкімұлының «Қараман қарақшы», филология ғылымдарының кандидаты С.Өмірзақов пен М.Миразовтың «Ша нышқылы Мыңбай кəл» атты еңбектерінде Молда Қошық датқаның əз есімі, ардақты аты ыстық ықыласпен еске алынады. Ал Ресейдің əскери тарихшысы, генерал-лейтенант М.А.Терентьевтің «Орта Азияны жаулап алу тарихы» (1906 ж.) атты үш томдық көлемді еңбегінің жаңадан қайта басылған нұсқасынан да еліміздің қоқандық дəуіріне байланысты көптеген құпия деректер, құнды мəліметтермен бірге «Батырбасы» деген сөзді қолдана отырып, анық айғақтар келтіреді. Бұл маңызды еңбектің танымал кинорежиссер Сергей Əзімов, Ұлттық кітапхана директоры Гүлниса Балабекова, мұнайшы, инженер-геолог Балтабек Қуандықов, тарих ғылымдарының докторы, академик Болат Көмеков, Президент сыйлығының иегері, белгілі баспагер-қаламгер Мереке Құлкенов бастамашылдығымен шыққанын алғыс сезіммен атағанымыз жөн. Майлықожа ақынның шығар машылығын өмір бойы зерттеп-зерделеген əдебиетші-ғалым, филология ғы лымдарының кандидаты Əсілхан Оспанұлы жоғарыда айтқан датқалардың Петербург сапарындағы Молда Қошықтың ересен ержүректілігін, қайсар қайраткерлігін: «Орта Азия ел-жұртының сөзін ұстай барған бұл адамдардың патша сарайындағы қабылдауда елдің елдігін көрсететін халықтық салт-дəстүрлердің, шаруашылық қалыптың, ұстанған дінінің қысым көрмеуі турасындағы тілекталаптарын қысылмай-қымтырылмай айта білген Молда Қошық халық қамын

табынған, Барша мұсылманға дарысын. Алақан жайған қауымға, Нұры жаусын иемнің. Молда Қошық атанып, Еріп кетті сүйегім. Осы ат маған бақ болсын, Қарсы шапқандар жоқ болсын. Мұсылман даңқы дүрілдеп, Естіген халқым шат болсын. Уа, тəңірім жаратқан, батамды осы қабыл ет, Хазіретім əркез жастарға, ілім шырағын жағып өт. Екі дүниемізді абат ет, Жүрегімізді жалын ет. Аллаға басты иейік, Халықты əркез сүйейік. Қызмет етейік ел үшін, Жолымызды жарық ет. Əумин, Аллаһу əкбар!». Бұл бата-тілек азан шақырып қойған «Қожық» аты (ұстазының өзгертіп айтуымен) Молда Қошыққа айналған шəкірттің еліне берген сертіндей, халқының алдында қабылдаған антындай əсер қалдырады. Өлең жолдарымен берілген сырлы сөздерден болашағынан мол үміт күттіретін қайсар да қажырлы азаматтың, өз Отанын, туған елін сүйген ғазиз жан ның биік ақыл-парасатын байқаймыз. «Туркестанские ведомости» газетінің 1883 жылғы 8 қарашадағы №44 санында: «Бұрынғы жағдайларға қарағанда Ташкент пен құрамада (уезде – Б.С.) екі халық – қазақтар мен сарттар əрқашан қақтығысып отырды. Анағұрлым өркениетті элементтер – сарттар қу, əрқашан рухани деңгейі жағынан басымдау еді. Алайда, күш-қуаты жағынан қазақтар үстем болды. Өйткені, олардың жағында қазақ даласынан келген құрама елін құрайтын келімсек-кірмелер – жүздер, қарақалпақтар, қырғыздар, т.б. болды. Мұнда қазақтар басым түсіп отырды. Ташкентті басқарудың билігі Молда Қошық деген бір қазақтың қолында еді...», – деп жазады мақала авторы Н.Ульянов. Сол секілді мақалада Ташкент қаласының қақ ортасын жарып ағатын Дархан арық атты өзеннің сол жылдары «Қошық арық» аталғаны айтылады. Бұл арықты Молда Қошықтың ұйымдастыруымен сол жерді мекен еткен Дархан руының адамдары қазғанын оның бүгінге дейін «Дархан арық» аталуы дəлелдейді. Ал орыс тарихшысы А. И.Доб росмыслов та 1912 жылы шыққан «Ташкент в прошлом и настоящем: исторический очерк» атты кітабында 1868 жылғы ұйымдастыру комиссиясының ұйғаруы бойынша Ташкент қаласы аумағы Зақарық пен Шыршық өзенінің ағысынан Қойлыққа дейінгі аралықта, оң жағынан Күркілдек арықтан Бозсу бойындағы Қаратөбе сайына дейін, Зақарық пен Құдабай бидің елі орналасқан

Керегетас сайына, Шанышқылы биі Молда Қошықтың Шалта сайына дейін белгіленгенін атайды. Кейіннен 1870 жылдары осынау бір тайпа елді бастап апарып, қазіргі Сарыағаш шипажайы тұрған Дархан елді мекеніне орналастырған Молда Қошық датқа екенін тарихи шығармалардан оқып, көнекөз қариялардан талай естігенбіз. Мұны аталған газеттегі жарияланымдар да дəлелдеп отыр. Ал бір жарым ғасырдан астам уақыттан бері жер астынан тынбай атқылап шығып жатқан шипалы су сол замандарда бар екен. Ол суды кие тұтқан жергілікті ел ауылдың көне зиратының атын (Майлықожа жырларында бірнеше рет аталатын) «Ыссы ата» деп атап кеткен. Бұл – Молда Қошық датқа мен оның ағайын-туыс, ұрпақтары жерленген байырғы қасиетті, қастерлі мекен. Кейде осының бəріне мəн бере отырып қарағанда, бір атаның балаларын – Ташкенттің дəл орталығын жайлаған Дархан ауылын сонау жылдары өзі бастап апарып, Келес бойына қоныстандыруын датқаның асқан кемеңгерлігі, шексіз көрегендігі дерсің. Майлықожа ақынның жаңадан табылған өлеңдерінен мəшһүр шайырдың дарынды датқа отбасымен, балашағаларымен жақын араласқанын байқауға болады. Олай дейтініміз, датқаның асында айтқан өлең жолдарында Майлы ақын Молда Қошықтың Сарымсақ (Құдияр ханның Ташкентті билеген Сарымсақ деген ағасының атымен қойған), Нарбек, Тоғызбай, Жолшыбек (Петербург сапарына жолға шыққанда дүниеге келген), Жолдас, Үсенқұл, Қадырқұл атты жеті ұлының, Айтымбет, Ахмет (датқаның тұңғышы – Сарымсақтың ұлдары), Əбдірахман (датқаның екінші баласы Нарбектің ұлы) атты немерелерінің аттарын жеке-жеке атап, олардың əкелерінің əруағына арнап ас берген ниеттеріне қабыл болсын айтады. «Датқаның артық еді берекесі, Көлемді ақ бұлттай көлеңкесі. Ат шаптырған Сарымсақ, Нарбек батыр, Датқаның құтты болсын мерекесі. Аттарыңды атамай, көңіл толмас, Датқадай ер Дарханға бінə болмас. Əкеңіздің жиыны құтты болсын, Тоғызбай мен Жолшыбек, мырза Жолдас», – дейді Майлықожа. Осынау ұзақ толғау-жырда Байзақ, Сыпатай, Құдабай, Құралбай, Сапақ, Мұсабек, Қоныс, Тұрлыбек, Асқарқожа, Құдайберген, Батырбек, Қанай, Қасымбек, Төртбай, Шоқай секілді тағы басқа қазақ өлкесіндегі, сондай-ақ, барша Түркістан жұртындағы (қырғыз Бəйтік т.т.) ел бастаған көреген көсемдердің, сөз бастаған би-шешендердің, қол бастаған баһадүр батырлардың есімдері аталады: «Қожада Асқар, жандарда Сапақ еді, Мұсабекті батыр деп атап еді, Азбен жүріп, топ жиған дəу Сыпатай, Молда Қошық солардың қатары еді. Жыр-толғау үзіндісіндегі аттары аталған адамдардың қай-қайсы да қазақ тарихынан, халық жадынан, ел есінен ерекше орын алған тарихи тұлғалар. Толғау өлеңде Майлы ақын Батырбасы, оның отбасы ғана емес, бүкіл елдің күнделікті тұрмыс-тіршілігінен, олардың өмір сүрген кезеңінен, былайша айтқанда, тұтас бір дəуірдің жай-жапсарынан, бү кіл қоғамдықсаяси өмірдің тарихи-əлеуметтік жағдайынан мəлімет беретінін көреміз. Бұл ақын шығармашылығының өзіне тəн ерекшелігін, алған тақырып тарының өзектілігін танытады əрі оның халықтық мəні мен елдік сипа тын аңғартады. Осылайша, Молда Қошықтың қайраткерлігін дəріптеу арқылы мəшһүр ақын датқаға жауһар жырлардан ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан-ғасырға жететін мəңгілік ескерткіш орнатты дей аламыз. Жетісу генерал-губернаторы Г.А.Колпаковскийдің жергілікті жоғары билік өкілдеріне: «...атақ-даңқтан да жұрдайсыздар. Былайша айтқанда, аттарыңыз мұқым елге белгілі емес. Ал, жаңағы сіз айтқан Кенесары, жоқ, оны айтпай-ақ қояйын, қазіргі Байзақ, Дауыл, Тəшкендегі Молда Қошық, Сыр бойындағы Жанқожа батыр, Арыстағы Мұсабек сияқты басбұзарлардың есімдері күллі Ұлы жүзге, Арқаға, тіпті, Омбы, Орынбор сияқты біздің үлкен қалалардағы ірі лауазымды кісілерге дейін белгілі. Бұлар ғой, бүлікші ретінде белгілі. Ал сіздер, жақсы аттарыңызбен, игі істеріңізбен неге бүкіл жұртқа белгілі болмайсыздар!» деп ашына сөйлеуі аталған Алаш күрескерлерінің патшалық ресми-əскери басшылардың кеңірдегіне қадалған сүйектей əбден мазасын қашырғанын, кейінгілердің олардай емес жасық болғанын білдіреді. Соған қарағанда, Молда Қошық датқа – Орта Азия халықтарының екі мың жылдық тарихындағы Исатай, Дəуіт, Кенесары, Сыздық төре, Есет, Жанқожа, Тойшыбек, Сұраншы, Сыпатай, Мұсабек батырлар секілді, солармен қатар аталатын қастерлі есім тарихи дара тұлға екенін танытады. Мұны мұрағат мəліметтері, халық ауыз əдебиеті мұралары, сол дəуірдегі халық ақындарының жыр-дас тандары, ел арасындағы тарихи аңыз-əңгімелер, бүгінгі күнгі көркем əдебиет туындылары тайға таңба басқандай дəлелдейді. АЛМАТЫ.


6

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

 Толғандырар тақырып «Жетімді жылатудан қатты сақтаныңдар, өйткені, түнде адамдар ұйықтап жатқанда олардың зары жүреді, ал таң сəріде Раббысына көтеріледі де жылатушы үстінен шағым жасайды. Сонда Алла тағала жылатушының тиісті жазасын береді. Сондықтан жетімнің жылауынан мейлінше сақтаныңдар». Пайғамбар (с.ғ.с.) хадисі, міне, осылай дейді. Бірі өмір есігін аша салысымен-ақ «тастанды» атанған, енді бірі ата-анасының аялы алақаны мен қамқорлығынсыз қалған бейкүнə сəбилердің ішкі мұң-наласы мен зарының, тіпті бір тамшы көз жасына қалудың қандай ауыр күнəға душар ететінін осыдан-ақ аңғаруға болатын шығар.

 Жеріңнің аты – еліңнің хаты

Рес публикасының кодексі қабылданба ған кезде мемлекетімізден бала асырап алу үдерісі емін-еркін, еш кедергісіз жүріп келген-тін. Бұл үдеріс қалай жүргізілді дегенге келсек, егер шетелдік отбасы Қазақстаннан бала асырап алғысы келсе, ғаламтор желісі арқылы байланысқа шығып немесе өзге де жолдарын тауып, я болмаса жергілікті органдармен байланысу арқылы баланы асырап алатын еді. Бір сөзбен айтқанда, оны тікелей ба қылап отыратын орган болмаған. Ал елімізде бала асырап алуға қатысты нормативтік-құ қық тық актілер қабылданғаннан кейін ондай үдерістерге шектеу қойылып, тек аккредитациядан өткен шетелдік агенттіктер арқылы ғана

Еліміздің Балалар құқығын қорғау комитеті таратқан ақпаратқа сүйенсек, 2010 жылы шетелдіктер Қазақстаннан 506 баланы асырап алса, 2011 жылы бұл көрсеткіш 130 баланы құраған екен. «2011 жылы Испания азаматшасы Қазақстанның есейіп қалған апалы-сіңлілі үш қызын асырап алған болатын. Алайда, олар жарты жылдан кейін тіл кедергісінен, бəлкім, бір-бірімен дұрыс қарым-қатынастың орнамауы салдарынан болар, кері қайтарылды. 2012 жылы елімізден шетелдіктер ешқандай баланы асырап алған жоқ. Ал биылғы жылы бала асырап алуға ниет білдірген Испания мен Канада азаматтарынан құжаттар келіп түсті», дейді сала маманы. Комитет өкілі сондай-ақ бүгінгі таңда

Жетімін жылатпаєан ел едік Лəйла ЕДІЛҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан».

Бала – ата-ананың бауыр еті. Бауыр етінен жаралған соң «көз қуанышының» бақытты ғұмыр кешуі, толыққанды отбасында дүниеге келіп, тəрбиеленуі үшін ата-ана барын да, жанын да беруге даяр. Десек те, қоғамымыздағы бар баланың бірдей анасының аялы алақанын, жан жылуын сезінбейтіні ащы да болса шындық. Дүниеге шыр етіп келген сəбидің тірі жетімге, я болмаса тұл жетімге айналуы – бүгінгі қоғамның ауыр дерті. Егер біз халқымыздың саны – 17 млн.-ның шамасында десек, оның 5 млн.-ға жуығын балалар құрайды екен. Ал статистикалық деректерге сүйенсек, сол 5 млн. баланың 35 мыңға жуығы жетім жəне ата-анасының қамқорлығынсыз қалған сəби көрінеді. 2004 жылы «Патронаттық тəрбие туралы» қаулы қабылдануына байланысты, 2 мыңға тарта бала Қазақстан отбасыларында патронаттық тəрбиеге берілсе, 22 мыңға тарта бала қорғаншылық пен қамқоршылыққа алынған. Қамкөңіл балалардың 10 мың 887сі жетім балаларға арналған 196 интернаттың қарамағында. Əрине, жетім балалар туралы сөз қозғағанда, мұның бір парасы оларды асырап алуға, оның ішінде шетелдік азаматтардың отбасыларына берілуіне келіп тірелетіні белгілі. 1998 жылы «Неке жəне отбасы туралы» Заң қабылданып, 1999 жылдан бастап сəбилердің шетел асып жатқаны белгілі. Ресми дерек бойынша, сол жылдардан бері 47 мыңнан астам бала асырап алыныпты. Олардың 38 мыңнан астамын отбасыларына қазақстандық азаматтар алса, 8 мың 806-сын шетелдіктер, ал 547-сін шетелдік туыстары асырап алған көрінеді. Десек те, шетелдік азаматтардың бала асырап алуы бүгінгі күнге дейін қоғамдық ойды сан саққа жүгірткен, кейде ел ішінде наразылық туындатып, болашаққа алаң көңілмен қарауға итермелеген мəселе болғаны жасырын емес. Бұл жайт қазір де ел ертеңі үшін алаң азаматтарды толғандырып отыр. Еліміз 2010 жылдың наурыз айында Халықаралық бала асырап алу саласындағы ынтымақтастық жəне балаларды қорғау конвенциясын ратификациялаған болатын. Кейін бұл конвенция басқа да заңнамалармен толыға түсті. Мəселен, 2011 жылдың желтоқсан айында Парламент «Неке (ерлі-зайыптылық) жəне отбасы туралы» Қазақстан Республикасының жаңа кодексін мақұлдаса, 2012 жылғы наурызда аталған кодекске қатысы бар 10 бірдей акт қабылданды. Осы 10 актінің 6-уы бала асырап алу үдерісімен тікелей байланысты болып табылады. Қазақстан Халықаралық бала асырап алу саласындағы ынтымақтастық жəне балаларды қорғау конвенциясына қол қоя отырып, өзіне бірқатар міндеттер алғанын да естен шығармау керек. Ендігі мақсат – сол міндеттердің орындалуы. Əрине, біздің қолымызда бұл міндеттердің қандай деңгейде жүзеге асып жатқаны туралы нақты мəлімет жоқ. Десек те, сала мамандары көп жағдайда: «Біз қалай болғанда да шетелдіктердің бала асырап алуына тыйым сала алмаймыз. Олардың бала асырап алуына рұқсатымызды бере отырып, баланың құқықтарын қамтамасыз етуге мейлінше мүдделі болуымыз керек», дегенді алға тартып жатады. Осы орайда, бүгінде мемлекет тарапынан бала асырап алуға қатысты бірқатар өзгерістердің енгізілгенін де айтуға болады. Мəселен, бұрын Қазақстан Халықаралық бала асырап алу саласындағы ынтымақтастық жəне балаларды қорғау конвенциясына қосылмаған жəне «Неке жəне отбасы туралы» Қазақстан

бала асырап алуға мүмкіндік тумақ. Мəселен, мұндай агенттіктерді тіркеу үдерісі былтырғы жылы басталып, биылғы жылдың 18 қаңтарында толықтай аяқталыпты. Осыған сəйкес, тіркеуден өтуге өз құжаттарын жіберген 60 шетелдік агенттіктің 37-сі ғана аккредитациядан өткен. Біз осы мəселеге мүдделі бірден-бір өкілетті орған – Білім жəне ғылым министрлігі балалардың құқығын қорғау комитеті төрайымының орынбасары Бақыт Əлібаевамен тілдесіп, ой-пікірін тыңдаған едік. Маманның айтуынша, соңғы жылдары əлемдік заманауи тəжірибеге сəйкес, бала асырап алу мəселелерін реттеудің түбегейлі жаңа құқықтық тетігі құрылыпты. Яғни, бала асырап алу үдерісіндегі жаңашылдықтың бірі – асырап алынатын жетім балаларды есепке алудың иерархиясын, сондай-ақ, жетім балаларды асырап алуға берудің тəртібін белгілеу екен. Бұған қоса, шетелдік бала асырап алушыларды іріктеудің шарты өзгерген көрінеді. «Мəселен, бүгінде бала асырап алушылар бола алмайтын адамдар қатары көбейді. Жалғызбасты ер адамдар, тұрақты мекені жоқ азаматтар, азаматтығы жоқ тұлғалар, сотталған жəне нашақорлыққа, ішімдікке бейім азаматтар бала асырап алу құқығына ие бола алмайды. Сондай-ақ, біз шетелдіктердің баламен қарым-қатынас жасау уақытын екі аптадан төрт аптаға дейін арттырдық. Бала асырап алушылар мен асырап алынатын бала арасындағы жас айырмашылық он алты жастан кем емес жəне қырық бес жастан артық болмауы белгіленді. Ендігі кезекте біздің елімізде тіркелген шетелдік агенттіктер асырап алынған баланың хал-жағдайының қандай екендігінен хабардар ететін фото, бейне материалдарды, басқа да мəліметтерді жіберуге тиісті. Бұл агенттіктер балаға қатысты алғашқы үш жылда жылына екі рет, ал 18 жасқа келгенше жылына бір рет есеп беруі қажет», дейді комитет төрайымының орынбасары. Əрине, бұл бала асырап алуда шетелдіктерге қойылар талаптың белгілі бір мөлшерде қатаңдатылғанын байқатса керек. Өмір болған соң, əртүрлі жағдайлар кездесіп жатады. Жетімнің бір тамшы көз жасынан қорықпай, түрлі мақсатта пайда тапқысы келетіндердің барын ешкім жоққа шығара алмайды. Конвенция мен жаңа заңда қойылған талаптар, міне, осындай келеңсіздіктердің алдын алса құба-құп. Ал ол талаптардың қаншалықты жəне қалай орындалатыны – екінші мəселе. Бұл орайда, əлемдік тəжірибеден де бірер мысал келтіре кетсек болады. Мəселен, Латвия мен Литвада жетімдерді тек сол мемлекеттен қоныс аударған шетелдіктердің ғана асырап алуға мүмкіндігі болса, Израиль мен Армения жетімдерді тек өз ұлтының өкілдеріне ғана беретін көрінеді. Германия мен Ирландиядағы жағдай да осыларға ұқсас екен.

еліміздегі балалар үйі санының жыл өткен сайын азайып келе жатқанын да тілге тиек етті. Мəселен, 2009 жылы 213 балалар үйі тіркелсе, қазіргі таңда олардың саны 196-ны құрайды екен. «90-шы жылдармен салыстырайын: ол кезде елімізде 93 мыңнан астам жетім мен ата-аналарының қамқорлығынсыз қалған бала болса, бүгінгі күні ол көрсеткіш 34 мың 785ке төмендеген. Мұны халықтың əлеуметтік жағдайының көтерілгендігімен, қолайсыз отбасылармен əртүрлі іс-шаралардың, ақпараттық жұмыстардың жүргізілуімен байланыстыруға болатын шығар. Екіншіден, жетім балалардың азаюына патронаттық тəрбиенің де көп көмегі тиді. 2011 жылдан бастап патронаттық тəрбиеге алынған 2 мыңнан астам балаға мемлекет тарапынан жəрдем көрсетіліп, 10 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде жалақы төленіп келеді», дейді Бақыт Оразалықызы. Сала маманының сөзінен аңғарғанымыз: Балалар құқығын қорғау комитетінің назарында тұрған мəселелердің бірі – жетімдерді баспанамен қамтамасыз ету екен. Себебі, 18 жасында жетімдер үйінен шыққан бойжеткен мен бозбала өз тағдырын жасөспірімдер үйімен байланыстырады. Егер, елімізде 34 жасөспірімдер үйі болса, оларда 1 мың 300-ден астам бала тəрбиеленіп жатқан көрінеді. Ал, Қарағанды мен Алматы қалаларында орналасқан жастар үйлерінде 23 пен 29 жасқа дейінгі жастардың тұруына рұқсат берілген. Десек те, бүгінгі таңда 12 мыңға жуық бала баспанаға мұқтаж екен. Тағы бір атап көрсететін жайт – аталған комитеттің «Бала асырап алу» деген сайтының көмегімен былтыр 50 жетім бала отандық отбасыға орналастырылыпты. Ал 1 мың 871 адам бала асырап алуға кезекте тұрған көрінеді. «Көп жағдайда отандық азаматтар өзіне сəл де болса ұқсайтын, денсаулығында ешқандай да кінəраты жоқ сəбилерді асырап алғысы келеді. Ал жетімдер үйіндегі балалардың 80 пайызынан астамы аурушаң балалар ғой. Екіншіден, бала асырап алатын жандардың көбісінің тұрмыс-жағдайы орташа. Бала асырап алатын ауқатты азаматтар жалпы көрсеткіштің небəрі 5 пайызын ғана құрайды», дейді сала маманы бізбен əңгімесінде. Əрине, əрбір бөбектің өз ата-анасының жүрек жылуы мен аялы алақанын сезініп өскеніне, ал жетім балалардың отандық отбасыларда тəрбиеленгеніне не жетсін?! Бұл еліміздің демографиялық ахуалының сəл де болса жақсаруы үшін де, ең бастысы, өкініп əрі опынып қалмауымыз үшін де аса қажет. Қазақ халқы қашанда жетімін жылатпағанын, жатқа бермегенін, олардың тағдырына бейжай қарамағанын ескерсек, қаракөз сəбилердің шетел аспай, өз топырағында тəрбиеленуі – елдігімізге сын емес пе?!

Заѕдылыќ мəселесі тексерілді Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан».

Мемлекет басшысының «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында құқық қорғау органдарының негізгі міндеті саралана келе қылмыстық заңнаманы ізгілендіру, адамдардың бəрі заң алдында тең екендігі, соған орай барлық уақытта адамдардың заңды құқының сақталуын басты назарға алу керектігі айтылды. Осыған орай, Астана қаласының Ішкі істер департаментінің жанынан құрылған Қоғамдық кеңес азаматтардың заңды мүдделерін қорғауды, құқық бұзушылық пен қылмыспен күресудің алдын алуды қамтамасыз етуде өз қызметін жұртшылықпен тығыз қарымқатынаста жүзеге асырып келеді. Оның құрамына Парламент

Сенатының, қалалық мəслихаттың депутаттары мен үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері кірді. Енді, міне, Астаналық полиция мен Қоғамдық кеңес мүшелерінің өзара əрекеттесуінің айғағы ретін де кеше қалалық арнайы мекемелер мен аудандық ішкі істер басқармаларында кездесу өткізілді. Адам құқығы бойын ша ко мис сияның сарапшысы Владимир Левин мен Адам құқығы жəне заңдылықты сақтау жөніндегі ха лықаралық бюросының Астана қаласындағы филиалының өкілі, заңгер Илья Луговой Астана қаласының ІІД арнайы мекемелерін, яғни уақытша қамауда ұстау изоляторы, əкімшілік тұтқынға алын ғандарды арнайы қабылдау жəне қабылдау-тарату орындарын аралап көрді. Қоғам өкілдері аталған мекемелердің жұмыс тəртібімен, ұсталғандардың жағдайымен танысып,

олардың полиция қызметкерлеріне наразылығы бар-жоқтығын сұрады. Сондай-ақ, Қоғамдық кеңес мүшелері аудандық ІІБ кезекші бөлімшелеріндегі уақытша ұстау камераларының жағдайымен де танысты. Қызметтің жұмысын реттейтін құжаттарды қарап, сонымен қатар, қаладағы жедел жағдайды білді. Адам құқығы жəне заңдылықты сақтау жөніндегі халық аралық бюросының Астана қаласындағы филиалының өкілі, заңгер Илья Луговойдың айтуынша, тексерілген орындарда айтарлықтай кемшіліктер жоқ көрінеді. «Астаналық ІІД арнайы мекемелеріндегі атқарылып жатқан жұмыс заңды талаптарға сай, біз осындай жұмысты алдағы уақытта да жалғастырамыз», – деді Адам құқығы жөніндегі комиссияның сарапшысы Владимир Левин.

Шиќылдаќ деген ауыл бар... «...Ол күнге жиырма жылдан асып кетті, жиырма бес жыл да боп қалған шығар. Ол күнде айдабол, күлік, ақ бура, тұлпар, қозған, қақсал Шідерті бойын жайлайды. Өлеңті мен Шідерті қатар аққан өзен. Өре басы Есіл, Нұрадан келе ме, кім білсін, Өлеңті – Ақкөлге, Шідерті Жайылмаға барып сарқады. Онда Шідертінің суы мол кезі. Жалғыз-ақ Шиқылдақ ауылы болмаса, о кезде Шідерті бойын қыстаған ел де жоқ. Сəуірдің ала шабыр бұлты арылмай-ақ Баянауыл, Қызылтаудағы қалың сүйіндік атандарын алқынтып, бұйдасын кеш құлаш созып, Бөкембай, Арқалық, Жаманадыр, Желді адырдан асып, Шідертіге қарай ағылтегіл құлай бастайды....» Жүсіпбек Аймауытов, «Күнікейдің жазығы». 1928 жыл. Фарида БЫҚАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Екібастұз жаққа жолсапарға жиі шығамыз. Өндірістік өңірде шоғырланған кəсіпорындардың, қала мен ауылдардың жаңалықтары аз емес. Барған сайын Алаштың ардақтысы Жүсіпбек Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» повесінде жазылған Шиқылдақ ауылына соқпақ болғанымызбен, жолымыз бір түспей-ақ қойған еді. Ақыры не керек, биылғы боранды күндердің бірінде Шиқылдаққа атбасын тіредік. Шиқылдақ атауын алған бұл ауыл қызыл кеңес кезінде «Киров», «Комсомольский» бертін Құлболды деп аталыпты. Бірақ, ауыл халқы Шиқылдақ атауын ауыздарынан тастаған емес. Шиқылдақ аталатын көл де бар осы жерде. Адам да бар. Сонда адамның аты да Шиқылдақ болғаны ма? Ол кісі кім болды екен? Осындай сұрақтар жанжақтан қаумалай берді. Аймауытовтың жазуынша, Шідертінің жағасында сол кезде жалғыз осы Шиқылдақ ауылы ғана болыпты. Ауыл əкімі Асан Рахматуллин Шиқылдақтың арғы тарихын Сағит ағадан сұрау керек деген еді. Сағит Иманғазиев облыс орталығында тұрады, дəрігер, хирург, медицина ғылымдарының докторы, профессор. Ағамыздың көрген-білгендерін, көңілге түйгендерін қағазға түсіретін əдеті де бар. Осы жақында ғана «Есімде менің сол бір кез...» деп аталатын өмірбаяндық еңбегі жарық көрді. – Шиқылдақ дегеніңіз бұл бір жатқан тарих, шежіре ғой, – деді дəрігер ағамыз үлкен бір əңгіме бастамаққа дайындалып. – Бұл 80-ші жылдардың соңы болатын-ды. Қуғын-сүргінге түскен арыстарымыздың есімдері жаңғырып жатқан уақыт. Сондай күндердің бірінде шешем Қапен: «Сағитжан, Жүсіпбек Аймауытовтың кітабында нағашы атаң Мұсатай туралы жазылыпты, тауып алып, оқып шықшы», – деді. Содан, «Күнікейдің жазығы» повесін оқып шықтым. Айтса айтқандай, повесте Мұсатай атамның аты тіпті бірнеше жерде аталады, кəдімгі кейіпкер болып шыққан. Ал, Аймауытов жазған əңгіменің оқиғасы Шиқылдақ ауылының маңында өткені белгілі. Сағит ағаның айтуынша, нағашысы Мұсатай Елтайұлы Аймауытовпен құрдас, туыстықтары да бар. Əнші, ақын, сері адам болыпты. Бала кезінде талай көрген екен. Жазушы кей іп керлерін жанынан іздейді ғой, сондықтан «Күнікейдің жазығындағы» Мұсатай – менің нағашы атам болар, – дейді дəрігер ағамыз. Сағит аға нағашы

атасына тартса керек, əнші, домбырашы, бір сөзбен айтқанда, сегіз қырлы азамат. «Сұржекейді» шырқағанын көрсеңіз. Ал енді, Шиқылдақ деген кім дегенге келсек, бұл Сағит ағамыздың ұлы аталары, яғни, Иманғазының əкесінің аты болып шығады. Бабаның ұрпақта ры түгелдей осы Шідерті өзе ні жағалауын мекендеген екен. Ауылдары «Сары төбе» ата латын Шідерті өзенінің оң жағасында болса керек. Батысын да Шиқылдақ көлі. Сол төбе басына Шиқылдақ атамыз, оның əкесі Тоқтыбай жерленген көрінеді. ИманғазыданБаймұқан, одан Сағит ағамыз тарайды. Ал, Шиқылдақтың қызы Дінке əже 105 жасқа келіп қайтыс болыпты. Шиқылдақ ата ел аузында аты қалған құрметті адам, ауылнайлық жұмыс та атқарыпты. Бүгіндері ауылда 500-дей адам тұрады. Ауыл əкімі Асан Рахматуллиннің айтуынша, ауыл аманесен. Мал жетеді, дастарқаны мол. Мектебі, балабақшасы, дəрі герлік пункті – бəрі жұмыс істеп тұр. Əр үйде монша бар. Шаруа қожалықтары ел-жұртқа көмектерін аямайды. Ши қылдақта 20-ға жуық шаруа қожалығы бар. Мысалы, «Жарсор» шаруа қожалығында – жылқы, қой, 5 бас түйе күтілуде. Ал, «Жана ауыл» шаруа

қожалығының басшысы Кайрат Ибраев – қалалық мəслихаттың депутаты. Мал басын көбейту үшін, биыл 15 миллион теңге кре дит алыпты. Одан кейінгі «Төменгі база» деген жерде Николай Арсютин жəне Юрий Родоманов басқаратын «NOMAD» жəне «Родоманов» қожалықтары мектептің оқушыларын жыл бойы көкөніспен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, «Иманмахмут» шаруа қожалығы «Сыбаға» жобасы бойынша кредит алып, мал өсіруде. Түпкі мақсат – мал басын көбейтіп, қосымша жаңа жұмыс орындарын ашу. Ауылда «Құлболды батыр» атындағы мешіт бар. Мұқатай имам былтыр қажылыққа барып келіпті. Өткен көктемде «Қарағанды – Ертіс» қаналынан ауылдағы өзен мен Шиқылдақ көліне су жіберіліпті. Көл тазарып суы молайыпты. Міне, бізді аталуы қызықтырған ауылдың өткені мен бүгінгі тіршілік-тынысы осындай. Павлодар облысы, Шиқылдақ ауылы. –––––––––––– Суретте: «Күнікейдің жазығының» кейіпкері Мұсатай атамыздың отбасы (ортадағы Мұсатай ата, сол жақта отырған Сағит ағаның анасы Қапен).

Тосќауыл Теңіз жолы, əуе мен құрлық жолдары арқылы үздіксіз тасымал, мігірсіз қарымқатынастың нүктесіне айналған Маңғыстау облысында кеден қызметкерлеріне тыным жоқ. Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан».

Мəселен, Біріккен Араб Əмірлігінен Оңтүстік Қазақстан облысына бағыт алған тауарлардың құжатында автокөлік шиналары мен бөлшектері, жиһаздар, ыдыстар мен киім-кешек, аяқ киімдер деп көрсетіліпті. Ал кеденшілер оны тексеріп қараса, іші толған түрлі телевизор, компьютер, монитор, принтер, шетелдік автокөліктердің бөлшектері екен. Тіпті, тексеріс кезінде 35 жастағы азаматтан пневматикалық қару да табылды. Сөйтіп, яғни, Ақтау халықаралық теңіз сауда портынан ірі көлемдегі экономикалық контрабандалық тауарлар шығып жатқандықтан қазір тергеу амалдары жүргізілуде. Заңсыз тауар тасымалдап, олжаға белшесінен батамын дегендерге кедергі кеденнен келіп тұр. Маңғыстау облысы.


 Есімі елдің есінде

Ўлтќа да, тілге де жанашыр еді «Жақсы адам өлсе дүние кеміп қалады, жаман адам өлсе дүние кеңіп қалады» дейді қазақ. Былтыр осы уақытта елдің шетінде, желдің өтінде ұлт мүддесі үшін ұзақ жылдар бойы аттан түспеген, қажырлы күрескер, қайсар қайраткер, парасатты қаламгер, тіл жанашыры, данагөй қартымыз Қосыл Əбдірахманұлы Омаров дүниеден өтіп, Қызылжар өңірі ғана емес, жалпы еліміздің терістігі біршама жалаңаштанып, жетімсіреп қалғандай болды. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Қосыл Омаров Қызылжар өңірінің төл тумасы, қазіргі Шал ақын ауданының Балуан ауылында 1930 жылы дүниеге келген. Еліміздің көзі қарақты, көкірегі ояу адамдарының біразы Сейтен Сауытбеков есімін жақсы біледі. Ол ұзақ жылдар Балуан ауылында мектеп директоры болған. Этнопедагогикаға байланысты ұлағатты еңбектер жазған білікті ұстаз. Кейін Алматыға қоныс аударып, Ұлттық кітапханада қызмет істеп, ескі араб, парсы тілдерінде, бертінгі төте жазумен жазылған талай еңбектерді аударып, жарыққа шығарған адам. Сол Сейтен аға 1946 жылы Балуан ауылының бес баласын Алматыда ашылып, республикамыздың өңірлерінен оқушы жинаған №18-ші мектеп-интернатқа жібереді. Соның бірі болып барған Қосекең соғыс жаңа аяқталған жылдардың барша қиындықтарын бастан кеше отырып, осы мектеп-интернатты бітіреді. Одан Абай атындағы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен əдебиеті факультетінде оқып, қазақтың сол жылдардағы нелер жақсылары мен жайсаңдарынан сабақ алады. Соның ішінде жерлесі, профессор Темірғали Нұртазиннің үйіне жиі барып, кеңестік қуғынсүргінді белуардан кешкен ағаның қайтпас қажырлылығын, ғылымға бет алған жолынан қандай қиындық болса да табан аудармай, ақыры үлкен жетістіктерге жеткенін көзімен көреді. Жетелі жас оның айтқан əңгімелерінен, сыздықтатып шығарған сырларынан кеңестік идеологияның əділетсіздігін, əсіресе, ұлттық мамандарға, қазақтың мүддесіне деген теріс пиғылдарын жақсы ұғынады. Сонымен бірге, оған қарсы келіп, қасқая тұрар болсаң бірден басыңнан айырылатыныңды, сондықтан күрес тек соның сөзін сөйлей отырып, икемді ептілікпен ғана жүргізілсе нəтижелі болатынын зердесіне түйіп өседі. Алматыда қалуға мүмкіндігі болса да Қосыл елдегі қарт ата-анасының қамымен институтты бітірген соң ауылына аттанады. Мұнда келген соң Жамбыл ауылындағы орта мектепке мұғалім болып орналасады. Қазақ, орыс тілінде оқытатын осы аралас мектепте ол жеті жыл жемісті қызмет етіп, мұғалімдіктен директорға дейін өседі. Ол кездерде ой-өрісі, көрнекті тұлғасы бар, ең бастысы орыс тілінде жатық сөйлей алатын жастарды компартия бірден өз қатарына тартатын. Қосекеңді де аудандық партия комитеті өзіне қызметке алады. Алдымен бө лім меңгерушісі болған оны ұзат пай жаңадан ашылған Жамбыл кеңшарына партия ұйымының хатшысы (парторг) етіп жібереді. Бұл еліміздің терістігінде келімсектердің қаптай келіп, ұлттық мүдделердің аяққа басылып жатқан кезі еді. Қосыл ағамыздың «Туған ел құшағында» жəне «Бостандық таңы» атты өз өмірінен жазған деректі хикаяттары бар. Осы кітаптарда сол кездегі жергілікті өкіметтің қиямпұрыс əрекеттері өз көзімен көрген адамның аузымен жан-жақты ашылған. Партияның араласпайтын нəрсесі болмайтын озбырлығы, соның ішінде дəнді

қашан сеуіп, қойды қашан қырқып, тіпті қашан ұрықтандыруға болатынына дейін ақыл айтып, мамандардың есін шығарып, ит қылатыны талай қызықты, шыжықты фактілермен айпара болған. «Келімсектерге жыртылған жердің көлемі болса болды, сапасын қайтсін, жердің бəрін – шақат, сор, томар демей жыртып тастапты. Сол егістік жер дегенінің қазір тұзы бетке шығып, таздың басындай əр жері ағараңдап жатыр» деп еске алады ол өзі парторг болып барған Жамбыл кеңшарын. Жоғарыдан түскен жоспар дегеннің құдіреті тіпті Бас хатшыдан да күшті болғанын айтады. Мəселен, «жоспар бидайды 22-26 мамыр арасында сеуіп бітір дейді. Ал ауа райының бұзылып, себуге мүмкіндік бермей жататыны жоспарда жоқ, алайда жоспарды орындамадыңдар деп кеңшардың басшыларын ауком мен обком қуыра жөнелетін», деген сияқты дүниелер сол кездің солақайлықтарын көрсетеді. Осы еңбектерде келімсектердің арасында неше түрлі бұзақылар, бұрын қылмыскер болып, түрмеге отырғандар жəне олардың жасаған айуандықтары да көрген адамның көзімен баяндалған. Сондайдың бірін кеңшар директоры Қайыржан Рыспаев деген ағамыз жуан жұдырықтың арқасында қалай «тəрбиелеп» алғаны да қызықты баяндалады. Сөйтіп, жеті жылдай кеңшарда істеген адам бірден обкомның нұсқаушысы қызметіне көтеріледі. Бұл Қосекеңнің сауаттылығына, өз ісіне мығым болуына жəне шырқ бұзып, қарсы келмейтін, айтқанды екі етпейтін тіл алғыштығына берілген баға сияқты. Табиғатынан жуас болмаса да Қосыл ағамыздың ішкі мəдениеті жоғары, үлкеннің алдында икемді, кішінің алдында ұстамды бола білетін жұғымды мінездерін өзіміз де көріп жүрдік, обкомға да оның осы қырлары ұнаған болуы керек, бір-екі жыл істеген соң бөлім бастығының орынбасары қылып жоғарылатады. 1973 жылдан 1985 жылға дейін Қосыл Омаров Қызылжар қалалық партия комитетінің екінші хатшысы болды. Қалалық билікте қазақтарға бұйыратын ең жоғарғы сыбаға осы болатын. Қосекең оны он екі жыл табан аудармай атқарды. Одан кейін қайтадан обкомға ауысып, осы жерден зейнетке шықты. Қосыл Омаровтың зейнет жасына ілігетін уақыты еліміздегі ұлы өзгерістердің қарсаңында болып еді. Жоғалтқанымызды тауып, жоғымызды іздейтін сəттің туғаны ұлтжанды азаматқа тың күш беріп, ол қоғамның белсенді аренасына қайтадан шығып, жас жігіттей қызу күреске түсіп кетті. Əсіресе, туған тілдің мұңы ағамызға қосымша күш бергендей болды. Ұзақ жылдар бойы іштен тынып, ұлттық мүдде жолындағы сыртқа шығара алмай, бұғып келген күш-жігерін ол енді арнасын тапқан өзендей ақтара төкті. 1989 жылдан бастап қазақ тілінің тағдырын талқылаған қызу пікірталастардың нəтижесінде ана тіліміз тұңғыш рет 22 қыркүйектен бастап өз жерімізде Мемлекеттік тіл мəртебесін алды ғой. Тілді қол дау

мақсатымен құрылған республикалық «Қазақ тілі» қоғамының барлық облыстарда филиалдары ашылды. Солтүстік Қазақстандағы филиалды алдымен ақын Мүтəллап Қанғожин қоғамдық негізде бас қарды да артынан оның орнына Қосыл Омаров сайланды. Бұл кезде қазақ тілінің ғана емес, қазақ халқының жаулары облысымызда көп екендігі көрініп жүрген. Қазақ тілін мұқата отырып, олардың көбі ұлтымызды қорлауға дейін барғаны белгілі. Міне, соларға қарсы күресті ұйымдастырып, арам пиғылдарын əшкерелеп отырған топтың басында Қосыл Омаров ағамыз болды. Əлі есімде, алдымен ҚазТАГ-тың облысымыздағы меншікті тілшісі В.Плешаковпен айқас басталды. Ол Қазақстанға Колбин келгеннен кейін қазақ кадрларын жаппай қудалау үдерісіне белсене қатысқан жəдігөй еді. Облысқа келген сапарында Д.Қонаевқа арнайы киіз үй тігіледі, арнаулы демалыс орны салынған, губернияларды аралаған патша сияқты сыйлықтар алады деп өтірікті шындай бір төндіргені бар еді. Ол кезде (1987 жылы) Плешаковқа дұрыс тойтарыс берілмей қалды. Енді қазақ тіліне, «Қазақ тілі» қоғамына қарсы шыққан жалалы мақалаларын əшкерелеу Қосекеңнің бастамасымен қолға алынды. Мəскеудің «Социалистическая индустрия» деген газетіне шыққан мақаласында əлгі «Қазақ тілі» қоғамын нағыз ұлтшылдардың ордасы, мақсаттары Қазақстаннан орыстарды қуу, жұмыстан босатылуға тиісті орыстардың тізімі де жасалған, «Қазақстаннан кетіңдер» деген қоқан-лоқы көрсетіп, орыс атаулының үйіне жеті түнде телефон соғып, маза бермейді деген жаланы үйеді. Осы сөздерді келтіріп, жапқан жаласы үшін оны қоғам сотқа берді. Сөйтіп, БАҚ бетінде кешірім сұратып, белден соққандай қылған еді. Осы қылықтары үшін республикалық басылымнан да қуылды. Ақыры, елден кетіп, көзін жоғалтқан. Осы сияқтыларға «Қазақ тілі» қоғамы лайықты тойтарыс беріп отырды. Сол жылдары ешқандай заңға бағынғысы келмей, ел ішін ала тайдай бүлдіргісі келген казактар дауыс көтере бастады. Олар да қазақ мүддесінің қолға алынып жатқанына өздерінше қарсылық білдіріп бақты. Одан Супрунюк деген біреу шығып, қазақтың тілі мен ұлттық мүддесіне қарсы қалың топ

Ўлы дала картасы Əбдірахман ҚЫДЫРБЕК, «Егемен Қазақстан».

Төрткүл дүние көз тіккен əйгілі ЭКСПО көрмесінің 2017 жылы еліміздің елордасында өтетіні күллі қазақстандықтарды шексіз қуанышқа бөлегені белгілі. Айтулы оқиғаға орай еліміздің барлық жерлерінде дерлік бүгінде белсенді іс-шаралар өтіп жатыр. Солардың бірі де, бірегейі кеше елордадағы С.Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінде болған ауқымды ізденіс шарасы дер едік. Университет студенттері ЭКСПО-2017 құрметіне арнап өз қолдарымен еліміздің топырақ ерекшеліктерін қамти отырып, Қазақстан картасын жасапты. ЭКСПО-2017 көрмесі – ел мерейін өсіретін ұлы шара. Бұл шараны əсіресе, жастар қолдауда. Бүгінгі жиынға университет басшылығының ешқандай қатысы жоқ. Бұл студенттердің өз бастамалары мен идеялары, – деді аталған шарада сөз алған университет ректоры, профессор Ақылбек Күрішбаев. Сондай-ақ, ол Елбасының 2050 Стратегиясын іске асыруда жастардың атқарар жұмыстары ерекше екенін де назардан тыс қалдырмады. «Қазақстанның топырақ картасы» тұғырнамасының ұзындығы 161, ені 91 сантиметр. Ал картаның өзінің ұзындығы – 103 сантиметр. Бұл аталған сандардың мəніне келсек, 161 көрмені

7

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

өткізу туралы сайлауға қатысқан елдердің санын білдірсе, оның ішінде 103 мемлекет Қазақстанда көрмені өткізуді қолдап дауыс бергенін, ал 91 саны еліміздің тəуелсіздігін жария еткен жылдың символын білдіреді екен. Тұғырнамада Қазақстан картасынан басқа Алатау, Ұлытау, Жұмбақтас, Алтай тауларының жобасы қолдан құрастырылған. Бұл – «төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген халықтық қағидаға саяды. – ЭКСПО-2017 көрмесіне əлемнің жүзден астам мемлекеттері мен бірнеше халықаралық ұйымдар қатысады. Олар ұлттық төл мəдениетімізбен жəне еліміздің экономикалық, технологиялық даму деңгейімен танысады. Осы ретте біз көрменің ажырамас бөлігі – ұлтымыздың ұлылығы мен еліміздің айшықты жетістіктерін əлемге паш етуіміз керек, – дейді шараны ұйымдастырушылар. Студенттер белсенділігімен ұйымдастырылған шара бірінші курс студенті Анастасия Булахтың кө рер мендер алдында салған көрме келбетін өрнектеген суреті мен «Шат тық», «Қызғалдақ» би топтарының өнерлерімен өз жалғасын тапты. АСТАНА. ––––––––––––––––––

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ

құрды. Өзінің Омбы қаласында шығатын газеті де болды. Міне, осыларға қарсы күресті заңға сəйкес ұйымдастырып, олардың өтірігі мен жаласын сот алдында дəлелдеп, жергілікті билікке қатты қолғабыс жасап жүрген Қосыл Омаров басқаратын «Қазақ тілі» қоғамының маңындағы М.Мұқанов, Ж.Сүлейменов, З.Əкімжанов, Ө.Ес қали, С.Сеңкібаев, Қ.Қалиев жəне т.б. жігіттер еді. Қосекең қоғамның жанынан «ақсақалдар алқасын» да құрып, оның қатарына бұрын басшылық қызметтер атқарып, елге белгілі болған бір топ беделді ақсақалдарды тартты. Соның ішінде Н.Болатбаев, Ж.Ысқақов, Қ.Мағазов, М.Ғаббасов, С. Дүй се нов, Ш.Мүрсəлімов, Р.Бə дір ленов жəне т.б. болды. Бұлардың айтқан пікірлері мен ұсыныстарына жергілікті билік үнемі құлақ асып, құлдық ұрмаса да жерде қалдыра алмайтын. Қоғамның беделінің артқаны сондай, облыстағы бірде-бір маңызды шара оның қатысуынсыз өтпейтін. Тіпті, «Қазақ тілі» қарсы шығып, келісімін бермесе қандай шара болса да тоқтатылатын. Қосекеңнің беделімен сол жылдардағы облыс əкімі В.Гартман қоғамның белсенді қызмет атқаруына барлық жағдайды жасап, қала орталығындағы ғимараттардың бірінен кеңсе, астарына көлік, сонымен бірге жалға беріп, қаражат табулары үшін кафе мен дүкен де бергізген еді. Естіп, біліп жүреміз ғой, басқа бірде-бір облыста «Қазақ тілі» қоғамы мұндай беделге ие болған жоқ. Елімізде 1994 жылдан басталған экономикалық дағдарыс жылдарының өзінде, «Қазақ тілі» қоғамының белсенді əрекетінің арқасында облыс орталығында екі бірдей қазақ мектебі ашылды. Сол кезде облыс əкімінің өзі мемлекеттік бюджеттен қаражат қарастыру үшін лауазымды адамдарға қосып Қосыл Омаровты Алматыға бес рет жіберген екен. Ақыры, «пара берме, бара бер» дегендей 1995 жылдың бюджетіне Қызылжар мектептерінің шығыны енгізіледі. Бұл іске Қосекең Алматыда тұратын Сафуан Шəймерденов сияқты атақты жерлестерімізді де қосып алып, бірлесе əрекет етіпті. Солтүстік Қазақстанның кейбір қазақ ауылдары бірде-бір басқа ұлт өкілі тұрмаса да балаларын орысша оқытып келген еді. «Қазақ тілі» қоғамының күш салуымен сондай немесе жабылып қалған 40 шақты қазақ мектебі қайта ашылды. «Ақ отау» атты қазақ салт-дəстүрлерінің орталығы құрылып, онда ұлттық түрлі сайыстар тұрақты өткізіліп тұрды. «Қазақ тілі» қоғамы Мағжанның, Сəбит пен Ғабиттің мерейтойлары сияқты республикалық мəдени шаралардан да тыс қалып көрген емес. Моңғолиядан көшіп келген оралмандарға да барып, олардың қиын жағдайын облыс басшысына жеткізіп, үлкен көмек ұйымдастыруға ұйытқы болған да Қ.Омаров бастаған топ болатын. Соның арқасында əрбір отбасына өкіметтің көмегінен тыс қап-қап ұн, қант, киім-кешек, ақша үлестірілген еді. «Қазақ тілі» қоғамы ономастика мəселесіне де бел шешіп кірісті. Қазір облыстағы 13 ауданның тек біреуі ғана басқа тілде болса, Қызылжар қаласында 40-қа жуық көшенің аты қазақшаланса, соның дені «Қазақ тілі» қоғамының күш салуының арқасында өзгерді. Сонымен бірге, бүгінгі күні қалада жеті бірдей қазақ мектебінің ашылғанында да осы Қосекең басқарған «Қазақ тілі» қоғамының үлесі зор. Қосыл Əбдірахманұлы облысқа келген барлық əкімдермен де жақсы тіл табысып, еңбек етті. Бəріне де елдің мұңы, ұлттық мүддені ұғындырып, сөзін өткізе білді. Ұлғайған жасына қарамай, Қосекең «Қазақ тілі» қоғамын 14 жыл бойы басқарды. Халықтың жыры, ұлттың мүддесі үшін осынша еңбек еткен адамды жерлестері де ұмытпай, оның рухына лайықты құрмет көр сетер деген үміттеміз. Қосекең жолдасы Мəриям анамыз екеуі төрт ұл-қыз тəрбиелеп өсірді. ПЕТРОПАВЛ.

ШАРАЙНА

Əлем жаѕалыќтары

Рим папасы ќасиетті таєымен ќоштасты Рим папасы Бенедикт ХVІ қасиетті тағынан кетті. Енді ол өмірінің соңына дейін «құрметті понтифик» деген лауазыммен жүреді.

«Рейтер» ақпарат агенттігінің хабарлауынша, жергілікті уақыт бойынша сағат 20.00-де Рим қаласының жанындағы Кастель Гандольфо аталатын папа сарайының алдында тұратын швейцариялық ұландар (гвардия) қарауылы резиденцияны қалдырып, Ватиканға оралған. Бұл понтифик өкілеттігінің аяқталғанын білдіреді. Осыған байланысты бірнеше ресми рəсім жасалды. 28 ақпанда ертеңгілік Бенедикт ХVІ папа ретінде соңғы рет Ватиканда 100-ден астам кардиналдармен кездесті. Одан кейін ол ұшақпен Кастель Гандольфо сарайына келді. Понтифик енді осында тұратын болады.

Дўрысы ќайсы, бўрысы ќайсы? Венесуэланың вице-президенті Николас Мадуро президент Уго Чавес өз денсаулығын ел халқының əл-ауқатын жақсарту жолында үздіксіз жұмыс істегеніне байланысты ауырлатты деп мəлімдеді. Бұл жөнінде «Франс-пресс» агенттігі хабарлады.

Мадуроның мəлімдемесіне қарағанда, У.Чавес ұзақ уақыт бойы өзінің денсаулығын ойламаған, «ол өзінің денесі мен жанын елді дамытуға арнады». Николас Мадуро, сондай-ақ, Чавестің қазіргі кездегі жағдайын да атап өткен. Оның айтуынша, президент өзінің өмірімен күресу үстінде, оған көмек көрсетіліп жатыр. Оның бұл мəлімдемесі Панама елшісі Г.Кочестің мəлімдемесіне қатысты жасалса керек. Өйткені, 27 ақпанда елші Уго Чавес хал үстінде жатыр деп мəлімдеген болатын.

Ќалќымалы мейрамхана суєа батып кетті «Франс-пресс» агенттігінің таратқан ақпараттарына қарағанда, кеше түнде Бағдад қаласының орталығында Тигр өзеніндегі қалқымалы мейрамхана суға батып кеткен.

Бағдад əкімшілігінің мəліметтері бойынша, мейрамхана бортында 150-дей адам болған. Олардың көпшілігі Ирак азаматтары көрінеді. Оқиға кезінде бес адам қаза болды деген дерек бар. Ал кувейттік KUNA ақпарат агенттігі 15 адам қаза тапты деген мəлімет келтіреді. Мейрамхананың не себептен суға батып кеткені қазірге белгісіз. Жергілікті билік оның диверсиялық əрекет екенін жоққа шығарып отыр.

Қысқа қайырып айтқанда:

Юлия Тимощенконың қорғаушысы, «Батькивщина» партиясынан Украинаның Жоғарғы радасына сайланған Сергей Власенконы депутаттық мандаттан айырды. Кеше Жапония соты америкалық екі теңізшінің бірін 10 жылға, екіншісін 9 жылға түрмеге отыру жазасына кесті. Олар Окинава аралының 27 жастағы тұрғынын тонады жəне зорлады деп айыпталған болатын. Италияның бұрынғы премьер-министрі С.Берлускониге сыбайлас жемқорлық күдігі бойынша қылмыстық іс қозғалды. Ол сенатор Серджо де Грегорионы 3 миллион евро төлеп, «сатып алған» көрінеді. Мемлекеттік хатшы Д.Керри АҚШ Сирияның көтерілісшілеріне 60 миллион доллар көлемінде көмек беретінін мəлімдеді.

Кґліктен де, кїзеттен де бас тартты Грузия президенті Михаил Саакашвили президентке арналған бронды автомобильді пайдаланудан бас тартты. Осыған қатысты мемлекет басшысының əкімшілігі мəлімдеме жасаған.

«Новости Грузия» агенттігінің хабарлауынша, президент бронды автомобильден де, күзет қызметінен де бас тартып отыр. Енді ол өзінің жеке автокөлігімен жүретін болады. Мəлімдемеде сондай-ақ «президент əкімшілігінің гаражынан брондалған машиналарды алып кетулеріне болатыны» да айтылған. Саакашвилидің мемлекеттік күзет қызметінен бас тартқаны жөніндегі ақпарат бұдан үш-төрт күн бұрын шыққан болатын. Күзет қызметінің штатында 350 адам бар екен, ал оның бюджеті 4,2 миллион доллар көрінеді.

Жаѕа заѕ жобасын ўсынды Кеше Ресей президенті Владимир Путин Мемлекеттік думаға парламенттің төменгі палатасына аралас сайлау жүйесін енгізуге қатысты заң жобасын ұсынды. Бұл жөнінде Кремльдің сайты хабарлады.

Заң жобасына сəйкес 225 депутат партиялық тізім бойынша, ал тағы 225 депутат бір мандатты округтер бойынша сайланатын болады. Кандидаттыққа саяси партиялармен қатар, өзін өзі ұсыну жағы да қарастырылған. Федералдық тізімге бір мандатты округтер бойынша партиялар ұсынған кандидаттар да енгізілуі мүмкін. Өзін өзі ұсынатындар жалпы сайлаушылардың кем дегенде 0,5 пайыз қолын жинауы қажет. Егер округте 100 мыңнан кем емес сайлаушы тұратын болса, жиналған қол саны 500-ден кем болмауы тиіс. Ресейде мұндай сайлау жүйесі бұрын да болған.

Германия да əскер жіберетін болды Германия парламенті 350 əскери қызметшіні Малиге жіберу жөніндегі жоспарды мақұлдады. Оның 180-і Еуроодақтың жедел топтарымен бірге Мали армиясының əскерлерін үйретуге қатысады. Тағы 150 əскери қызметші əуе тасымалы жəне жанармай құю жұмыстарын атқарады.

Неміс əскерилері соғыс қимылдарына қатыспайды. Қаңтар айының ортасында Малиге екі əскери-көлік ұшағын жіберген еді. Бұдан бөлек гуманитарлық көмек ретінде африкалық осы елге 1 миллиондай евро бөлген болатын. Германия бүгінге дейін Малиге əскери қимылдарға қатысатын əскерлер жіберуден бас тартып келген-ді.

Интернет материалдары негізінде əзірленді.


8

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

 Басты байлық

Ана мен бала ґлімін азайтатын жоба Ұлттық ғылым академиясының академигі, медицина ғылымдарының докторы Намаз Ізімбергеновтің есімі елімізге кеңінен таныс. Ол мыңдаған адамдарды ажал тырнағынан алып қалған білікті хирург. Талай күрделі операцияларды жасай жүріп, адам өмірін ұзарту жолдарын зерттеумен жүйелі айналысып келеді. Қайткенде адам өміріне арашашы боламын деп үнемі ізденісте жүретін ақ халатты абзал жанның ана мен баланы аман сақтау үшін медициналық жедел жəрдем ауруханасы жанынан жүкті жəне босанған əйелдерге жедел хирургиялық көмек көрсету орталығын ашып, жаңа жобаны жүзеге асырып жатқанын естіп, онымен кездесіп əңгімелесуге асықтық. Əңгімеміздің əлқиссасы да бірден осы өміршең жобадан арна тартты.

– Намаз Ізімбергенұлы, алдымен əңгіме желісін осы орталықтың қалай ашылғаны төңірегінде тарқатсаңыз. – Ана мен бала өлімінің себептері, осы қасіреттің қайткенде алдын алуға болады деген ой мені дəрігер ретінде де, адам ретінде де көптен мазалап жүретін. Өмір тəжірибемнен аңғарғаным жүкті жəне босанған əйелдер ауруының алдын алмай, уақыт өткізіп алатынына көз жеткіздім. Сондықтан хирургиялық операциялар жасау арқылы ана мен баланы аман алып қалудың жолы осындай орталық ашу екенін түсіндім. Орталық 2009 жылы ақпан айында ашылды. Аналар өлімінің себебін талдау, соның негізінде ұсыныстар жасау – ғалым-дəрігер ретінде менің борышым. Ал бір ғалымның ұсынысы бойынша күнделікті қолданыстағы ресми жүйеге өзгеріс əкеліп, республикада бұрын пайдаланылмаған жаңа жүйені тəжірибеге енгізу үлкен жауапкершілік жүктейтіні де белгілі. Бұл нар тəуекелмен бітетін шаруа емес. Қоғам үшін өте өзекті мəселені түсіну, оның қайтарымдылығына көз жеткізу керек. Жоғары орындардан қолдау-көмек те қажет. Бұл жерде облыстық денсаулық сақтау департаментінің бастығы, профессор Қайрат Сабыр мен Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университетінің ректоры, профессор Ербол Бекмұхамбетов сынды басшылардың үлкен азаматтық жасағанын айту лəзім. Олар ана мен бала денсаулығын қорғауда анағұрлым оң нəтиже беретін бұл жобаның өміршеңдігін зерделеп, түсінді. Орталық облыстық департамент пен университет басшыларының қолдауымен ашылды. Осындай бірегей орталықтың құрылуы науқастардың ауруханаларды аралап жүрмей, бірден жақсы жабдықталған, тəжірибелі мамандар істейтін жоғарғы дəрежедегі емдеу орнына келіп түсуіне мүмкіндік туғызды. Ал бұл жағдай жүкті жəне жаңа босанған əйелдерге диагноз қою, емдеуде уақыт алмай бірден кесімді шешім қабылдауға қол жеткізді, мұның өзі ана мен баланы аман сақтау нəтижелерін жақсартуға алғышарт жасады. Орталық ашылғаннан бергі төрт жыл ішінде біздің облыс бойынша жүкті əйелдерді жедел хирургиялық аурулардан операция арқылы босандырғанда олардың арасында кездесетін хирургиялық асқынулар салдарынан болатын ана мен бала өлімі болған жоқ. Біздің тəжірибемізді 2010 жылы – Оңтүстік Қазақстан облысы, 2011 жылы Маңғыстау облысы өздерінде қолданып, осындай орталықтар ашты. Біз енгізген жүйенің тиімділігіне көз жеткізген Денсаулық сақтау министрлігі 2011 жылы бұл тəжірибені бүкіл республика көлемінде кеңінен қолдануды ұсынды. Қазіргі мақсат – осыны жүзеге асыру. Елімізде ана мен бала өлімін 2020 жылға қарай 2 есеге дейін кеміту көзделіп отырған қазіргі таңда бұған атүсті қарауға əсте де болмайды. Міне, Елбасының бұл тапсырмасын мүлтіксіз орындауда осындай орталықтарды Астана, Алматы қалаларында, облыс орталықтарында ашсақ қана көздеген межеден көрінеміз. Ана мен бала өмірін сақтаудың бірден-бір жолы – жүкті жəне босанған əйелдерге жедел хирургиялық жəрдемді арнайы

мамандандырылған орталықтарда көрсету болмақ. Бұл тұжырымды біздің тəжірибеміз, біздің қатысумызбен ұйымдастырылған Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау облыстарындағы осындай орталықтардың жұмысы дəлелдейді. Жан-жақты зерттеліп, дəлелденген ғылыми тəжірибелік жоба дайын. Енді, жобаны жүзеге асыру үшін ана мен бала өміріне жаны ашитын азаматтар ғана керек, біздің бұл іске. – Кейде дəрігерлер тарапынан да қателіктер кетіп, опық жегізетін жайттар кездесетінін өмірде көріп жүрміз. Ана мен бала өлімінің қазіргі жағдайын толықтай табиғи процесс деуге келмейтін шығар? – «Ауруын жасырған өледі», дейді халық мақалы. Иə, бүгінгі таңда барлық дəрігер мамандардың жұмысы талапқа сай, жүкті жəне босанған əйелдерге медициналық көмек көрсету жұмысы ойдағыдай деп үзілді-кесілді айтуға да болмас. Бірақ бұл орайда, дəрігерлер кінəсінен болатын бақытсыздықтар ілуде бір, сирек кездеседі əрі мұндай кемшіліктерді түзетуге толық мүмкіндік бар. Солардың бірі – жүктілік кезінде жəне босанғаннан кейінгі кезеңде болатын жедел хирургиялық аурулар, яғни əйел өздігінен босана алмай, операция арқылы босанғаннан кейінгі əртүрлі қабыну, іріңді асқынулар.

Шетелдік мəліметтер бойынша, осындай хирургиялық аурулардың асқынулары, əйелді босандыру үшін жасалған операциядан кейінгі перитониттер ана өлімінің 30-40 пайызына себеп болатын көрінеді. Осы жайттарды ескеріп, 20042005 жылдардан бастап біз ана мен бала өлімінің алдын алу мəселесімен тікелей айналысып келеміз. Көп ізденістер, ана өлімі себептерін зерттеу жұмыстарын жүргіздік. Қорытындысында, ана мен бала өліміне тек акушер-гинеколог

дəрігерлер емес, медицинаның əртүрлі салаларының мамандары да жауапты деген тұжырым жасалды. Мысалы, біздер, хирургтер осы жауапкершілікті өз мойнымызға алып, тиісті шараларды дер кезінде қолға алар болсақ, бұл қайғылы оқиғалардың, анау-мынау емес, үштен бірін жоюға мүмкіндігіміз бар екен. Бұл ізденістер нəтижесінде көзіміздің жеткені – елімізде қолданылып келе жатқан заңдастырылған ресми жүйе ойдағыдай болмай шықты. Бұл жүйеде жүктілік не босану кезінде əйел ағзасында болатын күрделі өзгерістер ескерілмей, оларға барлық басқа халықпен бірдей тексеру-емдеу əдістері пайдаланылады. Оларға жаңаша көзқарас, жаңаша ұйымдастыру, жаңаша емдеу əдістері қажет. – Мұны қалай түсінуге болады? – Емдеудің нəтиже бермеуінің бір себебі, жүкті əйелдердің хирургиялық стационарға кешігіп түсуі дер едім. Ресейдің беделді хирургтерінің деректері бойынша, ауырғаннан бастап жүкті əйел хирургтердің алдына 24-48 сағат кеш келеді екен. Ойлаңыз, бұл осыншама уақытта ауру асқынып кетіп, емдеудің нəтиже бермеуі бек мүмкін ғой. Біріншіден, қазіргі ресми жүйе бойынша жүкті əйелдердің іші ауырса, құсуын қоймаса, осы сияқты неден екенін анықтау қиын белгілер пайда

 Жыр жаһаны болса, оларды тексеру үшін ең əуелі əйелдер емханасына, перзентханаларға жатқызады. Аурудың жүктілікке байланысты емес екенін анықтағаннан кейін барып, хирургтерге көрсетеді. Əрине, бұл тексерулер, кеңес беруші хирургті арнайы шақырту, одан кейін хирургиялық бөлімшеге ауыстыру көп уақыт алады. Керекті операциялар кеш, ауру əбден асқынған кезде жасалады. Мысалы, түнде ауырып, таңертең сағат 10-дарға таман перзентханаға барып тексерілген əйел хирургия бөлімшесіне кешке қарай түсіп, одан соң тағы 2-3 сағат өткенде операция үстеліне апарылады. Енді түсінген боларсыз, қазіргі қолданылып жүрген ресми жүйе қажетті операциялардың кеш жасалуына əкеліп соғады. Операцияны кеш жасау салдарынан, іріңді асқынулар пайда болып, ананың да, баланың да ағзасына кері əсер етеді. Ал жүкті əйел өмірі үшін əр сағат қымбат. Екіншіден, қазіргі ресми жүйе бойынша, жүкті не босанған əйелдер хирургиялық дерттерге ұшыраған кезде, өздерінің тұратын мекеніне байланысты аудандық, қалалық ауруханаларда емделеді. Өздеріңізге белгілі, мұндай ауруханалардағы дəрігерлердің біліктілік деңгейлері, қолданылатын аппарат, тексеру құралдары барлық уақытта дұрыс диагноз қоюға, нəтижелі ем қолданып, күрделі операциялар жасауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан, олар əуел бастан кез келген ауруханада емес, белгілі мамандандырылған орталықта емделуі керек. Үшіншіден, жүкті əйел операция жасап босанған жағдайда, операциядан кейінгі кезеңде əртүрлі іріңді асқынулар, перитонит, сепсис сияқты ана өміріне қауіпті жағдайлар болады. Əдетте, олар акушер-гинеколог мамандардың бақылауында болады. Ал акушергинекологтар мұндай хирургиялық асқынулардың емдеу əдістерін жете білмейді. Мұндай асқынуларды тек хирургтер ғана емдеу керек. Бұл қағиданы жүзеге асыру үшін бір орталықта емдеуіміз керек. Сонымен, жүктілікке немесе босануға байланысты ана мен бала өлімінің алдын алу үшін оларға жедел хирургиялық көмек көрсету жұмысын, диагноз қою, емдеу тəсілдерін қайта қарап, тəжірибеге жаңа жүйе енгізу керек. Осы жағдайларды ескере отырып, жоғарыда айтқанымдай, біз жүкті жəне босанған əйелдерге жедел хирургиялық жəрдем көрсету үшін арнайы мамандандырылған облыстық орталық аштық. Біз ұсынған бұл жоба жоғарыда көрсетілген кемшіліктерге жол бермейді. Нəтижесін қараңыз, соңғы төрт жылда облыста хирургиялық аурулардан ана мен бала өлімі болған жоқ. – Нəтижелілігі қолға ұстатқандай көрініп тұрған жаңа жобаның кең қолдау тауып кетпей отырғаны қалай? – Жаңалықтың жолы қашан да оңай емес. Қандай да жаңалыққа тосырқай қараушылық болады. Оның үстіне адам өмірімен тікелей байланысты денсаулық саласына жаңалық енгізу өте күрделі. Кейбір медициналық мекемелер басшылары жауапкершіліктен қашады, əлде, қайтеді дегендей «əліптің артын бағудан» аса алмайды. Сондай-ақ, денсаулық сақтау саласында ондаған жылдар қалыптасып қалған ескі жүйеден шығуға қауқарсыздық танытады. Алайда, біз қолға алған жаңа жүйе ана мен бала өлімін азайтатын бірегей жоба екенін дəлелдеп үлгерді. Бұған жоғары жақтағылар түсіністікпен қарап, қолдау көрсетулері қажет. Бұдан ұтпасақ, ұтылмасымыз анық. Мұны тəжірибелі ғалым ретінде, маман дəрігер ретінде де айта аламын, оған дəлелім де жеткілікті. Былай қарағанда, қазірдің өзінде осындай орталық үш облыста жұмыс жасап, тиімділігін көрсетті. Басқа өңірлерде де бұған оң көзқарас болады деп ойлаймын. Əңгімелескен Сатыбалды СƏУІРБАЙ, «Егемен Қазақстан». Ақтөбе облысы.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің № 6 баспасөз релизі 2013 жылғы 1 наурыз

М.Тґлебаевтыѕ 100 жылдыєына арналєан ескерткіш монетаны айналысќа шыєару туралы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 2013 жылғы 1 наурыздан бастап М. Төлебаевтың 100 жылдығына арналған, нейзильбер қоспасынан жасалған номиналы 50 теңгелік ескерткіш монетаны айналысқа шығару туралы хабарлайды. Монетаның бет жағында (аверсінде) жоғарғы бөлігінде Қазақстан Республикасының Елтаңбасы бейнеленген. Елтаңба бейнесінің оң жағында «ҚҰБ» деген аббревиатура орналасқан. Төменгі бөлігінде монетаның номиналын білдіретін «50 ТЕҢГЕ» деген жазу бар. Номиналдың сол жəне оң жағында ұлттық ою-өрнек элементі бейнеленген. Айналдыра мемлекеттік тілде «ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ» деген жазу жəне шығыңқы жиек бар.

