Page 1

NASI SKRZYDLACI SÄ„SIEDZI


1

Dlaczego ptaki wybrały miasta?

Rozwój terenów zurbanizowanych w XX w. wpłynął na przyrodę. Rozwój miast realizowany był najczęściej kosztem dzikiej przyrody. Wiele gatunków zwierząt, w tym również ptaków, zaadoptowało się jednak do życia w miastach. W przestrzeni stworzonej przez człowieka, odnalazły odpowiednie dla siebie nisze. Na terenach zurbanizowanych część gatunków ptaków, jako miejsca do gniazdowania, z powodzeniem wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka. Ptaki gniazdują w budynkach z dwóch powodów. Po pierwsze brakuje im naturalnych miejsc lęgowych w postaci dziuplastych drzew. Po drugie budynki przypominają im skaliste siedliska, gdzie wśród szczelin i półek skalnych pierwotnie zakładały gniazda. W pewnym stopniu miasta dla ptaków stały się namiastką terenów górskich. Za przykład niech posłużą oknówki i jerzyki, które w warunkach pierwotnych gnieździły się wyłącznie w szczelinach i półkach skalnych. Niektóre gatunki ptaków tak przystosowały się do życia w budynkach, że są całkiem od nich uzależnione i współcześnie stanowią ich główne miejsce gniazdowania. Ich istnienie zależy od dostępności miejsc lęgowych w obiektach budowlanych. Do takich gatunków, które uległy silnej synantropizacji należy wróbel, jerzyk i oknówka. Gatunkiem uzależnionym od terenów zurbanizowanych jest również kopciuszek, który poza terenami górskimi gniazduje wyłącznie w budynkach. Przykładami ptaków, które stosunkowo niedawno zaadoptowały się do życia w miastach jest pustułka i kawka. Pustułka dotychczas związana z terenami rolniczymi i podmiejskimi obecnie przenosi się do centrów dużych miast. Kawka natomiast pierwotnie zamieszkiwała skupiska starych, dziuplastych drzew i szczeliny skalne, jednak po II wojnie światowej zaczęła adoptować się do środowisk miejskich. Obecnie ptaki w budynkach do zakładania gniazd wykorzystują wszelkie otwory, szczeliny i pęknięcia w elewacjach, otwory wentylacyjne czy stropodachy.

fot. Dariusz Płąchocki


Gatunki ptaków silnie związane z budynkami

Jerzyk

Rozprzestrzeniony na obszarze całego kraju, gdzie gniazduje głównie w miastach. Poza budynkami gnieździ się sporadycznie. Niekiedy zakłada gniazda w ekosystemach naturalnych, takich jak urwiska skalne czy dziuple starych drzew. Na terenach zurbanizowanych zasiedla głównie otwory wentylacyjne czy szczeliny murów. Więcej miejsc do założenia gniazda odnajduje w starych budynkach. Jerzyk jest ptakiem, który niemal całe życie spędza w powietrzu. Tam wykonuje większość czynności życiowych. Wylatując z gniazda nigdy nie siada na ziemi. Przywiązuje się bardzo mocno do swojego miejsca lęgowego i co roku wraca do niego. Żywi się owadami, głównie muchówkami, błonkówkami i chrząszczami. Jerzyk wyprowadza jeden lęg w roku. Samica składa 2–3 białe jaja.

Wróbel

Rozpowszechniony w całej Polsce, mocno synantropijny zamieszkujący niemal wszystkie osiedla ludzkie w kraju. Największe zagęszczenia osiąga na śródmieściach średniej wielkości miast i osiedlach ze starą zabudową. Gnieździ się w przeróżnych zakamarkach budynków od szczelin w murze po rynny i stropy dachów. Żywi się nasionami traw i chwastów, a w okresie letnim także owadami. Młode karmi pokarmem zwierzęcym, głównie bezkręgowcami. Wyprowadza od dwóch do nawet sześciu lęgów rocznie, gdzie składa średnio od 4 do 7 plamiastych jaj.

fot. Maciej Szymanski

2


fot. Dariusz Węcławek


2

Gatunki ptaków silnie związane z budynkami

Kawka

Występuje w całym kraju, najliczniej na niżu. Większość krajowej populacji zamieszkuje osiedla ludzkie. Szczególnie korzystne warunki odnajduje we fragmentach starej zwartej zabudowy, gdzie zasiedla m.in. stropodachy. Chętnie gniazduje na kościelnych wieżach. Spotykana jest również w parkach i alejach. Przeważnie gniazduje kolonijnie bądź w luźnych skupieniach. W okresie lęgowym żywi się przede wszystkim owadami i ich larwami. Wyprowadza zazwyczaj jeden lęg w roku, w zniesieniu składa 5–6 sinozielonkawych jaj.

