Page 1

Ceremoniał Duszpasterstwa Akademickiego św. Anny  w Warszawie Tekst roboczy


opracowanie Jakub Niżniowski zespół redakcyjny Michał Biegała, Wojciech Kasprzyk, Karol Kucharski,  Jakub Niżniowski opieka merytoryczna  ks. Sergiusz Dębecki

do użytku wewnętrznego Duszpasterstwa Akademickiego św. Anny w Warszawie data pierwszej publikacji marzec 2014 data wydania 6 kwietnia 2014


Spis treści  Wstęp........................................................................................................................................................5  Skróty.......................................................................................................................................................6  Zagadnienia ogólne...............................................................................................................................8 1. Pryncypia.........................................................................................................................................8 A. Jedność znaków........................................................................................................................8 B. Troska o liturgię i jej przygotowanie.....................................................................................8 C. Porządek i piękno.....................................................................................................................8 D. Pobożność..................................................................................................................................9 2. Postawy liturgiczne........................................................................................................................9 Postawa stojąca..............................................................................................................................9 Postawa siedząca.........................................................................................................................10 Postawa klęcząca.........................................................................................................................10 3. Gesty liturgiczne...........................................................................................................................11 Przyklęknięcie..............................................................................................................................11 Skłon głowy..................................................................................................................................11 Skłon ciała.....................................................................................................................................12 Złożenie rąk..................................................................................................................................13 Rozłożenie rąk..............................................................................................................................14 Uderzenie się w piersi................................................................................................................14 Znak pokoju.................................................................................................................................14 Znak krzyża..................................................................................................................................15 Procesja..........................................................................................................................................15 Uwagi ogólne...............................................................................................................................16  Posługi w prezbiterium......................................................................................................................17 Ceremoniarz......................................................................................................................................17 Zadania ceremoniarza................................................................................................................17 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................18 Drugi ceremoniarz......................................................................................................................19 Ministrant księgi...............................................................................................................................20 Zadania ministranta księgi........................................................................................................20 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................20 Formuły Mszału..........................................................................................................................21 Turyferariusz i nawikulariusz........................................................................................................22 Zadania turyferariusza i nawikulariusza................................................................................22 3


Wykonywanie funkcji.................................................................................................................23 Ministrant światła.............................................................................................................................25 Zadania ministrantów światła..................................................................................................25 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................25 Ministrant ołtarza.............................................................................................................................26 Zadania ministrantów ołtarza...................................................................................................26 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................26 Lektor (ministrant słowa bożego)..................................................................................................30 Zadania lektorów........................................................................................................................30 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................31 Psałterzysta........................................................................................................................................32 Zadania psałterzysty...................................................................................................................32 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................32 Ministrant krzyża.............................................................................................................................33 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................33 Ministrant wody...............................................................................................................................34 Zadania ministranta wody........................................................................................................34 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................34 Ministranci mitry i pastorału..........................................................................................................34 Zadania ministrantów mitry i pastorału.................................................................................34 Wykonywanie funkcji.................................................................................................................35 Choralista...........................................................................................................................................35  Podział funkcji w prezbiterium.......................................................................................................36  Przebieg Mszy Świętej.......................................................................................................................38 Przygotowanie liturgii.....................................................................................................................38 Kościół...........................................................................................................................................38 Zakrystia.......................................................................................................................................38 Obrzędy wstępne..............................................................................................................................39 Procesja wejścia............................................................................................................................39 W prezbiterium............................................................................................................................40 Liturgia słowa....................................................................................................................................40 Liturgia eucharystyczna..................................................................................................................41 Obrzędy końcowe.............................................................................................................................42  Słowniczek trudnych pojęć...............................................................................................................43  Wybrana bibliografia liturgiczna.....................................................................................................46  Modlitwy służby liturgicznej...........................................................................................................47

4


Wstęp Ta książeczka musiała powstać. Zaczęło się od zrozumienia, że liturgia, skarb Ko­ ścioła, potrzebuje ujednolicenia w obrębie Duszpasterstwa. Potrzebuje też jasnych zasad, które będą trwać dłużej niż nasze studia. Żaden człowiek tego nie zapewni. Tu może pomóc tylko książka. Ceremoniał. Ceremoniał to zbiór zasad, reguł, według których odbywa się ceremonia. Służyć ma – to oczywiste – głównie ceremoniarzowi, ale nie tylko jemu. Tekst ten został tak opracowany, aby każdy znalazł tu rozdział dla siebie, jakiś kawałek o swojej funkcji. Znajomość zasad to nie wszystko. Msza święta jest logiczna, składa się z zespołu znaków i czynności – i każdy z nich ma swoje wyraźne uzasadnienie. Służyć więc znaczy   także   rozumieć.   Ceremoniał   nie   jest   podręcznikiem   liturgii,   ale   powinien wskazywać, rozjaśniać. I to stara się czynić. W  tekście   roboczym   brakuje   jeszcze   kilku   istotnych  rozdziałów.   Wierzymy,   że dzięki staraniom całej służby liturgicznej św. Anny uda się niedługo wydać pełną wersję, która uzupełni Ceremoniał o takie rozdziały, jak posługi poza prezbiterium, sakramenty i nabożeństwa itp. Być może uczynią to już nasi następcy.  Z czasem na pewno pojawi się konieczność nanoszenia zmian. Zmieniają się cza­ sy, ludzie, przepisy liturgiczne. Ceremoniał powinien być dziełem dynamicznym: ci, którzy przejmą opiekę nad jego treścią i realizacją, będą musieli równoważyć trady­ cję z odnową, tak aby liturgia pozostała i trwała, i żywa. Oddajemy Wam Ceremoniał św. Anny – ku pożytkowi duchowemu i praktycz­ nemu.

Zespół redakcyjny Ceremoniału: Michał Biegała Wojciech Kasprzyk Karol Kucharski Jakub Niżniowski 5


Skróty Posługi (alfabetycznie)

6

A

Akolita

Bp

Biskup

Cer

Ceremoniarz

Cer2

Drugi ceremoniarz

Dk

Diakon

Da

Służba darów

GC

Główny celebrans

WK

Koncelebransi

Kom

Komentator

L (L1, L2...)

Lektor (ministrant Słowa Bożego)

M

Ministrant mitry

MK

Ministrant księgi (mszału)

MM

Ministrant mikrofonu

MO

Ministrant ołtarza

MP

Posługa modlitwy modlitwy powszechnej (wiernych)

MŚ (1,2...)

Ministrant światła

MW

Ministrant wody

N

Nawikulariusz (niosący łódkę z kadzidłem)

PS

Psałterzysta

P

Ministrant pastorału

T

Turyferariusz (niosący kadzielnicę)

+

Krucyferariusz (niosący krzyż)


Dokumenty KL – Konstytucja Soboru Watykańskiego II o liturgii świętej Sacrosanctum  Concilium OWMR – Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (numeracja na  podstawie III wydania) WEP – Wskazania Episkopatu Polski po ogłoszeniu nowego wydania OWMR  (9 marca 2005 r.) CE – Ceremoniał Liturgicznej Posługi Biskupów dostosowany do zwyczajów  diecezji polskich (Caeremoniale Episcoporum) KSL – Katechizm Służby Liturgicznej, wyd. Emmanuel 2012 CPL – Ceremoniał Posług Liturgicznych, ks. Stanisław Szczepaniec, Kuria  Metropolitalna w Krakowie 1987 ID – Instrukcja w sprawie niektórych norm dotyczących Kultu tajemnicy  Eucharystycznej Inaestimabile Donum

Orientacja prezbiterium Prezbiterium orientujemy od strony wiernych, czyli: Lewa strona prezbiterium (LSP) – strona, w której znajduje się ambona oraz kre­ dencja.  Prawa strona prezbiterium (PSP) – po tej stronie znajduje się miejsce przewodni­ czenia.

7


Rozdział I 

Zagadnienia ogólne 1. Pryncypia Cztery poniższe zasady dotyczą każdego – od początkującego ministranta po ce­ remoniarza.   Niech   będą   ogólnymi   wskazówkami,   przydatnymi   w   sytuacjach   nie­ pewnych i szczególnych – nieopisanych w niniejszym Ceremoniale.

A. JEDNOŚĆ ZNAKÓW Jedność znaków dotyczy postaw i gestów uczestników liturgii, ale nie tylko. Jed­ ność ta rozszerza się na całość liturgii Duszpasterstwa (wszystkie wspólnoty dążą do jedności w poszanowaniu swojej odrębności) oraz liturgii diecezjalnej,  biskup diece­ zjalny bowiem, pierwszy szafarz Bożych misteriów w powierzonym mu Kościele, jest opieku­ nem, zwierzchnikiem i stróżem całego życia liturgicznego (OWMR 22). Dlaczego jedność znaków jest tak ważna? Zachowywanie przez wszystkich uczestników jednolitych postaw ciała jest znakiem jedności członków chrześcijańskiej wspólnoty zgromadzonych na sprawo­ wanie świętej liturgii: wyrażają one bowiem i kształtują duchowe przeżycia uczestniczących (OWMR 42).

B. TROSKA O LITURGIĘ I JEJ PRZYGOTOWANIE Dbam o jak najlepszy przebieg liturgii, nawet jeśli problem nie dotyczy sfery mi powierzonej. Przygotowuję się do swojej funkcji: troszczę się o utensylia liturgiczne, prezencję szaty (alby, cingulum) oraz o jakość wykonywanej posługi. Dobre przygo­ towanie służy głębszemu przeżyciu Misterium – mojemu oraz wszystkich wiernych, których uwagi nie rozprasza nic zbędnego.

C. PORZĄDEK I PIĘKNO To nie tylko starannie przygotowane prezbiterium. To również logika w rozpo­ rządzaniu paramentami, wyznaczaniu funkcji, zajmowaniu miejsc w prezbiterium. Porządek oznacza także zachowanie go poza prezbiterium, a przejawia się np. w od­ powiednim wyznaczeniu miejsc do udzielania Komunii Świętej. Piękno i porządek są Bożymi przymiotami, które powinny zostać uwidocznione w liturgii. One też po­ magają w zgłębianiu znaków liturgicznych. 8


Przywołajmy tu też Konstytucję o Liturgii Świętej Sacrosanctum Concilium: Obrzędy niech się odznaczają szlachetną prostotą, niech będą krótkie i jasne bez niepo­ trzebnych powtórzeń, dostosowane do pojętności wiernych, aby na ogół nie  potrzebowały wielu wyjaśnień.(KL 34)

D. POBOŻNOŚĆ Sprawowanie Świętej Liturgii wymaga dobrego przygotowania także od strony duchowej. Służba liturgiczna powinna być w stanie łaski uświęcającej, tak aby swo­ im przykładem pełnego uczestnictwa w liturgii (przez przystąpienie do Komunii) pociągać za sobą innych. Oznacza to także troskę o duchowe owoce liturgii wśród wiernych: jako sługa Boskiego Misterium, służę także ludziom, którzy je wspólnie celebrują. Dlatego wszystkie działania rozpatruję między innymi w kontekście więk­ szego dobra duchowego wiernych.

2. Postawy liturgiczne Poprawne wykonywanie posługi liturgicznej wymaga od członków służby przyj­ mowania   odpowiednich   postaw,   służących   zewnętrznej   jedności   zgromadzenia. Każda postawa jest także znakiem pewnej rzeczywistości duchowej, która wyraża się właśnie poprzez przyjętą postawę ciała (por. WEP 47­51, OWMR 43).