төлемнің барлық түрлері бойынша, сондай-ақ, шоттарға, салымдарға, аккредитивтерге есептеу үшін жəне аударым жасау үшін қабылдануға міндетті, Қазақстан Республикасының барлық банктерінде шектеусіз ұсақталады жəне айырбасталады. Монетаның сырт жағында (реверсінде) нота жолдарының аясында М. Төлебаевтың Алматы қаласында орналасқан ескерткіші бейнеленген. Сол жағында мемлекеттік тілде «МҰҚАН ТӨЛЕБАЕВ» деген жазу жəне туған жылы мен монетаның соғылған жылын білдіретін «1913-2013» деген сандар бар. Айналдыра шығыңқы жиек жүргізілген.

Монетаның бет жəне сырт жағындағы бейнелер мен жазулар бедерлі. Қыры (гурты) бедерлі. Монета «нейзильбер» қоспасынан жасалған, диаметрі – 31 мм, массасы – 11,17 грамм, таралымы – 100 мың дана. Номиналы 50 теңгелік ескерткіш монеталар Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында көрсетілген құнымен

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің түсіндірмесі 2013 жылғы 13 наурызда композитор, педагог жəне қоғам қайраткері, КСРО халық əртісі, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мұқан Төлебайұлы Төлебаевтың туғанына 100 жыл толады. Ескерткіш монеталарды «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Қазақстан теңге сарайы»

шаруашылық жүргізу құқығы бар республикалық мемлекеттік кəсіпорны дайындаған. Монеталардың дизайны Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 25 қыркүйектегі № 1193 Жарлығымен бекітілген Ұлттық валюта – Қазақстан теңгесі банкноттары мен монеталары дизайнының тұжырымдамасына сəйкес əзірленген. Ескерткіш монеталардың бір мың данасы арнайы пластикалық термовакуумды ораумен сатуға арнап шығарылды. Монеталарды Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің барлық филиалдарында сатып алуға болады. Алматы қаласындағы мекен-жайы: Панфилов көшесі, 98. Анықтама телефоны (727) 273-83-98. Барынша жан-жақты ақпаратты мына телефондар арқылы алуға болады: +7 (727) 2704-639, +7 (727) 2704-998; E-mail: press@nationalbank.kz (www.nationalbank.kz)

Алмас Ахметбекұлы 1961 жылы Қытай Халық Республикасында туған. Құлжа қаласындағы Іле педагогикалық институтын бітіріп, он жылдай «Тарбағатай» əдеби журналында редакторлық қызмет атқарған соң, 1993 жылы атамекені Қазақстанға оралған. «Нөсер», «Дауыс», «Ширығу» секілді бірнеше жыр жинақтарының авторы. Алматыдағы «Қазбілімжабдық» компаниясында директор-менеджер болып қызмет істейді.

Сезім сыры Сəуірдіѕ бўлты Сəуірдің бұлты сұршулан, Кілегейіндей ауаның. Жақындап келіп маңдайдан, Сүйеді саумал самалың. Сəуірдің бұлты сұршулан, Құс кеткен жақтан келеді. Туған жеріне құстардың, Сағыныш жасын себеді. Сəуірдің бұлты сұршулан, Тауларға қонып ұшады. Жер-Ана салқын тамшыдан, Тітіркенгенге ұқсады. Түсінен көріп баяғы – Кеткен ұрпағын шетірек, Оянып келе жатады, Кең-байтақ дала есінеп.

Жїрегім Жүрегім, сені – Төңіректейді неге мұң? «Адамдар мен əсемдіктің арасын – Жақындатамын», деп едің. Ол екеуі бір-бірінен, барған сайын алыстады ма, шынында? Бар құштарлығың жым-жылас болып, Батып кеткендей жылымға. Қуғандай болдың-ау сен, Су бетіндегі сағымды. Қалжыратқаны сол шығар, сенің жаныңды!

Біз кімбіз?! Ағайын: «Кімсің?» деме, Оралманбыз. Үйірінен адасқан тай секілді, бір ақмылтық боранда жоғалғанбыз. Көкірегі тіреліп көк найзаға, мал мен жаннан мың мəрте тоналғанбыз. Ағайын: «Кімсің?» десең, Қызыл қанбыз. Иілмеген бастарын қылыш кесіп, Руымен у ішіп қырылғанбыз. Бір қайырылып соғатын күнді күтіп, Түйе құлап, жүк ауып, шұбырғанбыз. Ағайын: «Кімсің?» деме, Ақтабанбыз. Ері мылтық, қатыны бесік алып, Памир, Алтай, Гималай таптағанбыз. Туған жердің бір шымшым топырағын, Ағаш сандық түбінде сақтағанбыз.

Ағайын: «Кімсің?» десең, Қараорманбыз. Ұстараның жүзіндей бұл дүниеден, Мың түңіліп, мың мəрте оңалғанбыз. Ноқтасына тағдырдың мойынсұнбаған, Намыстан жаратылған көк арланбыз. Ағайын: «Кімсің?» десең, Оралманбыз. Көк туына тамызып көздің жасын, Сағынышын сарыққан мол арманбыз. «Қазақстан, бір жаным садағаң!» деп, Жас Отанға жармаса оралғанбыз. * * * Үш қызым – үш гүлім. Кекілдерін алтындаған үш құлын. Менің жаным жыр төккенде жалындап, Көк шарпыған ұшқыным. Үш қызым – қуатым. Таң гүлісің жүрегімде, Мəңгі ашылып тұратын. Келер күнге сапар шегер алаулап, Жаным, қаным, мұратым! Үш қызым – өнерлім. Мен сендерге жан жылуын, Соңғы шырпы жанғанынша берермін. Сендердікі азат Отан, атқан таң. Сендердікі асыл арман – келер күн. Үш қызым – үш құлын!

Сўлу дїние Сұлу дүние, Сенің жалғыз тұрағың жүрек қана – кіп-кішкентай шырағым. Оған қосып берейін мен қаласаң, Балалар мен арулардың қиялын. Дүбірлеткің келсе байтақ даламды, Жылқы атаулы берсін саған тұяғын! Бірақ сенсің, жан талшығым – кəусарым, Жүрек қана жалғыз жаным – аңсауың. Сен қаласаң ғұмырымды, өзімді, жан қазынам – Бар махаббат сезімді бір өзіңнің шығыныңа тауысамын. Ең киелі қымбатым сол, арнадым, Асқан күйші бір бауырымның саусағын. Сұлу жүрек – өлшеуі жоқ əлемім. Сұлу дүние – мөлтілдеген кəусарым... Алмас АХМЕТБЕКҰЛЫ. АЛМАТЫ.


Тазарту жїйелерімен танысты ...ризашылығын білдіреді

Табыс тілейміз Қырымбек Көшербаев біздің өңірді басқаруға келгенде атына сырттай қанық Маңғыстау елі іскер азамат басшыны құшақ жая қарсы алды. Біз оның облыс көлеміндегі атқарған ұлан-ғайыр еңбегінің бəрін тізіп жатпай-ақ, өзіміз тұрып жатқан Маңғыстау ауданының Ақшымырау ауылы үшін еткен еңбектеріне тоқталып өтсек деп отырмыз. Бəрін айт та, бірін айт, аудан орталығынан 130 шақырым қашықтықта жатқан Бозашының 4 ауылына көгілдір отынның келуі біздің ел үшін естен кетпес оқиға болды. Ал аудан орталығына қатынайтын автомобиль жолынан 15 шақырым қашықтықта жатқан Ақшымырау ауылына қатқыл табанды жол тартылды. 50 балалық жаңа типтегі балабақша салынды. Ашық спорт алаңы пайдалануға берілді. Ауыз суды тазартатын сүзгі қондырғы орнатылды. Ауылдағы 200-дің үстіндегі отбасы сандық телефон байланыс жүйесіне қосылды. Ұялы телефон байланысы жолға қойылды. Мектепте 10 сыныптық бөлмелі қосымша құрылыс салынды. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дегендей, осы азаматтың Маңғыстаудың ауылдық жерлері үшін жасап кеткен жақсылықтарына республикамыздың бас газеті арқылы жүрекжарды ризашылығымызды айта отырып, туған жерінде жаңа басталып жатқан қызметіне табыстар тілейміз. Ақшымырау ауылының тұрғындары атынан: Қ.Серіков, Қ.Нұрболатов, Т.Бекенов, Қ.Молдаев, Ж.Қанболатов.

Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы.

...алғыс айтады

Əділ шешім шыєарылды Мен Қармақшы ауданында тұратын көп балалы қызым З.Исмағұлованың көп жылдардан бері тұрғын үй кезегіне тұрғанымен, оған қол жеткізе алмай жүргені жөнінде Қызылорда облысының прокурорына арыз жазған едім. Облыс прокуроры С.Нұрпейісов арызымды қарап, əділ шешім қабылдануына ықпал жасады. Оның тікелей қадағалауы арқасында мəселенің заңдылығы қаралып, арыз толық қанағаттандырылды. Мұны Қармақшы ауданының прокуроры Б.Сариев ақыр соңына дейін жеткізді. Міне, осындай көмектері үшін мен өзімнің жəне қызымның атынан облыс прокуроры С.Нұрпейісовке, аудан прокуроры Б.Сариевке зор алғысымды айтып, олардың əрдайым биіктен көріне берулеріне аналық жүрекпен тілектестік білдіремін.

Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Ақжар ауылы.

Ə.БЕРМАНОВА, зейнеткер.

...ұсыныс жасайды

Ќўптаушылар табылып жатса... Қазақстанның халық жазушысы Əзілхан Нұршайықовтың ерлікке, отансүйгіштікке шақыратын жалынды жырларын, еңбек, махаббат, достық туралы жан тебірентер туындыларын оқымаған қазақ кемде-кем. Ə.Нұршайықовтың шығармалары көбіне жастарға арналған. Сол себептен болар, сөз зергері, тамаша талант иесі қандай жасқа келсе де, көңілі, жүрегі қартаймапты. Ə.Нұршайықов туған жерімен, елімен тығыз қарымқатынаста болды. Ауданға арнайы шақыртулармен келгенде, кіндік қаны тамған ауылына соқпай кетпейтін. Иə, біз бір ауылданбыз. Ағамыз ауылға бір келгенінде мені құшақтап, бетімнен сүйіп батасын да берген еді. Мінеки, жерлес жазушының ізін басар інісі ретінде биыл журналистика мамандығына грантқа оқуға түстім. Ауылдағы «Бірлік» орта мектебінде Ə.Нұршайықовтың 90 жылдығы қарсаңында кішігірім мұражай-көрмесі ашылғанды. Оған қазақ тілі мен əдебиетінің мұғалімі Е.Зиябекова мен кітапханашы М.Жылқыбаева жазушының үйіне арнайы барып қолданған заттарын, қаламын, шапанын, кітаптарын, таспаға жазылған дауысын жəне көптеген фотосуреттерін жинап əкелген еді. Ұйымдастырушылардың айтуынша, бұл тек бастамасы ғана, алдағы уақытта мұражай кеңейтіле түсетін көрінеді. Осы орайда айтпағым, 40 жылдық тарихы бар «Бірлік» орта мектебі халық жазушысының есіміне сұранып-ақ тұр. Құптаушылар табылып жатса, бұл шара сауабы мол іс болар еді. Данияр ҚАЙЫРТАЕВ, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ журналистика жəне саясаттану факультетінің студенті.

АСТАНА.

...жаңалығын жеткізеді

Таяуда Қоршаған ортаны қорғау министрі Нұрлан Қаппаров қызметтік іссапармен Маңғыстау облысына барды. Іссапар аясында Н.Қаппаров Жаңаөзен қаласында болып, кəріздік тазарту жүйесіндегі қайта жаңғырту жұмыстарының барысымен, сондай-ақ қалалық тұрмыстық қатты қалдықтарды кəдеге жарату комбинатының құрылысымен танысты. Бүгінгі күні қалалық кəріздік тазарту жүйесі Жа ңаөзеннің 5 ықшам ауданының ағынды суларын қабылдайды. Нысанда қайта жаңғырту жұмыстарының жүргізілуі нəтижесінде орталық кəріз жүйесіне Астана, Арай, Рахат ықшам аудандарын, СОТ өнеркəсіптік аймағын жəне Теңге поселкесін қосуға мүмкіндік туындайды. Ақтау қаласындағы сапар барысында да Н.Қаппаров қалалық кəріз тазарту жүйесі құрылысының бірінші кезегінде жүргізіліп жатқан жұмыстар барысымен таныс ты. Бұл жобаны жүзеге асыру мақсатында Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2008 жылдан 2011 жылға дейін 2 млрд. 150 млн. теңге қаражат бөлген болатын. 2012 жылдың қазан айында Маңғыстау облысының əкімшілігі тарапынан жобаның 1 миллиард теңгеден астам сомаға қымбаттауына орай түзетілген смета

Алматы қаласының Медеу ауданындағы №7 емхананың физиотерапиялық бөлімі мен денешынықтыру бөлмелеріне «Аяла» қайырымдылық қоры жаңа жабдықтар сыйлады. Қордың вице-президенті Жангелді Сəрсеновтің айтуынша, оның ішінде, ультрадыбыстық, ультракүлгін сəулелендіру жабдықтары, гальванизатор жəне басқа да зəру құралдар бар. Оның жалпы құны 1 942 280 теңгені құрайды. «Аяла» қайырымдылық қоры біздің емханаға 3 жылдан бері көмектесіп келе жатыр. Үнемі нағыз ең қажетті заттарды жібереді. Бүгін біз емдеу мен денешынықтыру бөлмелеріне физиотерапияға қажет заманауи аппараттарды алдық. Олар физиотерапевтикалық қызмет жұмысын елеулі түрде жақсартуға жəрдемдеседі», – дейді бас дəрігер Гүлжан Көжебекова. Оның айтуынша, емхана 2011-2012 жылдары емдеу-денешынықтыру сабақтары үшін көпсанды неше түрлі бұйымдар алынған. Оңалту бөлімінің қызметкерлері заманауи медициналық жабдықтардың тиімділігін жоғары бағалап отыр. Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ.

ұсынылды. Министрлік, өз кезегінде, жобаның сметалық құнының өсуі бойынша ұсынымды Республикалық бюджеттік комиссияның қарауына жіберді. Мұнайлы ауданында Қоршаған ортаны қорғау министрі «Қошқар-Ата» қалдық сақтауышында болып, тарихи ластану нысанының ағымдағы экологиялық жағдайымен танысты. Бүгінгі күні аталған қалдық сақтауышында 105 млн. тонна қалдық сақталып отыр. Оның ішінде, жалпы белсенділігі 11,2 мың кюри құрайтын 51,8 млн. тонна радиоактивтілігі төмен қалдықтар жинақталған. «Қошқар-Ата» қалдық сақтауышының қоршаған ортаға техногендік əсерін азайту ісі құқықтық технологиялық жəне қаржыландыру мəселелерін шешетін, ғылыми тұрғыдан негізделген кешенді іс-шараларды талап етеді. Жұмыс сапарының жалғасында Нұрлан Қаппаров пен Маңғыстау облысының əкімі Алик Айдарбаев аймақтың экологиялық проблемалары мен оларды шешу жолдары талқыланған кеңес отырысын өткізді. Басқосуға жергілікті атқарушы органдардың басшылары, сондай-ақ, табиғатты пайдаланушы кəсіпорындар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері қатысты, деп хабарлады Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің баспасөз қызметі.

 Кітап көкжиегі

Майдангер мўрасы Алматы қаласындағы Жазушылар одағының Əдебиетшілер үйінде майдангер, жазушы-журналист Жекен Жұмақановтың 100 жылдық мерейтойы қарсаңында жазушының «Махаббат пен мансап» атты кітабының тұсаукесері болып өтті. Қанат ЕСКЕНДІР,

«Егемен Қазақстан».

Қазақ əдебиеті мен көсемсөзіне сүбелі үлес қосқан, қазақтың қабырғалы жазушысы Жекен Жұмақанов 1913 жылы Семей облысы, Абай ауданындағы Жүрекадыр ауылында дүниеге келіп, еңбек жолын оқытушылықтан бастаған. Ұлы Отан соғысының қарсаңында сол кездегі «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде меншікті тілші, əдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған.1941-1945 жылдар ара лығында Ұлы Отан соғысына қатысып, майданда ерлік көрсеткен қазақтың батыр ұл-қыздарымен етене араласқан. Жекен Жұмақанов кескілескен соғыс даласында Кеңес Одағының батырлары Əлия Молдағұлова, Мəншүк Мəметова, Ленин орденді атақты мерген Ыбырайым Сүлейменов, ІІІ-дəрежелі «Даңқ» орденінің иегері Бексұлтан Рахметовтермен кездесіп, кейінірек, осы батыр ұлқыздар жайлы көптеген очерктер мен деректі əңгімелер жазған. Болашақ жарқын күндер үшін талмай күресіп, өмір ағымына белсене араласқан Жекен ата – Ұлы Отан соғысы кезінде атқыштар батальонында партия ұйымының жетекшісі, майдандық «Суворовшы» газетінде тілші болып, майдан тақырыбын терең қаузаған, ұрыс даласында қан

жұт қан қазақ жауынгерлерінің жанкешті ерлік істерін қалың жұртқа паш еткен жазушы-журналист. 1946 жылы əскер қатарынан босап, елге оралғаннан кейін Жекен Жұмақанов əдеби ортаға тез сіңісіп, өзінің ерекше жазу мəнерімен əдебиет майданында да ерлікке пара-пар қызметтер атқарады. Оның «Жорықтар жолы» атты алғашқы повесі 1950 жылы жеке кітап болып басылып шықты. Шығармаларында майдангерлер ерлігін арқау еткен жазушы қалың оқырман қауымға «Əлия» («Майдан дəптерінен»), «Солдат жолы», «Жазылмаған кі тап», «Қаракөз қарындасым», «Үш бəйтерек», «Замана билігі», «Екі жол», «Адам тау қопарды», «Махаббат пен мансап», «Мен жұмысшымын» секілді тағы басқа көптеген көркем туындыларын, оқырманды баурап алатын əңгімелер мен повестер жинақтарын, «Соқпақ соңы» романын ұсынды. Соғыс зардабынан кейін тірліктің таршылығына тап болған қазақ жас тарына қамқорлық көрсетуден тан баған Жекен

Жұмақанов шырғалаңы көп жазушылық еңбегі барысында Гогольдің «Рим» деген əңгімесін, В.Орловтың «Батыл ой» деп аталатын кітабын, М.Садовянудың «Митра Кокорь» повесін жəне Морис Торездің «Халық ұлы» атты кітабын қазақ тіліне тəржімалаған. Оның сыртында жазушының өз туындылары да орыс тіліне кеңінен аударылды. Жазушының 100 жылдық мерейтойы қарсаңында қайта жарық көріп отырған «Махаббат пен мансап» топтамасына осы аттас жəне «Орман патшасы» деген повестері топтастырылған. Бұлардың алғаш қысы «Бірінші əңгіме» жəне «Екінші əңгіме» деп аталатын дербес екі туындыдан тұрғанымен əңгіменің өзегі, идеясы бір, өзара үйлесімді дүниелерді қамтып, əдемі өрілген өмір шындығына негізделген. Ал, «Орман шындығы» повесі сонау соғыс жылдарында болған оқиғалар мен адами танымтүсінікті қозғап, жеке кейіпкерлер арқылы сол кездегі қоғамның келбетінен сыр шертетін хикаят. Əдебиетшілер үйінде өткен жаңа кітаптың тұсаукесер рəсімінде Қазақстан Жазушылар одағы төрағасының орынбасары Жанарбек Əшімжан, майдангер жазушымен қызметтес болған шəкірттері, қазақ қоғамының бүгінгі белді жазушыжурналистері Зəкір Асабаев, Шəкен Күмісбаев, белгілі күйші, өнер зерттеуші Жарқын Шəкəрім жəне Жекен Жұмақановтың жары Құралай-Клара Білəлқызы, сондайақ, жазушының шығар маларын құрметтейтін өзге де жанашырлары естеліктер айтып, көсемсөз шеберінің өткен өмірі туралы хикаяттармен бөлісті. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының студент жастары ұйымдастырған концерттік бағдарлама кештің сəнін кіргізіп тұрды. АЛМАТЫ.

Ґнегелі ґмір

Адам өмірге келген соң өнегелі де өрелі өрістерге жетуі тар жол тайғақ кешуге тең. Өйткені, өмір болған соң неше түрлі жағдайларға кезігіп, əртүрлі құбылыстар мен өзгерістерге ұшы райды. Мұндай жайттардан адаспай, шатаспай бойын түзеуі қиынның қиыны. Өмірдің қиын да қызықты сəттерін басынан кешіп, саналы ғұмырында еңбегімен ерінбей, адалдығымен танылған сондай азаматтың бірі – Сражадин Жолмырзаұлы. Ол саналы еңбек жолын сонау 1966 жылдан бастап, еліміздің денсаулық сақтау саласына 40 жылдай еңбек етіп, сүбелі үлесін қосып келе жатқан азамат. Өзінің дəрігерлік еңбек жолын учаскелік емхананың бас дəрігері қызметінен бастаған ақ халатты абзал жан кейін орталық аудандық емханаларда жəне рентген бөлімдерінде басшылық қызметтерді атқарды. Кейінірек, яғни 1985 жылы Алматы қаласына шақырылды. Онда республика Ішкі істер министрлігінің орталық емханасында рентген бөлімінің меңгерушісі болды. Сражадин аға ағайынның арасындағы сыйластыққа берік кісі. Жарқын да ашық мінезділігі туғантуысты баурап алады. Қолынан келсе көмектесіп, «кең болсаң – кем болмайсың» деген аталық сөзді басшылыққа алуды өзіне мұрат тұтқан жан. Бүгінде əулеттің қадірлісі, тұғырлы тірегі болып танылған аға кішіпейілділік пен береке-бірлікті дəріптеп, басыңа қонған бақты сақтау керек деп үлкенге тəн батасын беріп отыратын ақылгөйге айналған адам. Осы сөзімнің айнымас айғағы ретінде мына бір жайтты еске алғанды жөн көрдім. Сражадин ағаның тете інісі Орақ Жолмырзаұлы докторлық диссертациясының негізінде жазылған ғылыми монографиясында өзінің терең де жан-жақты білім алып, үлкен ғылымға келуіне айрықша рухани қолдау көрсеткен ағасы туралы былай деп жазыпты:

«Бұл монографияны кезінде менің ҚазМУ-де іргелі университеттік білім алып, жоғары білікті маман болуым керек деген асқақ арманыма шынайы сеніммен қараған жəне осы мұратыма жетуіме, сонымен бірге өз əулетіміздің ізгілікті дəстүрлерін игеруші жəне жалғастырушы ретінде қалыптасуыма орасан зор үлесін қосқан кəсіби дəрігер ағам Сражадин Жолмырзаұлына арнаймын». Сражадин ағаның ұл-қыздары, күйеу балалары мен келіндері тəуелсіз еліміздің түрлі салаларында қызмет атқарып келеді. Өзінен тараған балаларының екеуі білім саласында, бірі экономист, ал үлкен ұлы денсаулық саласында əке жолын жалғастырушы – тіс дəрігері. Кіші ұлы қазіргі таңда өз ісімен айналысуымен қатар, қарашаңырақтың түтінін түтетіп отырған өнегелі отбасы. Он бес шақты немерелерінің үлкендерінің алды бүгінгі күні жоғары оқу орындарын ойдағыдай бітіріп, өз беттерінше еңбек жолына түсіп жат қандары Сражадин атасын ерекше қуантады. Өмір – өзен. Ағысымен ағып кері қайтпайды. Сол бір ағынмен тең бұл жалғанда азаматтық пен адамгершілікті сақтай білген жан ғана қадірлі. Зерделік пен даналықты жан əлеміне жанастырған адамдар рухани бақытты. Жəне тағылымы мен танымын ұрпақтарына беріп – егіп өскен жан мағыналы да сəнді өмірдің иесі. Міне, біз сөз етіп отырған Сражадин Жолмырзаұлы осындай аға ұрпақ өкілі. Ағайын-туыстарының, дос-жарандарының, бұрынғы қызметтес болған əріптестерінің арасында айрықша сый-құрметке ие болып, 70 жасты артқа тастап отырған ағамызға өнегелі өмірінің өрелі өрістері неғұрлым кең болып, мəуелі жемістері мол болсын деп тілек айтпақпыз. Нұрлан Мансұров, журналист.

ҚР Ұлттық ғылым академиясына сайланған корреспондент-мүшелерінің тізімі ФИЗИКА-МАТЕМАТИКА ҒЫЛЫМДАРЫ БӨЛІМШЕСІ – «ФИЗИКА» МАМАНДЫҒЫ: ДƏУЛЕТОВ А.Е. «МАТЕМАТИКА» МАМАНДЫҒЫ: БАЙЖАНОВ Б.С.; ДАНАЕВ Н.Т.; ОЙНАРОВ Р.; ӨМІРБАЕВ У.Ү. «МЕХАНИКА» МАМАНДЫҒЫ: ЖОҚ. «АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ҚАЛИМОЛДАЕВ М.Н.; ТЕМІРБЕКОВ Н. М. «АСТРОФИЗИКА» МАМАНДЫҒЫ: ЧЕЧИН Л.М. «ҒАРЫШТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР» МАМАНДЫҒЫ: МҰСАБАЕВ Т.А. ЖЕР ТУРАЛЫ ҒЫЛЫМДАР БӨЛІМШЕСІ – «ГЕОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ӨМІРСЕРІКОВ М. Ш.;СЕЙІТОВ Н.; СЕЙТМҰРАТОВА Э.Ж. «ГЕОГРАФИЯ»МАМАНДЫҒЫ: МЕДЕУ А. «МЕТАЛЛУРГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ƏБІШЕВА З.С.; ТОЛЫМБЕКОВ М.Ж. «ТАУ-КЕН ІСІ» МАМАНДЫҒЫ: БУКТУКОВ Н.С.; ҒАЛИЕВ С.Ж. «ГИДРОГЕОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: МҰХАМЕДЖАНОВ М.Ə. «СЕЙСМОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ЖАНТАЕВ Ж.Ш. АГРАРЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР БӨЛІМШЕСІ «АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ» МАМАНДЫҒЫ: КЕШУОВ С.А.; КҮРІШБАЕВ А.Қ.; СҮЛЕЙМЕНОВ Ж.Ж.; Аймақ бойынша: ЕЛУБАЕВ С.З.; ҮМБЕТАЕВ И. «МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ» МАМАНДЫҒЫ: САДЫҚҰЛОВ Т. «ВЕТЕРИНАРИЯ» МАМАНДЫҒЫ: САНСЫЗБАЕВ А.Р.; ШАБДАРБАЕВА Г.С. БИОЛОГИЯ ЖƏНЕ МЕДИЦИНА БӨЛІМШЕСІ «МЕДИЦИНА» МАМАНДЫҒЫ: АҚШОЛАҚОВ С.Қ.; АЛШЫНБАЕВ М. К.; БАЛМҰХАНОВА А.В.; БОТАБЕКОВА Т.К.; ЛОКШИН В.Н.; РАХЫПБЕКОВ Т.Қ. «БИОТЕХНОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ЖАМБАҚИН Қ.Ж. «БИОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: БЕРЕЗИН В.Э.; БІШІМБАЕВА Н.Қ.; МАҚАШЕВ Е.Қ.; ОГАРЬ Н.П. ХИМИЯ ЖƏНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛАР БӨЛІМШЕСІ – «ХИМИЯ» МАМАНДЫҒЫ: БҮРКІТБАЕВ М.; МОЛДАХМЕТОВ М.З. «ХИМИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: БАЕШОВ Ə.Б. ЖҮСІПБЕКОВ Ө.Ж.; ҚҰЛАЖАНОВ Қ. «ЖАҢА МАТЕРИАЛДАР ТЕХНОЛОГИЯСЫ» МАМАНДЫҒЫ: МЫРХАЛЫҚОВ Ж.Ү.;РАХИМОВ Қ.Д. ҚОҒАМДЫҚ ЖƏНЕ ГУМАНИТАРЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР БӨЛІМШЕСІ «ЮРИСПРУДЕНЦИЯ» МАМАНДЫҒЫ: БЕКТҰРҒАНОВ Ə.Е.; ҚҰЛЫБАЕВ Т.А. «ЭКОНОМИКА» МАМАНДЫҒЫ: ДОСМАНБЕТОВ Б. С.; САДЫҚОВ Е.Т. «ƏДЕБИЕТТАНУ» МАМАНДЫҒЫ: ҚАЛИЖАНОВ У. Қ.;ОМ АРОВ Б.Ж. «ӨНЕРТАНУ» МАМАНДЫҒЫ: КҮЗЕМБАЙ С. Ə. «ФИЛОСОФИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ƏБДІЛДИНА Р. Ж.; НҰРМАНБЕТОВА Ж.Н. «ПЕДАГОГИКА» МАМАНДЫҒЫ: ҚҰНАНБАЕВА С.С.; МОМЫНБАЕВ Б.К.; СМАНОВ Б. Ө. «ТАРИХ» ƏБЖАНОВ Х.М.; ҚОЙГЕЛДИЕВ М.К. «СОЦИОЛОГИЯ» СЕЙДУМАНОВ С.Т. «АРХЕОЛОГИЯ» ТАЙМАҒАМБЕТОВ Ж.Қ. «ТІЛ БІЛІМІ» МАМАНДЫҒЫ: БАЗАРБАЕВА З. М.; ҚҰРМАНБАЙҰЛЫ Ш.; ОРАЗБАЕВА Ф.Ш. «ШЫҒЫСТАНУ» МАМАНДЫҒЫ: ƏБУСЕЙІТОВА М. Х. «ПОЛИТОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ: ƏБСАТТАРОВ Р. ҚР ҰҒА ТӨРАЛҚАСЫ.

«Қазақ ұлттық аграрлық университеті» РМК 2012-2013 оқу жылына профессор-оқытушылар құрамының жəне ғылыми қызметкерлердің бос лауазымдарына тағайындауға мына бос лауазымдар бойынша конкурс жариялайды: 1. Қазақ жəне орыс тілдері кафедрасы: Кафедра меңгерушісі – 1, Аға оқытушы – 1. 2. Шет тілдер кафедрасы: Кафедра меңгерушісі – 1. 3. Азық-түлік өнімдерінің технологиясы жəне тағам қауіпсіздігі кафедрасы: Аға оқытушы – 2. 4. Су ресурстары жəне мелиорация кафедрасы: Доцент – 0,25, Аға оқытушы – 2, Ассистент – 1. 5. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру агротехнологиясы кафедрасы: Аға оқытушы

ХАБАРЛАМА

Емханаєа заманауи жабдыќтар табыс етілді

АЛМАТЫ.

9

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

2013 жылғы 11 наурызда 12.00 сағатқа шақырылған «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС қатысушыларының кезектен тыс жалпы жиналысының бастапқы күн тəртібіне қосымша мəселе енгізілді: 5. Серіктестік қатысушыларының тізілімін жүргізу жөнінде шарт жасау туралы. Қатысушылардың кезектен тыс жалпы жиналысын өткізу талаптары мен орны өзгеріссіз қалады. «Атырау мұнай өңдеу зауыты»” ЖШС басқармасы.

– 1, Ассистент – 2. 6. Агроөнеркəсіптік өндірісінің экономикасы мен менеджменті кафедрасы: Аға оқытушы – 1. 7. Ветеринариялық-санитариялық сараптау жəне гигиена кафедрасы: Аға оқытушы – 1, Доцент – 0,5. 8. Энергияны үнемдеу жəне автоматика кафедрасы: Аға оқытушы – 2,5. 9. Дене тəрбиесі жəне спорт кафедрасы: Аға оқытушы – 2. 10. Акушерлік хирургия жəне малдардың

өсіп-өну биотехнологиясы кафедрасы: Доцент – 0,5. 11. Су проблемасы жəне жерді мелиорациялау ғылыми-зерттеу институты: Директор – 1, Ғылыми хатшы – 1. Конкурсқа қатысу үшін өтініш беру мерзімі – конкурс жарияланған күннен бастап 30 күн. Өтінішті жəне құжаттарды мына мекен-жайға жіберу қажет: 050010, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 8, кадрлық жұмыстар бөлімі. Анықтама телефондары: 8 (727) 262-17-46, 26217-68; факс: 8 (727) 262-11-08.

«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ (бұдан əрі – Қоғам) «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 70-бабының тəртібімен несиегерлер мен акционерлерді мəлім ету мақсатында Қоғамның ірі мəміле – Несие желісі туралы келісім, Қамтамасыз етуді ұсыну туралы шарт, Несиегерлер арасында келесі тараптармен: The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ, LTD.; SociétéGénérale; HSBC Bank USA, National Association; Royal Bank of Scotland; UniCredit Bank Austria AG; BNP Paribas; Sumitomo Mitsui Finance Dublin Limited; Mizuho Corporate Bank, Ltd. Немесе олардың аффилирленген тұлғалары мен немесе олардың топтарының мүшелерімен сəйкесінше несиегерлер ретінде тəртіптемелеу туралы шарт жасасу жөнінде шешім қабылдағаны туралы хабарлайды.

«Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР Заңының 25-бабының 3-тармағына сəйкес азамат Даутов Аскар Леонидович (ИИН 710706302171) тұрғылықты мекен-жайы: Алматы қаласы, Қайыпов көшесі, 24, «СЕВЕР ПТИЦА» АҚ-тың (ҰСН KZ1C34710018) саны 38 357 дана жай акциясын (мəмілені тіркеуші жүргізген күн – 2013 жылғы 25 ақпанда) жəне «СЕВЕР ПТИЦА» АҚ-тың (ҰСН KZ1P34710114) саны 1 078 дана артықшылықты акциясын (мəмілені тіркеуші жүргізген күн – 2013 жылғы 22 ақпанда) сатып алушы, «СЕВЕР ПТИЦА» АҚ-тың акционерлеріне өздеріне тиесілі акцияларды бір жай акция үшін 25 550 теңге жəне бір артықшылықты акция үшін 18 553 теңге бағамен сатуды ұсынады. Акционер өзіне тиесілі акцияларды сату туралы ұсынысты жарияланған күннен бастап 30 күннен аспайтын мерзімде қабылдауға құқылы.

В соответствии с пунктом 3 статьи 25 Закона РК «Об акционерных обществах» гражданин Даутов Аскар Леонидович (ИИН 710706302171), проживающий по адресу: город Алматы, улица Каипова, 24, купивший простые акции АО «СЕВЕР ПТИЦА» (НИН KZ1C34710018) в количестве 38 357 штук (дата проведения регистратором сделки – 25 февраля 2013 года) и привилегированные акции АО «СЕВЕР ПТИЦА» (НИН KZ1P34710114) в количестве 1 078 штук (дата проведения регистратором сделки – 22 февраля 2013 года), предлагает акционерам АО «СЕВЕР ПТИЦА» продать принадлежащие им акции по цене 25 550 тенге за одну простую акцию и 18 553 тенге за одну привилегированную акцию. Акционер вправе принять предложение о продаже принадлежащих ему акций в срок не более 30 дней со дня опубликования.

Хабарландыру «Досжан темір жолы (ДТЖ)» АҚ (050000; Алматы қ., Желтоқсан к-сі, 118, www.kazrail.kz) 2013 жылға «Шар стансасы – Жаңаөскемен стансасы» темір жол желісіндегі МПЦ құрылғысына жəне «Диалог» ДЦ-ға техникалық қызмет көрсету қызметтерін сатып алу жөнінде 2013 жылғы 18 ақпанда сағат 11.00-де мына мекен-жайда өткізілген ашық тендердің қорытындысы туралы хабарлайды: Өскемен қ., Меновное ауылы, Шоссейная к-сі, 26, жеңімпаз болып танылды, «Желдоравтоматика» ЖШС, Семей қ., Шəкəрім д-лы, 20/168, өтінім бағасы (ҚҚС-ын есепке алғанда теңгемен): Лот № 1- 16 880 000; Лот № 2- 4 664 000; Лот № 3- 1 776 000.

В объявлении данном 23.02.2013 года в газете «Егемен Қазақстан» за №74 ТОО «АФ Новомарковка-2010» сообщает о внесении поправки: внеочередное собрание состоится не 12.04.2013 года, а 12 марта 2013 года. Все остальное (повестка дня и место проведения собрания) остается без изменении.

В объявлении данном 23.02.2013 года в газете «Егемен Қазақстан» за № 74 ТОО «ТНС-Агро» сообщает о внесении поправки: внеочередное собрание состоится не 11.04.2013 года, а 11 марта 2013 года. Все остальное (повестка дня и место проведения собрания) остается без изменении.

Егер сіз «Егемен Қазақстан» газетіне жарнама бергіңіз келсе, мына телефондарға хабарласыңыз: Астана тел/факс 37-64-48, 37-60-49. Электронды пошта: egemen_adv@mail.ru. Алматы 273-74-39, ф. 273-73-97. Электронды пошта: gulnurekkz@mail.ru.

Шығыс Қазақстан облысы əкімі жəне əкім аппараты Шығыс Қазақстан облыстық ішкі істер департаментінің бастығы Рашид Тауфиқұлы Жақыповқа анасы Шəмкен ƏБІЛҒАЗЫҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті физика-математика факультетінің ұжымы университет профессоры, физика-математика ғылымдарының докторы, М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университеті Қазақстан филиалының кафедра меңгерушісі Ерлан Дəуітбекұлы Нұрсұлтановқа анасы Мəриəм ШƏЙМЕРДЕНҚЫЗЫНЫҢ қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады. Шəкен Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі, продюсер Ертай Рахманбердиевке жиені Əлия Асылбекқызы ЖҰМАҒҰЛОВАНЫҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты қайғысына ортақтасып көңіл айтады Халықаралық Аралды құтқару қорының Қазақстан Республикасындағы Атқару дирекциясының ұжымы осы қордың бұрынғы белді қызметкері, еңбек ардагері Вильтан Сағымбайұлы АЙНАНОВТЫҢ қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен жақындарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады. Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының ұжымы белгілі композитор, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, профессор Төлеген Мұхамеджановқа інісі Арыстан НҰРСЕЙІТОВТІҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты ауыр қайғысына ортақтасып көңіл айтады. «Қазпочта» АҚ Алматы облыстық филиалының ұжымы филиал директоры Əбілхайыр Хайрошұлы ҚАЖЕНОВТІҢ мезгілсіз қайтыс болуына байланысты марқұмның отбасы мен туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.


10

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

Саят

Жамбыл облысының Айша бибі ауылында өткен саятшылардың республикалық турнирінен көріністер.

 Зерде

Ќазаќтыѕ Ќалдыбайы

Ќоєамдыќ тəртіп саќшыларына кґмек

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ сəулет өнеріндегі айтулы тұлға Қалдыбай Монтақаевты Астана жұрты еске алып, елордадағы Тəуелсіздік сарайында оның бүкіл шығармашылығын қамтитын «Сəулет саласының саңлағы» атты көрме өткізді. Мұндай игілікті іске ұйытқы болған Тəуелсіздік сарайы, Астана қаласының тарих мұражайы. Ал сəулетшінің рухани құндылықтарын көрмеге қоюға қолұшын созған «Алматыгипрогор-1» жобалау институты мекемесі мен Қалдыбай Жұмағалиұлының жары Жібек Рамазанқызы, көрменің жетекшісі Айнұр Ақжасарова екенін айта кеткеніміз лəзім.

Сүлеймен МƏМЕТ,

«Егемен Қазақстан».

«Өз ұлын, өз ерлерін ескермесе, Ел тегі қайдан алсын кемең герді», деп жыр құлагері Ілияс Жансүгіров айтқандай, Ресейдің Алтай аймағындағы Құлынды өңірінде дүниеге келген Қалдыбайдың бойындағы ұлттық рух оны қазақ топырағына əкелген. Қала сəулетін жаңғырту

жолындағы алғашқы туындылары бірден жұрт назарын аударып, ерекше ілтипатқа бөленеді. Өткен ғасырдың 70-ші жылдарында оның ой-санасынан өріс ал ған Алматыдағы үш залдық кинотеатр, «Балалар əлемі» дүкені, Тəуелсіздік монументі, əуе жай, «Рахат Палас» бизнес орталығының сызбалары керемет құрылыстардың бой кө теруіне мүмкіндік жасады. 1982 жылы Алматы қаласындағы Республика

алаңы мен ондағы ғимараттарды салғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Сəулет өнерін да мытудағы еңбегі бағаланып, КСРО халық сəулетшісі атағын алды. Тəуелсіз Қазақ елінің «Құрмет» орде нін омырауына тақты. Елорда Астанаға бет алғанда қазақтың Қалдыбайы ендігі іске өз үлесін қосуға ұмтылды. 1996 жылы Ақмола қаласының бас

жоспарына қатысты. Сол сайыста Қалдыбай Монтақаев бастаған азаматтар жеңімпаз деп танылды. Соның нəтижесінде алғашқы еңселі ғимараттар бой көтерді. Олардың қатарында Президенттің бірінші резиденциясы, Үкіметтің əкімшілік ғимараты, «Самал» шағын ауданы, Есіл өзенінің жағалауы, автомобиль көпірі, тағы басқалар. Өмірі мен өнері, өнегесі арқылы танылған аяулы сəулетші осыдан 5 жыл бұрын 58 жасында

Меншік иесі:

“Егемен Қазақстан” республикалық газеті” акционерлік қоғамы Президент Сауытбек АБДРАХМАНОВ Вице-президент – бас редактор Жанболат АУПБАЕВ Вице-президент Еркін ҚЫДЫР

мына дүниеден озған еді. Бірақ: «Өлді деуге бола ма ойлаңдар шы, Өлмейтұғын артында сөз қалдырған», деп ұлы Абай айтқандай, артына ұлты барда ұлықтала беретін ұшан-теңіз мұра қалдырған Қалдыбай сəулетшінің қай шығармасын алсаң да еңселілігімен де, бояуы сан түрлілігімен де есте қалады. Əсіресе, Астананың ажарын ұлттық үлгіге қарай бұру кезіндегі оның күмбезді ғимараттарға ерекше ден қойғанын атап өтсек дейміз. Сол секілді сегіз-қырлы, бір сырлы сəулетшінің графикалық жұмыстары, акварельмен салған суреттері керемет көріністерді көз алдыңа əкеледі. Мұнымен қатар, көрмеге қойылған фотолар, ғимараттардың алғашқы сызба жобалары, эскиздері, еңбегіне қарай алған марапаттары, жеке заттары көрген жұртты бейжай қалдырмайды. Қазақ сəулет өнерінің тума талантына арналған көрменің ашылу салтанатында Алматыдан арнайы келген «Алматыгипрогор» жобалау институтының директоры Көпсекбай Төлебаев, қаланың бас сəулетшісі Ғабит Садырбаев, Астана қаласының бас сəулетшісі Бақтыбай Тайталиев, өзге де азаматтар сөз алып, рухы мықты сəулетші туралы ойларын ортаға салды. Ал зайыбы Жібек Рамазанқызы Қалдыбайдың ұлт тық сəулет өнеріне сіңірген еңбегін бағалап, елордада осындай көрме өткізуді қолға алған барлық үлкен-кішіге шынайы алғысын білдіріп, қазақ барда қазақтың Қалдыбайы өлмейтініне көз жеткіздім, деді.

Айқын НЕСІПБАЙ,

Күндіз-түні көліктен түспейтін такси жүргізушілерінің қызметін пайдаланушылар аз еместігі белгілі. Олар жұмыс бабында түрлі тосын жағдайларға кездесіп не куəгер болып та жатады. Осындай сəттердегі байқампаздықтары қоғамдық тəртіп сақшыларына көп ретте үлкен көмек. Мұны облыстық ішкі істер департаменті мен жолаушылар тасымалдаушы такси фирмалары арасында қалыптасқан үш-төрт жылдан бергі тығыз байланыс айғақтап келеді. «Престиж», «Глобус», «Арман» такси парктерінің жүргізушілерінің қырағылығы арқасында қарақшылық шабуыл жасаушылар ұсталды, бұзақылық көрсетушілер құрықталды, жеңіл көліктерді барымталаушылар əшкереленді. Қылмысқа қарсы тəртіп сақшыларымен бірлесе күре суге ерік білдіруші такси фир маларының қатары биыл толыға түсті. Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге атсалысуда көзге түсушілерді марапаттау қарастырылған. ҚАРАҒАНДЫ.

 Бəрекелді! ХХ ғасырдың Гомері атанған ақын «Жамбыл менің жəй атым, Халық менің шын атым» деп өзі жырлағандай, жыр алыбының туған күніне орай жетісулықтар биыл да дарабоз ақын аруағына құрмет көрсетіп, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылында дəстүрлі «Жамбыл күні» мерекесін өткізді.

Жыр алыбына ќўрмет Нұрбол ƏЛДІБАЕВ,

«Егемен Қазақстан».

«Егемен Қазақстан».

Жиырма жылдан бері қалып тасқан игі шараны Алматы облысының əкімі Аңсар Мұсаханов ашып, «Қа зақ қашаннан ата салтын ардақтап, бабалар жолын берік ұстанған халық. Біз озық дəс тү рі міз ді жаңғыртып, жақсы-жай са ңы мызды қадірлеу арқылы елдігімізді сақтап келеміз. Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев: «Өркениетті ұлт ең алдымен тарихымен, мəдениетімен, ұлтын ұлықтаған ұлы тұлғаларымен басқаларға танылады», деген еді.

Сондықтан Жамбыл бабамыздан қалған асыл мұра жаһұт жырларын жастар жадына құю барысында жүйелі жұмыс жүргізудеміз. Нəтижесінде жыр маржанын тере білген əр жас өскін Жамбыл рухынан қуат алып, өне бойына рухани күш сіңірері хақ», деді облыс əкімі. Жүз жасап, артына мол мұра қалдырған Жамбыл Жабаевты білмейтін, құрмет тұтпайтын қазақ кемде-кем. Бүгінде халық көмбесінен Жамбылдың белгісіз айтыстарының да шығып жатқаны соның бір дəлелі. Ел жүрегінде жазылып қалған «Ленинградтық өренім» атты жалынды жыры өз

алдына. Жетісу ақындарының алтын діңгегі саналған Сүйінбайдан бата алып, «Менің пірім Сүйінбай, сөз сөйлемен сыйынбай» деп сөз сайысында мүдіріп көрмеген айтыстың ақтаңгері Жамбыл бабамыз өнегелі өмірімен де, шығармашылығымен де екі ғасырды жалғастырған қазақтың ұлы абызы. Міне, осындай құндылықтары ағытыла беретін жыр алыбының аруағына бас иіп, құрмет көрсетуге келген ел Жамбыл аллеясындағы ақынның бюстіне гүл шоқтарын қойып, перзенттік бір парызын өтеді. Алматы облысы.

 Спорт

Ќўралайды кґзге атќандар Оңдасын ЕЛУБАЙ,

«Егемен Қазақстан».

Шығыс Қазақстан облысының Риддер қаласында колледж жəне мектеп оқушыларының биатлоннан қысқы алтыншы спартакиадасы аяқталды. Бір аптаға созылған дүбірлі жарысқа Алматы, Ақмола, Қарағанды, Павлодар, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан облыстарының құралайды көзге атқан мергендері қатысты. Бірінші орынды Кенді Алтайдың биатлоншылары жеңіп алды. Қарағанды жəне Павлодар

«ЕГЕМЕНДІ»

облыстарының спортшылары тиісінше екінші, үшінші орындарға табан тіреді. Спартакиада қорытындысы бойынша үздік деп танылғандар еліміздің студенттер арасындағы құрама командасына қабылданды. Спартакиаданы өткізуге белсене араласқан Білім жəне ғылым министрлігі, оның дене тəрбиесі жөніндегі ұлттық ғылыми-практикалық орталығы мен Шығыс Қазақстан облыстық білім беру басқармасы жүлдегерлерді марапаттап, оларға бағалы сыйлықтарды табыстады. ӨСКЕМЕН.

Биылғы жылдың басынан бері газет сайты кириллицамен қатар, латын əліпбиімен жəне төте жазумен де жарық көруде.

бүкіл əлем қазақтары оқи алады

www.egemen.kz/lat - латын www.egemen.kz/tote - төте жазу www.egemen.kz/pdf - PDF

МЕКЕН-ЖАЙЫМЫЗ: 010008 АСТАНА, “Егемен Қазақстан” газеті көшесі, 5/13. 050010 АЛМАТЫ, Абылай хан даңғылы, 58 А. АНЫҚТАМА ҮШІН: Астанада: АТС 37-65-27, Алматыда: 273-73-80.

БАЙЛАНЫС: Астанада: факс (7172) – 37-19-87, электронды пошта: egemenkz@maіl.onlіne.kz egemenkz@maіl.ru , egemenkz@maіl.kz Алматыда: факс (727) – 273-73-80, электронды пошта – egemalm@host.kz

МЕНШІКТІ ТІЛШІЛЕР: Астана – (717-2) 37-61-21; Ақтау – 8 (701) 593-64-78; Ақтөбе – (713-2) 56-01-75; Талдықорған – 8 (728) 27-05-70; Атырау – (712-2) 32-94-07; ЖАРНАМА-АҚПАРАТ БӨЛІМІ:

Суреттерді түсірген Ағаділ РЫСМАХАН.

Көкшетау – (716-2) 25-76-91; Павлодар – (718-2) 57-18-09; Қарағанды – (721-2) 43-94-72; Семей – (722-2) 52-26-86; Қостанай – (714-2) 39-12-15; Тараз – (726-2) 43-37-33; Қызылорда – (724-2) 27-00-85 Шымкент – 8 (701) 404-36-29; Орал – (711-2) 28-80-35; Петропавл – (715-2) 50-72-50. Өскемен – (723-2) 25-28-41; Астанада – 8 (717 2) 37-60-49, факс – 37-64-48, egemen_adv@mail.ru Алматыда – 8 (727) 273-74-39, факс – 273-73-97, gulnurekkz@mail.ru А Материалдың жариялану ақысы төленген. Жарнама, хабарландырудың мазмұны мен мəтініне тапсырыс беруші жауапты.

Газет мына қалалардағы: 010000, Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС, 050000, Алматы қ., Гагарин к-сі, 93 А, «Дәуір» РПБК ЖШС, 100008, Қарағанды қ., Сәтбаев к-сі, 15, «Арко» ЖШС, 110007, Қостанай қ., Мәуленов к-сі, 16, «Қостанай полиграфия» ЖШС, 120014, Қызылорда қ., Байтұрсынов к-сі, 49, «Энергопромсервис» ПФ» ЖШС, 130000, Ақтау қ., 22-м/а, «Caspiy Print» ЖШС, 030010, Ақтөбе қ., Рысқұлов к-сі, 190, «А-полиграфия» ЖШС, 060005, Атырау қ., Ж.Молдағалиев к-сі, 29 А, «Мистоль» ЖШС, 160000, Шымкент қ., Т.Әлімқұлов к-сі, 22, «Ernur prіnt» ЖШС, 140000, Павлодар қ., Ленин к-сі, 143, «Дом печати» ЖШС, 150000, Петропавл қ., Қазақстан Конституциясы к-сі, 11, «Полиграфия» АҚ, 080000, Тараз қ., Төле би д-лы, 22, «ЖБО «Сенім» ЖШС, 090000, Орал қ., Мұхит к-сі, 57/1, «Жайық Пресс» ЖШС, 040000, Талдықорған қ., Қабанбай батыр к-сі, 32, «Офсет» баспаханасы, 070002, Өскемен қ., Космическая к-сі, 6/3, «Шығыс ақпарат» КМК баспаханаларында басылып шықты.

Газетті есепке қою туралы №01-Г куəлікті 2007 жылғы 5 қаңтарда Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі берген. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ ҚР СТ ИСО 9001-2009 Сапа менеджменті жүйесі. Талаптар» талаптарына сəйкес сертификатталған.

Таралымы 200 601 дана. Нөмірдің кезекші редакторы

Динара БІТІКОВА.

Индекс 65392. Аптасына 5 рет шығады. «Егемен Қазақстан» республикалық газеті» АҚ компьютер орталығында теріліп, беттелді. Көлемі 10 баспа табақ. Нөмірдегі суреттердің сапасына редакция жауап береді. «Егемен Қазақстанда» жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Тапсырыс 8921 Газет Астана қ., Сілеті к-сі, 30, «ERNUR» Медиа холдингі» ЖШС-те басылды, тел. 99-77-77. Тапсырыс №10 ek


11

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

РЕСМИ БӨЛІМ Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 28 желтоқсан

№ 1723

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы № 1796 қаулысына 1-қосымша Өнеркəсiп саласындағы лицензиарлар

Астана, Үкімет Үйі

«Қазақстан Республикасының азаматтарын бюджет қаражаты есебінен шетелге емделуге жіберу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 4 желтоқсандағы № 2016 қаулысына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Қазақстан Республикасының азаматтарын бюджет қаражаты есебінен шетелге емделуге жіберу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 4 желтоқсандагы № 2016 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 57, 491-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтыру енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасының азаматтарын бюджет қаражаты есебінен шетелге емделуге жіберу ережесінде: 6-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «6. Денсаулық сақтау басқармасы пациенттің медициналық құжаттарын жұмыс органына қолмақол немесе интернет-байланысы арқылы оларды тіркеген сəттен бастап үш жұмыс күні ішінде жеткізеді.»; 12-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «12. Комиссияның пациентті кезектілік немесе басым тəртіппен шетелдік медицина ұйымдарына емделуге жіберу (жіберуден бас тарту) туралы шешімі Комиссия отырысының хаттамасымен ресімделеді. Басым тəртіппен балалар, жүкті əйелдер, пациенттер аурудың бір бейіні бөлігіндегі қалыптасқан кезектілікке сəйкес туыстық донор болған жағдайда ағзаларды, тіндерді транспланттау жүргізуді қажет ететін пациенттер, сондай-ақ денсаулық жағдайы өміріне қауіп төндіретін пациентер жіберіледі.»; мынадай мазмұндағы 19 жəне 20-тармақтармен толықтырылсын: «19. Шетелдік клиникаларға емделуге өз бетінше шыққан пациенттердің материалдарын Комиссия қарамайды жəне шығыстары төлеуге жатпайды. 20. Шетелдік медицина ұйымдарының қызметіне ақы төлеу Уəкілетті орган мен шетелдік медицина ұйымдарының арасындағы жеке шарттың негізінде жүзеге асырылады. Шарт емдеу əдістеріне жəне ұзақтығына қарай ұзақ мерзімді сипатқа ие болуы жəне емдеуге кезең-кезеңімен ақы төлеуді көздеуі мүмкін. Емдеуге кезең-кезеңімен ақы төлеу пациентті шетелдік медицина ұйымына ағзалар мен тіндерді транспланттауға жіберген жағдайда көзделеді. Бұл ретте емдеудің бірінші кезеңі шетелдік медицина ұйымында донорды таңдау, сондай-ақ тікелей донорды іздестіру үшін пациентті қажетті зерттеулер жүргізуді көздейді. Донорды таңдаған жағдайда пациент емдеудің екінші кезеңіне - ағзалар мен тіндерді транспланттауға жіберіледі. Пациенттің бірінші жəне екінші кезеңдегі, сондай-ақ алып жүретін адамның жол жүруіне ақы төлеуді Комиссияның шешімі бойынша уəкілетті орган жүзеге асырады. Ағзалар мен тіндерді транспланттау кезінде емдеудің əрбір кезеңіне Уəкілетті орган шетелдік медицина ұйымымен жеке шарт жасасады. Уəкілетті орган атқарылған жұмыстардың аралық актілері бойынша шетелдік клиникаға ай сайын ақы төлеуді жүргізеді. Шетелдік медицина ұйымында пациентті емдеуге түпкілікті төлем атқарылған жұмыстардың қорытынды актісі бойынша жүзеге асырылады. Уəкілетті орган шетеддік медицина ұйымына пациентті шетелде емдеу бойынша шарттың жалпы сомасынан 70%-ға дейінгі мөлшерде аванс төлейді, одан басқа атқарылған жұмыстардың аралық актілері бойынша шетелдік медицина ұйымына бұрын төленген авансты ұстап қалу шартымен ай сайынғы төлемді жүргізеді. Шарттың жалпы сомасынан 10%-дан кем емес мөлшердегі түпкілікті төлем шетелдік медицина ұйымы атқарылған жұмыстардың қорытынды актісін ұсынғаннан кейін жүзеге асырылады.». 2. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С. АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 28 желтоқсан

№ 1725

«Облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің 2012 жылға арналған республикалық бюджеттен денсаулық сақтауға берілетін нысаналы ағымдағы трансферттерді пайдалану қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 19 қаңтардағы № 115 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің 2012 жылға арналған республикалық бюджеттен денсаулық сақтауға берілетін нысаналы ағымдағы трансферттерді пайдалану қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 19 қаңтардағы №115 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 27-28, 367-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің 2012 жылға арналған республикалық бюджеттен денсаулық сақтауға берілетін нысаналы ағымдағы трансферттерді пайдалану қағидаларында: 2-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «2. Қағидалар облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің республикалық бюджеттен денсаулық сақтауга берілетін нысаналы ағымдағы трансферттерді мынадай республикалық бюджеттік бағдарламалар бойынша пайдалану тəртібін айқындайды: 010 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін қамтамасыз етуге жəне кеңейтуге берілетін нысаналы ағымдағы трансферттер»; 027 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне жаңадан іске қосылатын денсаулық сақтау объектілерін ұстауға бөлінетін ағымдағы нысаналы трансферттер.»; 038 «Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне жергілікті деңгейде медициналық денсаулық сақтау ұйымдарын материалдық-техникалық жарақтандыруға берілетін нысаналы ағымдағы трансферттер».»; 3-тармақтың 3) тармақшасы алынып тасталсын; 5-тармақтың 3) тармақшасы алынып тасталсын; 4-тармақ мынадай редакцияда жазылсын: «4. Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін қамтамасыз етуге жəне кеңейтуге: наркологиялық диспансерлерде жəне оңалту орталықтарында, хоспистер мен мамандандырылған емдеу-профилактикалық кəсіпорындарында, санаторийлерде, мейірбикелік күтім ауруханаларында науқастарды емдеуге стационарлық жəне стационарды алмастыратын көмекке; онкологиялық науқастарға медициналық көмек көрсету (2011 жылғы желтоқсандағы шот-тізілімге енбеген ТМКК аясында медициналық қызмет көрсету оқиғалары үшін жəне сапа мен көлемді бақылау бойынша оқиғаларды қосқандағы төлем); аурулардың профилактикасына, салауатты өмір салтын насихаттау мен қалыптастыруға; тіс-жақ аномалияларын жоюға арналған аппаратты пайдалана отырып, туа біткен жақ-бет мүшелерінің патологиясы бар балаларға ортодонттық көмек (ортодонттық пластинка) көрсетуге медициналық қызметтерді сатып алуды облыстардың, Астана жəне Алматы қалаларының мемлекеттік денсаулық сақтау басқармаларының жергілікті органдары жүзеге асырады.»; 4-бөлімнің тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «4. Жергілікті деңгейде медициналық денсаулық сақтау ұйымдарын материалдық-техникалық жарақтандыруға жəне жаңадан іске қосылатын денсаулық сақтау объектілерін ұстауға республикалық бюджеттен берілетін нысаналы ағымдағы трансферттерді пайдалану тəртібі»; мынадай мазмұндағы 13-1-тармақпен толықтырылсын: «13-1. Облыстық бюджеттерге, Астана жəне Алматы қалаларының бюджеттеріне жаңадан іске қосылатын денсаулық сақтау объектілерін ұстауға ағымдағы нысаналы трансферттерді аудару нысаналы трансферттер бойынша нəтижелер туралы келісімнің, белгіленген тəртіппен бекітілген төлемдер бойынша тиісті бюджеттік бағдарламаны қаржыландырудың жеке жоспарының негізінде мемлекеттік қабылдау комиссиясының актісі болған кезде жүзеге асырылады. Күрделі сипаттағы шығыстарды қоспағанда, ағымдағы нысаналы трансферттер жаңадан іске қосылатын денсаулық сақтау объектілерін ұстауға байланысты ағымдағы шығыстарға пайдаланылады.»; көрсетілген Қағидаларға 2-қосымша осы қаулыға қосымшаға сəйкес жаңа редакцияда жазылсын. 2. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі жəне ресми жариялануға тиіс. С. АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 желтоқсандагы № 1725 қаулысына қосымша Облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің 2012 жылға арналған республикалық бюджеттен денсаулық сақтауға берілетін ағымдағы нысаналы трансферттерді пайдалану қағидаларына 2-қосымша 2012 жылы облыстық бюджеттердің, Астана жəне Алматы қалалары бюджеттерінің жергілікті деңгейде денсаулық сақтау ұйымдарын материалдық-техникалық жарақтандыруға берілетін нысаналы ағымдағы трансферттердің сомасын пайдалану бағыттары мың теңге Р/с №

Өңірлердің атауы

БМСК ұйымдарын жарақтандыру

Жедел медициналық жəрдем қызметін жарақтандыру

Туберкулезге қарсы ұйымдарды жарақтандыру

Балалар мен босандыру ұйымдарын жарақтандыру

Аудандық, қалалық жəне облыстық ауруханаларды жарақтандыру

Онкологиялық ұйымдарды жарақтандыру

Магниттірезонансты жəне компьютерлік томографтармен жарақтандыру

1 1. 2.

2 Ақмола облысы Ақтөбе облысы

3 37 454 1135

4 4 686 7 762

5 30 730 30 720

6 196 965 82 558

7 146 997 60 440

8 30 000

9 -

3. Алматы облысы 4. Атырау облысы 5. Шығыс Қазақстан облысы 6. Жамбыл облысы 7. Батыс Қазақстан облысы 8. Қарағанды облысы 9. Қостанай облысы 10. Қызылорда облысы 11. Маңғыстау облысы 12. Павлодар облысы 13. Солтүстік Қазақстан облысы

307 374 67 155 119 422

37800 25 220 12 610

30 730 30 730

123 455 152 777 234 193

26 532 26 760 26 500

30 000 30 000 30 000

-

72 647 61219

12 200 -

-

115 632 217 188

56 539 29 346

30 000

499 565 -

75 996 98 325 42 765 39 125 35 092 41100

12 610 25 222 25 222 25 222 25 200

30 720 -

115 724 193 442 287 001 235 784 214 380 139 632

7106 83 909 7 100 7 109 89 549 28 090

30 000 30 000 30 000 30 000

255 674 -

14. Оңтүстік Қазақстан облысы

60 934

55 999

356 841

6 958

30 000

209 629

74 641 194 474 2 934 687

7 109 7 106 617 150

30 000 30 000 360 000

15. Алматы қаласы 16. Астана қаласы Жиыны:

73 365 25 300 1 158 408

213 754

1 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

Өңірлердің атауы

Кардиологиялық көмек көрсететін медициналық ұйымдарды жарақтандыру

2 Ақмола облысы Ақтөбе облысы Алматы облысы Атырау облысы Шығыс Қазақстан облысы Жамбыл облысы Батыс Қазақстан облысы Қарағанды облысы Қостанай облысы Қызылорда облысы Маңғыстау облысы Павлодар облысы Солтүстік Қазақстан облысы Оңтүстік Қазақстан облысы Алматы қаласы Астана қаласы Жиыны:

10 255 500 254 600 255 500 254 600 255 500 255 500 255 700 255 730 255 700 255 500 510 000 3 063 830

Кардиохирургиялық, кардиологиялық орталықтарды (бөлімшелерді) жарақтандыру 11 65 948 73 780 73 784 71460 73 740 62 360 73 768 110 703 68 786 73 794 36 905 73 802 66 696 73 786 73 810 73 709 1 146 831

755 239

Медициналық жылжымалы кешендермен жарақтандыру

Барлығы

12 128 250 128 250

13 738 280 540 995 598 945 659 602 910 045 818 943 667 021 625 749 712 772 721 556 629 875 693 745 586 218 584 518 768 925 330 589 10 587 778

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 29 желтоқсан

№ 1796

Астана, Үкімет Үйі

Өнеркəсiп саласындағы қызметті лицензиялаудың кейбір мəселелері туралы

Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлiгiнiң Өнеркəсiп комитетi

3.

Жергілікті атқарушы органдар

4.

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі

3 Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық), магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану*: тау-кен өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану* қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiрудi жобалау* қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын, мұнай-газ кен орындарын əзірлеу жобаларын жəне технологиялық регламенттердi жасау* қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiру* кен орындарында технологиялық жұмыстар жүргiзу* мұнай-газ ұңғымаларындағы каротаж жұмыстары мұнай-газ ұңғымаларындағы атқылау-жару жұмыстары мұнай-газ ұңғымаларын, оның iшiнде теңiзде жəне iшкi су айдындарында бұрғылау ұңғымаларды жер астында жəне күрделi жөндеу; жабдықтар мен агрегаттарды бөлшектеу; ұңғымалар көтергiшiн орнату* ұңғымаларды жөндеуден кейiн сынаулар* ұңғымаларды жуу, цементтеу, байқаудан өткізу жəне игеру* мұнай қабаттарының мұнай беруiн арттыру жəне ұңғымалардың өнiмдiлiгiн ұлғайту құрлықта жəне теңiзде мұнайдың төгiлуiн, ұңғымалардың өздiгiнен атқылауын, мұнай жəне газ шығарындыларын (бұрқаққа қарсы жұмыстарды қоспағанда) болғызбау жəне жою жөнiндегi жұмыстар, ұңғымаларды консервациялау мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану* мұнай-газ кен орындарын əзірлеу жобаларының техникалық-экономикалық негiздемесiн жасау Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық), магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану*: тау-кен өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану* қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiрудi жобалау* қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын, мұнай-газ кен орындарын əзірлеу жобаларын жəне технологиялық регламенттердi жасау* қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiру* ашық жəне жер асты тəсiлдерiмен қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын ашу жəне əзiрлеу кен орындарында технологиялық жұмыстар жүргiзу* пайдалы қазбаларды өндiру үшiн жару жұмыстарын жүргiзу кенiштер мен шахталарды жабу бойынша жою жұмыстары ұңғымаларды жер астында жəне күрделi жөндеу; жабдықтар мен агрегаттарды бөлшектеу; ұңғымалар көтергiшiн орнату* ұңғымаларды жөндеуден кейiн сынау* ұңғымаларды жуу, цементтеу, байқаудан өткізу жəне игеру* мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану* Заңды тұлғаларда өз өндірісі барысында жəне құрамында түстi жəне (немесе) қара металл сынықтары жəне (немесе) қалдықтары болған мүліктік кешенді сатып алу нəтижесінде пайда болған түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын өткізу жөніндегі қызметті қоспағанда, заңды тұлғалардың түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинауы (дайындауы), сақтауы, өңдеуi жəне лицензиаттарға өткiзуi Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық), магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану*: магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану Энергиямен жабдықтау мақсатында электр энергиясын сатып алу

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы № 1796 қаулысына 2-қосымша Өтініш берушінің Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сəйкестігі бөлiгiнде өнеркəсіп саласындағы қызметті жүзеге асыруға лицензия беруге келiсудi жүзеге асыратын мемлекеттiк органдар Р/c № 1 1.

