Issuu on Google+

V

V – litera alfabetu =aci<skiego, odpowiadaj'ca brzmieniu polskich sp[=g=osek w lub F, zgodnie z germa<sk' tradycj' – pierwotnych zapis[w w j"zyku niemieckim i angielskim ]Ang -l[w rodem z p=n. Niemiec, p[{niej Anglosas[w\. Znak ten zachowa=em przy s=owach obcych, b'd{ >cis=ej transliteracji z j. s=aw., od kt[rej odszed=em w znacznej cz">ci pracy, bo przynosi ona wi"cej szkody, ni/ po/ytku. V jest symbolem 5 w rzymskim sposobie zapisu liczb, i waginy ]vagina\, gdy P – pr'cia. 2 x 5 ^ 10, symbolem 10 jest X. X jest lustrzanym odbiciem V w pionie ]dwie pi'tki\. Zastanawiam si", jak to sta=o si", /e litery V nie ma w polskim alfabecie. By=a nagminnie u/ywana w j"zyku staropolskim i jest u/ywana w kr"gach naszej cywilizacji. Kto j' wi"c wyrugowa=, kiedy, i dlaczego$ Na jakiej podstawie$ Zdaj" sobie spraw", /e powodowa=a zamieszanie, bo u/ywana w miejscach U i W, ale tak i inne. Lecz V ^ U, W rzuca si" natychmiast w oczy, gdy inne u/ywane by=y skrycie. Dzi> wygl'da, /e sami okaleczyli>my polski alfabet, bo nadal jej u/ywamy czasem, np. Telewizja Polska jako TVP, a nie jest to znak z polskiego alfabetu, oficjalnie obcy. ¢va woda, przyrostek w wielu nazwach zwi'zanych z wod', por. `wa.

¢vacat ¢vademecum ¢vald isl., si=a, autorytet. por. vold ]dun.\ – si=a.

¢varia ¢vel ¢venerable czcigodny ]o duchownym\, Venerable Bede VI wieku. =ac. venerari ˘ venerablis ang. venerable.

¢verte ¢veto ¢via ¢vice ¢visk dun. wi'zka ]gar>:, p"czek\ s=omy, siana, trawy.

¢vit szw. bia=y; vit isl. >wiadomo>:, poczucie ]czego>\, przytomno>:, inteligencja, wiedza, znajomo>:, wiadomo>:. staroang. witan ˘ witen; przed` i przyrostek w wielu lit. nazwach osob., w tym Witoft, Witen, Witort. †vita ¯ =ac. vita ]/ycie\, ros. 'izn;. ¢vivat niech /yje# ¢woschotie s=aw. zapragnie, za/yczy, pokr. pol. zechce.

xotet;, wo=. 1289 Posem 'e Lev= v=sxot≠ sob≠....

W

¯

¢votum uroczyste przyrzeczenie, >lub(owanie. =ac. votum ]/yczenie, dar, >lub\. ¢vrag ]dun.\ rozbity; pol. wrak ]GK\, tak/e ros.-pol. wr[g ]vrag\, A ^ Ø. ¢vræd dun. z=y, gniewny. pol. wredny, ordyn. parszywy ]ı ˘ E\ ¢woskrese<je zmartwychwstanie ]Jezusa Chrystusa\ ¯ vosstavat;-wossta-t’(wat’ ]powsta-:(wa:\, % s – ]w j. pol.\ z, % kres]t\ – krzy/a.

x

W – znak kszta=tem podobny jest do podw[jnego V, lub po=o/onego B. ma=a litera W ]w\ jest podw[jnym znakiem V ]v\. Jest symbolem k'ta, za=amania ˘ winkiel, gdzie kiel, kier, kiet tak/e k'tem, ˘ =ac. pro` ]za\ % niem. winkel ˘ prowince ]zak'tek kraju, miejsce odleg=e od centrum cywilizacji, w=adzy\, termin pospolity, og[lnoeuropejski, w r[/nych j"zykach r[/nie brzmi – germ. angle ˘ Angle ]w P=n. Niemczech, okr"gu Holstein\, s=aw. ugo= ˘ Uglnice, wo=. kut ˘ Kutno, pol. k't ˘ Katowice, K'ty, Kielce, kielnia, mankiet, bakier, ekierka, kiet ˘ =okie: ˘ +okietek †1333 ]Zak'tek, w=a>ciciel Brze>cia Kujawskiego ¯ brest ^ granica\. ˚k't. Litera W wesz=a do alfabetu =aci<skiego stosunkowo p[{no, ju/ w czasach pisanych bo w XI wieku. W r"kopisach Anglosas[w d{wi"k + reprezentowany by= przez UU, czasami przez WU, V, VO, UO, lub O, do ok. 900 A.D., potem przez znak © ]=en\ zapo/yczony z alfabetu runicznego, by, w XI wieku, przej>: na W, urobiony w Normandii, przez mnich[w, z =aci<skiego V, wymawianego U. St'd w j. angielskim W wymawiane jest }dablju| ¯ double U ]podw[jne U\. W czasach pisania pierwszych dzie=, Silwestra “Nestora” ]starca\ 1110– 1116 pisz'cego sw[j Latopis ko=o Kijowa, i Nestora ]osoby o takim, rzeczywistym imieniu\, w 1116–1118, tj. na pocz'tku XII wieku, litery i d{wi"ku w nie byli jeszcze >wiadomi, przez to w nie istnieje w pisowni w j. s=awia<skim& uj ^ wuj, uzkij ^ w'ski, usy ^ w'sy, ugri ^ W"grzy, ros. nutro ^ wn"trze, utroba ^ w'troba, ugo= ^ w"gie=, uzor ^ wz[r, uznik ^ wi"zie<, u/ – w'/, uz ˘ wi'za:, uzda, guz(ik, ang. wasp – pol. osa, niem. Ascherade n(Dwin', ok. 1200 ¯ }w|asser % rade ¯ rode ]jazda\ ¯ rid ]jecha:\, anglosas. w≤ter }=oter| ]woda\ ˘ oter, otor ]wydra\ ˘ >redniow. ang. oter ˘ ang. otter. d{wi"k wstawiany czasem w miejce u na terenach wschodnich Polski, np. cz"ste uderzy: – wderzy: d{wi"k W  B, +. BF, VW+L ang. W ^ pol. + gr.-celt.-ros. BW

WB, ˚B WF, ˚F WG, ˚G W+, ˚U WU, ˚U

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x w, wz, ws, wez, wes – 1. symbol wst"powania, wzmocnienia& wsch[d, wzlot, wsparcie, wesprze:, wezbra:, wzm[c, gdy z – upadku ˘ wsch[d ]s=o<ca\ i jego zach[d; zst'pa:, znie>:, vostok i zapad, 2. do >rodka; wlecie:, wsypa:, wbiec, wej>:, wliczy:, wszy:, wg="bia: si" – zag="bia:, przez to... 3. zast"puje za` ¯ z % a ]nie\; wg="bia: si" – zag="bia:, wprawa – zaprawa, 4. sporadycznie zast"puje liter" U, np. uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, wz[r – ros. uzor wo=. vgasil= – ugasi= 5. na`, naj`; wpierw – najpierw, wp[= – na p[=, wpr"dce – napr"dce wreszcie – nareszcie wtenczas – natenczas, 6. do; wo=. 1289 v domy ]do dom[w\. †w niemnimaczki niespodziewanie nieoczekiwanie, nagle, dos=. znienacka. starofranc. sodain, sudain, >redniow. ang. sodain, ang. all of a sudden, suddenly, ros. vdrug-wdrug, vneo'idanno, vnezapno-wniezapno. †w rzeczy rzekomo, pozornie. ang. allegedly ¯ allege. †w tref w sam raz. ¯ trafienie. ang. apt, ros. godnyj-godnyj, sposobnyj-sposobnyj. ~wa uprawia:, czyni:, robi:; uprawa, warzywa, zabawa, i inne, to/same `ba, BW. ~wa huk, ryk, krzyk, szum. krowa ]kro % wa\, sowa ]so % wa\, wrzawa, bitwa, gonitwa, ]huczna\ zabawa, rz. Huczwa ]huk % wa\.

~wa, ~va, ~wo, ~vo, ~=a, ~=o, ~awa, ~aw, ~[w woda, przyrostek

w licznych nazwach rzek i miejscowo>ci, oraz przedmiot[w zwi'zanych z wod', wt[rnie& ziemia, l'd. wi"cej ˚nr 494 ]woda\, 498 ]ziemia\. staroniem. wazzar, niem. wasser, anglosas. w≤ter, staroang. w≤ter, ang. water. †wa my dwaj, my dwoje. wab(i:(ik kusi:, zach"ca: ]zwykle w celu pochwycenia\. staropol. wabi: – namawia: do przyj>cia, wzywa:, zach"ca: do czego. staropol. wabny – powabny, pi"kny. ang. bait, to lure, to entice, ros. primanka-primanka, vabit;-wabit, blëvka-bljowka, pritrava-pritrawa. Latopis 1116 vabit;-wabi: ]kusi:, przyzywa:, przyn"ci:\

s=owotw. poch. po(przy(wy(z-wabi:, powab(na, po-wab(kusa(ci'g. wab  baw  ci'g  pull  lub(a. wacek worek, torba, mieszek na pieni'dze >ci'gany rzemyczkiem. staropol. wacek – mieszek, kaleta, sakiewka. ang. sack, bag; coin purse. wachl-arz(owa: r"czny przyrz'd do och=adzania. staropol. wachel – wachlarz. ¯ niem. fächer ]wachlarz\, anglosas. fann, >redniow. ang. fan, fann, ang. fan, ros. veer, opaxalo-opacha=o. wachmistrz stopie< podoficerski w kawalerii, odpowiadaj'cy sier/antowi w piechocie. niem. wachtmeister. wacht-a(owy cz">: za=ogi pe=ni'ca jednocze>nie s=u/b" na statku. niem. wacht.