POSTAWA STOJĄCA  jest   postawą   radości   oraz   wyczekiwania;   oznacza   także   gotowość   do   podjęcia służby. Przyjmuje się ją: 1.

od procesji wejścia do kolekty włącznie,

2.

od śpiewu przed Ewangelią (aklamacji) do zakończenia Ewangelii,

3.

od wyznania wiary do zakończenia modlitwy powszechnej,

4.

od okadzenia kapłana (podczas Mszy Świętej z okadzeniami),

5.

od wezwania: Módlcie się, aby… do rozpoczęcia modlitwy epikletycznej,

6.

od aklamacji anamnetycznej po przeistoczeniu do Baranku Boży włącznie,

7.

w czasie modlitwy po Komunii i obrzędów zakończenia Mszy Świętej, aż do

wyjścia asysty i celebransów z kościoła (do krużganek lub do przedsionka).

9


POSTAWA SIEDZĄCA  oznacza zasłuchanie w słowo Boże oraz dziękczynienie. Przyjmuje się ją: 1.

w czasie   czytań   (poza   Ewangelią),   psalmu   responsoryjnego,   homilii   i   se­

kwencji, 2.

w czasie przygotowania darów i procesji z darami,

3.

w czasie rozdawania Komunii oraz w czasie ciszy po Komunii,

4.

w czasie ogłoszeń parafialnych.

Uwagi: a) Powyższe wskazania tyczą się wiernych oraz tych, którzy nie czynią żadnej po­ sługi w tym czasie. b) Siadamy razem z celebransem, razem z nim również wstajemy. Jeśli są konce­ lebransi lub diakon, kierujemy się głównie postawą GC, chyba że np. stoi on przed amboną po Ewangelii. W spornych sytuacjach należy kierować się zachowaniem ce­ remoniarza lub – w przypadku jego nieobecności – pomocnika ceremoniarza. c)

Postawa siedząca nie zwalnia z zachowania godnego miejsca i pełnionej posłu­

gi. Należy siadać prosto, a pozycja rąk i nóg – jak w innych postawach – powinna wyrażać mój czynny udział w liturgii. Nie może być w nim lekceważenia (nogi wy­ ciągnięte do przodu, ręce skrzyżowane) ani znudzenia (bawienie się palcami itp.). Ręce mogą być złączone albo położone na kolanach. d) Jeżeli brakuje miejsc siedzących, wówczas przyjmuje się postawę stojącą lub uczestniczy we Mszy w absydzie.

POSTAWA KLĘCZĄCA to postawa adoracji, uwielbienia i pełnego oddania się Bogu. Przyjmuje się ją: 1.

od epiklezy i w trakcie przeistoczenia, wierni i służba liturgiczna wstają na

aklamację po przeistoczeniu, 2.

do zakończenia doksologii małej,

3.

ministranci klęczą po Komunii od powrotu pierwszego szafarza do prezbite­

rium do zamknięcia tabernakulum. Nie dotyczy to ministrantów wykonujących po­ sługi. 10


Uwaga: Ludzie w starszym wieku, słabi i chorzy, mogą siedzieć w czasie całej Mszy świę­ tej i nie należy ich niepokoić (WEP 51).

3. Gesty liturgiczne Podobnie jak postawy, również gesty są świadectwem jedności zgromadzenia li­ turgicznego, ale  są również dostrzegalnymi znakami,  które  podtrzymują,  umacniają i wyrażają wiarę (OWMR 20).

PRZYKLĘKNIĘCIE Przyklęknięcie oznacza uwielbienie i oddanie czci Bogu. Wykonuje się je przez zgięcie prawego kolana aż do ziemi (OWMR 274, CE 69), bez żadnych innych zna­ ków (skłonu głowy lub znaku krzyża): 1.

w procesji wejścia – po dojściu do ołtarza (WEP 8, CE 195). Jeśli procesja jest

uroczysta, służba liturgiczna i celebransi podchodzą do ołtarza parami, każda para po kolei oddaje cześć ołtarzowi przez równe przyklęknięcie. Nie przyklękają osoby, które wnoszą coś  procesyjnie (por. WEP 8), 2.

przechodząc przed ołtarzem, na którym znajduje się Najświętszy Sakrament,

3.

w procesji komunijnej – w momencie, gdy stoi się za przyjmującym Najświęt­

szy Sakrament (por. WEP 38), 4.

w procesji wyjścia – cała służba oraz celebransi wykonują gest równocześnie,

5.

przed Krzyżem świętym, od jego adoracji w Wielki Piątek do rozpoczęcia Wi­

gilii Paschalnej, 6.

poza liturgią: przed Najświętszym Sakramentem, zarówno wystawionym, jak

i w tabernakulum przy wejściu do kościoła oraz przy wychodzeniu z niego (CE 71, ID 26).

SKŁON GŁOWY również jest wyrazem czci. Wykonuje się go: 1.

wymawiając razem imiona trzech Osób Boskich, imię Jezusa, Najświętszej Ma­

ryi Panny i świętego, na cześć którego sprawuje się liturgię (WEP 46, OWMR 275a, CE 68a),

11


2.

w procesji wejścia – dotyczy osób, które wnoszą coś procesyjnie (por. WEP 8,

CE 70). Jeśli Ewangeliarz wnosi diakon, opuszcza on skłon głowy – składa Ewange­ liarz na ołtarzu i całuje go wraz z celebransami (OWMR 173). Jeśli Ewangeliarz wno­ si lektor, wykonuje on skłon głowy, składa Ewangeliarz na ołtarzu i odchodzi na swoje miejsce (WEP 8, OWMR 195), 3.

przed czynnością liturgiczną i po jej zakończeniu (wobec ołtarza, celebransa

lub diakona). Uwagi:  a) Punkt   1.   odnosi   się   do   sytuacji,   w   których   wymawia   się   jedno   z   podanych imion. Jeśli wymawiają je tylko celebransi (np. w modlitwie eucharystycznej – por. WEP 46), wierni nie wykonują skłonu! Podobnie też logika liturgii wymaga, by L, PS, Kom, MP czy MK nie czynili skłonu w czasie swojej posługi. b) Brak skłonu głowy na znak szacunku dla świętych imion to częsty błąd. Warto więc zwrócić uwagę, że imiona te występują m.in.: • w pierwszej formie aktu pokutnego, • w hymnie Chwała na wysokości Bogu, • w wyznaniu wiary, • w modlitwie Chwała Ojcu (doksologii małej) – występuje np. w Liturgii Godzin. c)

Nie należy przesadzać z ilością skłonów, tak ciała, jak i głowy. W pewnych sy­

tuacjach mogłoby bowiem dojść do zbytniego nagromadzenia gestów, co kolei pro­ wadzi do ośmieszenia liturgii. Czasami lepiej zrezygnować ze skłonów przed i po czynności liturgicznej (np. przy przygotowaniu ołtarza), a zostawić jeden z nich – ten drugi. Nie czynimy też skłonu przed podaniem ampułek i lawaterza, a jedynie przed odejściem.

SKŁON CIAŁA  kładzie   jeszcze   większy   nacisk   na   oddawany   Bogu   szacunek   niż   skłon   głowy. Skłon ciała wykonuje się: 1.

w wyznaniu wiary: na słowa „I za sprawą Ducha Świętego przyjął ciało z Ma­

ryi Dziewicy i stał się człowiekiem” lub „który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Panny”. Na te słowa w uroczystość Zwiastowania i Narodzenia Pańskie­ 12


go przyklęka się (WEP 25, por. OWMR 137). W ten sposób wyrażamy szacunek dla tajemnicy Wcielenia, jednej z najważniejszych tajemnic wiary, 2.

przechodząc przed ołtarzem, na którym nie ma Najświętszego Sakramentu,

3.

wobec biskupa – po podejściu do biskupa, po spełnieniu wobec niego posługi

oraz przy przechodzeniu przed nim (CE 76), 4.

turyferariusz i nawikulariusz – przed okadzeniem osób lub rzeczy (z wyjąt­

kiem ołtarza   i   złożonych   na   nim   darów)   oraz   po   jego   wykonaniu   (OWMR   277, CE 91), 5.

jeśli wierny   stoi   w   czasie   konsekracji   –   w   momencie,   gdy   GC   przyklęka

(OWMR 43), 6.

W procesji komunijnej – zamiast przyklęknięcia, jeśli wierny nie może go wy­

konać (WEP 38), 7.

diakon –   gdy   prosi   o   błogosławieństwo   przed   głoszeniem   Ewangelii   oraz

przed procesją z Ewangeliarzem do ambony (OWMR 175). Uwaga: zdarza się, że po przyklęknięciu w procesji wyjścia służba wykonuje jesz­ cze skłon w stronę ołtarza. Kłóci się to z zasadą szlachetnej prostoty (KL 34) – stano­ wi zbędne powtórzenie znaku. Nie powinniśmy tego czynić nawet wtedy, gdy skłon wykonuje celebrans – póki służba wykonuje gesty jednakowo, nie kłóci się to z zasa­ dą jedności znaków. Podobnie lektorzy i psałterzysta nie wykonują skłonu w stronę ołtarza przed czytaniem i po nim, jeśli nie przekraczają osi ołtarza i poruszają się po prezbite­ rium (np. kiedy zajmują miejsce po lewej stronie prezbiterium i na nie wracają). Czynią to natomiast ci, którzy wchodzą do prezbiterium, zgodnie z punktem b) (więcej: rozdział Przebieg Mszy Świętej, s. 38).

ZŁOŻENIE RĄK  to średniowieczny gest oddania się na służbę; wykonywał go wasal wobec swoje­ go seniora, a do dziś wyświęcany prezbiter wkłada swoje ręce w dłonie biskupa. Złożone ręce (palcami do góry, na wysokości piersi) to postawa wszystkich wier­ nych, ale szczególnie służby liturgicznej. Oznacza ona pragnienie służby, jest wyra­ zem   gotowości   do   niej   (przyjmujemy   ją,   gdy   nie   wykonujemy   żadnej   czynności w postawie stojącej). Należy dbać o jej zachowanie również ze względu na wiernych, 13


którzy biorą przykład z posługujących przy ołtarzu; ponadto taka postawa jest este­ tyczna,   niedbałe   trzymanie   rąk   może   zaś   prowadzić   do   dekoncentracji   wiernych, a nawet zgorszenia.

ROZŁOŻENIE RĄK  w  czasie   Eucharystii  przysługuje   TYLKO   celebransom. Częste   wśród  wiernych rozkładanie rąk w czasie Modlitwy Pańskiej jest niepoprawne: gest ten jest zarezer­ wowany dla tego, kto w naszym imieniu zanosi wspólną modlitwę do Boga. Wyraża on zarówno jedność ludu Bożego zgromadzonego wokół ołtarza, jak i wyjątkową rolę celebransa, działającego in persona Christi – w imieniu Chrystusa.

UDERZENIE SIĘ W PIERSI czynimy   w   czasie   pierwszej   formy   aktu   pokutnego.   Gest   ten   wyraża   skruchę i pragnienie uleczenia serca z niszczących je grzechów. Uderzamy delikatnie w pierś prawą ręką, lekko zaciśniętą w pięść na słowa „moja wina, moja wina, moja bardzo wielka wina”, podczas gdy lewa ręka spoczywa poniżej piersi). W DA św. Anny przyjęło się potrójne uderzenie w piersi i tak też powinna czynić cała służba litur­ giczna w imię jedności znaków. Uwaga: Nie wykonujemy tego gestu, gdy mówimy Baranku Boży ani Panie, nie je­ stem godzien. Nie są to formuły wyznania win, lecz ukorzenia się przed Bogiem. Po­ dobnie nie czynimy go w czasie I Modlitwy Eucharystycznej (na słowa Również nam, Twoim grzesznym sługom...). Akt pokuty jest jedynym momentem, w którym wierni mogą wykonać ten gest.