2.

Мемлекеттік орган 2 Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Төтенше жағдайларды жəне өнеркəсiптiк қауiпсiздiктi мемлекеттiк бақылау комитетi

Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлiгiнiң Мемлекеттiк энергетикалық қадағалау жəне бақылау комитетi

Лицензияланатын қызмет түрі 3 Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық), магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану

Лицензияланатын қызметтің кіші түрі 4 Тау-кен өндiрiстерiн пайдалану; қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiру;* ашық жəне жер асты тəсiлдерiмен қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын ашу жəне əзiрлеу; кен орындарында технологиялық жұмыстар жүргiзу;* пайдалы қазбаларды өндiру үшiн жару жұмыстарын жүргiзу; кенiштер мен шахталарды жабу бойынша жою жұмыстары; мұнай, газ ұңғымаларындағы каротаж жұмыстары; мұнай, газ ұңғымаларындағы атқылау-жару жұмыстары; мұнай, газ ұңғымаларын, оның iшiнде теңiзде жəне iшкi су айдындарында бұрғылау; ұңғымаларды жер астында жəне күрделi жөндеу; жабдықтар мен агрегаттарды бөлшектеу; ұңғымалар көтергiшiн орнату;* ұңғымаларды жөндеуден кейiн сынаулар;* ұңғымаларды жуу, цементтеу, байқаудан өткізу жəне игеру;* мұнай қабаттарының мұнай беруiн арттыру жəне ұңғымалардың өнiмдiлiгiн ұлғайту; құрлықта жəне теңiзде мұнайдың төгiлуiн, ұңғымалардың өздiгiнен атқылауын, мұнай жəне газ шығарындыларын (бұрқаққа қарсы жұмыстарды қоспағанда) болғызбау жəне жою жөнiндегi жұмыстар, ұңғымаларды консервациялау; мұнай-химия, химия өндiрiстерiн пайдалану* Магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану

Энергиямен жабдықтау мақсатында электр энергиясын сатып алу

Лицензиар 5 Қазақстан Республикасы Мұнай жəне газ министрлігінің Мұнай-газ кешенiндегi мемлекеттiк инспекциялау комитетi

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы № 1796 қаулысына 3-қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің күші жойылған кейбір шешімдерінің тізбесі 1. «Өнеркəсiп саласындағы жекелеген қызмет түрлерiне қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1311 қаулысының 1-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2007 ж., № 50, 608-құжат). 2. «Заңды тұлғалардың түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинауы (дайындауы), сақтауы, қайта өңдеуi жəне өткiзуi жөнiндегi қызметке қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 31 қаңтардағы № 80 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 3, 41-құжат). 3. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 31 қаңтардағы № 80 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 6 мамырдағы № 426 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 24, 228-құжат). 4. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1995 жылғы 29 желтоқсандағы № 1894 жəне 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1311 қаулыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 9 маусымдағы № 552 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 29, 290-құжат). 5. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1311 қаулысына толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 1296 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2008 ж., № 47, 527-құжат). 6. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 3 наурыздағы № 237 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың 5-тармағы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 13, 92-құжат). 7. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1311 қаулысына толықтыру енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 26 қарашадағы № 1941 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2009 ж., № 56, 480-құжат). 8. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 23 тамыздағы № 826 қаулысының 1-тармағының 2) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2010 ж., № 49, 445-құжат). 9. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдеріне толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 30 қарашадағы № 1295 қаулысының 1-тармағының 3) тармақшасы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 3-4, 45-құжат). 10. «Өнеркəсiп саласындағы жекелеген қызмет түрлерiн лицензиялау ережесiн жəне оларға қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 желтоқсандағы № 1311 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 24 шілдедегі № 967 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 63, 884-құжат). 11. «Заңды тұлғалардың түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинауы (дайындауы), сақтауы, қайта өңдеуi жəне өткiзуi жөнiндегi қызметтi лицензиялау ережесiн жəне оған қойылатын бiлiктiлiк талаптарын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2008 жылғы 31 қаңтардағы № 80 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 30 шілдедегі № 997 қаулысы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы № 1796 қаулысымен бекітілген Өнеркəсіп саласындағы қызметтi жүзеге асыру үшiн біліктілік талаптары жəне оларға сəйкестiкті растайтын құжаттардың тiзбесі

мың теңге Р/с №

2.

Лицензияланатын қызметтің түрлері жəне кіші түрлері

* - қызметтің осы түрін (кіші түрін) лицензиялау тек лицензиардың құзыретіне кіретін бөлігінде ғана (тиісті реттеу саласында) жүзеге асырылады.

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

Р/c Лицензиар № 1 2 1. Қазақстан Республикасы Мұнай жəне газ министрлігінің Мұнай-газ кешенiндегi мемлекеттiк инспекциялау комитетi

«Лицензиялау туралы» 2007 жылғы 11 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының 2 жəне 3-тармақтарына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Мыналар: 1) осы қаулыға 1-қосымшаға сəйкес өнеркəсiп саласындағы лицензиарлар; 2) осы қаулыға 2-қосымшаға сəйкес өтініш берушінің Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сəйкестігі бөлiгiнде өнеркəсіп саласындағы қызметті жүзеге асыруға лицензия беруге келiсудi жүзеге асыратын мемлекеттiк органдар айқындалсын. 2. Қоса беріліп отырған өнеркəсіп саласындағы қызметтi жүзеге асыру үшін қойылатын біліктілік талаптары жəне оларға сəйкестiкті растайтын құжаттардың тiзбесі бекітілсін. 3. Осы қаулыға 3-қосымшаға сəйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп танылсын. 4. Осы қаулы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С. АХМЕТОВ.

№ Біліктілік талаптары Құжаттар Ескертпе 1 2 3 4 Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық) бойынша қызмет үшін мыналардың болуы: 1. қызметтің лицензияланатын түрлері мен кіші түрлерін заңды тұлғалар үшiн мөрмен Тау-кен (пайдалы (жұмыстарын) орындаудың технологиялық регламенті жəне өтiнiш берушiнің бiрiншi қазбаларды барлау, басшысының немесе оны өндіру), мұнай-химия, алмастыратын тұлғаның қолымен, химия өндiрiстерiн жеке тұлғалар үшін өтініш жобалау берушінің қолымен (технологиялық), куəландырылған қызметтің лицен- мұнай-газ өңдеу зияланатын түрлері мен кіші өндірістерін жобалау түрлерін (жұмыстарын) (технологиялық) орындаудың технологиялық бойынша қызмет үшін регламенті талап етілмейді. 2.

меншік құқығында немесе өзге де заңды негіздерде өндірістік база (ғимарат, үй-жайлар). Өндірістік база өтініш берілген кіші қызмет түрлеріне сəйкес жабдықталуға жəне мыналарды қамтуға тиіс: тау-кен жəне мұнай газ өндеу өндірістерін жобалау, қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiрудi жобалау; қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын, мұнай-газ кен орындарын игеруге арналған жобалар мен технологиялық регламенттерді жасау; мұнай-газ кен орындарын игеру жобаларының техникалық-экономикалық негіздемесін жасау үшін; мұнай химиялық, химиялық өндірістерін жобалау үшін – жобалау үшін лицензияланған бағдарламалық қамтамасыз етудің, электронды-есептеу машиналарының, арнайы ұйымдастыру техникасы (принтерлер, көбейтукөшіру техникасы, плоттерлер жəне өзге де жабдық) тау-кен өндірісін пайдалану, қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiру; ашық жəне жер асты тəсiлдерiмен қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын ашу жəне əзiрлеу; кен орындарында технологиялық жұмыстарды жүргізу; кенiштер мен шахталарды жабу жөніндегі тарату жұмыстарын жүргізу үшін – инженерлік құрылыстар, машиналар, тетіктер, құралдар, арнайы көліктер, жабдықтар, өлшеу жабдықтары жəне бақыланатын технологиялық процесс пайдалы қазбаларды өндiру үшiн жарылыс жұмыстарын жүргiзу үшін: 1) лицензия немесе жарылғыш заттармен жұмыс жасауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен жасалған шарт; 2) ұңғымаларды бұрғылауға арналған бұрғылау станогы мұнай, газ ұңғымаларындағы каротаж жұмыстарын жүргiзу үшін: каротаж станциялар (ұңғымалық аспаптар мен зондтар, аспаптар мен зондтардың көрсеткіштерін тіркеуге арналған жер үсті аппараттары, арнайы (каротаждық) кабель, ұңғымада түсіру-көтеру операцияларына арналған жүк шығыр)

меншік құқығын немесе өзге де заңды негіздерді растайтын құжаттардың көшірмесі жобалау үшін лицензияланған бағдарламалық қамтамасыз етудің электронды–есептеу машиналарының, арнайы ұйымдастыру техникасының (принтерлер, көбейту-көшіру техникасы, плоттерлер жəне өзге де жабдықтар) болуы туралы ақпаратты құрайтын мəліметтер нысаны*

инженерлік құрылыстардың, машиналардың, тетіктердің, құралдардың, арнайы көліктердің, жабдықтардың, өлшеу жабдықтарының жəне бақыланатын технологиялық процестің болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* лицензияның немесе жарылғыш заттармен жұмыс жасауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен жасалған шарттың; ұңғымаларды бұрғылауға арналған бұрғылау станогының болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* каротаж станциялардың (ұңғымалық аспаптар мен зондтар, аспаптар мен зондтардың көрсеткіштерін тіркеуге арналған жер үсті аппараттары, арнайы (каротаждық) кабельдің, ұңғымада түсіру-көтеру операцияларына арналған жүк шығырдың) болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны*

мұнай-газ ұңғымаларындағы атқылау-жару жұмыстарын жүргiзу үшін: 1) лицензияның не жарылғыш заттармен жұмыс жасауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен жасалған шарт; 2) перфорациялық жабдықтар мен (немесе) жүйелер

мұнай-газ ұңғымаларын, оның ішінде теңізде жəне ішкі су қоймаларында бұрғылау үшін – бұрғылау қондырғылары, қашау, шегенделген құбырлар, шығарындыға қарсы жабдықтар, көтергіш агрегаттар

ұңғымаларды жер астында жəне күрделi жөндеу; жабдықтар мен агрегаттарды бөлшектеу; ұңғымалар көтергiшiн орнату үшін; ұңғымаларды жөндеуден кейiн сынау; ұңғымаларды жуу, цементтеу, сынап көру жəне игеру үшін – тиісті технологиялық жабдықтардың мұнай қабаттарының мұнай беруiн арттыру жəне ұңғымалардың өнiмдiлiгiн ұлғайту үшін – техника құралдарының кешені, қабаттардың мұнай беруін арттыру үшін арнайы техника мен технология

лицензияның не жарылғыш заттармен жұмыс жасауға лицензиясы бар мамандандырылған ұйыммен жасалған шарттың; перфорациялық жабдықтар мен (немесе) жүйелерінің болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* бұрғылау қондырғыларының, қашаудың, шегенделген құбырлардың, шығарындыға қарсы жабдықтардың, көтергіш агрегаттардың болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* тиісті технологиялық жабдықтардың болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны*

техника құралдары кешенінің, қабаттардың мұнай беруін арттыру үшін арнайы техника мен технологияның болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* құрлықта жəне теңiзде мұнай төгiлуiнiң, теңіздегі мұнай жинау ұңғымалардың өздiгiнен атқылауының, мұнай жəне газ қондырғысының (скиммер), шығарындыларының (бұрқаққа қарсы жұмыстарды жүзуші резервуарлардың, қоспағанда) алдын алу жəне оларды жою жөнiндегi бонолық тосқауылдардың; жұмыстар, ұңғымаларды консервациялау жұмыстарын құрлықта мұнай жинауға жүргiзу үшін – теңіздегі мұнай жинау қондырғысының арналған техникалар мен (скиммер), жүзуші резервуарлар, бонолық тосқауылдар; жабдықтардың, цементтейтін агрегаттардың, лақтыруға қарсы құрлықта мұнай жинауға арналған техникалар мен жабдықтың болуы туралы жабдықтар, цементтейтін агрегаттар; шығарындыға ақпаратты, қамтитын мəліметтер қарсы жабдық нысаны* мұнай-химия, химия өндiрiстерiн пайдалану үшін: тетіктердің, технологиялық 1) тетіктер, технологиялық желiлер, шикiзатты желiлердiң, шикiзатты дайындау, дайындау, қайта өңдеу қондырғылары, шикiзатты, қайта өңдеу қондырғыларының, дайын өнiмдердi, жарылыс өрт қауiптi, улы күштi əсер шикiзатты, дайын өнiмдердi, жарылыс өрт қауiптi, улы күштi ететiн заттарды сақтау үшiн арнайы жабдықталған əсер ететiн заттарды сақтау үшiн қоймалар, үй-жайлар жəне сыйымдылықтар, меншік арнайы жабдықталған құқығында немесе өзге де заңды негіздерде; қоймалардың, үй-жайлардың 2) өнiмнің стандарттарға, нормалар мен техникалық жəне сыйымдылықтардың, шарттарға сəйкестiгiн бақылау бойынша меншік құқығында немесе өзге де аккредиттелген зертхана заңды негіздерде; өнiмнің стандарттарға, нормалар мен техникалық шарттарға сəйкестiгiн бақылау бойынша аккредиттелген зертхана болуы туралы ақпаратты қамтитын мəліметтер нысаны* осы қызметтерді құру жəне Тау-кен (пайдалы 3. мыналарды: (немесе) жауапты тұлғаларды қазбаларды барлау, машиналарды, тетіктерді, көлік құралдарын, тағайындау туралы бұйрықтардың өндіру), мұнай-химия, аспаптарды, жабдықтарды пайдалануды жəне оларға көшірмесі химия өндiрiстерiн техникалық қызмет көрсетуді; жобалау еңбек қауіпсіздігін бақылауды; (технологиялық), метрологиялық бақылауды; мұнай-газ өңдеу маркшейдерлік жұмыстарды (күші «мұнай-химия, химия өндiрiстерiн пайдалану» қызметінің кіші түріне өндірістерін жобалау қолданылмайды); (технологиялық) технологиялық процесті сақтауды жəне берілген бойынша қызмет үшін сападағы өнімнің шығарылуын сақтауды (күші тау-кен талап етілмейді. өндірісінің қызметтерінің кіші түрлеріне қолданылмайды) қамтамасыз ететін жауапты тұлғалардың немесе қызметте; қоршаған ортаны қорғау. заңды тұлғалар үшiн мөрмен 4. тиісті білім деңгейіне жауап беретін техникалық жəне өтiнiш берушiнің бiрiншi басшылар мен мамандардың біліктілік құрамы басшысының немесе оны (басшылар үшін – тиісті салада жоғары техникалық, алмастыратын тұлғаның қолымен, мамандар үшін – кемінде тиісті салада орта арнаулы білім) жəне басшылар үшін тиісті салада жеке тұлғалар үшін өтініш лицензияланатын қызметтің кіші түрі бойынша кемінде берушінің қолымен расталған 3 жыл практикалық тəжірибесі штат кестесі жəне мынадай ақпаратты қамтитын жиынтық кесте: тегі, аты, əкесінің аты, білімі бойынша мамандығы, лауазымы Магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалану бойынша қызметтің кіші түрі үшін 1. меншiгiнде немесе өзге де заңды негiздерде өтiнiш берушiнiң теңгерiмiндегi магистральдық газ құбырлары, мұнай құбырлары, негiзгi өндiрiстiк активтердiң мұнай өнiмдерi құбырларының диагностикалық, тiзбесi; бақылау-өлшеу аспаптары, сондай-ақ магистральдық құқық белгiлейтiн құжаттардың көшiрмелерi; газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдалануды қамтамасыз ететiн құралдар, негiзгi жабдықтың техникалық сипаттамалары бойынша ақпарат жабдықтар осы қызметтердi құру туралы 2. жабдықтарды пайдалануды жəне оларға техникалық бұйрықтардың көшiрмелерi қызмет көрсетудi; магистральдық газ құбырларын, мұнай құбырларын, мұнай өнiмдерi құбырларын пайдаланудың технологиялық процесiн сақтауды; еңбекті қорғау мен қауiпсiздiк техникасын; қоршаған ортаны қорғауды; метрологиялық бақылауды қамтамасыз ететiн қызметтер Өндірістік персонал штат кестесі; 3. тиiстi бiлiм деңгейiне (басшылар үшiн - мұнай-газ – əкімшілік-басқарушы саласындағы жоғары бiлiм, мамандар үшiн - мұнай-газ əрбiр қызметкер бойынша персоналды (ƏБП) саласындағы арнаулы орта бiлiм) жауап беретiн бiлiктi ақпаратты қамтитын жиынтық қоспағанда, өндірісте жəне осы саладағы мамандығы бойынша кемінде - бір кесте: тегi, аты, əкесiнiң аты, тікелей жұмыс істейтін жыл жұмыс тəжірибесі бар техникалық басшылар мен бiлiмi бойынша мамандығы, лауазымы, мамандығы бойынша жəне өнеркəсіптегі мамандар құрамы (өндiрiстiк персоналдың жалпы осы саладағы жұмыс өтiлi өндіріс процесімен санының 70 % кем емес) тікелей байланысты персонал тиісті жоспарлар, бағдарламалар 4. белгiленген тəртiппен бекiтiлген: мен іс-шаралардың көшірмелері қоршаған ортаны қорғау, техникасы қауiпсiздiк жөнiндегi бағдарламалар мен iс-шаралар; заманауи жабдықтар мен технологияларды пайдалана отырып жұмыс істейтін өндiрiстiк объектiлердi реконструкциялау, жаңғырту жөнiндегi бағдарламалар; жөндеу жұмыстарын орындау жоспарлары (бағдарламалары); аварияларды жою жоспары Электрмен жабдықтау мақсатында электр энергиясын сатып алу бойынша қызмет үшін 1. Осы саладағы мамандық бойынша жоғары немесе өтініш беруші растаған тегiн, орта арнайы білімі жəне осы саладағы мамандық атын, əкесiнiң атын, бiлiмi бойынша кемінде жарты жыл жұмыс тəжірибесі бар бойынша мамандығын, лауазымын, бiлiктi басшылар мен мамандар құрамы осы саладағы жұмыс өтiлiн қамтитын жиынтық кесте 2. 1) тұтынушылармен жұмысты қамтамасыз ететін а) тұтынушылармен жұмысты қызметтер – абоненттiк қызметтер, учаскелер; қамтамасыз ететін абоненттік 2) жедел диспетчерлiк қызметтi немесе диспетчерлiк қызметті (персоналды) құру туралы қызметтер көрсету жөнiндегi заңды диспетчерлiк бұйрықтың көшірмесі; орталықпен шартты (ниеттер хаттамасын) қамтамасыз б) жедел диспетчерлiк қызметтi ететiн қызметтер (персонал) құру туралы бұйрықтың немесе диспетчерлiк қызметтер көрсету жөнiндегi заңды диспетчерлiк орталықпен шарттың (ниет хаттамасының) көшірмесі 3. банк анықтамасы растаған кемiнде 10000 айлық банк анықтамасы есептiк көрсеткiш мөлшеріндегі айналым қаражаты 4. тұтынушыларға, оның iшiнде өңiрден тыс жерлерге өтiнiш берушi мен энергия электр энергиясын жеткiзудiң техникалық мүмкiндiгi өндiрушi жəне энергия берушi ұйымдардың арасында авария болған жағдайда резервтен орнын толтыру шартымен электр энергиясын жеткiзуге жəне теруге жəне (немесе) таратуға арналған шарт немесе ниеттер хаттамалары 5. меншiк құқығында немесе өзге де заңды негiздерде құқық белгiлейтiн құжаттардың тұтынушылармен жұмыс iстеуге жəне абоненттiк көшiрмелерi қызметтердi орналастыруға арналған ғимараттың немесе үй-жай Құрамында түстi жəне (немесе) қара металл сынықтары мен (немесе) қалдықтары болған мүлік кешенін сатып алу нəтижесінде жəне заңды тұлғаларда жеке өндірісінің барысында құрылған түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын өткiзу бойынша қызметті қоспағанда заңды тұлғалардың түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинауы (дайындауы), сақтауы, қайта өңдеуi жəне өткiзуi жөнiндегi қызмет үшін 1. мыналарды: оттегi жəне пропаны бар баллондарды сақтауға арналған орынды; қара жəне түстi металдардың сынықтары мен қалдықтарын жəне қорытпаларды топтары, түрлерi, маркалары мен сұрыптары бойынша бөлiп сақтауға арналған контейнерлердi, қораптарды немесе алаңдарды; түстi жəне қара металдардың сынықтары мен қалдықтарын жинауға (дайындауға), сақтауға жəне қайта өңдеуге арналған жабық үй-жайды не асфальтталған немесе қатты жамылғылы орынды; сынықтар мен қалдықтарды сұрыптауға, кесуге жəне пакеттеуге арналған жабдығы мен құралдары бар арнайы алаңдарды немесе өндiрiстiк үй-жайларды; өрт сөндiру құралдарымен жарақтандырылған түстi жəне қара металдардың жарылу қаупi бар сынықтарына арналған қойманы; жұмысшы персоналды орналастыруға арналған қызметтік үй-жайды; кəсіпорында бекітілген жəне оларды пайдалануға тиісті рұқсат беру құжаттары бар стационарлық немесе ұтқыр жүк көтергiш жабдықты, сондай-ақ, жүк көтеру бойынша аталған жүмыстарды жүргізу үшін технологиялық процеске сəйкес келетін құралдарды; кəсіпорында технологиялық процеске сəйкес келетін қара жəне түсті металдардың сынықтарын кесуге, өңдеуге арналған жабдықты жəне/немесе қара жəне түсті металдардың сынықтарын қайта өңдеуге арналған престердi жəне/ немесе гидроқайшыларды; олардың салыстырып тексерiлгенi туралы сертификаты бар өлшем құралдарын (автомобиль немесе темiр жол таразыларын жəне/немесе басқа да өлшем құралдарын); салыстырып тексерiлгенi туралы сертификаты бар қара жəне түстi металдардың сынықтары мен қалдықтары радиациясының деңгейiн өлшеуге арналған дозиметрлiк немесе радиометрлiк жабдықты қамтитын мамандандырылған жеке меншiк құқығындағы қоршалған өндiрiстiк база. Көрсетiлген талаптар түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинау (дайындау), сақтау, қайта өңдеу жəне өткiзу жөнiндегi қызметтi жүзеге асыратын филиалды ашқан жағдайда да қойылады. Лицензиясы бар заңды тұлғалар жеке тұлғалардан шығу тегi электротехникалық, өнеркəсiптiк, əскери жəне зымыран-ғарыштық сынықтан, байланыс желiсiнiң кəбiлдерiнен, рельстерден, бұрын қолданыста болған темiр жол төсемi мен жылжымалы құрам элементтерiнен, кəрiз люктерiнiң қақпақтарынан басқа, түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын қабылдауға құқылы. 2. қара жəне түстi металдардың сынықтары мен қара жəне түстi металдардың қалдықтарын тасымалдау үшiн жалдаудағы немесе сынықтары мен қалдықтарын өзге заңды негіздегі (жүк) автокөлiк тасымалдау үшiн жеке меншiк құқығындағы немесе өзге заңды негіздегі (жүк) автокөлiктің болуы туралы ақпаратты құрайтын мəліметтер нысаны* 3. мынадай мөлшерлерде: автокөлiк үшiн кiреберiс жолдары түстi металдардың сынықтарымен жəне бар жəне/немесе кiреберiс темiр қалдықтарымен жұмыс iстеу үшiн - кемiнде 400 ш.м.; жол тұйықтары бар жеке меншiк қара металдардың сынықтарымен жəне немесе жалға алу құқығындағы қалдықтарымен жұмыс iстеу үшiн - кемiнде 1000 ш.м. жер учаскесiнің не оның үлесiнің автокөлiк үшiн кiреберiс жолдары бар жəне/немесе болуы туралы ақпаратты құрайтын кiреберiс темiр жол тұйықтары бар жеке меншiк мəліметтер нысаны* немесе жалға алу құқығындағы жер учаскесi не оның үлесi 4. кəсіпорында тиісті қара жəне түсті металдардың бiлiктi персоналдың тегi, аты, сынықтарын қайта өндеу бойынша технологиялық əкесiнiң аты, бiлiмi бойынша процесске сəйкес пайдаланылатын жабдықпен жұмыс мамандығы, лауазымы, мамандығы iстеу үшiн бiлiктi персонал бойынша осы саладағы жұмыс өтiлi жəне олардың пайдаланылатын жабдықпен жұмыс iстеу үшiн арнайы даярлықтан өткені туралы ақпаратты құрайтын мəліметтер нысаны* 5. Түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын қолма-қол ақшамен жұмысқа жинауы (дайындауы), сақтауы, қайта өңдеуi жəне ыңғайланған (сейф немесе арнайы өткiзуi жөнiндегi қызметті жүзеге асыратын заңды жабдықталған касса, байланыс тұлғаның немесе оның өзге жерде орналасқан құралдары, фискальдық жады бар филиалының, мамандандырылған өндiрiстiк базаның бақылау-кассалық аппарат) үй-жай, бөлігі болып табылатын қабылдау пунктiн ашқан олардың салыстырып тексерiлгенi жағдайда мыналардың болуы талап етіледі: туралы сертификаты бар өлшем 1) қолма-қол ақшамен жұмысқа ыңғайланған (сейф құралдары (автомобиль немесе немесе арнайы жабдықталған касса, байланыс темiр жол таразыларын жəне басқа құралдары, фискальдық жады бар бақылау-кассалық да өлшем құралдары), қабылдау аппарат) үй-жай; пунктiнiң заңды тұлғаға тиесiлiлiгi, 2) өлшем бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік лицензия нөмiрi, жұмыс режимi жүйесінің көрсетiлген маңдайша, кемiнде 200 тізіліміне енгізілген олардың салыстырып ш.м алаңның болуы туралы тексерiлгенi туралы сертификаты бар таразы ақпаратты құрайтын мəліметтер шаруашылығы; нысаны* 3) қабылдау пунктiнiң заңды тұлғаға тиесiлiлiгi, лицензия нөмiрi, жұмыс режимi көрсетiлген маңдайша; 4) кемiнде 200 ш.м алаң.

Осы бiлiктiлiк талаптары заңды тұлғалардың өз өндiрiсi барысында жəне құрамында түстi жəне/немесе қара металл сынықтары жəне/немесе қалдықтары болған мүлiктiк кешендi сатып алу нəтижесiнде пайда болған түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын өткiзу жөнiндегi қызметке қолданылмайды. Мұндай заңды тұлғалар түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын Қазақстан Республикасында түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинау (дайындау), сақтау, қайта өңдеу жəне өткiзу жөнiндегi қызметке лицензиясы бар заңды тұлғаларға ғана өткiзе алады.

* Осы өнеркəсіп саласындағы қызметтi жүзеге асыру үшiн біліктілік талаптарына жəне оларға сəйкестiкті растайтын құжаттардың тiзбесіне қосымшаға сəйкес мəліметтер нысаны Өнеркəсіп саласындағы қызметтi жүзеге асыру үшiн біліктілік талаптарына жəне оларға сəйкестiкті растайтын құжаттардың тiзбесіне қосымша Өнеркəсіп саласындағы қызметтi жүзеге асыру үшiн біліктілік талаптары жəне оларға сəйкестiкті растайтын құжаттардың тiзбесіне мəліметтер нысаны 1. Тау-кен (пайдалы қазбаларды барлау, өндіру), мұнай-химия, химия өндiрiстерiн жобалау (технологиялық) жəне (немесе) пайдалану, мұнай-газ өңдеу өндірістерін жобалау (технологиялық) бойынша қызмет үшін: 1 Тау-кен жəне мұнай-газ өндеу өндірістерін жобалау, қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiрудi жобалау; қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын, мұнай-газ кен орындарын игеруге арналған жобалар мен технологиялық регламенттерді жасау; мұнай-газ кен орындарын игеру жобаларының техникалықэкономикалық негіздемесін жасау үшін; мұнай химиялық, химиялық өндірістерін жобалау үшін: 1) жобалау үшін лицензияланған бағдарламалық қамтамасыз етудің электронды-есептеу машиналарының, арнайы ұйымдастыру техникасының (принтерлер, көбейту-көшіру техникасы, плоттерлер жəне өзге де жабдықтар) болуы туралы ақпарат _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ (бағдарламалық қамтамасыз етудің атауын жазу, арнайы құралдарды жəне ұйымдастыру техникасын көрсету); 2) тау-кен өндірісін пайдалану, қатты пайдалы қазбаларды (кең таралған пайдалы қазбаларды қоспағанда), мұнайды, газды, мұнай-газ конденсатын өндiру; ашық жəне жер асты тəсiлдерiмен қатты пайдалы қазбалардың кен орындарын ашу жəне əзiрлеу; кен орындарында технологиялық жұмыстарды жүргізу; кенiштер мен шахталарды жабу жөніндегі тарату жұмыстарын жүргізу үшін: Инженерлік құрылыстардың, машиналардың, тетіктердің, құралдардың, арнайы көліктердің, жабдықтардың, өлшеу жабдықтарының жəне бақыланатын технологиялық процестің болуы туралы ақпарат ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ (инженерлік құрылыстарды, машиналарды, тетіктерді, құралдарды, арнайы көліктерді жəне өзге жабдықтарды көрсету); 3) пайдалы қазбаларды өндiру үшiн жарылыс жұмыстарын жүргiзу үшін: жарылғыш заттармен жұмыс жасауға арналған лицензияның нөмірі _________; шарттың нөмірі *_____________; шарттың жасалған күні *_____________; лицензиясы бар ұйымның атауы *_____________; ұңғымаларды бұрғылауға арналған бұрғылау станогының болуы туралы ақпарат*_____________. * ұйымның жарылғыш заттармен жұмыс жасауға арналған лицензиясы бар болған жағдайда 2), 3), 5) жолдар толтырылмайды; 4) мұнай-газ ұңғымаларындағы каротаж жұмыстарын жүргiзу үшін: каротаж станциясының (ұңғымалық аспаптар мен зондтар, аспаптар мен зондтардың көрсеткіштерін тіркеуге арналған жерүсті аппараттары, арнайы (каротаждық) кабельдің, ұңғымада түсіру-көтеру операцияларына арналған жүк шығырдың) болуы туралы ақпарат __________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________ (қолда бар жабдықтың атауын көрсету); 5) мұнай-газ ұңғымаларындағы атқылау-жару жұмыстарын жүргiзу үшін: жарылғыш заттармен жұмыс жасауға арналған лицензияның нөмірі _________; шарттың нөмірі *_____________; шарттың жасалған күні *_____________; лицензиясы бар ұйымның атауы *_____________; ұңғымаларды бұрғылауға арналған бұрғылау станогының болуы туралы ақпарат*_____________. * ұйымның жарылғыш заттармен жұмыс жасауға арналған лицензиясы бар болған жағдайда 2), 3), 5) жолдар толтырылмайды; 6) мұнай-газ ұңғымаларын, оның ішінде теңізде жəне ішкі су қоймаларында бұрғылау үшін: бұрғылау қондырғыларының, қашаудың, шегенделген құбырлардың, шығарындыға қарсы жабдықтардың, көтергіш агрегаттардың болуы туралы ақпарат ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (жабдықтың атауын көрсету); 7) ұңғымаларды жер астында жəне күрделi жөндеу; жабдықтар мен агрегаттарды бөлшектеу; ұңғымалар көтергiшiн орнату үшін; ұңғымаларды жөндеуден кейiн сынау; ұңғымаларды жуу, цементтеу, сынап көру жəне игеру үшін: тиісті технологиялық жабдықтардың болуы туралы ақпарат _______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (қолда бар жабдықты көрсету); 8) мұнай қабаттарының мұнай беруiн арттыру жəне ұңғымалардың өнiмдiлiгiн ұлғайту үшін: техникалық құралдар кешенінің, қабаттардың мұнай беруін арттыру үшін арнайы техника мен технологияның болуы туралы ақпарат ____________________________________________________________________ (қолда бар құралдарды, техниканы, технологияларды көрсету); 9) құрлықта жəне теңiзде мұнай төгiлуiнiң, ұңғымалардың өздiгiнен атқылауының, мұнай жəне газ шығарындыларының (бұрқаққа қарсы жұмыстарды қоспағанда) алдын алу жəне оларды жою жөнiндегi жұмыстар, ұңғымаларды консервациялау жұмыстарын жүргiзу үшін: теңіздегі мұнай жинау қондырғысының (скиммер), жүзуші резервуарлардың, бонолық тосқауылдардың; құрлықта мұнай жинауға арналған техникалар мен жабдықтардың, цементтейтін агрегаттардың; лақтыруға қарсы жабдықтың болуы туралы ақпарат. ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ (қолда бар жабдықты көрсету); 10) мұнай-химия, химия өндiрiстерiн пайдалану үшін: тетіктердің, технологиялық желiлердiң, шикiзатты дайындау, қайта өңдеу қондырғыларының, шикiзатты, дайын өнiмдердi, жарылыс өрт қауiптi, улы күштi əсер ететiн заттарды сақтау үшiн арнайы жабдықталған қоймалардың, үй-жайлардың жəне сыйымдылықтардың, меншік құқығында немесе өзге де заңды негіздерде болуы туралы ақпарат ___________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ (қолда бар тетіктерді, қондырғыларды жəне басқа жабдықты көрсету); өнiмнің стандарттарға, нормалар мен техникалық шарттарға сəйкестiгiн бақылау бойынша аккредиттелген зертхананың аттестатының нөмірі жəне берілген күні ___________; аккредиттелген зертханамен жасалған шарттың нөмірі *_________; аккредиттелген зертханамен шарттың жасалған күні *___________. * 3), 4) тармақтардағы ақпарат меншікті зертханасы болмаған жағдайда толтырылады. 2. Құрамында түстi жəне (немесе) қара металл сынықтары мен (немесе) қалдықтары болған мүлік кешенін сатып алу нəтижесінде жəне заңды тұлғаларда жеке өндірісінің барысында құрылған түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын өткiзу бойынша қызметті қоспағанда, заңды тұлғалардың түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинауы (дайындауы), сақтауы, қайта өңдеуi жəне өткiзуi жөнiндегi қызмет үшін: 1. Меншiк құқығындағы мамандандырылған өндiрiстiк база: 1) базаның мекенжайы __________________; 2) жылжымайтын мүлікті тіркеу туралы куəліктің нөмірі ___. 2. Қара жəне түстi металдардың сынықтары мен қалдықтарын тасымалдау үшiн жалданған немесе өзге заңды негіздегі (жүк) автокөлiктің болуы туралы ақпарат ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ (əрбір көлік құралдардың атауын, техникалық құжаттардың нөмірлері жəне берілген күндерін көрсету); 3. Мынадай көлемде: түстi металдардың сынықтарымен жəне қалдықтарымен жұмыс iстеу үшiн – кемiнде 400 ш.м. _______ (учаскесінің көлемін көрсету); қара металдардың сынықтарымен жəне қалдықтарымен жұмыс iстеу үшiн – кемiнде 1000 ш.м. ___________ (учаскесінің көлемін көрсету) автокөлiк үшiн кiреберiс жолдары бар жəне/немесе кiреберiс темiр жол тұйықтары бар жеке меншiк немесе жалға алу құқығындағы жер учаскесiнің не оның үлесiнің болуы туралы ақпарат; жер учаскесiн беру туралы шешімнің нөмірі жəне оны қабылдаған күні _____________________ ___________________. 4. Кəсіпорында тиісті қара жəне түсті металдардың сынықтарын қайта өндеу бойынша технологиялық процеске сəйкес пайдаланылатын жабдықпен жұмыс iстеу үшiн бiлiктi персонал: 1) мамандардың тегі, аты, əкесінің аты _______________________; 2) лицензияланатын қызметтің кіші түрінің саласындағы жұмыс өтілі ___________. 5. Түстi жəне қара металл сынықтары мен қалдықтарын жинау (дайындауы), сақтау, қайта өңдеу жəне өткiзу жөнiндегi қызметті жүзеге асыратын заңды тұлғаның немесе оның аумақтық тұрғыдан өңірдің басқа жерінде орналасқан филиалының, мамандандырылған өндiрiстiк базаның бөлігі болып табылатын қабылдау пунктiн ашу үшін: қолма-қол ақшамен жұмысқа ыңғайланған (сейф немесе арнайы жабдықталған касса, байланыс құралдары, фискальдық жады бар бақылау-кассалық аппарат) үй-жай, олардың салыстырып тексерiлгенi туралы сертификаты бар өлшем құралдары (автомобиль немесе темiр жол таразыларын жəне басқа да өлшем құралдары), қабылдау пунктiнiң заңды тұлғаға тиесiлiлiгi, лицензия нөмiрi, жұмыс режімi көрсетiлген маңдайша, кемiнде 200 ш.м алаңның болуы туралы ақпарат ____________________________________________________________________________ (қолда бар үй-жай, жабдықты жəне басқаларды көрсету).

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 28 желтоқсан

№1716

Астана, Үкімет Үйі

Лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу, сондай-ақ ойын бизнесі саласындағы қызметті лицензиялаудың кейбір мəселелері туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігі лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі лицензияланатын қызмет саласындағы, сондай-ақ ойын бизнесі саласындағы лицензиар болып белгіленсін. 2. Қоса беріліп отырған біліктілік талаптары жəне лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметті жүзеге асыру үшін оларға сəйкестігін растайтын құжаттардың тізбесі бекітілсін. 3. «Ойын бизнесін ұйымдастырушының біліктілік талаптарына сəйкестігін растайтын құжаттардың тізбесі мен нысандарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 1 қарашадағы № 1261 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2011 ж., № 60, 859-құжат) мынадай өзгерiстер енгізілсiн: көрсетілген қаулымен бекітілген ойын бизнесін ұйымдастырушының біліктілік талаптарына сəйкестігін растайтын құжаттардың тізбесінде: 1-тармақта: бірінші абзац мынадай редакцияда жазылсын: 1. Қазақстан Республикасындағы ойын бизнесі саласындағы қызметпен айналысу құқығына арналған лицензияны алу үшін өтініш беруші Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігіне (лицензиарға) өзінің «Ойын бизнесі туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген біліктілік талаптарына сəйкестігін растайтын мынадай құжаттарды ұсынады: 3) жəне 4) тармақшалардың екінші абзацтары алынып тасталсын. 4. Мыналардың күші жойылды деп танылсын: 1) «Лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметке қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 30 маусымдағы № 551 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 22, 256-құжат); 2) «Қазақстан Республикасында лотереяларды (мемлекеттік (ұлттық) лотереядан басқа) ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметті лицензиялау ережесі мен оған қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 30 маусымдағы № 551 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 30 қарашадағы № 1391 қаулысы (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 4, 76-құжат). 5. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік жиырма бір күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С.АХМЕТОВ. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 28 желтоқсандағы №1716 қаулысымен бекітілген Біліктілік талаптары жəне лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметті жүзеге асыру үшін оларға сəйкестігін растайтын құжаттардың тізбесі Р/с №

Біліктілік талаптары мыналарды қамтиды:

1

2

Құжаттар

Ескертпе

3

4

Бір сəттік лотереялар үшін 1.

лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдың болуы

өтініш беруші бекіткен лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдың көшірмесі

лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материал мыналар туралы мəліметтерді қамтуы тиіс: лотереяның түрі; лотереяны ұйымдастыру технологиясы; мөлшері лотерея билеттерінің шығарылымын өткізуден алынған қаражаттың кемінде 50%-ын құрауы тиіс лотереяның жүлде қорын қалыптастыру жəне бөлу тəртібі; ұтыс ойындарының саны;

(Соңы 12-бетте).


12

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

(Соңы. Басы 11-бетте).

лотереялардың ұтыс ойынын өткізу орны мен күні;

сериясын жəне нөмірлерін көрсетумен əрбір ұтыс ойынындағы лотерея билеттерінің саны;

талап етілмеген ұтыстарды сақтау мерзімдері (ұтыс ойыны өткізілген сəттен бастап кемінде 3 ай);

лотерея билетінің құны;

SMS-хабарламаларды есепке алу тəртібі.

жүлде қоры мүлкінің атауы, саны жəне құны;

SМS-лотерея - лотереяға қатысушы ұтыс ойынында тiркелу жəне қатысу үшiн лотерея ұйымдастырушыға ұялы байланыс операторлары арқылы сандардан жəне (немесе) əрiптерден, сандар жəне (немесе) əрiптер комбинацияларынан (SМS) тұратын қысқа хабарлама жiберу жолымен лотереяға қатысу үшiн ставкалардың əралуан түрiн жүзеге асыратын лотерея. Қатысу керi SМS-хабарламаны (лотерея билетi) жiберумен расталады

ұтыс ойындарына қатысудың, мерзімдерін жəне нəтижелерін көрсетумен ұтыстарды алудың негізгі қағидалары туралы лотереяға қатысушыларды хабардар ету тəртібі;

1

2

ұтыстарды (соның ішінде заттай ұтыстарды ақшалай баламада алу мүмкіндігін көрсетумен) алу тəртібі жəне мерзімдері;

2.

талап етілмеген ұтыстарды сақтау мерзімдері (ұтыс ойыны өткізілген сəттен бастап кемінде 3 ай);

3.

сатуға шығарылатын, өткізілген жəне өткізілмеген билеттерді есепке алу, сондай-ақ ұрланған билеттердің ұтыс ойынына 4 қатысуын болдырмау тəртібі;

3

1)

сатылмаған билеттерді кəдеге жарату тəртібі; талап етілмеген ұтыстарды сақтау жəне ұтыстарды алу мерзімі аяқталғаннан кейін оларды талап ету тəртібі;

2)

лотерея билеттерін есепке алу жəне сақтау тəртібі.

2. 3. 1)

2)

1

3)

4) 5)

ішкі бақылау қағидаларының өтініш беруші бекіткен ішкі болуы бақылау қағидаларының көшірмесі өтініш берушіде мыналардың болуы: лотерея билеттерін, лотерея билеттерін, лотереяның ақшалай лотереяның ақшалай қаражатын жəне жүлде қаражатын жəне жүлде қорын сақтау үшін меншік қорын сақтау үшін ғимаратқа (ғимарат құқығындағы ғимарат бөлігіне, үй-жайға) меншік (ғимарат бөлігі, үй-жай); құқығын растайтын құжаттың көшірмесі; меншік құқығында тиесілі лотерея жабдығына меншік лотерея жабдығы (лотерея құқығын растайтын билеттерін көрсетілген құжаттың көшірмесі жəне жабдық аталған жабдыққа 2 3 арқылы өткізу кезінде ғана); қойылатын техникалық регламенттер мен стандарттарға сəйкестік сертификатының көшірмесі; кассалардың орналасқан лотерея билеттерін есепке алуды жəне лотереяға қатысу орындарын көрсетумен кассалардың болуын үшін төлем қабылдауды, растайтын құжаттың сондай-ақ ұтыстарға төлем көшірмесі жəне аталған жүргізуді жүзеге асыратын ұйымдастырушының лотерея жабдыққа сəйкестік сертификатының кассасы (аппараттық-бағдарламалық көшірмесі; кешен); лотерея билеттерін сату лотерея билеттерін сату жөніндегі субъектілермен агенттерімен жасалған үлгі шарт; шарт; лотерея билетінің үлгісі қолдан жасаудан қорғау дəрежесін ашумен, мемлекеттік жəне орыс тілдерінде ақпарат қамтылған лотерея билеттерінің үлгілері

Бір сəттік лотереяда ұтыс лотерея билеті сатып алынғаннан кейін оны дереу тексеру жолымен айқындалады

4)

лотерея жабдығы - лотерея билеттері туралы əр түрлі ақпаратты тіркеуге арналған құрылғы 4 немесе құрал, лотереялық ставкаларды қабылдауға, лотереяға қатысу үшін лотереялық чектерді беруге, жүлде қорын ойнатуды жүргізуге арналған, бірақ ұтыстарды төлеуді жүзеге асырмайтын бағдарламалық өнімдер жəне жабдық

лотерея билеті мыналар туралы ақпаратты қамтуы тиіс: лотерея билетінің құны; лотереяларды өткізу шарттары;

жүлделердің атаулары жəне саны; лотерея ұйымдастырушының мекенжайы, телефоны, сайты;

1.

лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдың болуы

лотерея билеттерін, ақшалай қаражатты күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен жасалған шарттың көшірмесі

қорғау дəрежесінің болуы

Тираждық лотереялар үшін өтініш беруші бекіткен лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі лотереяны ұйымдастыру нұсқаулық жəне əдістемелік материал мыналар туралы жəне өткізу жөніндегі мəліметтерді қамтуы тиіс: нұсқаулық жəне əдістемелік лотереяның түрі; материалдың көшірмесі; лотереяны ұйымдастыру технологиясы; мөлшері лотерея билеттерінің шығарылымын өткізуден алынған қаражаттың кемінде 50%-ын құрауы тиіс лотереяның жүлде қорын қалыптастыру жəне бөлу тəртібі; ұтыс ойындарының саны; сериясын жəне нөмірлерін көрсетумен əрбір ұтыс ойынындағы лотерея билеттерінің саны; лотерея билетінің құны; жүлде қоры мүлкінің атауы, саны жəне құны; ұтыс ойындарына қатысудың, мерзімдерін жəне нəтижелерін көрсетумен ұтыстарды алудың негізгі қағидалары туралы лотереяға қатысушыларды хабардар ету тəртібі; ұтыстарды (соның ішінде заттай ұтыстарды ақшалай баламада алу мүмкіндігін көрсетумен) алу тəртібі мен мерзімдері; ұтыс ойынын өткізу мүмкін болмаған жағдайда лотереяға қатысушыларға лотерея билеттерінің толық құнын қайтару тəртібі; лотереялардың ұтыс ойынын өткізу орны жəне күні; талап етілмеген ұтыстарды сақтау мерзімдері (ұтыс ойыны өткізілген сəттен бастап кемінде 3 ай); сатуға шығарылатын, өткізілген жəне өткізілмеген билеттерді есепке алу, сондай-ақ ұрланған билеттердің ұтыс ойынына қатысуын болдырмау тəртібі; сатылмаған билеттерді кəдеге жарату тəртібі; талап етілмеген ұтыстарды сақтау жəне ұтыстарды алу мерзімі аяқталғаннан кейін оларды талап ету тəртібі; лотерея билеттерін есепке алу жəне сақтау тəртібі.

2. 3. 1)

2)

ішкі бақылау қағидаларының өтініш беруші бекіткен ішкі болуы бақылау қағидаларының көшірмесі өтініш берушіде мыналардың болуы: лотерея билеттерін, лотерея билеттерін, лотереяның ақшалай лотереяның ақшалай қаражатын жəне жүлде қаражатын жəне жүлде қорын сақтау үшін меншік қорын сақтау үшін құқығында ғимарат (ғимарат ғимаратқа (ғимарат бөлігі, үй- жай); бөлігіне, үй-жайға) меншік құқығын растайтын құжаттың көшірмесі; меншік құқығында тиесілі лотерея жабдығына меншік лотерея жабдығы (лотерея құқығын растайтын билеттерін көрсетілген құжаттың көшірмесі жəне жабдық арқылы өткізу аталған жабдыққа кезінде ғана); қойылатын техникалық регламенттер мен стандарттарға сəйкестік сертификатының көшірмесі;

3)

лотерея билеттерін есепке алуды жəне лотереяға қатысу үшін төлем қабылдауды, сондай-ақ ұтыстарға төлем жүргізуді жүзеге асыратын лотерея ұйымдастырушының кассасы (аппараттықбағдарламалық кешен);

кассалардың орналасқан орындарын көрсетумен кассалардың болуын растайтын құжаттың көшірмесі жəне аталған жабдыққа сəйкестік сертификатының көшірмесі;

4)

ұтыс ойынын өткізудің болжамды эфирлік уақытын жəне күнін көрсетумен теледидарда тікелей трансляциялау туралы шарттың болуы;

ұтыс ойынын өткізудің болжамды эфирлік уақытын жəне күнін көрсетумен теледидарда тікелей трансляциялау туралы шарттың көшірмесі;

лотерея билеттерін сату жөніндегі субъектілермен шарт;

лотерея билеттерін сату агенттерімен жасалған үлгі шарт;

5)

6)

қолдан жасаудан қорғау лотерея билетінің үлгісі дəрежесін ашумен, мемлекеттік жəне орыс тілдерінде ақпарат қамтылған лотерея билеттері үлгілерінің болуы

Тираждық лотерея теледидардың тiкелей эфирiнде өткiзiледі, өткiзу процестерi билеттердi сатуға шығарудан бастап лотерея жабдығын пайдаланумен жалпы ұтыс ойынын өткiзгенге дейiн жəне тираж бойынша ұтыстарды бергенге дейiнгi циклдарға бөлiнеді

лотерея жабдығы - лотерея билеттері туралы əр түрлі ақпаратты тіркеуге арналған құрылғы немесе құрал, лотереялық ставкаларды қабылдауға, лотереяға қатысу үшін лотереялық чектерді беруге, жүлде қорын ойнатуды жүргізуге арналған, бірақ ұтыстарды төлеуді жүзеге асырмайтын бағдарламалық өнімдер жəне жабдық

лотерея билеті мыналар туралы ақпаратты қамтуы тиіс: лотерея билетінің құны; лотереяларды өткізу шарттары; тікелей трансляциялау мерзімі жəне орны; ұтыстарды алу мерзімдері мен орындары; лотерея билетінің сериясы мен нөмірі; жүлделердің атаулары жəне саны; лотерея ұйымдастырушының мекенжайы, телефоны, сайты; қорғау дəрежесінің болуы

4.

лотерея билеттерін, ақшалай қаражатты күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен шарттың болуы

лотерея билеттерін, ақшалай қаражатты күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен жасалған шарттың көшірмесі SМS-лотереялар үшін

1.

лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдың болуы

өтініш беруші бекіткен лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдың көшірмесі

ақшалай қаражатты, соның ішінде электрондық құжаттарды (SМS-хабарламаларды) күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен шарттың болуы

ақшалай қаражатты, соның ішінде электрондық құжаттарды (SМS-хабарламаларды) күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен жасалған шарттың көшірмесі

2012 жылғы 28 желтоқсан

лотерея билетінің сериясы мен нөмірі;

лотерея билеттерін, ақшалай қаражатты күзетуді жəне тасымалдауды жүзеге асыратын кəсіпкерлік субъектілерімен шарттың болуы

4.

тегін саll-орталығы телефонының нөмірі

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы

ұтыстарды алу мерзімдері мен орындары;

4.

3)

ішкі бақылау қағидаларының өтініш беруші бекіткен ішкі болуы бақылау қағидасының көшірмесі өтініш берушіде мыналардың болуы: жабдықтарды, электрондық жабдықтарды, электрондық құжаттарды, лотереяның құжаттарды, лотереяның ақшалай қаражатын жəне ақшалай қаражатын жəне жүлде қорын сақтау үшін жүлде қорын сақтау үшін меншік құқығында ғимарат ғимаратқа (ғимарат (ғимарат бөлігі, үй- жай); бөлігіне, үй-жайға) меншік құқығын растайтын құжаттың көшірмесі; лотерея билеттерін есепке кассалардың орналасқан алуды жəне лотереяға қатысу орындарын көрсетумен үшін төлем қабылдауды, кассалардың болуын сондай-ақ ұтыстарға төлем растайтын құжаттың көшірмесі жəне аталған жүргізуді жүзеге асыратын лотерея ұйымдастырушының жабдыққа сəйкестік сертификатының кассасы (аппараттықкөшірмесі; бағдарламалық кешен); ұтыс ойынын өткізудің ұтыс ойынын өткізудің болжамды эфирлік уақытын болжамды эфирлік жəне күнін көрсетумен уақытын жəне күнін теледидарда тікелей көрсетумен теледидарда трансляциялау туралы шарт; тікелей трансляциялау туралы шарттың көшірмесі; лотереяға қатысушыларға ұялы байланыс шартта мыналар туралы ақпарат қамтылуы тиіс: мəліметтерді қатитын кері операторларымен жасалған SМS-хабарламаны жіберу шарттың көшірмесі хабарламаны тіркеу нөмірі; жөніндегі міндеттемені тікелей көздейтін SМS-лотереяларды трансляциялаудың мерзімдері мен орындары; өткізуге ұялы байланыс операторларымен жасалған лотерея ұйымдастырушының мекенжайы, телефоны, шарт сайты;

лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі нұсқаулық жəне əдістемелік материалдар мыналар туралы мəліметтерді қамтуы тиіс: лотереяның түрі; лотереяны ұйымдастыру технологиясы; мөлшері лотерея билеттерінің шығарылымын өткізуден алынған қаражаттың кемінде 50%-ын құрауы тиіс лотереяның жүлде қорын қалыптастыру жəне бөлу тəртібі; ұтыс ойындарының саны; SМS-лотереяның, SМS-хабарламалардың құны; жүлде қоры мүлкінің атауы, саны жəне құны; ұтыс ойындарына қатысудың, мерзімдері мен нəтижелерін көрсетумен ұтыстарды алудың негізгі қағидалары туралы лотереяға қатысушыларды хабардар ету тəртібі; ұтыстарды (соның ішінде заттай ұтыстарды ақшалай баламада алу мүмкіндігін көрсетумен) алу тəртібі мен мерзімдері; ұтыс ойынын өткізу мүмкін болмаған жағдайда лотереяға қатысушыларға SMS- лотереяның толық құнын қайтару тəртібі;

№ 1719

Астана, Үкімет Үйі

«Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012-2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспары жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 наурыздағы № 414 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. «Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012-2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспары жəне Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 31 наурыздағы № 414 қаулысына (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2012 ж., № 41, 550-құжат) мынадай өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін: көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің 2012 – 2016 жылдарға арналған стратегиялық жоспарында: «Ағымдағы жағдайды талдау» деген 2-бөлімнің «1. Дене шынықтыру жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру» деген кіші бөлімі мынадай жаңа редакцияда жазылсын: «1. Дене шынықтыру жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау. Елімізде бұқаралық спорттың дамуы Реттелетін саланың немесе қызмет аясы дамуының негізгі параметрлері. 2011 жылы саланың қызметі «Қазақстан 2030» Қазақстанның стратегиялық даму жоспарын, Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспарын, сондай-ақ 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын орындауға бағытталды. 2011 жылы 2011-2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспарды іске асыру бойынша халықаралық стандарттар талаптарына жақындау жəне елде бұқаралық спортты дамыту мақсатында спорт инфрақұрылымын одан əрі дамытуға жəне республика спортының материалдық-техникалық базасын жақсартуға бағытталған бірқатар ұйымдастыру шаралары жүзеге асырылды. Осы кезеңде саланың нормативтік-құқықтық базасын жетілдіру жөнінде жұмыс жүргізілді. Дене шынықтыру жəне спорт мəселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге түзетулер енгізілді. Заңға тəуелді нормативтік құқықтық актілер əзірленді жəне бекітілді. Осы кезеңде дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданушылар санының тұрақты өсу үрдісі байқалады. Егер 2007 – 2014 жылдарға арналған Дене шынықтыру жəне спорттың дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асырудың басында 2007 жылы спортпен шұғылданушылар саны ел тұрғындарының (15 %-ы) 2,3 млн. адамын құраса, 2008 жылы 2,35 млн. адамға артқан, 2009 жылы 2,4 млн. адам, 2010 жылы 2,8 млн. адам (17,7 %), 2011 жылы 3,3 млн. адам немесе 20,0 %-ын құраған. Шетелде бұқаралық спорт бірінші кезекте халықты сауықтырудың, өзін-өзі жетілдіруге қол жеткізудің, өзін көрсетудің жəне дамытудың тетігі, сондай-ақ зиянды əрекеттерге қарсы күрестің құралы болып табылады. Сондықтан мемлекеттер халықты бұқаралық спортпен айналысуға тартуды негізгі мақсат ете отырып, бұқаралық спортты дамыту мəселесіне ерекше мəн береді. Бұқаралық спортты дамыту үдерістерінің негізгі сипаттары: бұқаралық спортты қолдауда мемлекеттің рөлін, сондай-ақ, осы саладағы қызметті ұйымдастырудың барлық нысандарының рөлін арттыру, бұқаралық спортты алдын алу жəне емдік іс-шараларда пайдалану, əлеуметтік жағымсыз құбылыстардың алдын алу, жастарды адамгершілік, эстетикалық жəне зияткерлік тұрғыда дамытуда спортты пайдалану болып табылады. Осы үдерістердің ықпалы мыналардан: 1) спорттық думандардан жəне спорттық қызмет көрсету секторынан; 2) спорттық телерадио хабарларын тарату көлемінің артуынан; 3) халықтың қажеттілігін ескере отырып, дене шынықтыру-сауықтыру инфрақұрылымын дамытудан; 4) қызмет көрсету нысандарының, бұқаралық спорт қызметін көрсету ұсыныстарының əдістері мен құралдарының алуандығынан түсетін табыстың өсуіне əкелді. Бүгінгі күні бүкіл ел бойынша өткізілетін спорттық-бұқаралық жəне дене шынықтырусауықтыру іс-шараларының саны артып келеді, тек 2011 жылдың өзінде 18 мыңнан астам бұқаралықспорттық іс-шара өткізілді, оларға 4,1 млн. астам адам қатысты. Өткен төрт жыл кезеңінде спартакиадалар, спорт түрлерінен турнирлер, спорттық отбасылар арасында «Бірге жарысамыз» атты жарыстар, бұқаралық жүгірістер, сонымен қатар əрқайсысында 2 млн. астам адам қатысатын президенттік тестілер тапсыру айлықтарын өткізу дəстүрге айналды. 2011 жылы алғаш рет Қазақстанның бүкіл аумағында дəстүрлі халықаралық «Олимпиадалық жүгіру күні», бірінші «Жасөспірімдердің ауылдық спорт ойындары», «Жастар ойыны» бір уақытта басталды. Ұлттық спорт түрлері белсенді түрде дамып келеді, олармен бүгінгі күні 208,4 мыңнан астам адам шұғылданады (2010 жылы – 166 мың адам). Бұған жыл сайынғы чемпионаттар, республикалық жəне халықаралық турнирлер, соның ішінде Тоғызқұмалақтан бірінші əлем чемпионаты, бірінші Жастар ойыны, Қазақ күресінен əлем жəне Азия чемпионаттары, Қазақстан Республикасы Президентінің жүлдесі үшін Халық спорты ойындарын өткізу, спорт мектептері мен клубтарында ұлттық спорт түрлерінен бөлімшелердің ашылуы ықпал етті. Ауыл спортын дамытуда маңызды бастама «Ел Қайраты» республикалық ауылдық дене шынықтыру-спорт қоғамын құру болып табылады. 6769 жалпы білім беру мектебінде 3 сағаттық дене шынықтыру сабақтары енгізілген, бұл мектептердің жалпы санының 98 %-ын құрайды. Елде спорт секцияларында 803 мыңнан астам бала немесе жалпы білім беру мектептері оқушыларының жалпы санының 33,0 %-ы (2,5 млн. мектеп оқушысы) спортпен шұғылданатын 24 мыңнан астам дене шынықтыру ұжымдары жұмыс істейді. Республикада 1978 спорт клубы, соның ішінде 106 балалар мен жасөспірімдер дене тəрбиесі клубы, 662 балалар мен жасөспірімдер клубы, 1010 дене шынықтыру-сауықтыру клубы жəне 164 спорт түрінен кəсіптік клуб жұмыс істейді, онда 376 мың адам шұғылданады. Өткен үш жылда дене шынықтырумен жəне спортпен айналысуға тартылған денсаулығының мүмкіндігі шектеулі адамдар санының өсу серпіні байқалғанын атап өту қажет. Елімізде халықтың 3 %-ын құрайтын 486 мыңнан астам мүгедек тұрады, олардың ішінде 45 % адамға спортпен шұғылдануға тыйым салынбаған. Осы санаттағы адамдар арасында 15,5 мың адам дене шынықтырумен жəне спортпен шұғылданады, бұл 7,7 %-ды құрайды (2010 жылы – 6,5 %). Бүгінгі күні республикада 193 мүгедек спорттың əр түрінен Қазақстан Республикасының спорт шеберлері болып табылады. 2011 жылы 57 адам спорт шебері, 9 адам халықаралық дəрежедегі спорт шебері нормативтерін орындады. Жыл сайын спортшы-мүгедектер арасында республикалық жəне халықаралық деңгейде 70-тен астам спорттық-бұқаралық іс-шара ұйымдастырылады жəне өткізіледі, оған 5 мыңнан астам адам қатысады. Елде бұқаралық дене шынықтыру-спорттық қозғалысты дамытудың нəтижесі отандық спортшылардың Олимпиада жəне Азия ойындарындағы, əлем жəне Азия чемпионаттарындағы жоғары жетістіктері болып табылады. 2011 жылы спорт ғимараттарының саны бүкіл республика бойынша 32 614 бірлікті құрады, олардың ішінде 21 238 бірлік ауылдық жерде орналасқан. Бұл 2010 жылмен салыстырғанда 1348 бірлікке артық, оның ішінде: 1) жүзу бассейндерінің саны 12 бірлікке артты (2009 жылы - 222, 2010 жылы – 231, 2011 жылы – 243); 2) спорт залдарың саны 199 бірлікке артты, 2010 жылы 7 133 бірлік болса, 2011 жылы 7 332 бірлікті құрады; 3) теннис корты 40 бірлікке артты, егер 2010 жылы олардың саны – 276 болса, 2011 жылы – 316ны құрады; 4) 2011 жылы хоккей корты 100 бірлікке артты, егер 2010 жылы олардың саны – 423 болса, 2011 жылы – 523-ті құрады. Астана жəне Алматы қалаларында 7-ші қысқы Азия ойындарын дайындау жəне өткізу шеңберінде қазіргі заманғы спорт объектілері салынды. Алматыда «Медеу», «Шымбұлақ» жəне сырғанау мұз айдынын жапсарлас салу арқылы Б.Шолақ атындағы Спорт сарайы толық қайта жаңартылды. Республикада 30 мың орны бар «Астана – Арена» жабық футбол стадионы салынды, «Сарыарқа» республикалық велотрегі, «Қазақстан» спорт сарайы жанында тегістелген мұз айдыны, «Алау» коньки тебу стадионы, «Алатау» шаңғы жəне биатлон кешендерінің стадионы, Алматыда халықаралық шаңғы трамплиндерінің кешені салынды. Негізгі проблемаларды талдау Сонымен қатар, дамудың оң үрдістерімен қатар, республикадағы бұқаралық спортты дамытуды тежеп отырған проблемалар да бар: 1. Материалдық-техникалық базаның жəне спорт инфрақұрылымының төмен деңгейі: 1) ауылда спортты жеткіліксіз төмен дамыту, ең алдымен материалдық-техникалық базаның жоқтығынан проблема болып тұр. Ауылдық жерлердегі 4483 спорт залының 3650-і жалпы білім беру мектептерінде орналасқан жəне оқу сабақтарын өткізу үшін пайдаланылады. Спорт залдарының тек 20 %-ында барлық халықтың дене шынықтырумен айналысуына мүмкіндік бар; 2) спорттық құрылыстардың ғана емес, сонымен бірге ұйымдарда, оқу орындарында, халықтың тұрғылықты жері мен бұқаралық демалыс орындарында спорттық мүкəммал мен жабдықтың жетіспеуі де сезіледі. 2. Бұқаралық спорттың нашар дамуы. Халықтың тұрғылықты жері бойынша жұмыс дұрыс жолға қойылмаған, жеткіншектер клубтарының желісі жеткіліксіз дамыған, қарапайым спорт алаңдары мен тұрғылықты жерлерде жəне бұқаралық демалыс орындарында спорт құрылыстары жоқ дерлік. Ауылда спортты дамыту проблемасы ерекше өзекті болып отыр. Қазіргі спорт объектілері республика халқының көпшілігі үшін қолжетімсіз болып отыр. Сонымен бірге, азаматтардың өздерінің дене шынықтырумен жəне спортпен жүйелі айналысуға белсене қатыспау мəселесі де өзекті болып отыр. 3. Қазіргі заманғы талаптарға жауап беретін спорттың ғылыми базасының болмауы, білікті мамандар тапшылығы: ауылдық жерде спорт бойынша əдіскерлер жоқ. Талдау көрсеткендей, 6998 кентте барлығы 784 əдіскер жұмыс істейді, ол 12,0 %-ды құрайды. Қазіргі кезде дене шынықтыру жəне спорт саласындағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнама нормаларын жетілдіру үшін «Дене шынықтыру жəне спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заң жобасына өзгерістер мен толықтырулар жаңа редакцияда енгізіледі. Негізгі ішкі жəне сыртқы факторларды бағалау Қазіргі факторлық жағдайларды бағалау мектепке дейінгі жəне мектеп жасындағы балалардың дене тəрбиесін, оқушылар мен оқу орындары студенттерінің дене тəрбиесін, халық арасында дене шынықтыру-бұқаралық қозғалысты, мүгедектер арасында дене дайындығы мен спортты, спорт резервін жəне халықаралық дəрежедегі спортшыларды дайындау, дене шынықтыру мен спортты насихаттау жөніндегі шаралар қабылданғаны туралы растайды. Дене шынықтыру мен спортты дамытуға бірқатар сыртқы факторлар, негізінен əлеуметтікэкономикалық жəне жаһанданумен байланысты факторлар ықпал етеді. Ішкі факторларды қарастыру кезінде мынадай негізгі аспектілерді көрсетуге болады: халықтың дене шынықтыру белсенділігін жеткіліксіз реттеу, бұл спорт орталықтарында бос уақытты өткізуде төленетін жоғары бағалар жəне спорт ғимараттары санының жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. Балалар, жеткіншектер жəне ересек адамдар арасында дене шынықтыру жəне спорт жеткіліксіз насихатталады. Лотерея қызметін реттеу тиімділігін арттыру Реттелетін саланың немесе қызмет аясы дамуының негізгі параметрлері. Қазақстан Республикасы тəуелсіздік алған күннен бастап лотерея қызметі саласында либералды саясатты ұстанады. Еліміздің аумағында 1996 жылы ұлттық лотереяны енгізгенге дейін тек жеке компаниялармен өткізілетін ұлттық лотереялар ұйымдастырылды. Бүгінгі күні лотерея қызметі мынадай нормативтік құқықтық актілермен регламенттеледі: 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Азаматтық кодексі, 2008 жылғы 4 желтоқсандағы Бюджет кодексі, 2008 жылғы 10 желтоқсандағы «Салық жəне бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодекс (Салық кодексі), 2001 жылғы 30 қаңтардағы Əкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс, 2007 жылғы 11 қаңтардағы «Лицензиялау туралы», 1993 жылғы 9 сəуірдегі «Кəсіптік одақтар туралы», 1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы», 1998 жылғы 1 шілдедегі «Алматы қаласының негізгі мəртебесі туралы», 2003 жылғы 8 ақпандағы «Пошта туралы», 2004 жылғы 5 шілдедегі «Байланыс туралы» Қазақстан Республикасының заңдары, «Лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметке қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 30 маусымдағы № 551 қаулысы. Қазіргі уақытта нарықтың мемлекеттік емес секторында 25 шаруашылық субъектісінің