†wachtel, hachtel, achtel ma=a beczka, [sma cz">: beczki.

waciak wat[wka, kurtka watowana, na wacie.

wad-a(liwy usterka, przywara ]charakteru\. wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o. pierwotnie& szkoda ˘ nie wadzi – nie szkodzi, za•wa•dza:  prze•szka•dza:; prze ^ za; wadliwy ]posiadaj'cy wad"\ – szkodliwy zwi'zek mi"dzy wad' a brakiem ]zwi'zkiem ma=/e<skim, dzi> usterk'\& wada ¯ woda. OA. za % lot ]p=yn ¯ =ac. lotion\ ˘ zaloty ˘ brak, staropol. wada – ujemna cecha obni/aj'ca warto>: czego>, b='d; szkoda. ¢wadyra k=[tnik, zwajca. czes. vadil ¯ vaditi ]wadzi:\. wadzi: doprowadza: do niezgody, nieporozumie<, r[/ni:, k=[ci:. s=owotw. pokr. zwada, zawada – przeszkoda. nie wadzi – nie szkodzi. czes. vaditi ]wadzi:\. wafel 1. rodzaj kruchego, =atwo =ami'cego si" ciasta w postaci muszelek, ro/k[w, itp., s=u/'cych jako foremka do nak=adania lod[w, kremu, 2. plastry cienkiego ciasta przek=adane mas'. niem. waffel.

waga 1. wiedza, um]ys=\; rozwaga – rozum, rozmy>l-a:(nie; uwa-ga(/a:(nie, nie(po(od-wa/ny r[wno(znie-waga, niem. wagemut – odwaga, >mia=o>:, namy>la: si" ^ rozwa/a: ^ zastanawia:, my>l ^ waga ^ stan

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ =ac. sanus ]umys=owo zdrowy\ ˘ ang. sane, insane, na•my>la: si" – za•stanowi: si", roz•wa/a:, 2. przyrz'd do mierzenia ci"/aru, posiadaj'cy balans – wahad=o, GH, >rodek, balans, s=owotw. zwi'zane ze sob'& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra, • cie, ci", =o, ga, /og. wa•ga – ci"•/ar ˘ zwyci"ski, ?S, przewaga, przewa/nie, waga ^ ci'g ˘ prze•waga ^ prze•ci'/enie, sztylwaga. ˚t"gi, ci"/ar. staropol. waga ]1. ci"/ar, 2. warto>:, cena, 3. si=a, moc, pot"ga, 4. roz-waga( (s'dek, uwaga, ostro/no>:, 5. godno>:, powaga, dostojno>:, szacunek\. niem. wage, wägen ]wa/y:\ ¯ staronord. vaggen ]ko=yska, kolebka\, szw. vaggen ]ko=ysa:\, >redniow. ang. waggen ang. wag, ros. vaga. ang. steelyard ]waga wieszana; balans lub skala z=o/ona z ramienia zawieszonego poza >rodkiem, obiekt zawieszany na kr[tszym ko<cu, a przesuwaj'cy si" odwa/nik porusza si" wzd=u/ naniesionej miary na ko<cu d=u/szym, a/ ca=e rami" balansuje si", tj. w pozycji poziomej\. ros. ]wieszana\ bezmen-bezmien. ros. ]przyrz'd, balans\ vesy-wiesy, ]waga, ci"/ar, grawitacja\ ves-wies. po(u(prze(od(nad(roz-waga, za(na(po(prze(do(od(pod(nad( (wy(z(roz-wa/y:. jednostki wag ˚miara. †wagant w muzyce& g=os nie nale/'cy do /adnego z czterech g=[wnych. =ac. vagari ]w"drowa:, odbiega:\. wagary w=[cz-"ga(czy: si". samowolne przebywanie ucznia poza zaj"ciami w szkole. =ac. vagari, ang. vagary ]w=[czy: si"\, =ac. vagor ]b='kam si"\. ¢wagina /e<ski organ rodny po='czony z moczowym, pochwa. wydzielaj'cy mocz ¯ pi ]mocz\ % zda ]wydziela:\ ¯ s=aw. izdawati ]wydawa:\ ˘ gwizd(a:, w j. polskim sta= si" terminem wysoce wulgarnym przez dorozumienie zakazem, tabu, i bezwzgl"dnym zwalczaniem u/ycia s=owa. V symbolem waginy, P – pr'cia. ang. vagina. †wagoci'g prosta, prostopad=a. zapewne pion(owy, skoro ˚wagorowny ]poziomy\. =ac. vertex, verticis ˘ verticalis, franc. i ang. vertical, ros. otvesnyj-otwiesnyj ]piono-


x wy\ ¯ ves-wies ]waga, ang. weight, gravity\. wagon w[z kolejowy lub tramwajowy. niem.-holend. wagen, ang. wagon. †wagorowny poziomy. staropol. wagostrychownica – poziomica. gr. horizon ˘ =ac. horizon, starofranc. orizonte, >redniow. ang. orizont, ang. horizontal, level, ros. gorizontal;nyj¯ gorizont-gorizont ]horyzont\.

waha-:(nie(d=o(d=owy wahad=o ¯ waha: % ˚d=o ]uderza:, stuka:\, patrz waga ¯ czes. ¢~wajca nie, tak ¯ ajtam, TC, winowajca, zdrajca. wajda wojewoda. s=aw. woje % wodzi: ˘ wojewoda ˘ skr[cone w"g. wajda niem. land % graf ]pisarz\ ˘

landgraf, landgrave, ang. count, earl, s=aw. voevoda.

wajdelota wieszczek, >piewak pe=ni'cy funkcj" kap=ana ni/szego rz"du w obrz"dach kultowych w poga<skiej Litwie. Ma by: s=owem zmy>lonym, wg Swo 1980, za zmy>laj'cym i fa=szuj'cym A. Br¥cknerem 1927& „zmy>lone s=owo, Litwie zupe=nie obce. ...Nie by=o/ nigdy / adnych »litewskich bard[w, wajdelot[w«...”. staroprus. waidlemai ]wr[/ymy\, niem. waideln, waidler. ¢waju ]w liczbie mn.\ was dw[ch. obu % dwaj ˘ obydwaj. wakac-je(yjny coroczna przerwa w zaj"ciach szkolnych. =ac. vacatio, ang. vacation. wak-ans(at(owa: nie zaj"ty, nic nie zawieraj'cy w swej pojemno>ci, przestrzeni, pr[/ny, pusty. staropol. wakancja. =ac. vacare ]opr[/ni:\ ˘ vacans ]wolny, pusty\ ˘ starofranc. vacant, >redniow. ang. vacaunt, ang. vacant, ros. pustoj-pustoj, poro'nijporo/nij, svobodnyj-swobodnyj. wal Balaena, ssak morski. niem. wall]fish\. wala: ]si"\ ziemi:, brudzi: ubranie ziemi', dos=. ziemi:. ¯ wa= ]ziemia\. wala: si" – tarza: si" po ziemi; powali: ]rzuci: na ziemi"\, przewali: np. robot" – przerzuci: z miejsca na miejsce; kawa= drogi, wa= ]ziemny\, walonki ]rodzaj obuwia z cholewkami\. walc taniec wirowy.

niem. waltzer ¯ walzen ]toczy: si", obraca:\.

walc-arka(owa:(ownia( ownik([wka ˘ walec. niem. walze. wal-czy:(eczny(eczno>: zorganizowane starcie si= zbrojnych. ¯ walka ¯ wali: ]uderza:, zmaga: si"\ ˘ powali: ]uziemi:; po ^ u\. ros. boi-boj, bitva-bitwa, sra'enie-sra/enie\, bor;ba-borba, staropol. walczy: – 1. bi: si" z broni' w r"ku, stacza: b[j, 2. zabiega: o co>. staropol. walczerz – wojownik, walecznik – wojownik, rycerz. ang. to fight ]walczy:\, valiant ]waleczny\, struggle ]w przen. walczy: o co, dos=. zmaga: si" o co\. ˚waleczn-y(o>:, dzielny. ¢wald staroniem. las, staroang. weald, wald, >redniow. ang. wald, wold. ¢wald si=a, w=adza. isl. vald, pol. Waldemar ¯ valde % mar ¯ marr ]morze\, mar ]cz=owiek\ ¯ man ang. power, authority †waldryjan, baldrian BW, bot. koz=ek. wal-ec(cowa: ˚walcarka, bry=a geometryczna. niem. walze, ros. valec, pokr. wa=. waleczn-y(o>: ˚walka, walczy:. sk=onny do walki, bitny, odznaczaj'cy si" w niej m"stwem, odwa/ny. =ac. valere ˘ starofranc. valoir ˘ vaillant, valiant ˘ >redniow. ang. valliant, ang. valiant, staronord. vikingr ¯ vig ]walka, b[j, waleczno>:; znacz. przetrwa=o w Islandii\, KG niem. tapfer, tapferkeit, s=aw. xrabry-chrabry ]chrobrych\, OA wo=. xrabor= ]chrabor\, pola<ski ] Polan w Gnie{nie\ chrobry, OA. Boles=aw zwany p[{niej Chrobrym, w=adca 992–1025, Wikind ]w=adca ?mudzi w po=. XIII w.\, Wigand ]s. Olgerda\. †waledykcyja po/egnanie, rozstanie. staropol. waleta ]po/egnanie\, ang. farewell, good bye, ros. pro]anie-proszczanie. wale< wieloryb. waleriana gat. ro>liny, korze< u/ywany do wyrobu lek[w uspokajaj'cych. >redniow. =ac. valeriana. walet figura w grze w karty; ch=opak. franc. velet ]s=u/'cy\. wali: ]si"\ 1. pada: z impetem, rzuca:, uderzy: mocno, z hukiem, 2. skierowywa: co, zmusza: w kierunku ziemi ˘ wali: konia; „wali prosto z mostu”. ob(za(po(prze(od•wali:, nawa=

]pracy\, wa=ko<. ros. valit;, za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(w(wy(z(roz•wali:. waliz-ka(a rodzaj p=askiego pud=a z uchwytem. ital. valigia ¯ $ ]arab.\ franc. valise. wal-ka(eczny zmaga-nie(j'cy si", zorganizowane starcie si= zbrojnych. ka ]do\ % wal ]ziemia\ ˘ walka ]do ziemi\ ˘ dowali: komu. ros. valka, isl. vik ]walka\ ˘ vikingr por. alczno>:. walkower dos=. przej>cie ponad. przej>cie do nast"pnej rundy przez niestawiennictwo konkurenta, przeciwnika ]z r[/nych powod[w\, do walki, przyznanie przez to zwyci"stwa w tej rundzie dru/ynie lub zawodnikowi pozostaj'cmu na placu zmaga<. ang. walk ]chodzi:, kroczy:, przechadza: si"\ % over ]przez, ponad\. wal-ny(ne ]sejm, zebranie\ og[•=(lne, plenum, powszechny, generalny. staropol. walny – wielki, gwa=towny, powszechny, og[lny. ¯ wa= ]ziemia\ ˘ walny ]ziemski, z ziemi tej, wszystkich jej region[w\, ang. general, pelnary, ros. vse/ob]ij-wsie(obszczij. walonki wysokie woj=okowe buty, z mi"kkimi cholewkami, na sk[rzanej podszewce. franc. la chaussure de feutre, ros. valqnye sapogi, valenki-walenki, OE. walor(yzacja zaleta, przymiot, warto>:. =ac. valere, starofranc. valoir, ang. value, virtue, ros. stoimost;-stoimost. waltornia blaszany instrument d"ty z wentylami, maj'cy kszta=t wygi"tego rogu my>liwskiego. niem. waldhorn ¯ wald ]las\ % horn ]r[g\, TD. waluta znaczenie, si=a ]przebicia\; jednostka pieni"/na kraju. =ac. valere, ang. currency, ros. val[ta-waljuta }†waluta; ju ^ u|, xodqhaq moneta. ¢walwas korzec miary tera{niejszej ]w 1816 roku\, miara cia= sypkich& 32 garnce ]ok. 128 litr[w\, przed 1816& ok. 54.72 litra, dla miar ci"/aru& ok. 98 kg. †wa= fala, cwa=. wa= 1. pod=u/ne usypisko ziemi, lub kamieni, narzut ˘ nawa= ]pracy\, 2. le< ^ wa= ^ ziemia ]len\ ˘ wa=ko< ]wielki le<, ospa=y w[=\ ˚ko<, wa=ko<, w[=. la, le, =, a= – ziemia ]d[=, wa=, land, pole, zaborole, lemiesz i inne\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wo=. 1289 val=-wa= ]wa=\, ros. val, ˚ziemia. †wa=ach ko<, ogier kastrowany. ˚kap=on. wa=-ek(kowa: ¯ walec. 1. narz"dzie kuchenne, 2. wa=kowa: – w prz[d i wstecz wielkokrotnie, jak ruchem wa=ka. wala: ]brudzi: ubranie\ ¯ wa= ]ziemia\. nawa= ]pracy\ – od walenia, zwalania na stos, kup"; narzut. ang. cam ]wa= rozrz'dowy, ˚krzywka\, ang. coupling ]of shaft\ ]wa= przegubowy, ='cz'cy dwie ruchome cz">ci nie b"d'ce w jednej osi, linii; parowanie ich ¯ para, dwoje, do pary\, ros. kulak-ku=ak ]pi">:\, palec (u vala)-palec ]u wa=a\. ang. crankshaft ]wa= korbowy\,

• crankshaft for 4 cylinder automobile ]wa= korbowy dla 4-cylindrowych pojazd[w\,

• simple craknshaft ]prosty, z=o/ony z “crankpin” – korby osadzonej na “journal” – wale-osi\. wa=ach kastrowany ogier, ogier, ko<. s=owotw. pokr. w[=, ØA. wa=ek element r[/nych aparat[w. ¯ walec L+, KC. wa="sa: si" chodzi: bez celu, b='ka: si", by: poza domem, obej>ciem bez wie>ci. ¯ wa= ] ˘ wa=ko<\. wa=ko< dos=. wielki le<. ¯ wa= ]le<\ % ko< ]wielki\, t=umacz. od ty=u, ˚ko< Ø ^ A w[= % ko<. wampir urojony duch zmar=ego cz=owieka, /ywi'cy si" krwi' ludzk'. serbo-chorw. vampir, niem. vampir, franc. i ang. vampire. wanad pierwiastek chemiczny, dodatek stopowy do metali. staronord. ]staroskand.\ Vanadis ]jedno z imion bogini Freja\.