ZNAK POKOJU  służy okazaniu jedności i miłości bliźniego przed przyjęciem Najświętszego Sa­ kramentu (OWMR 82). W polskim Kościele tym znakiem jest ukłon lub podanie ręki (WEP 33). W naszym Duszpasterstwie używa się drugiej formy: członkowie służby liturgicznej podchodzą  do ołtarza, by otrzymać znak pokoju od celebransa lub diakona (OWMR 181) przez podanie ręki, a następnie w ten sam sposób przekazu­ ją   go   sobie   wzajemnie.  Znak   pokoju   przekazujemy   tylko   najbliżej   stojącym (OWMR 82). Gest ten wykonujemy w milczeniu lub używając formuły „Pokój Pański niech   zawsze   będzie   z   tobą”   albo   „Pokój   z   tobą”(po   łacinie:   „Pax   tecum”),

14


przyjmujący zaś odpowiada „Amen”.  Nie wolno używać formuły: „Pokój nam wszyst­ kim”(WEP 33).  Uwaga:  Celebrans może przekazać znak pokoju usługującym i niektórym wier­ nym, jednak nie opuszcza prezbiterium (OWMR 154), chyba że w liturgii uczestni­ czy przedstawiciel władz państwowych, który z racji pełnionego urzędu uczestniczy w liturgii. W takim wypadku diakon lub jeden z koncelebransów może opuścić pre­ zbiterium, by przekazać mu znak pokoju (CE 102). Tę kwestię należy ustalić przed rozpoczęciem Eucharystii – jest to zadanie ceremoniarza.

ZNAK KRZYŻA  istnieje w dwóch formach: małej i dużej.  1.

Mały – wykonuje się na czole, ustach i sercu (wyrażamy w ten sposób pragnie­

nie życia Ewangelią rozumem i sercem oraz głoszenia jej) przed Ewangelią razem z celebransem lub diakonem wypowiadającym formułę  „Słowa Ewangelii według świętego N.” (OWMR 134, WEP 17, CE 74). Wykonujemy go wspólnie, czyli równo­ cześnie z szafarzem Ewangelii, aby zachować piękno tego wspólnotowego gestu. 2.

Duży – wykonujemy w czasie Eucharystii: na początku Eucharystii, w obrzę­

dzie błogosławieństwa na końcu Mszy, w przypadku aspersji oraz po błogosławień­ stwie Ewangeliarzem przez biskupa. Uwaga:  Nie robimy znaku krzyża na błogosławieństwo rzeczy, miejsc i innych osób (wody, pokarmu w Wielką Sobotę, kaplicy, małżonków...), ani też w I modli­ twie eucharystycznej razem z celebransem. W czasie gestu lewa ręka spoczywa na piersi, prawa powoli robi znak krzyża.

PROCESJA to także gest liturgiczny (por. OWMR 44), jednak szczególnym, bo wykonywa­ nym  w ruchu. Jednak  ruch jest znamienną cechą  Żywego  Kościoła, który  podąża drogą zbawienia; jest wspólnotą pielgrzymującą. W Eucharystii uczestniczymy (bez­ pośrednio lub pośrednio) w kilku procesjach: na wejście, z księgą Ewangelii, z dara­ mi, do Komunii oraz na wyjście. Kilka uwag odnośnie do procesji: 1.

Powinna być niespieszna, dostojna, godna wydarzenia, któremu służy. 15


2.

Nie każde jednak przemieszczanie się jest procesją. Nie należy więc nadawać

przesadnej dostojności i uroczystej formy każdej zmianie miejsca (np. przyniesienie ampułek do ołtarza, gdy nie ma procesji z darami albo zbieranie ofiar na tacę). 3.

Uczestniczący w procesji, którzy przechodzą przed Najświętszym Sakramen­

tem nie przyklękają (OWMR 274). 4.

Zdarzają się   również   inne   procesje,   np.   na   uroczystość   Najświętszego   Ciała

i Krwi Chrystusa (Boże Ciało) lub procesja pogrzebowa. Wobec nich stosuje się te same zasady, co w przypadku procesji w czasie Mszy Świętej. Instrukcje szczegółowe, dotyczące niektórych postaw i gestów (szczególnie wobec służby liturgicznej) znajdują się w rozdziale Przebieg Mszy świętej, s. 38.

UWAGI OGÓLNE • Wszystkie postawy i gesty wykonujemy równo, razem z innymi posługującymi oraz z celebransami. Przy większej liczbie usługujących ceremoniarz może wydawać polecenia słowne, jednak służba liturgiczna powinna dążyć do nabierania wyczucia, które pozwoli wykonywać gesty i zmieniać postawy równocześnie. • Gesty i postawy muszą wyglądać godnie, a więc i ich zastosowanie, przyjęcie lub zmiana domagają się odpowiedniej dbałości. I tak np. przyklękamy bez pośpie­ chu, dbając, by kolano dotknęło ziemi. Pośpiech zawsze źle wygląda. • Usługujący nigdy nie idą ani nie biegną, tylko kroczą. Jest w tym kroczeniu jakaś powaga i dostojeństwo płynące z wielkości przeżywanych tajemnic. Odnosi się to wszystkim do procesji, ale nie tylko. W każdym przejściu w czasie liturgii zachowujemy taką postawę. Z człowieka idącego w procesji liturgicznej promieniuje chwała Boża i radość służenia Panu (CPL, s. 39). • Należy więc pamiętać o godnej postawie ciała i ułożeniu rąk, a także by nie po­ tykać się o albę lub nie wpadać na innych uczestników liturgii.  • W prezbiterium nigdy nie chodzimy tyłem! Nawet jeśli mam uczynić tylko kil­ ka kroków (np. od dzwonków do  miejsc siedzących), należy się  odwrócić  wokół własnej osi i przejść na miejsce. Chodzenie tyłem grozi potknięciem i wygląda nie­ elegancko: kolumna wojskowa nigdy nie będzie zawracać, idąc tyłem, bo naraziłaby się na śmieszność.

16


Rozdział II  

Posługi w prezbiterium Ceremoniarz Celem zapewnienia piękna, prostoty i porządku celebracji, szczególnie tej, której przewod­ niczy biskup, konieczny jest mistrz ceremonii, aby ją przygotował i poprowadził przy ścisłej współpracy z biskupem oraz innymi osobami odpowiedzialnymi za poszczególne jej części, zwłaszcza pod względem duszpasterskim. Mistrz ceremonii powinien być naprawdę znawcą świętej liturgii, jej historii i znaczenia, jej praw i przepisów. Winien się także orientować w dziedzinie duszpasterstwa i tak kształto­ wać święte obrzędy, aby lud owocnie w nich uczestniczył i by odznaczały się pożądanym pięknem. Winien się troszczyć o przestrzeganie zasad świętych celebracji tak w zakresie ich ducha, jak   i poszanowania   prawomocnych   tradycji   Kościoła   partykularnego   […].(CE   34,   por. OWMR 106) Każda   liturgia   wymaga   starannego   przygotowania   (OWMR   111)   oraz   służby w duchu posłuszeństwa. Dlatego w przypadku bardziej okazałych Eucharystii cere­ moniarz jest niezastąpionym członkiem służby liturgicznej. Do tej funkcji potrzebne jest doświadczenie w służbie liturgicznej, znajomość przepisów liturgicznych i zwy­ czajów miejscowych (czyli również niniejszego Ceremoniału), a także formacja litur­ giczna – przygotowanie duchowe i merytoryczne są równie istotne!

ZADANIA CEREMONIARZA 1.

Odpowiada za przeprowadzenie próby zespołu liturgicznego we współpracy

z kapłanem kierującym przygotowaniami; 2.

przydziela funkcje przed liturgią i wyjaśnia członkom zespołu, jak mają wyko­

nać powierzone im zadania; 3.

informuje GC o przyjętych rozwiązaniach w tej konkretnej liturgii, pokazuje

także czytanie w Ewangeliarzu; 4.

odpowiada za całościowe przygotowanie prezbiterium do Eucharystii;

17


5.

troszczy się o zachowanie ciszy przed rozpoczęciem liturgii, tak aby możliwe

było modlitewne skupienie w zakrystii; 6.

formuje procesję wejścia oraz procesję wyjścia – może iść na jej czele, jeśli uzna

to za   konieczne   (może   to   uczynić   również   ktoś   przez   niego   oddelegowany, np. Cer2); 7.

może dać znak do rozpoczęcia procesji wejścia (w DA św. Anny zwykle czyni

to GC) przez hasło procedamus; 8.

Asystuje Dk   (lub   celebransowi   pełniącemu   tę   posługę)   w   podawaniu   insy­

gniów biskupich; 9.

czuwa nad przebiegiem całej liturgii, zwracając uwagę na sposób wykonywa­

nia posług przez członków zespołu liturgicznego i w razie potrzeby dyskretnie in­ struując o momencie i sposobie przeprowadzenia posługi; 10. interweniuje w nieprzewidzianych sytuacjach (np. brak klucza do tabernaku­ lum – musi być) lub deleguje usługujących do wykonania pewnych nieprzewidzia­ nych wcześniej czynności (np. pójście z pateną do procesji do Komunii); 11. prowadzi modlitwę przed Mszą i po powrocie do zakrystii (jeśli nie robi tego GC); 12. odpowiada za pomoc siostrze zakrystiance w uprzątnięciu prezbiterium po li­ turgii; 13. czyni krótkie podsumowanie z usługującymi, wskazuje, co było dobrze, a co było źle – w tym drugim przypadku wyjaśnia delikatnie, co należy poprawić i w jaki sposób.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Ceremoniarz zajmuje miejsce przy miejscu przewodniczenia. Dzięki temu jest blisko celebransów, może więc w razie potrzeby bezpośrednio im usługiwać. • Chociaż każdy usługujący odpowiada za przygotowanie siebie i prezbiterium do pełnienia swojej funkcji, ceremoniarz sprawuje pieczę nad całością. Może więc (i powinien) zwracać uwagę, jeśli ktoś nie dopełnia swoich obowiązków. • Jeśli skład zespołu jest pomniejszony, ceremoniarz może pełnić funkcję niekoli­ dującą z jego zadaniami (np. MK). 18


• Ceremoniarz ściśle   współpracuje   z   zakrystianką   (w   przygotowaniu   prezbite­ rium)   i   z   GC   (w kwestiach   duszpasterskich,   w   których   GC   ma   zawsze   ostatnie słowo). • Celebransi mogą pozostawić wolną rękę ceremoniarzowi w kwestiach technicz­ nych (np. co do kształtu procesji wejścia, miejsca przewodniczenia itp.), mogą mu także   powierzyć   dobór   tekstów  liturgicznych   (prefacja,   Modlitwa   Eucharystyczna itp.). W praktyce jednak nie zawsze korzystają z tej możliwości. Dlatego funkcja ce­ remoniarza, oprócz doświadczenia liturgicznego, wymaga pokory i szczerych inten­ cji w pełnionej służbie.

DRUGI CEREMONIARZ Jak   już   wspomniano,   ceremoniarz   powinien   zająć   miejsce   jak   najbliżej   miejsca przewodniczenia. Dlatego w bardziej okazałych liturgiach (przy rozbudowanym ze­ spole liturgicznym) może okazać się niezbędne wyznaczenia pomocnika ceremonia­ rza. Zajmuje on miejsce przy kredencji, a jego zadaniem jest czuwanie nad posługa­ mi pełnionymi po jego stronie. Do przykładowych kompetencji należy: • Pilnowanie, by usługujący pełnili swoje zadania w odpowiednim czasie (np. aby lektorzy   poczekali,   aż   skończy   się   komentarz   i   aby   MO   poprawnie   pełnili   swoje funkcje); • przełożenie lekcjonarza na półkę pod pulpitem, przed Ewangelią – jeśli korzysta się z Ewangeliarza i jeśli nie uczynił tego PS lub L2; • podawanie Modlitw Eucharystycznych (tzw. kanonów) WK stojącym po lewej stronie prezbiterium; • pokierowanie usługujących do Komunii (oraz ew. wyznaczenie osób do wzięcia pateny); • asysta przy puryfikacji, jeśli MO są jeszcze przy szafarzach. Drugi ceremoniarz służy swoim doświadczeniem i wiedzą, może podejmować de­ cyzje w sytuacjach, które wymagają natychmiastowej reakcji, jednak w całokształcie podporządkowuje się ustaleniom ceremoniarza.