лицензиялары бар, олардың ішінде: лотерея қызметін жүзеге асыратындар 11 құрайды, ал мемлекеттік лотерея қызметін ұйымдастыруды Мемлекеттік (ұлттық) лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі кеңестің дирекциясы өткізеді. 2009 жылдан бастап өткізілген лотереядан түсетін салықтың жəне мемлекеттік бюджетке түсетін міндетті төлемдердің жалпы көлемі 75 млн. 678 мың теңгені, 2010 жылы 476 млн. 176 мың теңгені құрайды. Өз кезегінде 2009 жəне 2010 жылдары мемлекеттік (ұлттық) лотереядан түсетін түсім 185 млн. 228 мың теңгені жəне 134 млн. 367 мың теңгені құрайды. Негізгі проблемаларды талдау Лотерея қызметінің оң үрдісімен қатар, негізгі проблемасы ретінде лотерея қызметінің саласында заңнамалық базаның жоқтығын атап өткен жөн. Нарықта Бас прокуратураның мəліметтерімен расталып отырған лотерея ойындарына халықтың қатысуына зиян кетіретін көптеген қаржылық жəне құқықтық тəртіп бұзушылықтар бар, бұл ретте осы саланың заңнамалық реттеуі жоқ. Соңғы он жылда Қазақстандық лотерея тəжірибесінде осы үлестің жеткіліксіз екендігі көрінеді, ал мемлекет тарапынан əлеуметтік маңызды шығыстардың қосалқы қаржы көзі ретінде лотерея ісіне басты назар аударылмай келеді. «Салық жəне бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» 2008 жылғы 10 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Кодексі (Салық кодексі), «Лицензиялау туралы» 2007 жылғы 11 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңында жəне «Лотереяларды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметке қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 30 маусымдағы № 551 қаулысында көзделген лотерея қызметінің қолданыстағы құқықтық базасы осы саланың нақты жəне тиімді реттелуін айқындамайды. Қазіргі кезде «Лотерея жəне лотерея қызметі туралы» жəне «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне лотерея жəне лотерея қызметі мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңдарының жобалары əзірленді. Ішкі жəне сыртқы факторларды бағалау Ел ішіндегі факторлық жағдайларды бағалау қазіргі кезде лотерея қызметі саласында заңнаманы реттеу жөнінде шаралар қабылдау қажеттігі туралы куəландырады. Мемлекеттік реттеу жəне бақылаудың жаңа жүйесін енгізу осы саладағы кəсіпкерлік қызметті дамытуға ықпал етеді, күмəнді лотереяларды ұйымдастыруды шектеуге жəне лотерея ойындарына халықтың сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, лотерея қызметі саласында заңнаманы реттеу өткізілген лотереядан арнайы нысаналы аударымдарды енгізуге жəне белгілі бір əлеуметтік объектілер мен іс-шараларға ақша қаражатын мақсатты бағыттау тетігін белгілеуге мүмкіндік береді. Болжанып отырған шаралар лотереяға қатысушылардың уəжділігін арттырады. Сонымен қатар, лотерея қызметін дамытудың халықаралық тəжірибесі куəландырып отырғандай, осы қызмет түрі тек олардың ұйымдастырушыларына үлкен табыс əкелумен қатар мемлекеттердің бюджеттеріне жəне əр түрлі қайырымдылық қорларына едəуір тұрақты кіріс əкелетін (жыл сайын 10%-ға ұлғайту) ауқымды жəне серпінді нарық болып табылады. Финляндия, Бельгия, Испания, Италия жəне Чехия сияқты бірқатар елдерде лотереяны ұйымдастыру жəне өткізу мемлекеттік деңгейде жүзеге асырылады, себебі оның кірісі мемлекеттік бюджеттің жəне ақша айналымының маңызды бөлігін қалыптастырады. Барлық елдерде лотерея нақты регламенттелген қағидаларды, жауапкершілік нормаларын, лотереяларды өткізу тəртібін көздейтін мемлекеттік бақылаумен өткізіледі. Барлық лотереялық компаниялар (жеке жəне мемлекеттік) өзінің қызметі туралы қаржылық есептерді жариялайды, онда мемлекет қорларына түсімдердің мөлшерлері мен табыстың қандай мақсаттарға жұмсалғаны көрсетіледі. Сондай-ақ, лотереядан түсетін кірістер мемлекеттерге салықты төмен деңгейде ұстап тұруға жəне көптеген спорттық жобаларды іске асыруға мүмкіндік береді. Мысалы, Англияның футбол қауымдастығы Ұлттық лотереядан «Уэмбли» стадионын қайта жөндеу үшін 120 млн. фунт грант алды. Орташа есеппен, əлемде жыл сайын 150-160 млрд. АҚШ долларына лотерея билеттері өткізіледі, бұл ретте лотерея бизнесінің айналымы АҚШ-та шамамен 30 млрд. АҚШ доллары, Германияда шамамен 6 млрд. АҚШ доллары, Жапонияда шамамен 8 млрд. АҚШ доллары, Испанияда жəне Италияда барлық мемлекеттік лотерея тиісінше 6,53 жəне 6,5 млрд. АҚШ доллары болып табылады. Ресейдің заңнамасында федералдық бюджет кірісіне есептелетін бүкіл ресейлік мемлекеттік лотереяның нысаналы аударымдарын белгілеу арқылы əлеуметтік бағыттарды белгілей отырып, лотереяның мемлекеттік жəне жеке түрлері көзделген. Бұл ретте, Ресей Федерациясының Үкіметі кезекті қаржы жылына арналған федералдық бюджет туралы федералдық заң жобасында əлеуметтік маңызы бар іс-шаралар мен объектілерді қаржыландыруға лотерея өткізуден түскен түсімнің кемінде 10 пайызын бөлуді көздейді. Ойын бизнесі саласындағы бақылауды жүзеге асыру Реттелетін саланың немесе қызмет аясы дамуының негізгі параметрлері. Ойын бизнесіне салық түсімдерінен түскен республикалық бюджеттің кірісі жыл сайын өсуде. 2010 жылмен салыстырғанда 2011 жылы ойын бизнесінің кірісі 19%-ға көбейді жəне 4 393 460 мың теңгені (2010 жылы – 3692 882 мың теңге, 2009 жылы – 1 156 341 мың теңге) құрады. 2010 жылмен салыстырғанда 2011 жылы республика бойынша құмар жəне бəске тігу ойының ұйымдастыру бойынша қызмет көрсету көлемі 45,1%-ға көбейді жəне 13 459,6 млн. теңгені (2010 жылы – 9 274,0 млн. теңге, 2009 жылы – 3 058,7 млн. теңге) құрайды. 2011 жылы лицензиялық алымдардың жалпы сомасы: казино жəне ойын автоматтары залы бойынша – 29 068 200 теңге, букмекерлік кеңселер мен тотализаторлар бойынша – 7 741 440 теңгені құрады. 2009 – 2010 жылдары кезеңінде құмар ойындарын жəне бəс тігуді ұйымдастыру бойынша қызметтер көлемінің 3 млрд. 058 млн. 007 мың. теңгеден 9 млрд. 274 млн. теңгеге дейін өсуі байқалады. 2011 жылдың қорытындылары бойынша 13 млрд. 459 млн. 600 мың теңгені құрайды. Негізгі проблемаларды талдау Ойын бизнесі саласындағы реттеудің жəне бақылаудың оң үрдісімен қатар бірқатар проблемалар да бар. Ойын бизнесі саласындағы қатынастар Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасымен реттелетініне қарамастан, жекелеген нормалардың ережелерінің кемшіліктері бар, соның салдарынан ойын бизнесінің субъектілері тарапынан бұзушылықтарға əкеледі. «Ойын бизнесі туралы» 2012 жылғы 12 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Заңында букмекерлік кеңселердің жəне ойын ғимараттарындағы (іс жүзінде олар сонда орналасқан) тотализаторлардың кассаларында «байланыстың» жоқтығынан, осы құқықтық коллизияны пайдаланатын «ұқыпсыз» букмекерлер əр ойын ғимаратына салық салудан жəне лицензиялаудан жалтарады. Қазіргі уақытта ойын бизнесіне салық бойынша бюджетке едəуір сома қарыз қалыптасқан жағдайлар жиі кездеседі. Бұл ретте, ойын бизнесінің кейбір қарыз – ұйымдастырушылары өздерінің салық міндеттемелерін орындаудан бас тартады. Мысалы, казинолардың бірінде ойын бизнесінің салығы бойынша қарыз 225 млн. теңгеден астам соманы құрайды. Алайда, қарызы бар адамның меншікті активтерінің болмауына жəне казино қызметін көрсету үшін жалға алынған ғимараттарды пайдалануына байланысты осы қарызды өңдіріп алу мүмкін емес болып тұр. Ойын бизнесі саласындағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының нормаларын жетілдіру үшін қазіргі уақытта «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ойын аймақтарын құру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» жəне «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ойын бизнесі мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңдарының жобалары əзірленуде. Негізгі ішкі жəне сыртқы факторларды бағалау Ел ішіндегі жағдайды бағалау, қазіргі уақытта ойын бизнесі туралы заңнаманы бұзғаны үшін бақылау жүйесін қатаңдату, ақаулықтарды жою, сондай-ақ заңнамалық шектеулерді айналып өтуге мүмкіндік беретін ережелерді алып тастау арқылы ойын бизнесі саласындағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының нормаларын одан əрі жетілдіру бойынша қажетті шаралар қабылдау қажеттігін растайды. Ойын бизнесі саласындағы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының нормаларын жетілдіру тотализаторлар жəне букмекерлік кеңселер кассаларын тіркеусіз ставкалар қабылдауды жүзеге асыратын, нəтижесінде ойын бизнесін ұйымдастырушыларға ойын бизнесі салығынан жалтару мүмкіндігін тудыратын субъектілердің қызметін тоқтатуға, Қазақстан Республикасынан тыс жəне Қазақстан Республикасының аумағында онлайн-казино қызметін жүзеге асыру мүмкіндігін болдырмауға, онлайн-казино қызметін болдырмайтын тетікті жүзеге асыруға жəне ойын бизнесі саласындағы салық салу жүйесін жетілдіруге ықпал ететін болады. Сонымен қатар, ойын бизнесінің халықаралық тəжірибесі ойын бизнесі салық жəне бақылау органдарының қатаң қадағалауында екендігін куəландырады. Салық салудан жалтару жəне заңсыз ойын бизнесін жүргізу мүмкіндігі тұрақты түрде қысқартылып келеді. Германияда онлайн ойын бизнесіне тыйым салу мақұлданды. 1 қаңтардан бастап онлайн құмар ойындарының көптеген түрлеріне, инертент-казино сайттарына жəне Желідегі құмар ойындарына ставкалар қабылдауға тыйым салынады. Онлайн ойындарына қатысты жаңа қағидаларды қолдау үшін желтоқсанның орта кезінде заң шығарушы 16 федералды жердің 13-і дауыс берді. Осыған байланысты Интернет-провайдерлер өкіметтердің талаптары бойынша онлайн құмар ойындарына ставка қабылдайтын инертнет-сайттарды блоктауға тиіс, ал банктер осы ресурстарға төлем аударуды тоқтатуы қажет. Бұл ретте, Германия аумағында, оның шегінен тыс орналасқан компаниялардың көмегімен интернет арқылы ақыны қабылдау заңсыз болып саналады. Еуропа елдерінің көбінде, əсіресе Еуропалық одақ (ЕО) шеңберінде интернет арқылы сүзу нормаға айналуда. Сүзу, оның ішінде ұлттық интернет желістерінің сегменттеріндегі заңсыз мазмұндарға мемлекеттік тыйымдар, рубеждер арқылы қабылданатын заңсыз мазмұндарды блоктау, сондай-ақ, заңсыз мазмұндарға қатысты іздеулердің нəтижесін сүзуді қоса алғанда, əртүрлі нысандарда жүзеге асырылады. 2010 жылы Швейцарияда Интернет-казиноға тыйым салу туралы заң енгізілді. Ресейде ойын бизнесін заңсыз ұйымдастыру үшін қылмыстың арнайы құрамын енгізу қарастырылып жатыр. Ресей Федерациясының Мемлекеттік Думасының қарауына букмекерлік кеңсенің (тотализатордың) ставка қабылдау жерлеріне салық салу туралы тиісті заң жобасы ұсынылды. «Құмар ойындарды ұйымдастыру жəне өткізу жөніндегі қызметті мемлекеттік реттеу туралы» 2011 жылғы 16 қарашадағы Ресей Федерациясының Заңына енгізілген түзетулерге сəйкес 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап Ресейде ойын бизнесінің салығы салынатын салық салу объектілері болып, букмекерлік кеңселер кассалары емес процессингілік орталықтар жəне букмекерлік кеңселерінің ставкаларды қабылдайтын жерлері белгіленеді. Ресейде букмекер жəне тотализатор кеңселерінің жəне ойын аймақтарынан тыс жерлерде олардың ставкаларын қабылдайтын жерлердің қызметіне рұқсат етілмейтінін атап өту керек. Жоғарыда аталған елдердің тəжірибесін негізге ала отырып, Қазақстанның қолданыстағы заңнамасында еліміздің аумағында онлайн казино қызметіне толық тыйым салу көзделіп отыр, банктер арқылы төлемдерді аударуды тоқтатуға қатысты, осы мəселе осыған ұқсас фактілерді қосымша зерделеуді талап етеді жəне қазіргі уақытта мезгілсіз болып табылады. 2010 жылы 4 маусымда Дания Парламенті онлайн покер провайдерлерінің Дания заңнамасын сақтауға жəне Дат елінің ойын кеңесінің бақылауында болуға үкіметтен тиісті лицензия алуын көздейтін жаңа ойын заңын қабылдады. Елдің тиісті аумағында лицензиялар алу жəне олардың заңнамасын сақтау туралы ұқсас жағдайлар біздің мемлекетіміз үшін тиімсіз деп санаймыз, себебі онлайн-казино қызметіне тыйым салу заңда белгіленген, қазіргі уақытта осы тыйымды жəне интернет-ресурстарды блоктауды реттеу тетігін пысықтау міндеті тұр. «Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері» деген 3-бөлімде: «1. Стратегиялық бағыттар, мақсаттар, міндеттер, нысаналы индикаторлар, іс-шаралар жəне нəтижелер көрсеткіштері» деген кіші бөлімде: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау»; «Елде бұқаралық спортты дамыту» деген 1.1-мақсаттың тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын: «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау»; мынадай мазмұндағы 1.1.2, 1.1.3-міндеттермен толықтырылсын: « 1.1.2 - міндет «Лотерея қызметін реттеу тиімділігін арттыру» Тікелей нəтижелер Ақпарат Өлшем Есепті кезең көрсеткіштері көзі бірлігі 2010 2011 жыл жыл (жоспар) 1 2 3 4 5 Лотерея қызметінен Ведом% республикалық бюджетке стволық түскен табыстың көбеюі деректер Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

Жоспарлы кезең 2013 2014 2015 жыл жыл жыл

2012 жыл 6

5

10

2013 жыл 3

1 1. Мемлекеттің 100% қатысуымен Қазақстанның ұлттық лотерея» х ЖШС құру 2. Мемлекеттік лотереяның жаңа даму моделін əзірлеу х 3. «Лотерея жəне лотерея қызметі туралы» жəне «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне лотерея жəне лотерея қызметі мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобаларын əзірлеу 1.1.3-міндет «Ойын бизнесі саласындағы бақылауды жүзеге асыру» Тікелей нəтижелер Ақпарат Өлшем Есепті кезең көрсеткіштері көзі бірлігі 2010 2011 жыл 2012 жыл (жоспар) жыл

1 1.Ойын бизнесі саласындағы тəуекел дəрежесін бағалау өлшемдерін жетілдіру жəне мониторинг пен бақылауды жүзеге асыру 2. «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ойын аймақтарын құру мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу 3. «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ойын бизнесі мəселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасын əзірлеу

15

8

20

9

25

10

Жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2012 жыл 2

1 2 3 4 5 1.Айқындалған бұзушылықтар Ведом% 80 дың жалпы санындағы стволық жойылған бұзушылықтар дың деректер үлесі, % 2.Жоспарланған тексерістердің % санын 2015 жылға дейін қысқарту Тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шаралар

7

2016 жыл

83

2014 жыл 4

2015 жыл 5

2016 жыл 6

Жоспарлы кезең 2013 2014 2015 жыл жыл жыл

2016 жыл

х

6

86

10,0

7

10,0

90

8

93

9

96

10

10,0

Жоспарлы кезеңдегі іске асыру мерзімі 2012 2013 2014 2015 2016 жыл жыл жыл жыл жыл 2 3 4 5 6 х х x

»; «Спорт түрлерінен мамандарды даярлау жəне олардың біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру» деген 2.1.2-міндетте: мына: « 1. «Оле Бразил ФК» футбол мектебіне оқудан өткен спортшылардың Қазақстанның спорт ұйымдарына қосылған үлесі

Əкімшілік % есеп

100

100

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 1. «Ботафого əлеуметтік институты» футбол мектебінде оқудан өткен спортшылардың Қазақстанның спорттық ұйымдарына қосылған үлесі

Əкімшілік есеп

%

100

100

»;

тікелей нəтижелер көрсеткіштеріне қол жеткізуге арналған іс-шараларда: мына: « 1. 13-14 жастағы футболшы-спортшыларды іріктеу жəне Бразилия Федеративтік х Республикасының Риберан қаласындағы «Оле Бразил ФК» футбол академиясына оқуға жіберу

х

»

деген жол мынадай редакцияда жазылсын: « 1. 13-14 жастағы спортшыларды іріктеу жəне «Ботафого əлеуметтік институты» футбол мектебінде (Бразилия Федеративтік Республикасы) үйренуден өту үшін жіберу

х

х

»; «3.2. Мемлекеттік органның стратегиялық бағыттары мен мақсаттарының мемлекеттің стратегиялық мақсаттарына сəйкестігі» деген кіші бөлімде: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «Функционалдық мүмкіндіктерді дамыту» деген 4-бөлімде: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау» деген 1.1-мақсат мынадай мазмұндағы 1.1.2 жəне 1.1.3-міндеттермен толықтырылсын: 1.1.2-міндет «Лотерея қызметін реттеу тиімділігін арттыру» 1.1.3-міндет «Ойын бизнесі саласындағы бақылауды жүзеге асыру». «Ведомствоаралық өзара іс-қимыл» деген 5-бөлімде: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1-стратегиялық бағыт. Дене шынықтырумен жəне спортпен айналысу арқылы қазақстандықтардың саламатты өмір салтын қалыптастыру, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту» деген жол мынадай редакцияда жазылсын: «1.1-мақсат. «Елде бұқаралық спортты дамыту, лотерея қызметін реттеу жəне ойын бизнесі саласындағы бақылау». «Ведомствоаралық өзара іс-қимыл» деген 5-бөлім мынадай мазмұндағы 1.1.2 жəне 1.1.3-міндеттермен толықтырылсын: « Қол жеткізу үшін ведомствоаралық өзара Ведомствоаралық өзара Ведомствоаралық өзара байланыстарды іс-қимылды талап ететін міндеттер іс-қимылды жүзеге асыратын орнату үшін болжанатын шаралар көрсеткіштері мемлекеттік орган 1 2 3 1.1.2-міндет «Лотерея қызметін реттеу тиімділігін арттыру» Лотерея қызметінен республикалық Қаржымині 1. Мемлекеттің 100 % қатысуымен бюджетке түскен табыстың көбеюі «Қазақстанның ұлттық лотерея» ЖШС құру 2. Мемлекеттік лотереяның жаңа даму моделін əзірлеу 1.1.3-міндет «Ойын бизнесі саласындағы бақылауды жүзеге асыру» 1.Айқындалған бұзушылықтардың жалпы БП 1. Ойын бизнесі саласындағы тəуекел санындағы жойылған бұзушылықтардың дəрежесін бағалау өлшемдерін жетілдіру жəне жалпы үлесі, % мониторинг пен бақылауды жүзеге асыру

»;

«Тəуекелдерді басқару» деген 6-бөлім мынадай жолмен толықтырылсын: « Ықтимал тəуекел атауы 1

Тəуекелдерді басқару жөнінде шаралар қабылданбаған жағдайда ықтимал салдар 2

Тəуекелдерді басқару жөніндегі іс- шаралар 3

Сыртқы тəуекелдер Əлемдік экономикалық дағдарыстың Қазақстан Республикасының дамуына əсер етуі Ішкі тəуекелдер Халықтың сатып алу қабілеттілігінің төмендегі Бұзушылықтар санының көбеюі

Халықтың көңіл көтеруге жəне лотереяға қаржылық шығындардың азаюы

Мемлекеттік лотереяның жаңа даму моделін əзірлеу

Лотерея қызметінен республикалық бюджетке түскен табыстың азаюы Ойын бизнесі саласындағы жеңіл жазалау шаралары, құқық бұзушылықтарды анықтаудың жəне оларды сот орындауына жеткізудің жеткіліксіз тиімсіз тетігі

Мемлекеттік лотереяның жаңа даму моделін əзірлеу Ойын бизнесі жəне лотерея қызметі саласындағы ҚР заңнамасын жетілдіру

»; «Бюджеттік бағдарламалар» деген 7-бөлім: 002 «Спорттағы дарынды балаларды оқыту жəне тəрбиелеу» деген бюджеттік бағдарламада: «2012 жыл» деген бағанда: тиімділік көрсеткішінде: «спорт мектептерінде, мектеп-интернаттарда-колледждердегі бір оқушыны оқытуға жұмсалатын шығын құны» деген жолдағы «1436» деген сандар «1440» деген сандармен ауыстырылсын; «бюджеттік шығыстар көлемі» деген жолда «2 052 738» деген сандар «2 058 745» деген сандармен ауыстырылсын; 005 «Жоғары жетiстiктер спортын дамыту» деген бюджеттік бағдарламада: «2012 жыл» деген бағанда: тікелей нəтиже көрсеткіштерінде: «8. Биоүлгілерді алу саны (қан, несеп)» деген жолдағы «3 000» деген сандар алынып тасталсын; тиімділік көрсеткіштерінде: «1 спортшыны дайындауға жəне оның қатысуына жұмсалатын орташа шығын» деген жолдағы «3 782» деген сандар «3 788» деген сандармен ауыстырылсын; «бюджеттік шығыстар көлемі» деген жолдағы «9 754 823» деген сандар «9 768 858» деген сандармен ауыстырылсын; 008 «Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің күрделі шығыстары» деген бюджеттік бағдарламада: «2012 жыл» деген бағанда: тиімділік көрсеткіштерінде: «Бір мемлекеттік қызметшіге жұмсалатын орташа шығыстар» деген жолдағы «260» деген сандар «276» деген сандармен ауыстырылсын; «бюджеттік шығыстар көлемі» деген жолдағы «388 341» деген сандар «381 005» деген сандармен ауыстырылсын; «Бюджеттік шығыстар жиынтығы» деген кестеде: «2012 жыл» деген бағанда: «Бюджеттік шығыстардың БАРЛЫҒЫ:» деген жолдағы «28 539 279» деген сандар «28 551 985» деген сандармен ауыстырылсын; «ағымдағы бюджеттік бағдарламалар» деген жолдағы «14 099 456» деген сандар «14 112 162» деген сандармен ауыстырылсын; «002 - Спорттағы дарынды балаларды оқыту жəне тəрбиелеу» деген жолдағы «2 052 738» деген сандар «2 058 745» деген сандармен ауыстырылсын; «005 - Жоғары жетiстiктер спортын дамыту» деген жолдағы «9 754 823» деген сандар «9 768 858» деген сандармен ауыстырылсын; «008 - Қазақстан Республикасы Спорт жəне дене шынықтыру істері агенттігінің күрделі шығыстары» деген жолдағы «388 341» деген сандар «381 005» деген сандармен ауыстырылсын. 2. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі жəне ресми жариялануға тиіс. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі

С. АХМЕТОВ.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2012 жылғы 28 желтоқсан

№ 1727

Астана, Үкімет Үйі

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларын бекiту туралы «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 101-1-бабының 1-тармағына сəйкес Қазақстан Республикасының Yкiметi қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлерiне тұрғын үй төлемдерiнiң мөлшерiн айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидалары бекiтiлсiн. 2. Осы қаулы 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгiзiледі жəне ресми жариялануға тиіс. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С. АХМЕТОВ. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2012 жылғы 28 желтоқсандағы № 1727 қаулысымен бекiтiлген Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидалары 1. Жалпы ережелер 1. Осы Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидалары (бұдан əрі – Қағидалар) «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан əрі – Заң) 101-1-бабының 1-тармағына сəйкес əзірленді жəне арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату тəртібін айқындайды. 2. Қағидаларда мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады: 1) тұрғын үй төлемдері – Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының тұрғын үйге мұқтаж қызметкерлеріне (бұдан əрі – қызметкерлер) тұрғын үй берудің орнына республикалық бюджет қаражаты есебінен арнаулы ақшалай қамтамасыз ету түрінде төленетін, өңірлер жəне отбасы құрамы бойынша сараланған ақшалай қаражаттың көлемі. Тұрғын үй төлемдері ағымдағы жəне біржолғы төлемдерден тұрады; 2) ағымдағы тұрғын үй төлемдері – тұрғын үйге мұқтаж болып танылған қызметкерлерге ай сайынғы негізде жүзеге асырылатын жəне Қағидаларға 1-қосымшаға сəйкес нысан бойынша есептелетін төлемдер; 3) біржолғы тұрғын үй төлемдері – Заңның 101-1-бабының 5, 6 жəне 7-тармақтарында, сондайақ 101-8-бабының 2-тармағында көзделген жағдайларда жүзеге асырылатын жəне Қағидаларға 2-қосымшаға сəйкес нысан бойынша есептелетін біржолғы сипаттағы төлемдер; 4) жеке арнайы шот – тұрғын үй төлемдерін аудару жəне төлемдерді Заңның 101-4-бабында көзделген мақсаттарға жүзеге асыру үшін қызметкерлердің таңдауы бойынша олар екінші деңгейдегі банкте (бұдан əрі – банк) ашқан ағымдағы шот; 5) тұрғын үйдің пайдалы алаңы – тұрғын үйдің тұрғын алаңы мен тұрғын емес алаңының жиынтығы; 6) мекемелер – қызметкерлері тұрғын үй төлемдерін алушылар болып табылатын мемлекеттік мекемелер; 7) тұрғын үй комиссиясы – қызметкерлерді тұрғын үйге мұқтаж деп тану мəселелерін жəне тұрғын үй қатынастары бойынша басқа да мəселелерді қарау үшін мекеме басшысының шешімімен құрылатын комиссия. Тұрғын үй комиссиясы туралы ережені жəне оның құрамын Қағидаларда көзделген ерекшеліктерді ескере отырып, мекеме басшысы бекітеді; 8) қызметкерді тұрғын үйге мұқтаж деп тану күні – қызметкер тұрғын үйге мұқтаж деп таныла бастаған күн, оны қызметкер Қағидалардың 21-тармағына сəйкес ұсынған құжаттар негізінде мекеменің тұрғын үй комиссиясы айқындайды. 3. Тұрғын үй төлемдерін алушыларға Заңның 101-2-бабы 1-тармағында көрсетілген қызметкерлер жатады. Егер ерлі-зайыптылардың екеуі де қызметкер болатын болса, онда тұрғын үй төлемдері ерлізайыптылардың өзара келісімі бойынша жұбайының (зайыбының) қызмет орны туралы анықтаманы ұсынуымен олардың жазбаша өтініші (баянаты) бойынша олардың тек біреуіне жүргізіледі. 4. Қызметкерге тұрғын үй төлемдерін тағайындау негіздемесі оны Заңда белгіленген тəртіп бойынша тұрғын үйге мұқтаж деп тану болып табылады. 5. Жүктілігі жəне босануы, бала күтімі бойынша қосымша демалыстарда, іссапарда, оқуда, емделуде болған қызметкерлерге тұрғын үй төлемдері жалпы негіздерде жүзеге асырылады. 6. Қызметкердің отбасы мүшелеріне жататын тұлғаларды айқындау Заңның 101-9-бабына сəйкес жүзеге асырылады. 7. Тұрғын үй төлемдерін алушы болып танылған қызметкерлердің есебін мекеменің кадр бөлімшесі жүргізеді. 8. Тұрғын үй төлемдерін алушыларға төленуге тиіс соманы есептеуді мекеменің кадр бөлімшелері жасаған тізімдердің негізінде мекеменің қаржы бөлімшесі жүргізеді. 9. Тұрғын үй төлемдері қатаң нысаналы мақсатта болады жəне мекеме Заңның 101-4-бабында көзделмеген басқа да мақсаттарға пайдалана алмайды. 31 желтоқсанды қоса алғанда ағымдағы қаржы жылының соңына дейін пайдаланылмаған қаржыландыру жоспары бойынша тұрғын үй төлемдеріне көзделген қаражат қалдықтары жойылады. 10. Қаза табуына немесе қайтыс болуына, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен хабар-ошарсыз кеткен деп танылуына немесе қайтыс болған деп жариялануына байланысты қызметкерді жеке құрам тізімінен алып тастаған жағдайда жеке арнайы шотына аударылатын тұрғын үй төлемдері тоқтатылады. Жеке арнайы шотында тұрғын үй төлемдері болған кезде ондағы ақша Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында көзделген тəртіппен мұрагеріне/мұрагерлеріне ауысады. Қызметкердің жеке арнайы шотын жабу «Қазақстан Республикасының банктерінде клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу жəне жабу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2000 жылғы 2 маусымдағы № 266 қаулысында көзделген тəртіп бойынша жүзеге асырылады. 11. Жеке арнайы шоттағы тұрғын үй төлемдері бюджетке алуға жатпайды, алушылардың тұрғын үйге жеке мұқтаждықтарын қамтамасыз ету жөніндегі шарттарды қоспағанда иесінің немесе басқа да адамдардың міндеттемелері бойынша кепіл зат немесе өзге де ауыртпалық болып табыла алмайды. 2. Тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау тəртібі 12. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерінің мөлшері қызметкер қызмет өткеріп жатқан Қазақстан Республикасының тиісті өңірінде тұрғын үйдің бір шаршы метрін жалға алудың құнын тұрғын үйдің алаңына көбейту арқылы айқындалады. Тұрғын үй алаңы отбасы мүшелерінің əрқайсысына он сегіз шаршы метр пайдалы алаң есебінен айқындалады. 13. Қазақстан Республикасының тиісті өңіріндегі тұрғын үйдің бір шаршы метрін жалға алу құнының мөлшері ағымдағы жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша мемлекеттік статистика саласындағы уəкілетті органның ресми сайтында жарияланған деректерге сəйкес белгіленеді. Тұрғын үйдің бір шаршы метрін жалға алу бағасының мөлшері əрбір қаржы жылының басында белгіленеді жəне өзгерту мен түзетуге жатпайды. 14. Елді мекен бойынша статистикалық деректер болмаған жағдайда тұрғын үйдің бір шаршы метрін жалға алу бағасының мөлшері аудан орталығының статистикалық деректері бойынша, ал аудан орталығында статистикалық деректер болмаған жағдайда – облыс орталығының статистикалық деректері бойынша белгіленеді. 15. 2013 жылғы 1 қаңтарға дейінгі мерзімде тұрғын үймен қамтамасыз етілмеген жəне 2013 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 10 жəне одан да көп жыл əскери қызмет өтілі бар

(Соңы 13-бетте).


(Соңы. Басы 12-бетте). қызметкерлерге біржолғы тұрғын үй төлемінің мөлшері 2013 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қызметкер қызмет өткеріп жүрген Қазақстан Республикасының тиісті өңіріндегі бір шаршы метрді жалға алу құнының мөлшерін оның өзгеруін ескере отырып, əрбір отбасы мүшесіне он сегіз шаршы метр пайдалы алаң есебінен тұрғын үй алаңына жəне мұқтаж мəртебесінде тұрған айларының санына көбейту арқылы айқындалады. 16. Қызметкерлерге Заңның 101-1-бабының 6, 7-тармақтарында көзделген негіздер бойынша берілетін біржолғы тұрғын үй төлемдерінің мөлшері қызметкер жұмыстан босатылған күнгі жағдай бойынша қызметкер қызмет өткерген Қазақстан Республикасының тиісті өңіріндегі тұрғын үйдің бір шаршы метрін жалға алу құнының мөлшерін оның өзгеруін ескере отырып, отбасының əрбір мүшесіне он сегіз шаршы метр пайдалы алаң есебінен тұрғын үй алаңына жəне мұқтаж мəртебесінде болған айларының санына көбейту арқылы, егер тұрғын үй төлемдері жүргізілген болса, қызметтен босатылған күніне төленген айырмашылықтарды шегере отырып жүргізіледі. 17. Қызмет өткеру кезінде қаза тапқан қызметкерлердің отбасыларына тұрғын үй төлемдері қаза тапқан адам қызмет еткен кезеңде бұрын жүзеге асырылған барлық тұрғын үй төлемдерін шегере отырып, қызметкер қаза тапқан күнгі жағдай бойынша мемлекеттік статистика саласындағы уəкілетті органның ресми сайтында жарияланған деректер бойынша ол қайтыс болған сəтте отбасы құрамы тұрғын үйдің пайдалы алаңының нормасына сəйкес келетін сатып алу құнына тең көлемде біржолғы ақшалай өтемақы түрінде жүргізіледі. Егер қызметкердің қызметтен босауына ол қызмет өткерген кезеңде пайда болған ауру себеп болып табылса, оларға тұрғын үй төлемдері қызметтен босаған сəтке іс жүзінде аударылған сомаларды шегере отырып, еңбек сіңірген жылдарының күнтізбелік жиырма жылына тең мерзім аралығына аударылады. 18. Егер қызметкердің қаза табуы (қайтыс болуы) оның заңға қайшы əрекеттер жасаған кезде немесе алкогольден, нашақорлықтан, психотроптық, уытқұмарлық (оларға ұқсас заттардан) заттардан мас болуы салдарынан немесе арнаулы мемлекеттік органдардағы қызметтен жалтару немесе материалдық игілік алу мақсатында өз-өзіне қандай да бір дене зақымын (дене мүшесіне зақым келтіру) немесе өзінің денсаулығына басқадай зиян келтіргені Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен дəлелденген жағдайларда тұрғын үй төлемдері төленбейді. Қызметкерлердің арнаулы мемлекеттік органдарда қызмет өткеру кезеңінде қаза табуының (қайтыс болуының) жəне қызмет өткеру кезеңінде науқастануының себепті байланысы «Əскеридəрігерлік сараптаманы жүргізу қағидасын жəне Əскери-дəрігерлік сараптама органдары туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 30 қаңтардағы № 44 қаулысына сəйкес айқындалады. 19. Қызметкердің тұрғын үй жағдайларын жақсарту үшін тұрғын үйдің алаңы Заңның 101-1-бабының 1-тармағына сəйкес белгіленген тұрғын үйдің пайдалы алаңының нормасы мен отбасы мүшелерін ескере отырып, қызметкердің (қызметкерге берілген) тұрғын үй алаңының арасындағы айырма ретінде айқындалады. 20. Қызметкер үміттеніп отырған тұрғын үй аумағының есебі Қағидалардың 3-қосымшасына сəйкес нысан бойынша анықталады.

3) оның жеке арнайы шотына қате аударылған ақшаны банктің есептен шығаруына бенефициардың келісімінің болуын тексереді; 4) қате аударылған тұрғын үй төлемдерін мекемеге қайтаруды жүзеге асырады немесе себептерін негіздей отырып, мұндай қайтарудың мүмкін еместігі туралы хабарлайды. 50. Мекемеге қызмет көрсететін банк электрондық төлем тапсырмаларын ресімдеген кезде қате жіберген жағдайда, банк «Ақша төлемі мен аударымы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес жіберілген қателерді реттеу бойынша шаралар қабылдайды. 51. Банктің кінəсі бойынша қате аударылған тұрғын үй сомаларын қайтаруға арналған өтініште: атауы мен бизнес-сəйкестендіру нөмірі (БСН), жеке сəйкестендіру коды (ЖСК, (СТН), банктік сəйкестендіру коды (БСК), төлем құжаттарының көшірмелері, енгізу күні жəне қайтару себебі көрсетіледі. Өтінішке басшы, мекеменің қаржы бөлімшесінің бастығы (бас бухгалтер) қол қоюға жəне мөрмен куəландыруға тиіс. 52. Қазынашылықтың аумақтық бөлімшесі банктен тұрғын үй төлемдерінің қате аударылған сомасы түскен күннен бастап операциялық үш күн ішінде мекемеге қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтару туралы хабарлайды. 53. Банк қайтару үшін қызметкердің жеке арнайы шотында қаражат болмаған жағдайда қызметкер заңсыз немесе артық аударылған тұрғын үй төлемдерін кейін мекеменің бюджеттік шотында қалпына келтіру үшін мекеменің кассасына қалпына келтіреді. 54. Қызметкер заңсыз аударылған немесе артық аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтарудан бас тартқан жағдайда оны өтеп алу сот тəртібімен жүргізіледі. Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 1-қосымша Ағымдағы тұрғын үй төлемдерінің есебі ____________________________________________________________ бойынша (мекеменің атауы ) Р/с №

Бөлімше атауы

Т.А.Ə. (толық)

1

2

3

3.2. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебін жасау 27. Мекеменің тұрғын үй комиссиясы шешімінің негізінде мекеменің кадр бөлімшесі Қағидалардың 8-қосымшасына сəйкес нысан бойынша ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімін жасайды. 28. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі негізінде мекеменің қаржы бөлімшесі Қағидалардың 1-қосымшасына сəйкес нысан бойынша ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылар сомасының есебін дайындайды. 29. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебі мекеменің кадр бөлімшесі дайындайтын мекеменің бірінші басшысының бұйрығымен бекітіледі. Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік органдарының жүйесіне кіретін мекеменің бірінші басшысының бұйрығымен бекітілетін 2013 жылғы 1 қаңтарға ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебі Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қаржы жəне кадр бөлімшелерімен келісіледі. 30. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізіміне жəне олардың есебіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу олардың отбасы құрамы өзгерген, бір өңірден басқа өңірге көшуіне байланысты қызмет орнын ауыстырған кезде, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген өзге де жағдайларда жүзеге асырылады. 3.3. Біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебін жасау 31. Заңның 101-бабы 5, 6, 7-тармақтарының талаптарына сəйкес мекеменің тұрғын үй комиссиясы шешімінің негізінде мекеменің кадр бөлімшесі Қағидалардың 9-қосымшасына сəйкес нысан бойынша біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімін жасайды. 32. Біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылар тізімінің негізінде мекеменің қаржы бөлімшесі Қағидалардың 2-қосымшасына сəйкес нысан бойынша біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылар сомасының есебін дайындайды. 33. Мекеменің кадр бөлімшесі дайындайтын біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебі мекеменің бірінші басшысының бұйрығымен бекітіледі. Қазақстан Республикасы ұлттық қауіпсіздік органдарының жүйесіне кіретін мекеменің бірінші басшысының бұйрығымен бекітілетін 2013 жылғы 1 қаңтарға біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі мен есебі Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қаржы жəне кадр бөлімшелерімен келісіледі.

6. Тұрғын үй төлемдерін тоқтату 42. Тұрғын үй төлемдері Заңның 101-3-бабында көзделген жағдайларда тоқтатылады. 43. Тұрғын үй төлемдері мекеменің бірінші басшысының бұйрығына сəйкес мынадай мерзімдерде: 1) қызметкер арнаулы мемлекеттік органдардан босатылған жағдайда жеке құрам тізімінен шығарылған күннен бастап; 2) қызметкер тұрғын үйге мұқтаж мəртебесінен айырылған күннен бастап; 3) қаза табуына немесе қайтыс болуына, заңда белгіленген тəртіппен хабар-ошарсыз кеткен деп танылуына немесе қайтыс болған деп жариялануына байланысты қызметкерді жеке құрам тізімдерінен шығарылған күннен бастап тоқтатылады. Қызметкердің жеке арнайы шоты жабылған кезде пайдаланылмаған қаражаттардың қалдығын Банк мекеменің шотына қайтарады. 44. Қызметкер қызметін одан əрі өткеру үшін басқа өңірге ауысқан жағдайда, егер Заңның 101-4-бабының 1), 3), 4) жəне 5) тармақшаларында көзделген мақсаттарда, сондай-ақ кейіннен сатып алынатын тұрғын үйдің жалға алу төлемдері үшін онымен тиісті шарт жасалса, ағымдағы тұрғын үй төлемдерінің көлемі қызмет атқарған бастапқы өңір бойынша сақталады. Тұрғын үй төлемдері тұрғын үй комиссиясының қорытындысы жəне қызметкердің жазбаша өтінішінің (баянатының) негізінде шығарылған мекеме басшысы бұйрығының негізінде жүзеге асырылады. 45. Қызметкерге тұрғын үй төлемдері тоқтатылған жағдайда мекеме банкке тұрғын үй төлемдерін тоқтатудың негіздемесін баяндай отырып, хат жолдайды. 7. Тұрғын үй төлемдері бойынша төлемдерді аударған кезде қате тапқан жағдайда қызметкердің, мекеменің жəне банктің іс-қимыл жасау тəртібі 46. Тұрғын үй төлемдерін алушы тұрғын үй төлемдерінің сомалары туралы мəліметті алған кезде арнайы жеке шотында төленген тұрғын үй төлемдерінің жекелеген сомасының жоқ екенін анықтағанда мекеменің басшысына не оны алмастырушы адамға қате табылғаны туралы (құқыққа қайшы немесе артық төленген жəне (немесе) төленбеген тұрғын үй төлемдері) (бұдан əрі – қате аударылған) жəне жіберілген қателерді түзету шараларын қабылдау үшін банкке тұрғын үй төлемдерін аударғаны туралы кез келген уақыттағы төлем құжаттарының көшірмесін жəне жеке өзіне қатысты жеке тұлғалардың тізімі бар төлем құжаттарынан үзіндіні ұсыну туралы жазбаша өтініш жолдайды. 47. Мекеме тұрғын үй төлемдері сомаларын аудару кезінде жол берілген қателерді тапқан немесе алушының қате тапқаны туралы жазбаша өтінішін алған жағдайда мекеме қателерді келесі тұрғын үй төлемдерін аударуды реттеу арқылы түзетеді. Келесі тұрғын үй төлемдерін аударуды реттеу арқылы қатені түзету мүмкін болмаған жағдайда мекеме банкке Қағидалардың 13-қосымшасына сəйкес нысан бойынша қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтару туралы өтініш жасайды. Қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтару туралы өтінішке Қағидалардың 14-қосымшасына сəйкес нысан бойынша алушының нотариат куəландырған оның жеке арнайы шотынан қате аударылған соманы алып тастауға келісім беру туралы өтініші қоса беріледі. 48. Қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтару туралы өтініште мыналар: мекеменің атауы жəне деректемелері (бизнес-сəйкестендіру нөмірі (БСН), жеке сəйкестендіру нөмірі (ЖСН, (СТН), банктік сəйкестендіру коды (БСК), жеке сəйкестендіру коды (ЖСК), қайтару себебі, қателерге жол берілген төлем құжаттарының деректемелері (№, күні жəне сомасы), сондай-ақ жеке арнайы шотынан кері қайтару жүргізілетін алушының деректемелері жəне қайтарылуға тиіс жеке сомалар көрсетіледі. Өтінішке басшы, мекеменің қаржы бөлімшесінің бастығы (бас бухгалтер) қол қояды жəне мөрмен куəландырады. 49. Мекеменің қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтаруға арналған өтініші түскен кезде банк өтінішті алған күннен бастап операциялық он күн ішінде: 1) мекеменің хатында көрсетілген тұрғын үй төлемдерінің қате түсу фактісін тексереді; 2) қате аударылған тұрғын үй төлемдерінің түсуін растау бойынша қайтару фактісінің болмауын тексереді;

Статистика уəкілетті органының деректері бойынша өңірдегі тұрғын үйдің 1 шаршы метрін жалдау құны (теңге) 5

_____________________ (күні, қолы)

Тұрғын үй комиссиясының төрағасы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) Кадр бөлімшесінің бастығы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) Ескертпе: біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушы жəне оның отбасы мүшелері туралы мəліметтерді мекеменің кадр бөлімшесі толтырады Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 8-қосымша _____________________________________________________________бойынша (мекеменің атауы) Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі Р/с №

Бөлімшенің атауы

Т.А.Ə. (толық)

Отбасы құрамы отбасы мүшелері

1

2

3

4

________________________________________ (қолы, күні) (Т.А.Ə.) Тұрғын үй комиссиясының төрағасы ________________________________________ (қолы, күні) (Т.А.Ə.) Кадр бөлімшесінің бастығы ________________________________________ (қолы, күні) (Т.А.Ə.)

Айына төлем сомасы (4-баған*5-баған) (теңге) 6

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 9-қосымша

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 2-қосымша

«Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының ______ бабының _______ тармағына сəйкес осы қызметкер ____________________________________ ___________________________ бойынша тұрғын үй төлемдерінің алушысы болып табылады. (мекеме атауы)

1 2 3 4 1 Қызметкер бойынша барлығы Мекеме бойынша барлығы

5

6

Біржолғы тұрғын үй төлемдерін аудару кезеңі (айлар)

7

ММ бастығы

Статистикалық, уəкілетті органның деректері бойынша өңірдегі тұрғын үйдің 1 шаршы м. жалдау/ сатып алу құны (теңге)

Заңның 1011-бабының 5-тармағында көзделген біржолғы тұрғын үй төлемдерінің сомасы (8-баған* 9-баған* 10-баған) (тенге)

Заңның 1011-бабының 6-тармағында көзделген біржолғы тұрғын үй төлемдерінің сомасы (теңге)

Заңның 1011-бабының 7-тармағында көзделген біржолғы тұрғын үй төлемдерінің сомасы (теңге)

Заңның 1018-бабының 2-тармағында көзделген біржолғы тұрғын үй төлемдерінің сомасы (теңге)

8

9

10

11

12

____________________ (күні, қолы) ____________________ (күні, қолы)

Қаржы бөлімшесінің бастығы

_____________________ (Т.А.Ə.) _____________________ (Т.А.Ə.)

Ескертпе: 1) біржолғы төлемдердің есебін мекеменің қаржы бөлімшесі толтырады; 2) 1 – 7-бағандардағы мəліметтерді Арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларының 9-қосымшасына сəйкес кадр бөлімшесі ұсынады. Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 3-қосымша Қызметкер алуға үміттеніп отырған тұрғын үй аумағының есебі № Р/с

1 …

Т.А.Ə. (толық)

2

Заңның 101-1-бабының талаптарына сəйкес қызметкер, соның ішінде отбасы мүшелері үшін тұрғын үйдің пайдалы алаңының нормасы (ш.м.) 3

Тұрғын үйдің іс жүзіндегі (бар) пайдалы алаңы (ш.м) барлығы қызметкер Отбасы мүшелері 5-баған+ туыстық алаң көлемі 7-баған дəрежесі

4

5

6

7

Үміттеніп отырған тұрғын үйдің аумағы 3-баған – 4-баған (ш.м.) 8

Кадр бөлімшесінің бастығы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) 20____ жылғы «____» __________ Ескертпе: қызметкер алуға үміттеніп отырған тұрғын үйдің алаңы туралы мəліметті мекеменің кадр бөлімшесі толтырады. Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 4-қосымша ___________________________________________________________________________________ (мекеменің атауы) Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушы туралы АНЫҚТАМА (банкке ұсыну үшін) ____________________________________________________________________________ (қызметкердің Т.А.Ə. толық) Тұрғын үй комиссиясының 20___жылғы «____» ________________ №_______________ (күні)

Хаттамасымен 20__ жылғы «____»___________ бастап тұрғын үйге мұқтаж деп танылды. (күні) «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 101-2-бабы 1-тармағының ___ тармақшасына сəйкес осы қызметкер тұрғын үй төлемдерін алушы болып табылады. Ағымдағы тұрғын үй төлемдері _____________________ теңгені құрайды Кадр бөлімшесінің бастығы ____________________ (күні, қолы) М.О.

__________________________ (Т.А.Ə.)

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 5-қосымша Ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушы туралы АНЫҚТАМА (қызметкердің жеке ісіне қоса тігу үшін) ____________________________________________________________________________ (қызметкердің Т.А.Ə.толық) Тұрғын үй комиссиясының 20__жылғы «____» ________ №_____________ хаттамасымен жəне _____________________________________________________________бұйрығымен (Мекеменің бірінші басшысы, күні, бұйрық нөмірі) 20____ жылғы «____»______________________ бастап тұрғын үйге мұқтаж деп танылды. «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының 101-2 бабы 1-тармағының ____ тармақшасына сəйкес осы қызметкер тұрғын үй төлемдерін алушы болып танылады. Ағымдағы тұрғын үй төлемдері _____________________ теңгені құрайды Тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасы мүшелері туралы мəлімет Р/с № 1 2 …

Т.А.Ə. (толық) 2

Қызметкердің отбасы мүшелері 3

Туған күні 4

Кадр бөлімшесінің бастығы

Тұрғын үйге мұқтаж деп танылған күні 5

____________________ (күні, қолы)

Туыстық дəрежесін растайтын құжат 6

_____________________ (Т.А.Ə.)

20____ жылғы «____» __________________. Ескертпе: тұрғын үй төлемдерін алушы жəне оның отбасы мүшелері туралы мəліметті мекеменің кадр бөлімшесі толтырады. Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 6-қосымша __________________________________________________________________________ мекеменің атауы Біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушы туралы АНЫҚТАМА (банкке ұсыну үшін) ____________________________________________________________________________ (қызметкердің толық Т.А.Ə.) тұрғын үй комиссиясының 20___жылғы «____» _________ №_______________________ (күні) хаттамасымен 20____ жылғы «____»____________ бастап тұрғын үйге мұқтаж деп танылды. (күні) «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының ______ бабының ____тармағына сəйкес осы қызметкер тұрғын үй төлемдерін алушы болып табылады. Кадр бөлімшесінің бастығы ____________________ (күні, қолы)

М.О.

__________________________ (Т.А.Ə.)

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 7-қосымша 2013 жылғы 1 қаңтарға біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушы туралы АНЫҚТАМА (қызметкердің жеке ісіне қоса тігу үшін) _______________________________________________________________________________ (қызметкердің Т.А.Ə. толық) Тұрғын үй комиссиясының 20____жылғы «____»__________№___________________ хаттамасымен жəне ___________________________________________________ бұйрығымен (Мекеменің бірінші басшысы, күні, бұйрық нөмірі) 20____жылғы «____»__________ бастап тұрғын үйге мұқтаж деп танылды. 20____жылғы «____»__________ №___________жазбаша өтініштің (баянаттың) негізінде жəне «Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының ____ бабының ____тармағына сəйкес осы қызметкер тұрғын үй төлемдерін алушы болып табылады. 2013 жылғы 1 қаңтарға еңбек сіңірген жылдары ____жыл ____ай ____күнді құрады. Қызмет өткеру туралы мəлімет Р/с № 1

Қызмет кезеңі

Қызмет өткеру туралы бұйрықтардың нөмірлері

2

3

Тіркеу күні

1

2

Р/с №

Қазақстан Республикасының өңірі 4

Тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасы мүшелері туралы мəлімет Р/с №

Т.А.Ə. (толық)

Қызметкердің отбасы мүшелері

Туған күні

Тұрғын үйге мұқтаж деп таныған күні

Туыстық дəрежесін растайтын құжат

1

2

3

4

5

6

1

Бөлімше Тұрғын атауы үйге мұқтаж адамның Т.А.Ə. (толық)

2

01.01.2013 жылғы жағдай бойынша əскери еңбек сіңірген жылдары (қызмет өтілі) 4

3

Қызметкерді Отбасы құрамы тұрғын үйге мұқтаж деп тану күні отбасы қызметкерді (күні, айы, мүшелері қоса жылы) есептегендегі адам саны 5

6

7

отбасы құрамының өзгеру уақыты, туыстық қатынасы 8

Біржолғы тұрғын үй төлемін төлеу кезеңі 8-баған -5- баған (айлар)

Үміттеніп отырған тұрғын үй алаңы (3-қосымшаның 8-бағаны (шаршы м.)

9

10

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 10-қосымша ТҰРҒЫН ҮЙ ТӨЛЕМДЕРІ ТУРАЛЫ ШАРТ Бұдан əрі «банк» деп аталатын ______________________________ банкінің атынан ___________ _______________________негізінде əрекет ететін_______________, бұдан əрі «____________________ __________» деп аталатын (бұдан əрі – мекеме) мемлекеттік мекеменің атынан Ереженің негізінде əрекет ететін __________________________ жəне бұдан əрі қызметкер деп аталатын________________берілген ___________ №_________ жеке куəліктің негізінде əрекет ететін _____ ________________________________арнаулы мемлекеттік органының қызметкері, бұдан əрі бірлесіп «Тараптар» деп аталатындар төмендегі туралы осы шартты (бұдан əрі – шарт) жасасты: 1. Шартта пайдаланылатын негізгі ұғымдар 1. Шартта мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады: 1) тұрғын үй төлемдері – арнаулы мемлекеттік органдардың тұрғын үйге мұқтаж қызметкерлеріне (бұдан əрі – қызметкерлер) тұрғын үй берудің орнына республикалық бюджет есебінен арнаулы ақшалай қамтамасыз ету түрінде төленетін, өңірлер жəне отбасы құрамы бойынша сараланған ақшалай қаражаттың көлемі. Тұрғын үй төлемдері ағымдағы жəне біржолғы төлемдерден тұрады; 2) ағымдағы тұрғын үй төлемдері – тұрғын үйге мұқтаж болып танылған қызметкерлерге ай сайынғы негізде жүзеге асырылатын төлемдер; 3) біржолғы тұрғын үй төлемдері – «Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан əрі – Заң) 101-1-бабы 5, 6 жəне 7-тармақтарында көзделген жағдайларда жүзеге асырылатын біржолғы сипаттағы төлемдер; 4) Қағидалар – Қазақстан Республикасы Үкіметінің 20___ «____» ________ № ____ қаулысымен бекітілген Арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидалары. 2. Шарттың мəні 2.1. Банк қызметкер анықтаманы (Қағидалардың 4, 6-қосымшалары), мекеме жəне қызметкер қол қойған шартты, жəне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің нормативтік құқықтық актілерінің талаптарына сəйкес ағымдағы шотты ашуға қажетті құжаттарды бергеннен кейін, қызметкердің Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылығының аумақтық бөлімшесінде ашылған мекеменің тиісті шотынан тұрғын үй төлемдерін (бұдан əрі – ақшасын) алуы үшін теңгедегі ағымдағы жеке арнайы банктік шот (бұдан əрі – Есеп шот) ашады. 2.2. Мекеме тұрғын үй төлемдері ретінде көзделген ақша құралдарын қызметкердің банкте ашылған жеке арнайы есеп шотына аударады. 2.3. Қызметкер тұрғын үй төлемдерін Заңның 101-4-бабында көзделген мақсаттарға пайдаланады. 2.4. Банк қызметкердің шотындағы тұрғын үй төлемдерін оның нұсқауының негізінде аударады. Төлем құжатында оларды Заңның 101-4-бабында көзделген пайдалану мақсаттары көрсетіледі. 2.5. Шотты ашу, жабу, жүргізу, сондай-ақ шот бойынша операцияларды өткізуді «Ақша төлемi мен аударымы туралы» 1998 жылғы 29 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңына, «Қазақстан Республикасының банктерінде клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу жəне жабу ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2000 жылғы 2 маусымдағы № 266 қаулысына, Қағидаларға, банктің ішкі құжаттарына жəне шартқа сəйкес банк, мекеме жəне қызметкер жүзеге асырады. 3. Шотты жүргізу 3.1. Банк шот бойынша мынадай операцияларды жүзеге асырады жəне оған қызмет көрсетуге байланысты банктік қызметтерді көрсетеді: 1) Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қазынашылығының аумақтық бөлімшесінде ашылған мекеменің тиісті шотынан қолма-қол ақшасыз төлем арқылы келген теңгедегі тұрғын үй төлемдерін шотқа енгізеді; 2) осы шарттың 2.4-тармағына сəйкес шоттан ақшаны аударуды жүзеге асырады; 3) Қағидалардың 7-бөлімінде белгіленген тəртіпке сəйкес шот бойынша операцияларды тоқтатуды жүргізеді; 4) қызметкердің жазбаша келісімімен мекеменің талабы бойынша оған, сондай-ақ қызметкерге шотта қалған ақша туралы жəне/немесе ақшаның шот бойынша қозғалысы туралы анықтамалар береді; 5) Қағидалардың 7-бөлімінде белгіленген тəртіпке сəйкес мекеме қате аударған ақшаны шоттан қайтаруды жүргізеді; Осы тармақта көрсетілмеген операцияларды банк шот бойынша өткізбейді. 3.2. Банк шоттан қолма-қол ақшаны бермейді. 3.3. Шотты ашу, қызмет көрсету жəне ол бойынша операцияларды өткізу үшін комиссия шығындарын Қағидалардың 7-бөлімінде белгіленген тəртіпке сəйкес мекеме қате аударған ақшаны шоттан қайтару кезіндегі комиссия шығындарын қоспағанда, төлеу күні қолданыстағы банк тарифіне сəйкес банк кассасына төлеу арқылы қызметкер өзі төлейді. Мұндай жағдайда мекеме қате аударған ақшаны шоттан қайтару кезіндегі комиссия шығындары мекеменің есебінен Ббнктің есеп айырысу шотына аудару арқылы жүзеге асырылады. 4. Тараптардың құқықтары мен міндеттері 4.1. Мекеме Қағидалар мен осы шартқа сəйкес қызметкердің жеке арнайы шотына тұрғын үй төлемдерін аударуға міндеттенеді. 4.2. Мекеме қате аударылған тұрғын үй төлемдерін Қағидалардың 7-бөлімінде белгіленген тəртіппен қайтарып алуға құқылы. 4.3. Қызметкер: 1) тұрғын үй төлемдерін Заңның 101-4-бабында көзделген мақсаттарға жұмсауға; 2) отбасы құрамы өзгерген кезде бұл туралы азаматтық хал актілерінде тіркелген жəне əділет органдарында тиісті куəлік алған күннен бастап 10 күннен аспайтын мерзімде мекемені хабардар етуге; 3) тұрғын үйге мұқтаж мəртебесінен айырылған кезде бұл туралы тұрғын үйге мұқтаж мəртебесінен айырылған күннен бастап 10 күннен аспайтын мерзімде мекемені хабардар етуге; 4) шоттан ақша алушымен шартты бұзған жағдайда мақсатына қарай пайдаланылмаған ақша қаражаттарын жеке арнайы шотқа қайтару бойынша шаралар қолдануға міндетті. 4.4. Қызметкер: 1) жеке арнайы шотта пайдаланылмаған тұрғын үй төлемдерінің сомаларын жинақтауға; 2) тұрғын үй төлемдерін олардың мақсаты бойынша қайда қызмет өткеріп жатқанына қарамастан, Қазақстан Республикасының кез келген өңірінде пайдалануға; 3) мекеме мен банктің келісімімен тұрғын үй төлемдерінің пайдаланылмаған сомаларын осы шартқа қосымша келісім жасау арқылы бір банктен басқасына аударуға құқылы. 4.5. Банк Қызметкердің операциялары бойынша құпиялылығына кепілдік береді. 4.6. Қағидалардың 7-бөлімінде белгіленген тəртіпке сəйкес қызметкер банкке қызметкердің қосымша келісімінсіз (акцептсіз) мекеме заңсыз немесе артық аударған ақшаны есептен шығаруға құқық береді. 4.7. Қызметкер өз деректемелерінің (паспорттық деректері, ЖСН (СТН), тұратын мекенжайы, телефон нөмірі, e-mail электрондық мекенжайы, факс нөмірі жəне банкке жолданған құжаттардағы басқа да мəліметтерінің) өзгеруі туралы банкке олар өзгерген сəттен бастап 5 (бес) күннен кешіктірмей жазбаша хабарлауға міндеттенеді. 5. Есеп айырысу тəртібі 5.1. Тұрғын үй төлемдеріне арналған жеке арнайы шотты тұрғын үйге мұқтаж деп танылған əрбір қызметкер өзі ашады жəне қызмет көрсетеді. 6. Дауларды шешу тəртібі 6.1. Осы шарт бойынша Тараптар арасында туындаған даулардың барлығы келіссөздер жүргізу арқылы 10 (он) жұмыс күні ішінде шешіледі. 6.2. Тараптар келіссөздер жүргізу арқылы келісімге келмеген кезде, даулар мүдделі Тараптың бастамасымен Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында көзделген сот тəртібімен қаралады. 7. Қосымша шарттар 7.1. Шартқа енгізілетін кез келген өзгерістер мен толықтырулар олар жазбаша түрде жасалған жəне Тараптар қол қойған жағдайда жарамды. 7.2. Осы шарт Тараптардың келісімімен ғана бұзылуы мүмкін. 7.3. Осы шарт Заңның 101-3-бабында көзделген жағдайларда мекеменің бастамасымен бұзылуы мүмкін. 7.4. Осы шарт заңдық күші бірдей, əрбір Тарапқа бір-бірден үш данада жасалды. 7.5. Осы шарт оған Тараптар қол қойған күнінен бастап күшіне енеді. 7.6. Осы шарттың талаптары құпия болып табылады. 8.Тараптардың жауапкершілігі. Жауапкершілікті алып тастау 8.1. Тараптар осы шарт бойынша өздеріне алған міндеттемелерді орындамағаны немесе тиісінше орындамағаны үшін, сондай-ақ Тараптардың рұқсатынсыз мəліметтерді жария еткен үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына сəйкес жауапты болады. 8.2. Кез келген жағдайларда шарттың талаптары бұзылған кезде банктің жауапкершілігі банктің заңсыз əрекетімен/əрекетсіздігімен қызметкерге келтірілген нақты залалдың мөлшерімен шектеледі. 8.3. Қызметкер ұсынған шарттың мазмұны, түпнұсқалығы жəне жарамдылығы үшін, сондай-ақ оның Қағидалар мен Заңның _______ бабының талаптарына сəйкестігі үшін банк жауапты болмайды. 8.4. Қызметкер шот бойынша үзінді көшірмеде көрсетілген шот бойынша операцияларды даулау туралы өтінішті мұндай операция өткізілген күннен күнтізбелік 30 (отыз) күннің ішінде беруге құқылы. 9. Əртүрлі 9.1. Шоттың құқықтық режимі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасымен белгіленеді. 9.2. Шарт шартқа сəйкес шот жабылғанға дейін жарамды. 9.3. Шотты жабу Тараптардың келісімі бойынша жүргізіледі. 9.4. Қызметкер банктің мекемеге шот нөмірі, шот бойынша ақшаның қозғалысы, шотты жабу жəне шартта көзделген тəртіп пен талаптар бойынша өзге де мəліметтерді беруіне өз келісімін береді. 10. Шартты өзгерту тəртібі 10.1. Осы шартқа өзгерістер мен толықтырулар қосымша келісімге қол қою арқылы енгізіледі. 11. Форс-мажор 11.1. Шарт бойынша міндеттемелерді орындамау күтпеген жағдайлардың, атап айтқанда: орындауға тікелей əсер еткен қауіпті табиғи құбылыстар, өрт, су тасқыны, жер сілкінісі, эпидемия, соғыс іс-қимылдары салдарынан болса, Тараптар шарт бойынша міндеттемелерді ішінара немесе толық орындамағаны немесе тиісінше орындамағаны үшін жауапкершіліктен босатылады. 12.Тараптардың орналасқан жері мен төлем деректемелері

Тұрғын үй төлемдері туралы шарт күні

нөмірі

4

5

Банктің атауы

Қызметкердің жеке арнайы шотының нөмірі

6

7

__________________________ (қала, ауыл )

Ескертпе: қызметкерлердің тұрғын үй төлемдерін жəне жеке арнайы шоттары туралы шарттарды тіркеу журналын мекеменің қаржы бөлімшелері толтырады Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 12-қосымша Тұрғын үй төлемдерін алушының № _________ талдамалық есепке алу карточкасы ЖСН (СТН) _______________________________________ Жеке арнайы шоттың нөмірі ____________________ Банктің атауы _______________________________ ____________________________________________________________________________ (қызметкердің Т.А.Ə. толық) Тұрғын үй комиссиясының 20_____жылғы «____»______________ №_______________ (күні) хаттамасымен жəне _______________________________________________бұйрығымен (Мекеменің бірінші басшысы, күні, бұйрық нөмірі) 1) 20_____ жылғы «___» ____________ бастап тұрғын үйге мұқтаж деп танылды; (күні) 2) ағымдағы тұрғын үй төлемдері ________________ теңгені құрайды; (сома ) 3) біржолғы тұрғын үй төлемдері ________________ теңгені құрайды. (сома)

Қызметкерге барлығы Мекеме бойынша барлығы

ММ бастығы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) Тұрғын үй комиссиясының төрағасы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) Кадр бөлімшесінің бастығы ____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.) Ескертпе: біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімін мекеменің кадр бөлімшесі толтырады

Тұрғын үй төлемдерін алушы қызметкердің Т.А.Ə. (толық) 3

20_____ ж. «____» ___________ (күні)

«Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сəуірдегі Қазақстан Республикасы Заңының ____ бабының ____тармағына сəйкес аталған қызметкер _______________________________________ _____________________________ бойынша біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушы болып табылады. мекеме атауы

Біржолғы тұрғын үй төлемдерінің есебі

Үміттеніп отырған тұрғын үйдің алаңы (ш.м.)

Қызметкерлердің тұрғын үй төлемдерін жəне жеке арнайы шоттары туралы шарттарды тіркеу журналы № Р/с

Біржолғы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімі

Ескертпе: 1) ағымдағы тұрғын үй төлемдерінің есебін мекеменің қаржы бөлімшесі толтырады; 2) 1–4-бағандардағы мəліметтерді Арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларының 8-қосымшасына сəйкес кадр бөлімшесі ұсынады.

Отбасы құрамы отбаадам саны, сы соның мүше- ішінде лері қызметкер

Қазақстан Республикасы арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 11-қосымша

Үміттеніп отырған тұрғын үй алаңы (3-қосымшаның 8-бағанынан) (ш.м.) 6

ММ бастығы

____________________ _____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.)

Бөлім-ше Тұрғын үйге атауы мұқтаж адамның Т.А.Ə. (толық)

адам саны, соның ішінде қызметкер 5

Барлығы қызметкер бойынша Мекеме бойынша барлығы

Қаржы бөлімшесінің бастығы ____________________ ____________________ (күні, қолы) (Т.А.Ə.)

Р/с №

_____________________ (Т.А.Ə.)

Ескертпе: ағымдағы тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімін мекеменің кадр бөлімшесі толтырады.

ММ бастығы

4. Тұрғын үй төлемдерін қайта есептеу 34. Ағымдағы тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін қайта есептеу: 1) отбасы құрамы өзгерген; 2) бір өңірден басқа өңірге көшуіне байланысты қызмет орнын ауыстырған кезде жүргізіледі. Ағымдағы төлемдердің мөлшерін қайта есептеу тұрғын үй комиссиясы шешімінің жəне қызметкердің жазбаша өтінішінің (баянатының) негізінде шығарылатын мекеменің бірінші басшысының бұйрығы бойынша жүзеге асырылады. 35. Тұрғын үй төлемдерінің іс жүзіндегі сомасы қызметкер тұрғын үйге мұқтаж деп танылған күннен, қызметкер жұмыстан босатылған күннен, бір өңірден басқа өңірге ауысқан күннен бастап есептеледі. 36. Біржолғы тұрғын үй төлемдерін өткен кезеңге қайта есептеу жүргізілмейді. 5. Тұрғын үй төлемдерін жүзеге асыру тəртібі 37. Тұрғын үй төлемдеріне арналған жеке арнайы шотты Қағидалардың 4 жəне 6-қосымшаларына сəйкес нысан бойынша анықтамаларды қосымша бере отырып, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің нормативтік құқықтық актісінде белгіленген тəртіппен тұрғын үйге мұқтаж деп танылған əрбір қызметкер дербес ашады. 38. Мекеме, қызметкер жəне банк арасында Қағидалардың 10-қосымшасына сəйкес нысан бойынша тұрғын үй төлемдері туралы үшжақты шарт (бұдан əрі – шарт) жасалады. Бұл ретте шарт мекеме тарапынан нақты немесе шартты атауы бойынша жасалады. Шартқа сəйкес мекеме қызметкердің жеке арнайы шотына тұрғын үй төлемдерін аударады, ал банк қызметкерге Заңның 101-4-бабында көзделген мақсаттарға сəйкес тұрғын үй төлемдерін жұмсауға құқық береді. Мекеменің қаржы бөлімшесі шартты жəне қызметкердің жеке арнайы шотын Қағидалардың 11-қосымшасына сəйкес нысан бойынша есепке алу журналына тіркейді. 39. Мекеменің қаржы бөлімшесі тұрғын үй төлемдерінің аударылған жəне төленген сомалары бойынша Қағидалардың 12-қосымшасына сəйкес нысан бойынша талдамалық есеп карточкасында есепті жүзеге асырады. 40. Қызметкер қызметтен ауысқан, босатылған кезде мекеменің каржы бөлімшесі талдамалық есеп карточкасының көшірмесін қоса бере отырып, ақша аттестатында оған жүргізілген тұрғын үй төлемдері туралы мəліметті көрсетеді. 41. Мекеменің арнайы жедел тапсырмаларын орындау үшін айрықша тəртіпте қызмет өткеретін қызметкерлерге тұрғын үй төлемдерін жүзеге асыру тəртібін Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарының бірінші басшылары бекітеді.