†wanczos, wanszos, mo/e wa<czos, wa<szos drzewo ciosane, belka, deska } staropol. cz ^ : |. wancios ¯ want ¯ bant, BW. wanda staropol. woda. lit. wanduo, pol. imi" Wanda

˚wanda-l(le. wandal(izm wsch.-niem. szczep

pustosz'cy, pl'druj'cy i niszcz'cy Gall[w, Hiszpani", P=n. Afryk" i grabi'cy Rzym 455 A.D. ˚wiking. =ac. Vandalus, ang. Vandal. †waniek 1. zwietrza=e wino, 2. cz=owiek niewiele wart. ˚wanus. niem. eitel, ang. vain, idle ˘ idler, wanienka ma=a ˚wanna. `ienka ]zdrobnienie, jak panna – panienka\. wanilia ro>lina tropikalna, owoc tej ro>liny. =ac. vagina ]pochwa, futera=\ ˘

hiszp. vaina ]str'k\ ˘ zdrobn. vainilla ]str'czek, =upinka\, wsp[=cz. =ac. vanilla, ang. vanilla, ros. vanil;. wan-na(ienka 1. du/e naczynie do k'pieli, 2. du/e naczynie do p=ukania. ¯ niem. wanne ]wanna\. ang. tub, bath]tub\, ros. vanna-wanna. ¢wannyj rze{biony. staroros. vannyj-wannyj. wanta wielki g=az, ska=a. wanta lina takielunku sta=ego podtrzymuj'ca maszt z boku. dolnoniem. want. †wantuch grube p=[tno, worek z grubego p=[tna. ¯ wan % tuch ]sukno, chustka\. ang. burlap ]szorstki, gruby materia= z juty, lnu lub konopi, u/ywany do wyrobu work[w, pokrycia >cian, itp.\. †wanus cz=owiek pr[/ny, pusty. anglosas. i >redniow. ang. idel, pokr. niem. eitel ]czczy, marny, p=onny, pr[/ny\ ˘ ang. idle; ang. idle ˘ idler, vain, franc. paresseux, desoeuvre, perdu, vain, ros. pustoj-pustoj. ˚waniek. ¢wap(nica }arch.| farba, barwa. staroros. vap=-wap ]wap\, vapnica-wapnica ]naczynie na farby\, ˚szar ]farba, kolor\.

wap-ie<(nie:(nisty(no(nowa: ska=a osadowa; tlenek wapnia wap – barwa, `no – tak, bez ]r[wno – bez rowu, itp.\, bielid=o. ang. lime ]wapno\, ros. izvest;. ¢wapno wiadomo>:. staroros. vapno-wapno. wap< pierwiastek chemiczny. waporyzacja parowanie. =ac. vapor ]para wodna\, starofranc. vapeur, anglofranc. vapour, ang. vapor(ize, ros. par-par ]para\ ˘ isparqt;/ sq-isparat(sja, isparit;/sq. wapowce zaros=e manowce. Wapowce – wie> ko=o Przemy>la. war(zy: ukrop, wrz'tek, gotowa:. gor'ca dyskusja, sp[r. 1816 r., o elekcji 1573 Henryka Walezyusza ]Walezego 1531–†1589\& „Osierocony bez kr[la i wodza nar[d /adnym niepow>ci'gni"tym hamulcem, w>r[d zbroynego mn[stwa, niezgody w zdaniach, w>r[d waru burzliwych namiei"tno>ci przyst"powa= do nowego Pana wyboru.” Henryk, ks. Anjou, zwany u nas Andegawe<skim, Panem Gawe<skim, brat aktualnego kr[la Francji Karola IX, m=ody, 20-letni cz=owiek, 11 maja 1573 og=oszony kr[lem przez prymasa Ucha<skiego. Uchanie – dzi> wie> 34 km E od

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Krasnegostawu, 28 S od Che=ma Lub., 21 km NW od Hrubieszowa. staropol. war ]1. wrz'ca woda, wrz'tek, 2. proces warzenia piwa\, ros. var/it;, ang. warm ]ciep=y\. wara# przecz, z dala# ostrze/enie& nie wolno, trzymaj si" z daleka# ¯ ang. beware ]strze/ si"\, mSjp 1969, ¯ niem., niem. kusch# ]wara#\ ˘ pol. a kysz# warcaba urz"dnik /upny ]ziemski\. Vol. Leg. 5. 176& Urz"dnicy /upni, pisarze, wa/nikowie, warcabni, podwarcabni... warcaby rodzaj wartkiej – bo prostej – gry na szachownicy, TC. ¯ czes. vhrcaby. ¢warch k=[tnia, sp[r, swara. s=owotw. poch. warch-lak(o=. warchlak prosiak dzika, m=ode prosi" przeznaczone na tucz. ¯ warcho= ]>winia\ % ak. na Internecie, Wojciech J[{wiak, 2005, chcia=by widzie: Warszaw" od warchlaka, }w S=owniku Borysia| „Jest hasło "warchoł", ale ani wzmianki o "warchlaku", choć to słowo o kapitalnym znaczeniu, ślad dawnej nazwy dzikiej świni, ważny dla historii nazwy Warszawa.” dlaczego od warchlaka a nie od krowy lub konia$ albo nie od jakiego innego zwierzaka$ ja s'dz" /e Warszawa od warczenia psa... >miechu warte. serio, Warszawa ]woda Warsza\ ¯ Warsza % wa ]woda\, ¯ Warsz, wspomniany w wo=. latopisie jako Worsz, OA, /yj'cy 1246 i 1268, wojewoda Boles=awa Maz. 1208–†1248. nazwa utworzona zgodnie z zasadami wiek[w, opacznie do naszych czas[w, np. czegodla ^ dlaczego, i inne, s=owotw. koncepcji 022. p[{ny >redniow. ang. schote ˘ ang. shoat ˘ shote. warcho-=(lski dos=. >winia, cz=owiek czupurny, k=[tliwy, niezgodny, zak=[caj'cy spok[j, wywo=uj'cy zamieszanie, zam"t; k=[tnia, sp[r, zwada. ˚wa>niowy. s=owotw. pokrewne parch ¯ arch ¯ arcy. ˚cho=. staropol. warcho= – oszczerca. ang. quarrelsome, ros. svarlivyj, vzdornyj. warcze: ¯ warkot, d{wi"k z=ego psa. s=owotw. pokr. ˚charkot. ang. to bark, BW holend. grommelen ˘ ang. grumble ]niski, nieartyku=owany d{wi"k z gard=a\, ros. vorha-t;/nieworcza•t(nie. †ward"ga byd=o rogate, te/ pojedy<cze bydl". warg-a(i fa=da mi">niowa ograniczaj'ca jam" ustn'.


x A. Br¥ckner 1927& wy='cznie polskie – s=aw.-ros. varga/n. †wargal, warhel kupiec, handlarz. niem. waren-hörse ]gie=da handlowa\, OE, GH. †wargielt 1. odszkodowanie, op=ata jako rekompensata za pope=nione przest"pstwo, 2. uszczerbek na zdrowiu. wariacja odchylenie od zasadniczego typu. =ac. varians, variatus ]zmieniony\. wariant zr[/nicowany akt, fakt, lub proces. =ac. varians, ang. variant. wariat pokr. furiat, UA, WF, jak barwa – farba. =ac. vario ]zmieniam, urozmaicam\. A. Br¥ckner 1927& wy='cznie polska odmiana =ac. variare ]odmienia:\. wariac-ki(ja, zwariowany. ¢wariti zapobiega:, poprzedzi:, przyn"ci:. Latopis 1116 variti-wariti. warkocz splot, najcz">ciej w=os[w. staropol. kosa ]warkocz\, franc. natte, tresse, anglosas. bregdan, >redniow. ang. breiden, braiden, ang. braid, ros. lokon-lokon, kosihka-kosiczka. war-kot(kota:(cze: d{wi"k wydawany przez silniki w ruchu. pokr. charkot ]bulgot w gardle\ ang. to bark ]szczeka:\, BW. warow-a:(nia(ny czuwa: ˘ wartownia, warta ]stra/\. warowny zamek. staropol. warowa: – uwa/a:, strzec, wystrzega: si". ang. being aware of, vigil; fort(ified, †Old Polish abstain, ros. bdet;-bdet ˘ bdenie-bdenie. ang. aware, anglosas. gew≥r ¯ w≥r ]ostro/ny\ ˘ stra/ ]czujka\. ¢warrant ¯ ang. warstw-a(ica(owy pok=ad. warsztat(owy urz'dzenie przeznaczone do wykonywania na nim r[/ nego rodzaju prac. niem. werkstatt, AE. ¢wart pr'd. wart-a(ownik stra/ noc'. ¯ warowa: ˘ wartownia. wart(o(>:(>ciowy(y cena przypisana rzeczy, skala wa/no>ci. w mSjp 1969& «to, ile co> jest warte; cecha przedmiotu, materia=u» }czyli “mas=o ma>lane”|. niem. wert, anglosas. weorth ang. worth, value(d, ros. stoimost;-stoimost ]warto>:\ ¯ stoit-stoit ]wart\; warty – niem. würdig, >redniow. ang. worthi, wurdi ˘ ang. worthy. †wartes rwetes, ha=as.