19


Ministrant księgi Ministrant księgi (zwany manduktorem) odpowiada za Mszał – księgę niezbędną do celebrowania Eucharystii.

ZADANIA MINISTRANTA KSIĘGI 1.

Ustalenie doboru formularzy z Cer lub, jeśli tak zdecyduje Cer, bezpośrednio

z GC; 2.

przygotowanie Mszału do Eucharystii (zaznaczenie stron – patrz niżej – oraz

położenie go w odpowiednim miejscu prezbiterium); 3.

podawanie Mszału GC (jeśli rozpoczyna i kończy liturgię z miejsca przewodni­

czenia); 4.

ustawienie Mszału na ołtarzu oraz zdjęcie go w odpowiednim momencie;

5.

podawanie Modlitw Eucharystycznych WK (jeśli nie ma drugiej osoby do tego

zadania po stronie słowa, rozdaje formularze wszystkim WK); 6.

podawanie formularzy   spoza   Mszału   (np.   wezwania   przed   modlitwą   po­

wszechną i po niej, rytuały sakramentów i sakramentaliów itp.) oraz innych tekstów (materiały do homilii, kartka z intencjami...).

WYKONYWANIE FUNKCJI • Ministrant księgi zajmuje miejsce po prawej stronie prezbiterium. • Ministrant księgi musi znać strukturę Mszału. • Od ministranta księgi wymaga się czujności i elastyczności – GC może w trakcie liturgii zapragnąć udzielenia uroczystego błogosławieństwa lub też będzie potrzebo­ wać formularza, który zwykle mówił z pamięci. • Każdorazowe podejście do GC powinien rozpocząć skłon głowy w jego stronę. Ministrant   trzyma   otwartą   księgę   (lub   inny   tekst)   aż   do   odpowiedzi   wiernych (Amen) włącznie. Wówczas zamyka księgę, znów czyni skłon i odchodzi na swoje miejsce. Jeśli ministrant księgi i MM przychodzą lub odchodzą razem, powinni czy­ nić te gesty równocześnie.

20


• Zakładka powinna zasłaniać nieużywaną stronę otwartej księgi – dzięki temu GC łatwiej zorientuje się, że interesujący go formularz znajdzie na odsłoniętej stro­ nie. Dotyczy to zarówno Mszału podtrzymywanego, jak i stojącego na ołtarzu. • Podczas usługiwania GC przy miejscu przewodniczenia, ministrant księgi staje przy lewej ręce celebransa, a MM przy prawej. Dzięki temu nie zasłania GC i umożli­ wia mu kontakt wzrokowy z wiernymi. • Aby mieć pewność, że GC znajdzie odpowiedni fragment, należy tak chwycić Mszał, aby w razie czego móc go dyskretnie wskazać palcem. Należy też wcześniej przygotować się na przełożenie strony, jeśli tekst danej modlitwy ma swoją kontynu­ ację na następnej stronie (np. założyć palcem lub zakładką) – w miarę możliwości należy wykonać to samodzielnie, w odpowiednim momencie. Trzeba więc wcześniej zorientować się, w którym momencie formularza trzeba przełożyć stronę. • Mszał powinien być trzymany pewnie i stabilnie, dlatego warto oprzeć go na piersi. Można też (jeśli ministrant księgi jest odpowiedniego wzrostu) chwycić go lewą ręką, a prawą pozostawić do przekładania stron w Mszale i odciążania lewej ręki.

FORMUŁY MSZAŁU Formularze do ustalenia: 1.

Obrzędy wstępne – czy podawać,

2.

Akt pokuty (który i czy podawać),

3.

Modlitwa Eucharystyczna (czy śpiewana),

4.

Prefacja – chyba że wynika to jednoznacznie z liturgii dnia (czy śpiewana),

5.

Inne formularze (uroczyste błogosławieństwo, Msza wotywna lub w różnych

potrzebach itp.). Zakresy stron (należy zaznaczyć w Mszale): 1.

Obrzędy wstępne: 2*­11*.

2.

Formularze: 1­282.

3.

Prefacje czytane: 18*­107*; śpiewane: 108*­301* (wykaz prefacji: (34), przed spi­

sem treści).

21


4.

Modlitwy Eucharystyczne: ° I ME: 303* ° II ME: 313* ° III ME: 320* ° IV ME: 328* ° V ME: 334* ° I ME o tajemnicy pojednania: 343* ° II ME o tajemnicy pojednania: 348* ° I ME w Mszy z udziałem dzieci: 355* ° II ME w Mszy z udziałem dzieci: 359* ° III ME w Mszy z udziałem dzieci: 363*

5.

Doksologia śpiewana (jeśli tego życzy sobie GC): 367*.

6.

Uroczyste błogosławieństwa: 381*­393*.

Turyferariusz i nawikulariusz Inaczej: ministrant trybularza (kadzielnicy) i ministrant nawikulum (łódki). Dym kadzidła   już   od   czasów   starotestamentowych   towarzyszy   nabożeństwom   ku   czci Bogu jako znak Jego obecności i naszej modlitwy, która  wznosi się jak dym kadzidła (Ap 8,4).

ZADANIA TURYFERARIUSZA I NAWIKULARIUSZA 1.

T i N przygotowują trybularz przed Mszą: zabierają z zakrystii wszystko co

potrzebne i rozpalają trybularz na zewnątrz. 2.

Nawikulariusz dba o to, by w łódce była odpowiednia ilość kadzidła oraz by

łyżeczka była tak umieszczona, by GC było łatwo od razu nabrać kadzidła. 3.

T i N pojawiają się w prezbiterium wtedy, gdy potrzebne jest kadzidło: przed

obrzędami wstępnymi, na Ewangelię, podczas przygotowania darów oraz na konse­ krację. W pozostałych momentach troszczą się o ogień w trybularzu. Jeśli to możli­ we, mogą wysłuchać homilii w absydzie.

22


4.

Posługujący zostawiają zasypany trybularz na zewnątrz, tak aby nie wypełnić

dymem zakrystii i krużganek. 5.

Po aklamacji po przeistoczeniu wracają do prezbiterium, zostawiając trybularz

na dziedzińcu, a łódkę w zakrystii. Następnie uczestniczą w Eucharystii jak pozostali posługujący. Wychodzą w procesji wyjścia bez trybularza i łódki. 6. Po   liturgii   T   i   N   doprowadzają   trybularz   i   dziedziniec   do   stanu   sprzed liturgii:   odkładają   wszystkie   narzędzia   na   swoje   miejsce   oraz   oczyszczają trybularz z węgielków i kadzidła.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Powinni być doświadczeni – wymaga się od nich dobrej znajomości poszczegól­ nych   części   Mszy   Świętej,   doświadczenia   w   poruszaniu   się   po   prezbiterium, zdolności   do   trzeźwej   oceny   sytuacji   oraz   umiejętności   posługiwania   się   trybula­ rzem.  Dobrze   jest,   jeśli   chociaż   jeden   z   nich   ma   doświadczenie   w   prowadzeniu uroczystej procesji wejścia: potrafi słuchać komend padających z tyłu oraz umie sta­ nowczo i spokojnie torować drogę między wiernymi. • Jeśli brakuje doświadczonych osób i tylko jednej z nich można powierzyć trybu­ larz, to osoba doświadczona powinna być turyferariuszem, a niedoświadczona – na­ wikulariuszem. • Jeśli w czasie Eucharystii zakrystia ma zostać pusta, T i N muszą dysponować kluczem,   aby   swobodnie   przechodzić   do   zakrystii,   a   przez   nią   do   prezbiterium i z powrotem. • W   tych   momentach,   gdy   trybularz   w   czasie   trwania   Mszy   świętej   pozostaje rozpalony na dziedzińcu (w wyjątkowych sytuacjach, np. intensywnego deszczu – w krużgankach),   kadzielnica   powinna   pozostać   otwarta.   Zapobiega   to   zduszeniu żaru oraz zbytniemu zanieczyszczeniu jej przez kadzidło. • Postawy i gesty: ° Niosąc trybularz, T i N nie przyklękają – zamiast tego czynią skłony. Klękają natomiast na czas konsekracji oraz przy zasypaniu przed Ewangelią, jeśli dokonuje go biskup.  ° Turyferariusz idzie zawsze po prawej stronie nawikulariusza.

23


° Jeśli muszą iść kolejno, nawikulariusz prowadzi. • Sposób trzymania: ° Nawikulariusz trzyma łódkę w lewej dłoni; prawą dłonią otwiera przykryw­ kę oraz, jeśli to konieczne, stabilizuje trybularz do zasypania.  ° Turyferariusz trzyma trybularz w lewej dłoni. Prawa ręka służy mu do pod­ noszenia trybularza i do okadzania. ° Kiedy prawa ręka jest bezczynna, T i N trzymają ją na piersi. • Zasypanie: ° Dokonuje się ono kilkukrotnie: przed każdym okadzeniem oraz przed Eu­ charystią (na hasło Cer lub GC). ° T i N podchodzą do GC. N podnosi przykrywkę łódki (i ewentualnie usta­ wia łyżeczkę), a T pokrywę kadzielnicy (jak najwyżej). ° Chwytając łańcuszki tuż nad pokrywą, T podnosi trybularz na taką wyso­ kość, by GC mógł bez problemu dokonać zasypania. • Podawanie trybularza: ° Przed przekazaniem trybularza T przekłada kadzielnicę do prawej ręki tak, by trzymać go za uchwyt łańcuszków, od dołu; dzięki temu GC lub D może chwycić za obie witki. • Okadzanie: ° T w lewej ręce trzyma witki, prawą zaś chwyta łańcuszki tuż nad pokrywą trybularza. Lewa dłoń pozostaje nieruchoma, mniej więcej na wysokości piersi; pra­ wą wprawia się w ruch kadzielnicę. ° Należy dbać o to, by przy wahaniach trybularza nie uderzać nim o wiszące swobodnie   łańcuszki.   Dźwięk   przy   tym   wykonywany   niepotrzebnie   zaburza   li­ turgię. ° Dwoma rzutami kadzielnicy okadza się relikwie i obrazy  świętych wysta­ wione do publicznej czci; wszystko pozostałe (w tym także GC i WK) T okadza trze­ ma rzutami (OWMR 277, CE 92). ° Koncelebransów okadza się razem (CE 96).

24


Ministrant światła Inaczej ceroferariusz. Dawniej tę funkcję pełnił akolita, dziś nie wiąże się tej posłu­ gi z niesieniem światła. Zapalona świeca jest symbolem samego Chrystusa – Światło­ ści świata. Zadaniem ministrantów światła jest niesienie i trzymanie świec w procesji wejścia oraz na Ewangelię, a w okazalszej liturgii – także w procesji wyjścia.

ZADANIA MINISTRANTÓW ŚWIATŁA 1.

Odpowiadają za czystość świec (przed liturgią i po niej osłony powinny być

oczyszczone z sadzy) oraz o odstawienie ich na miejsce po zakończeniu służby.  2.

Mają także zadbać o to, by świece ołtarzowe były zapalone przed liturgią.