Үміттеніп отырған тұрғын үйдің аумағы (3-қосымшаның 8-бағаны) 4

ММ бастығы

Қызметкерге барлығы Мекеме бойынша барлығы

3. Тұрғын үй төлемдерін тағайындау тəртібі 3.1. Тұрғын үй төлемдерін тағайындауға арналған құжаттарды қарау 21. Тұрғын үй төлемдерін тағайындау жəне тұрғын үйге мұқтаж деп тану үшін қызметкер қызмет өткеретін орны бойынша мекеменің тұрғын үй комиссиясына мынадай құжаттарды ұсынады: 1) мекеменің бірінші басшысының немесе оны алмастыратын адамның атына оны тұрғын үйге мұқтаж деп тану жəне оған тұрғын үй төлемдерін тағайындау туралы жазбаша өтініш (баянат); 2) аумақтық əділет органының анықтамасы (өтініш берушіде жəне онымен бірге тұрақты тұратын отбасы мүшелерінде Қазақстан Республикасының аумағында олардың жеке меншік құқығына тиесілі тұрғын үйдің бар немесе жоқ болуы туралы); 3) жергілікті атқарушы органының анықтамасы (өтініш берушіде жəне онымен бірге тұрақты тұратын отбасы мүшелерінде осы елді мекенде коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрақты пайдалануға берілген тұрғын үйінің бар немесе жоқ болуы туралы); 4) неке қию (бұзу), отбасы мүшелерінің қайтыс болуы, балаларының тууы туралы куəліктердің көшірмелері; 5) қызметкердің жəне оның отбасы мүшелерінің жеке бастарын куəландыратын құжаттардың көшірмелері; 6) мекеменің кадр бөлімшесі берген отбасы құрамы туралы анықтама; 7) балаларында он сегіз жасқа жеткенге дейін алған мүгедектік болған жағдайда мүгедектікті растайтын құжаттардың көшірмелері; 8) қызметкердің жалғыз үйі авариялық деп танылған жағдайда жергілікті атқарушы органның анықтамасы; 9) отбасы тұрып жатқан тұрғын үй белгіленген санитариялық жəне техникалық талаптарға сəйкес келмесе не болмаса аралас, оқшауланбаған тұрғын үй-жайда екі немесе одан да көп отбасы тұрған жағдайда не отбасы құрамында онымен бір үй-жайда (пəтерде) бірге тұру мүмкін емес науқас, созылмалы аурудың кейбір ауыр түрімен (Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен аурулар тізімі бойынша) ауыратын адам бар болса, тиісті уəкілетті органның анықтамасы; 10) ипотекалық ұйымның қызметкермен жасасқан негізгі міндеттемесі орындалмаған ипотекалық шарт туралы анықтамасы; 11) қызметкер тұрғын үйді сатып алған сəтте тұрғын үйге мұқтаж мəртебесі болған жағдайда Заңның 101-4-бабының 3) тармақшасында көзделген мақсаттарға бұрын жүргізілген шығыстарды растайтын құжаттар; 12) жұбайының (зайыбының) жұмыс орнынан қызметтік тұрғын үй алғаны не алмағаны туралы мəліметтері бар анықтама; 13) тұрғын үй құрылысының үлесіне жəне тұрғын үй меншік иелері кооперативіне қатысуын растайтын құжат; 14) тұрып жатқан тұрғын үйдің алаңын растайтын құжаттар (тұрғын үй жағдайларын жақсарту қажеттігіне байланысты тұрғын үйге мұқтаж деп танылған қызметкерлер үшін ғана). 22. Мекеменің кадр бөлімшесі қызметкердің жазбаша өтінішін (баянатын) тіркелген күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарайды жəне материалдарды тоқсанына кемінде бір рет, қажет болғанда айына бір рет өтетін мекеменің тұрғын үй комиссиясының кезекті отырысына дайындайды. 23. Мекеменің тұрғын үй комиссиясы қызметкерді тұрғын үйге мұқтаж деп тану, оған тұрғын үй төлемдерін тағайындау немесе тұрғын үйге мұқтаж деп тану үшін негіздеменің жоқ екені туралы шешім шығарады, ол мекеменің тұрғын үй комиссиясы отырысының хаттамасымен ресімделеді. 24. Қызметкер Заңның 69 жəне 70-баптарының талаптарына сəйкес келмеген, Заңның 72-бабында белгіленген негіздемелер болған жəне (немесе) олар Қағидалардың 21-тармағында айқындалған қажетті құжаттарды ұсынбаған жағдайда тұрғын үй комиссиясы қызметкерді тұрғын үйге мұқтаж деп танудан бас тарту туралы шешім шығарады жəне оған берілген құжаттары қайтарылады. Тұрғын үй комиссиясының хаттамасынан үзінді қызметкерге қол қойғыза отырып жеткізіледі жəне оның жеке ісіне тігіледі. Тұрғын үй комиссиясы хаттамаларының көшірмелері жəне (немесе) олардың үзінділері қызметкердің жазбаша өтінішінің негізінде ғана беріледі. 25. Тұрғын үй берілген қызметкерлерге: 1) берілген үй-жайы белгіленген техникалық, санитариялық талаптарға жауап бермейтін, оның ішінде отбасының əрбір мүшесіне тиісті он сегіз шаршы метрге сай келмейтін қызметкерлерді; 2) жабық жəне оқшауланған əскери қалашықтарда, шекара заставаларында жəне тізбесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен белгіленген өзге де шалғайдаға объектілерде орналасқан тұрғын үйлерде тұратын қызметкерлерді қоспағанда, тұрғын үй төлемдері жүргізілмейді. 26. Тұрғын үй төлемдерін тағайындауға арналған құжаттарды мекеменің тұрғын үй комиссиясы қарап, тұрғын үй төлемдерін алушылардың тізімін бекіткеннен кейін, егер Қағидаларда өзгеше көзделмесе, мекеменің кадр бөлімшесі Қағидалардың 5 жəне 7-қосымшаларына сəйкес анықтама түрінде оны тұрғын үйге мұқтаж деп тану туралы тұрғын үй комиссиясының шешімін, сондай-ақ Қағидалардың 21-тармағында көзделген құжаттарды қызметкердің жеке ісіне тігеді. Жеке арнайы шот ашу үшін Қағидалардың 4 жəне 6-қосымшаларына сəйкес нысандар бойынша қызметкерге мекеменің кадр бөлімшесі дайындаған анықтамалар беріледі.

13

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

Р/с № 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Кезең

Басындағы сальдо (теңгемен)

Бір айда

2

3

2 Қаңтар Ақпан Наурыз Сəуір Мамыр Маусым Шілде Тамыз Қыркүйек Қазан Қараша Желтоқсан Барлығы

сома (теңгемен) 4

Аударылды төлем құжатының нөмірі, күні 5

төлем құжатының сомасы 6

келесі беті Соңындағы сальдо 7

ММ бастығы

___________________ (күні, қолы)

_____________________ (Т.А.Ə.)

Қаржы бөлімшесінің бастығы

__________________ (күні, қолы)

_____________________ (Т.А.Ə.)

Орындаушы

________________ (күні, қолы)

__________________ (Т.А.Ə.)

Ескертпе: тұрғын үй төлемдерін алушының талдамалық есепке алу карточкасын Мекеменің қаржы бөлімшесі толтырады. Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 13-қосымша Екінші деңгейдегі банктің басшысына _______________________________________________ Тұрғын үй төлемдерінің қате аударылған сомаларын қайтаруға Мекеменің өтініші 1.Тұрғын үй төлемдерін төлеушінің деректемелері 1.1__________________________________________________________________________ (мекеменің атауы) 1.2 ЖСН (СТН) ______________________________________________________________ 1.3 БИК ________________________________________________________________________ 1.4 ЖСК __________________________________________________________________ 2. Қате аударылған төлем тапсырмасының деректемелері 2.1 № _____________________________________________________________________ 2.2 20____ ж. «___ » _____________ № _____________ 2.3 Төлем тапсырмасының жалпы сомасы________________________________________ 3. Тұрғын үй төлемдерін алушының деректемелері _______________________________ 3.1 Тегі _____________________________________________________________________ 3.2 Аты_________________________________________________________________________ 3.3 Əкесінің аты_____________________________________________________________ 3.4 Туған күні _______________________________________________________________ 3.5 ЖСН (СТН)__________________________________________________________________ 3.6 Жеке арнайы шотының нөмірі ______________________________________________ 3.7 Тұрғын үй төлемдерін алушының төлем сомасы _______________________________ 3.8 Қайтарылуға тиіс сома ____________________________________________________ 4. Қайтару себебі_____________________________________________________________ (қайтаруды талап ететін себебі көрсетілсін, мысалы, қызметкер ____________________________________________________________________________ жұмыстан шығарылды, механикалық қате, Банктің қатесі т.б.) Қайтаруды мынадай деректемелер бойынша жүргізуді сұраймыз: Мекеме __________________________ ЖСН (СТН) ___________________________________________________________________ БИК_______________________________________________________________________ ЖСК_______________________________________________________________________ 5. Басшы __________________________ (Т.А.Ə., қолы) 6. Бас бухгалтер __________________________ (Т.А.Ə., қолы) М.О. __________________________ (күні) Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарының қызметкерлеріне тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін айқындау, тағайындау, қайта есептеу, жүзеге асыру жəне тоқтату қағидаларына 14-қосымша Тұрғын үй төлемдерін алушының жеке арнайы шотынан қате есептелген сомаларды есептен шығаруға оның келісімі туралы өтініш Мен ______________________________________________________________________, (Т.А.Ə., туған күні) ЖСН (СТН) __________________________________________________________, _____________________________________________________ сомадағы (лардағы) (сома жазбаша) ____________________________________________________________________________ (қате есептелген тұрғын үй төлемдерін бірнеше төлем тапсырмалары бойынша қайтару кажет болған жағдайда əр төлем тапсырмасына қайтарылуы тиіс сомалар бөлек көрсетіледі) менің жеке арнайы шотыма қате аударылған тұрғын үй төлемдерін қайтаруға келісім беремін. ___________________ ___________________ (қолы) (күні)

Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2013 жылғы 11 ақпан

№ 118

Астана, Үкімет Үйі

Азаматтарды əскери қызметке даярлау, бастапқы əскери даярлықты ұйымдастыру жəне жүргізу, сондай-ақ оның оқу-материалдық базасын қалыптастыру қағидаларын бекіту туралы «Əскери қызмет жəне əскери қызметшілердің мəртебесі туралы» 2012 жылғы 16 ақпандағы Қазақстан Республикасының Заңына сəйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді: 1. Қоса беріліп отырған Азаматтарды əскери қызметке даярлау, бастапқы əскери даярлықты ұйымдастыру жəне жүргізу, сондай-ақ оның оқу-материалдық базасын қалыптастыру қағидалары бекітілсін. 2. «Мемлекеттік органдардың азаматтарды əскери қызметке даярлауды ұйымдастыру жəне қамтамасыз ету ережесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 24 мамырдағы № 449 қаулысының (Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2006 ж., № 18, 182-құжат) күші жойылды деп танылсын. 3. Осы қаулы алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі С. АХМЕТОВ. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 11 ақпандағы №118 қаулысымен бекітілген Азаматтарды əскери қызметке даярлау, бастапқы əскери даярлықты ұйымдастыру жəне жүргізу, сондай-ақ оның оқу-материалдық базасын қалыптастыру қағидалары 1. Негізгі ережелер 1. Осы Азаматтарды əскери қызметке даярлау, бастапқы əскери даярлықты ұйымдастыру жəне жүргізу, сондай-ақ оның оқу-материалдық базасын қалыптастыру қағидалары (бұдан əрі – Қағидалар) «Əскери қызмет жəне əскери қызметшілердің мəртебесі туралы» 2012 жылғы 16 ақпандағы Қазақстан Республикасының Заңына (бұдан əрі – Заң) сəйкес əзірленді. 2. Осы Қағидалар азаматтарды əскери қызметке даярлауды ұйымдастыру жəне жүзеге асыру тəртібін айқындайды. 2. Азаматтарды əскери қызметке даярлау 3. Азаматтарды əскери қызметке даярлау: 1) бастапқы əскери даярлықты; 2) қосымша білім беру бағдарламалары бойынша əскери даярлықты; 2) əскери-техникалық жəне басқа да мамандықтар бойынша даярлықты; 4) запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша əскери даярлықты қамтиды. 4.Азаматтарды əскери қызметке даярлауды ұйымдастыруға жəне оны жүргізуге бақылауды Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі жүзеге асырады. 3. Бастапқы əскери даярлық 1. Жалпы ережелер 5. Бастапқы əскери даярлықты қорғаныс, денсаулық сақтау, төтенше жағдайлар саласындағы уəкілетті органмен, жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп, білім беру саласындағы уəкілетті орган ұйымдастырады жəне тиесілігіне жəне меншік нысанына қарамастан, білім беру ұйымдарында жүзеге асырылады. Бастапқы əскери даярлық: 1) Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелерін, мемлекеттің қорғаныс негіздерін зерделеу; 2) Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің тағайындалуын, олардың сипаты мен ерекшеліктерін, Қазақстан Республикасы азаматтарының қастерлі міндеті ретінде əскери қызметтің мəнін, əскери анттың, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері жарғыларының негізгі талаптарын түсіндіру; 3) əскери бөлімдердің қару-жарағымен жəне əскери техникасымен, жеке құрамның орналасуымен жəне тұрмысымен таныстыру; 4) қажетті əскери білім мен практикалық дағдыларды алу, төтенше жағдайларда адамның тіршілік əрекеті қауіпсіздігінің негіздерін меңгеру мақсатында жүргізіледі.

(Соңы 14-бетте).


14

www.egemen.kz

(Соңы. Басы 13-бетте). 6. Əскерге шақыру жасына дейінгі жəне əскерге шақыру жасындағы адамдарды бастапқы əскери даярлауды бағыныстылығына жəне меншік нысанына қарамастан, жалпы орта білімнің жалпы білім беру оқу бағдарламаларын жəне техникалық жəне кəсіптік (арнаулыдан басқа), орта білімнен кейінгі білімнің кəсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын білім беру ұйымдарының (бұдан əрі – білім беру ұйымдары) 10 жəне 11-сыныптарында, бірінші-екінші оқу курстарында бастапқы əскери даярлықтың штаттық ұйымдастырушы оқытушылары жүргізеді. Бастапқы əскери даярлық курсы аяқталғаннан кейін оқитындармен оқу-жаттығу-далалық (лагерьлік) жиындар өткізіледі. Білім беру ұйымдарында бастапқы əскери даярлықтан өтпеген жасөспірімдер оны əскерге шақыру алдында оқу-жаттығу пункттерінде өтеді. Оқу-жаттығу пункттеріндегі сабақтарды оқу-жаттығу пункттерінің штаттан тыс бастықтары, олардың тəрбие жұмысы жөніндегі орынбасарлары жəне жергілікті əскери басқару органдары тартатын немесе ұйымдарда жұмыс істейтін запастағы офицерлер, сержанттар (старшиналар) қатарынан бастапқы əскери даярлық нұсқаушылары ұйымдастырады жəне өткізеді. 2. Бастапқы əскери даярлыққа бақылауды ұйымдастыру, жүргізу жəне жүзеге асыру, сондай-ақ оқу-материалдық базаны қалыптастыру тəртібі 7. Бастапқы əскери даярлықты жүргізуді жəне бақылауды ұйымдастыру кезінде қорғаныс саласындағы уəкілетті орган: 1) білім беру саласындағы уəкілетті органмен келісу бойынша жергілікті əскери басқару жəне білім беру органдарының жастарды бастапқы əскери даярлауды ұйымдастыру жəне патриоттық тəрбиелеуді қамтамасыз ету жөніндегі қызметін тексеруді жоспарлайды; 2) білім беру ұйымдарында бастапқы əскери даярлықты ұйымдастыруға жəрдем көрсетеді. 8. Білім беру саласындағы уəкілетті орган: 1) оқитындарды бастапқы əскери даярлауды жəне патриоттық тəрбиелеуді үйлестіруді жүзеге асырады; 2) оқитындарды бастапқы əскери даярлауды жəне патриоттық тəрбиелеуді жүргізуді қамтамасыз етеді; 3) бастапқы əскери даярлық бойынша оқу бағдарламаларын əзірлеуге, оқулықтарды жəне оқуəдістемелік кешендерді, аудио-бейне фильмдерді шығаруға жəрдемдеседі; 4) оқитындарды бастапқы əскери даярлауды жүргізудің жəне патриоттық тəрбиелеудің оң тəжірибесін зерделейді, жинақтайды жəне таратады. 9. Денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті орган: 1) медициналық-санитариялық даярлық бойынша оқытуға басшылық жасауды жүзеге асырады жəне ведомстволық бағынысты органдар арқылы медициналық-санитариялық даярлық бойынша оқытушыларды іріктеуді жəне даярлауды қамтамасыз етеді; 2) төтенше жағдайлар саласындағы уəкілетті органның білім беру ұйымдарында оқитындарды медициналық-санитариялық даярлық бойынша бағдарламаларды жəне білім беру ұйымдарын мүлікпен жабдықтау табельдерін əзірлеуге қатысады; 3) оқитындармен практикалық сабақтар өткізу үшін емдеу мекемелерін білім беру ұйымдарына бекітіп береді жəне олардың даярлығына бақылауды жүзеге асырады. 10. Төтенше жағдайлар саласындағы уəкілетті орган: 1) адамның тіршілік əрекетінің қауіпсіздігі негіздерін оқыту бойынша басшылық жасауды жүзеге асырады; 2) білім беру жəне денсаулық сақтау саласындағы уəкілетті органдармен бірлесіп, «Тіршілік əрекеті қауіпсіздігінің негіздері» курсы бойынша бағдарлама бөлімін, сондай-ақ білім беру ұйымдарын азаматтық қорғаныс мүлкімен жабдықтау табелін əзірлейді. 11. Жергілікті əскери басқару органдары облыстардың, қалалар мен аудандардың аумақтарында: 1) бастапқы əскери даярлық бойынша есептілікті жүргізеді; 2) білім беру жəне денсаулық сақтау саласындағы аумақтық органдармен бірлесіп, бір жыл үшін бастапқы əскери даярлықты жүргізу қорытындылары бойынша жергілікті атқарушы органдар шешімдерінің жобаларын жəне жаңа оқу жылына арналған негізгі іс-шаралар жоспарларын əзірлейді; 3) бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушылармен үш күндік оқу-əдістемелік жиындарын жəне бір күндік əдістемелік сабақтарды, білім беру органдарымен келісу бойынша білім беру ұйымдарында бастапқы əскери даярлықтың жай-күйін зерделеуді ұйымдастырады жəне жүргізеді; 4) білім беру жəне денсаулық сақтау саласындағы аумақтық органдармен бірлесіп, оқу-жаттығудалалық (лагерьлік) жиындарды жоспарлайды жəне ұйымдастырады; 5) патриоттық тақырыптағы ғылыми-танымдық, хроникалық деректі кино, бейнефильмдерді көрсетуді ұйымдастырады; 6) қорғаныс саласындағы уəкілетті органды жəне жергілікті атқарушы органдарды білім беру ұйымдарындағы бастапқы əскери даярлықтың жəне патриоттық тəрбиелеудің жай-күйі туралы хабардар етеді; 7) бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушылардың лауазымдарына кандидаттарды іріктеуді келіседі; 8) бастапқы əскери даярлықтың толық курсын аяқтаған əскерге шақырылушылардың тіркеу куəліктеріне тиісті жазбаларды енгізеді. 12. Гарнизондардың бастықтары жергілікті əскери басқару органдарымен бірлесіп, əскери бөлімдерге, əскери оқу орындарына жəне жоғары оқу орындары жанындағы əскери кафедраларға бастапқы əскери даярлықты, жастармен патриоттық жəне тəрбие жұмысын ұйымдастыруда жəне жүргізуде көмек көрсету үшін білім беру ұйымдарын, оқу-жаттығу пункттерін бекітіп береді. 13. Əскери бөлімдердің (мекемелердің) командирлері, əскери оқу орындарының, жоғары оқу орындары əскери кафедраларының бастықтары: 1) білім беру ұйымдары мен оқу-жаттығу пункттеріне бастапқы əскери даярлық жəне жастарды патриоттық тəрбиелеу бойынша ұдайы қамқорлық көмек көрсетеді; 2) жауынгерлік даярлық үздіктерінің жастармен кездесуін ұйымдастырады, оларды жеке құрамның тұрмысымен, бөлімшелердің қару-жарағымен жəне əскери техникасымен таныстырады; 3) қамқорлық көмек ретінде сабақтарды өткізу үшін офицерлерді, сержанттарды (старшиналарды) бөледі; 4) білім беру ұйымдарының бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушыларымен, ұйымдардың оқу-жаттығу пункттерінің штаттан тыс бастықтарымен практикалық, нұсқау беруəдістемелік жəне көрсету сабақтарын өткізуде жəне жастарды патриоттық тəрбиелеуде жергілікті əскери басқару органдарына, білім беру саласындағы аумақтық органдарға көмек көрсетеді. 14. Білім беру ұйымдарының басшылары: 1) жастардың бастапқы əскери даярлығын жəне патриоттық тəрбиелеуді ұйымдастыруға жəне оның жай-күйіне жауап береді; 2) жергілікті əскери басқару органдарының ұсынымы бойынша бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушылар лауазымдарына кандидаттарды іріктеуді жүзеге асырады; 3) оқу үдерісін уақтылы жоспарлауды жəне ұйымдастыруды, бастапқы əскери даярлық бағдарламасын толық жəне сапалы орындауды қамтамасыз етеді; 4) бастапқы əскери даярлықтың практикалық сабақтарын пысықтау үшін үй-жайлар, алаңдар мен орындар бөледі, осы Қағидалардың жəне бастапқы əскери даярлық бағдарламасының талаптарына сəйкес оқу-материалдық базаны ұдайы жетілдіруге шаралар қабылдайды; 5) үлгерімі үшін оқитындардың жеке жауапкершілігін арттыру жөнінде жұмыс жүргізеді; 6) ұйымдастырушы оқытушыға оқу-əдістемелік көмек көрсетеді, бастапқы əскери даярлықтың басқа пəндермен сабақтастығын, үйірме жұмыстарын (факультативті) ұйымдастыруды жəне өткізуді қамтамасыз етеді; 7) ұйымдастырушы оқытушының бастапқы əскери даярлық бойынша сабақтарды өткізуін, жастардың өткен материалды меңгеру сапасын бақылайды, оқу жылы ішінде кемінде бір рет бастапқы əскери даярлықтың жəне жастармен патриоттық жұмыстың жай-күйін талқылайды; 8) бастапқы əскери даярлық бойынша оқытудың басталғаны жəне аяқталғаны, взводтар мен бөлімшелер командирлерін тағайындау туралы бұйрықтар шығарады; 9) бағыныстылығы бойынша жергілікті əскери басқару органдарына бастапқы əскери даярлық жəне жастармен патриоттық жұмыстың жай-күйі туралы есеп берулерді ұсынады. 15. Бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушы: 1) білім беру ұйымының басшысына бағынады жəне оқитындардың бастапқы əскери даярлығына, сабақтарды өткізу кезінде белгіленген қағидалар мен қауіпсіздік шараларының қатаң сақталуына жауап береді; 2) оқыту уақытында бастапқы əскери даярлық бойынша сабақтарды ұйымдастырады жəне өткізеді жəне факультативті түрде (сабақтан тыс уақытта) əскери іс негіздерін зерделеу жөніндегі үйірмелерге басшылық жасайды; 3) өзінің кəсіби жəне педагогикалық білімін жүйелі түрде арттырады, əдістемелік дағдыларын жетілдіреді; 4) білім беру ұйымының педагогикалық ұжымымен бірлесіп, оқитындарды патриоттық тəрбиелеу жөніндегі жұмысты жүргізеді; 5) əскерге шақыру жасына дейінгілерді əскери есепке қою бойынша алдын ала жұмысты ұйымдастырады; 6) жергілікті əскери басқару органдарына əскери оқу орындарына түсу үшін жасөспірімдерді іріктеу бойынша көмек көрсетеді. Білім беру ұйымының бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушысы балалармен сыныптан тыс жəне мектептен тыс тəрбие жұмысын ұйымдастырушымен (директордың оқу-тəрбие жұмысы жөніндегі орынбасарымен), дене шынықтыру мұғалімімен (дене тəрбиесінің жетекшісімен) жəне сынып жетекшілерімен (өндірістік оқыту шеберлерімен), педагогикалық ұжыммен байланыста жұмыс істейді. Бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушының жұмысы сабақ кестесімен, сабақтан тыс уақытта өткізілетін іс-шаралар жоспарымен жəне білім беру ұйымының басшысы бекіткен оның жеке жоспарымен регламенттеледі. Функционалдық міндеттерімен көзделмеген жəне жоспармен бекітілген бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушының жұмысы əрбір жекелеген жағдайда білім беру ұйымының басшысымен келісу бойынша орындалады. Ұйымдастырушы оқытушылар басқа мұғалімдер мен оқытушылар сияқты білім беру ұйымы бойынша кезекшілікке тартылуы мүмкін. Бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушы: 1) бастапқы əскери даярлықтың жəне «Тіршілік əрекеті қауіпсіздігінің негіздері» курсының ерекшелігін ескере отырып, оқыту жəне тəрбиелеу мəселелері жөніндегі нормативтік-құқықтық актілерді; 2) педагогика, психология негіздерін; 3) оқитындардың өмірі мен денсаулығын сақтау қағидаларын; 4) еңбек заңнамасының негіздерін; 5) еңбекті қорғау қағидаларын; 6) сақтандыру жүйесінің ұйымдық құрылымдарын жəне төтенше жағдайлардағы іс-қимылдарды; 7) табиғи жəне экологиялық зілзала, ірі өндірістік авариялар, апаттар кезінде халықты қорғаудың, сондай-ақ қазіргі заманғы зақымдау құралдарынан қорғаудың негізгі қағидаттары мен əдістерін; 8) алғашқы медициналық көмек көрсету тəсілдерін білуі тиіс. 16. Оқу-жаттығу пунктінің бастығы оқу-жаттығу пунктінде оқитын жасөспірімдермен бастапқы əскери даярлық бойынша сабақтарды жəне тəрбие жұмысын өткізу сапасына, оқу аспаптары мен мүліктің сақталуына, бастапқы əскери даярлық бойынша оқу процесін жоспарлауға жəне ұйымдастыруға, бастапқы əскери даярлық нұсқаушыларымен нұсқау беру-əдістемелік сабақтарын өткізуге, сабақтарды өткізу сапасына жəне жасөспірімдердің үлгеріміне бақылауды жүзеге асыруға, ұйымдар басшыларына жасөспірімдердің тəртібі, үлгерімі жəне олардың сабақтарға қатысуы туралы баяндауға жауап береді. 3. Бастапқы əскери даярлық бойынша сабақтарды ұйымдастыру жəне өткізу 17. Бастапқы əскери даярлық жалпы орта білімнің жалпы білім беру оқу бағдарламаларын жəне техникалық жəне кəсіптік (арнаулыдан басқа), орта білімнен кейінгі білімнің кəсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын білім беру ұйымдарында жүргізіледі. Оқитындарды бастапқы əскери даярлауға мектептерде, колледждер мен кəсіптік лицейлерде – 136 сағат, ал бастапқы əскери даярлықтан өтпеген жəне оны оқу-жаттығу пункттерінде өтетін əскерге шақырылатын жасөспірімдерге – 60 оқу сағаты бөлінеді. Бастапқы əскери даярлық бағдарламасы бойынша сабақтар апта сайын 2 сағаттан артық емес өткізіледі. Оқу-жаттығу-далалық (лагерьлік) жиындарды жергілікті атқарушы органдар бастапқы əскери даярлықтың теориялық курсы аяқталғаннан кейін жергілікті əскери басқару жəне төтенше жағдайлар органдарымен бірлесіп, білім беру саласындағы аумақтық органдардың басшылық жасауымен көктемгі кезеңде жасөспірімдермен оқу сабағын ұйымдастырады жəне өткізеді. Оқу-жаттығу-далалық (лагерьлік) жиындар қажетті оқу-материалдық базасы бар білім беру ұйымдары базасында өткізіледі. 18. Қыздармен білім беру ұйымдарында бастапқы əскери даярлық бағдарламасы бойынша сабақтар ұлдармен бірге, «Медициналық білім негіздері» бөлімі бойынша – бөлек өткізіледі. «Əскери іс негіздері» бөлімі бойынша практикалық сабақтарға қыздар тартылмайды. 19. Білім беру ұйымында барлық оқу жылына арналған апталық бастапқы əскери даярлықтан өту жоспары əзірленеді. Бастапқы əскери даярлық бойынша сабақтар жалпы сабақ кестесіне енгізіледі жəне сыныптар мен оқу топтары бойынша өткізіледі. Сыныптар мен оқу топтары взводтар деп аталады жəне үш бөлімшеге бөлінеді. Білім беру ұйымы басшысының бұйрығымен оқитындар қатарынан взводтар мен бөлімшелер командирлері тағайындалады. 20. Білім беру ұйымдарында жəне оқу-жаттығу пунктінде маңызды саяси оқиғаларды жəне Қазақстан халқының, соғыстар батырлары мен ардагерлерінің жетістіктерін көрсететін патриоттық тақырыпты жəне өзекті материалдарды қамтитын көрнекі үгіт-насихат құралы ресімделеді. 21. Оқу-жаттығу пункттерінде бастапқы əскери даярлыққа 60 сағат, оның ішінде 20 сағат дене дайындығына бөлінеді. Сабақтар аптасына 6-7 сағаттан өткізіледі. Оқу-жаттығу пунктінде апталық бастапқы əскери даярлықтан өту жоспарлары мен сабақ кестесі əзірленеді жəне оны ұйым басшысы бекітеді. 22. Оқу-жаттығу пунктінде бастапқы əскери даярлықты қамтамасыз ету үшін оқу топтарының құрамы, сабақтарды ұйымдастыру, өткізу жəне материалдық-техникалық қамтамасыз ету тəртібі айқындалатын ұйым басшысының бұйрығы шығарылады. Оқу-жаттығу топтары оларды əскерге шақыру бойынша əскери қызметке шақыру мерзімдерін ескере отырып, 20-25 жасөспірімнен жасақталады. 23. Оқу-жаттығу пункттерінде бағдарламаны зерделегеннен кейін қорытынды баға қоюмен сынақтар қабылданады. Сынақтарды қабылдау үшін аудан, қала əкімінің шешімімен құрамында жергілікті əскери басқару органдарының, жергілікті атқарушы органдардың ішкі саясат басқармасының өкілдері бар комиссия құрылады. Оқу-жаттығу пункттерінде оқытудан өткен жасөспірімдерге бастапқы əскери даярлықтан өткені туралы анықтама беріледі. 24. Білім беру ұйымдарында жəне оқу-жаттығу пункттерінде бастапқы əскери даярлықтың толық курсын бітірген жасөспірімдердің тізімдері қорытынды бағаларымен жасөспірімдердің тіркелген жері бойынша жергілікті əскери басқару органына жолданады. 25. Бастапқы əскери даярлық бойынша оқитындардың білімі басқа пəндер сияқты бес балдық жүйе бойынша бағаланады. Бастапқы əскери даярлық бойынша оқитындар алған жылдық (курстық) бағалар негізінде қорытынды баға (денсаулық жағдайы бойынша бастапқы əскери даярлықтан босатылған адамдарды қоспағанда) орта білімі туралы аттестатқа, колледжді немесе кəсіптік лицейді бітіргені туралы дипломға, дипломға семестрлік жəне емтихан ведомостарынан үзіндіге қойылады. 26. Уəкілетті білім беру органы уəкілетті қорғаныс органымен бірлесіп, бастапқы əскери даярлық жəне оқитындардың материалды меңгеру сапасы мəселелері бойынша білім беру ұйымының жұмысын тексереді жəне бағалайды. 27. Білім беру ұйымдарындағы бастапқы əскери даярлықтың, сондай-ақ оқу-жаттығу-далалық (лагерьлік) жиындарды ұйымдастыру жəне өткізу жай-күйін тексеру нəтижелері бойынша жалпы орта білімнің жалпы білім беру оқу бағдарламаларын жəне техникалық жəне кəсіптік орта білімнен кейінгі білімнің кəсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемесінің жетекшісі акт жасайды жəне тексеруші комиссия мүшелерінің қатысуымен оқу-жаттығу-далалық (лагерьлік) жиындарды ұйымдастыру мен өткізу бойынша талдау жүргізеді. 28. Тексеру нəтижелері туралы білім беру саласындағы аумақтық органдар орындардағы жергілікті атқарушы органдарды хабардар етеді. 4. Білім беру ұйымдарының бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушыларын жəне ұйымдардың оқу-жаттығу пункттерінің əкімшілігін іріктеу, тағайындау жəне даярлау 29. Ұйымдастырушы оқытушылар лауазымдарына тағайындауды жəне оларды осы лауазымдардан босатуды жергілікті əскери басқару органдарымен жəне жоғары тұрған білім беру ұйымдарымен келісу бойынша білім беру ұйымдарының басшылары жүзеге асырады. 30. Бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушыларды лауазымға тағайындау Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрінің 2009 жылғы 13 шілдедегі № 338 бұйрығымен бекітілген педагог қызметкерлер мен оларға теңестірілген тұлғалардың лауазымдарының үлгілік біліктілік сипаттамаларының талаптарына сəйкес жүзеге асырылады.

2 наурыз 2013 жыл

Бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушылардың лауазымдарын запастағы офицерлермен жасақтау мүмкін болмаған кезде бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушылар етіп жоғары білімі бар, мотоатқыштар, барлау, танк жəне оқу-жаттығу бөлімшелерінде сарбаздар мен сержанттар лауазымдарында əскери қызмет өткерген жақсы даярланған жəне тəжірибелі запастағы сержанттар (старшиналар) мен сарбаздарды (матростарды) тағайындауға рұқсат етіледі. Білім беру ұйымдары осы санаттағы бастапқы əскери даярлықты ұйымдастырушы оқытушыларды біліктілікті арттыру курстарына жібереді. 4. Білім беру ұйымдарында қосымша білім беру бағдарламалары бойынша əскери даярлық 1. Əскери даярлықтан өту 31. Қосымша білім беру бағдарламалары бар білім беру ұйымдары республикалық əскери мектеп-интернаттар (лицейлер) жəне өзге де жалпы орта, техникалық жəне кəсіптік, орта білімнен кейінгі бағдарламаларды іске асыратын білім беру ұйымдары болып табылады. Əскери даярлықты іске асыратын білім беру ұйымдары Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі мен Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің бірлескен бұйрығы негізінде айқындалады. 32. Əскери даярлық оқытудың бір түрі болып табылады жəне жеке оқу пəні ретінде оқу жоспарларына енгізіледі. 33. Əскери даярлыққа денсаулық жағдайы бойынша əскери қызметке жарамды тəрбиеленушілер тартылады. Тəрбиеленушілердің əскери қызметке жарамдылығы заңнамаға сəйкес əскери даярлық басталар алдында, сондай-ақ оқу-жаттығу жиындары басталар алдында (тек денсаулығына шағымданғандар үшін) айқындалады. 34. Əскери даярлыққа басшылық жасауды Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігімен бірлесіп, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі жүзеге асырады. 35. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігіне: 1) Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігімен бірлесіп, əскери даярлық бағдарламаларын, əскери даярлықты қамтамасыз ету үшін қажетті қару-жарақтың, əскери техниканың, əскери оқу-жаттығу жəне басқа да мүліктің табельдерін əзірлеу жəне бекіту; 2) тəрбиеленушілердің оқу-жаттығу жиындарын ұйымдастыру жəне өткізу, əскери даярлық үшін қажетті оқу материалдық-техникалық базаны құру; 3) əскери даярлыққа, оқу, тəрбиелік жəне əдістемелік жұмысқа, əскери даярлық оқытушыларының біліктілігін арттыруға басшылық жасау; 4) Қазақстан Республикасының жəне басқа да мемлекеттердің əскери оқу орындарында оқыту үшін тəрбиеленушілерді іріктеу; 5) оқушыларды ведомстволық бағынысты білім беру ұйымдарына қабылдау; 6) əскери даярлықты жəне дене дайындығын, патриоттық тəрбиелеуді ұйымдастыру мен жүргізу сапасын тексеру; 7) Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру жүктеледі. 36. Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігіне: 1) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігімен келісу бойынша ведомстволық бағынысты білім беру ұйымдарының штат кестесін қарау жəне бекіту; 2) ведомстволық бағынысты білім беру ұйымдарын дамыту бағдарламасын бекіту; 3) жалпы білім беру даярлығына, оқу-тəрбиелік жəне əдістемелік жұмысқа басшылық жасау; 4) өз құзыреті шегінде оқу-тəрбие процесі мазмұнының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарының талаптарына сəйкес келуіне кезең-кезеңімен бақылауды ұйымдастыру жəне жүргізу; 5) білім беру саласындағы нормативтік-құқықтық актілерге сəйкес педагогикалық қызметкерлерді аттестаттауды жүргізу жəне оларға біліктілік разрядтарын беру; 6) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігімен келісу бойынша оқушыларды білім беру ұйымдарына қабылдауды жүзеге асыру; 7) білім беру ұйымдарының басшыларына педагогикалық кадрлар іріктеуде көмек көрсету; 8) оқу, əдістемелік жəне көрнекі құралдар əзірлеуді ұйымдастыру; 9) ведомстволық бағынысты білім беру ұйымдарының тəрбиеленушілерін оқу жəне тұрғын үйжайларымен, оқу жабдығымен, əдістемелік жəне көрнекі құралдармен қамтамасыз ету; 10) ведомстволық бағынысты білім беру ұйымдарында материалдық-техникалық, қаржылық қамтамасыз етуді тексеру; 11) Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру жүктеледі. 37. Əскери даярлықты ұйымдастыруға, ол үшін қажетті материалдық-техникалық базаны құруға, қару-жарақтың сақталуын қамтамасыз етуге білім беру ұйымының басшысы тікелей жауапты болады. 38. Білім беру ұйымының басшысына: 1) жарғы жобасын əзірлеуді ұйымдастыру; 2) ішкі тəртіп қағидаларын бекіту; 3) жұмыс оқу жоспарлары мен бағдарламаларын, оқу үдерісінің күнтізбелік кестелерін бекіту; 4) штат кестесінің жобасын əзірлеу жəне əскери даярлық жүргізу үшін басшылық, оқытушылар құрамының жəне қосалқы оқыту персоналының санын бөлу; 5) тəрбиеленушілердің əскери пəндерді басқа пəндермен тығыз сабақтастықта оқуын ұйымдастыруда оқу-əдістемелік көмек көрсету, білім беру процесінің əдістемелерін жəне білім беру технологияларын жетілдіру; 6) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінен алынатын мүлік пен əдебиеттен басқа, қажетті оқу материалдық-техникалық базаны құру жəне ұстау; 7) тəрбиеленушілер контингентін қалыптастыру; 8) белгіленген пайдалану талаптарына сəйкес қару-жарақ пен əскери техниканы сақтауды, жинақтауды қамтамасыз етуді ұйымдастыру; 9) тəрбиеленушілердің ағымдағы үлгерімін бақылауды, аралық жəне қорытынды аттестаттауды жүргізу; 10) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тəртіппен кадрлардың біліктілігін арттыруды жəне қайта даярлауды қамтамасыз ету; 11) педагогикалық кеңес отырысында əскери даярлықтың жай-күйін талқылау; 12) тамақтандыру жəне медициналық қамтамасыз ету ұйымдарының жұмыс істеуі үшін қажетті жағдайларды жасау, тəрбиеленушілер мен қызметкерлердің денсаулығын сақтау жəне нығайту мақсатында олардың жұмысын бақылау; 13) тəрбиеленушілерге Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген қосымша жеңілдіктер мен материалдық қамтамасыз ету түрлерін уақтылы ұсынуды қамтамасыз ету; 14) белгіленген нормалардан төмен емес тəрбиеленушілер мен оқитындарды ұстау жəне тұру жағдайларын қамтамасыз ету; 15) қоғамдық өзін-өзі басқару органдарының қызметіне жəрдемдесу; 16) қаржы жəне материалдық ресурстардың келіп түсуі жəне жұмсалуы туралы есеп беруді құрылтайшыға ұсыну жүктеледі. 39. Тəрбиеленушілердің оқу-жаттығу жиындары Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігімен бірлесіп ұйымдастырылады жəне ұзақтығы 30 күннен аспайтын оқыту бағдарламасына сəйкес өткізіледі. 40. Оқу-жаттығу жиындарынан өтуден заңнамаға сəйкес денсаулық жағдайы бойынша жарамсыз деп танылған тəрбиеленушілер босатылады. 41. Білім беру ұйымдарында оқу-тəрбие сыныптық, сыныптан тыс жұмысы ерекше міндеттерді ескере отырып, жалпы орта білім беретін мектеп туралы бағдарламаларға, ережелерге жəне нормативтік құжаттарға сəйкес ұйымдастырылады. 42. Тəрбиеленушілерді оқыту взводтар (сыныптар) бойынша мемлекеттік жəне орыс тілдерінде жүзеге асырылады. Сабақтар əрбір пəн бойынша оқу кабинеттерінде, сыныптарында өткізіледі. 2. Тəрбиеленушілерді барлық жабдықталым түрлерімен қамтамасыз ету 43. Тəрбиеленушілерді киім-кешекпен қамтамасыз ету бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылады. 44. Заттай мүлікпен қамтамасыз ету мынадай схема бойынша жүзеге асырылады: 1) білім беру ұйымын жабдықтау жоспарларында заттай мүлікке қажеттілікті есептеу өткізілетін іс-шараларды ескере отырып, қамтамасыз ету нормаларына сəйкес жеке құрамның тізімдік санына жүргізіледі; 2) жабдықтау жоспарларында білім беру ұйымында азаймайтын заттай мүлік қорын ұстау көзделеді; 3) мекемелер қажеттілігін қамтамасыз етуге барлық жаңа, сондай-ақ жоспарланған кезеңде кию мерзімі өтпеген бұрын пайдаланылған заттай мүлік есептеледі. Бұдан басқа, қажеттілікті қамтамасыз етуге кию мерзімі өткен, бірақ жөндеусіз немесе жөндеуден кейін тікелей мақсаты бойынша пайдалануға жарамды мүкəммалдық заттар есептеледі; 4) білім беру ұйымдарына заттай мүлікті беру: 5) жазғы жоспар бойынша – 15 сəуірге қарай; 6) қысқы жоспар бойынша – 15 қазанға қарай жүргізіледі; 7) білім беру ұйымдарына жазғы жабдықтау жоспары бойынша заттай мүлікті берумен бір уақытта оларға кию мерзімі бойынша ағымдағы жылғы 1 шілдеге дейінгі келісімшарт қызметінің офицерлері, сержанттары жəне қатардағы жауынгерлері құрамының адамдарына тиесілі заттай мүлік беріледі; 8) мүлікті мерзімінен бұрын беру жəне белгіленген нормалардан, табельдер мен штаттардан артық жұмсау жүргізілмейді; 9) айырым белгілері (фурнитура) тəрбиеленушілерге онда осы белгілерді тағу көзделген киімкешек заттарымен бірге беріледі; 10) бұдан басқа, сержанттар əскери атақтарын алған тəрбиеленушілерге əскери атағына сəйкес оқа (жапсырмалар) беріледі; 11)заттай мүлікті талап етуді Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігіне ұсынылатын есептілік-өтінімдер бойынша Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің жабдықталымында тұрған білім беру ұйымдары жүргізеді; 12)заттай мүлікті талап ету олар қарамағында тұратын білім беру ұйымдарының жоғары тұрған министрліктерге берген есептілік-өтінімдері бойынша жүргізіледі; 13) заттай мүлікті беруге кезектен тыс өтінімдерді ұсынуға тек жоспармен алдын ала көзделген ұйымдастыру іс-шараларын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ табиғи зілзала нəтижесінде жоғалтылған мүліктің орнын толтыру үшін жол беріледі. 5. Азаматтарды əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлау 1. Жалпы ережелер 45. Азаматтарды əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлау Заңға сəйкес жүргізіледі. 46. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлаудың негізгі міндеттері: 1) оқитындардың қару-жарақ пен техниканың құрылымы жөнінде қажетті білімдер, оларға əскерге шақырылғаннан кейін қысқа мерзімдерде əскери қызмет өткеру кезеңінде өз штаттық лауазымы бойынша міндеттерін орындауға кірісуге мүмкіндік беретін оларға қызмет көрсету, жөндеу жəне қолдану бойынша практикалық дағдылар алуы; 2) оқитындарда əскери ұжымда тез бейімделуге мүмкіндік беретін тəртіптілік, орындаушылық пен ұйымшылдық, сондай-ақ қойылған міндетті орындау үшін жоғары жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыру болып табылады. 47. Мамандандырылған ұйымдар ерікті негізде жасақталады. 48. Əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлау Қарулы Күштердің қажеттілігіне сəйкес мамандандырылған ұйымдарда өтеусіз негізде жəне оқуға арналған шығыстарды толық немесе ішінара өтеумен ақылы негізде жүргізіледі. Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі есебінен оқуға арналған шығыстарды ішінара өтеу кезінде оқу-жаттығу оқ атуларын өткізу жəне жанар-жағармай материалдарымен қамтамасыз ету жүзеге асырылады. 49. Өтеусіз негізде əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлауға денсаулық жағдайы бойынша əскери қызметке жарамды, он жеті жас алты айдан жиырма алты жасқа дейінгі мерзімді қызметке шақырылуға жататын азаматтар тартылады. Кіші мамандарды даярлауға тəртіптемені уəкілетті орган жасайды. 50. Өтеулі негізде əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлауға: 1) келісімшарт бойынша əскери қызмет өткеру үшін денсаулық жағдайы бойынша əскери қызметке жарамды əскери міндеттілер (азаматтар); 2) əскери оқытылған резервті даярлау бағдарламалары бойынша оқыту үшін денсаулық жағдайы бойынша əскери қызметке жарамды немесе шектеулі жарамды, оның ішінде əскери қызметке шақыру кейінге қалдырылған жиырма екі жастан жиырма жеті жасқа дейінгі азаматтар тартылады. Бұл ретте əскери міндеттілердің (азаматтардың) дағдылары, азаматтық мамандығы жəне практикалық жұмыс тəжірибесі ескеріледі. Мамандандырылған ұйымдарға оқыту үшін бұдан бұрын сотталған немесе ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық жауапкершіліктен босатылған не оларға қатысты қылмыстық істер қозғалған əскери міндеттілер (азаматтар) жіберілмейді. 51. Мамандандырылған ұйымдарға оқыту үшін қабылданған азаматтар тəрбиеленушілер деп аталады. Тəрбиеленушілер қатарынан саны 24-30 адам оқу-жаттығу взводтары жасақталады, олар 8-10 адамнан тұратын оқу-жаттығу бөлімшелерін қамтиды. 52. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін азаматтарды əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлау ақылы негізде мамандандырылған білім беру ұйымдарының базасында жүргізіледі. 53. Мамандандырылған ұйымдарда оқытудың басталуы мен оның кезеңдерін Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі айқындайды. Тəрбиеленушілер барлық оқыту кезеңінде мамандандырылған ұйымдардың казармаларына орналастырылады. 54. Азаматтарды өтелетін оқыту негізінде əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша, сондай-ақ əскери оқытылған резервтің бағдарламалары бойынша даярлау оқу жылы ішінде жүргізіледі. Келісімшарт бойынша əскери қызмет өткеру үшін əскери міндеттілерді оқыту мерзімі əскеритехникалық даярлау жəне басқа да əскери мамандық бағдарламасы бойынша алатын мамандығына байланысты белгіленеді. Əскери оқытылған резервті даярлау бойынша азаматтарды оқыту мерзімі əскери оқытылған резервті даярлау бағдарламасы бойынша алатын мамандығына байланысты белгіленеді. 55. Əскери бөлімдердің əскери-техникалық мамандарға жəне жергілікті əскери басқару органдарының əскери оқытылған резервтерге қажеттілігіне сəйкес Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің жұмылдыру органы жыл сайын келесі жылға арналған Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау жоспарын əзірлейді, оны Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бірінші басшысы бекітеді жəне мамандандырылған ұйымдарға жəне жергілікті əскери басқару органдарына жеткізіледі. 56. Жергілікті əскери басқару органдары мамандандырылған ұйымдарда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін əскери оқытылған резервті, əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау жоспарынан үзіндіні алғаннан кейін оқу-жаттығу взводтарын жасақтаудың кезекті оқу жылына арналған жоспаркестесін əзірлейді. 57. Мамандандырылған ұйымдарда өтеусіз негізде даярлықтан өткен жəне əскерге шақыруды кейінге қалдыруға немесе одан босатуға (денсаулық жағдайы бойынша) құқығы жоқ азаматтар əскери қызметке шақырылады. 2. Əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлауды ұйымдастыру 58. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша даярлауды ұйымдастыруды жетекшілік ететін Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің құрылымдық бөлімшелері жүзеге асырады. 59. Келісімшарт бойынша əскери қызмет өткеру үшін мамандандырылған ұйымдарда оқытудан өткен əскери міндеттілерді əскерге шақыру Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарында əскери қызмет өткеру ережелеріне сəйкес жүзеге асырылады. 60. Бағдарламалық жəне оқу-əдістемелік қамтамасыз ету, штаттарға табельдерді əзірлеу жəне мамандандырылған ұйымдарды қару-жарақтың, техниканың, мүлік пен оқ-дəрілердің оқу-жаттығу үлгілерімен жабдықтау əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау бейіні бойынша Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігіне жүктеледі. 61. Мамандандырылған ұйымдар бекітіліп берілген əскери бөлімдердің, əскери оқу орындарының, əскери кафедралар мен мекемелердің командирлері (бастықтары): 1) мамандандырылған ұйымдарға сабақтарды өткізу үшін тирлерді, оқ ату орындарын, оқдəрілерді, автоайлақтарды, полигондарды жəне оқу-материалдық базаның басқа да объектілерін беруді;

2) тəрбиеленушілерді қару-жарақпен, жауынгерлік техникамен, əскери қызметшілердің өмірімен жəне тұрмысымен таныстыруды; 3) оқу-тəрбие процесінде, ішкі тəртіпті ұстауда, тəрбиеленушілерге Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары жалпыəскери жарғыларының талаптарын орындау дағдыларын дарытуда əдістемелік көмек көрсетуді ұйымдастырады. 62. Əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша оқыту үшін іріктелген азаматтар олардың əскери қызметке жарамдылығын айқындау үшін жергілікті əскери басқару органдары жанындағы медициналық комиссиялардан өтеді. 63. Жергілікті əскери басқару органдары мамандандырылған ұйымдарды азаматтармен уақтылы жəне сапалы жасақтауға жауапты болады. 64. Əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандықтар бойынша оқыту үшін əскерге шақырылушыларды іріктеу мамандандырылған ұйымдар өкілдерінің қатысуымен жүзеге асырылады жəне сабақтар басталғанға дейін бес күннен кешіктірмей аяқталады. Іріктеу аяқталғаннан кейін жергілікті əскери басқару органдары оларға нұсқама береді, сондай-ақ олардың негізгі жұмыс орны бойынша хабарламалар жолдайды. 65. Азаматтарды оқыту үшін мамандандырылған ұйымдарға жіберу жергілікті əскери басқару органдарының бұйрықтарымен ресімделеді, онда тізімдік құрам, олар оқытылуға жататын мамандық, азаматтардың мамандандырылған ұйымдарға келу күні көрсетіледі. Жергілікті əскери басқару органдары оқыту үшін іріктелген азаматтарды сабақтар басталғанға дейін 2-3 күн бұрын атаулы тізімдер бойынша мамандандырылған ұйымдарға жібереді. Азаматтардың атаулы тізімдері екі данада жасалады. Тізімдердің бірінші данасы əрбір азаматтың медициналық комиссиядан өту нəтижелері туралы медициналық парақтармен бірге мамандандырылған ұйымдарға беріледі, тізімдердің екінші данасы тиісті жергілікті əскери басқару органдарында сақталады. Мамандандырылған ұйымдар əрбір тəрбиеленушімен оқуға шарт жасасады. 66. Жергілікті əскери басқару органдары 1 шілдеге жəне 30 желтоқсанға қарай (көктемгі жəне күзгі əскерге шақыру кезеңі аяқталғаннан кейін) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің жұмылдыру органына мамандандырылған ұйымдарда əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау, бар кемшіліктер жəне оларды жою жөнінде қабылданатын шаралар туралы жеткізілімдерді ұсынады. 67. Тəрбиеленушілерді мамандандырылған ұйымдарға қабылдау басшылардың бұйрығымен жүргізіледі, онда: оқу-жаттығу взводының нөмірі, тізімдік құрамы, оқудың басталуы мен аяқталуы, жетекші оқытушы (зертханалық-практикалық жұмыстарды өндірістік оқыту шебері), взвод командирі мен бөлімшелер командирлері көрсетіледі. Мамандандырылған ұйым басшысының бұйрығы шығарылғаннан кейін оқу-жаттығу взводтарын толық жасақтауға тыйым салынады. Көлік құралдарының жүргізушілерін даярлау жөніндегі оқу-жаттығу взводтары Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің жол полициясы органдарында тіркеледі. 68. Тəрбиеленушілерді үлгермеушілігі, тəртіпсіздігі, сондай-ақ өз өтініші бойынша мамандандырылған ұйымдардан шығару кейіннен жоғары тұрған қолбасшылықты, шығарылған тəрбиеленушіні оқуға жіберген жергілікті əскери басқару органдарын хабардар ете отырып, басшының бұйрығымен жүргізіледі. Жергілікті əскери басқару органдары, өз кезегінде, азаматтарды шығарғаны туралы олар жұмыс істеген ұйымдардың басшылығын хабардар етеді. Тəрбиеленушілерді оқытуға жұмсалған шығындар сот шешімі бойынша немесе ерікті түрде жасалған екіжақты шартқа жəне Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің талаптарына сəйкес өтеледі. 69. Мамандандырылған ұйымдарда əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау қойылған міндеттерді уақтылы жəне сапалы орындаумен, оқу бағдарламаларын пысықтаумен, оқу-материалдық базаны, оқытушылардың жəне өндірістік оқыту шеберлерінің жұмыс уақытын анағұрлым мақсатты пайдалануымен, сондай-ақ оқу-тəрбие процесін қамтамасыз етудің басқа да міндеттерін шешумен қамтамасыз етіледі. 70. Мамандандырылған ұйымдарда тəрбиеленушілерді оқытуды жоспарлау Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін əскери оқытылған резервті, əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлаудың оқу жылына арналған жоспарынан үзінділерді алған сəтінен бастап басталады жəне оқу-жаттығу взводтарын жасақтаудың жоспар-кестесі бойынша ұсыныстар əзірлеуді қамтиды жəне жаңа оқу жылы басталғанға дейін он күн бұрын аяқталады. 71. Əскери-техникалық жəне басқа да əскери мамандарды даярлау сапасын тексеру үшін оларды мамандандырылған ұйымдарда оқыту аяқталғаннан кейін бітіру емтихандары өткізіледі. Емтихандарды тапсыруға толық оқу курсынан өткен, оқыту бағдарламасымен көзделген барлық пəндер бойынша оң бағалар алған жəне сынақтар тапсырған тəрбиеленушілер жіберіледі. 72. Оқыту бағдарламасының барлық пəндері (бөлімдері) бойынша бітіру емтихандарынан оң қорытынды бағалар алған тəрбиеленушілер осы мамандықтар бойынша оқытуды аяқтады деп саналады. Науқастануына байланысты немесе басқа да дəлелді себептер бойынша бітіру емтихандарын тапсырмаған тəрбиеленушілер емтихандарға кезекті оқу-жаттығу взводтарымен жіберіледі. 73. Бітіру емтихандарын тапсырған тəрбиеленушілерге тиісті мамандықтар бойынша біліктілік беріледі жəне жергілікті əскери басқару органдарында əскери билет алу үшін негіздеме болып табылатын мамандандырылған ұйым басшысының қол қоюымен жəне мөрлерімен расталған мамандандырылған ұйымдарды аяқтағаны туралы белгіленген үлгідегі сертификаттар беріледі. 74. Көлік құралдарын жүргізумен байланысты мамандықтар бойынша даярлықтан өткен тəрбиеленушілер бұдан басқа Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің жол полициясы органдарында емтихандар тапсырады. 6. Жоғары кəсіптік білім беру ұйымдарында запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша əскери даярлық 75. Запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша азаматтарды əскери даярлау əскери кафедраларда мемлекеттік тапсырысқа сəйкес алатын жоғары кəсіптік білімі негізінде жүргізіледі. 76. Қазақстан Республикасының азаматтары – күндізгі (іштей) жоғары оқу орындарының (бұдан əрі – ЖОО) студенттерін запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша əскери даярлау (бұдан əрі – студенттерді əскери даярлау) Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары үшін запастағы офицерлерді даярлау мақсатында ұйымдастырылады. 77. Əскери даярлықты жүргізу үшін ЖОО-лар жанында əскери кафедралар құрылады. Əскери кафедраны ашу кезінде: 1) əскери кафедраны орналастыру үшін оқшауланған ғимарат; 2) белгіленген нормативтік құжаттардың талаптарына жəне нормаларына жауап беретін студенттермен сабақтар өткізу үшін қажетті оқу жəне қызметтік кабинеттер; 3) жалпыəскери жарғылардың жəне Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі басшылық құжаттарының талаптарына сəйкес саптық плацты, АТБ (атлетизм, табандылық, батылдық) кедергілері жолақтарын жəне студенттермен оқу-жаттығу жиындарын өткізуге арналған оқу-жаттығу орталығын жабдықтауға арналған орындар; 4) қару-жарақ пен əскери техниканы сақтауға арналған бокстар; 5) оқу бағдарламаларымен көзделген əскери кафедра қызметінің барлық түрлеріне, оның ішінде Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі қаржыландыратын қызмет түрлерін қоспағанда, əскери кафедрада қажетті оқу материалдық-техникалық базаны құруға жəне ұстауға арналған ақшалай қаражат болуы қажет. Жекелеген ЖОО-ларда Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің жəне қарамағында ЖОО-лар бар министрліктердің бірлескен бұйрығымен жоғары оқу орындары арасындағы əскери кафедралар құрылуы мүмкін. Əскери даярлауға тартылатын студенттердің саны Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарының жұмылдыру қажеттілігіне сүйене отырып, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің өтінімімен айқындалады. Əскери кафедраларда оқыту үшін ЖОО басшысы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігімен жəне қарамағында ЖОО-лар бар министрліктермен келісу бойынша меншік жəне бағыныстылық нысанына қарамастан, Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің білім беру қызметін жүргізуге лицензиясы бар, бірақ əскери кафедралары жоқ басқа ЖОО-ның студенттерін тартуы мүмкін. 78. Студенттерді əскери даярлау əскери кафедрада теориялық жəне практикалық оқыту курстарынан жəне оқу-жаттығу жиынынан тұрады жəне ол екінші курстан басталады, ал оқу мерзімі бес жыл мамандықтар үшін үшінші курстан басталады, бірақ барлық жағдайларда ЖОО-ны бітіргенге дейін бір жыл бұрын оқу-жаттығу жиынымен аяқталады. ЖОО-лар жанындағы əскери кафедраларда студенттерді əскери даярлау студенттердің міндетті дəрісханалық сабақтарын жəне оқытушылардың жетекшілік етуімен өздік даярлығын қамтиды. Əскери кафедрадағы сабақтар «əскери күн» əдісімен өткізіледі. Медициналық ЖОО-лардың əскери кафедраларында əскери кафедра бастығының ұсынысы бойынша ЖОО ректорының бұйрығымен ЖОО-дағы оқыту ерекшелігін ескере отырып, студенттерді əскери даярлауды басқаша ұйымдастыру белгіленуі мүмкін. Студенттерді əскери даярлау оқытудың бір түрі болып табылады жəне ЖОО-лардың оқу жоспарларына оқу жылы басталғаннан бастап дербес оқу пəні ретінде енгізіледі. Əскери кафедрада студенттерді əскери даярлауды бастаудың жəне аяқтаудың нақты мерзімдері ЖОО-ның оқу жоспарымен айқындалады. 79. Əскери даярлауға денсаулық жағдайы бойынша əскери қызметке жарамды 27 жасқа дейінгі студенттер – Қазақстан Республикасының азаматтары тартылады, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі айқындайтын бірқатар əскери-есептік мамандықтар бойынша студент қыздар тартылады. Студенттерді əскери даярлықтан өту үшін іріктеуді ЖОО басшысының атына ұсынылатын олардың жеке өтініштері бойынша іріктеу комиссиясы жүргізеді. Студенттерді іріктеу кезінде: 1) жергілікті əскери басқару органдары əскерге шақыру комиссиясының медициналық куəландыру нəтижелері; 2) əскери оқу орындарына түсетін талапкерлер үшін белгіленген дене дайындығы бойынша нормативтерді орындау нəтижелері; 3) психологиялық іріктеу нəтижелері; 4) емтихандарды тапсыру нəтижелері бойынша айқындалатын студенттің оқу орнындағы үлгерімінің орташа балы ескеріледі. Осы көрсеткіштер іріктеу комиссиясының отырысында қаралады, оның құрамына ЖОО өкілдері кіреді: 1) комиссия төрағасы – Қорғаныс министрлігінің өкілі; 2) комиссия төрағасының орынбасары – жоғары оқу орны қарамағында тұрған министрліктің өкілі; 3) комиссия мүшелері – институттар директорлары, факультеттердің декандары жəне əскери кафедралардың оқытушылар құрамы қатарынан. Іріктеу комиссиясының дербес құрамы білім беру саласындағы уəкілетті органның бұйрығымен айқындалады. Əскери даярлықтан өту үшін студенттерді қабылдауды ЖОО-ның басшысы іріктеу комиссиясының хаттамасы негізінде əскери кафедра бастығының ұсынысы бойынша жүргізеді. Оқудан шығарылған студенттердің орнына əскери кафедраға оқуға студенттерді қабылдауға Қорғаныс министрлігімен келісу бойынша əскери кафедрадағы бірінші оқу семестрінен кешіктірілмей жол беріледі. Студенттердің əскери қызметке жарамдылығы əскери даярлық басталар алдында, сондай-ақ оқужаттығу жиындары қарсаңында жергілікті əскери басқару органдарында əскери-дəрігерлік комиссиялардың оларды медициналық куəландыру нəтижелері бойынша айқындалады. Əскери кафедрада оқитын студентті бір ЖОО-дан екіншісіне ауыстыру қарамағында осы ЖООлар бар министрліктермен келісу бойынша ЖОО басшысының бұйрығымен жүзеге асырылады. 80. Əскери даярлыққа басшылық жасауды қарамағында ЖОО-лар бар министрліктермен бірлесіп, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі: 1) ЖОО-лардың студенттері запастағы офицерлер бағдарламасы бойынша даярлануға тиіс əскери-есептік мамандықтарды жəне оқу-жаттығу жиындарын өткізу үшін уақыт белгілеуді; 2) қарамағында ЖОО-лар бар министрліктермен бірлесіп, ЖОО-лар жанындағы əскери кафедралар қызметін регламенттейтін нұсқаулықтарды, ЖОО-да алатын азаматтық мамандықтарды ескере отырып, əскери даярлау бағдарламаларын, əскери даярлықты қамтамасыз ету үшін қажет оқу-жаттығу қару-жарағының, техникасының, əскери оқу-жаттығу жəне басқа да мүліктің табельдерін əзірлеуді жəне бекітуді; 3) студенттердің оқу-жаттығу жиындарын ұйымдастыру жөніндегі жоспарларды жасауды, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарының полигондарын, оқ ату алаңдарын пайдалануды, ЖОО-лар жанында əскери даярлық үшін қажет оқу материалдық-техникалық база құруды; 4) əскери даярлық бойынша бітіру емтихандарын қабылдау үшін емтихан комиссияларын құруды, оларды өткізуді ұйымдастыруды; 5) əскери даярлықтың толық курсынан жəне оқу-жаттығу жиындарынан өткен студенттерге қолданыстағы заңнамаға сəйкес əскери атақ беруді; 6) əскери даярлықты, əскери кафедраларда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлері мен əскери құралымдары жалпыəскери жарғыларының талаптарын сақтауды, құпиялылық режимін жəне мемлекеттік құпияларды сақтауды бақылауды; 7) оқу, ғылыми, əдістемелік, тəрбие жұмысы жəне профессорлық-оқытушы құрамның біліктілігін арттыру мəселелері бойынша əскери кафедралардың қызметіне басшылық жасауды; 8) ЖОО-лар жанындағы əскери кафедралардың штаттық лауазымдарына, сондай-ақ запастағы (отставкадағы) офицерлер қатарынан əскери қызметшілерді іріктеуді жəне тағайындауды; 9) əскери кафедраларды оқу-жаттығу қару-жарағымен, оқ-дəрілермен, əскери техникамен, аспаптармен, аппаратурамен, керек-жарақпен, əскери техникаға қосалқы бөлшектермен, сондай-ақ жалпыəскери жарғылармен, қажетті тəлімдемелермен, басшылықтармен, нұсқаулықтармен, топографиялық жəне теңіз карталарымен, əскери даярлық бойынша оқулықтармен жəне шетел əдебиетімен қамтамасыз етуді, жанар-жағармай жəне басқа да материалдарға лимиттер бөлуді; 10) əскери кафедраның қару-жарағын, əскери техникасы мен материалдық-техникалық мүлкін пайдалануды, сақтауды жəне жинақтауды қамтамасыз етуді белгіленген талаптарға сəйкес ұйымдастыруды; 11) қару-жарақты, əскери техниканы жəне басқа да əскери мүлікті орташа жəне күрделі жөндеуді, монтаждауды (бөлшектеуді), реттеуді (дəлдеуді), есептен шығаруды жүргізуді жүзеге асырады. Əскери кафедраларды материалдық-техникалық құралдармен қамтамасыз етуді, сондай-ақ осы тармақпен көзделген жұмыстарды жүзеге асыруды Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі өтеусіз жүргізеді жəне Қорғаныс министрлігінің мекемелері арқылы жүзеге асырылады. 81. Қарамағында ЖОО-лар бар министрліктер заңнамада белгіленген тəртіппен: 1) Қарулы Күштердің жұмылдыру қажеттілігіне сүйене отырып, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің тəртіптемесі бойынша мемлекеттік тапсырысты келісуді; 2) бекітілген бағдарламаларға сəйкес ЖОО-лар жанында əскери даярлықты ұйымдастыруды, сондай-ақ оқу жоспарларында осы Қағидалардың 83-84-тармақтарына сəйкес ол үшін қажетті оқу уақытын бөле отырып, əскери даярлықтан өту тəртібін айқындауды; 3) Қорғаныс министрлігімен келісу бойынша əскери кафедралардың штат кестелерін қарауды жəне бекітуді жүзеге асырады. 82. Қарамағында ЖОО-лар бар министрліктерде əскери даярлыққа басшылық жасау үшін əскери даярлықты ұйымдастыру үшін жауапты лауазымды адамдар тағайындалады. 83. ЖОО жанында əскери даярлықты ұйымдастыруға, ол үшін қажетті оқу материалдықтехникалық базаны құруға, қару-жарақ пен əскери техниканың сақталуын қамтамасыз етуге, құпиялылық режимін қатаң сақтауға ЖОО басшылары тікелей жауапты болады. ЖОО басшысы: 1) студенттерді əскери даярлау үшін оқу сағаттарының қажетті санын жəне каникул уақытында оқу-жаттығу жиындарына уақыт бөлуді, сондай-ақ оқу-жаттығу жиындарын өткізуді; 2) əскери кафедраның штат кестесінің жобасын əзірлеуді жəне оларға əскери даярлықты өткізу жəне əскери техникаға қызмет көрсету үшін профессорлық-оқытушы, инженерлік-техникалық құрамның жəне қосалқы оқу персоналының қажетті санын бөлуді; 3) оқу бағдарламаларына сəйкес сабақтарды өткізу үшін қажетті оқу, қызметтік үй-жайлар мен объектілерді бөлуді, сондай-ақ оларды ұстауды жəне жөндеуді; 4) əскери кафедраға студенттердің ЖОО-ның кафедраларында оқытылатын пəндермен тығыз сабақтастықта əскери пəндерді оқытуын ұйымдастыруда оқу-əдістемелік көмек көрсетуді; 5) əскери кафедраларда əзірленетін əдістемелік құралдарды басып шығаруды; 6) жеке құрамды жабдықтауға жəне оқу бағдарламаларымен жəне жабдықтау табельдерімен көзделген əскери кафедра қызметінің барлық түрлеріне, оның ішінде Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі қаржыландыратын қызмет түрлерін қоспағанда, əскери кафедраның оқу процесін техникалық оқыту құралдарымен, оқу-жаттығу жаттықтыру құралдарымен, электрондықесептеу жəне басқа да техникамен қамтамасыз етуге, əскери кафедрада қажетті оқу материалдықтехникалық базаны құруға жəне ұстауға ақшалай қаражат бөлуді; 7) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігін хабардар ете отырып, қарамағында ЖОО-лар бар министрліктер алдында студенттерді əскери даярлауға ЖОО-ға бөлінетін бюджет қаражатының түсуі, бөлінуі, шығысы жəне мақсатты пайдаланылуы туралы жыл сайын есеп беруді; 8) əскери кафедраның оқу жылына арналған жұмыс жоспарын бекітуді; 9) ЖОО ректоратының немесе ғылыми кеңесінің отырысында əскери даярлықтың жай-күйін талқылауды қамтамасыз етеді.