ang. noise, ros. wum-szum, molva-mo=wa. wart-ki(ko pr'd, pr"dk-i(o, bystry, szybko p=yn'cy, up=ywaj'cy; pr'd. =ac. currere ]biegn':\ ˘ starofranc. corant, curant ˘ >redniow. ang. corant, courant, ang. current, ros. tehenietieczenie, struq-struja, tok-tok. †wartog=owy postrzelony, roztrzepany. warto=eb ]1. cz=owiek lekkomy>lny, postrzelony, 2. cz=owiek nikczemny, bezwarto>ciowy\. ˚wanus, waniek. ang. giddy, careless, flighty, thoughtless, ros. legkomyslennyj. warto>: og[= cech rzeczy mog'cych zaspokoi: potrzeby ludzkie, w idywidualnej ocenie ka/dego cz=owieka; materialna przydatno>: wyra/ona w pieni'dzach lub innych >rodkach wymiany. staropol. godz'thnoscz ]godzi"tno>:\ ¯ godzien ]warty\. niem. wert, ang. value, worth, ros. stoimost;-stoimost. †wartowa: wertowa:, przewraca: kartki ksi'/ki, zeszytu, notesu. =ac. versus ˘ anglosas. fers i starofranc. vers, >redniow. ang. vers, ang. verse, thumb the book, ros. perelistnut;-pierelistnut. warun-ek(kowy wym[g do spe=nienia; uzale/nienie jednego od drugiego. =ac. com` ]razem\ % dicere ]m[wi:\ ˘ condicere ]rozm[wi: si" z kim, zgodzi:\ ˘ condicio ]zgoda, ustalenie warunku, zastrze/enie\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. condicion, ang. condition, ros. uslovie-us=owie ¯ u-u % slovie-s=owie ¯ slovo-s=owo. †warz(a(ywo gotowany pokarm. warz'chew du/a drewnia =y/ka u/ywana w kuchni, =y/ka do mieszania w kotle na ogniu. ¯ war ]kipiel\. warz-elnia(onka zak=ad przemys=owy odparowuj'cy solank" w celu uzyskania bia=ej soli jadalnej. ¯ warzy:. warzocha ˚warz'chew. warzy: poddawa: dzia=aniu waru ]kipieli, wysokiej temperatury\, ¯ war ˘ wrze:, kipie:. ros. varit;. warzyw-o(nik(ny ro>lina zielona, jednoroczna lub wieloletnia, jadalna w stanie surowym lub jako potrawa. ros. va'iva. burak beet sveklovica kapusta cabbage kapusta marchew carrot morkov; seler celery sel;derej por leek porej sa=ata lettuce latuk

pietruszka parsley petruwka rzodkiewka radish rediska staropol. warzywo – potrawa gotowana, to co da si" gotowa:\. ˚warz. p[{no=ac. vegetabilis, franc. vegetable, ang. vegetable]s\, greens, ros. ]warzywo\ ovo];-owoszcz, ]warzywa\ ovo]i-owoszczi. wasal feudalny dzier/awca; lennik seniora, zobowi'zany do s=u/by na jego rzecz w zamian za otrzyman' ziemi" i opiek". >redniow. =ac. vassus ]s=uga\ ˘ vassallus ˘ starofranc. vassallus ˘ >redniow. ang. vassale, ang. vassal, s=aw. vassal-wassa=. was'g 1. rama wozu konnego, 2. lekki w[z o nadwoziu wiklinowym. niem. fassung, s=aw. telega-telega, staropol. was'g – lekki w[z z wyplatanymi bokami. staropol. was'g – „gdzie ludzie siadaj' i ci"/ary k=ad'” – pi'ta cz">: wozu po 4-ch ko=ach, wg S=ownika S. B. Lindego, tom VI. ¢was< mo/e by:, i tak, jako /e, /e. staroros. vasn;-was<. wa>< uczucie niech"ci w wyniku niezgody, a ta w wyniku k=[tni, sporu, sprzeczania si", b'd{ postawy, zaj"cia odmiennych stanowisk; rozbrat, por[/nienie s=owem lub czynem. s=owotw. pokr. ˚kwas ˘ kwasy rodzinne, mi"dzyludzkie. s=owotw. poch. ˚zwa>ni: ]si"\. niecelnie mSjp 1969& «niezgoda, sp[r, sprzeczka, k=[tnia». =ac. animus ]duch, umys=, pasja\ ˘ animosus ˘ animositas ˘ franc. animosite, ang. animosity ]niech":, uraza\, distaste ]niesmak\, ros. otvra]enie-otwraszczenie, vra'da-wra/da. †wa>niowy k=[tliwy, czupurny. niem. zänkisch; streitsüchtig, franc. querelleur, ang. quarrelsome, ros. svarlivyj-swarliwyj, vzdornyj-wzdornyj ]zadziorny\. ˚warcho=. wasz, wasza, wasze ¯ wy. ang. your ¯ you ]wy\, ros. vaw/a/e/i-wasz(a(e(i, tvo-j/q/ë/i-two•j(ja(jo(i. waszmo>: ¯ wasza mo>: ]wysoko>:\, skr[cone do ˚wa>:. tytu= m"/czyzn maj'cych niezbyt wysokie stanowisko, z odcieniem lekcewa/enia, kpiny. {le w mSjp. 1969& wasza mi=o>:, ˚mo>:. ang. Your Highness ˘ His or ]lub\ Her Royal Highness ]pol. Jej Kr[lewskiej Mo>ci\ ˘ H.R.H. ]J.K.M.\. wa>: ¯ waszmo>: ¯ wasza mo>:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]wysoko>:\. wa>-<(ni: niezgoda, sp[r, sprzeczka, k=[tnia, zwada. zwa>ni: – por[/ni:, sk=[ci:, s=owotw. pokr. kwas. wat jednostka mocy. szkocki mechanik James Watt. †wata, weta rodzaj sieci na ryby, rodzaj sieci my>liwskiej. s=owotw. pokr. neta ¯ anglosas. nett, >redniow. ang. i ang. net, ros. set;-set, nevod-niewod, tenëta-teniota. wata lu{na masa w=[kien surowej bawe=ny. niem. watte, AE, ang. wadding, TD. wata-ha(/ka oddzia= zbrojny, banda, kupa ludzi, zagon. ¯ ukr. vatag ]prododyr\ ˘ ros. vataga ]banda, horda, zbrojni\. †wataman, watman ˚ataman. †wathaman ˚ataman ]ekonom\.

wat-olina(owa:([wka puszysta tkanina we=niana lub bawe=niana, u/ywana w krawiectwie. ros. vat(oh)nyj-wat]ocz\nyj, ang. wadded, of wadding. watra ognisko pod go=ym niebem. avest. atra, franc. atre ]palenisko, kominek, wewn'trz domu\. ogie< z wod' zwi'zane s=owotw[rczo, wsp[lne obu& is, yz, kra, st'd i wat•ra ]ognisko\  wat•er ]woda\, ˚woda, nr. 494. ~waty troch" jak. gbur – gburowaty, dure< – durnowaty, g=upi, g=upek – g=upkowaty Wawel dos=. fala wodna ¯ niem. wa ]wasser\ % welle ]fala\ woda-ziemia lub ziemia-woda cz"ste w nazwach geogr. – ziem i grod[w, tak i +aba ¯ =a ]woda\ % ba ]woda\. wawrzyn laur. wawrzynek truj'cy krzew. waza naczynie porcelanowe lub fajansowe, zwykle z pokrywk'. =ac. vasum, vas, ang.-niem. vase. wazelina mazista masa. niem. wasser ]woda\ % gr. alaion ]oliwa\. wazon(ik ozdobne naczynie do kwiat[w. ¯ waza % on ]wielk-i(a(ie\. =ac. vas ]naczynie\ ˘ ital. vaso, ang. vase, ros. vaza, sosud. wa/ka owad drapie/ny. wa % /ka ¯ szka }wa•szka| ¯ szko, sz ˘ /; wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o.

wa/-ki(ny(no>:(y: ¯ waga, maj'cy wag". ˚wa/no>:. za(na(po(prze(do(od(pod(nad( (wy(z(roz-wa/y:. †wa/no>: 1. ci"/ar, waga, 2. warto>:, cena, 3. si=a, moc, 4. rozwaga rozs'dek, 5. godno>:, powaga.

ang. weight; worth; power; wisdom; dignity, in general sense& all what counts, importance, gravity, solemness, ros. va'nost;-wa/nost. wa/y: 1. ci"/ar wyznacza: u/ywaj'c wagi lub bior'c do r"ki, r'k, 2. rozpatrywa: “za i przeciw”, waha: si" ˘ rozwa/a:, rozmy>la:, 3. podejmowa: decyzj" w oparciu o poprzednie. ˚waga. staropol. wa/y: – 1. po(z-wa/a:, 2. wyda:, =o/y:. ang. weigh, ]>mie:\ dare, ]rozwa/a:\ deliberate, consider, †Old Polish consider, ros. svesit;-swiesit, vzve-wivat;/sit;-.

w'cha:, w"ch, w"szy:; zaci'ga: wo< nosem. pokr. niucha:. w's, d's, p's; w'chal ]nos\. †w'chawy cuchn'cy. ang. stinking, ros. vonqt;-w. w'd[= w'w[z, jar, par[w, suchod[=. ˚w'tok, w'w[z, wozwagl. staropol. w'd[= – 1. w'ski d[=, par[w, w'w[z, 2. nizina, dolina. ang. ravine, gorge, ros. rasselina-rassielina, lo]ina-=oszczina. w'glik ostra choroba zaka{na zwierz't.

w'g-r(ier(ry 1. krosty na twarzy, wysypka, czop zatykaj'cy wylot gruczo=u =ojowego, zask[rnik, 2. larwa tasiemca paso/ytuj'ca w tkankach /ywiciela po>redniego, najcz">ciej >wini. †w'groda 1. obszar zagrodzony, np. ogr[d, ='ka, pastwisko, wsp[lny plac wiejski, 2. ogrodzenie, p=ot. w's(al(aty zarost pod nosem m"/czyzny. ¯ s=aw. uzkij ]w'ski\. wsp[lny pie< z p's i d's(a: si". ˚us, uz. †w'sad ischias. †w'sienica g'sienica, GW.

w's-ki(ko~ wo=. 1289 ouzok=-uzok ]w'ski\, ros. uzkij, ˚us, uz. w'tek 1. termin tkacki, uk=ad nici w tkaninie, biegn'cy prostopadle do nici osnowy, 2. przen. motyw. s=owotw. pokr. motek. niem. faben ]ni:, nitka, w'tek np. mowy, osnowa; s'/e<\.

w't-=y(le:(pi:(pilwy s=aby, s=abo wierzy:; pow'tpiewa:

†w'tok r[w, przekop, kana= wodny, fosa. ˚w'd[=. ang. ditch, trench, canal, moat, ros. kanava-kanawa, rov-row. w'tor dolne brzegi beczki.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros.

utor=-utor.

w'troba gruczo= wydzielaj'cy /[=:. staropol. 1437 yatri yecur ˚j"try, pokr. ros. utroba ]brzuch\. anglosas. lifer, leber ]w'troba\, >redniow. ang. livere, livre, ang. liver, ros. pehen;-piecze<, pehënka-pieczonka. w'w[z jar, rozpadlina w ziemi, par[w, wozwagl, suchod[=. ˚w'd[=. laszsko-wo=. wozwagl ¯ woz ]w[z\ % wa ]w'\ % gl ]ziemia, gleba, grunt\. Wozwagl 1255, by=y pol. ?ytomierz, dzi> ukr. ?itomir. staropol. suchod[=. †w'za w"za, Å´, ˚w"za. w'/ 1. gad, /mija, 2. gumowy lub parciany przew[d prowadz'cy wod". franc. 1. la couleuvre, ang. 1. serpent, snake; dragon, 2. hose, staroros. u'=-u/, ros. zmej-zmej, 2. rukav, rezinovaq truba, kiwka. wbi-:(ja: ¯ w` % ˚bi:. wbie-c(gn': ¯ w` % ˚biec, bieg. wbrew na przek[r, wprost przeciwnie, pomimo rady, zalecenia, zobowi'zania. wbudowa: ¯ w` % ˚budowa:. wcale ca=kiem, zupe=nie. wcale nie – zaprzeczenie. ¯ w ca=o>ci. staropol. nice ]wcale\. staropol. wcale – w ca=o>ci. ang. completely ]used as intensive, increasing or causing to increase degree of convinction\, ang. not at all, ros. vovse net-wowsie niet.