Występuje w całej Polsce. Jest związany z terenami miejskimi i przemysłowymi o zwartej zabudowie. Na obszarach zurbanizowanych najczęściej gniazduje w różnego rodzaju wnękach, opuszczonych pomieszczeniach, a także pod dachami i rynnami. Dieta kopciuszka złożona jest głównie z różnego rodzaju niewielkich bezkręgowców, sporadycznie uzupełniana jest drobnymi owocami. Samica składa średnio od 5 do 6 białych jaj i wyprowadza maksymalnie dwa lęgi rocznie.

fot. Tomasz Samolik

Kopciuszek


fot. Dariusz Płąchocki 2

Gatunki ptaków silnie związane z budynkami

Oknówka

W skali kraju gatunek jest szeroko i równomiernie rozprzestrzeniony. Pierwotnie oknówka zasiedlała klify i urwiska skalne. W mieście gniazda buduje we wnękach okien i balkonów, a także pod mostami i wiaduktami. Konstrukcja gniazda oknówki składa się głównie z błota, przypomina czarkę z jednym niewielkim otworem wylotowym. Oknówka żywi się drobnymi bezkręgowcami chwytanymi w locie. Wyprowadza maksymalnie dwa lęgi w roku. Składa od 4 do 6 białych jaj.

Pustułka W Polsce jest rozpowszechniona nierównomiernie, na południu kraju występuje liczniej niż na północy. Pierwotnie pustułki związane były z terenami rolniczymi, dolinami rzek oraz terenami górskimi. Od XIX wieku zaczęła gniazdować w europejskich miastach. W krajobrazie miejskim pustułka gnieździ się przede wszystkim w otworach wentylacyjnych, na balkonach, we wnękach okiennych, w załomach i gzymsach murów wysokich budynków i wież. Poluje na terenach otwartych głównie na drobne gryzonie, ale też gady czy duże owady latające. Pustułka wyprowadza jeden lęg w roku. Zazwyczaj składa od 3 do 6 ceglastoróżowych jaj.


fot. Krzysztof Dudzik


fot. Dariusz Węcławek

3

Zagrożenia dla ptaków gniazdujących w budynkach

Jedną z najpoważniejszych i najczęstszych przyczyn obniżenia liczebności populacji ptaków gniazdujących w miastach jest utrata miejsc lęgowych. Podczas różnego rodzaju prac remontowych związanych chociażby z termomodernizacją obiektów miejskich, wiele miejsc do założenia gniazda zostaje bezpowrotnie zniszczonych. Współcześnie masowo ociepla się bloki mieszkalne, a w obrębie starych zabudowań remontuje się fasady i dachy, usuwając wszelkie ubytki w elewacjach, zalepiając szczeliny, kratując wloty do otworów wentylacyjnych i stropodachów. Sprawia to, że liczebność populacji gatunków ptaków gniazdujących w budynkach spada w zaskakującym tempie. Niestety prace remontowe budynków bardzo często wykonywane są w okresie lęgowym ptaków, czego konsekwencją jest bezpośrednia śmiertelność oraz utrata lęgów. Giną wówczas pisklęta i dorosłe ptaki. Są one zamurowywane w szczelinach i zamykane w stropodachach, gdzie umierają w okropnych męczarniach. Niszczone są jaja, a pisklęta razem z gniazdami są zrzucane z budynków. Niewątpliwie prace termomodernizacyjne zagrażają naszym skrzydlatym sąsiadom. Jednak jeśli się je odpowiednio zaplanuje, dostosowując ich harmonogram do terminów lęgów ptaków, mogą one zostać przeprowadzone w sposób dla nich bezpieczny. Aby skutecznie przeciwdziałać szkodom spowodowanym przez prace remontowe budynków należy podjąć kilka podstawowych kroków: Prace remontowe w budynkach powinny być poprzedzone przeprowadzeniem inwentaryzacji przyrodniczej przez doświadczonego ornitologa, który stwierdzi czy w budynku gnieżdżą się ptaki i w odpowiedni sposób zaplanuje przebieg przeprowadzenia prac remontowych. Prace związane z renowacją budynków należy planować poza okresem lęgowym ptaków. Natomiast prace zaplanowane w sezonie lęgowym powinny być prowadzone pod nadzorem doświadczonego ornitologa. Po wykonaniu prac remontowych, w ramach kompensacji związanej z utratą siedlisk ptaków, należy zainstalować odpowiednie siedliska zastępcze w postaci budek lęgowych.