ЖОО басшысы əскери кафедра бастығының ұсынысы бойынша оқу, əдістемелік, ғылыми жəне тəрбие жұмысында олар қол жеткізген жоғары жетістіктері үшін əскери кафедраның əскери қызметшілерін көтермелейді. 84. ЖОО-дағы əскери даярлыққа оқытушылардың жетекшілік етуімен міндетті сабақтардың кемінде 450 сағаты бөлінеді. Əскери даярлыққа нақты сағат саны жəне оларды сабақ түрлері бойынша бөлу əскери-есептік мамандықтарға байланысты Запастағы офицерлерді даярлаудың үлгілік оқу бағдарламасымен белгіленеді. Оқытушының жетекшілік етуімен міндетті сабақтардың көлемі күніне 6 сағаттан аспауы тиіс. Студенттердің өздік жұмысы үшін қажетті уақыт сегіз сағаттық оқу күні шегінде əскери даярлық күндері жоспарланады. 85. Əскери даярлық кезеңінде студенттер сынақтар мен емтихандар тапсырады. Əскери даярлықтың барлық бағдарламасынан жəне Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да əскерлері мен əскери құралымдарының əскери бөлімдері, жоғары оқу орындары мен мекемелері жанындағы оқу-жаттығу жиындарынан өткеннен кейін студенттер бітіру емтихандарын тапсырады. Студенттердің оқу-жаттығу жиындарын Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігімен бірлесіп, ЖОО басшысы əскери даярлықтың соңғы кезеңінде ұйымдастырады жəне ол соңғы оқыту курсы алдында каникул уақытында өткізіледі. Студент қыздар оқу-жаттығу жиындарына тартылмайды, оларға алатын əскери-есептік мамандығы бойынша қосымша практика ұйымдастырылады. Барлық əскери-есептік мамандықтар бойынша студенттердің оқу-жаттығу жиындарының ұзақтығы Запастағы офицерлерді даярлаудың үлгілік оқу бағдарламасымен, бірақ 30 күннен артық емес айқындалады. Оқу-жаттығу жиындарынан өту уақытында студенттер «Əскери қызмет жəне əскери қызметшілердің мəртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген міндеттерді орындайды жəне жауапты болады. Студенттер оқу-жаттығу жиындарынан өту кезеңінде курсанттар деп аталады. Оқу-жаттығу жиындары уақытында студенттерге шəкіртақы төлеуді ЖОО-лар белгіленген тəртіппен жүргізеді. Жергілікті əскери басқару органдары жанындағы əскери-дəрігерлік комиссиялар денсаулық жағдайы бойынша жарамсыз деп таныған студенттер оқу-жаттығу жиындарына жіберілмейді. Көрсетілген санат қайта куəландырылғаннан кейін оқу-жаттығу жиындарынан өтуге, бірақ ЖОО-ны аяқтағаннан кейін бір жылдан кешіктірілмей жіберілуі мүмкін. 86. Əскери даярлық бойынша сабақтарға дəлелсіз себептермен жүйелі түрде (24 сағаттан артық) қатыспайтын, оқу-жаттығу жиындарынан өтуден жалтарған немесе əскери кафедраларда оқыту процесінде жəне жиындар уақытында тəртіп бұзған студенттер əскери кафедра бастығының ұсынысы бойынша ЖОО басшысының бұйрығымен əскери даярлық бойынша сабақтардан шеттетіледі. 87. Əскери даярлықтың толық курсынан өткен, емтихандарды тапсырған жəне оқу-жаттығу жиындарынан өткен студенттерге ЖОО-ны бітіргені туралы диплом алғаннан кейін белгіленген тəртіппен «запастағы лейтенант» əскери атағы беріледі. 88. Əскери кафедралардың штаттық лауазымдарына əскери қызметте, сондай-ақ запаста (отставкада) тұрған жəне əскери киім нысанын кию құқығымен əскери қызметтен шығарылған əскери қызметшілер тағайындалады. Əскери кафедраның бастығын жəне орынбасарларын кейіннен ЖОО басшысын хабардар ете отырып, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі тағайындайды. Профессорлық-оқытушы құрамының лауазымдарына запастағы (отставкадағы) офицерлерді Қорғаныс министрлігімен келісу жəне əскери кафедра бастығының ұсынымы бойынша ЖОО-ның ректоры тағайындайды. Əскери кафедралардың штаттық лауазымдарына тағайындалатын əскери қызметшілер əскери қызметте тұрады жəне олардың Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің əскери қызметшілері үшін белгіленген барлық құқықтары сақталады. Əскери қызметшілер Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің сметасы жəне қорлары есебінен офицерлермен бірге жалпы негіздемелерде заттай мүлікпен, киім-кешекпен, медициналық қызмет көрсетумен жəне санаторлық емделумен, сондай-ақ заттай жабдықталымның барлық түрлерімен қамтамасыз етіледі. Əскери кафедралардың əскери қызметшілерін əскери қызметтен шығару заңнамада белгіленген тəртіппен жүргізіледі. 89. Əскери даярлық үшін ЖОО-ларға бөлінген қару-жарақты, əскери техника мен мүлікті, сондай-ақ əскери кафедраның құпия бөлімдері мен кітапханаларының қызметтік үй-жайларын күзету ЖОО қаражаты есебінен ұйымдастырылады.

Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің бұйрығы 2012 жылғы 27 қараша

№ 424

Астана қаласы

«Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы» мемлекеттік» мекемесінің азаматтық қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидаларын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 233-бабына сəйкес бұйырамын: 1. Қоса берілген «Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігінің Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы» мемлекеттік мекемесінің азаматтық қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидалары бекітілсін. 2. Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитетіне (А.А.Надырбаев) осы бұйрықты заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар вице-министрі Н.Е.Сауранбаевқа жүктелсін. 4. Осы бұйрық оның алғаш рет ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізілсін. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Қазақстан Республикасының Индустрия жəне жаңа технологиялар министрі Ə. ИСЕКЕШЕВ. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрінің 2012 жылғы 27 қарашадағы № 424 бұйрығымен бекітілді Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы мемлекеттік мекемесінің азаматтық қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидалары 1.Жалпы ережелер 1. Осы Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы мемлекеттік мекемесінің қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидалары (бұдан əрі – Қағида) Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 233-бабына сəйкес əзірленді жəне Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Геология жəне жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы мемлекеттік мекемесінің азаматтық қызметшiлерiн (бұдан əрi – «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлері) аттестаттаудан өткізу тəртiбiн айқындайды. 2. «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлерiн аттестаттау iскерлiк қасиеттерiнің, кəсiптiк жəне бiлiктiлiк даярлығының деңгейін айқындау мақсатымен жүзеге асырылады. 3. Аттестаттау кезiнде негiзгi бағалау өлшемi «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлерінің өздерiне жүктелген мiндеттердi орындау қабiлетi болып табылады. 4. «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлері мемлекеттiк қызметте болған əрбiр кезектi үш жыл өткен сайын, бiрақ осы лауазымға орналасқан күнінен бастап кемiнде алты ай өткеннен кейiн мерзiмде аттестаттаудан өтедi. Бұл ретте, аттестаттау аталған мерзiм басталған күнінен бастап алты айдан аспайтын мерзiмде өткiзiлуге тиiс. Жүктi əйелдер аттестаттаудан өтпеуге тиіс. Бала күтiмi жөнiндегi демалыста жүрген «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлері қызметке шыққаннан кейiн алты айдан кейiн аттестаттаудан өтедi. «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлерін олардың өтiнiшi бойынша, белгiленген мерзiмге дейiн аттестаттаудан өткiзуге болады. 5. Аттестаттау мынадай бiрқатар дəйектi кезеңдi қамтиды: 1) аттестаттауды өткiзуге дайындық; 2) аттестаттау комиссиясының «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсімен əңгiме жүргiзуi; 3) аттестаттау комиссиясының шешiм шығаруы. 6. Аттестаттауды өткiзуге дайындықты басшының тапсырмасы бойынша «Қазгеоақпарат» РГАОның кадр қызметi ұйымдастырады жəне ол мынадай iс-шараларды қамтиды: 1) аттестаттаудан өтушiге қажеттi құжаттарды дайындау; 2) аттестаттау өткiзудiң кестесiн əзiрлеу; 3) аттестаттау комиссияларының құрамын айқындау; 4) аттестаттауды өткiзудiң мақсаты мен тəртiбi туралы түсiндiру жұмыстары. 7. Кадр қызметі аттестаттаудан өтуге тиiс қызметшiлердi алты ай iшiнде бiр рет айқындайды. 8. «Қазгеоақпарат» РГАО басшысы кадр қызметінің ұсынуымен бұйрық шығарады, сол бұйрықпен аттестаттаудан өтетін адамдардың тiзiмi, аттестаттауды өткiзудiң кестесi мен аттестаттау комиссияларының құрамы бекiтiледi. 9. Кадр қызметі аттестаттауды өткiзудiң басталуына кемiнде 1 (бiр) ай қалғанда аттестаттаудан өткізілуге тиісті «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлерін, сондай-ақ олардың басшыларын аттестаттауды өткiзу мерзiмi туралы жазбаша хабардар етедi. 10. Аттестаттаудан өтуге тиiс қызметшiнiң тiкелей басшысы оған мiнездеменi ресiмдеп, оны аттестаттауды өткізуден 15 (он бес) жұмыс күні бұрын кадр қызметiне жолдайды. Мiнездемеде аттестаттаудан өтетін қызметшiнiң кəсiби, жеке басының қасиеттерi мен қызметтiк iс-əрекетi нəтижелерiнiң негiзделген, шынайы бағасы қамтылуға тиiс. 11. Кадр қызметі аттестаттау комиссиясының отырысына дейiн кемiнде 10 (он) жұмыс күні бұрын «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсін оған берiлген мiнездемемен таныстырады. 12. Аттестаттаудан өтетін «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсіне кадр қызметі осы Қағидаға 1-қосымшаға сəйкес нысан бойынша азаматтық қызметшіге арналған аттестаттау парағын ресiмдейдi. 13. Кадр қызметі жиналған аттестаттау материалдарын (аттестаттау парағы, бағалау парағы, қызметтік мінездеме, қызмет тізімі) аттестаттау комиссиясының отырысына дейін 5 (бес) жұмыс күні бұрын аттестаттау комиссиясына жолдайды. 2. Аттестаттау комиссиясы 14. Аттестаттау комиссиясы кадр қызметiнiң ұсынысы бойынша, «Қазгеоақпарат» РГАО басшысының бұйрығының негізінде құрылады. Аттестаттау комиссиясын төраға басқарады, ол оның қызметiне басшылық етедi, отырыстарда төраға болады, оның жұмысын жоспарлайды, комиссияның қызметіне жəне оның қабылданатын шешiмдерiне жалпы бақылауды жүзеге асырады. 15. Аттестаттау комиссиясының хатшысы кадр қызметiнiң қызметкері болып табылады. Аттестаттау комиссиясының хатшысы комиссия отырысына тиiстi материалдарды, қажеттi құжаттарды дайындайды жəне комиссия отырысы өткеннен кейiн хаттама ресiмдейдi. Хатшы техникалық қызмет көрсетедi, аттестаттау комиссиясының қызметiн қамтамасыз етедi. 16. Аттестаттау комиссиясының мүшелерi аттестаттаудан жалпы негiзде өтедi. 17. Құрамының кемiнде үштен екiсi қатысқан аттестаттау комиссиясының отырысы заңды деп есептеледi. 3. Аттестаттауды өткізу тəртібі 18. Аттестаттау комиссиясы аттестаттауды аттестаттаудан өтетін қызметшiнiң қатысуымен өткiзедi. Аттестаттаудан өтетін қызметшi комиссияның отырысына қатыспаған жағдайда, оны аттестаттау мəселесiн қарау комиссия көрсеткен анағұрлым кейiн мерзiмге ауыстырылады. 19. Отырыс барысында комиссия ұсынылған материалдарды зерттейдi жəне аттестаттаудан өтетін адамды тыңдайды. Ұсынылған материалдарды зерттеу жəне «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсімен əңгiмелесу нəтижесiнде аттестаттау комиссиясының мүшелері 1) оның кəсіптік даярлығының, іскерлік жəне жеке қасиеттерінің деңгейін, Қазақстан Республикасының Конституциясын, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін, «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы», «Жер қойнауы жəне жер қойнауын пайдалану туралы», «Мұнай туралы», «Мемлекеттік құпиялар туралы» Қазақстан Республикасының заңдарын білуін айқындайды. 2) осы Қағидаға 2-қосымшаға сəйкес нысан бойынша азаматтық қызметшіге арналған бағалау парағын толтырады; 3) мынадай шешiмдердiң бiрiн қабылдайды: атқаратын қызметiне лайықты; қайталап аттестаттауға жатады. 20. Қайта аттестаттау бастапқы аттестаттау өткен күннен бастап алты ай өткеннен кейiн осы Қағиданың 6-тармағында айқындалған тəртiппен өтедi. Қайта аттестаттауды өткiзген аттестаттау комиссиясы мынадай шешiмдердiң бiрiн қабылдайды: 1) атқаратын қызметiне лайықты; 2) атқаратын қызметiне лайықты емес. 21. Аттестаттау комиссиясының шешiмi ашық дауыс беру арқылы қабылданады. Дауыс беру нəтижелері қатысып отырған комиссия мүшелерінің берген дауыстарының көпшілігімен анықталады. Берілген дауыстар тең болған жағдайда аттестаттау комиссиясы төрағасының дауысы шешуші болып табылады. 22. Аттестаттау комиссиясының шешiмдерi, оның мəжiлiсiне қатысқан аттестаттау комиссиясы мүшелерi, хатшы қол қойған хаттамамен ресiмделедi. 23. Кадр қызметі 5 (бес) жұмыс күні ішінде «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсін аттестаттау комиссиясының шешiмiмен таныстырады. 24. Аттестаттау комиссиясы мүшелерінің хаттаманы ресімдеген жəне қол қойған күнінен бастап 10 (он) жұмыс күні iшiнде аттестаттау комиссиясының шешiмдерi «Қазгеоақпарат» РГАО басшысының бұйрығымен бекiтіледi. 25. Аттестаттау комиссиясында қаралатын барлық материалдар «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiсінiң жеке iсiнде сақталады. Аттестаттау комиссиясының «Қазгеоақпарат» РГАО басшысы бекiткен шешiмi де қызметшiнiң қызмет тiзiмiне енгiзiледi. 4. Қорытынды ережелер 26. «Қазгеоақпарат» РГАО қызметшiлері аттестаттау комиссиясының шешiмiн бекiту туралы «Қазгеоақпарат» РГАО басшысының бұйрығына шағымдана алады. 27. Осы Қағиданы бұзу жағдайлары анықталған жағдайда, «Қазгеоақпарат» РГАО басшысы аттестаттау комиссиясының шешiмін бекіту туралы бұйрығының күшін жояды жəне қайта аттестаттауды белгілейді. Қайта аттестаттау осы Қағиданың 20-тармағына сəйкес жүргiзiледi. Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Геология жəне жаңа жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы мемлекеттік мекемесінің азаматтық қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидаларына 1-қосымша Азаматтық қызметшінің аттестаттау парағы

(Соңы 15-бетте).


(Соңы. Басы 14-бетте).

Аттестаттау түрі: кезекті -|___|; қайталап -|____| (керектісін X белгісімен белгілеу керек) 1.Тегі, аты, əкесінің аты (бар болған жағдайда) ________________________________________________________________ 2. Туған күні жылғы « » 3 Білімі, біліктілігін арттыру, қайта даярлау жөніндегі мəліметтер (қашан жəне қандай оқу орнын тəмамдаған, білімі бойынша мамандығы, біліктілігін арттыру, қайта даярлау, ғылыми дəрежесі, ғылыми атағы, берілген күні туралы құжаттар) _______________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 4. Атқаратын лауазымы жəне тағайындалған күні, біліктілік санаты (дəрежесі) _______________________________________________________________ 5. Жалпы еңбек өтілі - ____________________________________________ 6. Мемлекеттік жəне азаматтық лауазымдардағы жалпы жұмыс өтілі ________________________________________________________________ 7.Аттестаттау комиссиясы мүшелерінің айтқан ескертулері мен үсыныстары: ____________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________ 8. Аттестаттаудан өтетін қызметшінің ой-пікірі 9. Аттестаттаудан өтетін қызметшінің қызметтік мінездемесі бойынша азаматтық қызметшінің қызметіне тікелей басшысының берген бағасы _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ 10. Отырысқа аттестаттау комиссиясының______мүшесі қатысты. 11. Дауысқа салу қорытындысы бойынша аттестаттау комиссиясының əрбір мүшесі толтыратын азаматтық қызметшінің қызметіне қоса берілетін бағалау парағына сəйкес бағалау: 1) атқаратын қызметіне лайықты (дауыс саны) ; 2) қайталап аттестаттауға жатады (дауыс саны) _________;* 3) атқаратын қызметійе лайықты емес (дауыс саны)______. Аттестаттау комиссиясының төрағасы: __________________________ (қолы) Аттестаттау комиссиясының хатшысы: __________________________ (қолы) Аттестаттау комиссиясының мүшелері: __________________________ (қолы) __________________________ (қолы) __________________________ (қолы) __________________________ (қолы) Аттестаттаудың өткізілген күні 20____жылғы «____» _________ Аттестаттау парағымен таныстым:_______________________________ (азаматтық қызметшінің қолы жəне күні) Мекеме мөртаңбасының орны • 2) қайталап аттестаттаудан өткен кезде баға қойылмайды Қазақстан Республикасы Индустрия жəне жаңа технологиялар министрлігі Геология жəне жаңа жер қойнауын пайдалану комитеті «Қазгеоақпарат» Республикалық геологиялық ақпарат орталығы мемлекеттік мекемесінің азаматтық қызметшілерін аттестаттаудан өткізу қағидаларына 2-қосымша Азаматтық қызметшінің бағалау парағы (аттестаттау комиссиясының мүшесі толтырады) Аттестаттау түрі: кезекті - |____|; қайталап өту - |____| (керектісін X белгісімен белгілеу керек) Тегі, аты жəне əкесінің аты (бар болған жағдайда) (əрі қарай - Т.А.Ə.) _________________________________________________________________________ Лауазымы ________________________________________________________________ Аттестаттаудан өтетін қызметшінің бағасы _________________________________________________________________ (өте жақсы, жақсы, қанағаттанарлық, қанағаттанғысыз) Аттестаттау комиссиясы мүшелерінің шешімі (төмендегінің бірі: 1) атқаратын лауазымына сəйкес; 2) қайталап аттестаттауға жатады*; 3) атқаратын лауазымына сəйкес келмейді): __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ Аттестаттау комиссиясы мүшелері шешімінің негіздемесі: __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________ Біліктілік санатына (дəрежесіне) лайықты _______________________________ Біліктілік санатын (дəрежесін) белгілеуге негіз жоқ _____________________________________________________________ Негіздеме:_________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________ Аттестаттау комиссиясының мүшесі _________________________________(Т.А.Ə., қолы) Аттестаттау комиссиясының хатшысы ______________________________________ (Т.А.Ə., қолы) Күні 20____жылғы «___» ____________ *қайталап аттестаттаудан өту кезінде шығарылмайды Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2012 жылғы 26 желтоқсанда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8243 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығы 2012 жылғы 16 қараша

15

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

№ 801

Астана қаласы

Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі туралы ережені бекіту туралы «Халық денсаулығы жəне денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі Кодексінің 32-бабының 3-тармағының 1) тармақшасына сəйкес жəне Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметін жетілдіру мақсатында бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі туралы ереже бекітілсін. 2. Облыстардың, Астана жəне Алматы қалалары денсаулық сақтау басқармаларының бастықтары (келісім бойынша) осы бұйрықты басшылыққа алсын жəне: 1) Қазақстан Республикасының халқына (ересектер мен балаларға) оториноларингологиялық көмекті ұйымдастыруды жəне көрсетуді; 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің штаттан тыс бас оториноларингологы (С.Ж. Жандаев) есепті жылдың 25 желтоқсанына дейін осы бұйрықтың орындалу барысы туралы жыл сайынғы ақпаратты ұсынуды қамтамасыз етсін. 3. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық көмекті ұйымдастыру департаменті (А.Ғ.Төлеғалиева) заңнамада белгіленген тəртіппен осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді қамтамасыз етсін. 4. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Заң қызметі департаменті (Ж.Ж. Данаева) оны Қазақстан Республикасы Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркегеннен кейін осы бұйрықтың бұқаралық ақпарат құралдарында ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 5. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау вицеминистрі Е.Ə. Байжүнісовке жүктелсін. 6. Осы бұйрық оны алғашқы ресми жариялаған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткеннен соң қолданысқа енгізіледі. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі

С. ҚАЙЫРБЕКОВА.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2012 жылғы 16 қарашадағы № 801 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі туралы ереже 1. Жалпы ережелер 1. Осы Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ереже (бұдан əрі – Ереже) меншік нысанына жəне ведомстволық тиістілігіне қарамастан оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдардың қызметін реттейді. 2. Халыққа мамандандырылған оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары кұлақ, мұрын жəне тамақ (бұдан əрі - ЛОР мүшелердің аурулары) аурулары бар науқастарды профилактикалауға, диагностикалауға, емдеу мен медициналық оңалтуға бағытталған ісшараларды уақтылы өткізу мақсатында құрылады. 3. Ересектер мен балаларға оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымның жұмысын штаттан тыс бас оториноларинголог (республиканың, облыстық, қаланың) дəрігер маман үйлестіреді. 4. Оториноларингологиялық көмек Қазақстан Республикасында аудандық, қалалық, республикалық ауруханалардың бөлімшелерінде жəне емханалардың оториноларингологиялық кабинеттерінде жүзеге асырылады. 5. Халыққа оториноларингологиялық көмек амбулаториялық-емханалық, консультациялықдиагностикалық жəне стационарлық жəне стационарды алмастыратын көмек түрінде көрсетіледі. 6. Амбулаториялық-емханалық көмек қалалық, аудандық ауруханалар мен емханалардың, ведомстволық медициналық ұйымдардың жəне жеке меншік нысаны бар денсаулық сақтау ұйымдарының құрылымында ұйымдастырылады. 7. Консультациялық-диагностикалық, стационарлық жəне стационарды алмастыратын көмек аудандық, облыстық, қалалық көп бейінді ауруханаларда, республикалық деңгейдегі ұйымдарда көрсетіледі. 8. Оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдардың штаттары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2010 жылғы 7 сəуірдегі № 238 бұйрығымен бекітілген (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6173 нөмірімен тіркелген) үлгі штаттар мен штат нормативтеріне сəйкес белгіленеді. 9. Оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдар өз қызметінде Қазақстан Республикасының Конституциясын, денсаулық сақтау саласындағы Қазақстан Республикасының заңнамасын, ұйымдардың Жарғысын жəне осы Ережені басшылыққа алады. 2. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының негізгі міндеттері мен функциялары 10. Оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдардың негізгі міндеттері: 1) медициналық көмектің қолжетімділігін жəне сапасын арттыру есебінен ЛОР мүшелердің ауруларын төмендету; 2) оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдардың арасындағы сабақтастық пен өзара іс-қимылды қамтамасыз ету; 3) медициналық көмектің басқа да түрлерін көрсететін ұйымдардың арасындағы сабақтастық пен өзара іс-қимылды қамтамасыз ету болып табылады. 11. Оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары қойылған міндеттеріне сəйкес мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) ЛОР мүшелердің патологиясын тиімді ерте анықтау жəне іс-шараларды уақтылы өткізу; 2) оториноларингологиялық көмекті қазіргі заманғы деңгейде көрсету; 3) диспансерлік бақылау; 4) амбулаториялық жəне стационарлық жағдайларда ЛОР мүшелерге операциялық емнен кейін пациенттерді медициналық-əлеуметтік оңалту; 5) дені сау халықтың арасында ЛОР мүшелердің аурулары дамуының профилактикасы; 6) қызмет ету аумағында оториноларингологиялық көмектің жағдайын жəне есептік жəне басқа да құжаттарды статистикалық өңдеу негізінде оның медициналық көмекті бағалау индикаторына сəйкес екендігін талдау; 7) консультациялық жəне ұйымдастырушылық - əдістемелік көмекті ұйымдастыру; 8) медициналық ұйымдардың құрамына кіретін бөлімшелердегі науқастарға консультациялық көмек көрсету, соның ішінде шұғыл түрдегі көмек; 9) оториноларингологиялық қызметті жаңғырту жəне дамыту жөнінде нормативті құқықтық

актілерді, тұжырымдамаларды, республикалық жəне халықаралық ғылыми-техникалық бағдарламаларды жасауға қатысу; 10) ғылыми жəне əдістемелік əдебиеттерді əзірлеу жəне басып шығару; 11) сараптама жасауға жататын ғылыми–медициналық қызмет объектілеріне ғылыми– медициналық сараптама жүргізуді ұйымдастыруға қатысу; 12) кеңестер, семинарлар, конференциялар, конгрестер, сьездер ұйымдастыру жəне/немесе өткізу; 13) оториноларингологиялық жəне қатар жүретін пəндер бойынша мамандардың біліктілігін арттыру жəне қайта даярлауды ұйымдастыру жəне/немесе өткізуге қатысу; 14) магистранттарды жəне PhD докторанттарын, резидентура тыңдаушыларын даярлауға қатысу; 15) республикалық жəне халықаралық медициналық ұйымдармен сектораралық қарымқатынастарды дамыту; 16) медициналық препараттардың жəне медициналық мақсаттағы бұйымдарды клиникаға дейінгі, зертханалық жəне клиникалық зерттеулер жүргізу; 17) емдеу-диагностикалық жұмыстың сапасын арттыруға жəне ауруханалық өлімді төмендетуге бағытталған іс-шараларды əзірлеу жəне енгізу. 3. Оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарының құрылымы 12. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін ұйымдар өздеріне жүктелген қызметке қарай мынадай түрде ұйымдастырылады: 1) аудандық, қалалық емханалардың, жекеменшік нысаны бар медициналық ұйымдардың жəне денсаулық сақтау ұйымдарының оториноларингологиялық кабинеті түрінде; 2) консультациялық-диагностикалық орталықтың, амбулаториялық-емханалық ұйымдардың жəне стационарлардың оториноларингологиялық амбулаториялық-емханалық бөлімшесі түрінде құрылады; 3) оториноларингологияның стационарлық бөлімшесі, оның ішінде шұғыл оториноларингологиялық көмек орталықтары бар балалар бөлімшесі; 4) амбулаториялық-емханалық ұйымдардың, консультациялық-диагностикалық орталықтардың (бөлімшелердің) мамандандырылған кабинеті (фониатриялық, сурдологиялық кабинеттер) түрінде құрылады. 4. Аудандық, қалалық емханалардың, жеке меншік нысаны бар денсаулық сақтау ұйымдары жəне медициналық ұйымдардың құрылымындағы оториноларингологиялық кабинет 13. Оториноларингологиялық кабинет (бұдан əрі - ЛОР-кабинет) - тəуліктік бақылауды талап етпейтін ЛОР мүшелерінің аурулары кезінде консультациялық, диагностикалық, емдік жəне оңалту көмегін жүзеге асыратын медициналық ұйымның құрылымдық бөлігі болып табылады. 14. ЛОР кабинеттің құрылымы жəне медициналық жəне өзге қызметкерлерінің штаттық саны атқарылатын емдік–диагностикалық жұмыстың көлеміне сай жəне қызмет көрсететін халық санына сəйкестендірілген штаттық нормативтерді есепке ала отырып ол құрылатын медициналық ұйымның басшысымен бекітіледі. 15. ЛОР кабинеттің дəрігері лауазымына «оториноларингология» мамандығы бойынша жоғары медициналық білімі бар мамандарға тиісті біліктілік талаптарына сəйкес маман тағайындалады. 16. ЛОР кабинеттің құрылымында мыналар көзделеді: пациенттерді қабылдауға арналған бөлме (қарау бөлмесі); ЛОР кабинеттің функциясына кіретін емдеу шараларын атқаратын бөлме (манипуляция бөлмесі). 17. ЛОР кабинет мынадай қызметтерді жүзеге асырады: 1) ЛОР мүшелерінің аурулары бар науқастарға жəне ЛОР мүшелерінің аурулары пайда болу қаупі жоғары жəне олардың асқынулары бар тұлғаларға консультациялық, диагностикалық жəне емдік көмек көрсету; 2) науқастарға диагностикалық жəне емдік шаралардың жасалуын бақылау; 3) ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарды медициналық ұйымдарға оңалтуға жəне операциялық ем алуға іріктеу жəне бағыттау; 4) ЛОР мүшелердің аурулары кезінде операциялық ем алған науқастарды бақылау жəне оңалту; 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2009 жылғы 10 қарашадағы № 685 бұйрығымен бекітілген (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 5918 нөмірімен тіркелген) Халықтың нысаналы топтарын профилактикалық медициналық қарау қағидаттарына сəйкес халықтың нысаналы топтарын профилактикалық тексеріп-қарау жүргізу; 6) Дауыс аппаратының аурулары, есту қызметінің бұзылулары, ЛОР мүшелердің онкологиялық жəне кəсіби аурулары бар науқастарды анықтау жəне оларды консультация алуға бағыттау, қажет жағдайда сəйкес мамандық мамандарына емдеуге жіберу; 7) уақытша жұмысқа жарамсыздықты сараптауды жүзеге асыру, қажет жағдайда мүгедектік тағайындау үшін медициналық-əлеуметтік сараптамаға бағыттау; 8) ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарға диспансерлік бақылау жүргізу; 9) пациенттерге жəне олардың туыстарына ЛОР мүшелердің ауруларын анықтау, емдеу жəне саламатты өмір салтын жүргізуге санитариялық-ағартушылық жұмыстарды өткізу; 10) ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарды профилактикалаудың, диагностикалаудың, емдеудің жəне оңалтудың жаңа əдістерін тəжірибеге енгізу; 11) қызмет көрсететін аймақ тұрғындарының ЛОР мүшелердің аурулары кезіндегі ауруының, мүгедектігінің жəне өлімінің негізгі медициналық-статистикалық көрсеткіштерін талдау жасауға қатысу; 12) қызмет туралы есептік жəне есеп берушілік құжаттарын жүргізу жəне есеп беру. 18. ЛОР мүшелердің патологиясы бар науқастарға ЛОР кабинетте оториноларингологиялық көмек көрсету осы Ережеге 1-қосымшаға сəйкес оториноларингологиялық кабинетте амбулаториялық орындалған манипуляциялардың тізбесіне сəйкес жүзеге асырылады. 19. Оториноларинголог дəрігердің консультациясы алдын ала (немесе қорытынды) диагнозды, қосалқы ауруларын, сондай-ақ бар зертханалық жəне функциялық зерттеулерді көрсете отырып, учаскелік қызмет (терапевт, педиатр, ЖПД) дəрігерінің жолдамасы бойынша жоспарлы түрде жүзеге асырылады. 20. Науқаста дауыс аппаратының ауруы анықталған кезде науқас фониатриалық көмек көрсететін диагностика, қажетті емдік жəне оңалту шараларын өткізетін оториноларингологиялық кабинетке жіберіледі. 21. Есту қабілетінің бұзылуына байланысты науқастың аурулары анықталған жағдайда пациент диагностикалау, емдеу тəсілін анықтауға, қажетті емдік жəне реанимациалық шаралар өткізу жəне диспансерлік бақылау үшін сурдолог дəрігерге жіберіледі. 22. Сурдолог дəрігер медициналық көмекті Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің міндетін атқарушының 2010 жылғы 15 сəуірдегі № 263 бұйрығымен бекітілген (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6231 нөмірімен тіркелген) Қазақстан Республикасының халқына сурдологиялық көмек көрсететін ұйымдар туралы ережеге сəйкес көрсетеді. 23. Науқаста ЛОР мүшелердің онкологиялық аурулары анықталған жағдайда науқас диагнозын нақтылау жəне пациент одан əрі қарап-тексеру тəсілін анықтау үшін онкологиялық диспансерге жіберіледі. Науқасты одан əрі емдеу мен бақылау онколог дəрігер мен оториноларинголог дəрігердің бірлесіп жұмыс істеуімен жүзеге асырылады. 5. Консультациялық-диагностикалық орталықтың, амбулаториялық-емханалық ұйымдардың жəне стационарлардың амбулаториялық–емханалық оториноларингология бөлімшесі 24. Амбулаториялық–емханалық оториноларингология бөлімшесі консультациялық-диагностикалық орталықтың, амбулаториялық-емханалық ұйымдардың жəне стационарлардың құрылымдық бөлімшесі болып табылады. 25. Амбулаториялық–емханалық оториноларингология бөлімшесі мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) консультацияға жіберілген науқастарды тереңірек тексеру жəне диагнозын дəлелдеу; 2) амбулаториялық жағдайда ЛОР мүшелерге қазіргі заманғы жəне тиімді хирургиялық араласуларды орындау жəне енгізу; 3) ЛОР мүшелердің патологиясын диагностикалаудың жəне емдеудің қазіргі заманғы тəсілдерін клиникалық практикаға енгізу жəне олардың тиімділігін талдау; 4) еңбекке уақытша жарамсыздық парағын беру; 5) ЛОР мүшелердің патологиясының профилактикасы бойынша санитариялық-ағартушылық жұмыстар, соның ішінде балалардың; 6) есептік-есеп берушілік құжаттама жүргізу, қызмет туралы есеп беру. 26. Оториноларингологиялық амбулаториялық–емханалық бөлімшенің төсектік қуаттылығы, бейіні жəне жұмыс тəртібі денсаулық сақтауды мемлекеттік басқару органының келісімі бойынша ол құрылған ұйымның басшысы анықтайды. 27. Оториноларингологиялық амбулаториялық-емханалық бөлімшеге жіберу, емдеуге жатқызу, оториноларингологиялық көмек көрсету тəртібі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 6 желтоқсандағы № 1472 қаулысымен бекітілген Стационарды алмастырушы көмек көрсету қағидасына сəйкес жүзеге асырылады. 28. Консультациялық-диагностикалық орталықтың, облыстық (қалалық, аудандық) көп бейінді ауруханасының оториноларингологиялық амбулаториялық-емханалық бөлімшесі мынадай кабинеттер жəне бөлімшелерді қамтиды: 1) оториноларингологиялық консультациялық; 2) күндізгі стационар; 3) амбулаториялық ЛОР - хирургия. 29. Оториноларингологиялық консультациялық кабинет мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) аудандық жəне қалалық емханалардың дəрігерлері жіберген науқастардың консультациясын; 2) қазіргі заманғы əдістерді қолдану арқылы қажетті зертханалық, аспаптық жəне диагностикалық зерттеулердің көмегімен диагнозын дəлелдеу; 3) пациенттерді стационарлық емдеуге іріктеу жəне жіберу; 4) науқастарды одан əрі МСАК жəне күндізгі стационар деңгейінде емдеуге ұсыну. 30. Күндізгі стационар кереуеттері амбулаториялық-емханалық көмек көрсететін консультациялық-дианостикалық орталықтардың, көп бағдарлы облыстық (қалалық, аудандық) ауруханалардың жəне республикалық деңгейдегі ауруханалардың құрамында, мынадай функцияларды жүзеге асыру үшін құрылады: 1) Жағдайы тəулік бойы бақылауды жəне стационарда емделуді талап етпейтін ЛОР мүшелердің аурулары бар ересектер мен балаларға стационарды алмастыратын көмек көрсету; 2) диспансерлік науқастарға емдік жəне профилактикалық іс-шаралардың жүйелі түрін жасау; 3) диагнозы алғашқы рет қойылған немесе созылмалы науқастардың ауруының ауырлық деңгейі өзгерген кезде емдік шараларды таңдау; 4) ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарға медициналық көмек көрсетудің қазіргі заманғы жетістіктерін амбулаториялық клиникалық тəжірибеге енгізу; 5) Оториноларингологияның өзекті мəселелері бойынша денсаулық сақтау саласының алғашқы буын дəрігерлері мен орта медициналық қызметкерлердің біліктілігін арттыруға қатысу; 6) Қызмет көрсететін аймақтағы халыққа көрсетілетін оториноларингологиялық көмектің жағдайын, ЛОР мүшелердің ауруларынан халықтың сырқаттануы жəне өлімін, емдеудің тиімділігін, науқастарды тексеру жəне оларды емдеуге жатқызу мерзімін, ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастардың еңбекке уақытша жарамсыздығын жəне олардың мүгедектікке шығуы жағдайларына талдау жасау жəне талдау жүргізу; 7) есепті жəне есеп беру құжаттамасын жүргізу жəне қызмет жөнінде есеп беру. 31. Күндізгі стационар функцияларын жүзеге асыру үшін медициналық ұйымның барлық клиникалық жəне параклиникалық бөлімдерін пайдаланады. 32. Амбулаториялық ЛОР-хирургия бөлімшесі ЛОР мүшелердің патологиясы бар науқастарға амбулаториялық жағдайда оториноларингологиялық хирургиялық көмек көрсетуге арналған жəне мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) амбулаториялық операциялар жасауға науқастарды скринингтеу; 2) Осы Ереженің 2-қосымшасына сəйкес ЛОР мүшелерге амбулаторияда жасалатын Хиругиялық араласулар тізбесіне сəйкес ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарға хирургиялық көмек көрсету; 3) операциядан кейінгі кезеңде науқастарды бақылау жəне қажетті манипуляцияларды атқару; 4) Науқастарды жəне оларға күтім жасайтын адамдарды операциядан кейінгі кезең тəртібіне үйрету. 6. Оториноларингологияның стационарлық бөлімшесі, оның ішінде оториноларингологиялық шұғыл көмек көрсететін орталығы бар балалар бөлімшесі 33. Оториноларингологияның стационарлық бөлімшесі, оның ішінде балалар бөлімшесі (бұдан əрі - стационарлық бөлімше) тəулік бойы медициналық бақылауды талап ететін науқастарды емдеуге арналған көп бағдарлы ауруханалардың (республикалық, облыстық, қалалық, аудандық) құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Ауруханада мамандандырылған оториноларингологиялық бөлімше болмаған жағдайда, оториноларингологиялық төсектер хирургиялық бейінді бөлімшеде қалыптастырылады. 34. Стационарлық бөлімшені медициналық ұйымның басшысы тағайындайтын жəне орнынан босататын меңгерушісі басқарады. Стационарлық бөлімше меңгерушісінің қызметіне мамандардың біліктілік талаптарына сəйкес келетін, медициналық жəне фармацевтикалық жоғары жəне жоғары оқудан кейінгі денсаулық сақтау саласының «оториноларингология» маманы бойынша білімі бар жəне бірінші біліктілік санатынан төмен емес маман тағайындалады. 35. Стационарлық бөлімше мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) осы Ереженің 3-5-қосымшаларына сəйкес ЛОР мүшелердің аурулары бар науқастарға бекітілген стандарттарға сəйкес медициналық көмек көрсету жəне ЛОР мүшелерге жасалатын міндетті операциялардың тізіміне сəйкес, аудандық, облыстық (қалалық) оториноларингология бөлімшелерінде жəне республикалық деңгейде ересектерге жəне/немесе балаларға мамандандырылған, оның ішінде жоғары технологиялық, оториноларингологиялық көмек көрсету. 2) ЛОР мүшелер ауруларының диагностикасы мен емдеуін жəне асқынуларының алдын алудың қазіргі заманғы əдістерін клиникалық тəжірибеге енгізу жəне үйрену; 3) Стационарлық бөлімшенің емдеу-диагностикалық жұмысының сапасын арттыру жəне ЛОР мүшелер ауруларынан болатын ауруханалық өлімді төмендетуге бағытталған іс-шараларды əзірлеу жəне енгізу; 4) ЛОР мүшелердің шұғыл жағдайлары, жарақаттары мен аурулары кезіндегі шұғыл диагностикалау жəне шұғыл медициналық көмек көрсету мəселелері бойынша медициналық ұйым қызметкерлерінің кəсіби біліктілігін арттыруға қатысу; 5) науқастар мен олардың туыстарының арасында санитариялық-ағартушылық жұмыстарды жүргізу; 6) есептік жəне есеп беру құжаттамаларын жүргізу жəне қызмет жөнінде есеп беру. 36. Стационарлық бөлімшенің құрылымына: 1) қабылдау бөлімі; 2) науқастарға арналған палаталар; 3) аппарат бөлмесі; 4) манипуляциялық, ем-шаралық жəне таңу кабинеттері; 5) операциялық блок; 6) бөлімше меңгерушісінің, дəрігерлердің жəне аға мейіргердің кабинеттері; 7) лыпаларды, төсек жабдықтарын, шаруашылық қолданыс заттарын сақтауға арналған бөлме; 8) науқастардың ауқаттануға арналған бөлмелері; 9) есту жəне вестибулярлық анализаторды тексеруге арналған шуылдан оқшауланған бөлме кіреді. 37. Бөлімшеде хирургиялық белсенділік ересектерге 80 %-дан кем емес, балалар бөлімшесінде 60 %-дан кем емес көрсеткішті құрау керек. Хирургиялық белсенділікті есептеу жасалаған операцияның санынан жүргізіледі. 38. Науқасты стационарлық бөлімшеге жатқызу: 1) медициналық-санитариялық алғашқы көмек (бұдан əрі - МСАК) мамандарының жолдамасы бойынша немесе денсаулық сақтау саласының емдеуге жатқызу жағдайының жоспарланған көлемінің шеңберінде медициналық ұйымның жолдамасы бойынша; 2) шұғыл көрсеткіштер бойынша, жолдаманың бар жоғына қарамастан жүзеге асырылады. 39. Стационарлық бөлімшеде медициналық көмек көрсету тəртібі Қазақстан Республикасы

Үкіметінің 2011 жылғы 5 желтоқсандағы № 1464 қаулысымен бекітілген Стационарлық көмек көрсету қағидаларына сəйкес анықталады. 40. Науқас медициналық айғақтар бойынша негізгі емдеу курсын өткеннен кейін амбулаториялық-емханалық көмек көрсететін медициналық ұйымның жағдайында жасалатын қалпына келтіру емін алуға жіберіледі. 41. Науқас Стационарлық бөлімшеден шығарылған кезде медициналық картасының толық клиникалық диагнозы, жүргізілген зерттеудің толық көлемі, емі жəне бұдан əрі - бақылауға берілген кеңестері көрсетілген көшірмесі беріледі. 42. Облыстық (қалалық, аудандық) шұғыл оториноларингологиялық көмектің орталығы (бұдан əрі – Орталық) облыстық (қалалық, аудандық) көпсалалы аурухана стационарының құрамында құрылады жəне келесі функцияларды жүзеге асырады: 1) ЛОР мүшелердің жарақаты, күйіктері бар науқастарға тəулік бойына мамандандырылған оториноларингологиялық көмек көрсету; 2) тыныс жолдарының өткізгіштігін қалпына келтіру; 3) ЛОР-мүшелерінен қан кетулерді тоқтату; 4) ЛОР мүшелердің жараларын бастапқы хирургиялық өңдеу; 5) ЛОР-мүшелерінен бөгде заттарды алып тастау; 6) Бас жарақаттары кезінде нейрохирургпен, жақ-бет хирургімен, офтальмологпен, стоматологпен бірлесіп шұғыл оториноларингологиялық көмек көрсету; 7) ЛОР мүшелердің шұғыл жағдайларында жедел хирургия мен жедел терапия көрсетудің жаңаша əдістерін енгізу. 43. Қабылдау арнайы бөлінген жəне жабдықталған бөлмеде жасалады. Орталықтың бөлек шыға берісі мен бөлмесі болады: 1) дəрігердің қабылдау кабинеті жəне қарау бөлмесі; 2) операция бөлмесі; 3) таңу бөлмесі. 44. Жедел хирургиялық жəне шұғыл оториноларингологиялық көмек көрсетілгеннен кейін науқастарды амбулаториялық ем алу үшін тұрғылықты жері бойынша оториноларингологқа жібереді, жатқызу қажет болған жағдайда – стационарлық бөлімшеге жібереді. 7. Амбулаториялық-емханалық ұйымдардың, консультациялық-диагностикалық орталықтардың (бөлімшелердің) мамандандырылған кабинеті (фониатриялық, сурдологиялық кабинеттер) 45. Фониатриялық көмек көрсететін фониатриялық кабинет қалалық жəне облыстық медициналық орталықтарда ұйымдастырылады. 46. Фониатриялық көмек көрсететін оториноларингологиялық кабинеттің дəрігері қызметіне мамандардың біліктілік талаптарын сəйкес медициналық жəне фармацевтикалық жоғары жəне жоғары оқудан кейінгі денсаулық сақтау саласының «оториноларингология» маманы бойынша білімі бар, фониатрия мəселесі бойынша тақырыптық жетілдіруден өткен маман тағайындалады. 47. Фониатриялық көмек көрсететін оториноларингологиялық кабинет мынадай функцияларды жүзеге асырады: 1) дауыс аппаратының аурулары бар науқастарға консультациялық жəне емдік-профилактикалық көмек көрсету; 2) дауыс аппаратының жағдайы жөнінде жəне адамдарда ЛОР-мүшелері тарапынан дауыс жүктемесіне қарсы айғақтары бар немесе жоқ екеніне тексеру өткізу жəне медициналық қорытынды жасау; 3) дауыс функциясының бұзылулары кезінде еңбекке уақытша жарамсыздық жөнінде сараптама жасау; 4) дауыс аппаратының бұзылулары бар науқастарға, көмейге хирургиялық араласулардан кейінгі, оның ішінде бөліктік жəне топерациялды көмейдің резекциясынан кейінгі оториноларингологиялық көмек көрсету; 5) бейнеларингостробоскопия жасау; 6) көмей жүйкелеріне блокада жасау; 7) дауыстың спектрлік, форматтық мінездемелерін жəне вокалді диапазонын зерттеу; 8) бейнеларингоскопиялық суреттің компьютерлік талдауы; 9) шынайы уақытта дауыстың компьютерлік акустикалық бағаламасы; 10) дауыстың компьютерлік талдауының көрсеткіштерін талдау; 11) фонетография; 12) электроглоттография; 13) көмейдің жүйке-бұлшықеттік бұзылуларын электродиагностикалау, біруақытты фонопедиямен электростимуляция жасау; 14) фиброларингоскопия; 15) портативті ингаляторлармен аэрозольтерапия жасау; 16) дауыс бұзылуларын педагогтық реттеу; 17) Стационарға жатуды талап етпейтін, көмейдің аурулары бар ересек науқастарды амбулаториялық азинвазивті хирургиялық көмекпен қамтамасыз ету; 18) диагностикалаудың жəне емдеудің қазіргі заманғы əдістерін клиникалық тəжірибеге енгізу жəне үйрену; 19) жүргізілуі Қазақстан Республикасының заңнамасымен көзделген, белгіленген тəртіпте есепті жəне есеп беруші құжаттаманы жүргізу жəне қызмет жөнінде есеп беру. 48. Сурдологиялық кабинет амбулаториялық-емханалық ұйымдардың, консультатиялықдиагностикалық орталықтардың (бөлімшелерде) құрамында құрылады. 49. Сурдологиялық кабинетте медициналық көмекті Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің міндетін атқарушының 2010 жылғы 15 сəуірдегі № 263 бұйрығымен бекітілген (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 6231 нөмірімен тіркелген) Қазақстан Республикасының халқына сурдологиялық көмек көрсететін ұйымдар туралы ережеге сəйкес сурдолог дəрігер көрсетеді. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ережеге 1-қосымша Оториноларингологиялық кабинетте жасалатын амбулаториялық манипуляциялардың тізбесі 1. ЛОР мүшелердің эндоскопиялық зерттеу əдістері; 2. Есту жəне вестибулярлы құжат құрастыру; 3. Тыныс жолдарының өткізгіштігін қалпына келтіру (трахеотомия); 4. Операция жасалғаннан кейін мұрынды анемизациялау, тазалау; 5. Мұрын қуысын Проиц бойынша жуу, вакуум-дренаж; 6. Жақүсті қуысының пункциясы; 7. Бадамша бездерінің лакуналарын жуу, оның ішінде мамандандырылған медициналық жабдықты қолдану арқылы (бар болса); 8. Дəрілік заты бар турунданы енгізе отырып құлақ туалеті; 9. ЛОР-мүшелерінен бөгде заттарды алу; 10. Құлықты жуу; 11. ЛОР мүшелердің фурункулдарын, абсцесстерін (асқынбаған) тілу; 12. ЛОР мүшелердің новокаинды блокадалары; 13. ЛОР-мүшелерінен қан кетуді уақытша тоқтату; 14. ЛОР мүшелердің химиялық жəне термиялық күйіктері кезінде шұғыл көмек; 15. Дəрілік заттарды инстилляциялау (оның ішінде транстимпаналды енгізу, көмейішілік құюлар жəне т.б.); 16. Асептикалық таңу жасау; 17. Есту түтігінің катетеризациясы; 18. Бактериологиялық екпе жəне гистологиялық талдау жасау үшін ЛОР мүшелерден жағынды жəне материал алу. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ережеге 2-қосымша ЛОР-мүшелеріне, амбулаториялық жасалатын хирургиялық араласулардың тізбесі 1. Жараны БХӨ; 2. ЛОР мүшелердің гематомасын тілу; 3. ЛОР мүшелердің асқынбаған абсцестерін тілу; 4. Гаймор жəне маңдай қуыстарын пункциялау; 5. Мұрын сүйектерінің шұғыл репозициясы; 6. Мұрын қуысы синехияларын бөлу; 7. Мұрынның төменгі қабыршағының ультрадыбыстық дезинтеграциясы; 8. Мұрын қабыршағының лазерлік түзетуі; 9. Дабыл жарғағын парацентездеу жəне дабыл қуысын шунттау; 10. Тимпанопункция; 11. ЛОР мүшелерінен биопсия алу; 12. Қатерсіз ісіктерді кесіп алу; 13. Киссельбах аймағының шырышты қабатын күйдіру. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ережеге 3-қосымша Ересектерге жəне/немесе балаларға арналған аудандық оториноларингология бөлімшесінде ЛОР мүшелеріне жасалатын міндетті операциялар тізбесі 1. Жараны БХӨ; 2. Мұрын фурункулын тілу; 3. Мұрын сүйектерінің шұғыл репозициясы; 4. Вазотомия; 5. Конхотомия; 6. Мұрын полипотомиясы; 7. Мұрын қалқасының шырыштықабатасты резекциясы, септопластика; 8. Мұрыннан қан кету кезінде мұрын пердесінен шырышты қабатын сылу; 9. Мұрын маңы қуыстарына операция жасау; 10. Аденотомия (жергілікті жəне жалпы жансыздандырумен); 11. Тонзиллотомия; 12. Тонзиллэктомия (жергілікті жəне жалпы жансыздандырумен); 13. Паратонзиллярлық абсцесті тілу; 14. Дабыл жарғағын парацентездеу жəне дабыл қуысын шунттау; 15. Антромастоидотомия; 16. Мирингопластика; 17. Қауіпсіз ісіктерді кесіп алу; 18. Трахеостомия; 19. Эзофагоскопия (бөгде заттарды алумен); 20. Полипотомия. Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ережеге 4-қосымша Ересектерге жəне/немесе балаларға арналған облыстық (қалалық) оториноларингология бөлімшесінде ЛОР-мүшелеріне жасалатын міндетті операциялар тізімі 1. Жараны БХӨ; 2. Мұрын фурункулын тілу; 3. Мұрын сүйектерінің репозициясы; 4. Ринопластика; 5. Вазотомия; 6. Конхотомия; 7. Мұрыннан қан кету кезінде мұрын пердесінен шырышты қабатын сылу; 8. Мұрын қуысының полипотомиясы; 9. Мұрын маңы қуыстарына операция жасау; 10. Мирингопластика; 11. Антромастоидотомия; 12. Құлаққа радикалді операция жасау; 13. Тимпанопластика; 14. Ішкі құлақтың деструкциясы, кесу жəне тілу; 15. Стапедопластика; 16. Құлақ қалқанын түзету; 17. Құлақмаңы жыланкөздерін тілу; 18. Эндоскопиялық эндоназалді дакриоцисториностомия; 19. Аденотомия (жергілікті жəне жалпы жансыздандырумен); 20. Тонзиллотомия; 21. Тонзиллэктомия (жергілікті жəне жалпы жансыздандырумен); 22. Увулопластика; 23. Паратонзиллярлық абсцесті тілу; 24. Трахеостомия; 25. ЛОР мүшелердің қатерсіз ісіктерін кесу; 26. Эзофагоскопия (бөгде заттарды алумен). Қазақстан Республикасының халқына оториноларингологиялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдары туралы ережеге 5 қосымша Ересектерге жəне/немесе балаларға арналған республикалық деңгейдегі оториноларингология бөлімшесінде ЛОР-мүшелеріне жасалатын міндетті операциялардың тізбесі 1. Антромастоидотомия; 2. Құлақтың радикальді операциясы; 3. Тимпанопластика; 4. Мұрын маңы қуыстарының операциясы; 5. ММҚ сынығы кезіндегі операция; 6. Мұрын қуысының полипотомиясы; 7. Эндоскопиялық эндоназалді дакриоцисториностомия; 8. Мирингопластика; 9. Ішкі құлақтың деструкциясы, кесу жəне тілу; 10. Стапедопластика; 11. Кохлеарлық имплантация; 12. Құлақмаңы жыланкөздерін тілу; 13. ЛОР мүшелерінің қатерсіз ісіктерін кесіп алу; 14. Конхотомия; 15. Көмей тарылуы кезіндегі операция; 16. Сыртқы жəне ішкі құлақтың атрезиясы кезіндегі пластика; 17. Сыртқы есту жолының экзостозы кезіндегі операция; 18. Хоанопластика; 19. Увулопластика. Бұйрық Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде 2012 жылғы 14 желтоқсанда Нормативтік құқықтық келісімдерді мемлекеттік тіркеудің тізіліміне №8196 болып енгізілді.

Қазақстан Республикасының Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігінің бұйрығы 2012 жылғы 31 тамыз

№ 349-ө-м

Астана қаласы

Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтікбіліктілік анықтамалығын (58-шығарылым) бекіту туралы Қазақстанг Республикасы Еңбек кодексінің 125-бабына сəйкес жұмыстардың белгілі бір түрлерінің күрделілігін белгілеу, жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру жəне кəсіптерінің дұрыс атауларын айқындау мақсатында бұйырамын: 1. Қоса беріліп отырған Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтікбіліктілік анықтамалығы (58-шығарылым) бекітілсін. 2. Еңбек жəне əлеуметтік əріптестік департаменті (А.Ə.Сарбасов) осы бұйрықтың заңнамада белгіленген тəртіппен Қазақстан Республикасының Əділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін жəне ресми жариялануын қамтамасыз етсін. 3. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау вице-министрі Б.Б.Нұрымбетовке жүктелсін. 4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Министр Г. ƏБДІҚАЛЫҚОВА. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау 2012 жылғы 31 тамыздығы № 349-ө-м бұйрығымен бекітілген Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (58-шығарылым) 1-бөлім. Жалпы ережелер 1. Жұмысшылардың жұмыстары мен кəсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (бұдан əрі - БТБА) (58-шығарылым) «Жалпы мамандықтар, Киностудиялар жəне Теледидар мен радиотарату кəсіпорындары, ұйымдары, Киножүйе жəне кинопрокат, Театр-көрініс кəсіпорындары». 2. Жұмыс разрядтары жұмыс ауырлығына байланысты еңбек талаптарының есепке алмай жасалған (еңбек ауырлығының деңгейіне əсер ететін жəне орындаушының біліктілігін жоғарлату сұраныстары қысылтаяз жағдайлар қоспағанда). 3. Əр мамандықта тарифтік – біліктілік сипаттама екі бөлімнен тұрады. «Жұмыс сипаттамасы» бөлімінде маман орындауға тиісті жұмыстардың сипаттамасы берілген. «Білуге тиіс» бөлімі маманнан талап етілетін маманның жұмысқа қатысты арнайы білім разрядсінің болуы, басшылыққа алатын материалдарды жəне əдістеме мен құралдардың қолдану ережелерін білу сияқты арнайы талаптардан тұрады 4. Тарифтік-біліктілік сипаттамаларында жұмысшы кəсібінің осы разрядына тəн жұмыстардың тізбесі келтіріледі. Бұл тізбе жұмысшы орындай алатын жəне орындауға тиіс барлық жұмыстарды толық қамтымайды. Жұмыс беруші қажетті жағдайда, жұмыс ерекшелігін ескере отырып, тиісті разряд жұмысшылары кəсіптерінің тарифтік-біліктілік сипаттамаларында қамтылған жұмыстарға сəйкес келетін жұмыстардың қосымша тізбесін əзірлей алады. 5. Сонымен қоса «Жұмыс сипаттамасы» бөлімінде белгіленген бойынша маман ауысымды қабылдау жəне тапсыру, жұмыс орнын, құрылғыларын тазалау, ыңғайлау жəне оларды техникалық құжаттамада бекітілген жағдайда ұстауға тиіс. 6. Бөлімде көрсетілген теориялық жəне практикалық білімдерімен қоса маман: еңбекті қорғау, өндірістік санитария жəне өртке қарсы қорғаныстың нормалары мен ережелерін; жеке басын қорғау құралдарымен пайдалана білу; орындалып жатқан жұмыстың сапасына қойылатын талаптар; ақау түрлері жəне олардың алдын алу жəне жою; өңдірістік дабыл қағу; жұмыс орнында еңбекті оңтайлы ұйымдастыру талаптарын білуге тиісті. 7. Біліктілігі жоғары маман оның тарифті – біліктілік тізімдегі атқаратын міндетімен қоса тарифті – біліктілігі төмен мамандардың да жұмысын орындай алуы жəне берілген мамандықтың аясындағы біліктілігі төмен жұмыс топтарын басқаруы керек. Осыған байланысты тарифті – біліктілік сипаттамада көрсетілген төмен білікті мамандар мен жоғары білікті мамандардың жұмысы көрсетілмеген. 8. Маманның еңбек кітапшасын толтыру барысында, оның мамандығының тарифті разряды өзгерген жағдайда ол БТБА сəйкес толтырылады. 9. Тарифтік-біліктілік сипаттамалары сегіз разрядтық тарифтік торға сəйкес əзірленген. 10. Тарифтік-біліктілік сипаттамалары, ерекше ескертілген жағдайлардан басқа, осы бөлімдерде көрсетілген өндірістер мен жұмыс түрлері бар ұйымдардың меншік нысанына жəне ұйымдық– құқықтық нысанына қарамастан, олардағы жұмысшылардың жұмыстарын тарификациялаған жəне біліктілік разрядтарын белгілеген кезде міндетті болып табылады. 11. Қолданылуға ыңғайлы болу мақсатында, БТБА-да алфавиттік көрсеткіш қосымшада көзделген, онда жұмысшылар кəсіптерінің атауы, разрядтардың диапазондары жəне беттердің нөмірленуі қарастырылған. 2-бөлім. Жалпы мамандықтар 1. Бутафор Параграф 1. Бутафор, 1-разряд 12. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары бутафордың басшылығымен бутафор өнімдерін өңдеу кезіндегі дайындық жұмыстарын орындау: қағазды қию, бор жəне гипсты елеу; сазды, желімді, клейстерді дайындау; папье –маше материалына қағаздар дайындау; тегіс заттың үстін кап тігетін матамен жəне қағазбен желімдеу; қағаздарды жапырақ үшін бояу. 13. Білуге тиіс: бутафор ісінің негізгі элементтері, бутафор бұйымдарын қарапайым өңдеу, желім мен клейстерді қайнату тəсілдері. Параграф 2. Бутафор, 2-разряд 14. Жұмыс сипаттамасы: бутафор өнімдерін өңдеу кезіндегі дайындық жұмыстарын орындау; гипс жəне папье-маше материалынан жасалған бұйымдарды терең жəне үстірт рельефпен тығындау жəне сылау; тегіс гипс пішіндерін немесе рельефпен тұрпайы гипс пішіндерін дайын шаблондармен жасау; дайын пішіндер бойынша папье-маше материалынан бутафор өнімдерін желімдеу жəне бояуға дайындау, оларды орнату жəне декорацияларға бекіту; бутафор бұйымдарының қию, тігу жəне жиектеу; тығынды жəне левкасты дайындау. 15. Білуге тиіс: гипс бұйымдарының пішінің терең жəне үстіртін рельефпен жəне тұрпайы пішінді рельефпен папье-маше материалынан бұйымдар дайындалу техникасын; қолданып жатқан материалдардың құрамы мен бекітілуі; мөртаңба станогының жұмыс мақсаты; тығынды жəне левкасты дайындау тəсілі; қолданыстағы құрылғылар мен құралдарды пайдалану ережелері жəне белгіленуі. 16. Жұмыс үлгісі: 1) қағаздан жасалған тастар– папье-маше материалдарынан жапсыру; 2) бутафор жапырақтары– мөрлеу немесе қолдан қию, ағаштарға орау; 3) бутафор қары – папирос қағазын арнайы машинада немесе қолмен ысқылау. Параграф 3. Бутафор, 3-разряд 17. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым бутафор бұйымдарын дайындау; үстіртін рельефпен эскиздер мен дайын шаблондар бойынша əртүрлі материалдардан бұйымдар жапсыру; гипсті пішіндерді дайындау жəне папье-маше материалынан жапсырма жəне шамалы тереңдікпен үлкен анық сурет рельефімен бутафор бұйымдарын мастиктау. 18. Білуге тиіс: мастикты дайындау тəсілдері; бутафор бұйымдарын қолдан дайындау кезінде қолданылатын жабдықтар мен құралдардың құрылымы жəне пайдалану ережелері. 19. Жұмыс үлгісі: 1) мастиктан ионика – дайындау; 2) бутафор қағаздары – əртүрлі рең берумен түрлі түске бояу; 3) кілем тəрізді шөп, қағаздан жасалған гүл – дайындау. Параграф 4. Бутафор, 4-разряд 20. Жұмыс сипаттамасы: орташа ауырлықтағы бутафор бұйымдарын дайындау; əртүрлі материалдардан терең рельефпен жəне орташа қалыңдықтағы оюмен немесе эскиз, сызба, шаблон бойынша толтыру бутафор бұйымдарын жасау; архитектура бөлшектерін қарапайым көлемді гипс пішіндерінен жасау; көлемді пішіндерден архитектура жəне мүсін бөлшектерін папье-маше материалынан алып тастау; декорацияға көлемді архитектура бөлшектерін орнына монтаждау барысында түзету мен орнату; əртүрлі фактуралардың үстіңгі қабатын түзету; қағаз жұмыстарын орындау; майлы бояулардан колерлар жасау; мата мен қағаздан гүлдер жасау. 21. Білуге тиіс: архитектура бөлшектерінің қарапайым көлемді пішіндерін жасау техникасы мен технологиясы; бутафор бұйымдарын жинау, өңдеу, орнату жəне реставрация жұмыстарын жасау технологиясын; қолданылатын материалдар жəне олардың құрамы; майлы, анилинді колерлардың жəне тегістеу ерітіндісінің рецептурасын жасау; картонажды бұйымдарын есептеу жəне сызбаларды оқу ережесі; маталарды бояу технологиясы. 22. Жұмыс үлгілері: 1) қағаздан, розеткадан жапсырылған гүл тізбегі – пішіндер дайындау; 2) қабырға мен есіктердегі қырау, терезедегі аяз – имитация; 3) ұлғайтылған түрлі-түсті ордендер – əшекей; 4) ескі ағаштарға қаптамалар – өңдеу; 5) реквизит – дайындау жəне жапсырманы реставрациялау; 6) маталардан гүлдер: 5-6 гүлден тұратын сирень, түймедақ, қызғалдақ, гладиолусы, қалампыр, көк гүл букетін жапырақтарымен – дайындау. Параграф 5. Бутафор, 5-разряд 23. Жұмыс сипаттамасы: қиын бутафор бұйымдарын дайындау; əр түрлі материалдар көлемді бутафор бұйымдарын эскиз бойынша ұсақ суреттерді оюлаумен жасау; мүсіндердің гипстен қиын кесекті пішіндерін дайындау; бояулардан колерлар жасу; гипстен модельдер қию; ағаштардың фактурасы; муляжды жұмыстарды атқару; жібек пен мақпалдан гүлдерді дайындау; шаблондарды сызу жəне дайындау. 24. Білуге тиіс: көлемді бутафор бұйымдарын ұсақ суреттерді оюлаумен дайындау техникасын; имитациялы заттарды жасау жəне жұмыстарды реставрациялау технологиясы; бутафор бұйымдарын безендіру тəсілдері; гүлдерді дайындау техникасы мен технологиясы; шаблондарды дайындау тəсілдері. 25. Жұмыс үлгілері: 1) барельефтар, оюланған вазалар, мүсіннің жоғарғы жағы, маскалар – модельдер дайындау; 2) айыру белгілері, ордендер, матадан жасалған гүлдер: георгиндер, раушан – дайындау; 3) бутафор бұйымы – бірнеше колермен желім бояуымен əшекейлеу; 4) мақпал, піліштерге сурет салу – ыстық тəсілмен əшекейлеу; 5) мықты сылақтан сурет салу – алтын немесе ескі күміске ұқсатып қаптау жəне соғу; 6) аңдар, құстар тұлыбы – балшықтан соғу. Параграф 6. Бутафор, 6-разряд 26. Жұмыс сипаттамасы: өте қиын, бірегей бутафор бұйымдарын көркем безендіру арқылы жасау; мүсіндерді соғу; оргшыныдан, фольгадан, жезден, текстолиттен заттар жасау; металл өнімдерін күміс пен алтынға ұқсатып соғу жұмыстарын орындау; архитектура бөлшектерін жəне бутафор бұйымдарын алтын мен күміске жəне металға ұқсатып өңдеу; вакуумға қондырылған пластмассадан жасалған өнімдерді дайындау. 27. Білуге тиіс: бутафор бұйымдарын қиыстырылған пішіндерін қаңқасымен жасау технологиясы; сызба, сұлба жəне эскиздерді оқу ережесі, бөлшектерді құю үшін отқа төзімді пішіндерді дайындау тəсілдері; белгіленген мөлшерге дейін үлгі, сұлба, сызбаларды ұлғайту техникасы, қаптау, сусалды алтынмен алтындау ережесі; вакуумға қондырылған пластмассадан жасалған бутафор бұйымдарын техникасы мен технологиясы. 28. Жұмыс үлгілері: 1) сəнді түйреуіш, ваза, қалың резинадан актини-балдырлар, алқа, аспа шам – дайындау; 2) азаматтық жəне əскери үлгідегі мүсіндер – дайындау; 3) конус жəне коринф үлгісіндегі капительдер – дайындау; 4) пышақ, сапы, қанжар, қылыш, сабтарын, оқтар үшін қорам сап –соғу. 2. Гример-пастижер Параграф 1. Гример-пастижер, 2-разряд 29. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары гример-пастижердің басшылығымен жақын жəне алыс жобадағы көпшілік жəне топтық көріністің қатысушыларын гримдеу; пастижер бұйымдарын дайындау үшін шаштарды дайындау: жуу, тарау, сорттау жəне тарту; креп, трес, бұрым, шиньон, бұрымдарды сарлы жəне жасанды шашатан жасау. 30. Білуге тиіс: гример жəне пастижер жұмысының негізі; пастижер жұмысын жасауға қолданылатын құралдарды пайдалану ережесі; пастижер жұмысын жасауға арналған құралдарды пайдалану ережесі; гремдеуге жəне пастижер жұмысын атқаруға арналған материалдар мен бояулардың құрамын. Параграф 2. Гример-пастижер, 3-разряд 31. Жұмыс сипаттамасы: суретші-гримердің басшылығымен алғашқы жобадағы көпшілік жəне топтық көріністің қатысушыларына жəне эпизоттық рольдердегі актерларға эскиз бойынша грим жасау; алғашқы жобадағы көпшілік жəне топтық көріністің қатысушыларына жəне эпизодтық рольдердегі актерларға сақал, қас, кірпік, қал жəне ұсақ жапсырмалар дайындау; табиғи шаштан бұрым жəне шиньон жасау; шаштарды «фрезюрлауға» дайындау: тұлымдарға бөлу, коклюшкаларға бұйралау; шаштар мен париктарды бұйралау; екі толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 32. Білуге тиіс: пастижер бұйымдарын дайындау технологиясы; шаш пен жүннің құрамын білу;

(Жалғасы 16-бетте).