wch=-ania:(on': ¯ w % ch=on':; absorbowa:, wci'ga: w siebie, wessa:; wch=ania: powietrze – wdycha:. wch=on': ziemie – w='czy:. ch=onny umys= – poj"tny. wchodzi: ¯ w` % ˚chodzi:. †wchodzie< przybysz. wci': ¯ w` % ˚ci':. wci'g-a:(n': ¯ w` % ˚ci'gn':. wci'/ nadal, stale, bez przerwy, bez ustanku, nieustannie.

wciel-enie(ony(a: ]si"\ ¯ w % cia=o 1. przybiera: posta:, 2. w='cza:, 3. wprowadza: w /ycie.

wciera-:(anie, wetrze:

¯ w` % ˚ciera:.

wci"cie, wcina: ˚w` % ˚ci':. †wcipny pi"knie zbudowany, kszta=tny.

wciska: ]si"\ ¯ w` % ˚ciska:. wcisn': ]si"\ �� w` % ˚cisn':. †wczas 1. w por", na czas, 2. odpoczynek, spok[j. franc. ]odpocz.\ le repos, relache,


x ang. ]na czas\ on time, ]odpoczynek\ relaxation, rest, ros. tohno-toczno, akkuratno, ]odpoczynek\ otdyx-otdych.

wczas-y(owicz wczep(ia:(i: ]si"\ wcze-sny(>nie(>niak wczoraj(szy dzie< przed dzisiejszym. ¯ w ]czas przesz=y\ % tera % aj ]wskazanie na co>\ czes. i s=ow. wçera, sorab. c≈era, t≈ora, vind. wzhera, vzherai, chorw. vchera, uchera, raguz. i bosn. jucer]a\, s=aw. vhera, vheras;, ang. yesterday. wczu: ]si"\ ¯ w` % ˚czu:.

†wczyni: 1. w=o/y:, wsun':, wsadzi:, 2. do•da:(miesza:.

wczyt-ywa:(aj ]si"\ wda: si" ¯ w` % ˚da: si". ¢wdasza na szczity oddali w niewol" konnym. Latopis 1116 vdawa wdasza na szczity

na ]ity-

wdawa-:(j ]si"\ staropol. wdawa: ]wci'ga:, wprowadza:, wpl'tywa:\, ang. engage, involve, ros. zavërtyvat;-zawiortywat, zavernut;-zawiernut, vput-yvat;/at;-wput-ywat(at. wdech ¯ w % dech. wci'gni"cie powietrza do p=uc. ang. breath in, ros. vdyxat;-wdychat, vdoxnut;-wdochnut. wdepn': ¯ w % depta:. 1. wej>: w co, wst'pi: w co, 2. wst'pi:, wej>: gdzie b"d'c w drodze. ang. step in, ros. vojti-wojti. wdowa kobieta kt[ra prze/y=a ]po>lubionego\ m"/a. prastare. przymiotnikowe wdowi. pokr. ang. widow ]wdowa\.

w-dow-a – wi-dow; wi-do-w – w-do-wi; =ac. vidua, ital. vedova, got. widuwo, anglosas. widewe, >redniow. ang. widwe, ang. widow, niem. die witwe,

mazur. vdovicy ]wdowy\, ros. vdova, vdovica, czes. wdowa, wdowiçka, carn. udowa, vind. vudova, chorw. udova, vdovicza, udovicza, raguz. vdova, vdovizza, s=ow. vdovica, bosn. udovica, sanskr. vidhava, pers. hive, wdrapa: si" ¯ w` % ˚drapa:. wdrapywa: ˚dziwol'g.

wdrap-a:(ywa: si" wdra/a: ]si"\ wprowadza: ¯ droga.

†wdupia=y wy-dr'/ony(d=ubany. wdycha: ¯ w % dech. zdycha:, z ^ wy, WZ

wdzi-a:(ewa:(anko

˚w` % ˚dzia:.

wdziera: si" wdziewa: ¯ w` % ˚dzia:. wdzi"czn-y(ie(o>: dos=. odzew; odwzajemnienie ]si"\ dobroci'. przestawienie d{w•i"k ˘ wdz•i"k ˘ d{wi"cz•ny  wdzi"•czny ]s=owotw. s=owotw. koncepcji 012 i 002.A.a. s=owotw. koncepcj' s=aw.-ros. zwuk. staropol. wdzi"czno>: ]wdzi"k\. wdzi"czny ]pi"kny, mi=y, =agodny\. =ac. gratia ˘ starofranc. grace ˘ >redniow. ang i ang. grace ]wdzi"k\ ˘ ang. graceful ]wdzi"czny\ ros. gracioznyj-gracioznyj. wdzi"-k(czy: ]si"\ urok. zakrawa /e w jakim> zwi'zku s=owotw. z d{wi"kiem& w•dz•i"k  d{•w•i"k ]w•dzd{•w\. =ac. gratia ˘ starofranc. grace, >redniow. ang. i ang. grace, ]wdzi"czny, powabny\ graceful, ]uznanie\, appreciat-e(ion, ros. graciq-gratija }†gratia|. we~ po` podle – wedle, wed=ug. weba cienkie p=[tno lniane u/ywane na bielizn" po>cielow' i osobist'. niem. webe, AE, anglosas. leinen, pokr. niem. leinen, >redniow. ang. lynnen, ang. linen, s=aw. bel;ë-bieljo. Webster’s Dictionary popularny s=ownik w USA, w wydaniach regularnie wznawianych od wielu dekad, poprawianych i uzupe=nianych, przez to niebywale wysokiej warto>ci j"zykoznawczej. Nie mniej znalaz=em w nim kilka niedoci'gni":, a najwi"kszym – pomieszanie Theutonic ]zakonu za=o/. 1190 lub 1191, w Jerozolimie, ¯ Theo % tonic\ z Teutoni ]niemieckim plemieniem z Jutlandii, ¯ gr. autochthon – ziomkowie, tuziemcy\. I tak, z niedoci'gni":& hunt ]polowanie\ ¯ hund ]pies\, winter ]zima\ ¯ wind ]wiart\, tug ]ci'gn':, holow•a:(nik\  zug. Autorzy nie >wiadomi przej>: DTC ]niem. Z; TZ\; og[lnie – zakrawa – /e termin «woda», najbardziej powszechny >rodek, r[/norodnie pisany i s=owo u/yte w ogromnej liczbie termin[w, ukryte w ok. 50-ciu zg=oskach, nie by= przez autor[w S=ownika dostatecznie wykorzystany w dochodzeniu genezy s=[w, jak ‘ice» ]l[d\, piss ]szcza:\, «sweet» ]s=odki, mi=y\, «yawl» ¯ ¢iss, ¢yss, wet, wot, awl ]mokrz, deszcz, s=ota, ulewa, woda\. pochodne wody& kwas ¯ wasser, i s=[d

¯ =[d, tak/e wyda=y znaczn' liczb" termin[w, i nie s' one zauwa/one przez polskich j"zykoznawc[w. wi"cej ˚nr 891, 700, 494. †wecz w co. †wedla obok, przy, w pobli/u, tu/. wed-=ug(le przez, za, zgodnie z, odpowiednio. pokr. pod=ug. ¢wedro dobra pogoda, bezchmurna s=oneczna, jasna, ciep=a. ros. vëdro. Za A. Br¥cknerem& cerk. werd ]jasny\, serb. wedriti se ]rozja>nia: si"\, s=owie<. wedernica ]t"cza\, czes. wedro ]ciep=o\, =u/yckie wjedro ]pogoda\. wedrze: si" w weekend koniec tygodnia; od pi'tku popo=udnia do niedzieli wieczorem; /ydowski sabat ˘ pol. sobota. ang. week ]tydzie<\ % end ]koniec\. †wej patrz, ot, oto. ang. look at, niem. ansehen, ros. smotri-smotri, obra]aj vnimanie-obraszczaj wnimanie. weget-acja(owa: proces rozwoju i wzrostu ro>lin. bierne, bezczynne /ycie. =ac. vegetatio ]wzrastanie\; vegere ˘ vegetus ˘ vegetare ˘

vegetatus. wegetarianin jarosz. >redniow. =ac. vegetarius ]ro>linny\, niem. vegetarianer. wehiku= pojazd na ko=ach, zwykle

z siedzeniami do przewozu os[b. =ac. vehere ]jecha:\ ˘ vehiculum ]w[z, pow[z, wagon, pojazd\, franc. vehicule, ang. vehicle. wejrze-:(nie ¯ ¢jrze. ˘ spojrzenie, ujrze: wej>-:(cie(ciowy(ci[wka ¯ i>:. wek s=oik z gumow' uszczelk' i spr"/ynk' przyciskaj'c' przykrywk', hermetycznie zamykany. niem. weckglass. weksel rachunek, pokwitowanie wystawione na specjalnym blankiecie do zap=aty okre>lonej sumy jego okazicielowi. niem. wechsel. wekslowa: ustawia: szyny na tor, dla poci'gu, za pomoc' zwrotnicy. niem. wechseln. wektor no>nik; wielko>: zawieraj'ca kierunek i zwrot; astronom., biolog. i matemat. znaczenia; w matematyce – a\ ilo>:, jak si=a lub pr"dko>:, posiadaj'ce kierunek i wielko>:, b\ linia je reprezentuj'ca =ac. vector, ang. vector. †welens, welenc zwierzchnia suknia pod zbroj'. ¢Weles, ba=wan s=aw., b[g bydl"cy ¯ celeber

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x pol. Wo=os; st'd Wo=och – Pannonia ¯ ˚Pan ]bo/ek bydl"cy\. ¢welikoje gowenije cerk. velikoe govenie ¯ govet; ]Wielki Post przed Wielkanoc'\. welon przezroczysta zas=ona, upinana przez kobiety na g=owie =ac. vela ˘ franc., staronorm. i >redniow. ang. veile ˘ ang. veil. welur gatunek jedwabnego aksamitu. =ac. villus ]w=osy, kosmyk\ ˘ franc. velours. welwet g=adka lub pr'/kowana tkanina bawe=niana podobna do aksamitu. =ac. villus ˘ >redniow. =ac. velvetum ˘ >redniow. ang. velvet, velwet ˘ ang. velvet. ¢Welzewe= Bezlebub, diabe=, czort, szatan, uto/samienie wszelkiego z=a. >redniow. vel;zevel-welzewe=.

we=n-a(iany(ianka(isty 1. runo owcze. niem. wolle, anglosas. wull, >redniow. ang. wolle, ang. wool, =ac. lana, gr. lenos, 2. fala, ros. volna. niem. welle ]fala\. staropol. we=na ]fala\, OE, ¯ ros. ang. wave, ros. volna-wo=na. †wemkn': wsun':, w=o/y:. =ac. in` % serere ]po(przy-='czy:\ ˘ inserere ˘ insertus ˘ ang. to insert, ros. vstavit;-wstawit, vkl[hit;-wkljuczit. †wen poza wn"trze, na zewn'trz, na dw[r, ¯ won# OE. staropol. wen – 1. przecz, 2. na powr[t. ang. outside, ros. naru'naq storona, naru'nost;-naru/nost, vnewnost;-wniesznost. ¢wend obce, skr"ca:. anglosaskie venden, >redniow. ang. wenden, ang. wend, lit.-=ot. rzeka Swenta ]o kszta=cie litery S\. †wenerowa: powa/a:, ho=d sk=ada:. ang. respect, pay homage, ros. pohtit;, blagogovit;. wendeta zemsta. ital. vendetta. weneryczny choroby zaka{ne przenoszone drog' p=ciow' ]ki=a, rze/'czka i wrz[d m"ski\. =ac. Venus, Veneris ]bogini mi=o>ci\, =ac. venerus, ang. veneral. ¢wending holend. – 1. obr[ci:, wykr"ca:, ]o kuli\ toczy: si", od(za-wr[ci:, 2. zajrze:, zagl'da:, 3. odmieni:. lit. Wendigo=a, nazwisko W"dzik, GK.