4

Dlaczego konieczna jest ochrona ptaków w miastach? Wszystkie gatunki ptaków gniazdujące w budynkach są chronione prawem. Zgodnie z Ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt w stosunku do dziko występujących zwierząt (w tym również ptaków gniazdujących w budynkach) zakazuje się m.in.: „umyślnego zabijania; umyślnego niszczenia ich jaj, postaci młodocianych lub form rozwojowych; niszczenia siedlisk lub ostoi, będących ich obszarem rozrodu, wychowu młodych, niszczenia, usuwania lub uszkadzania gniazd (…), umyślnego uniemożliwiania dostępu do schronień czy umyślnego płoszenia lub niepokojenia w miejscach noclegu, w okresie lęgowym, w miejscach rozrodu lub wychowu młodych (…)”.

Niestety w Europie wśród miejskich populacji ptaków obserwowany jest drastyczny spadek liczebności populacji niektórych gatunków. Kawka i wróbel w krajach Europy Środkowej uznane zostały za gatunki zagrożone wyginięciem. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, od usuwania zadrzewień, niszczenia siedlisk w trakcie remontów budynków po nadmierną antropopresje i chemizację środowiska miejskiego. Dlatego niezmiernie ważne jest zrozumienie roli jaką ptaki odgrywają w miastach. Mieszkańcy miast muszą zrozumieć, że ptaki są stałym i pożytecznym elementem środowiska miejskiego. Są potrzebne człowiekowi. Dążyć należy do zapewnienia im warunków funkcjonowania, w coraz bardziej przekształconym środowisku współczesnych miast.

fot. Dariusz Węcławek

Ptaki to niezwykle pożyteczne zwierzęta. Ich obecność w mieście, w szczególności oknówek i jerzyków, pozwala na minimalizację problemu plag uciążliwych dla ludzi owadów krwiopijnych, takich jak meszki czy komary. Te niepozorne ptaki potrafią schwytać dziennie nawet 20 000 osobników owadów latających! Wróble i krukowate również odżywiają się owadami oraz bardzo chętnie posilają się resztkami żywności, stanowiąc tym samym skuteczną konkurencję dla niepożądanych w miastach gryzoni. Populacja gryzoni jest też regulowana podlegając presji ze strony drapieżnej pustułki.


5

Jak chronić ptaki związane z budynkami? Jedną z najlepszych praktyk stosowanych w ochronie ptaków jest tworzenie dla nich siedlisk zastępczych. W miastach polega ona głównie na wieszaniu budek lęgowych. Działanie te jest szczególnie ważne, gdyż działalność człowieka znacznie zmniejszyła ilość miejsc gniazdowych (np. przy remontach budynków, wycince dziuplastych drzew). Oczywiście wieszanie budek nie wiąże się tylko z działaniami kompensacyjnymi. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby tworzyć nowe miejsca gniazdowania. Zamontować skrzynkę lęgową może każdy z nas! Ważne jest aby miała ona odpowiednią konstrukcję i wymiary oraz żeby była zainstalowana w odpowiednim miejscu. W Polsce stosuje się kilka podstawowych rodzajów skrzynek lęgowych dla różnych gatunków ptaków: A, A1, B, D, P oraz skrzynki dla jerzyków. Obok przedstawione są schematy wybranych budek lęgowych dla gatunków gniazdujących w budynkach. Skrzynki lęgowe dla ptaków związanych z budynkami (jerzyk, wróbel, kopciuszek) powinno się montować na budynkach. W przypadku kawki można skrzynkę zamontować również na drzewie. Do mocowania skrzynek można wykorzystać gwoździe, wkręty, drut i opaski zaciskowe. Skrzynki należy umieszczać w miejscach nienasłonecznionych, osłoniętych od wiatru i deszczu, na wysokości < 4 m. Skrzynki dla jerzyka najlepiej montować na wysokości stropodachu. Optymalnie jest zamontować skrzynkę od strony północno-wschodniej budynku, tak aby otwór wlotowy był skierowany w stronę wschodnią. W ostatnich latach bardzo popularnym rozwiązaniem kompensacji za utracone siedliska w budynkach prócz wieszania budek lęgowych na elewacji obiektów budowlanych jest tworzenie nowych siedlisk w postaci wież lęgowych. Najpopularniejsze są wieże przeznaczone dla jerzyków. W Toruniu powstały już 4 takie wieże. Są to wolnostojące metalowe konstrukcje ze zlokalizowanym w jej górnej części skupiskiem skrzynek lęgowych. Z przeprowadzonych prac inwentaryzacyjnych w latach 2015-2017 w Toruniu przez Towarzystwo Przyrodnicze Alauda wynika, że wieże stanowią dogodne siedlisko dla różnych gatunków ptaków. Oprócz jerzyka wieże wykorzystywane są przez wróble, mazurki, szpaki i sikory. Odpowiednia lokalizacja wieży, właściwa jej konstrukcja i odpowiednie wymiary skrzynek lęgowych warunkują wysoki stopień ich wykorzystania. fot. Dariusz Węcławek