WYKONYWANIE FUNKCJI • MŚ1 i MŚ2 powinni być podobnego wzrostu. Powinni także trzymać świece na tej samej wysokości, oburącz, symetrycznie, chwytając je w ten sam sposób. • Co najmniej jeden z MŚ powinien mieć przy sobie zapałki lub zapalniczkę. Świe­ ce potrafią zgasnąć w najmniej oczekiwanym momencie. • Jeśli świece nie posiadają osłon, należy szczególnie uważać na płomień w czasie przejść i procesji. Można osłaniać płomień dłonią (o ile świeca jest stabilnie przymo­ cowana do świecznika). • W procesji MŚ idą po obu stronach krzyża. Towarzyszą mu także w czasie mo­ dlitwy przed wyruszeniem procesji w zakrystii. Jeśli jest zbyt wąsko, MŚ wysuwają się przed krzyż (świece w procesji oświetlają krzyż – znak zbawienia i źródło nadziei życia wiecznego).  • Przy podchodzeniu do ołtarza lub odchodzeniu od niego MŚ wykonują lekki skłon głowy w jego kierunku (OWMR 274). • Jeśli Cer nie poleci inaczej, MŚ zajmują miejsca po lewej stronie prezbiterium. • Szczegółowy opis służby w czasie proklamacji Ewangelii znajduje się w rozdzia­ le Przebieg Mszy św., s. 38.

25


Ministrant ołtarza Ministranci ołtarza, jak wskazuje nazwa, odpowiadają za przygotowanie ołtarza i wszystkie paramenty związane z tym, co dokonuje się na ołtarzu w czasie Euchary­ stii. Mowa więc o kielichu, puszkach, ampułkach, lawaterzu itp. Ich zadanie jest bar­ dzo odpowiedzialne, choć niekoniecznie trudne – już po niewielkim doświadczeniu można być MO na „zwykłej” Mszy. Uroczysta Eucharystia, szczególnie gdy towa­ rzyszy jej udzielanie sakramentów (chrztu, bierzmowania) lub wyjątkowe okoliczno­ ści, mogą wymagać obecności Cer2.

ZADANIA MINISTRANTÓW OŁTARZA 1.

Dbają o to, by wszystkie potrzebne paramenty znalazły się przed Eucharystią

na kredencji. Chociaż zwykle zajmuje się tym zakrystianka, MO wspierają ją w tym zadaniu. 2.

Jeśli przewidziana jest procesja z darami (o tym powinien poinformować ich

Cer), przygotowują kredens z darami w głównym przejściu kościoła. Zwykle jest to mały stolik z obrusikiem, stawiany tuż obok ławek, mniej więcej w połowie długości kościoła. 3.

Asystują GC i Dk w przygotowaniu darów, Komunii (pateny) i puryfikacji.

4.

Po zakończonej Mszy św. odnoszą paramenty do zakrystii.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Jeśli MO nie łączą swojej funkcji z żadną inną, nic nie niosą w procesji z darami – przyklękają więc przed ołtarzem i zajmują miejsca po lewej stronie prezbiterium. • Jeśli jest procesja z darami, MO1 rozkłada kielich (lub przynosi go koncelebran­ sowi albo diakonowi na ołtarz), MO2 zaś pomaga GC w odbieraniu darów. Podział tych funkcji powinien nastąpić jeszcze przed Mszą. • W św. Annie ampułki podaje jeden ministrant, zaś lawaterzem zajmuje się ich dwóch: jeden trzyma lawaterz, drugi ręczniczek. • Przybrany   kielich   (z   puryfikaterzem,   palką,   korporałem   itd.)   zawsze   należy nieść oburącz: jedną ręką ujmuje się kielich, drugą przytrzymuje go od góry, tak by nic nie spadło na ziemię. Dlatego kielich zawsze niesie się osobno. Jeżeli więc na oł­ tarzu po puryfikacji pozostał kielich i puszka, zajmują się tym obaj MO. 26


• Jeśli welon jest na kielichu, należy go zdjąć i złożyć przed przyniesieniem na oł­ tarz oraz nałożyć z powrotem po Komunii. Zgodnie z OWMR 118, welon powinien być używany na każdej Mszy świętej. • Przy wszystkich posługach MO dbają, by celebrans lub Dk nie musiał na nich czekać. • MO nie odpowiadają za Mszał i mikrofon znajdujący się na ołtarzu, nawet jeśli nie są wyznaczeni MK i MM. • Rozkładanie kielicha: ° Jeśli MO sam rozkłada kielich na ołtarzu, zaczyna od korporału. Rozkłada go na środku ołtarza, tuż przy najbliższej długiej krawędzi, zgodnie z ryciną 1. Jest on tak ułożony, by wszelkie drobinki Ciała Pańskiego, które mogą się na nim znajdo­ wać, pozostały w środku i nie wypadły. Dlatego nigdy nie odwraca się go na drugą stronę   („wypukłą”   stroną   do   góry).   To   także   powód,   dla   którego   rozkładnie korporału powinno zawsze odbywać się niespiesznie i niegwałtownie.

Rycina 1. Rozkładanie korporału

° Palka powinna znaleźć się po prawej stronie, podobnie kielich z puryfikate­ rzem. Jeśli na kielichu była patena, MO pozostawia na kielichu puryfikaterz i patenę. Przykład poprawnie rozłożonego kielicha na rycinie 2.

27


• Podawanie ampułek i lawaterza: ° Jest co najmniej kilka sposobów podawania ampułek. Zaleca się, by podawać ampułki zawsze prawą  ręką. MO podchodzi więc do  ołtarza, trzymając ampułkę z winem w prawej, a z wodą w lewej dłoni. Celebrans lub Dk zaczyna bowiem od wina. ° Gdy szafarz weźmie ampułkę z winem, MO przekłada ampułkę z wodą do prawej dłoni. Następnie odbiera lewą ręką ampułkę z winem, a prawą podaje wodę. Potem tą samą ręką ją odbiera.

Rycina 2. Przykładowy sposób rozłożenia kielicha – wariant bez pateny

° Nie zostawiamy ampułek na ołtarzu, lecz podajemy je z ręki do ręki – wysu­ wamy rękę z ampułką i po ampułkę, by jak najbardziej ułatwić zadanie szafarzowi. To MO powinien wiedzieć, kiedy i jaką ampułkę powinien przekazać! ° MO podaje ampułki uszkiem skierowanym do szafarza, aby nie miał proble­ mu z jej uchwyceniem. ° Po odebraniu obu ampułek ministrant czyni skłon i odchodzi od ołtarza. ° MO z lawaterzem i tacką staje po prawej stronie, a z ręczniczkiem – po lewej. Obaj podchodzą równocześnie, pod sam ołtarz, tuż po zakończeniu modlitwy GC 28


nad darami. MO1 polewa delikatnie dłonie GC, tak by woda spływała na tackę. Na­ stępnie MO2 podaje rozwinięty ręczniczek. ° Po zakończeniu lavabo MO czynią równoczesny skłon i odchodzą od ołtarza. • Komunia Święta: ° Jeśli jest więcej szafarzy i patenę biorą również inni ministranci (wyznaczeni przez MO lub Cer2), GC asystuje MO1. Jeśli są Dk, im także powinna towarzyszyć asysta. Dk zajmującemu się ołtarzem asystuje MO2. ° Jeśli szafarzy jest więcej niż paten, pierwszeństwo mają celebransi: począw­ szy od GC, przez asystujących mu przy ołtarzu, pozostałych WK, na pozostałych szafarzach kończąc. ° Ministrant staje po prawej stronie szafarza, trzymając patenę w prawej dłoni. Wyjątkiem jest sytuacja, w której dwóch szafarzy stoi tuż obok siebie – wówczas mi­ nistrant asystujący szafarzowi po lewej stoi po jego lewej stronie i trzyma patenę lewą ręką. Wolna ręka zawsze spoczywa na piersi. ° Należy zawsze pamiętać, w jakim celu ministrant stoi z pateną: chroni on drobinki Chleba Eucharystycznego przed upadkiem na ziemię. Dlatego patena po­ winna podążać za Hostią, od kielicha pod szyję przyjmującego Komunię św. Po Ko­ munii nie przechyla jej, lecz w pozycji poziomej zanosi na ołtarz, gdzie szafarz doko­ na puryfikacji. Niech ministrantowi zawsze towarzyszy świadomość, że na patenie niesie Ciało Pańskie! ° Ministrant z pateną przyjmuje Komunię jako pierwszy. ° Po rozdaniu Komunii patenę zanosi się na ołtarz. Jeśli ministrant wraca do prezbiterium po zakończonej puryfikacji, kładzie patenę przy tabernakulum. • Puryfikacja: ° Jeśli w bardzo uroczystej liturgii nie jest wyznaczony Cer2 i jest wystarczają­ ca liczba osób do pateny, rozsądne jest, by MO2 pozostał w prezbiterium i czuwał nad prawidłowym przebiegiem asysty z pateną (np. czy nie doszedł kolejny szafarz) i puryfikacji (aby celebrans lub Dk nie musiał czekać na ampułkę z wodą). ° W trakcie puryfikacji MO1 podchodzi do ołtarza z ampułką z wodą. Nie po­ daje jej celebransowi, lecz sam nalewa wodę do kielicha i/lub głębokiej pateny. Nale­

29


wa do czasu, gdy szafarza (zwykle przez uniesienie naczynia) da znak,  że już wy­ starczy. Wymaga się od MO wrażliwości na oczekiwania szafarza. ° W rzadkich sytuacjach (np. gdy jest mało wody w ampułce) do puryfikacji może być użyte wino z drugiej ampułki. ° Po puryfikacji MO zabiera oczyszczone pateny z ołtarza, czyni skłon i odcho­ dzi do kredencji.

Lektor (ministrant słowa bożego) Ministrant Słowa Bożego  nie musi mieć błogosławieństwa biskupa (czyli  – nie musi być ustanowionym lektorem), lecz dla uproszczenia nazywa się go lektorem.  Ustanowiony   lektor,   zgodnie   z   OWMR,   ma   pierwszeństwo   w   wykonywaniu funkcji lektora. Jeśli są dwa czytania i jeden ustanowiony lektor, powinien pełnić funkcję L1. W razie nieobecności Dk, niesie on Ewangeliarz. Nie jest to jednak obo­ wiązek; często zdarza się, że ustanowiony lektor potrzebny jest w innej funkcji, koli­ dującej z tymi zadaniami i nic nie stoi na przeszkodzie, by tak było. Istotne jest dobro liturgii. Lektor nie głosi swoich słów, lecz istotne jest, by Słowo Boże, które odczytuje, sam rozumiał i był zdolny do odniesienia do swojego  życia. Lektor to świadek Słowa; przekazuje Słowo żywe i prawdziwe. Niezbędne jest więc, by i dla niego było ono treścią życia. Nie można głosić tego, czego się nie rozumie. Jednak istotne są także umiejętności i predyspozycje związane z głośną lekturą. Celem lektora jest dotrzeć ze Słowem do całej wspólnoty eucharystycznej. Niekiedy wada wymowy albo zbyt monotonne, ci­ che czy egzaltowane czytanie uniemożliwiają zrozumienie wypowiadanych treści. Na szczęście większość przeszkód można przezwyciężyć przez ćwiczenia i praktykę.

ZADANIA LEKTORÓW 1.

Lektorzy zapoznają się z liturgią słowa przed przybyciem do zakrystii; chodzi

o jak najlepsze przygotowanie duchowe. 2.

Uzgadniają z Cer (lub bezpośrednio z GC, jeśli tak zostało ustalone) liturgię

słowa na dany dzień (szczególnie, jeśli jest kilka wariantów).