wentyl(acja(acyjny(ator akcja ucieczki. =ac. ventus ]wiatr\ ˘ ventilare ˘ ventilatus ˘ franc.-ang. vent.

we< ¯ on, von, 1253 †wep krzyk, g=o>ne j"ki. ¯ ang. wept ¯ weep ]p=aka:\. wepch-a:(n': ]si"\ weranda rodzaj otwartego lub oszklonego ganku, tarasu. hind. pochodzenie s=owa ˘ port. varanda ]zadaszony balkon\ ˘ franc. veranda. ˚†wiryndarz ]altana, ogr[dek\. werbalnie s=ownie, ustnie. =ac. verbalis ¯ verbum ]s=owo\, ang. verbal(ism. werbel instrument perkusyjny, b"benek. niem. wirbel, EI.

werb-owa:(unek zaci'g(a:, namawia: kogo do wzi"cia udzia=u w czym. niem. werben, werbung. werdykt wyrok, orzeczenie s'du przysi"g=ych. =ac. dicere ]powiedzie:\ ˘ vere dictum ]prawdziwie powiedziane\ starofranc. veirdit, anglofranc. verdit, >redniow. ang. verdit, ang. verdict, s=aw.-ros. prigovor, rewenie. wermut wino gronowo-zio=owe. =ac. wermut ]pio=un\. wereniks przezroczysta szybko schn'ca substancja /ywiczna lub oleista, pow=oka chroni'ca obrazy przed wp=ywami atmosferycznymi. >redniow. =ac. veronix ]sm[=ka pachn'ca\. wernisa/ pokaz dzie= sztuki dla os[b zaproszonych, przed otwarciem dla publiczno>ci. franc. vernissage. wers(et linijka wiersza, =ac. versus, >redniow. ang. vers ˘ ang. verse.

wersalik czcionki du/ych liter alfabetu. =ac. versus ]wiersz\, niem. wersalien.

wersalka kanapa z ruchomym oparciem. franc. Versailles, pol. Wersal ]miasto pod Pary/em\. werset zwrotka, ¯ verse ^ >wiat ^ strona ^ wrot ˘ Wroc=aw ^ Íwiatos=aw, Universe ^ Wszech>wiat, uniwersalny ^ wszechstronny, uni` ^ wszech`. =ac. versus ^ wiersz, wersety. wersja od(z-miana, wariant, jeden ze sposob[w. >redniow. =ac., franc. versio ˘ ang. version. ¢wert obraca:, nawraca:. =ac. vertere ]zwrot\ ˘ vertex ]punkt zwrotny\ ros. vernut;, vertet;, vertep,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

vertlo, wiert=o, wierny ]nawr[cony\.

wertepy manowce, g[ry i do=y, droga do nik'd. ros.-ukr. vertep, l.p. wert(owa: przewraca: strony =ac. vertere. wertykalny pionowy. =ac. vertex, verticis >redniow. =ac. verticalis franc.-ang. vertical, ¢werw ˚wierw. werwa animusz, zapa=, o/ywienie, energia, wigor. =ac. verbum ˘ verba, franc.-ang. verve, BW. ros. sila-si=a, pod=ëm-podiom.

weryfik-acja(owa: >redniow. =ac. verus ]prawda\ % facere ]u(czyni:\ ˘ verificare ]uczyni: prawdziwym\ ˘ starofranc. verifier, >redniow. ang. verifien, ang. verify, s=aw.-ros. proverqt;.

wes-ele(elny(o=y([=(o=ek(o=o>: rado>: z zawartego zwi'zku objawiaj'ca si" przyj"ciem, biesiad' i ta<cami; nastr[j rado>ci. anglosas. wed ]>lub\, pokr. niem. wetten ]zak=ada: si"\ ˘ anglosas. weddian ]>lubowa:\ ˘ weddung ˘ ang. wedding ]1. akt lub ceremonia ostania si" /onatym lub m"/atk'; ma=/e<stwo, 2. rocznica tego aktu\. wo=. 1289 i piti i veselitis -i piti i weselitis ]pi: i weseli: si"\, vesel=-wese= ]wes[=\, s=aw.-ros. vesel;e, vesel;nik, veselitis ]weseli: si"\,

vesëlyi, vesëlka.

ang. funny ]zabawny, weso=y, >miesz -ny\, ros. smiewnoj-smiesznoj, zabavnyj-zabawnyj. wesp[= razem, wsp[lnie, wraz, ='cznie z kim. ¯ do spo=u. staropol. wespo=ek. anglosas. gaderian ]zbiera:\ ˘ to % g≤dre ]razem, wesp[=\ ˘ anglosas. tog≤dre, togadere, >redniow. ang. togeder, ang. together, ros. vmeste, sovokupno-sowokupno. wesprze: ]si"\ podeprze:, udzieli: wsparcia, podtrzyma:. ¯ wspiera:. wessa: ]si"\ ¯ wsysa:. westalka kap=anka strzeg'ca >wi"tego ognia bogini Westy w staro/. Rzymie. gr. Hestia, =ac. Vesta. westchn': odetchn': g="boko na znak smutku, /alu, t"sknoty, ¯ tchnienie. wesz, wszy ]l.mn.\ pasa/yt ssak[w. ¯ cia=o ]ca=o>: – wszystko\. s=aw. wie> ]wszystko\,


x staropol. sz ^ >. ˚/erada ¯ /er. staropol. /erada ¯ /er(owa:. anglosas. lus, niem. laus ]wesz\, franc. pou ]l.poj.\, poux ]l.mn.\, >redniow. ang. louse, lice, ang. louse ]l.poj.\, lice ]l. mn.\, ros. vow;-wosz. †weszkodzi: uszkodzi:, UW. †we>rz[d po>r[d, w>r[d. niem. unter, zwischen, franc. parmi, au milieu de, ]d’\entre, anglosas. on gemang, >redniow. ang. i ang. among, ros. me'du-mie/du, posredi-posredi. †wet, wety deser, koniec. =ac. servire ]s=u/y:\ ˘ franc. des` ]=ac. de`\ % servir ˘ desservir ]oczy>ci: st[=\ ˘ ang. dessert, ros. desert-desert. wet(owa: zemsta, m>ci:. odwet, powetowa: strat", zniweczy: z=o. †wetowa: oponowa:, sprzeciwia: si". =ac. vetare ]nie pozwala:, zabrania:\ ˘ =ac. veto ]nie pozwalam\, ang. veto, ros. veto-weto, zapre]enie-zapreszczenie. weteran uczestnik. =ac. vetus, veteris ]stary\ ˘

veteranus. weteryna-ria(rz nauka o anatomii i fizjologii zwierz't, o rozpoznaniu i leczeniu ich chor[b, zapobieganiu im. =ac. vetus, veteris ]stary, w sensie «zwierz" w pewnym wieku»\ ˘ veterina ˘ veterinarius ]zwierz"cia brzemiennego, ci"/arnego\.

wetkn':, wtyka: ]si"\ wo=. 1289 vzo†kvenawzotknena ]wetkni"ta, nabita na\. weto sprzeciw. =ac. vetare ]zabroni:\ ˘ veto ˘ ang. veto.

wetrze: wewn-'trz("trzny ¯ we % wn'trz, wn"trze s=aw.-ros. vnutr-;/i/ennyj/

/ennost;. wezbra-:(ne ]wody\ przyb[r, s=owotw. pokr. nabrzmie:. ¯ bra:.

wezg=owie >ciana =[/ka o kt[r' opiera si" poduszk". ¯ wez % g=owa. staropol. wezg=owie. ang. headboard.

†wezmiot jaz na rzece czy te/ grobla.

wezwa-:(nie ¯ zew ˘ odezwa, odzew. staropol. wezwa: – 1. wezwa:, zawo=a:, 2. nazwa:, przezwa:. staropol. wezwany – nazwany. ang. call, summon,

zov-zow, prizyv-prizyw, sozyvanie-sozywanie, s=aw.-ros. sozva ]wezwie\. ros.

wezyr minister w krajach muzu=ma<skich. tur. wezir. we{ ¯ w, we ]˚na\ % { wzi': ¯ wz ]u, pod, za\ % i': ¯ jat’ ]chwyci:\. †we{re: spojrze:, wejrze:. ˚jrze:. †w"borek naczynie do noszenia wody, wiadro. w"ch zmys= powonienia, zdolno>: odczuwania zapach[w. ¯ "ch ¯ uch ]powietrze\. ˚w'cha:. w"cierz ˚wi"cierz ]sie: na ryby i ptaki naci'gni"ta na ram"\. w"dka(rz(rski przyrz'd do =owienia ryb, sk=adaj'cy si" z w"dziska, /y=ki sp=awika i haczyka.

w"d(zarnia(zonka(zi:(lina(ka ¯ sw'd, zapach, n"ci: ]sw"dzi – kusi\. w"drow-a:(iec(ny, w"dr[wka odbywa: pieszo dalek' drog". niem. wandern, anglosas. wandrian, >redniow. ang.

wandren, wandrien,

ang. wander(ing, ros. brod-it;/qga. w"dzid=o metalowa spinka kantara, wk=adana w chrapy konia dla prowadzenia go lejcami – dla zwrot[w. holend. wendig ]obr[ci:, wykr"ca:\. staropol. munsztuk – w"dzid=o. ¯ niem. mund ]usta, chrapy\ % stück ]kawa=ek, sztuka, k"s\. anglosas. bitan ]k'sa:\, >redniow. ang. bit, bitt, ang. bit, ros. udilo-udi=o ]w"dzid=o\, mundwtuk-mundsztuk. w"dzisko wysi"gnik w"dki, d=ugi, cienki kij. s=owotw. pokr. biczysko, `isko  `ysko.

w"g-iel(lowy(lan(larka(larz(lik( (lownia(lowodan ska=a pochodzenia ro>linnego; zw"glone zgliszcza lub szcz'tki. staropol. w"gl, w'gl – w"giel. franc. ]drzewny\ le charbon de bois, ]kamienny\ le charbon de terre, anglosas. col, niem. ]stein\kohle, >redniow. ang. cole, col, ang. coal, ros. ugol;-ugol ¯ niem. w"gie-=(lnica(lny r[g budynku, zza w"g=a, kamie< w"gielny. wo=. 1289 ougol=-ugo= ]w"gie=\, ougla-ug=a ]w"g=a\, staroros. ugol=-ugo= ¯ u % go=, s=owotw. koncepcji 022, 023, 024& go=  =og, =o/ ^ k=am ^ za=amanie ^ k't ˘ r[g. ang. quoin ]1. zewn"trzny r[g budynku, szczeg[lnie du/e kamienie kt[rymi budynek jest zaznaczony, 2. du/y, klinowaty kamie<, itp., =uku, 3. o kszta=cie klina drewniany lub metalowy blok u/yty do zabezpieczenia be-

czek na galerze, przed toczeniem si"\, ros. ugol (doma)-ugo= doma. w"go-rz(rnia Anguilla anguilla, gat. drapie/nej ryby o ciele w"/owatym, ceniona ze wzgl. na smaczne mi"so, ninog ]nien[g\. czes. auhor, auhoren, s=ow. auhor, uhor, sorab. 1. wuhor, 2. wugor, hugor, chorw. vugor, dalm. ugor, vugor, s=aw.-ros. ugor;-ugor. w"szy: ¯ w"ch. w"za cienkie arkusze wosku ze sztucznie odci>ni"tymi zacz'tkami kom[rek pszczelich, dla u=atwienia pszczo=om budowy plastr[w, staropol. w'za – plaster pszczeli nie wype=niony miodem. w"z-e=(e=ek(=owato(=owy supe=, r[/ne rodzaje zaci'gni"tej p"tli, w s=owniku Webstera na 45 r[/nych sposob[w, ka/dy posiadaj'cy nazw". s=owotw. koncepcji& guz. niem. knoten, holend. knot, anglosas. cnotta, franc. n≥ud, >redniow. ang. knotte, ang. knot, s=aw.-ros. uzel-uze=. ˚wi'za:. w"{lica rodzaj drabinki sznurowej na statku, s=u/'cej do wchodzenia na maszty i reje.