SKRZYNKA PRZEZNACZONA DLA WIĘKSZYCH PTAKÓW TAKICH JAK KAWKA ( TYP D)

SKRZYNKA PRZEZNACZONA DLA TZW. PÓŁDZIUPLAKÓW M.IN. KOPCIUSZKA (TYP P)

SKRZYNKA PRZEZNACZONA DLA SIKOR (BOGATKA, MODRASZKA), WRÓBLA I MAZURKA ( TYP A)

SKRZYNKA PRZEZNACZONA DLA JERZYKA I WRÓBLA


Towarzystwo Przyrodnicze ALAUDA jest organizacją pozarządową o statusie Organizacji Pożytku Publicznego, założoną w 2011 roku. Towarzystwo skupia osoby zawodowo zajmujące się ochroną przyrody, naukowców oraz liczne grono miłośników przyrody. Cele Towarzystwa skupione są wokół idei zachowania dla przyszłych pokoleń różnorodności biologicznej i dziedzictwa przyrodniczego. Towarzystwo dąży do kompleksowej ochrony obszarów o największym znaczeniu przyrodniczym na terenie województwa kujawsko-pomorskiego. Członkowie ALAUDY biorą aktywny udział w planowaniu ochrony przyrody, angażują się w dialog społeczny i edukację ekologiczną, a także monitorują stan populacji stopień zagrożenia dla cennych gatunków fauny i flory. W swojej niedługiej historii Towarzystwo Przyrodnicze ALAUDA zrealizowało szereg działań ochrony czynnej, odtwarzało siedliska naturalne, tworzyło siedliska zastępcze, rozwiązywało problemy zaburzonych warunków hydrologicznych terenów wodno-błotnych, realizowało działania ograniczające presje drapieżników i antropopresję na gatunki chronione. Najcenniejsze i najbardziej zagrożone w skali województwa ostoje przyrody objęło kompleksową opieką. Towarzystwo działa również w obrębie miast, gdzie realizuje działania i projekty których celem jest ochrona miejskich gatunków ptaków. Tekst: Dariusz Węcławek, Piotr Kłonowski, Dariusz Płąchocki, Przemysław Doboszewski Fotografia na okładce: Agata i Mateusz Matysiak, www.fotomatysiak.pl

Towarzystwo Przyrodnicze ALAUDA www.alauda.org.pl adres: ul. Popiela 3/36, 87-100 Toruń, e-mail: tp@alauda.org.pl www.facebook.com/TPALAUDA

Przekaż swój 1 % podatku na ochronę ptaków w miastach. Nasz numer KRS to 0000380495 Dziękujemy!

Zadanie zrealizowane w ramach projektu pn. „Toruń dla jerzyków”, wykonywanego w ramach zadana publicznego EKOLOGIA I OCHRONA ZWIERZĄT ORAZ OCHRONA DZIEDZICTWA PRZYRODNICZEGO: prowadzenie działań związanych z ochroną i poprawą warunków życia zwierząt w mieście wraz z elementami edukacji ekologicznej w tym zakresie, powierzonego przez Miasto Toruń.

Nasi Skrzydlaci Sąsiedzi  
Nasi Skrzydlaci Sąsiedzi  
Advertisement