30


3.

Dbają, by na ambonie znajdował się odpowiedni lekcjonarz oraz by zaznaczo­

na była właściwa strona. 4.

L1 przygotowuje Ewangeliarz, jeśli ma być użyty w liturgii (zaznacza właściwą

stronę). 5.

Jeśli nie ma diakona, L1 niesie Ewangeliarz w procesji wejścia.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Lektorzy zajmują miejsce po lewej stronie prezbiterium. • L1 niosący Ewangeliarz w procesji wejścia czyni skłon głowy przed ołtarzem (WEP 8). Następnie podchodzi do ołtarza od strony tabernakulum, kładzie Ewange­ liarz na środku ołtarza, zostawiając miejsce, by celebransi mogli ucałować ołtarz. • Ewangeliarz   kładziemy   tak,   by   przednia   okładka   była   na   górze.   Jednak   ze względu na różne przyzwyczajenia celebransów, dobrze jest to ustalić przed Eucha­ rystią. • Jeśli L w drodze do ambony nie mija osi ołtarza lub GC (o ile jest nim biskup) ani nie wchodzi do prezbiterium (bo już się w nim znajduje), nie wykonuje żadnych skłonów. Nigdy zaś nie oddaje czci ambonie czy lekcjonarzowi. Po lekcji nie unosi ani nie całuje lekcjonarza! • L podchodzi do ambony krokiem spokojnym, dostojnym (we właściwym rozu­ mieniu tego słowa – bez komicznej przesady). Staje przed amboną, ustawia mikrofon i otwiera lekcjonarz. • Należy pamiętać o momentach ciszy przed i po lekcji. L może więc odczekać krótką chwilę, zanim podejdzie do ambony; na tyle niedługą, by nie wzbudziło to ni­ czyjego niepokoju, a na tyle długą, by była zauważalna. Cisza pomaga w lepszym rozumieniu usłyszanego Słowa i w przeżywaniu całego Misterium. • L nigdy nie powinien się spieszyć. L1 rusza do ambony dopiero po zakończeniu kolekty,   a zaczyna   czytać   gdy   w   kościele   zapadnie   cisza,   a   celebransi   zasiądą   na swoich miejscach. Niech obowiązuje tu zasada porządku i piękna liturgii! • Jeśli w liturgii używany jest Ewangeliarz, L2 po swojej lekcji odkłada lekcjonarz na półkę pod pulpitem. Jeśli jest tylko jedno czytanie, czyni to PS lub L1. Praktyka

31


mówi jednak, że łatwo o tym zapomnieć; dlatego w sposób szczególny czuwa nad tym obaj lektorzy, na końcu zaś Cer2. • Ewangeliarz jest odnoszony na ołtarz pod tabernakulum lub, jeśli to niemożliwe lub zostanie ustalone inaczej, inne godne miejsce; czyni to GC lub przekazuje go L1 (względnie L2 lub Cer2). • W każdym momencie (również poza liturgią) Ewangeliarzowi należy się szcze­ gólny   szacunek.   Nie   nosimy   go   pod   pachą,   nie   niesiemy   na   nim   żadnych   para­ mentów. 

Psałterzysta Na ile tylko to możliwe, psałterzystą powinien być ktoś ze służby liturgicznej lub inny członek zgromadzenia. Psałterzysta także głosi Słowo Boże. Dlatego tu także istotny jest przekaz treści. Jednak oprócz tego psalm jest odpowiedzią Ludu Bożego na usłyszane Słowo.  Aklamacja przed Ewangelią nie jest zadaniem psałterzysty, choć może być mu po­ wierzone, jeśli nie ma scholi ani organisty, do których to należy. Może ją wykonać z ambony.

ZADANIA PSAŁTERZYSTY 1.

Uzgadnia z ceremoniarzem, który psalm ma zaśpiewać.

2.

Przygotowuje się do wykonania psalmu przed Eucharystią. Podobnie jak lekto­

rzy, przygotowuje się również duchowo. Oprócz tego ćwiczy melodię i głos. 3.

Jeśli jest tylko jedno czytanie i używa się Ewangeliarza i/lub psałterzysta wy­

konuje także aklamację przed Ewangelią, przed podejściem celebransa lub diakona odkłada lekcjonarz na półkę pod pulpitem.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Psałterzysta zajmuje miejsce po lewej stronie prezbiterium. • Psalm zawsze wykonuje się od ambony. • Psalm wykonuje jedna osoba. Niepoprawne jest wykonanie przez kilka osób, a zupełnie niedopuszczalne wykonanie wielogłosowe.

32


• Melodia psalmu powinna być na tyle prosta lub znana, by wierni mogli włączyć się w śpiewanie refrenu oraz by mogli zrozumieć, o czym jest psalm. Melodia po­ winna być dostosowana zarówno do treści, jak i okresu liturgicznego. • Tak jak lektorzy, psałterzysta dba o chwile milczenia i o unikaniu pośpiechu. • Psałterzysta podchodzi do ambony dopiero po odczytaniu I czytania. Jeśli obie osoby nie należą do służby liturgicznej, powinny razem uczynić skłon przed ołta­ rzem – psałterzysta w drodze do ambony, lektor w drodze powrotnej. • Przed Mszą psałterzysta ustala z organistą melodię psalmu.

Ministrant krzyża Ministrant krzyża odpowiada za wniesienie krzyża do prezbiterium w procesji wejścia. Choć nie praktykuje się tego w św. Annie, zwykle także analogicznie odnosi on   krzyż   w   procesji   wyjścia.   Niesienie   krzyża   to   zaszczyt:   widoczny   znak   Męki Chrystusa, źródła wszelkiej Liturgii i naszego odkupienia, przewodzi procesji, jest przypomnieniem, w czyje Imię i za Kim podążamy. Krzyżowi należy się stosowny szacunek. Krzyża w św. Annie nie wolno lekceważyć również z innego powodu: wi­ sząca nim figura Chrystusa jest zabytkowa. Dlatego + musi być ostrożny, uważać zwłaszcza na przejścia przez drzwi.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Ministrant krzyża przynosi krzyż z prezbiterium do zakrystii przed Mszą Świętą i pilnuje go aż do wyruszenia procesji. • Przed modlitwą w zakrystii obaj MŚ stają po obu stronach + przy wyjściu z za­ krystii, twarzą do asysty. • W procesji krzyż jest uniesiony do góry. Należy jednak uważać na stropy, fra­ mugi drzwi i żyrandole, o które łatwo zahaczyć. W drzwiach, szczególnie w zakry­ stii i od strony krużganek, krzyż należy pochylić i przekręcić na bok. Niezależnie od dalszej trasy, krzyż zawsze powraca do godnej, procesyjnej pozycji. • Po dojściu do ołtarza ministrant krzyża wykonuje skłon głowy (WEP 8, OWMR 274), następnie podchodzi do stojaka i wstawia w niego krzyż. Następnie odchodzi na prawą stronę prezbiterium, chyba że Cer nakazał mu inaczej.

33


Ministrant wody Woda święcona jest znakiem Tego, który daje nam Żywą Wodę (J 4,14), dzięki której nikt nie musi już łaknąć (Ap 7,16). Jest także znakiem naszego chrztu „z wody i Ducha” (J 3,5) oraz oczyszczenia. Dlatego woda potrzebna jest do chrztu, a poświę­ cona woda odpuszcza grzechy lekkie. W Eucharystii (nie licząc wspomnianego chrztu) woda używana jest do aspersji – jednej z form aktu pokutnego. Wtedy właśnie potrzebny jest ministrant wody.

ZADANIA MINISTRANTA WODY 1.

Dba, by kociołek z wodą i kropidło znalazły się w stosownym miejscu prezbi­

terium, a jeśli nie ma takiego miejsca – przynosi je do prezbiterium przed aktem po­ kutnym. 2.

Podąża za GC z kociołkiem, gdy ten kropi lud.

3.

Po aspersji odstawia kropidło i kociołek na miejsce – w prezbiterium lub poza

nim.

WYKONYWANIE FUNKCJI • MW trzyma kociołek nie tylko za uchwyt, ale też za spód – zapobiega to wyle­ waniu się wody. • Jeśli GC podaje mu zamoczone kropidło, dotyka go dłonią i czyni znak krzyża.

Ministranci mitry i pastorału Mitra i pastorał wpisują się w wielowiekową tradycję insygniów biskupich. Każde insygnium niesie ze sobą bogatą symbolikę, a w wymiarze podstawowym oznaczają pasterskie przewodzenie biskupa nad powierzonym sobie ludem. Zadaniem służby liturgicznej jest otoczenie opieką obu insygniów w tych momen­ tach Mszy Świętej, gdy biskup nie trzyma pastorału i nie nosi mitry. 

ZADANIA MINISTRANTÓW MITRY I PASTORAŁU 1.

M i  P  zakładają  welony  przeznaczone   do  trzymania  insygniów  w czasie  li­

turgii.

34


2.

Oczekują na przybycie biskupa w zakrystii i trzymają insygnia, jeśli zostaną im

wręczone. 3.

Idą na końcu procesji wejścia, za biskupem. Następnie zajmują (wcześniej usta­

lone z ceremoniarzem) miejsce w prezbiterium. 4.

Oddają insygnia ceremoniarzowi lub innej osobie przekazującej je biskupowi,

podobnie też przyjmują je – nie ruszając się ze swojego miejsca, chyba że wymaga tego sytuacja.

WYKONYWANIE FUNKCJI • Insygnia zawsze trzyma się przez welon. • M i P przyjmują Komunię Świętą w swoim miejscu; ceremoniarz powinien za­ dbać, by podszedł do nich jeden z szafarzy.

Choralista Wbrew nazwie, choralista nie jest członkiem chóru. Jest on odpowiedzialny za użycie gongu i dzwonków w czasie Mszy Świętej (CPL 68). Jest to jedna z najprost­ szych funkcji liturgicznych, która pozwala wiernym zorientować się w tym, co dzieje się w prezbiterium. Dziś dzwonki i gong nie są niezbędne, bowiem we współczesnej Mszy w języku narodowym wierni zwykle wiedzą (lub orientują się), kiedy powinni przyjąć postawę klęczącą. Ze względu jednak na tradycję duszpasterstwa, a także przez wzgląd na znaczenie dźwięku gongu i dzwonków w nadawaniu chwili uro­ czystego charakteru, w DA św. Anny dzwonki nadal pozostają w użyciu. Zgodnie z tradycją Duszpasterstwa, dzwonimy: 1.

Trzykrotnie dzwonkami przed Epiklezą;

2.

Raz gongiem podczas ukazania Hostii i i raz przy ukazaniu Kielicha;

3.

Trzykrotnie dzwonkami na przyklęknięcie GC;

4.

Trzykrotnie dzwonkiem po śpiewie Agnus Dei (po „Obdarz nas pokojem”);

5.

Trzykrotnie dzwonkiem po zamknięciu tabernakulum po udzielonej Komunii

Świętej. Jeżeli choralista nie otrzymał innej funkcji, uczestniczy we Mszy Świętej jak wszy­ scy wierni, szczególnie poprzez śpiew. 35


Rozdział III  

Podział funkcji w prezbiterium Minimalna   liczba   osób   w   asyście   Mszy   pontyfikalnej   to   6   osób.   Przykładowy podział: 1.

Cer, który jest również MK i L2 (niesie Ewangeliarz, jeśli nie ma diakona);

2.

MM i +;

3.

T i N;

4.

MŚ1, MO1 i L1;

5.

MŚ2 i MO2;

6.

M i P.