16

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 15-бетте). грим мен парикті дайындауға кететін материалдың нормасын; бояларды таңдау, шаша пен жүнді бояу ережелері; əртүрлі бояулардың тері əсерін; бет сүйегінің құрылысын. Параграф 3. Гример-пастижер, 4-разряд 33. Жұмыс сипаттамасы: суретші-гримердің басшылығымен қарапайым жəне орташа ауырлықтағы дербес жəне ұлттық гримді жасау; көркем шаш сəнің жасау; барлық жобадағы көпшілік жəне топтық көріністің қатысушыларына арналған париктерді сəнді етіп қию; гуммозды жапсырмаларды жапсыру; сақал, бакенбард, маңдай жəне шекеге арналған жапсырмаларды, контраньюрларды дайындау; парикке арналған жұқа тресті өру; трестен париктер дайындау; суретші-гримердың басшылығымен эскиз бойынша тамбурланған париктерді сарлы жəне жасанды шаштан дайындау; үш толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 34. Білуге тиіс: əртүрлі үлгі мен дəуірдегі шаш сəнінің үлгілерін моделін; əртүрлі сорттағы пленкаларда бояудың суретке жақсы түсуі; ымдау заңдылығын; пластикалық жəне ішкі декоративтік бояулар түрін жəне оларды пайдалану; гримдеу техникасын; пастижерлі бұйымдардың дайындалу технологиясын; пастижер өнімдерін дайындауда түсті таңдау ережесі. Параграф 4. Гример-пастиже, 5-разряд 35. Жұмыс сипаттамасы: эскиз, бейнелеу жəне суретші- гримердың үлгілері бойынша қиын дербес жəне ұлттық гримді пластикалық бөлшектерді жəне мүсінді соғу жеңіл жұмыстарын орындау (бұрым, иек, бет сүйегін); актердың бетінен масканы шешу жəне оны дайындау; барлық түрлі жапсырмаларды, кейіпкерлерлік жəне портретті париктер, айрығы бөлінген қиыстырылған париктер мен жапсырмаларды дайындау; шаштарды жəне париктерді қию; төрт толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 36. Білуге тиіс: масканы дайындау технологиясын; масканы беттен сүртетін материалдар дайындау жəне олардың тəсілін; пластикалық бөлшектерді қолдану тəсілдері; шашты əртүрлі қылып бояу ережелері. Параграф 5. Гример-пастижер, 6-разряд

37. Жұмыс сипаттамасы: эскиз, бейнелеу жəне суретші-гримердың үлгілері бойынша суретті жəне мінезді бейнелейтін гримді жəнет мүсінді соғу ауыр жұмыстарын орындау: бет пішіндерін, бас пішінің өзгерту, мақта, тығын жəне пластикадан жасалған арнайы жапсырманы пайдалану; маңдайы ашық жəне айрықпен тамбурланған парик жасау; «Тонзур» жəне «Ежик» мінезді бейнелейтін түркілер түсірулеріне арналған арнайы париктерді дайындау; адам шашын, сарлы шашты, тауешкінің жүнің, түйе жүнің, ангорды бояу; бес толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 38. Білуге тиіс: бейненің сыртқы пішінінің сыртқы құрылымының сызбасын жасау ережелері; грим өндіру технологиясы(бояуларды); түстану негіздері; көркем жарық түсірудің мақсаты; пленканың түстіфильтрлар белгілеу; пластикалық бөлшектерді дайындауда пайдаланылатын материалдардың құрылымы; пластикалық бөлшектерді дайындау тəсілі; арнайы париктерді дайындау тəсілі. 39. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 3. Костюмер Параграф 1. Костюмер, 2-разряд 40. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары костюмердің басшылығымен түсірілімдерді, телебағдарламаларды, көріністерді, концерттерді, цирк қойылымдарын жəне дайындықта қызмет көрсету; суретші мен суретшінің көмекшісімен таңдап алынған костюмдерді қоймадан киімдерді, бас киімдерді, аяқ киімдерін сұрыптап алу; көпшілік жəне топтық көріністердің қатысушыларын жартылай немесе толықтай киіндіру; киімдерге түсірілім, көрініс, концерт, цирк қойылымдарында жəне дайындық барысында ұсақ түзетулер жасау; киім, бас киім жəне аяқ киімдерді салу жəне жинау; киімдерді үтіктеу; киімдердің жоғалып кетпеуін жəне санитарлы жағдайын қамтамасыз ету; түсірілім мен дайындық кезінде кезекпен жұмыс жасау. 41. Білуге тиіс: студия, театр, цирктің фондын, тігу, үтіктеу, киімдерді жуу, жөңдеу жұмыстарын жасау қарапайым ережелерді білу; киім, бас киім жəне аяқ киімдердің салу жəне жиналу ережелерін білу; киімдерді сақтау тəсілдері; материалды есепті құрау жəне жүргізу. Параграф 2. Костюмер, 3-разряд 42. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым костюмдармен заманауи тақырыпқа түсірілім, телебағдарлама, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарда қызмет көрсету; суретші мен суретші көмекшісінің тапсырысы бойынша фондтан (студия, театр, концерт ұйымдары, цирк жəне тағы басқа) киім оларға аксессуар, бас киім жəне аяқ киім таңдап алу; эпизодтық рольдерді орындаушыларды толықтай немесе жартылай киіндіру; павильон жағдайында түсіріліп жатқан фильмнің костюмін жүйелендіру; киімдерге түсірілім, көрініс, концерт, цирк қойылымдарында жəне дайындық барысында жеңіл жөңдеу жұмыстарын жасау; үш толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету 43. Білуге тиіс: түсірілім, көрініс, концерт, цирк қойылымдарында жəне дайындық барысында костюмдарды бөлшектеу; киімді тігу жəне өзгерту жөңдеу жұмыстарының техникасы; қолданып жатқан материалдың фактурасы; бояулардың суретке жақсы түсірілуі; түс жəне жарықтың негізі, киімдерді жəне олардың бөлшектерін; бас жəне аяқ киімдерін тазарту тəсілі. Параграф 3. Костюмер, 4-разряд 44. Жұмыс сипаттамасы: костюм бойынша орташа қиындықтағы түсірілім, телебағдарлама, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарды қызмет көрсету: тарихи, фантастикалы тақырыптағы кинофильм жəне телебағдарламаларды, ертегі-фильмдерде эпизодттық рольдерді, көпшілік жəне топтық көріністі орындаушыларға; суретші жəне суретшінің көмекшісінің нұсқауымен басқа ұйымдардың фондынан киімдер жəне оларға аксессуар, аяқ жəне бас киімдерді таңдап алу; кейіпкерді киіндіру; экспедиция жағдайында түсіріліп жатқан фильмнің киімдерін жүйелеу; костюмның талап етілетін фактурасын жасау; костюмдердің бөлшектерін ауыстыру; бес толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 45. Білуге тиіс: кинофильмдер мен телебағдарламаларда сомдайтын дəуірдің киімдерін құрайтын элементтер мен формасы; тігу жұмыстарының негізін; киімнің композициясын жасауға талап етілетін; бояуларды пайдалану ережесі жəне бекітілуі. Параграф 4. Костюмер, 5-разряд 46. Жұмыс сипаттамасы: костюм бойынша қиын түсірілім, телебағдарлама, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарды қызмет көрсету; ірі масштабты кинофильмдердің жəне тарихи телебағдарламалардың кейіпкерлеріне, əскери жəне тарихи-революциялы тақырыптағы эпизод рольдерін сомдайтын жəне тағыда басқа рольдерді сомдайтын өте көп актерларға қызмет көрсету; басты рольді сомдайтын актерларды киіндіру; жеті толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 47. Білуге тиіс: əртүрлі стиль мен дəуірдегі киімдерді құрайтын элементтер; тігу жұмыстарының негізін жəне техникасын; киімдердің маталарының фактурасын. Параграф 5. Костюмер, 6-разряд 48. Жұмыс сипаттамасы: костюм бойынша аса қиын əртүрлі тақырыпқа түсірілім, телебағдарлама, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарға қызмет көрсету; суретшінің бейнелеуі бойынша студияның фондынан немесе басқа ұйымдардың фондынан киімдерді жəне оларға аксессуарларды өздігінен таңдау; он толықметражды шартты фильмдердің қатысушыларына қызмет көрсету. 49. Білуге тиіс: əртүрлі стиль мен дəуірдегі киімдер; тарихи, арнайы жəне басқада күрделі киімдерді құрайтын элементтер мен пішіндер; матаның фактурасы жəне олардың технологиясын пайдалану. 4. Пастижер өндірісіндегі бояушы Параграф 1. Пастижер өндірісіндегі бояушы, 4-разряд 50. Жұмыс сипаттамасы: жасанды талшықтарды тапсырыс берушілердің шаш үлгісінің түсімен немесе эталон үлгісімен бояу; шілтер, лента, тоқыма бау газ-ситты монтюра жасау үшін өңдеу жəне бояу; берілген рецептура бойынша қолданылатын материалдарды бояуға арналған бояуларды дайындау. 51. Білуге тиіс: жасанды талшықтардың, бояулардың, қолданылатын материалдардың физикалық жəне химиялық құрамы; жасанды талшықтарды алдын ала дайындалған рецептура бойынша бояу технологиясы; түстану негіздері, қолданылатын қондырғылардың, құрылғылардың, құралдардың құрылымы жəне пайдалану ережелері. Параграф 2. Пастижер өндірісіндегі бояушы, 5-разряд 52. Жұмыс сипаттамасы: эталон үлгілері бойынша табиғи шаштарды бояу жəне мелирование жасап бояу; берілген рецептура бойынша табиғи шашты бояуға бояуларды дайындау. 53. Білуге тиіс: табиғи шаштың физикалық жəне химиялық құрылысы; табиғи шашты бояу немесе мелирование жасап бояу технологиясы; табиғи шашты бояуға арналған бояуды дайындау технологиясы. Параграф 3. Пастижер өндірісіндегі бояушы, 6-разряд 54. Жұмыс сипаттамасы: табиғи шаштарды, жасанды талшықтарды жəне басқада материалдарды тапсырыс берушілердің шаш үлгісінің түсімен немесе эталон үлгісімен жəне бояудың рецептурасын өңдеумен бояу; сынақ бояуларын өңдеу жəне шашты жəне талшықтарды тотықтыратын, реңк беретін жəне қалтқысыз бояулармен бояудың оңтайлы режимін таңдау; эталон үлгілері бойынша шашқа «мелирование» жасау үшін кесте жасау; шаштың «мелирование» үлгісінің, табиғи шаштың бояуының, жасанды талшықтың жəне басқада қолданылып жатқан материалдың сапасын тексеру. 55. Білуге тиіс: бояулардың рецептурасы; табиғи шаштың, жасанды талшықтың жəне басқада қолданылатын материалдарды бояу режимі; бояу жəне мелированиенің сапасын тексеру ережесін. 5. Декорацияны өңдеуші маляр Параграф 1. Декорацияны өңдеуші маляр, 1-разряд 56. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары декорацияны өңдеуші малярдың басшылығымен декорацияны бояу өңдеуіне жəне колер жасау бойынша дайындық жұмыстарын орындау; заттың үстін бояуға, желімдеуге жəне басқада малярлы жұмыстарды жасауға алдын ала дайындық. 57. Білуге тиіс: бояу ісінің негізі; бояу жаққышпен жұмыс істеудің қарапайым тəсілдері; түсқағаздарды жапсыруға дайындау ережесі; шыныларды жуу жəне фундусты қалқанды тазалау тəсілдері; жұмыс құралдарының белгіленуі. 58. Жұмыс үлгілері: 1) жаңыршақ бір-бірлеп – қағу; 2) түйіршекті əк – езу; 3) бояу жаққыш, бояуға арналған құралдар, ағашты заттың үсті, фундусты қалқан, шыны, рама тазарту, жуу, сүрту; 4) клейстер – қайнату; 5) құм, бор, мəрмəр ұнтағы, үгінді – елеу. Параграф 2. Декорацияны өңдеуші маляр, 2-разряд 59. Жұмыс сипаттамасы: декорацияны желім жəне майлы бояулармен қолдан жəне бояу пультімен қарапайым маляр жұмыстарын орындау; заттың үстін бояуға, жапсыруға жəне басқада маляр жұмыстарын істеуге дайындау; сылақтарды дайындау; тік бұрыштың жəне тіктөрт бұрышты конфигурацияның ойықтарын шынылау. 60. Білуге тиіс: заттың үстін қарапайым бояуға; тегістеуге жəне жапсыруға дайындау ережесі; қолданылатын бояулар мен сылақтардың сортын; қолданылатын бояу пультін пайдалану ережесі жəне белгіленуі;

сылақтарды дайындау тəсілі. 61. Жұмыс үлгілері: 1) ағаш заттардың үстін – олифтеу, қол щеткамен бояу; 2) түс қағазбен немесе қағазбен жапсырылған заттың үстін – желімді бояулармен бояу. Параграф 3. Декорацияны өңдеуші маляр, 3-разряд 62. Жұмыс сипаттамасы: декорацияны желім жəне майлы жəне эмальді бояулармен қолдан жəне бояу пультімен орташа күрделі маляр жұмыстарын орындау; қиын емес сылақ жұмыстарын орындау; қарапайым колерлар жасау; бейнелі ойықтарды шынылау; дайын белгілер мен қиын емес трафарет бойынша маляр жұмыстарын орындау. 63. Білуге тиіс: малярлы жəне түсқағазды өңдеу жұмыстарына қолданылатын материалдардың құрамы мен ассортименті; бояйтын ерітінділер мен қарапайым бояйтын құрамдарды дайындау тəсілі; қарапайым пішіндердің үстін өңдеу тəсілі; бояу, эмаль, лак жəне ерітінділерді сақтау ережесі; бояу пультінің түрлері; декорацияның қарапайым эскиздарын оқу ережесі. 64. Жұмыс үлгілері: 1) заттың бетін – қарапайым суреттелген түсқағазбен өңдеу; 2) едендер – дайын белгі бойынша бояу. Параграф 4. Декорацияны өңдеуші маляр, 4-разряд 65. Жұмыс сипаттамасы: сурет жəне эскиз бойынша декорацияны желімді, майлы, эмальді бояуларды бояу пультін пайдаланумен күрделі маляр жұмыстарын орындау; жұмысты нитробояулармен қолдан жасау; күрделі суретті түсқағазға декорацияны жапсыру: мəрмəр, ағаш, кафель жəне басқалары; тегістеу, грунттау, бояу құрамдарын жəне бояудың əртүрінен колер жасау; күрделі тегістеу жұмыстарын орындау; заттың бетін грунттау; күрделі емес суретті мəрмəрға имитациялау; күрделі емес трафаретпен жазба жасау; күрделі емес трафаретті дайындаушы. 66. Білуге тиіс: бояудың əртүрлі реңінің суретте жақсы көрінуі жəне тұрақтылығы; əртүрлі колерлер мен бояудың ерітіндісінің рецептурасын дайындау; трафаретті дайындау тəсілі; орташа күрделі эскизді оқу ережесі; мəрмəрдің əртүрінің текстурасы; сурет өнерінің элементі, əртүрлі бояу пультін пайдалану тəсілі; заттың бетін əртүрлі фактураларға өңдеу тəсілі. 67. Жұмыс үлгілері: 1) жазбалар – əртүрлі үстіңгі беттерге қарапайым шрифтпен, дайын трафаретпен, майлы бояумен орындау; 2) боялған үстіңгі беттер – лакпен қапталған; 3) ақ-қара фильмдерге декорация өндіру үшін желімді, майлы құрамдар - дайындау; 4) түрлі-түсті шынылар – имитация. Параграф 5. Декорацияны өңдеуші маляр, 5-разряд 68. Жұмыс сипаттамасы: декорацияны өңдеу бойынша өте күрделі малярлы жұмыстарды орындау. Фонды көркем безендіру үшін, үш түрлі реңге дайындау жəне грунттау; заттың үстін алюминий жəне қола ертіндімен, графитпен өңдеу; суретшінің арнайы эскизі бойынша линолеум мен линкрусты таңдау жəне жапсыру; альфрейлі жұмыстарды орындау; аэрография тəсілімен заттың үстін өңдеу; саны төрттен аз емес пигменттер болса колерлар (желімді, майлы) жасау; декорацияға қажет фактураны жасау; жазбаларды күрделі трафаретпен жасау; күрделі трафарет жасау. 69. Білуге тиіс: сурет өнерінің негізгі элементтері, линолеум, линкрустты жапсыру тəсілі жəне жабысатын мастик жасау; күрделі эскиздерді оқу ережесі, əртүрлі фактураларға заттың бетін өңдеу тəсілі; колерді таңдау ережесі; трафаретті дайындау тəсілі, заттың үстіне алюминий жəне қола ертіндімен; графитті жағу тəсілі; бояу пультінің барлық түрін пайдалана алу. 70. Жұмыс үлгілері: 1) баляснитерді – өңдеу; 2) маңдайша – жазу; 3) кабинеттер, жұмсақ купе вагондар – өңдеу; 4) перила, ұшақ кабинасы, каминдер, көпір, паровоздар, əшекейлі тор –металдан жасау; 5) плакаттар – дайындау; 6) түрлі-түсті фильмдерді декорациялау үшін грунт, желім, майлы құрамдар – дайындау. Параграф 6. Декорацияны өңдеуші маляр, 6-разряд 71. Жұмыс сипаттамасы: сусалды жəне поталды жұмыстарды орындау; əртүрлі классқа жататын ағаштарға имитация жасау үшін жұмыстарды орындау: қызыл ағаш, карель аққайыңы, палисандр, жаңғақ ағашы; түрлі-түсті мəрмəрдің күрделі суретін имитациялау; үлгі бойынша бояулардың барлық түрін жасау; трафаретпен жазба жəне декорацияның, колоннаның тегістігін, төбені металмен, алтынмен, күміспен өңдеу; боямалау өнімдерді; рельефті бояу. 72. Білуге тиіс: бағалы классқа жататын ағаштың имитациялы текстурасын; потальмен жұмыс істеу; əртүрлі материалдарға сусалды алтынды құю тəсілі; сурет өнерінің қарапайым тəсілдері; түс қалыптастыру ережесі. 73. Жұмыс үлгілері: 1) табиғи бағалы классқа арналған декоративті жиһаз – өңдеу; 2) күрделі оюлар – трафаретпен жазу; 3) күрделі ою, жиһаз, терезе, күмбез, аспалы шамдар – алтындау. 6. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 2-разряд 74. Жұмыс сипаттамасы: дыбыстық техникаларға қызмет көрсету бойынша біліктілігі жоғары механиктің басшылығымен біріктіретін сымдар, дыбыстық аппаратураларын монтаждау жəне жөңдеу жұмыстарын жасау, дыбыстық аппаратура мен қосалқы техниканы коммутациялау жəне дайындау; түсірілім мен дыбыстық басылымдар кезінде көмек көрсету; дыбыстық өткізгіш сымды тарқату жəне коммутациялау, өткізгіш сымдарды аппаратурадан ажырату жəне тағы басқа; түсірілім жəне дыбыстық басылымдар болып жатқан жерге дыбыстық аппаратураны жəне қосалқы техниканы жеткізу; сақтау орындарына дыбыстық аппаратураларды жеткізу жəне демонтаждау. 75. Білуге тиіс: дыбыс басқыш жиынтықтың құрамы жəне ол жайлы жалпы мəліметтер; дыбыстық жолдарының бөлек элементтерінің белгіленуі, дыбыс басқыш техниканың коммутациясын; электротехника жəне радиотехника бойынша жалпы мəліметтер; дыбыс басқыш жəне дыбысты күшейткіш құрылғының түрлері; біріктіргіш өткізгіш сымдардың белгіленуі; электромонтажды жəне жөңдеу жұмыстары барысында пайдаланылатын қарапайым құралды пайдалану ережесі; дыбыстық аппаратураны жөңдеу жəне монтаждау барысында пайдаланылатын негізгі радиотехникалық материалдар мен бөлшектердің түрлері жəне белгіленуі. Параграф 2. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 3-разряд 76. Жұмыс сипаттамасы: біріктіретін сымдар (өткізгіш сымдардың) мен дыбыстық аппаратураны монтаждау жəне жөңдеу жұмыстарын орындау; дыбыстық жабдықты түсірілім мен дыбыстық баспаларға, телеарна мен радиохабарламалар теледидарлы жəне радиобағдарламаларды жасауға аппаратты-студиялы блоктың жабдықтарын дайындау; микрофон (микрофон, микрофон ілмегін, микрофон тіреулерін) жабдықтарын орнату; микшер пульті мен микрофонның қуат беру көздерін қосу; түсірілім мен баспа жұмыстары кезінде қосалқы микрофонмен жұмыс жасау; қарапайым панорама – ірі жоспарлы түсірілімдер кезінде бір микрофонмен жұмыс жасау; өткізгіш сымдардың біріктірулерін, біріктіретін панельдер мен аралық ажырамаларды монтаждау жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; трансформаторларды жөңдеу жəне орау; дыбыс басқыш жəне дыбыс шығарушы аппаратуралардың түзеткіш құрылғысын жөңдеу; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың, қарапайым механикалық жəне электрлі ретке келтіруін жүзеге асыру; электроакустикалы өлшемдер жүргізу жұмыстарына қатысу. Өткізгіш сымды жөңдеу. 77. Білуге тиіс: электротехника мен радиотехниканың негізі, қызмет көрсетіліп жатқан дыбыс басқыш жəне дыбыс шығарушы аппараттың блок-сызбасын; қарапайым сызбасын, режиссер пультінің реттеу торабының жəне бөлшектерінің белгіленуі, микрофондардың түрлері, оларды қосу ережелері; біріктіру шлангтарының белгіленуі; магнитті жазбалар бойынша қарапайым мəліметтер; дыбыс техникалық жабдықтарды павильонда жəне табиғатта техникалық пайдалану; сақтау жəне тасымалдау ережелері; жұмыста қолданылатын өлшеу құралдары мен саймандарын пайдалану ережелері жəне олардың белгіленуі. Параграф 3. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 4-разряд 78. Жұмыс сипаттамасы: дыбыс басатын жəне дыбыс шығаратын аппаратураның сызба қағидалары бойынша жұмыстарды орындау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың бөлшектерін жəне тораптарын тексеру, бөлшектеу жəне қайта құрау, ақауларды, бұзылуларды анықтау жəне жою, жөңдеу жұмыстарын жасау, бекітілген техникалық жұмыс режимдерінің орнығуын, қамтамасыз ету; дыбыстық жабдықты орнату жəне дайындау, оның барлық элементтерін радио жəне теледидардың аппараттық-студиялық блогында (АСБ) түсіруде коммутациялау; орташа жоспардағы кішкене декорацияларды түсіру кезінде əртүрлі микрофондармен панорамалау; күрделі емес стереофонды түсірілімдерді жəне микрофондардың статикалық орнатылуларымен стерео баспалар кезінде қызмет көрсету; стереофонды фильмдерді дыбыстау; павильонда жəне студияда радиобайланысты қосу жəне қызмет көрсету; фильмдерді жəне фонограммаларды қайта жазу кезінде дыбыс шығаратын аппараттың дыбыс жасауы; радиоаппаратты орнату жəне жөңдеу; дыбыс шығару аппаратураларын павильонда жəне экспедицияда тасымалдау. 79. Білуге тиіс: дыбыс техникасы, кино техникасы, магнитті баспаның негіздері, дыбыс басатын жəне дыбыс шығаратын аппаратураның жиынтықтарының түрлері; қызмет көрсетілетін жабдықтың қағидалы жəне монтажды сызбалары, АСБ радио жəне теледидар дыбысты белгілерінің өту блок сызбасын; дыбыс жолдарының бөлек тораптарының белгіленуі, радио жəне теледидарлы аппараттың жəне қозғалмалы теледидарлы станциялардың (ҚТС) дыбыс техникалық шектескен бөліктерінің белгіленуі; дыбыс басуға арналған кинопленка мен магнитті лентаның түрлері мен құрамы; түсіретін камера мен дыбыстық аппаратураның жиынтығының ілеспелі жұмыс істеуін қамтамасыз ету бойынша жалпы мəліметтер. Параграф 4. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 80. Жұмыс сипаттамасы: дыбыс басатын жəне дыбыс шығаратын аппараттың күшейткіш жəне түзеткіш құрылғыларына монтаж жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; дыбыстық жабдықты жөнге салу жəне дайындау жұмыстарын жасау; жабдықтардың жұмыс режимдерін тексеру жұмыстарын жасау жəне оның сапалы көрсеткіштерін өлшеу; ірі декорациялардағы жалпы жəне орташа жоспардағы түсірілімдер кезінде микрофон жəне микрофон жүйесін панорамалау; құрамы аз оркестрлердің басылымдары кезінде микрофондарды орнату жəне жұмыс жасау; дыбыс операторының басшылығымен дыбыс жəне дыбыс шығару кезінде синхронизациялау түрін таңдау; ірі нысандарды радиофикациялауға арналған бірнеше дыбыс күшейткіштерді табиғатта түсірілім кезінде радиобайланыспен жұмыс жасау; жаңа жетілген жүйені есепке ала отырып дыбыс жəне радиоаппаратураны қайта өңдеу; трансформаторларды орау; дыбыс жабдықтарын жəне радиоаппаратураны реттеу жəне жөңдеу; дыбыс жабдықтары мен əртүрлі құрылғыларға профилактикалық күтім; АСБ радио жəне теледидар дыбыс жабдықтарына өлшеуді жүргізу. 81. Білуге тиіс: дыбыс басу технологиясының негізі, дыбыс акустикасы элементінің теориясы; жұмыс жасап жатқан жабдықтың техникалық сипаты, түсіретін оптиканың қолданылу ережесі; қолданыстағы синхронизация жүйесінің қағидасы бойынша түсірілім камераларының түрлері; түсіретін камера мен үнтаспаны синхронизациялау тəсілдері; негізгі видео (видеобақылау құрылғылары, осциллографтар), құралдарының бақылау-өлшеу құрылғыларын пайдалану ережелері жəне оларды коммутациялау; АСБ радио жəне теледидар өлшеулерінде қолданылатын өлшеу құралдарын қолдану қағидалары жəне пайдалану ережелері; дыбысты локализациялауды есепке ала отырып стереофонды баспа кезінде кадр бойынша микрофондарды қою. Параграф 5. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 82. Жұмыс сипаттамасы: дыбыстық аппаратураның жаңа əзірлемесін монтаждау бойынша жұмыстарды жасау; стереофонды дыбыспен ірі форматты фильмдерге арналған дыбыстық аппаратураны монтаждау жəне жөңдеу, дыбыс жолдарының параметрлерін өлшеу; күрделі панорамалы көпшілік көрінісін жəне стереофонды дыбыс баспаны жасауда 5-10 микрофонды пайдаланып, стереофонды түсірілім кезінде дыбыс жабдығына техникалық пайдалану қызмет көрсету; көп құрамды оркестрды басу кезінде микрофондарды орнату жəне жұмыс жасау; дыбыс режиссерымен бірге дыбыс басу;

2 наурыз 2013 жыл

дыбыс басу жəне дыбыс шығару аппараты жұмысының синхрондылығын тексеру; қозғалмалы жəне дыбыс басқыш аппаратураны оған профилактикалық жөңдеу жұмыстарын жасап эксплуатациялы жағдайда жұмыс жасау; АСБ радио жəне теледидар, радиохабарламалы жəне кезкелген күрделіліктегі (көпканалды магнитофондар, авторереттегіштер, ревербераторлар, кідіріс желісі, бегіту аппараттары жəне тағы баска) дыбыс басқыш аппаратураға бегітілген жабдыққа жөңдеу жұмыстарын жасу жəне сынау; жұмыс жасап жатқан жабдыққа, технологиялық процессорларды автоматтау бойынша дайындық жəне жөнге салу жұмыстарын жүргізу. 83. Білуге тиіс: электроника, телевидение, электроакустика, стерефония негіздерін; дыбысты жабдықтың кешенді құрылғысын, ревербераторлар, автореттегіш жəне басқада арнайы эффекиқа арналған құрылғыларды; видеомагнитофонның дыбыстық каналының құрылғыларды; желі жабдықтарының дыбыстық сызбаларының қағидалары; дыбыстың сыртқы негіздерінің барлығының коммутациялауды; қолданылатын өлшегіш құралдардың құрылымы жəне техникалық мүмкіндіктері; қозғалмалы электростанциялардың, генераторлардың жəне қайта құрушының жұмыс тəртібі. Параграф 6. Дыбыс техникасында қызмет көрсетуші механик, 7-разряд 84. Жұмыс сипаттамасы: күрделі санды дыбыс баспаны жүзеге асыру бойынша дыбыс станциясында жұмыс жасау; дыбыстық жабдықтың барлық түрін орнату, монтаждау жұмыстарын орындау, бірегей аппаратуралы студиялы кешенге жəне радио бағдарламаны өндіріп жатқанда оларды коммутациялау; дыбыс техникасының барлық жинағының жұмысын бақылау; дыбыстық жабдықтың жəне радиоаппараттың əртүрлі блогының өзара əрекеттесуін тексеру; АСБ радио жəне теледидар, радиохабарлама жəне дыбыс басқыш аппаратураға бағдарламаны басқару электронды құрылғысын пайдалана отырып техникалық пайдалану, кешенді жөңдеу жəне дыбыс жабдықтарының барлық түріне жөңдеу жұмыстарын жасау; дыбыс станциясы мен дыбыс аппаратурасының жұмысындағы тоқтап қалу мен ақауларды талдау жəне кез-келген күрделі дыбыс жабдығына жөңдеу жұмыстарын жасау жəне сынау; жаңа дыбыс техникасын монтаждау жөңдеу жұмыстарына жəне игеру жұмыстарына қатысу. 85. Білуге тиіс: дыбыс техникасының, электроакустика, стереофония негіздерін; дыбыстық станция, дыбысты жабдықтың жинағының құрылымы; ревебераторлар, авторегуляторлар жəне басқада арнайы эффектке арналған құрылғыларды, желі жабдықтарының дыбыстық сызбаларының қағидалары; дыбыстың сыртқы негіздерінің барлығының коммутациялауды; электр құрылғыларының конструкциялы ерекшеліктері жəне дыбыс техникасының басқару жүйесі; дыбыстық жабдықтың диагностикалау жəне жөңдеу жұмыстарын жасау бойынша жұмыстың орындалу тəсілдері; дыбыс станцияларында пайдаланылатын аппаратты жəне бағдарламаны қамтамасыз етуді. 86. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 7. Магнитті баспалардың операторы Параграф 1. Магнитті баспалардың операторы, 3-разряд 87. Жұмыс сипаттамасы: магнитті жазбаларды жəне қайта жазуларды орындау; магнитті баспаларды тыңдау үшін дыбыстау; дайын магнитті баспаларды эфирге шығару үшін дыбыстау; жұмыс жасалып жатқан жабдықты дайындау; фонограмма басу жұмысына дайындық жəне магнитті лентаны ажырату, алу жəне дайындау; эфирде материалдың берілу тəртібі бойынша редактормен салыстыру; магнитті лентаны ажырату жəне ракордтты жапсыру; магнитті баспаларды дыбысталуға тапсыру үшін безендіру. 88. Білуге тиіс: электротехника жəне радиотехника бойынша қарапайым мəліметтерді; коммутациялы аппараттың сызбасын, магнитофон мен хабарлау пультін пайдалану ережесі; аппаратты пайдалану бойынша технологиялы нұсқаулықты; техникалық құралды пайдалану ережесі; техникалы құжатнама жүргізу; жұмыс жасайтын аппаратураның күтім ережесін. Параграф 2. Магнитті баспалардың операторы, 4-разряд 89. Жұмыс сипаттамасы: көп каналды магнитті баспаларды орындау; магнитті баспаларды монтаждау, сонымен қоса баспаны күту монтажы; дайын магнитті баспаны кез-келген мақсатта дыбыстау; магнитті баспа бойынша біліктілігі жоғары оператордың басшылығымен əртүрлі жылдамдықтағы өлшеу лентасын дайындау; бағдарламаларды жүргізу: дыбыстау, микширлау деңгейлерін ретке келтіру, диктор жұмысындағы динамикалы диапозонды қысу разрядсін бақылау жəне орнату. 90. Білуге тиіс: электротехника жəне радиотехника негіздері; магнитті баспаның стандартты деңгейлері; жұмыс жасап жатқан жабдықтың электроакустикалық параметрлері; деңгейді өлшеуіштерді, магнитофондарды жəне акустикалы агрегаттарды; бөлек тораптарды жəне хабарлау пультінің блогының құрылымы жəне белгіленуі; аппаратты резервтеу сызбасын; дыбысты белгіні өңдеу тəсілдері; дайын магнитті баспаны безендіру жəне тапсыру ережелері; фонограмма мен өлшеу ленталарының техникалы жағдайлары; эфирге шығатын материалдар мен хабарланатын бағдарламаларды салыстыру ережесі. Параграф 3. Магнитті баспалардың операторы, 5-разряд 91. Жұмыс сипаттамасы: стреофонды баспа жасау; магнитті баспаны қондыру тəсілімен монтаждау жəне электронды монтаж; барлық түрдегі өлшеу ленталарын жасау; кез-келген дыбыс басылған құрылғыдан магнитті лентаға қайта басу; дыбыс басқыш жəне хабарлау аппаратурасын техникалы қадағалауды қамтамасыз ету; барлық бағдарламаларды жүргізу; магнитті баспаның көркем бағдарламасын монтаждау. 92. Білуге тиіс: техникалы жабдықтың аппаратының негізгі параметрлері жəне түрлері; құрылымы, жұмыс мақсаты, стереофонды белгілер, стерогониметр құрылғысы жəне онымен қалай жұмыс істек керек екендігі жəне олар туралы жалпы түсінік; магнитті баспаларды жəне қайта басуларды безендіру ережелері; радиохабарламасының ұйымдастыру құрылымы; трансляциялы бағдарламаларды өткізу тəртібі; автореттеуіштің жұмыс істеу қағидасы, автоматиканың негіздері. Параграф 4. Магнитті баспалардың операторы, 6-разряд 93. Жұмыс сипаттамасы: жасанда реверберацияны пайдалана отырып магнитті бапс жасау; күрделі монтаждарды қондыру тəсілімен өңдеу; магнитті баспаларды қалпына келтіру үшін жаңарту жұмыстарын жасау; дыбыс басқыш аппараттың ағымдағы жөңдеу жұмыстарына қатысу; магнитті баспа аппараттарын электрлі жəне механикалы ретке келтіру. 94. Білуге тиіс: магнитті жəне пластикті ревербаторларды, жиілік корректорларды орнату, белгілену жəне қолданылу жəне пайдалану ережесі; музыкалы сауаттылық туралы қарапайым мəліметтер; магнитті баспа аппаратын реттеу тəсілдерін жəне ережелерін. Параграф 5. Магнитті баспалардың операторы, 7-разряд 95. Жұмыс сипаттамасы: көпканалды магнитті баспаны орындау жəне оларды жүйеден тыс монтаж станциясына апару; күрделі монтажды аналогты, сандық жабдықта дыбыстық белгіні жиілік-динамикалы өңдеу мен компьтерлік техниканы пайдалана отырып жасау; сандық, магнитті, көп оптикалы құрылғыдан, сонымен қоса компакт дискіден қайта басу; дыбыс басқыш жəне хабарлау аппаратурасының жұмысын тексеру; магнитті баспаның параметрлерін жəне дыбысталуын ретке келтіру; жұмыс жасап жатқан жабдықты диагностикалау жəне профилактика жұмыстарын жасау жəне оның жұмыстағы ақауларын жою; магнитті баспаларды монтажды компьютер станцияларын пайдалана отырып қайта өңдеу жұмыстарын жасау; дыбыс басқыш жабдықтарының жаңа үлгілерін енгізу бойынша жұмыстарға қатысу; техникалық құжатнама жүргізу. 96. Білуге тиіс: теледидар жəне радиохабарлама технологиясын; магнитті баспаның сапасына (деңгейіне) қойылатын техникалы талаптар жəне мемлекетті стандарттар; дыбыс белгілерін өңдеу тəсілдері; магнитті баспаның қолданыстағы аппаратурасын орнату, белгілену жəне реттеу ережелері; магнитті баспаның жəне компьютер техникасы аппаратурасын пайдалану нұсқаулықтары; станция технологиясында пайдаланылатын желіден тыс монтажды пайдаланушы деңгейінде аппаратты жəне бағдарламалы қамтамсыз ету; дыбыс ақпаратын өңдеу тəсілдері; магнитті баспа жəне дыбысталудың параметрлері. 97. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Магнитті баспаны жəне фонограммаларды стереофонды жəне монофонды нұсқаларда арнайы дыбыс белгілерін өңдеу құралдарын пайдалана қайта басуды орындау кезінде: компьютер техникасы, ревербератор, эквалайзер, шуды азайту жүйесі жəне тағы басқа 8-разряд 98. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 8. Жарық түсіруші Параграф 1. Жарық түсіруші, 3-разряд 99. Жұмыс сипаттамасы: жарық түсіруші аппаратураның жұмыс істеуіне дайындық жұмыстарын жасау: линзаларды жуу, құралдар, шторок, тубустарды сүрту; түсірілім телімінде жарық түсіруші жабдықтардың орның ауыстыру жəне тасымалдау; құралдарды штативқа орнату; біліктілігі жоғары жарық түсірушінің басшылығымен қарапайым жарық түсірулерді талап ететін түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарында жұмыс жасау; жарық түсіру аппаратураның барлық түрімен жұмыс жасау, жүйені қамтамасыз ететінінен басқа: дистанциялы басқарма пульттерін, регуляторларды; жарық түсіруші аппаратураның профилактикалы жөңдеу жұмыстарына қатысу. 100. Білуге тиіс: электротехника негіздері, жарық түсіруші аппаратураның негізгі түрлері жəне оның белгіленуі; коммутациялы жəне басқада құрылғыларды қоса, кабель, лампа жəне углей маркалары. 101. Жұмыс үлгілері: 1) жарық түсіруші аппаратура, линза – тазарту; 2) жазық қабырғала жəне төбелерді қарапайым декорациялау – жарық түсіру; 3) диктор – жарық түсіру; 4) кабель – ақау жоқтығын тексеру; 5) шамдар – тексеру жəне ауыстыру; 6) түсірілім теліміндегі металл конструкциялар – монтаждау жəне ілу; 7) тубус жəне кашеттар – орнату; 8) таған – майлау. Параграф 2. Жарық түсіруші, 4-разряд 102. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым жарық түсірулерді талап ететін түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарында жұмыс жасау; жарық түсіруші партитураға сəйкес көрініс, концерт, цирк қойылымдары жəне дайындықтар кезінде сахнаға жарық түсіру; шығу жұмыстары кезінде жүйелі жарық түсіруші аппаратураны орау жəне тасымалдау; қарапайым оператордың жарық сызбасы бойынша жарық түсіруші аппаратураны монтаждау жəне демонтаждау; қуат кабельдерінің фазасы бойынша жарық түсіруші аппаратураларды біркелкі етіп орнату; жарық түсіруші аппаратураға профилактикалы тексеріс жəне профилактикалы жөңдеу жұмыстарын жасау; жабдықтардың жұмысындағы ақауларды табу жəне оларды жою. 103. Білуге тиіс: электротехника негіздері, нысандарға жарық түсірудің түрлері мен тəсілдері; жарық түсіруші аппаратураның жүйесі; коммутациялы аппаратураның электро сызбасы жəне олардың түрлері; теледидарлы жіберетін трубоктардың параметрлері жəне кинопленканың түрлері. 104. Жұмыс үлгілері: 1) ірі фондармен декорация – жарық түсіру; 2) көп жоспарлы интерьерлер – жарық түсіру; 3) найзағай əсері – жасау. Параграф 3. Жарық түсіруші, 5-разряд 105. Жұмыс сипаттамасы: телеоператордың басшылығымен павильонда жəне табиғатта күрделі нысанға жарық түсіру бойынша немесе түрлі түсті жарық түсіруді талап ететін түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарына қызмет көрсету; жарықтың сапа бақылауы; жарық түсіруші аппаратурасының бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен таңдап алу жəне тексеру, күрделі оператор сызбасы бойынша оны монтаждау жəне демонтаждау; күрделі жарық эффектілерін жасау; түнгі жəне кешкі сахналарға жарық түсіру. 106. Білуге тиіс: жарық техникасы мен оптика негіздері; сахнаға жарық түсірудің негізгі элементтері; негізгі жəне қосалқы жабдықтардың сипаттамасы жəне түрлері; доғалы жəне галогенді циклмен жарық көздері; жарық түсіретін аппаратураның барлық түрлерінің электрлі жəне кинематикалы сызбалары. 107. Жұмыс үлгілері: 1)əртүрлі көздерден қосылған жарық түсіргіш аппаратура – электромонтаж; 2) күрделі архитектура декорациясы – жарық түсіру; 3) қозғалатын нысандар – жарық түсіру; 4) күрделі ойын алаңдары – жарық түсіру; 5) жарық түсіру гаммасы бойынша эффекттер – жасау. Параграф 4. Жарық түсіруші, 6-разряд 108. Жұмыс сипаттамасы: павильонда жəне табиғатта күрделі нысанға жарық түсіру бойынша немесе түрлі түсті жарық түсіруді талап ететін түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарына қызмет көрсету; қашықтықтан басқаратын жарық түсіруші аппаратураны қолданып күрделі жарық эффекттерін жасау; жарықпен безендірудің кез-келген сызбасы бойынша жарық түсіруші аппаратураны монтаждау

жəне демонтаждау; жұмыс диагностикасы, жарық түсіруші аппаратураның барлық түріне жөңдеу жұмыстарын жасау. 109. Білуге тиіс: жарық жəне түстану негіздері; жарық түсіруші аппаратураның əртүрлі жүйесінің қолдану қағидалары; пайдаланылатын электро өлшегіш жəне бақылау құралдарының құрылысы; пайдалану ережелері, қолданыстағы жүк көтергіш механизм. 110. Жұмыс үлгілері: 1) жарық түсіргіш аппаратура, коммутациялы құралдар, фильтрлар – таңдау жəне орнату; 2) жарық– алғашқы орнату; 3) түзететін фильтрлер – орнату; 4) кернеудің өзгеруімен күрделі жарық эффекті – жасау. Параграф 5. Жарық түсіруші, 7-разряд 111. Жұмыс сипаттамасы: өте күрделі нысанға жарық түсіру бойынша немесе түрлі-түсті жарық түсіруді талап ететін түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарына қызмет көрсету; санды басқару бағдарламасымен жарық түсіруші аппаратураны қолданып өте күрделі жарық эффекттерін жасау; компьютер пульттарында немесе жеке компьютерлерде жарық партитурасын жасауда жəне басуға қатысу; жарық түсіргіш жабдықтың жинағының жұмыс параметрларын бақылау; жарық түсіруші жабдықтың жинағының жұмыс ақауларының табу, диагностикадан өткізу, ақауларды жою; жарық түсіргіш техниканың жаңа түрлерін енгізу жұмыстарына қатысу. 112. Білуге тиіс: жарық түсірілетін кеңістіктің құрылым негізі; жарық түсіргіш аппаратурасының жарық жəне түс параметрлерін; жарық түсірудің арнайы бағдарламалары; бағдарламаны санды басқарумен жарық түсіру құралдарының қолданыс қағидалары, дербес компьютермен жəне жарықтық компьютер пульттарын пайдалану ережесі; электроника негіздері; қолданылатын жүк көтергіш механизмдерді пайдалану ережелері; жарықты басқару жаңа технологиялары. 113. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 114. Жұмыс үлгілері: 1)санды басқару бағдарламасымен жарық түсіргіш жабдық – коммутация; 2) жарық партитуралары – жарықтық компьютер пультына немесе дербес компьютерлерде баспа жасау жəне оны дыбыстау. Параграф 6. Жарық түсіруші, 8-разряд 115. Жұмыс сипаттамасы: жарық түсіруші техниканың барлық түрін, санды бағдарлама басқару жəне сканер құрылғыларын кешенді қолданып аса күрделі эффект жасау; телеоператордың басшылығымен компьютер пульттарында немесе дербес компьютерде жарық партитурасын жасау жəне басу; жарықты конструкцияның модульдерін, жарық түсіргіш құралдарды, санды жəне аналогты басқарумен үшті жəне тиристорлы құрылғыларды ұйымдастыру, жинау, монтаждау, ілу, коммутациялау жұмыстарын басқару; жарық түсіргіш аппаратураның талап етілетін жұмыс параметрлерін бақылау-өлшеу құралдарының көмегімен қолдау; қолданыстағы жарық түсіргіш жабығын модернизациялау жұмысына қатысу. 116. Білуге тиіс: жарық түсірілетін кеңістіктің құрылым негізі; жарық түсіргіш аппаратурасының жарық жəне түс параметрлерін; жарық түсіргіш аппаратураны жинау жəне монтаждау қағидалары; жарық түсіргіш модульді жинау жəне монтаждау қағидалары; жарық түсірудің арнайы бағдарламалары; дербес компьютердің қолдану қағидасы жəне пайдалану ережесі; жарықты компьютер пульті жəне сканерлеу құралдары; электротехника негіздері, жарықты басқару заманауи технологиялары; жүк-көтергіш механизмдердің белгіленуі жəне пайдалану ережелері. 117. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 118. Жұмыс үлгілері: 1) жарық түсіруші аппаратураның барлық түрі – əртүрлі қуат беру көздеріне қосылу; 2) жарық түсіруші модуль – жинау жəне коммутациялау; 3) түсіру алаңында өте көп нысанды жəне жарықты қоюдын ерекше жағдайларымен телебағдарлама жəне шоу бағдарлама - қызмет көрсету. 9. Пастижер Параграф 1. Пастижер, 3-разряд 119. Жұмыс сипаттамасы: жасанды талшықты майсыздандыратын жəне жуатын заттардың көмегімен арнайы ертіндімен өңдеу, талшықтың жылтырын кетіру, антистатикалы жəне тұтануға қарсы өңдеу; жасанды талшықты нөмірімен сорттау, орау жəне кесу, жасанды талшықты байламға қалау, орау жəне қоймаға тапсыру. 120. Білуге тиіс: пастажир өнімдерін өңдеу үшін жасанды талшықтың түрлері; өңдеу технологиясын жəне жасанды талшықты сорттау ережесі; қолданылып жатқан жабдықты, құралды, құрылғыны пайдалану ережесі жəне құрылымы. Параграф 2. Пастижер, 4-разряд 121. Жұмыс сипаттамасы: майсыздандыратын жəне жуатын заттарды қолданып табиғи шашты арнайы ертіндімен өңдеу; тұлымға буылған табиғи шашты дезинфекциялау, жуу, қайнату жəне кептіру; табиғи шашты түсі жəне ұзындығына байланысты сорттау, шашты тұлымға қалау, тарау; таралған шашты қалау жəне кішкентай байламға байлау, шаштың ұшын тегістеу, орау жəне қоймаға тапсыру. 122. Білуге тиіс: пастижер өнімдерін дайындау үшін қолданылатын табиғи шаштың түрлері; өңдеу технологиясын жəне табиғи шашты сорттау, қолданылып жатқан жабдықты, құралды, құрылғыны пайдалану ережесі жəне құрылымы. Параграф 3. Пастижер, 5-разряд 123. Жұмыс сипаттамасы: шиньон, бұрым, кірпік, қастарды табиғи шаштан жəне жасанды талшықтан жасау бойынша жеке тапсырыстарды дайындау жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; қию жəне шиньондарды, бұрымдарды, кірпіктерді безендіру; парик, жартылай парик, жапсырмаларды, контраньерларды біліктілігі жоғары пастижердің басшылығымен дайындау. 124. Білуге тиіс: түстану негіздері, табиғи шаштан жəне жасанды талшықтан тамбурлау жəне трестеу тəсілімен пастижер өнімдерін дайындау технологиясы жəне жөңдеу жұмыстары; табиғи шаша пен жасанды талшықтың құрамы; қолданылып жатқан жабдықты, құралды; құрылғыны пайдалану ережесі жəне техникалы сипаттамасы. Параграф 4. Пастижер, 6-разряд 125. Жұмыс сипаттамасы: косметикалық жəне арнайы париктерді, басқада пастижер өнімдерін дайындау жəне жеке тапсырыс бойынша жөңдеу жұмыстарын жасау: жартылай парик, жапсырма, контраньерлар; парикті, жартылай парикті, жапсырманы, контраньерларды дайындау үшін өлшемін алу жəне тапсырысты мода бағытын есепке ала отырып жəне тапсырыс берушінің жеке ерекшеліктерін ескере отырып жасау; пастижер өнімдерін қию, химиялы бұйралау жəне шаш сəнің көркем безендіру. 126. Білуге тиіс: пастижер өнімдерін дайындау үшін өлшемдерді ау ережесі; моданың бағытын. 10. Реквизитор Параграф 1. Реквизитор, 2-разряд 127. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары реквизитордың басшылығымен түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықты деректеме заттарымен жəне перделеу жұмыстарын орындау; қоймадан суретші таңдап алған деректеме заттарын, перделеу, жиһаздарды таңдау жəне алу, оларды салу жəне орау; түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарында деректеме, перделеуді, жиһазға ұсақ жөңдеу жұмыстарын жасау; жиһазды жəне деректеме заттарын орның ауыстыру, тасымалдау; деректеменің түгелдігін жəне санитарлы жағдайын қамтамасыз ету; түсірілім мен дайындық кезінде кезекшілік ету. 128. Білуге тиіс: деректеме, жиһаз, перделеудің фонды бар екенің, қарапайым тігу, жапсыру, жуу техникасын, малу құралы, желім, лакты пайдалану ережесі жəне дайындау; жиһаз жəне деректеменің орның ауыстыру, тасымалдау, сақтау тəсілдерінің ережесін; материалды есептіліктің тəртібі жəне формасы. Параграф 2. Реквизитор, 3-разряд 129. Жұмыс сипаттамасы: деректеме бойынша қарапайым заманауи тақырыпқа түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықта қызмет көрсету; суретшінің нұсқауымен қажет деректемені, жиһазды жəне перделемені өз қорынан жинақтау; эскиз бойынша жəне суретшінің нұсқауымен қарапайым декорацияны деректемемен, жиһазбен, перделемемен безендіру; павильон жағдайында түсіріліп жатқан фильм, телебағдарламаның деректемесін жүйелеу; құнды деректеме мен жиһаздың затын салу, орау жəне тасымалдау; деректеме, жиһаз, перделемені түсірілім жəне дайындық барысында кіші-гірім жөңдеу жұмыстарын жасау; деректемемен қамтамасыз ету үш толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 130. Білуге тиіс: деректемені түсірілім алаңында бөлшектеп қою; деректеме, жиһаз, перделемені белгілену, жөңдеу техникасы, сақтау ережесі; орау тəсілдері жəне санитарлық профилактиканы. Параграф 3. Реквизитор, 4-разряд 131. Жұмыс сипаттамасы: деректеме бойынша орташа қиындықтығы түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықта қызмет көрсету; фильм жəне тарихи, қиял ғажайып тақырыптағы телебағдарлама, ертегі – киноларда қызмет көрсету; экспедиция жағдайында түсіріліп жатқан фильмнің деректемесін жүйелеу; қажет деректемені, қаптаманы жəне жиһазды суретшінің нұсқауымен басқа ұйымдардың фондынан жинақтау; эскиз бойынша жəне суретшінің нұсқауымен орташа қиындықтағы декорацияны деректемемен, жиһазбен, қаптамамен безендіру; деректемеге ие болу жəне оны сақтау; деректеменің талап етілетін фактурасын жасау; деректемемен қамтамасыз ету бес толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 132. Білуге тиіс: деректеменің, жиһаздың, перделеменің негізгі стильдері, бояудың белгіленуі жəне пайдалану ережелері; бутафор, түсқағаз-қаптау жəне ағаш-ұсталықтың негізгі элементтері; өңдейтін материалдардың белгіленуі, фильмдердегі режиссер сценарилерін жəне бағдарламаның қойылымын. Параграф 4. Реквизитор, 5-разряд 133. Жұмыс сипаттамасы: деректеме бойынша күрделі түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындықтарға қызмет көрсету; əскери жəне тарихи тақырыптағы ірі масштабты фильмдерде қызмет көрсету; эскиз бойынша жəне суретшінің нұсқауымен орташа қиындықтағы декорацияны деректемемен, жиһазбен, қаптамамен безендіру; үлкен габаритті деректеме жиһазын бөлшектерге бөлу жəне бөлшектерді түйреуге монтаждау; қажет деректеме, жиһаз, қаптамамен өз қорынан жинау; деректеме, жиһаз, қаптамамен декорацияны безендіру үшін үлгі жəне жоспарлау, сызбаларды өңдеу жұмыстарына қатысу; деректемемен қамтамасыз ету бес толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 134. Білуге тиіс: деректемені орналастыру сызбасы мен үлгісі, бутафор, түсқағаз-қаптау жəне ағаш-ұсталықтың негізгі элементтері; əр түрлі стиль мен дəуірдегі деректеме жəне қаптама. Параграф 5. Реквизитор, 6-разряд 135. Жұмыс сипаттамасы: деректеме бойынша өте күрделі кез-келген тақырыпқа түсірілім, телебағдарлама, көрініс, концерт, цирк қойылымдарын жəне дайындық қызметін көрсету; суретшінің нұсқауымен басқа ұйымдардың қорынан деректеме, жиһаз, қаптаманы жинау; деректемемен қамтамасыз ету он толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек 136. Білуге тиіс: жиһаздар стилін, əр түрлі стиль мен дəуірдегі деректеме жəне қаптама; бутафор, түсқағаз-қаптау жəне ағаш ұсталық жұмыстарының орындау ережелері. 11. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы Параграф 1. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 1-разряд 137. Жұмыс сипаттамасы: қолдан жасалған декорация бөлшектерінің түйіндерін дайындау жəне жинау; қарапайым жиһазды жасау; кесетін құралды қайрау жəне май құю; ағаш өнімдеріне арналған желімді дайындау; қарапайым ағаш өнімдерін дайындау; қырлы бөрене мен тақтайларды механикалы өңдеуден кейін тазарту. 138. Білуге тиіс: ұсталық жұмыстардың негіздері; ағаш өңдейтін қарапайым станоктардың түрлері; ұсталық жұмыстарда қолданылатын бақылау-өлшеу құралдарын жəне жұмыс құралдарын белгілеу. 139. Жұмыс үлгілері: 1) ұсталы өнімдер – бөлшектеу; 2) қалқандар, рама астына қоятындар, əн қобдишасы мен табуретті, бақшаға арналған қарапайым орындық, сəлем саухат жəшігі дайындау үшін тік бұрышты фанера – дайындау.

(Жалғасы 17-бетте).


(Жалғасы. Басы 15-16-беттерде). Параграф 2. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 2-разряд 140. Жұмыс сипаттамасы: сызба жəне эскиз бойынша қарапайым ұста жұмыстарын орындау; қарапайым декорация мен жиһаздың бөлшектерін қолдан жасау жəне кезектегі өңдеуді жинау, дайындау; қолдан немесе механикалы жіберіп отыратын ағаш өңдейтін станокта қарапайым бөлшектерді өңдеу; орташа қиындықтағы ағаш өнімдерін жөңдеу. 141. Білуге тиіс: ағаштың түрлері жəне оның ақаулары; ағаш өңдеудің негіздері, ағаш жəне казеинді желімнің құрамы; кесетін жəне өлшейтін құралдың жұмыста пайдалану тəсілдері; негізгі қатты жəне ағаштың жұмсақ түрлерінің орман материалдарының жалпы ағаштың қатты жəне жұмсақ түрлерінің сорты; эскиз бойынша күрделі емес шаблон; бөлшек жəне қосылыстарды сызып алу негіздері. 142. Жұмыс үлгілері: 1) кронштейндегі тор полкалар, жұқа тақтайдан тіке бөгет, қарапайым рама, табуреттер – дайындау; 2) фанерадан шрифтер жəне сандар – дайындау. Параграф 3. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 3-разряд 143. Жұмыс сипаттамасы: сызба жəне эскиз бойынша орташа қиындықтағы ағаш – өңдеу жұмыстарын орындау; орташа қиындықтағы декорация мен жиһаздың бөлшектерін өңдеу, жинау жəне дайындау; сəнді жиһазды дайындау жəне жинау; қолдан немесе механикалы жіберіп отыратын ағаш өңдейтін станокта орташа қиындықтағы бөлшектерді өңдеу; күрделі ағаш өнімдерін жөңдеу; кесетін құралды қайрау жəне май құю. 144. Білуге тиіс: ақ ағаштың түрлері; ағаштың түрлерін анықтау ережелері; өңдейтін материалдардың белгіленуі; ағаш өңдейтін станоктарда өңдеу тəсілдері; орман материалдарын электро құралмен өңдеу ережелері; қарапайым сызба мен эскиздерді оқу ережелері; желімнің түрлерінің рецепті. 145. Жұмыс үлгілері: 1) тік каркасты колонналар, панельді қарапайым есіктер, терезе ағашы, дөңгелек жəне тік қималы ұстағыштар, фигуралы торлар, қисық кескінді қораптар, терезе арналған күрделі профильді тақтайлар – дайындау; 2) кесетін құралдар – орнату. Параграф 3. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 4-разряд 146. Жұмыс сипаттамасы: сызба, эскиз жəне суретшінің нұсқауларымен декорация бөлшектерін дайындау жəне жинау бойынша күрделі ұста жұмыстарын жасау; қолдан немесе механикалы жіберіп отыратын ағаш өңдейтін күрделі станокта күрделі бөлшектерді өңдеу; күрделі тоғысуларды дайындау; жиһазды жаңарту жұмыстарын жасау; заттың үстін желімдеуге дайындау жəне тазалау. 147. Білуге тиіс: ұста өнімдерінің түрлері мен құрылымдары; ағашты өңдеуге арналған құрылғының құрылымы мен белгіленуі; ағашты механикалы өңдеу технологиясы, заттың үстіңгі бетін өңдеу тəсілдері; орташа күрделі сызба жəне эскиздерді оқу ережесі. 148. Жұмысқа сипаттама. 1) фигуралы ілгішпен бөрене колонналары, ішкі күрделі кескін жəне вразноус қосылыстарымен терезе жəне есік ағашы, карниз жəне фигуралы тоғысатын тұтқа – дайындау; 2) ағаштың құнды түрінен портретке арналған рамалар, кішкене орындықтар, славян шкафтары – дайындау, жылтырату. Параграф 4. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 5-разряд 149. Жұмыс сипаттамасы: сызба, эскиз жəне суретшінің нұсқауларымен декорация бөлшектерін дайындау жəне жинау, стильді жиһаз дайындау бойынша өте күрделі ұста жұмыстарын жасау; заттың үстін өңдеу, лактау. 150. Білуге тиіс: ағаштың технологиялы құрамы: шалыстық, күрделі колонналарды, рама жəне есіктерді дайындауда серпімділік, өңдеу материалдарын дайындау тəсілдері жəне рецептура; заттың бетін политура жəне лакпен өңдеу; фанерлеумен өңдеу тəсілдері. 151. Жұмыс үлгілері: 1) ионды колонналар– дайындау; 2) терезе рамалары, əртүрлі стиль мен дəуірдегі есіктер – дайындау, жинау жəне жылтырату. Параграф 5. Декорацияны дайындаушы ағаш ұстасы, 6-разряд 152. Жұмыс сипаттамасы: сызба, эскиз жəне суретшінің нұсқауларымен өте күрделі əртүрлі стильге жəне дəуірге жататын архитектура құрылыстарын орындау; заттың үстіңгі бетін жылтырату; стильдің жəне дəуірдің барлық түрінің жиһаздарын жəне ағаштың құнды түрінен жасалған музыка аспаптарын дайындау, жаңарту жұмыстарын жасау; күрделі панельдерді құрау жəне орнату. 153. Білуге тиіс: жылтыратқыш, улағыш жəне лактардың құрамы жəне оларды пайдалану ережелері; ағаштың құнды түрі, бөлшекті сызу жəне бұйымдардың тоғысу ережелері. 154. Жұмыс үлгілері: 1) ішкі күрделі кескінмен жəне вразноус қосылыстарымен фанерленген заттың беті – жылтырату; 2) каннелюрлы күмбез тəріздес жиынтық, каннелюрлы бөшке тəріздес колонналар, күмбез тəріздес нишалар, кесонды төбелер – дайындау. 12. Декорация қоюшы Параграф 1. Декорация қоюшы, 1-разряд

155. Жұмыс сипаттамасы: декорацияны құрауда жəне бөлшектеуде дайындық жұмыстарын жасау; бөрене, пластина жəне тақтайды сыртынан тазарту; дайын тетіктерге болтты қою; тұтқаны қағу; шымда қаптамасымен кесу жəне көтеру; декорация аймағын үгінділер, құм, топырақ жəне құрылыс қоқыстарымен бітеу; аумақты жоспарлау; ағаш бөлшектерін декорацияны орнату кезінде кейінгі пайдалану үшін бөлшектеу; бөлшектерді, фундус қалқандарын құрылып жатқан декорацияға əкелу. 156. Білуге тиіс: орнату жұмыстарының негіздері; құрылыс тəсілдері жəне декорацияны бөлшектеу; қарапайым ағаш өңдеушінің жұмыстарын орындау ережесі. 157. Жұмыс үлгілері: 1) қырлы бөрене – өлшем бойынша аралау; 2) декоративті қарапайым бөлшектер – бөлшектеу; 3) декорация едені – төгу; 4) қабырға – тілу. Параграф 2. Декорация қоюшы, 2-разряд 158. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары декорация қоюшының басшылығымен өлшеу құралын пайдалана қарапайым декорацияны нығайту жəне бөлшектеу, орнату жұмыстарын орындау; декорацияның қарапайым бөлшектерін дайындау; тақтайларды қолдан жасау жəне фигуралы белбеу, салпылдақ, коньки жəне басқада əшекейлерді орнату; қабырғаны қолданыста болған фанерамен қаптау; тақтайдың қиықтарын қабырғаға жапсыру, дайын мөлшерқадаларды орнату; басу үшін рама астына төсеніш дайындау жəне оны орнату; мінбелерді құрау жəне орнату; бутафор плитасын тастың астына еден ретінде төсеу. 159. Білуге тиіс: көп қолданылатын фундустың ассортименті; декорацияны жинау жəне бөлшектеудің негізгі ережесі; қазбаның күрделі емес жүйесі жəне ағаш конструкцияларды жалғау. 160. Жұмыс үлгілері: 1) бөлме, баспана, вагондардың декорациясы – бөлшектеу, 2) жер шатыр – құрылғы; 3) тақтай едендер – төсеу; 4) тақтай мен пластинадан лагы – құрылғы. Параграф 3. Декорация қоюшы, 3-разряд

161. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым декорацияларды сəнді бөлшектерін жұмыс сызбасы жəне жоспарлар бойынша, өлшейтін құралдарды пайдаланып таңбалау, қалау жəне жинақтау жұмыстарын орындау; қарапайым сəнді бөлшектерді дайындау; фундус жəне каркас қабырғаларды тақтай, вагонка, фанера, дөңес, кафельмен жапсыру; қабырғалардың құлаған жерлерін тегістеуіш ертіндімен қалау, баспалдақ жəне террасалары бар тіреуден мінбе жасау; төбелерді дайындау; металды жартылай сфераны монтаждау. 162. Білуге тиіс: қарапайым декорацияны нығайту тəсілдері; декорацияны жинауда фундусты пайдалану тəсілі; түсірілімнен кейін декорацияны бөлшектеу кезінде фундусты пайдалану тəсілі. 163. Жұмыс үлгілері: 1) сақшыға күрке – дайындау; 2) тақтайдан жəне тор шарбақтан таза дуал – құрылғы; 3) тақтай мен горбылдан шатыр – дайын негізді пайдалана құру. Параграф 4. Декорация қоюшы, 4-разряд 164. Жұмыс сипаттамасы: сызба жəне эскиз бойынша орташа күрделі декоративті бөлшектерді таңбалау, қалау, жинау жұмыстарын орындау: 10 метрге дейін биіктіктегі декорация, жазылған бұрышты мен қисық сызықты бетті, мінбелерде, үлкейтілген мөлшерде жəне дайын ұсталық затты тықсыру; сызба жəне эскиз бойынша орташа күрделі декорация бөлшектерін өлшеу жəне ұсталық құралдарды пайдаланып дайындау; радиус қабырғаларын тақтай, вагонка, фанера, кафельмен қаптау, сонымен қоса тік қабырғаларды вагонкамен «шырша» тəріздес қаптау; жуандықты, фундус жəне каркас нишалар құру; сыртқы қақпаны құрау. 165. Білуге тиіс: орташа күрделі декорация бөлшектерін жапсыру тəсілдері; орман материалдарын түрлері мен сорттары, оларды пайдалану ережесі жəне құрамы; сызба мен эскиздарды оқу ережесі; қалқан құрылғыларында жұмыс істеу тəсілдері. 166. Жұмыс үлгілері: 1) панорама үшін барабандар – орнату жəне нығайту; 2) ағаш қабырғаларды, шатырға негіз, тегіс емес еден, фанерлі фриздерді орнату үшін каркастар – құру; 3) колонна жəне фермалар, ағаш карниздар, пилястралар – жинау жəне орнату; 4) адырналардағы ағаш баспалдақтар – дайындау; 5) қалқан жəне қарапайым паркет, фанерлі едендер – төсеу; 6) сүйеусіз төбелер жəне фанерадан қабырғалар, фундус қалқандарынан арқалық – құру; 7) тастұғыр – құру; 8) пластина мен бөренеден істелген қабырға– жону; 9) реңдер – жарық түсіру. Параграф 5. Декорация қоюшы, 5-разряд 167. Жұмыс сипаттамасы: сызба, эскиз жəне суретшінің нұсқауы бойынша орташа күрделі декоративті бөлшектерді таңбалау, қалау, жинау жұмыстарын орындау, 10 метрден биік, күрделі өнделгендігімен ерекшеленетін ұста өнімдерін көп мөлшерде тықсыру; сызба, эскиз бойынша, өлшеу құралдарын жəне ұсталы құралдарды пайдаланып декорацияның күрделі бөлшектерін дайындау; ағаш өңдейтін станокта жұмыс істеу; павильонда жəне табиғатта күрделі кескінді ойықпен жəне радиусты, қалқан қабырғаларға каркасты орнату; фундусты қабырғаларды панельге бөлшектеу; дайын түрлі карнизді орнату; консольды аймақтарды орнату; жарық беруші ормандарды жинау жəне демонтаж жасау, жарықты орнатқанға дейін жəне кейін ормандарды тексеру. 168. Білуге тиіс: күрделі декорацияны жинау жəне нығайту; студияда бар фундустың барлық түрін; ағаш өңдейтін станоктың белгіленуі жəне оларды пайдалану ережесі. 169. Жұмыс үлгілері: 1) арка, жартылай жинақ жəне жинақтар, қисық сызықты каркасты нишалар, кессонды төбелер – құру; 2) едендер – барлық түстегі безендіру паркетін төсеу; 3)жолаушы вагондары, трамвай жəне автобустардың қабырғалары – оларды қозғалып бара жатқанда түсіру үшін жинау жəне орнату. Параграф 6. Декорация қоюшы, 6-разряд 170. Жұмыс сипаттамасы: сызба, эскиз жəне суретшінің нұсқауы бойынша өте күрделі декоративті бөлшектерді таңбалау, қалау, жинау жұмыстарын орындау: 10 метрден биік кешенді декорация жəне өңдеуге өте күрделі; декорацияны нығайту үшін күрделі конструкцияның құрылымы; сфералы жинақ жəне күмбез үшін лекальды жұмыстарды орындау; аспалы жарық түсіруші орман секциясын дайындау. 171. Білуге тиіс: өте күрделі кешенді декорацияны жоспарлау сызбасы, сызу элементтері; өте күрделі декоративті конструкцияны жəне декорация бөлшектерін жинау жəне нығайту ережелері.