w"/-ownica(owy(yk ¯ w'/, Å´

¢wga/ati zadawala:, wynagrodzi:. Latopis 1116 vga'ati-wga/ati.

wgi"ty ¯ w % gi': wkl"s=y. wgl'd(a: ¯ w` % ˚gl'da:. s=owotw. pokr. po(prze(wz•gl'd.

wg="bi-a:(: ]si"\

w` ]do >rodka\ % ˚g="bi:.

wgnie>: ¯ w % gnie>: ]cisn':\. wgoni: ¯ w` % ˚goni:. wgra: ¯ w` % ˚gra:. wgryza: si" ¯ w % ˚gry{:. whisky mocna w[dka. ¯ ang. whiskey. wia-:(lnia silny ruch powietrza, podmuchy. za(prze-wia:, powiew, wiatr, zawieja, zwiewa: ]1. zniesionym by: wiatrem, 2. przen. ucieka:, stawa: si" nieuchwytnym, jak wiatr, umyka:, oddala: si"\. ¯ wiew ^ ci'g ˘ zwiewaj – ci'gnij si" ]oddal si"\; wiatr ^ jazda ˘ po•wiat ^ u•jazd ˘ zwiewaj st'd ^ jazda st'd ]wyno> si", zmykaj, biegiem\. wo=. 1289 v≠[]ou-wiejuszczu, za(na(po(prze(ob(pod(wy(z(rozwia:.

wiad-omy(omo(omo>: pokr. wiedza. staropol. >wiadomy – znany, wiadomy. ang. known, ros. znanyj-znanyj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wiadro 1. wied ]wie>:, prowadzi:\ % dro ]woda\, gr. hy•dordro, 2. w % jadro ]¢nutr, wn"trze\ ˘ j'dro, 3. wiad ]woda\, jak Wiatycze, wada, 4. ˚jadro ]sie:, niew[d\, uj"ta woda. ros. vedro-wiedro. anglosas. p≤gel; buc, starofranc. paile, paele; >redniow. ang. paile; boket, ang. pail, bucket. franc. le seau, baquet,

†wiadrunek staropol. fidrunk, WF. wiadukt =ac. via % ductus ]prowadzi:\. wian-ek(uszek 1. splot, zw[j kwiat[w, ga='zek, zi[=, itp., w kszta=cie kolistym, zdrobnienie wie<ca 2. b=ona dziewicza u panien cnot' zwana ]zalet'\, =ac.-ang. anus rzymskie pochodz. ˚Janus Dziewice puszcza=y wianki na wodzie w czasie Íwi"tojanek ]w czasie wezbra< wod\, a ch=opcy je =apali. Chrze>cija<ski symbol po poga<skich obrz"dach Kupa=y, gdy w[wczas wiele panien rozpoczyna=o wsp[=/ycie, a zasz=e w ci'/" – rodzi=y wiosn' nast"pnego roku; st'd nasilona by=a liczba urodzin w marcu, i bajka dla dzieci, /e bocian niemowlaki przynosi – z przylotem bocian[w rodzi=y si". St'd i m-c czerwiec ¯ czerw ]ci'/a\. wiano zabezpieczenie, kt[re /ona otrzymywa=a od m"/a po >lubie; przyspo/enie maj'tkowe m"/a na rzecz /ony, Latopis 1116 v≠no-wieno. por. posag. wiara 1. ufno>:, zaufanie, s=owo ˘ na wiar" ]na s=owo\, S=awianie ]Wierni\, powierzy: ]zaufa:\, wiaro=omny, 2. prawda ˘ wiarygodny, uwierzytelnienie, wierzy-ciel(telny, 3. w znaczeniu religijnym& przekonanie ¯ prze ]poza\ % konanie ]zgon\; przekonanie o istnieniu rzeczy urojonych i o wydarzeniach kt[re nie mia=y miejsca, prze>wiadczenie o prawdziwo>ci rzeczy fa=szywych, nierzeczywistych, nieistniej'cych, urojonych, zmy>lonych, o istnieniu Boga, anio=[w i /ycia pozagrobowego; religia, wyznanie, obrz'dki ˘ wierny ]nawr[cony\ ¯ wiernut’ ]zawr[ci:\. wiara – uderzenie chytrych w opony m[zgowe s=abych& dzieci, kobiet, starc[w, nieuleczalnie i ob=o/nie chorych, przest"pc[w, naiwnych, hipokryt[w, my>li kr[tkiej; nie znaj'cych >wiata, /ycia, i jego praw; wiedza, nauczanie – sol' w oku, krytykowane otwarcie lub kodowane w pod>wiadomo>ci wiernych /e to z=o; im mniej wiedzy – tym wi"cej si= boskich, pola do

manipulowania ich umys=ami, zwyk=a regu=a reszty. wiara – ufanie drugiemu cz=owiekowi, /e to, co m[wi, jest prawd', lub mo/e by: prawd', prawdopodobnie jest. wiara – ucieczka ludzi s=abych, fa=szywych, w >wiat urojony, jak oni sami. ludzie jak ich wiara, a wiara – jak ludzie. nie ma wiar prawdziwych i fa=szywych – wszystkie s' fa=szywe. staropol. wiara – 1. powaga, 2. zaufanie, wierno>:, rzetelno>:. staropol. wiarowa: – wystrzega: si". =ac. fidere ]zaufanie, wiara, dowierzanie komu\ ˘ fides; credere ˘ credo ]wierz"\, starofranc. feid, fei, franc. foi, anglosas. creda, geleafa, geliefan >redniow. ang. feith, crede, bileve ¯ be % leve ¯ ileve, leve ¯ anglosas. geleafa, bileven ¯ be % ileven, leven ¯ anglosas. geliefan, ang. faith(ful, creed, belief ]wiara\, believe ]wierzy:, my>le:, s'dzi:\; fidelity ]wierno>:, zgodno>: z prawd'\ ¯ =ac. fidelitas ¯ fidelis ]wierny\ ˘ infidelis, franc. infidele, ang. infidel ]niewierny, nie wierz'cy w chrze>cija<stwo, islam, poganin\, ros. ver-a/ovanie-wier-a(owanie, ]wierno>:\ hestnost;-czestnost, vernost;-wiernost. ˚wierny.

†wiardunek, wiadrunk, wiedrunek, wierdunk, wirdunek, czy wirdunk moneta, jednostka pieni"/na r[wna 1(4 brzywny, tj. 12-groszowa. wiarus stary, dzielny /o=nierz. ¢wiast }arch. pol.| znany. st'd niewiasta ]nieznana, cz"sto nie wymieniana w dokumentach z imienia\, powiastka ]zawiadomienie\, zwiastowa:, ros. izvestie ]wiadomo>:\, AE. †wiastonosz zwiastun, obwie>ciciel. ¢wiaszcze wi"cej. staroros. vq]e-wiaszcze, ros. bolee-boleje. ¢wiaszczij wielki, starszy w pozycji spo=ecznej, znany, lepszy. staroros. vq]ij-wiaszczij.

wiatr(ak(ochron(o=om(opylny( (osiewny([wka szybki ruch powietrza. s=owotw. baz' ang. wind ]wiatr\ ˘ ang. winter ]zima\ ˘ ros. wieter ]wiatr\ ˘ ang. wing ]skrzyd=o\ wi"cej ˚nr 024. wind ¯ >redniow. ang. winden, winter ¯ >redniow. ang. winter,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wing ¯ >redniow. ang. winge, weng. autorzy S=ownika Webstera o tym nie wiedz', podobnie o innych& hunt, tug, pomieszane dwa Zakony, ˚nr 891. przez przypadek& wiatr ^ jazda ˘ po•wiat ^ u•jazd ˘ zwiewaj st'd ^ jazda st'd ]wyno> si", zmykaj, biegiem\. Pogoda; anglosas. i >redniow. ang. weder, pokr. niem. wetter, ]powietrze; pogoda\ ˘ s=aw. veter-weter }wietier| ]wiatr, E ˘ IE\. niem. wetter, ]powietrze; pogoda\ s=owotw. pokr. wet, >redniow. ang. wet, wete, anglosas. w≤t ]mokry, d/d/ysty\, baz' water, w≤ter ]woda\. wo=. 1289 v≠trou-wietru ]wiatru\, ros. veter, ang. wind, breeze; wietrzy: – nasi'ka: wiatrem ]tlenem\; 1. wietrzy: zaduch, zaple>nia=e, 2. zwierzyn" ]w"szy:, odbiera: zapach z wiatrem\. wywietrzy: z g=owy ]wywia: z niej\. wiatyk komunia >w. udzielana ci"/ko chorym i umieraj'cym. =ac. viaticum ]zaopatrzenie na podr[/\. wi'd post"puj'ca choroba rdzenia kr"gowego, wyst"puj'ca w okresie zaawansowanej ki=y. wi'z Ulmus campestris L., gat. twardego, ci"/kiego drzewa. staropol. 1472 ylem ilmus. franc. orme, anglosas. elm, >redniow. ang. elme ˘ ang. elm, staroros. vqz=-wjaz, ros. vqz. wi'za: ]si"\ ='czy: poprzez supe=, w"ze=. przen. kojarzy:, ¯ s=aw. uz ˘ uzda, guz(ik. dos=. wik=a: ˘ roz•wi'za:(wik=a:; wi'z  wiklina. do(od(pod(za(przy(u•wi'za:, obowi'zek – obop[lne zobowi'zanie, zwi'zek, pod(za•wi'zka wi'zanka, wi'zka. ros. vqzat;, svqz;. za(na(po(u(prze(przy(ob(do(od( (pod(wy(z(roz(zobo•wi'za:.

wi'z-ad=o(anie(anka(ka wi'z[wka Filipendula, gat. ro>liny. wibra-tor(cja(cyjny(fon drga-:(nia, falowa:. =ac. vibratus ¯ vibrare. wice~ }arch.| ¢rz'd, wskazuj' sylaby u/yte w wyrazach, dzi> ju/ bez zwi'zku ze sob', i ich znaczenia – rz'd, podrz"dny, poporz'dkowany komu>, nierz'd, szczeg[lnie& ni/szy, gorszy, podw=adny ]ang. inferior\& device – urz'dzenie, przyrz'd, vice` – osoba podrz"dna, podporz'dkowana, poni/ej ` ]ang. one who acts in the place of, subordinate, deputy, as in vice-president\, vice ]1. powa/ny uszczerbek charak-


x teru; powa/ny moralny zaw[d, 2. diabelskie, niegodziwe prowadzenie si"; zepsucie, zdeprawowanie, 3. szczeg[lnie niemoralny, zdeprawowany, lub poni/aj'cy na=[g, 4. ...itd.\ – termin u/ywany do nierz'du ˘ vice squad ]dzia= policji zwalczaj'cy nierz'd\. wg mSjp 1969& «przedrostek poprzedzaj'cy tematy s=owotw[rcze rzeczownikowe, niekiedy przymiotnikowe» a\ «oznaczaj'cy czyjego> zast"pc", lub funkcj" zast"pcy, np. wicedyrektor, wiceminister, wicedyrektorski» b\ «oznaczaj'cy kogo>, kto jest na drugim miejscu w eliminacjach, np. wicemistrz, wicemiss» =ac. vitium ]wada, na=[g, wyst"pek\, vice ]w funkcji, w roli, w miejsce, zast"pstwie innego, innej osoby, ang. in the place of another\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. vice, ros. porok -porok ]na=[g\, vmesto-wmiesto, vice-wice. wich-er(ura(rzy: silny wiatr z porywami, zwykle tu/ przed burz'. niem. sturmwind ]wichura\, gewitter ]burza z piorunami\, ang. windstorm, strong gusts ]silne porywy wiatru\, ros. vix-r;/or;/rem ]nagle, porywczo\. wichrowaty skr"cony, krzywy, zgi"ty. ˘ zwichrowany.