To, naturalnie, wersja drastyczna. I ją można ograniczać w sprzyjających warun­ kach. Jednak zasadniczo każdy członek służby powinien mieć jedną funkcję. Nieza­ leżnie od liczby ministrantów, ceremoniarz bierze pod uwagę wiele czynników, któ­ re wiążą się z wykonywaniem funkcji. Niektóre z nich zostały opisane w rozdziale dotyczącym  posług  w  prezbiterium  (strony  17­35). Poniższe   wskazówki są   wyni­ kiem doświadczeń ceremoniarzy św. Anny i dotyczą w szczególności uroczystych Eucharystii. 1.

Wstępnego podziału funkcji można dokonać dużo wcześniej – na podstawie

deklaracji członków służby liturgicznej. Dobrze jest więc, gdy ceremoniarz zapyta wcześniej, kto będzie służyć. 2.

Są funkcje, które pozwalają nabywać większego doświadczenia przez obserwa­

cję. Trybularza najłatwiej uczyć się jako N, bycia MK przez służbę MM, a Cer – będąc uprzednio   Cer2.   Dobrym   wprowadzeniem   w   jakąkolwiek   służbę   i   prawidłowy udział w procesji jest służba ministranta krzyża. Wspólnoty prowadzące formację li­ turgiczną (szczególnie Lektorzy św. Anny) powinny korzystać z uroczystych liturgii i zadbać o to, by nowicjusze i adepci byli dopuszczani do takich funkcji, wedle etapu ich formacji liturgicznej. 3.

Jeśli nie ma biskupa, Cer może być jednocześnie MK. W innym wypadku Cer

powinien pozostać do dyspozycji GC – będzie zajmować się insygniami biskupimi. 36


4.

Jeśli brakuje osób, stosunkowo łatwo jest połączyć służbę światła i ołtarza. 

5.

Najmniej doświadczeni członkowie asysty mogą być M, P, +, MW i choralistą.

Z kolei dużego doświadczenia wymaga trybularz. 6.

MŚ1 i MŚ2 powinni być tego samego wzrostu. Jeśli to możliwe, podobna zasa­

da powinna dotyczyć T i N, M i P oraz MO1 i MO2. 7.

Jeśli brakuje osób z doświadczeniem, przynajmniej jeden MŚ i jeden MO powi­

nien mieć za sobą odpowiednią praktykę. Powinni też wcześniej wprowadzić towa­ rzyszy w sposób wykonywania funkcji, najlepiej nie tuż przed rozpoczęciem Mszy świętej. 8.

L1 i L2 powinni być przygotowani do czytania zarówno od strony duchowej,

jak i praktycznej; ceremoniarz nie powinien dopuszczać do tej funkcji ministrantów, których głośna lektura uniemożliwia zrozumienie czytań. 9.

Jeśli GC będzie przewodniczyć od ołtarza, nie powinno się używać Ewangelia­

rza. Jeśli  Ewangeliarz jest wnoszony procesyjnie, na ołtarzu nie powinno być nic oprócz niego.

37


Rozdział IV  

Przebieg Mszy Świętej Jak najlepsze przygotowanie liturgii jest wysiłkiem nie tylko celebransa i ceremo­ niarza, ale całego zespołu liturgicznego. W poprzednim rozdziale zostały opisane za­ kresy   odpowiedzialności   każdego   z   posługujących;   w   tym   będzie   przedstawiony wzorcowy przebieg liturgii Mszy Świętej, od jej przygotowania do zakończenia. Każda Eucharystia jest nieco inna, jej kształt zależy od wielu okoliczności. Tutaj skupimy się na liturgii uroczystej, z pełną oprawą.

Przygotowanie liturgii KOŚCIÓŁ 1.

Na kredencji: ampułki, kielich z pateną i hostią, lawaterz, dodatkowe puszki

(jeśli są przygotowane przez zakrystiankę), książeczki z modlitwą eucharystyczną dla koncelebransów. 2.

Na ołtarzu: a) Jeśli jest osobne miejsce przewodniczenia – wszystko zostaje zdjęte z ołtarza. b) Jeśli GC będzie przewodniczyć od ołtarza – Mszał, mikrofon, kartka z in­

tencją. 3.

Przy miejscu przewodniczenia (jeśli jest): Mszał, mikrofon, kartka z intencją,

modlitwy eucharystyczne dla koncelebransów, inne przygotowane teksty (np. we­ zwania celebransa do modlitwy powszechnej). 4.

Na ambonie: lekcjonarz, modlitwa powszechna.

5.

Inne: paramenty do udzielania sakramentów, woda święcona do aspersji, tacka

na piuskę, podstawka pod Mszał na ołtarz, koszyki do kolekty, kluczyk do taberna­ kulum, mikrofon bezprzewodowy. 6.

Jeśli jest przygotowana procesja z darami: kredens z ampułkami i pateną.

ZAKRYSTIA 1. 38

MŚ: wyczyszczone świece, zapałki.


2.

+: Krzyż procesyjny.

3.

L1: Ewangeliarz z zaznaczoną stroną.

4.

T i N: wyczyszczony i rozpalony trybularz oraz napełnione kadzidłem nawi­

kulum. 5.

M i P: welony do niesienia insygniów biskupich.

6.

C: informuje GC o wszystkich ustaleniach (np. o obecności trybularza, procesji

z darami, aspersji, komentarzach itp.).

Obrzędy wstępne PROCESJA WEJŚCIA Procesja   wejścia   ma   swój   ustalony   schemat.   Asysta,   z   nielicznymi   wyjątkami, wchodzi parami. Tworzą się jednak trzy kolumny: lewa, środkowa i prawa, zgodnie ze schematem przedstawionym na rycinie 3.

Rycina 3. Ustawienie procesji

Procesja zaczyna się jeszcze w zakrystii. Asysta modli się (Oto za chwilę przystąpię do ołtarza Bożego...), T i N podchodzą do GC, by ten zasypał kadzidło. Asysta ustawia się w zakrystii do procesji, skierowanej ku drzwiom wyjściowym. GC lub ceremo­ 39


niarz daje sygnał procedamus    – idziemy. Asysta wchodzi do prezbiterium parami, zatrzymując się przed schodami. Jeśli coś niosą, czynią skłon głową (por. WEP 8, OWMR 274), jeśli mają ręce wolne – przyklękają.

W PREZBITERIUM 1.

Po wejściu do prezbiterium,służba zajmuje swoje miejsca. MŚ zanoszą świece

do zakrystii (przez absydę), + wstawia krzyż w podstawę, L1 kładzie ewangeliarz na ołtarzu. T i N stają obok ambony, skierowani ku miejscu przewodniczenia. MK i MM przygotowują się do swoich zadań. 2.

T i N podchodzą do GC stojącego przy ołtarzu. T podnosi kadzidło, a N podsu­

wa otwarte nawikulum. GC zasypuje kadzidło, odbiera trybularz od T. Zaraz po za­ sypaniu N musi przejść na drugą stronę GC, tak by N i T stali naprzeciw ołtarza po obu jego stronach. GC dokonuje okadzenia ołtarza i krzyża. Następnie T odbiera ka­ dzidło i razem z N wychodzą do krużganek. 3.

GC wraca do miejsca przewodniczenia. Podchodzą do niego MK (przy lewej

ręce celebransa) i MM (przy prawej ręce). MK trzyma odpowiednie teksty, w stosow­ nym momencie podając także kartkę z intencją. 4.

Jeśli następuje aspersja, celebransowi asystuje MW.

Liturgia słowa Gdy w Kościele czyta się Pismo Święte, sam Bóg przemawia do swego ludu, a Chrystus obecny w swoim słowie, zwiastuje Ewangelię. Dlatego wszyscy winni z szacunkiem słuchać czytań Bożego słowa (OWMR 29). Ministranci, o ile nie ma ku temu wyraźnych prze­ szkód,  stanowczo powinni uczestniczyć w prezbiterium w całej liturgii słowa  – również w homilii (por. OWMR 65).  Ma to znaczenie również z punktu widzenia wiernych, których zbytnia ruchliwość służby liturgicznej może tylko rozpraszać. 1.

Czytania. L1, P i L2 wykonują czytania i psalm. Podchodzą do ambony poje­

dynczo, nie wykonując żadnych skłonów w stronę ambony ani ołtarza (chyba że mi­ jają jego oś). Jeśli jest ewangeliarz, L2 chowa lekcjonarz pod pulpit ambony. 2.

Ewangelia. W czasie  śpiewu  Alleluja  przez boczne drzwi wchodzą  MŚ  oraz

T i N. Razem podchodzą do ołtarza (T i N w środku, MŚ po obu ich stronach). T i N podchodzą do GC, który dokonuje zasypania; w tym czasie MŚ wchodzą po scho­ dach przed ołtarz. Celebrans lub Dk wraz z asystującymi T i N po obu jego stronach 40


podchodzi do   ołtarza   (najpierw   wychodzi   T,   za   nim   powinien   podążyć   szafarz Ewangelii, następnie N). Jeśli na ołtarzu znajduje się ewangeliarz, podnosi go i pro­ cesyjnie przechodzi do ambony. Jeśli ewangeliarz nie jest używany, wszyscy trzej przechodzą  bez skłonu (jest to procesja, a procesji nie  przerywamy gestami skie­ rowanymi wobec ołtarza czy tabernakulum). Razem z nimi do ambony przechodzą MŚ i stają po obu stronach ambony, twarzami zwróceni do siebie. T i N zajmują miejsce po lewej stronie ambony, zwróceni twarzami w kierunku ołtarza. T podaje trybularz do okadzenia ewangeliarza. Po proklamacji Ewangelii MŚ, T i N wracają do zakrystii przez absydę. Cer2 czuwa, by Ewangeliarz został przeniesiony na ołtarz przy tabernakulum, chyba że mówiący homilię pragnie zachować ją przed oczami. 3.

Modlitwa wiernych. GC wzywa do modlitwy i kończy ją z miejsca przewodni­

czenia – w tym celu MK podaje odpowiednie teksty. MM podaje mikrofon.

Liturgia eucharystyczna 1.

Przygotowanie darów. Jeśli jest procesja z darami, MO1 wychodzi wraz z GC

na początek   prezbiterium,   by   odebrać   dary.   MO1   odbiera   ampułki   (ewentualnie wcześniej inne dary przyniesione w procesji) i niesie je do ołtarza. W tym czasie MO2 rozkłada kielich na ołtarzu lub tylko przynosi go na ołtarz, gdy jest koncele ­ brans lub diakon. Jeśli nie ma procesji z darami, MO1 bierze ampułki bezpośrednio z kredencji.  2.

Zaraz po modlitwie wiernych MK i MM stawiają Mszał i mikrofon na ołtarzu –

tak, by nie przeszkadzać osobie rozkładającej kielich. Jeśli czyni to MO, powinien on w miarę możliwości zsynchronizować skłony z MK (przy odejściu od ołtarza). 3.

Okadzenie. Po procesji z darami lub bezpośrednio po zakończeniu liturgii sło­

wa (jeśli nie ma procesji) do prezbiterium wchodzą T i N. Czynią skłon przed ołta­ rzem i przechodzą na lewą stronę prezbiterium. Po modlitwie głównego celebransa nad darami podchodzą do niego. GC zasypuje kadzidło i okadza ołtarz oraz krzyż – tak jak po procesji wejścia. Po odebraniu kadzidła od GC, T i N czynią w jego kierun­ ku głęboki skłon i okadzają go. Na ten moment wszyscy wierni wstają (a nie dopie­ ro na okadzenie wiernych, jak często zdarza się w polskich parafiach). Po okadzeniu znów czynią skłon, a następnie przechodzą na początek prezbiterium, przed schoda­ mi.   Czynią   skłon   w   kierunku   wiernych   i   również   ich   okadzają.   Kończą   skłonem w kierunku wiernych, następnie w kierunku ołtarza i schodzą do zakrystii.