17

www.egemen.kz

2 наурыз 2013 жыл

172. Жұмыс үлгілері: 1) антресолдар, балкондар, консолдар – жүктемеге жинау; 2) қолданыстағы бассейндер – дайындау; 3) бронекөліктер, паровоздар, пароходтар – қозғалатын немесе тербелетін аланда жинақтау жəне қаптау; 4) арен, көпір, шіркеу, театр, цирк декорациясы – жасау; 5) күмбез, сүйір жəне сфералы жиындар, сфералы көп крестті шатырлар; арка, жүгіріп өтетін қисық баспалдақ фоны – дайындау; 6) қозғалмалы жəне жылжымалы құз – фурға орнату; 7) кеменің ішкі құрылыс бөлігі – дайындау; 8) ұшақ кабинасының, лифттің декоративті бөлшегі – жинау; 9) күрделі киіз үй, мазар – құру. 13. Фонды үйлестіруші Параграф 1. Фонды үйлестіруші, 4-разряд 173. Жұмыс сипаттамасы: фонға түсетін музыка, шу жəне қыстырма сөздерді қабылдау, жүйелеу, есепке тіркеу жəне сақтау; фон материалын таңдау жəне тапсыру; фон материалды бақылау жəне оның уақытылы қайтарылуын қадағалау; музыка шығармасын (мажор, минор жəне тағы басқа) жəне шудың əртүрлі формасын жəне естуді анықтау; шумды бейнеге салу; материалдарды қайта басуға дайындау. 174. Білуге тиіс: фонды материалды жүйелеу мақсаты; фонограмманың түрлері жəне сипаты; пленкамен жұмыс жасау ережесі, фонды материалды жапсыру жəне сақтау ережесі. Фонды материалды қабылдау, жүйелеу, есепке алу, сақтау жəне тапсыру бойынша автоматтандырылған мəліметтер базасын жасау жəне пайдалану. – 5-разряд. 3-бөлім. Киностудия жəне теледидар мен радиотарату кəсіпорындары, ұйымдары 14. Видеотекарь Параграф 1. Видеотекарь, 4-разряд 175. Жұмыс сипаттамасы: видеофонограммаларды жəне видеорулондарды қабылдау, жүйелеу, есепке тіркеу жəне тарату: видеофонограммаларды жинақта ілеспелі жəне техникалы құжатнамамен монтаждау үшін аппаратқа тапсыру үшін дайындау жəне қабылдау, теледидарлы бағдарламаларды дайындау бойынша жұмыс күнтізбесіне жəне оны эфирде теледидар хабарламасының күнтізбесіне сəйкес редакциялы жəне техникалы қарау; таза ленталы видеорулондарды түсірілім үшін дайындау; өндіріске енгізілетін жаңа видеолентаның техникалы құжатнамасын рəсімдеу, видеорулон жəне видеофонограмма жайлы мəліметтерді тіркеу, оларды видеотүсірілімдер жəне дыбысталуын өңдеу кезінде белгіленген форма бойынша белгілі тіркеу құжатына енгізу, видео материалдың уақытылы қайтарылуын қадағалау; видеолентаны түсірілім үшін таңдау барысында техникалы құжатнама бойынша сапасын тексеру; видеолентаны жəне видеофонограмманы аппаратқа жəне видео сақталатын жерге жеткізілуін қамтамасыз ету, аппарату аралы жəне сақталатын жерге жіберу. 176. Білуге тиіс: теледидарлы бағдарлама мен теледидарлы хабарламаны өңдеуді ұйымдастыру негіздерін; видеотекалы материалды жүйелеу мақсаты; видеолентамен жұмыс істеуді жəне видеотека қорында сақтауларды; видеотекалы материалдың бекітілген тіркеу формасы жəне қозғалу есебін тіркеу; видеолентаны желімдеу ережесі; есептен шығару тəртібі жəне эксплуатациядан алынған видеорулондарды жою; жабдықтаушыға ақаулы лентаны орап қайтару. Видеофонограмманы қабылдау, жүйелеу, есепке алу, сақтау жəне тапсыру бойынша автоматтандырылған мəліметтер базасын жасау жəне пайдалану – 5-разряд. 15. Зоология базасының аңшысы Параграф 1. Зоология базасының аңшысы, 1- разряд 177. Жұмыс сипаттамасы: жануарлар (үй, жабайы) мен құстарды күту жұмыстарын орындау, біліктілігі жоғары зоология базасының аңшысының басшылығымен оларды асырау: бөлмелерді жинау, торларды ұсақ жөңдеуден өткізу жəне барлық техникалы жұмыстар; азық дайындауға көмектесу жəне жануарлар мен құстарды азықтандыруға көмектесу; жануарлардың стационарға жəне торлы қораға қауіпсіз жетуін қамтамасыз ету. 178. Білуге тиіс: жануарлар мен құстарды күту техникасы бойынша негізгі ережелерді; оларды азықтандыру шарттары жəне ережелері; жануарлар мен құстарды тасымалдау ережелері. Параграф 2. Зоология базасының аңшысы, 2- разряд 179. Жұмыс сипаттамасы: жануарлар (үй, жабайы) мен құстарды күту жұмыстарын орындау; азықты өңдеу жəне дайындау, жануарлар мен құстарды азықтандыру; жануарлар мен құстарды қолға үйретуге қатысу; жануарлар мен құстарды зообазаның аумағында орналасқан тасымалдау торына қауіпсіз жеткізу; мал дəрігері мен зоотехниктің нұсқауларын орындау. 180. Білуге тиіс: жануарлар мен құстарды күту техникасы, асырау, режим, азықтандыру мөлшері; азықты дайындау технологиясы; жануар мен құстардың жүріс-тұрысының нормасы. Параграф 3. Зоология базасының аңшысы, 3- разряд 181. Жұмыс сипаттамасы: үйретушінің басшылығымен жануарларға (үй жəне жабайы) жəне құстарға санитарлық ветеринарлық күтім көрсету жұмыстарын орындау; фураждың жарамдылығын анықтау; жануарлар мен құстарға азық дайындау; жануарлар мен құстарды түсірілімге дайындау; жануарлар мен құстарды сыртқы түріне қарап денсаулық жағдайын анықтау; жануарлар мен құстарды ұстау үшін бөлмені дезинфекциялау. 182. Білуге тиіс: жануарлар мен құстардың əр түрін ұстау үшін бөлменің құрылысын; жануарлар мен құстардың азықтану мөлшері; дезинфекциялау негіздері. Параграф 4. Зоология базасының аңшысы, 4- разряд 183. Жұмыс сипаттамасы: жануарларға (үй жəне жабайы) жəне құстарға санитарлық ветеринарлық күтім көрсету жұмыстарын орындау; қарапайым мал дəрігерінің процедурасын орындау: температураны өлшеу, жасанды тыныс жəне тағы басқа; төлді өсіру; жануар мен құстардың мөлшер шамасында бір тəуліктегі азықтану рационың құрау. 184. Білуге тиіс: жануар мен құстардың физиологиясы мен анатомиясы бойынша негізгі мəліметтер; жануарлар мен құстарға алғашқы көмек көрсету ережесі; азықтану рационының құрамындағы рұқсат етілетін өзгерулер қажет болса бір азықты басқасымен алмастыру. 16. Ойыншық қуыршықтарды дайындаушы Параграф 1. Ойыншық қуыршықтарды дайындаушы, 5- разряд 185. Жұмыс сипаттамасы: эскиз жəне суретшінің сызбасы бойынша қарапайым жəне орташа күрделі ағаштан, металдан, пластмассадан жəне губкадан, резинадан, матадан жəне басқа материалдан ойнайтын қуыршақтың бөлшектерін, конструкциясын жəне корпустарын дайындау; суретшінің эскизі бойынша қарапайым жəне орташа күрделі ойын қуыршақтарына сыртқы безендіру жасау: фактуралы париктерді дайындау, пішу, тігу жəне қарапайым заманауи киімдерді, көйлектерді, бас киімдерді жəне аяқ киімдерді өңдеу. 186. Білуге тиіс: ойын қуыршақтарының əртүрлі жүйесі; конструкциясы жəне құрылымы, ойын қуыршақтарын дайындауда қолданылатын материалдарды өңдеу; ашқа ою салу ережесі; ағаш пен металды токарьмен өңдеу тəсілдері; темірші жұмысының негізі; жұмсақ қуыршақты пішу негізі; ойын қуыршағын дайындау жəне безендіру кезінде қолданылатын материалдың белгіленуі мен құрамы; киімді, аяқ киімді тігу технологиясының негізі; қуыршақ фильмдерін өндіру негізі. 187. Жұмыс үлгілері: 1) ойыншық қуыршақтың бас, қол, аяқ – дайындау; 2) қыршақтың металдан жəне резинадан топса жасау – дайындау; 3) əртүрлі материалдан қуыршаққа топса – жинау. Параграф 2. Ойыншық қуыршықтарды дайындаушы, 6-разряд 188. Жұмыс сипаттамасы: эскиз жəне суретшінің нұсқауымен ойыншық қуыршақтың əртүрлі материалдан күрделі конструкциясын (топса, тросты) жəне мүсінді бөлшектерін дайындау; қуыршақтың басын тоқтамай кадр тəсілімен түсірілім үшін қуыршақтың басын ымдайтын қылып дайындау; суретшінің эскизі бойынша күрделі ойыншық қуыршаққа сыртқы безендіру жасау: фактуралы париктерді дайындау, пішу, тігу жəне күрделі тарихи, ертегі жəне басқада киімдерді, көйлектерді, бас киімдерді жəне аяқ киімдерді өңдеу. 189. Білуге тиіс: ойын қуыршақтарының əртүрлі жүйесі, конструкциясы жəне құрылымы, ойын қуыршақтарының қозғалыс техникасы; қуыршақтың құрылысы жəне анатомиясы; əртүрлі материалдың фактуралы сапасы; модельдеу ережесі, киімді жəне аяқ киімді тігу технологиясы; қолданылатын материалдың ассортименті. 190. Жұмыс үлгісі: 1) ойыншық қуыршақтың конструкциясы – толықтай жинау; 2) қуыршақтың денесін жəне каркастың бөлшектерін, ойыншық қуыршақтың ішкі, көздіі, ауыздың қозғалу механизмі – тоғысқан жинақ. 17. Субтитрларды дайындаушы Параграф 1. Субтитрларды дайындаушы, 3-разряд 191. Жұмыс сипаттамасы: каллиграфияға сəйкес цинкті пластинаға субтитрлардың нөмірін жазу жұмыстарын орындау; пластинаны жолақтарға жəне клишеге 35 милиметрлі фильм көшірмесін істеу үшін қию; клишені каллиграфияға сəйкес жинақтау. 192. Білуге тиіс: əртүрлі маркалы цинктың құрылымы; кесетін станоктың құрылымы, 35 милиметрлі фильмнің көшірмесін субтитрлау үшін клишенің геометриялы өлшемі; клишеде текстің орналасу ережесі. Параграф 2. Субтитрларды дайындаушы, 4-разряд 193. Жұмыс сипаттамасы: субтитрдың клишесін əртүрлі материалдан субтитрлау үшін 16 милиметрлі жəне 70- милиметрлі фильм көшірмесін жəне əртүрлі жүйелі кескіш станоктарда екі еселі субтитрлардың фильм көшірмесін жасау жұмыстары; клишелерді бөлшектерге бөлу. 194. Білуге тиіс: əртүрлі жүйелі кескіш станоктардың құрылымы жəне əрекет ету қағидалары; 16 миллиметрлі, 70 – миллиметрлі фильм көшірмесін жəне екі еселі фильм көшірмесін субтитрлау үшін геометриялы өлшемдер; клишені дайындауда қолданылатын металдың құрамы. Параграф 3. Субтитрларды дайындаушы, 5-разряд 195. Жұмыс сипаттамасы: 35 – миллимерлі фильм көшірмесін субтитрлау үшін қолданылатын клишені дайындау үшін субтитрлар түпнұсқасын негативтен металға көшіру; субтитр түпнұсқаларын монтаждау жəне олардың негативін дайындау үшін фотоға түсіру; түсірілім жəне көшірменің дұрыс режимін таңдау; түсірілген жəне көшірілген материалды зертханада өңдеу, дайындау, пластинкаларды жарық сезгіш қабатпен қаптау үшін дайындау; эмальді дайындау, пластинкаларға эмальді құю; негативті өңдеу; электролитті дайындау жəне ваннаны толтыру. 196. Білуге тиіс: субтитрларды металға көшіру технологиясы; əртүрлі жүйелі фото көшіргіш жабдықтың құрылымы жəне жұмыс қағидалары; материалдардың құрылымы, жарықты қою қағидасы, фототүсірілім жəне көшірмені анықтау режимі; электрлі ваннаның құрылымы; электролиттің құрамы жəне рецептурасы. Параграф 4. Субтитрларды дайындаушы, 6-разряд 197. Жұмыс сипаттамасы: субтитр түпнұсқасын негативтан 16 – миллиметрлі жəне 70-миллиметрлі фильм көшірмесін жəне екі еселенген кино көшірмені субтитрлауда қолданылатын металға клише дайындау үшін көшіру; метал пластиналарды улау; улау режимін таңдау, рельефтің тереңдігін бақылау. 198. Білуге тиіс: улауға арналған жабдықтың құрылымы жəне жұмыс мақсаты; улау кезінде қолданылатын ерітіндінің құрамы жəне рецептурасы; əртүрлі өлшемегі клишені бақылау тəсілі. 18. Түстаңдаушы Параграф 1. Түстаңдаушы, 1-разряд 199. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары түстаңдаушының басшылығымен негізгі 15 түстен пастадан немесе біріктіретін компоненттерден берілген рецептура бойынша колерсіз бояу дайындау. 200. Білуге тиіс: механикалы араластырғышта жəне илеуіште жұмыс жасау ережесі; колерсіз бояуды дайындау технологиясы.

Параграф 2. Түстаңдаушы, 2-разряд 201. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары түстаңдаушының басшылығымен екі негізгі түстен қарапайым мультипликациялы бояуды дайындау. 202. Білуге тиіс: қарапайым мультипликациялы бояуды дайындау технологиясы. Параграф 3. Түстаңдаушы, 3-разряд 203. Жұмыс сипаттамасы: негізгі 15 түсті пастадан немесе біріктіретін компоненттерден берілген рецептура бойынша колерсіз бояу жəне 3 түсті қарапайым колермен мультипликациялы бояу дайындау; мультипликациялы бояуды жұмысқа дайындау: фильтрлау, қосымшаларды қосу жəне дайын мультипликациялы бояуды жұмыс қалпында сақтау; механикалы илеуіште техникалы талаптарға жауап бермейтін дайын мультипликациялы бояуларды берілген рецептура бойынша қайта өңдеу. 204. Білуге тиіс: дайын мультипликациялы бояуларға қойылатын техникалы талаптар; бояудың маркировкасы; бояуды сақтау технологиясы; қолданыстағы бояудың шкаласын. Параграф 4. Түстаңдаушы, 4- разряд 205. Жұмыс сипаттамасы: қолда бар эталон бойынша негізгі тістерден колерлі мультипликациялы бояу дайындау; мультипликациялы бояуларды қажет консистенция жəне икемділікке байланыстыратын пластификатордың мөлшерін реттеу жолымен жеткізу. 206. Білуге тиіс: құрғақ пигменттер мен байланыстыратын материалдардың физикалы құрамы. Параграф 5. Түстаңдаушы, 5- разряд 207. Жұмыс сипаттамасы: берілген шкала бойынша колерлі мультипликациялы бояу дайындау; туш, гуаш, грунтты дайындау; дайын мультипликациялы бояулардың сапасын бақылау. 208. Білуге тиіс: құрғақ пигменттердің, байланыстыратын материалдардың, лактардың, бояулардың, қабық түзетін пластификаторлардың, қоспалардың химиялы құрылымы; дайын мультипликациялы бояуларды бақылау тəсілі; түстану негіздері, ауаның ылғалдығын анықтау тəсілі; өлшеу құралдарын пайдалану ережелері. Параграф 6. Түстаңдаушы, 6- разряд 209. Жұмыс сипаттамасы: қоюшы-суретшімен бірге эталонды бояуларды фильмнің түріне іріктеу. Фильмді өңдеу уақытының барысында цех үшін бояудың жəне туштың барлық ассортиментінің уақытылы дайын болуын жəне сапасын бақылау; шығатын материалдарды мультипликациялы бояулар дайындау үшін талдау жасау; мультипликациялы бояудың құрамын толық жетілдіру жұмыстарына, оларды дайындау технологиясына, түстің гаммасын ұлғайтатын бояудың жəне грунттың жаңа типін дайындауға қатысу; оларды өндіріске қосу. 210. Білуге тиіс: мультипликациялы бояуды өңдеу технологиясы; мультипликациялық фильмді өндіру технологиясының негізі; түстану, түрлі-түсті пленканы өңдеу режимі; мультипликациялы бояуды дайындауда қолданылатын компоненттің физикалы жəне химиялы құрамы; мультипликациялы сурет үшін негіздің құрамы. 211. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 19. Контурлаушы Параграф 1. Контурлаушы, 2-разряд

212. Жұмыс сипаттамасы: заттардың жəне кейіпкерлердің қарапайым формадан тұратын суреттерді контурлау жұмыстарын орындау; көлеңкелерді немесе қарапайым кескіндегі орташа силуетті контурлау. 213. Білуге тиіс: контурлау ережесі; мультипликациялы фильмді өңдеу негіздері; триацетатты негіздің жəне туштың белгіленуі жəне құрамы; қауырсынды пайдалану техникасы. 214. Жұмыс үлгілері: Контурлау. 1) қарапайым формадағы тамшылар, штрихтың топтары, үзік сызық; 2) сипаты бойынша күрделі емес контурдың орташа жоспардағы шағылысуы; 3) зоологиялы кейіпкерлер. Параграф 2. Контурлаушы, 3-разряд 215. Жұмыс сипаттамасы: орташа жəне жалпы пландағы орташа күрделі кейіпкерлерді жəне көп емес нысаннан тұратын орташа күрделі жəне көп емес байланыстан тұратын суреттерді контурлау жұмыстарын орындау; күрделі кескінді коленке жəне силуэттерді контурлау; қарапайым жəне орташа күрделі штрихты жұмысты контурлау. 216. Білуге тиіс: мультипликациялы фильмді өңдеу технологиясы; суретті жəне экспозициялы парақтарды оқу техникасы; мультипликациялы фазды біріктіру тəсілдері; штрихты жұмыстарды орындау тəсілі; сызу бойынша қарапайым мəліметтер. 217. Жұмыс үлгілері: 1) орташа пландағы ұшып бара жатқан ұсақ құстардың тобы ( 5-6); 2) кадрдың ортасында шашылып жатқан судың көбігі немесе шашыраған кескіннің контуры; 3) адам, зоологиялы кейіпкер немесе суретте жəне жалпы пландағы көп емес мөлшердегі бөлшектермен шартты күрделі емес контур кескіні. Параграф 3. Контурлаушы, 4-разряд 218. Жұмыс сипаттамасы: контурлау жұмыстарын орындау: ұсақ нысандардан тұратын күрделі суреттерді немесе көп мөлшердегі біріктірулермен күрделі формалы кейіпкерлерді; күрделі жəне тез қозғалыста əртүрлі формадағы жəне жалпы пландағы күрделі ракурсты нысандар; кадрдың барлық аумағын толтыратын табиғат құбылысы; күрделі штрихты жұмысты контурлау. 219. Білуге тиіс: күрделі ойын көріністерін біріктіру техникасы; контурлаудың ақауын түзету тəсілдері. 220. Жұмыс үлгілері: Контурлау. 1) жалпы пландағы ұсақ масштабты 2-3 өзара қарым – қатынастағы адам немесе зоология кейіпкері; 2) өте көп мөлшердегі бөлшектермен орташадан ірі планға дейін 23 кейіпкерден тұратын сурет. Параграф 4. Контурлаушы, 5-разряд 221. Жұмыс сипаттамасы: контурлау бойынша жұмыстарды орындау: барлық кадрды толтырып тұратын əртүрлі конфигурацияның көп мөлшердегі бөлшекті нысаннан тұратын контурдың қатты сынған жəне ұштанған сызығымен өте күрделі сурет; кең экранды фильмдер үшін статистикалы көрініс жəне панорама; əртүрлі жуандықтағы көптүсті контур; сызу құралын пайдалана жасалған суретті контурлау; ығысқан кадрдағы крестерді контурлау; көп қабатты сахнаны бір қабатқа парақтарға шахматты жазба жасай отырып біріктіру; салынған контурды гравюра тектес контурлау. 222. Білуге тиіс: ығысқан кадрда панораманың қозғалу жəне контурлауды орындау техникасы; қозғалыстың биомеханикасы; суретті салу техникасы; сызудың негіздері; шрифтілер, сызу құралының белгіленуі жəне құрылысы. 223. Жұмыс үлгілері: Контурлау. 1) ірі пландағы өзара қарым-қатынастағы адамдар кейіпкерлерінің тобынан сурет; 2) жалпы пландағы көп мөлшердегі фигурадан тұратын зоология кейіпкерлерінің тобынан сурет. 20. Жел құрылғысында қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Жел құрылғысында қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 224. Жұмыс сипаттамасы: кино түсірілім немесе телебағдарлама түсірілімі кезінде кино немесе телеоператордың нұсқауымен желдің қажетті қарқының қамтамасыз ете отырып əртүрлі конструкциялы жел құрылғысында қызмет көрсету; тасымалдауға дайындау жəне жел құрылғысын тасымалдау; қауіпсіздік техникасын ескере отырып түсірілім аумағында жел құрылғысын орнату; двигательмен жұмыс істеу кезінде ауа ақауларын анықтау жəне жою: бұранданы, шассиді, балауызды, магнетті ауыстыру. 225. Білуге тиіс: кинотүсірілім жəне телебағдарлама жағдайында жел құрылғысын пайдалану ерекшеліктерін; жел құрылғысында қолданылатын əртүрлі двигательдің құрылымы жəне жіберу ережесі; жел құрылғысын тасымалдау ережесі; қолданылатын жанар май мен майдың сорттары; двигательді жіберу, тоқтату тəсілі жəне тəртібі; жұмысты өңдеуге қажет токарлы, фрезерлі жəне темір ұсталығының мөлшері; қолданылып жатқан жабдықты қоршау ережесі; двигательді консервациялау ережесі жəне қысты күні жел құрылғысын қосу. Параграф 2. Жел құрылғысында қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 226. Жұмыс сипаттамасы: жел құрылғысында пайдалану үшін двигательді (авиациялыны қоса) қайта жабдықтау; жел құрылғысының двигателінің бөлшектерін ауыстыру; жел құрылғысының барлық түріне жөңдеу жұмыстарын жасау. 227. Білуге тиіс: кинотүсірілім жəне телебағдарлама техникасы; əртүрлі двигательді жіберу ережесі; əртүрлі конструкциялы қоршайтын жабдықтың құрылымы; кинофильмдер мен телебағдарламаның режиссер желісі. 21. Кинотеледидарлы жабдықта қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Кинотеледидарлы жабдықта қызмет көрсетуші механик, 3-разряд 228. Жұмыс сипаттамасы: кинотеледидарлы жабдықта жұмыс істейтін біліктілігі жоғары механиктің басшылығымен теледидарлы камераларды, студиялы теледидарлы жабдықта жəне оператор техникасына пайдалану жұмысын жүргізу; камералардың орның ауыстыру жəне оларды штативқа немесе кранға орналастыру, кабельді қосу; видеобақылаушы құрылғыларды жəне режиссердің қозғалмалы пультін орнату жəне қосу; оператор техникасын, кабельдің орының ауыстыру, оперативті реттеуді орындау; профилактикалы, жөңдеу жəне өлшеу жұмыстарына қатысу. 229. Білуге тиіс: электротехника, радиотехника, теледидар жайлы қарапайым мəліметтерді; кинотеледидарлы камералардың негізгі торабының құрылымы жəне белгіленуі; камераларды жəне оператор техникасын пайдалану ережесі; жұмыста қолданылатын өлшейтін құрылғылар мен құралдардың бекітілуі жəне оларды пайдалану ережесі; кинопленканың түрлері. Параграф 2. Кинотеледидарлы жабдықта қызмет көрсетуші механик, 4-разряд 230. Жұмыс сипаттамасы: теледидарлы камераларды, студиялы теледидарлы жабдықта жəне оператор техникасына пайдалану техникасында қызмет көрсету; жабдықты жұмысқа дайындау; оператор техникасының барлық түріне камераларды орнату жəне оларды теңгеру;қажетті оптиканың жиынтығын орнату, видеобақылайтын құрылғыны жөнге салу; пленканы ақауларды анықтау үшін тексеру; камераны пленкамен жабдықтау, оптиканы ауыстыруды түсірілім, баспа, дайындық кезінде жүзеге асырылуы; камераны кассетадан, пленканың шаңынан тазарту, қарапайым ақауларды табу жəне оларды жою; профилактикалы жұмыстар жасау. 231. Білуге тиіс: электротехника, радиотехника, теледидар, кино түсіру техникасы, фильм жасау технологиясы; кинооптиканың негіздерін, кинотеледидарлы камералардың электрлі тораптарын жəне негізгі механикасының құрылымын; штатив, крандардың құрылымы жəне оларды пайдалану ережесі; қолданылатын бақылау-өлшеу құрылғыларын жəне құралдарды қолдану ережесі. Параграф 3. Кинотеледидарлы жабдықта қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 232. Жұмыс сипаттамасы: лента созатын механизмдерінің тораптарын, оптика–механикалы тораптардың, жергілікті жəне қашықтықтан басқарылатын, кинотеледидарлы камералардың белгі беру тізбегін тексеру жұмыстарын орындау; камераның оптикасын тазарту жəне фильм каналын тексеру; теледидарлы камераның жұмысын бақылау жəне жұмыс барысында қажетті түзетулер; жұмыс жасап жатқан жабдықтың ақауларын анықтау жəне оларды жою; қозғалмалы оператор техникасында күрделі панорамаларды жасау; кинотеледидарлы жабдыққа ұсақ жөңдеу жұмыстарын жасау; жұмыс жасалып жатқан жабдықта өлшеу жұмыстарын жасау. 233. Білуге тиіс: жұмыс жасалып жатқан жабдыққа техникалы сипаттама; теледидарлы жабдықтың блок сызбасын; теледидарлы белгінің қалыптасуы жəне пайда болуы мақсатын; қолданылатын кинопленканың түрлерін; қолданылатын өлшеу құралдарын пайдалану ережесі; кинопленканың техникалы параметрлері. Параграф 4. Кинотеледидарлы жабдықта қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 234. Жұмыс сипаттамасы: кинотеледидарлы камералардың күрделі торабын жұмысқа дайындау, аппараттың жұмысқа дайын екенің анықтау; жұмыс жасалып жатқан жабдықты дайындау жəне икемдеу;

бақылау құралдарының көмегімен бақылау түсірілімін жасау жолымен аппараттың кино түсіретін бөлігін тексеру: автокалиматорлар, индикаторлар жəне басқада; бекітілген жабдықтағы бекітілген техникалы көрсеткіштерді бақылау жəне қолдау. 235. Білуге тиіс: телехабарлау жəне фильм жасау технологиясының теориялы негіздері; экспонометрия, жарық техникасы, оптика жəне анық механиканың негіздері; фотохимиялы процес, электр – жəне радио өлшеуіштің негіздері; өлшеуіш құралдардың белгіленуі жəне əрекет ету мақсаты; кинопленканы өңдеу технологиялы процесі. Видео камера, аппаратты студиялы блоктардың жəне монтажды техниканың жабдықтарын, тізімдегі санды монтажды жинақтың жəне тізімнен тыс жинақта жұмыс істеу барысында аналогты жабдықты кез-келген ақауды табу жəне жою– 7-разряд. 236. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Санды жəне аналогты монтажды жинақта жұмыс істеу барысында санды жабдықта, кинотеледидарды жабдықтың күрделі жөңдеу жұмысында, шығармашылық шешім қабылдау үшін əртүрлі жабдықты жинақтауда ақауларды жою – 8-разряд. 237. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 22. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик, 2-разряд 238. Жұмыс сипаттамасы: түсіретін аппаратта жұмыс жасайтын біліктілігі жоғары механиктің басшылығымен түсіретін аппаратурада жұмыс жасауға дайындық жұмыстарын орындау; қосымша оператор техникасының қолда барын тексеру: оператор арбасы, крандар, штативтар, түсірілетін аймақтағы рельстер; түсіретін аппаратураны, аккумуляторларды, қуат беретін кабельді дайындау жəне техникаларды түсірілім орнына жеткізу; рельстерді жəне басқада панорамалы жолдар түрлерін алғашқы төсеу; қосалқы оператор техникасын тазарту, майлау жəне олардың техникалы жағдайын тексеру; қуат беретін кабельді тарту. 239. Білуге тиіс: электротехниканың негізі; түсірілім аппараттарын жəне оператор құрылғыларының түрлері жəне белгіленуі; қосалқы оператор техникасының жəне оператор көлік құралдарының түрлері; түсіретін аппаратураны тасымалдау ережесі. Параграф 2. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик, 3-разряд 240. Жұмыс сипаттамасы: түсірілім аппаратурасында жұмыс жасау үшін дайындық жұмыстарын орындау; түсірілім аппаратурасында қызмет көрсететін біліктілігі жоғары механиктің басшылығымен ілеспелі жəне табиғи түсірілімдер үшін түсіретін қол аппаратурасында түсірілім алаңында жұмыс жасау; қоймада қосалқы оператор техникасын қабылдау; оператор крандарының тежеуіш жүйесіне сыртқы тексеру жасау жəне олардың техникалы жағдайында тексеру; контрбаланс жəшігіне жүкті тиеу; рельстерді жəне панорамалы жолдарды разряд бойынша тексеру жəне оларды түсірілімге дайындау: графитті, талькті жағу; таған қалпақшасының барлық түрін, түрлі тіреуіштерге орнату; кернеуді жəне кабельді қуат беру көзіне қосылғаның тексеру. 241. Білуге тиіс: түсірілім аппаратурасы, оператор краны жəне оператор жабдығының негізгі бөлшектерінің қолданылу қағидалары; түсірілім аппаратурасы мен крандарды пайдалану ережесі; кабельді қуат беру көзіне қосу ережесі.

істеу;

Параграф 3. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик, 4-разряд 242. Жұмыс сипаттамасы: түсірілім қол аппаратурасын ілеспелі жəне табиғи түсірілімдер үшін түсірілім алаңында жұмыс

түсірілім аппаратурасын, оған қажет құралдарды жəне опткаларды қабылдау, қоймада олардың техникалы жағдайын тексеріп алу; түсірілім алаңында аппаратураны монтаждау; блоктау құрылғыларын жəне аппаратураны бақылау құралдарын бағдарының жəне жұмысының дұрыстығын тексеру; кинопленка мен видеолентаның жағдайын тексеру; оператор крандарын аппарат жəне адамдармен теңгеру жəне оларда жұмыс жасау; оператор механизмдерін түсірілім кезінде басқару; қосалқы жабдықтың профилактикасы; түсіру аппаратурасын тазарту жəне майлау. 243. Білуге тиіс: жұмыс жасап жатқан түсірілім аппаратурасының құрылымы; түсірілім техникасының негіздері; кино өңдеу технологиясының негіздері; кинооптика, видео баспаның негіздері; түсірілім барысында пайда болатын түсірілім техникасының қарапайым ақауларының пайда болу себептері жəне оларды жою. Параграф 4. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 244. Жұмыс сипаттамасы: түсірілім алаңында əртүрлі түсірілім аппаратурасын олардың əртүрлі оператор құралдарымен жұмыс жасау; оптиканы панорамалау кезінде қайтадан фокустау; фокустау ара қашықтығын ауыстырып тұратын объективпен жұмыс жасау; рирөндіріс жəне экрандағы («қателестіретін маска») түсірілімде қызмет көрсету; кинопленка, видеолента жəне екі пленкалы аппаратты, стерео камераларды толықтыру; бақылау құралдарының көмегімен камераның жұмысын тексеру; оператор техникасы мен құралдарына профилактикалы күтім; түсірілім алаңында түсірілім аппаратурасы мен оператор құрылғысының ұсақ ақауларын қол құралдарын пайдалана жою. 245. Білуге тиіс: жұмыс жасалып жатқан түсірілім аппаратурасының құрылымын; жұмыс қағидаларын жəне пайдалану ережелерін; бөлшектер мен тораптарды байланыстыратын электромонтажды сызбаны; видеолента мен кинопленканың түрлері мен құрылымдары; түсірілім объективтері мен трансфокатордың негізгі сипаттамасы; тұрақты жəне айнымалы тоқтың құрылысы; негізгі түрлері жəне сипаттамасы. Параграф 5. Түсіретін аппаратураға қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 246. Жұмыс сипаттамасы: түсірілім алаңында теледидарлы нысаналау жəне қашықтықтан басқару жүйесіне жұмыс жасау; қосалқы техниканың барлық түрінде жұмыс жасау; түсірілім аппаратурасын түсірілім жəне бақылау құралдырының көмегімен тексеру: автокалиматорлар, тахометрлар, стробоскоптар, вольтметрлар, амперметрлар жəне басқаларын; түсірілім аппаратурасы мен оператор жабдықтарын қол құралдарын қолданып жөңдеу жұмыстарын жасау. 247. Білуге тиіс: электромеханиканы жəне механиканы; видео жəне кинотүсірілім техникасы; түсірілім аппаратурасы жəне оператор құралдарының конструкциясы; экспонометрия негіздері; фото ерітіндінің құрамы; кинопленканы өңдеу ережесі; түсірілім аппаратында кинопленкаға келтірілген ақаулардың пайда болу себептері жəне олардың алдын алу жолдары. 23. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 3-разряд 248. Жұмыс сипаттамасы: аппараттық студиялық блоктың жабдықтарына техникалық пайдалану қызмет көрсету бойынша қарапайым жұмыстарды орындау; аппараттық студиялық блоктың бекітілген жабдықтарын жұмысқа дайындау жəне оның жұмысына бақылау жасау; камераларды, видеобақылау құрылғыларын жəне басқада жабдықтарды орнату жəне орның ауыстыру; қосалқы техникалы жабдықты қосу: видеобақылау құрылғылары, оператор крандары, штатив жəне басқада жабдықтар; қосылыстарды тексеру; теледидарлы камера мен каналдарды жөнге келтіруге қатысу; қарапайым электрлі жəне механикалық ретке келтірулерді жүзеге асыру; блоктар мен бөлек радиокомпоненттерді ауыстыру; қарапайым профилактикалы жəне жөңдеу жұмыстарын орындау; электр өлшемдерін жасау жұмысына қатысу; оптиканың қажет жиынтығын орнату; бағдарламаны түсіруді бастауға дейін кабельді орап төсеп қою; дайындық жəне бағдарлама кезінде кабельді жеткізу. 249. Білуге тиіс: электр жəне радиотехника, телевидение жөнінде жалпы мағлұматтарды білу; белгінің өту блок сызбасын; торап жəне теледидарлы камераны реттеу органдарын белгілеу жəне оларды пайдалану ережесі; штатив, оператор крандарын жəне теледидарлы камераның механикалы тораптарының құрылымын; қолданыстағы бақылау-өлшеу құрылғылары мен құралдарының белгіленуі; қолданылу қағидасы жəне ережесі; теледидарлы жабдықты жөнге келтіру үшін сынақ кестесін белгілеу. Параграф 2. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 4-разряд 250. Жұмыс сипаттамасы: аппараттық–студиялық блоктың жабдықтарына техникалық пайдалану қызмет көрсету бойынша орташа күрделі жұмыстарды орындау; аппараттық-студиялық блоктың жабдықтарының бекітілген жұмыс режимін қамтамасыз ету жəне оның жұмысына бақылау жасау; бекітілген жабдықтың орташа күрделі электрлі жəне механикалы реттеулерін жүзеге асыру; блок жəне бөлек радиокомпоненттерді ауыстыру; орташа күрделі профилактикалы жəне жөңдеу жұмыстарын орындау; электр өлшемдерін жүргізу; студияға жарық беру режимін бақылауға қатысу. 251. Білуге тиіс: электротехника, радиотехника жəне теледидардың негізін; дыбыс жəне видео белгілердің өту блок сызбасы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтағы блоктардың белгіленуі; көршілес алаңдағы жабдықтың белгіленуі жəне қолданыс мақсаты. Параграф 3. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 252. Жұмыс сипаттамасы: аппаратты – студиялы блоктың жабдығтарына техникалық пайдалану қызмет көрсету бойынша күрделі жұмыстарды орындау; жабдықты қосу; жабдықтарды күрделі электрлі жəне механикалы реттеу жəне оны бөлшектеп, жинап оған жөңдеу жұмыстарын жасауды қамтамасыз ету; күрделі профилактикалы жұмысты орындау; теледидар жабдықтарына сапалы параметрлерін өлшеуді жүргізуге қатысу; дабыл қағу тізбегіндегі жəне жүйедегі ақауларды табу жəне оларды жою; теледидарлы жабдықты автоматтау, жөнге келтіру жəне модернизациялау іс-шараларына қатысу; техникалы құжатнама жасау. 253. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың техникалы сипаттамасын; теледидар жабдығының барлық жинағына дыбыстық жəне видео дабылдардың өту блок сызбасын; қызмет байланысының коммутациялы сызбасы; теледидарлы жəне дыбысты жабдықтың монтажды сызбасы; жабдықты жөнге келтіру кезінде сынақ кестесін пайдалану ережесі. Параграф 4. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 254. Жұмыс сипаттамасы: аппаратты – студиялы блоктың жабдықтарына техникалық пайдалану қызмет көрсету бойынша өте күрделі жұмыстарды орындау; теледидар жабдығын дайындық, жөнге келтіру жəне барлық параметрлерін өлшеу жұмыстарымен айналысу; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың жұмысындағы ақауларды анықтау, жою жəне онда бекітілген техникалы көрсеткіштерді қолдау, модернизациялау, автоматизациялау жəне жаңа теледидарлы жабдықты меңгеру жұмыстарына қатысу. 255. Білуге тиіс: теледидар жабығының құрылымы жəне қолданыс мақсаты; электр жəне радиоөлшемдерін; магнитті баспаның негіздері; теледидар жабдығының қағидалы жəне монтажды сызбасы; теледидар жабдығының жұмыс параметрлерін өлшеу кезінде өлшеу аппараттарымен пайдалану ережесі; белгіленуі жəне құрылғысы. 256. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Параграф 5. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 7-разряд 257. Жұмыс сипаттамасы: теледидар жабдығының барлық түріне кешенді техникалық пайдалану қызмет көрсету; теледидар жолдарының, камералы каналдардың электронды жүйесі мен құрылғысына қызмет көрсету жұмыстарын орындау; теледидар жабдығының барлық жұмыс параметрлерінің сақталуын қамтамасыз ету; бөлек тораптар мен электронды жүйенің жұмысын тексеру жəне диагностикалау; ақпаратты қамтамасыз ету жүйелеріндегі ақауларды табу жəне ауытқушылықты жою; теледидар жабдығына профилактикалы жəне жөңдеу жұмыстарын орындау: видео түсірілім, монтажды пульттар, мониторлар жəне басқа жабдықтар; теледидар жабдығының оңтайлы жұмыс режимін орнатуға, монтаждауға жəне теледидар техникасының жаңа түрлерін меңгеру жұмыстарына қатысу. 258. Білуге тиіс: теледидардың теоретикалы негіздері; теледидар жабдығының құрылымы жəне қолданыс мақсаты; электр жəне радиоөлшемдерін; магнитті баспа негіздері; теледидар жабдықтарының құрылымының функционалды; қағидалы жəне монтажды сызбасы;

(Жалғасы 18-бетте).


18

www.egemen.kz

(Жалғасы. Басы 15 – 17-беттерде). теледидар жолдарының жəне камера каналдарының параметрлерін өлшеу тəсілі; бөлек тораптардың жəне электронды сызбаларға жөңдеу жұмыстарын жасау тəсілдері; теледидар жабдығының ақауларын жөңдеу жəне диагностикалау жұмыстарын орындау тəсілдері; теледидар жабдығының оңтайлы жұмыс режимін есептеу тəсілінің негізі; студиялы теледидарлы түсірілім мен трансляцияларды жүргізу технологиясы. 259. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Параграф 6. Теледидар жабдығында қызмет көрсетуші механик, 8-разряд 260. Жұмыс сипаттамасы: бөлшектеуге, модернизация жəне электронды жүйені, бағдарламалы жəне видеобасқару, электроавтоматика құрылғыларын пайдаланып жаңа теледидар жабдығын меңгеруге қатысу; теледидар жабдығын бағдарламалы басқару, электронды жүйе, теледидар жолдарын жəне камера каналдары құрылғыларын пайдалана отырып теледидар жабдығының барлық түріне қызмет көрсету кешенді жөңдеу жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; теледидар жабдығының, басқару жүйесінің блоктарының əрекеттесуін тексеру жəне диагностикадан өткізу: олардың жұмысындағы ақауларын жəне кемшіліктерін табу жəне жою; теледидар жабдығының жиынтығының жұмысын бақылау жəне барлық технологиялы параметрлерін сақталуын қамтамасыз ету; теледидар жабдығының, электронды жəне видеожүйенің жұмысындағы тоқтап қалуларын жəне ақауларын жүйелеу жəне талдау; теледидар жабдығының барлық түрін, электронды жүйе, теледидар жолдарының жəне камера каналдарының құрылғыларын кешенді реттеу; техникалы құралдарды пайдалану, дайындау жəне жөңдеу бойынша техникалы құжатнама ұстау. 261. Білуге тиіс: теледидардың теоретикалы негіздері, теледидар жабдығының құрылымы жəне қолданылу қағидалары; теледидар жабдығының конструктивті ерекшеліктері жəне негізгі техникалы сипаттары; электр жəне радиоиөлшеуіштің, магнитті баспаның негіздері; радиохабарлау, радиобайланыс жолына кіретін теледидар аппараттары, жабдықтарының қағидалы жəне монтажды сызбасы; электронды құрылғылардың, басқару жүйесінің жəне жергілікті желідегі мəліметтерді жіберу жүйесінің конструктивті; электрлі жəне басқада ерекшеліктері; өлшеу аппаратурасының белгіленуі; құрылымы жəне теледидар жабдығының жұмыс параметрлеріне өлшеу жүргізуде онымен пайдалану ережелері; электрлі жəне қағидалы сызбаны оқу ережесі; электронды жабдықтың; басқару жүйесінің жəне мəліметтерді жіберу аппаратурасын қайтадан жөңдеу əдісі, тəсілдері; теледидар жабдығының оңтайлы жұмыс режимінің тəсілін есептеу, теледидар жабдығының, аппаратының, байланыс құралдарына жөңдеу жұмыстарын жасау; қызмет көрсету технологиялы процесі; теледидар жабдығының ақауларын жөңдеу жəне диагностикалау жұмыстарын орындау тəсілі; теледидар өндірісінің жұмысын жасау технологиясы. 262. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 24. Кинотехнологиялық жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик Параграф 1. Кинотехнологиялық жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик, 4-разряд 263. Жұмыс сипаттамасы: кинотехнологиялық жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсету бойынша біліктілігі жоғары механиктің басшылығымен кинотехнологиялық жабдыққа монтаж жəне демонтаж, жөңдеу жұмыстарын жасау жəне қызмет көрсету; технологиялы құбырларға, желдеткіш, фильтр жəне бактарға қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың техникалы жағдайын тексеру, регламент бойынша параметрлерді күнделікті өлшеу; технологиялы карталарға сəйкес профилактикалы регламент жұмыстарын орындау. 264. Білуге тиіс: қызмет көрсетіліп жатқан жабдыққа техникалы сипаттама жасау жəне белгіленуі; құралдар мен құрылғыларды пайдалану ережесі; поливинилхлоридты материалдарды механикалы өңдеу ерекшеліктері; орындалып жатқан жұмыстың мөлшеріндегі темір ұсталы жұмыстар. Параграф 2. Кинотехнологиялы жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик, 5-разряд 265. Жұмыс сипаттамасы: күрделі кинотехнологиялық жабдыққа қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; кино көшіретін аппараттың жəне айқындау процессорының лента созғыш жолдарының бөлшектерін монтаждау, демонтаждау, бөлшектеу, дайындау жəне жөңдеу; кино көшіретін аппаратты лайықты регламент бойынша қызмет көрсету: ерітіндіні шайқау, дозаторды реттеу, ерітіндіге қажет температураны орнату, көшірме аппаратының түрлі-түсті клапандарының жұмысын жəне жарық түсіру деңгейін тексеру; лента созғыш жолдардың бөлшектерін тегістеу жəне тықсыру. 266. Білуге тиіс: кинопленканы өңдеу технологиясы; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың температуралы жəне жылдамдық сипаттамасы; кинопленканы көшіру жəне өңдеу барысында пайда болатын; ақаудың негізгі пайда болу себептері жəне олардың алдын-алу жолдары; қолданыстағы өлшеу құралдарын пайдалану ережесі мен берілген параметрлерді өлшеу тəсілі; орындалып жатқан жұмыстың мөлшеріндегі темір ұсталы жұмыстар. Параграф 3. Кинотехнологиялы жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик, 6-разряд 267. Жұмыс сипаттамасы: күрделі кинотехнологиялық жабдықты, кино көшіретін аппараттың фонограммалы блогының оптикалы жүйесін, ерітіндіні шайқау жəне айналым жүйесін, əртүрлі жүйелі насостың, əртүрлі қуатты электродвигательді компрессор мен желдеткіштерге қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын орындау; поливинилхлоридтты өнімдерді дəнекерлеу, винипластты құбырды төсеу жəне монтаждау; қызмет көрсетіліп жатқан жабдықтың бөлшектері мен тораптарын дайындау жəне жаңарту жұмыстарын жасау; қайта жаңартатын машинаны жəне кинопленканы ультрадыбыспен тазартатын машинаны, кинопленкаларды жапсыратын жапсырма жартылай аппаратқа қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау. 268. Білуге тиіс: қолданылып жатқан кинопленканың түрі; оларды пайдалану жəне өңдеу ерекшеліктері; əртүрлі жүйелі насостардың, əртүрлі қуатты вентиляторлардың, компрессорлардың құрылысы, орындалатын жұмыстың өндірісіндегі технологиялы карталар; үш фазалы электродвигательдерді қосу ережесі; оларды фазалау жəне жерлендіру, кинопленканың механикалы ақауларының себебін табу əдістемесі жəне оларды жою тəсілдері; орындалып жатқан жұмыстың мөлшеріндегі темір ұсталы жұмыстар. Параграф 4. Кинотехнологиялы жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик, 7-разряд 269. Жұмыс сипаттамасы: фильм материалдарын басу жəне өңдеуге арналған күрделі кинотехнологиялық жабдықты монтаждау, қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау: аддитивті баспалы кино көшіретін аппаратты, айқындайтын процессор; отандық жəне шетелдік өндірісті өте тура электронды бақылау-өлшеу құралдарына техникалы қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын орындау: сенситометрлер, денситометрлер, экспрессфотометрлер, спектрофотометрлер, магнитті араластырғыштар, PH-метрлер жəне ионометрлер, фотоэлектрокалориметрлер, кептіретін шкафтар, басқада зертханалы жабдықтар; кинопленканы өңдейтін əлдеқайда күрделі процестерге техникалық қызмет көрсету; жұмысты бақылау: термореттегіш электронды жүйе, мөлшерлейтін құрылғы, жіберетін жəне ауаны желдету құрылғысы, жуатын суды арнайы тазарту; технологиялы ерітіндіден күмісті екінші рет алуға арналған отандық жəне шетелдік өндірістегі жабдыққа техникалы қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; электр қуат бергішін, кернеуді түрлендіруші жəне тиристорлы реттеуіштерге профилактикалы қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау. 270. Білуге тиіс: зертханалы бақылау-өлшеу жабдығының құрылысы жəне қолданылу қағидасы; термореттегіш құралдардың параметрлері мен құрылысы; қызмет көрсетілу лента созатын құралдардың; оптикалы жүйесінің жəне термореттеу жүйесінің əдістемесі; қалыпты тоқты электродвигательдің жұмыс мақсаты жəне құрылысы; оларды қосу жəне айналымын реттеу. 271. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Параграф 5. Кинотехнологиялы жабдықты жөңдеу жəне қызмет көрсетуші механик, 8-разряд 272. Жұмыс сипаттамасы: фильм материалдарын басатын жəне өңдеуге арналған, өте күрделі кинотехнологиялы жабдықты монтаждауға, техникалы қызмет көрсетуге жəне жөңдеу жұмыстарын орындауға: аддитивті иммерсионды басатын кинокөшіретін аппаратты, фонограммаларды басуға арналған жабдықталған құрылғы, химиялы жəне температуралы бақылау жүйесімен, рэк-лифтпен, технологиялы процессті бағдарламалау жүйесімен жабдықталған айқындайтын процессор; кинокөшіретін аппараттардың, шетелде өндірілген ақпаратты электронды түрде жинау жəне басқару жүйесімен жабдықталған түс талдауыштың оптикалы жүйесін түзету, микропроцессордың негізінде орындалған бөлек блоктар мен тораптарына жөңдеу жұмыстарын жасау; айқындайтын процессорлардың мəлімет жіберу жүйесіне жөңдеу жұмыстарын жасау жəне техникалы қызмет көрсету; вариаторлар мен редукторлардың шапшаң режимдерін түзету жəне жөңдеу; орындайтын механизм мен құрылғыларға жөңдеу жұмыстарын жасау жəне техникалы қызмет көрсету; өте дəл желімдейтін жартылай автоматтандырылған жəне негативті монтаждауға арналған шетелде өндірілген автоматтарға жөңдеу жұмыстарын жасау жəне техникалы қызмет көрсету; жылдамдықты реттейтін басты жүйенің, автоматика жəне дабылқағу электронды – механикалы қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; кинокөшіретін аппараттардағы, түс талдайтын, айқындайтын процессорлардың лента созғыш құралдардағы фильм материалдарына келтірілген механикалы ақаулардың себебін табу жəне оны жою; фильм материалдарының эмульсиялы қабатын жəне негізін жаңарту жұмыстарын жасауға арналған шетелде өндірілген жабдықтың жəне машинаға жөңдеу жұмыстарын жасау жəне қызмет көрсету: фильм материалдарын ультрадыбысты тазарту жүйесі, жылтыр негіз жүйесі; ауаны кондиционерлеу мен жуатын суды арнайы тазарту параметрлерінің жіберу жəне бақылау құрылғыларына қызмет көрсету жəне жөңдеу жұмыстарын жасау; кешенді профилактикалы жөңдеу жұмыстарынан кейін реттеу жұмыстарын жасау, кинотехнологиялы жабдықты жұмыстың бар режимімен сынау. 273. Білуге тиіс: кинопленканы өңдеу процесі; бақылау–өлшеу аппаратурасында жұмыс жасау ережесі; цехтың кинотехнология жабдығының қолдану мақсаты жəне құрылысы; технологиялы ерітіндінің негізгі физикалық-химиялық құрамы; электротехника мен механиканың негізгі заңдылықтары. 274. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 25. Негативті монтаждаушы Параграф 1. Негативті монтаждаушы, 1-разряд 275. Жұмыс сипаттамасы: контратиптерді, аралық позитивтерді, фонограмма негативі; сайнекстарды, бекітілген роликтарды басуға арналған пленканы дайындау жəне оларды желімдеу; суреттің негативіне, фонограмманың негативіне, аралық позитивтерге, контративтерге қорғайтын ракордтарды жапсыру. 276. Білуге тиіс: пленкамен жұмыс жасау ережесі; пленканы желімдеп жапсыру ережесі; монтаждау жабдығын пайдалану ережесі; монтажды стол, синхронизатор, желімдейтін жартылай автомат. Параграф 2. Негативті монтаждаушы, 2-разряд 277. Жұмыс сипаттамасы: біліктілігі жоғары негативті монтаждаушының басшылығымен бейнені жəне жарнама роликтарын монтаждау; негативті бейнені, негативті фонограмманы, аралық позитивті жəне контративті басылымға дайындау; негатив материалын сұрыптау жəне заттаңбасындағы белгімен тиісті журналға тіркеу. 278. Білуге тиіс: негатив материалымен жұмыс жасау ережесі; пленканы өңдеу технологиясының негізі; негативті материалды монтаждау техникасы. Параграф 3. Негативті монтаждаушы, 3-разряд 279. Жұмыс сипаттамасы: бейне негативін жəне жарнама ролигін монтаждау жəне қайта монтаждау; монтаждауға дубльдің негативін таңдау жəне оларды жүйелендіру; бір пленкаға басу үшін фонограмманы қайта басуға дайындау; бейненің негативін қайта жасауға дайындау; бейненің негативін, фонограмманың негативін жəне контратиптерді стандартты ракорттармен безендіру; алғашқы материалдарды іске қосу; қызмет көрсетуі екі толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 280. Білуге тиіс: негативті материалдарды монтаждау техникасы; түсіру процесінің технологиясын; монтаждау барысында пайдаланылатын нормативтік-техникалық құжатнама. Параграф 4. Негативті монтаждаушы, 4-разряд 281. Жұмыс сипаттамасы: аралық позитивті, дубляждалып жатқан фильмнің контратипін монтаждау жəне қайта монтаждау; аралық позитивті басу үшін монтаждау жəне аралас кадрларды түсіру үшін аралық позитивті монтаждау жəне таңдау; субтитрларды басу үшін алғашқы фильм материалдарының таңдап алу; алғашқы материалдарды бұқаралы басуға жіберу үшін дайындау; алғашқы фильм материалдарын ракордпен безендіру; қызмет көрсетуі үш толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек.

2 наурыз 2013 жыл

282. Білуге тиіс: пленканың сорты мен түрі; фильмді дубляждау технологиясының негізі. Параграф 5. Негативті монтаждаушы, 5-разряд 283. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым жəне кең экранды кинофильмдердің қара-ақ жəне түрлі-түсті негативін, 16-миллиметрлі айнымалы пленкада жұмыс позитивінде түсірілген суретті монтаждау; нұсқаушы роликті монтаждау; қызмет көрсетуі төрт толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 284. Білуге тиіс: пленканы өңдеудің негізгі технологиясы, фильмді өңдеудің негізгі технологиясы. Параграф 6. Негативті монтаждаушы, 6-разряд 285. Жұмыс сипаттамасы: кең форматты, стереоскопты кинофильмді, бейнені, 16 миллиметрлі негатив пленкасында жұмыс позитивінде түсірілген жəне видеомагнитті баспа үшін 16 миллиметрлі айнымалы пленкада түсірілген суреттерді қара-ақ жəне түрлі түсті негативті монтаждау; қызмет көрсетуі бес толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 286. Білуге тиіс: кең форматты, стереоскопты кинофильмді жəне бейнені; 16 миллиметрлі негатив жəне айнымалы пленкасын монтаждау техникасы; кең форматты 35 миллиметрлі жұмыс позитиві бойынша əртүрлі жылдамдықтағы ілеспелерді пайдаланып фильмдер негативін; 35 миллиметрлі жұмыс позитиві бойынша пленканың бөлек қозғалу столын пайдаланып жұмыс позитиві бойынша негативті монтаждау кезінде – 7-разряд. 35 миллиметрлі жəне 70 миллиметрлі аралық позитив жəне контративті монтаждауда – 8-разряд. 7 жəне 8-разрядты негативті монтаждаушыға орта кəсіптік білім талап етіледі. 26. Позитивті монтаждаушы Параграф 1. Позитивті монтаждаушы, 1-разряд 287. Жұмыс сипаттамасы: позитивті монтаждауға дайындық жұмыстарын жасау; бейненің позитивін жəне магнитті фонограмманы сценалау нөмірі бойынша монтаждау; дубльді таңдау үшін жұмыс материалын жəне тондау жұмысына дөңгелекті жапсыру; сөйлеу, шулау жəне музыкалы дыбыстау кезегіне қызмет көрсету: құжатнама жүргізу, пленкаларды жапсыру, пленка салынған жəшіктерді тексеретін жəне тондайтын залға жеткізу. 288. Білуге тиіс: пленкамен жұмыс істеу ережесін; пленканы жапсыру техникасын; монтаждау, дыбыс монтаждау үстелінде, синхронизаторларда, желімдейтін престе, шифрды ашатын аппаратта жұмыс істеу ережесі; стандартты ракордты белгілеу; құралды магниттеу ережесі. Параграф 2. Позитивті монтаждаушы, 2-разряд 289. Жұмыс сипаттамасы: позитивті монтаждау үшін дубльдерді іріктеу; бейненің позитивін жəне сақпан бойынша магнитті фонограмманы синхронизациялау; жұмыс материалдарын сахна нөмірлерімен таңбалау; негативті монтаждау үшін паспорт жасау; дубль мен үзінділерді жүйелеу жəне талдау; қызмет көрсетуі екі толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 290. Білуге тиіс: фильмі монтаждау техникасы; режиссер сценариі, монтажды карточкалармен жұмыс істеу тəртібі: монтаждау барысында жұмыс материалдарын жүргізу тəртібі; киноматериалды редактор қарауына, тракт дайындығына, видеомагнитті баспаға, эфирге дайындау тəсілі; құжатнаманы рəсімдеу ережесі. Параграф 3. Позитивті монтаждаушы, 3-разряд 291. Жұмыс сипаттамасы: синхронды сюжеттерді, бағдарламаларды, нобайларды монтаждау; жұмыс материалдарын тондауға (сөйлеу, шулау жəне музыкалы дыбысталуға) дайындау; алғашқы қыстырма фонограммаларын жəне синфронды шуды дыбысмонтаждау үстелінде жұмыс бейнесінің негізінде синхрондау; материалдарды қалпына келтіруге жіберу; бөліктерді метрлеу, монтажды парақтарды дайындау; қызмет көрсетуі үш толықметражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 292. Білуге тиіс: киноөндіріс технологиясының негізі; параллельді монтаждау техникасы, нобай, сюжет жəне бағдарламаларды монтаждау техникасы; ілеспелі кинотүсіру техникасы; дыбыс монтаждау жабдығының барлық жинағын пайдалану ережесі; монтаждау барысында пайдаланылатын нормативтік-техникалық құжатнама негізін. Параграф 4. Позитивті монтаждаушы, 4-разряд 293. Жұмыс сипаттамасы: хроникалық-деректі телефильмдерді жəне фондтты көріністерді сөйлеу жəне шудың дыбысталуын монтаждау; жұмыс бейнесіндегі сөйлеу дыбысталуын синхрондау; қайта баспаның түпнұсқасын стандартты ракордтармен безендіру; фильмді дубляждау барысында қажетті жұмыстарды орындау; күрделі түсірілімдер үшін киноматериалдарды дайындау; материалдарды дыбыстауға дайындау; қызмет көрсетуі төрт толықметражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 294. Білуге тиіс: дыбысты басу жəне дыбыстау технологиясы; хроникалық-деректі телефильмдерді жəне фондтты көріністерді монтаждау технологиясы; күрделі түсірілімдер мен фильмдерді дубляждау техникасын; дыбыс монтаждау аппаратының қағидалы құрылысы; пленканы өңдеу техникасы. Параграф 5. Позитивті монтаждаушы, 5-разряд 295. Жұмыс сипаттамасы: шумды, музыкалы фонограммаларды қарапайым жəне фтереофонды фильмдар мен телебағдарламаларды, жарнама ролигін толықметражды фильмдерге біліктілігі жоғары кинорежиссердың басшылығымен монтаждау; актер сынамасын монтаждау; фильмотека мен фонотекаға тапсыру үшін материалдарды іріктеп алу; қызмет көрсетуі алты-жеті толық метражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 296. Білуге тиіс: фильмды монтаждау барысында пайдаланылатын технологиялы жабдықтың құрылысы жəне əрекет ету қағидасы; түсірілімнің көпкамералы тəсілін. Параграф 5. Позитивті монтаждаушы, 6-разряд 297. Жұмыс сипаттамасы: қысқаметражды фильмдерді жəне толықметражды фильмдердің бөлек эпизодтарын режиссер немесе монтажердың басшылығымен монтаждау; дубляждалған фильмдерді қайта монтаждау жұмыстарын жасау; қызмет көрсетуі алты-жеті толықметражды шартты фильмнен кем болмауы керек. 298. Білуге тиіс: кең форматты, стереоскопты, толық экранды жəне басқада фильмдерді монтаждау технологиясы. Қысқаметражды жəне толықметражды фильмдерді монтаждауда, дубляждалған шетелдік фильмдерді шетелдік кино өндірістің фонограммасын, дыбыстың дайын басылымын сақтай отырып қайта монтаждау – 7-разряд. 299. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 27. Видео түсірілім операторы Параграф 1. Видео түсірілім операторы, 3-разряд 300. Жұмыс сипаттамасы: жылдам реттеу органдарының көмегімен видеомагнитофон жұмысын басқару; лентаны жапсыру; ракордтарды жапсыру; видеомагнитофонның қажетті режимін орнату; дайын түсірілімдерді көру үшін қою. 301. Білуге тиіс: электротехника, радиотехника жайлы негізгі мəліметтерді білу; магнитті баспаның мақсаты; видеомагнитофондағы жəне пульттағы басқару; реттеу тұтқасын белгілеу; видео жəне дыбыс белгілерінің аппаратта өту қаңқалы сызбасы; қолданыстағы аппаратурада қызмет көрсету ережесі; магнитті пленканы сақтау ережесі; видео түсірілімдерді безендіру тəртібі. Параграф 2. Видео түсірілім операторы, 4-разряд 302. Жұмыс сипаттамасы: видеомагнитофонның жұмысын сыртқы белгінің нұсқаларын түсіру барысында жəне фонограмманы дыбыстау кезінде жылдам реттейтін органдардың көмегімен, сонымен қоса уақытша мекенжай кодын түсіру, тираждау, көру кезінде басқару; лента созғыш механизмді тазарту, сүрту жəне магниттеу; магнитофонды күнделікті қалыпқа келтіру инструкциясына сəйкес жөнге салу; видеомагнитофонды өлшейтін лентамен (тестпен) тексеру; электр дабылдарын түсірілім жəне дыбыстау кезінде бекітілген аппарат құралдарымен параметрлерін тексеру; видеомагнитофонға профилактика жұмыстарын жасау жəне параметрлерін өлшеуді біліктілігі жоғары видеотүсірілім операторының басшылығымен орындау; техникалы жұмыс құжатнамасын жүргізу. 303. Білуге тиіс: электротехника, радиотехника жайлы негізгі мəліметтерді білу, теледидар, теледидарлы жəне дабыл белгілердің магнитті түсірілім негізгі мəліметтерді; видео түсірілім аппаратурасының функционалды құрылым қағидасы; видеомагнитофонның негізгі жүйесі мен тораптарының құрылымы; шапшаң реттеудің негізгі элементтерін белгілеу жəне видеомагнитофонның жəне оның блогының басқару панелі арқылы жөнге келтіру; қолданылатын бақылау-өлшеу құралдарының белгіленуі; жұмыс мақсаты жəне қолдану ережесі; магнитті лентамен жұмыс жасау ережесі; теледидардың техникалы құралын пайдалану ережесі; техникалы құжатнаманы жүргізу. Параграф 3. Видео түсірілім операторы, 5-разряд 304. Жұмыс сипаттамасы: кіретін дабылдарды реттеу жəне оларды эфирде дыбысталуының алдында тиісті аппаратқа тапсыру; белгілердің сапалы көрсеткіштерін видеомагнитофонның барлық жұмыс режимін шапшаң реттеудің көмегімен қолдау; видеомагнитофон аппаратының техникалы құралдар жинағын жұмысқа дайындау: видеомагнитофон, коммутация жəне монтаж пульті, бақылау жəне өлшеу құрылғысы; дабыл нұсқасын қажетті коммутациямен қамтамасыз ету; кіретін дабылдарды негіздерден белгіленген регламентке сəйкес түсірілім алдында қабылдау жəне салыстыру; видеомагнитофонның параметрлерін өлшеу жəне профилактикалы, жөңдеу жұмыстарын жасау. 305. Білуге тиіс: магнитті баспаның, теледидардың, электр жəне радио өлшемнің негізін; видеофонограммаға мемлекетт стандарттар; видеомагнитофонның функционалды құрылым қағидасы; оның негізгі жүйесін жəне электронды блогын белгілеу; техника құралдарын коммутациялаудың жалпы сызбасын жəне видео –жəне дыбыс дабылдарын аппаратқа өтуін; видеомагнитофонның негізгі өлшеу параметрлерінің; аппаратқа кірерде жəне шығардағы дабыл əдістемесі. Параграф 4. Видео түсірілім операторы, 6-разряд 306. Жұмыс сипаттамасы: монтажды парақ бойынша видеофонограмманы электронды монтаждау жəне монтажды импульстың дабылын пайдаланып монтажды үстелде видеофонограмманы механикалық монтаждауды орындау; видеомагнитофон аппаратының техникалы құралдар жинағын жөнге салу жəне реттеу; аппараттың бар жұмыс режимінде сапалы көрсеткіштерін қолдау; магнитті лентаны жұмысқа дайындау, оның сапасын жəне ақауын анықтау; жабдықтың қалыпты жұмы істеуінің бұзылуын анықтау жəне оның себебін анықтау; видео жəне дыбыс дабылдарының аппарат көлемінде кешенді өлшеу параметрлерінің өту жолдарын жасау; видеомагнитофон техникасының жаңа үлгілерін монтаждау жəне дайындауға қатысу; қауіпсіздік техникасын пайдалану; аппараттың техникалы құжатнамасын жүргізу. 307. Білуге тиіс: теледидар жүйесі; теледидар дабылына мемлекетті стандарттар; видеомагнитофонның негізгі жүйесін жəне блогының құрылым қағидасын жəне жұмысын; блоктардың электрлі сызбасы; видеомагнитофон, пульт, видео түсірілім аппаратын пайдалану нұсқаулықтары, теледидар хабарламасының технологиясы; теледидар құралдарын техникалық пайдалану ережесі; бейнені субъективті бағалау ережесі; аппаратқа техникалы құжатнама жүргізу тəртібі; жасақтың профилактикалы жəне жөңдеу-қалыпқа келтіру жұмыс тəртібі; өлшеу протоколдарын жүргізу. Параграф 5. Видео түсірілім операторы, 7-разряд 308. Жұмыс сипаттамасы: видеофонограммаға компьютер техникасын пайдаланып монтажды жабдықтың жинағымен элек-

тронды монтаждауды жүзеге асыру; дабылдардың санды нұсқасын басқару; компьютер графикасын, анимациясын, арнайы эффекті элементін жасау жəне пайдалану; дабылдардың сапалы көрсеткіштерін видеомагнитофон аппаратының техника құралдарының жинағының барлық жұмыс режимін жөнге келтіру жəне реттеу көмегімен қолдау; жабдықтың жəне ақпаратпен қамтамасыз ету жүйесінің қалыпты жұмыс істеуін бұзатын ақауларды табу жəне оның себептерін жою; видео жəне дыбыс белгілерінің аппарат көлемінде кешенді өлшеу параметрлерінің өту жолдарын жасау; видео жəне дыбыс техникасының жаңа үлгілерін монтаждау жəне дайындауға қатысу. 309. Білуге тиіс: теледидар хабарлау технологиясын; теледидар дабылдарының технологиясы; компьютер техникасының негізгі жүйесінің жəне дыбыс басатын аппаратураның блогының жұмыс істеу мақсаты; блоктардың электрлі сызбасы; заманауи видеомагнитофондардың, микшерлі монтаждау пультінің, дыбыстық жəне компьютер техникасын пайдалану ережесі; бейнені жəне дыбысты бағалау əдістемесі; түрлі-түсті теледидардың жүйесі; компьютер графикасының, анимацияның жəне арнайы эффектілердің негізі; аппараттың техникалы құжатнамасын жүргізу тəртібі. 310. Орта кəсіптік білім талап етіледі. Параграф 6. Видео түсірілім операторы, 8-разряд 311. Жұмыс сипаттамасы: видеофонограммаға компьютер техникасын пайдаланып монтажды жабдықтың жинағымен күрделі электронды монтаждауды жүзеге асыру; дабылдың санды негіздерін басқару; компьютер графикасын, күрделі спецэффектілерді, көп қабатты бейнені жасау жəне пайдалану; дабылдардың сапалы көрсеткіштерін видеомагнитофон аппаратының техника құралдарының жинағының барлық жұмыс режимін жөнге келтіру жəне реттеу көмегімен қолдау; видео жəне дыбыс белгілерінің аппарат көлемінде кешенді өлшеу параметрлерінің өту жолдарын жасау; видео жəне дыбыс техникасының жаңа үлгілерін меңгеру жұмыстарына қатысу; техникалы құжатнама жүргізу. 312. Білуге тиіс: теледидар хабарлау технологиясын; теледидар дабылдарының стандарты; видеотүсіретін аппаратураның негізгі жүйесі жəне блогының құрылымы жəне жұмыс мақсаты; блоктардың электрлі сызбасы; заманауи видеомагнитофондардың, микшерлі монтаждау пультінің, дыбыстық жəне компьютер техникасын пайдалану ережесі; бейнені жəне дыбысты бағалау əдістемесі; түрлі-түсті теледидардың жүйесі, бейнені жəне дыбысты өңдеу тəсілі; желіден тыс монтаждың негіздері; компьютер технологиясын пайдаланып монтаждау; компьютер графикасының, анимацияның жəне көп қабатты бейненің негізі; аппараттың техникалы құжатнамасын жүргізу тəртібі; өлшем протоколдарын толтыру тəртібі. 313. Орта кəсіптік білім талап етіледі. 28. Диапозитивті фильмдерді безендіруші Параграф 1. Диапозитивті фильмдерді безендіруші, 2-разряд 314. Жұмыс сипаттамасы: диапозитивті фильмдерге макет дайындау өндірісі бойынша дайындық жұмыстарын орындау: диапозитивті фильмдердің кадрларына дайын макеттерді өндіру; сценарийге сəйкес дайын өнімнің нөмірі. 315. Білуге тиіс: диапозитивті фильмдердің кадрларына дайын макеттерді жасау технологиясы; бейнелеу материалын кадрда монтаждау ережесі; қағаздың, картонның, кальканың, желімнің əртүрлі сорттары мен түрлерінің құрамы. 316. Жұмыс үлгілері: 1) дайын өнім – екі жағынан желімдеу; 2) картон, фондар – таңбалау; 3) желім – жасау; 4) сақтандыратын жапсырмалар – жапсыру. Параграф 2. Диапозитивті фильмдерді безендіруші, 3-разряд 317. Жұмыс сипаттамасы: қарапайым жəне орташа күрделі бейнелеу материалын, сценарий бойынша терілген тексті қиып алу; диапозитивті фильмнің дайын кадрларының фонына, қарапайым жəне орташа күрделі бейнелеу материалына тексті жапсыру, қарапайым құрастыру; диапозитивті фильмді көркем безендіру талаптарына сəйкес типография шрифтің таңдау. 318. Білуге тиіс: типографиялы шрифттардың түрлерін; диапозитивті фильм кадрларын безендіру технологиясы; бейнелеу материалды мен кадрдағы тексті монтаждау ережесі. 319. Жұмыс үлгілері: 1) мөлшері бойынша орташа машинаның бөлшектері, жануарлар, қарапайым сызбалар жəне қарапайым конфигурациялы диаграмма – қиып алу, 2) фотография, сызба, сурет, үлгі, тік сызбалы диаграммалар, дөңгелек формалы жəне мөлшері бойынша ірі материалдар – диапозитивті фильмнің дайын кадрларының фонын монтаждау жəне жапсыру. Параграф 3. Диапозитивті фильмдерді безендіруші, 4-разряд 320. Жұмыс сипаттамасы: бейнелеу материалын жəне сценарий бойынша күрделі формалы тексті қиып алу; диапозитивті фильмнің дайын кадрларының фонына, күрделі бейнелеу материалына тексті жапсыру, күрделі құрастыру; тексті жазып алу жəне таңбалау; дыбысты диапозитивті фильмды кадрлеу; диапозитивті фильмнің басты кадрын жəне терілген типография шрифт