41


4.

Lavabo. Po okadzeniu GC, podchodzą do niego MO1 i MO2 z lawaterzem. Po

prawej stronie staje ministrant z naczyniem, po lewej – z ręczniczkiem. MO1 polewa wodą palce kapłana nad tacką, a MO2 podaje ręczniczek. Po lavabo ministranci czy­ nią skłon w kierunku celebransa i odchodzą.  5.

Modlitwa po Komunii.  MK i MM podchodzą do GC, by ten mógł odmówić

modlitwę po Komunii. Po niej mogą nastąpić ogłoszenia, podziękowania, dodatko­ wy komentarz celebransa itp. 

Obrzędy końcowe 1.

Błogosławieństwo i rozesłanie. Jeśli przygotowane jest uroczyste błogosławień­

stwo, MK otwiera Mszał na odpowiedniej stronie i podaje celebransowi. Pozostali skłaniają głowy, zgodnie z wezwaniem celebransa lub diakona. 2.

Procesja wyjścia. Jest kilka możliwych scenariuszy: a) Procesja krótka – celebransi i ministranci ustawiają się  w jednym rzędzie

przed prezbiterium, przyklękają i wychodzą do krużganek. b) Procesja długa – formuje się podobnie jak procesja wejścia, ustawiają się trzy kolumny i wychodzą głównym wyjściem z kościoła. W takiej procesji nie wychodzi się już z trybularzem i Ewangeliarzem. c) Procesja z przejściem do kaplicy bocznej – zdarza się np. po Mszy w intencji osób, którym poświęcono jedną z tablic w kaplicy MB Loretańskiej lub innym miej­ scu. Formuje się wówczas trzy kolumny i przechodzi do wyznaczonego miejsca. Po­ wrót do zakrystii następuje zwykle przez wyjście do krużganek, jednak w każdym przypadku taka procesja wymaga ustaleń przed Eucharystią. 3.

W zakrystii. Po ustawieniu się w stronę krzyża, wszyscy odmawiają modlitwę

końcową (Boże, którego dobroć...). Następnie ministranci pomagają zakrystiance: od­ bierają i wieszają ornaty, przynoszą paramenty z prezbiterium, gaszą świecie itp. T i N oczyszczają trybularz i odkładają go na miejsce. Wszyscy składają swoje alby i wkładają je do szuflady, zgodnie z rozmiarem. Dopiero wtedy kończy się posługa ministrantów!

42


Słowniczek trudnych pojęć Znaczenie niektórych pojęć użytych w Ceremoniale może być niezrozumiałe albo trudne do zapamiętania. Ten spis ma doraźnie pomagać w lekturze Ceremoniału. Należy jednak pamiętać, że  członkowie służby liturgicznej są zobowiązani do pogłę­ biania swojej wiedzy o liturgii, tak by jeszcze lepiej rozumieć przedstawione tu za­ gadnienia. Opracowane na podstawie różnych źródeł; głównym źródłem był Mały leksykon li­ turgii Piotra Krzyżewskiego i Jacka Zjawina (wyd. św. Wojciecha 2011). • Aklamacja – uroczyste wezwanie lub śpiew zgromadzenia liturgicznego. Akla­ macją nazywa się potwierdzenie modlitw celebransa (Amen), śpiew przed Ewangelią (Alleluja  lub  Chwała Tobie...),   a także wyznanie wiary po przeistoczeniu. Są cztery aklamacje po przeistoczeniu (zwane też aklamacjami anamnetycznymi); składa się na nią wezwanie celebransa (np.  Tajemnica wiary), którą dopełnia odpowiednia od­ powiedź   wiernych   (w   tym   przykładnie:  Chrystus   umarł,   Chrystus   zmartwychwstał, Chrystus powróci). • Anamneza  –   słowo   greckiego   pochodzenia,   oznaczające   przypomnienie, pamiątkę. W liturgii Mszy św. odnosi się je bezpośrednio do części modlitwy eucha­ rystycznej  po  przeistoczeniu   (Wspominając   śmierć   i  zmartwychwstanie...).  Aklamacja anamnetyczna następuje po przeistoczeniu. Msza święta sama w sobie jest anamnezą wszystkich  wydarzeń zbawczych Boga, a szczególnie męki,  śmierci i zmartwych­ wstania   Jezusa   Chrystusa.   Jest   to   jednak   wspominanie   szczególne,   bowiem wydarzenia te wydarzyły się w przeszłości, ale celebracja liturgiczna je uobecnia, „sprowadza” do tu i teraz. • Aspersja – czwarty akt pokutny, obrzęd pokropienia wiernych pobłogosławioną wodą.

43


• Doksologia – oddawanie chwały Bogu poprzez wyrażanie wdzięczności i wiary w zbawcze działanie Boga. Doksologia mała to każde Chwała Ojcu... na końcu psal­ mów i pieśni w Liturgii Godzin; doksologia wielka to hymn  Chwała na wysokości Bogu; doksologia końcowa to zakończenie modlitwy eucharystycznej (Przez Chrystu­ sa, z Chrystusem i w Chrystusie..), połączone z podniesieniem pateny z Ciałem i kieli­ cha z Krwią Chrystusa, na które wszyscy wierni odpowiadają Amen. • Epikleza  (modlitwa epikletyczna) – słowo pochodzenia greckiego, oznaczające wzywanie. Jest to prośba do Boga Ojca, aby za sprawą Ducha Świętego chleb i wino zostały przemienione w Ciało i Krew Jezusa Chrystusa. Jest to modlitwa wstawien­ nicza, aby Bóg dokonał przemiany. W czasie modlitwy epikletycznej, która następuje przed przeistoczeniem, celebrans wyciąga ręce nad darami złożonymi na ołtarzu. Druga epikleza następuje po konsekracji – celebrans wstawia się za wiernymi, którzy mają przyjąć Komunię Świętą, aby dokonała się w nich przemiana. • Kredencja (kredens)  – stół w prezbiterium, na którym przygotowane są dary i paramenty liturgiczne. Można na niej przygotowywać kielich podczas przygotowa­ nia darów (celebrans lub diakon wlewa wino oraz kroplę wody) oraz puryfikować naczynia liturgiczne po Komunii Świętej. Nie można natomiast kłaść na niej Ewan­ geliarza ze względu na jej czysto użytkowy charakter. W prezbiterium, w zależności od potrzeb, może znajdować się kilka kredencji, np. na popiół w Środę Popielcową. • Lavabo – obrzęd obmycia rąk celebransa w czasie przygotowania darów. Nastę­ puje po przygotowaniu kielicha, modlitwie celebransa oraz, jeśli dokonuje się kadze­ nia, po okadzeniu celebransa. Lavabo towarzyszy cicha modlitwa celebransa. • Lawaterz – zespół utensyliów do lavabo: dzbanek lub ampułka, misa lub tacka na spływającą wodę oraz ręczniczek dla celebransa. • Paramenty – oznacza wszystkie rzeczy potrzebne do sprawowania celebracji li­ turgicznej. Dawniej obejmowało szaty liturgiczne, dziś paramenty to także naczynia, świece, bielizna kielichowa, przedmioty użytkowe i inne. Zobacz: Utensylia. • Puryfikacja  – wywodzi się z łaciny i oznacza oczyszczanie. W liturgii chodzi o czyszczenie naczyń liturgicznych (paten, kielicha, puszek) po Komunii Świętej. • Puryfikaterz  –   płócienny   ręczniczek,   służący   do   wycierania   naczyń   liturgicz­ nych. Jest elementem bielizny kielichowej. Zobacz: Puryfikacja.

44


• Szafarz – osoba udzielająca sakramentu w imieniu Jezusa Chrystusa, który usta­ nowił   sakramenty   dla   Kościoła.   W   przypadku   różnych   sakramentów   szafarzami mogą być: biskup, prezbiter, diakon lub świecka osoba. Szafarzem Komunii Świętej mogą być wszyscy wymienieni, jednak w przypadku świeckich dotyczy to jedynie akolitów i nadzwyczajnych szafarzy (ustanowionych do stałej służby lub do poje­ dynczych przypadków, w nagłej potrzebie). • Utensylia – dawniej oznaczało wszystkie naczynia liturgiczne (utensilis oznacza w łacinie „użyteczny”), dziś to słowo rozszerzyło swoje znaczenie i stosuje się je za­ miennie z paramentami. Zobacz: Paramenty.  • Welon: ° Na kielichu – kwadratowy materiał okrywający kielich wraz z pateną, zdej­ mowany przed przygotowaniem darów i nakładany po puryfikacji. Zobacz:  Mini­ strant Ołtarza, s. 26. ° Prostokątny pas materiału, nakładany na ramiona ministrantów mitry i pa­ storału, przez który trzymają insygnia biskupie. Jest to wyraz szacunku dla znaków apostolskiego pasterzowania. ° Długi i szeroki pas tkaniny, zwykle z haftami lub innymi zdobieniami, prze­ znaczony do udzielania błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem oraz przeno­ szenia naczyń z Ciałem Pańskim.

45


Wybrana bibliografia liturgiczna Dokumenty Konstytucja Soboru Watykańskiego II o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego. Wskazania Episkopatu Polski po ogłoszeniu nowego wydania OWMR (9 marca 2005 r.). Ceremoniał Liturgicznej Posługi Biskupów (Caeremoniale Episcoporum). Eucharystia źródłem i szczytem życia oraz misji Kościoła, dokument XI Zwyczajnego Zgromadzenia Biskupów. Formacja Katechizm służby liturgicznej, wyd. Emmanuel 2012 (wydanie trzecie). Bp Zbigniew Kiernikowski, Bliżej liturgii. Krzysztof Porosło, W głębi... Posługa i formacja animatora liturgicznego. ks. Wojciech Karpiel, Jak celebrować liturgię. ks. Bogusław Nadolski, Liturgika, tom I­IV. Kard. Joseph Ratzinger, Duch liturgii. Jean Corbon, Liturgia – Źródło Wody Życia. Pomoce dla ceremoniarza ks. Stanisław Szczepaniec, Ceremoniał Posług Liturgicznych. Kompendium ceremoniarza, Edycja św. Pawła 2011. Kompendium ceremoniarza. Triduum Paschalne, Edycja św. Pawła 2011. www.oaza.woju.eu  – strona prowadzona przez ceremoniarza i dla ceremoniarzy; zawiera   praktyczne   wskazówki,   a   także   listy   kontrolne   dla   ceremoniarzy,   które pomagają uporządkować działania ceremoniarza przed Mszą świętą.

46


Modlitwy służby liturgicznej Modlitwa przed Eucharystią

Oto za chwilę przystąpię do ołtarza Bożego, do Boga, który rozwesela  młodość moją. Do świętej przystępuję służby. Chcę ją dobrze pełnić.  Proszę Cię, Panie Jezu, o łaskę skupienia, by myśli moje były przy  Tobie, by oczy moje były zwrócone na ołtarz, a serce moje oddane  tylko Tobie. Amen. Modlitwa po Eucharystii

Boże, którego dobroć powołała mnie do Twej służby, spraw, bym  uświęcony uczestnictwem w Twych tajemnicach, przez dzień  dzisiejszy i całe me życie szedł tylko drogą zbawienia. Przez  Chrystusa, Pana naszego. Amen.

Wezwania przed wyjściem procesji z zakrystii

Benedicite – Deus (Błogosław Boże) Procedamus – in pace (Idźmy w pokoju)

47


Ceremoniał Duszpasterstwa Akademickiego św. Anny w Warszawie  
Ceremoniał Duszpasterstwa Akademickiego św. Anny w Warszawie  

2014 04 06

Advertisement