†wici"stwo, wici"/stwo zwyci"stwo. =ac. vincere ]zdoby:, pokona:, zwyci"/y:, podbi:\ ˘ victor ˘ victoria, starofranc. i >redniow. ang. victorie, ang. victory, ros. pobeda-pobieda. †wicina szkuty na Litwie, =[dki. ros. vit;vina-witwina. wiciokrzew Lonicera, gat. ro>liny. wiciowiec gromada pierwotniak[w; mikroskopijne, jednokom[rkowe organizmy. ~wicz, ~wic patronimiczny przyrostek w lit.-ruskich nazwiskach pochodz'cy prawdop. od ˚vit, ze zmian' T ˘ Cz, T ˘ C. Dziedzic ]od dziada, lub dzieci ˘ dziedziniec\, kr[lewicz ]m=ody, od kr[la\, itp. A. Br¥ckner 1927 – b="dnie, /e przyrostek nie powsta= od jakiego> samoistnego s=owa... †wi: =a<cuch u p=uga. ang. chain attached to plough. wi: 1. d=uga, cienka ga='zka, witka, pr"t, 2. ple>:, przeplata:, np. wi: gniazdo. wi: ]si"\, win': ˚win':. 1. ple>:; wi: si" – meandrowa: ]o rzece\, skr"ca: w r[/ne strony, ros. vit-;/;sq/ok/oj, 2. rodzi:; powity – urodzony ¯ =ac. vita ]/ycie\. rodo(prawo(po-wity. za(na(po(u(prze(o(od(pod(wy(z(

(roz-wija:, pow[j, zw[j, wiklina, zwitek ]skr"t\. ¢wid forma, figura, kszta=t. staroros. vid-wid, ros. obraz-obraz ]forma\. ¢wid 1. rozga="zienie, 2. jaw. wid-a:(zie: wygl'd(a:. ˚widzie:. staropol. wida: – widzie:, widywa:. staropol. widomy – widzialny, staropol. widzenie – pogl'd, staropol. widziad=o – widok. ang. to look ]at\, to view, to see, s=aw.-ros. smotret;-smotriet. widelec sztuciec do nadziewania na< potrawy, trzonek z dwoma lub wi"cej ‘z"bami’ – kolcami. ang. fork, s=aw. vilka. †widlica strza=a do kuszy o grocie rozwidlonym na dwa haczyki. †widlica wie> rozwidlaj'ca si", z=o/ona z dw[ch ulic[wek. widliczka Selaginella, gat. ro>liny. widliszek owad z rodziny komarowatych, roznosz'cy zarazki malarii. wid=ak 1. Lycopodium, gat. ro>liny, 2. jele< samiec albo kozio= maj'cy na ka/dej tyce po dwa rogi. wid-=y(e=ki(lasty ros. vily. widmo(wy zjawa.

wid-zie:(zialny(owisko(mo( (no(ny(a:(ok(nie:(nokr'g( (ocznie(ok[wka(omy(ywa:( z(zenie(ziad=o(zi-mi-si" jaw uwidoczni: – ujawni:. niewidomy, widz(iad=o(enie i inne. zakrawa ¯ =ac. video. u/ywane z synonimami& baczy:, gl'da:, jrze: ˘ tryb rozkazuj'cy ]ja\ widz", ]ty\ zobacz, sp[jrz, na(spo-gl'daj, s=owotw. poch. dziw, czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 024. wid` jest w chorw. i wind., czeskim i rosyjskim. Latopis 1116 vid≠ti-widieti, wo=. 1289 vidœhi-widaczi ]widz'c\, vidœ-widia ]widzia=\, vid≠ti-widieti ]widzie:\, staropol. dziwad=o – widowisko. ¢wie 1. g[ra ˘ wierch, wietier, wiedro ]wiadro ¯ w % jadro\, wierzga: nogami, i inne, 2. jasno>: ˘ >wiat=o, zarzewie. ~wiec, ~owiec 1. ='czno>:, 2. g[ra. skr. franc. liaison ]='czno>:\ ¯ =ac. ligatio ¯ ligare ]zobowi'zanie, wi'za:, przywi'zywa:\; pocztylion ^ pocztowiec; zawodowiec, fachowiec, kieszonkowiec; z=o>liwiec, parszywiec; prochowiec, piaskowiec; rodzaje statk[w ]od ich cumowania\& masztowiec, frachtowiec, liniowiec, lotniskowiec, parowiec ]parostatek\; pojazdy lataj'ce& szybowiec, odrzutowiec, latawiec, my>liwiec;

g[ra& Parkoszowiec ¯ parkosz, Grabowiec ¯ grab, ˚owiec. wiec(owa:(owy masowe zgromadzenie ludno>ci maj'ce na celu przedyskutowanie aktualnych wydarze< politycznych lub spo=ecznych. w Polsce >redniowiecznej& 1. zgromadzenie mieszka<c[w osady, grodu, w celu om[wienia wsp[lnych spraw, odbywane na odludnym wzniesieniu w lesie ˘ wiec ]g[ra\ ˘ parkosz % wiec ˘ Parkoszowiec, grab ˘ Grabowiec, ˚owiec, 2. zjazd mo/now=adc[w w sprawach pa<stwowych, administracyjnych, lub prawnych. rok, roki ˘ wyrok, wyrocznia, prorok, ˚uroczysko – u dawnych S=awian& miejsce zwykle w puszczy, zwi'zane z kultem b[stwa, z odbywaniem narad, s'd[w; potocznie& miejsce odludne, pustkowie ˘ puszcza i pustynia. pierwotnie& ='czno>:, do(u-wi'zanie ˘ `owiec ^ liaison, g=. w nazwach okr"t[w, np. liniowiec, frachtowiec, /aglowiec. ˚wiet. staropol. wiec – sejmik, na(rada. s=owotw. pokr. wie>:, wiestnik. ang. town hall meeting, ros. sobranie-sobranie. wiech-a(e: wi'zka kwiat[w wie<cz'ca zako<czenie budowy dachu; p"k s=omy, siana. ¯ wie ]wierzch\ % cha]ta\. ros. vexa. wiechlina Poa, wyklina, gat. trawy. wiechlinowate, trawy rodziny Gramineae obejmuj'cej 11 tys. gatunk[w, g=[wny komponent ro>linno>ci stepowej, ='kowej, pastwiskowej. Nale/' do niej r[wnie/ wa/ne ro>liny uprawne, w tym zbo/a. W Polsce wyst"puje ponad 150 gatunk[w traw. franc. anabase, ros. karagavin=-karagawin. wieczerza posi=ek spo/ywany wieczorem, kolacja. wieczernia ]nieszpory, msza odprawiana wieczorem w cerkwi\, ¯ wiecz[r.

wiecz-no>:(ny(ysty bez pocz'tku i ko<ca ¯ wiek KCz, vehn-yj(ost;, vek –100 lat. dzi> tych lat niesko<czon' ilo>:& wieczny ogie<, wieczne odpoczywanie, /ycie wieczne, wiekuiste ]nie>miertelne\, staropol. wieczny – 1. nie przemijaj'cy w czasie, trwaj'cy bez ko<ca, wiekuisty, niesko<czony, te/ nieustanny, ci'g=y, 2. sta=y, trwa=y, niezmienny, 3. prawo posiadania na zawsze\. ang. etern-al(ity.

wiecz-[r(erza(orny(orek( (ornica(orowy(or[wka(orynka zmierzch, zmrok.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ >wiat=o  czemno>: ]$\, > ^ nie, >•wiec-a(i:, >•wiat•=o  wie•c(cz. cz[r  czar, ØA ]ciemno>:\. staroros. veherij-wieczernij, vehernyj-wieczernyj. wo=. 1289 vehera-wieczera ]wieczoru\, ros. veher=, ˚pory. wieczysty wiekuisty, na wieki ¢wiedati wiedzie:, zna:, umie:; wzmocnienie, si=a. staroros. vedati-wiedati. ¢wiedro 1. zn[j, 2, susza, 3. /ar. Latopis 1116 vedro-wiedro. wiedz-a(ie: akt, fakt, stan znania, szczeg[lnie& a. zapoznania si", zaznajomienia, obeznania si", b. >wiadomo>ci, zrozumienia, wynik=ych z nauki, praktyki, b'd{ obojga z nich. wywiad, dowiadywa: si". staropol. wiedzie: pewnie – nie w'tpi:. ]ja\ wiem – s=owotw. pokr. pe•wien ]w'tpliwy, jaki>, nieokre>lony\MN. Latopis 1116 v≠d≠ti-wiedieti, wo=. 1289 ouv≠dana-uwiedana ]wiadoma, powiadomiona\, v≠daniem;-wiedaniem ]wiedz'\, v≠daet;-wiedaet ]wie\, v≠dawewiedasze ]wiedzia=\, ouv≠dati uwiedati ]wiedzie:\, n≠vedomo est;-niewiedomo est ]niewiadomo by=o, bez wie>ci\, ne v≠ste li-ne wieste li ]czy/ nie wiecie\, ros. znanie, zawiadomi:, na(od(z-wiedza:; zawiedzony ¯ zaw[d. po(do(wy(z-wiedzie: ]si"\, wied{ma dos=. ma wiedz" ]t=um. od ty=u\. kobieta maj'ca zwi'zek ze z=ymi mocami, czarownica; urojenie z dawnych czas[w. s=aw.-ros. vedma. ¢wieja witka. staroros. vejq-wieja, vejka-wiejka. wiejski ¯ wie>. wiek 1. sto lat, 2. ilo>: lat ˘ w moim wieku; wieczny, wiekuisty. staropol. wiek – 1. wieczno>:, 2. okres /ycia ludzkiego. ang. century, age, †Old Polish eternity, life span, ros. vek-wiek. wieko pokrywa. t=um. od ty=u& wie ]wierzch\ % ko ]na\, s=owotw. koncepcji 022, 023. wieko ]koniec\ ˘ wie(ko-<czy:. wiekopomny godny pami"tania przez wieki. wiek % o ]='cznik\ % pomny ¯ pomnie: ¯ mnie:  mniema:. wiekuisty dos=. istniej'cy wiecznie ]t=um. od ty=u\. nieograniczony w czasie, wieczny, bez pocz'tku i

ko<ca. ¯ wiek ]wiecznie\ % u ]='cznik\ % isty ]istniej'cy ¯ ist\, staropol. wiekui, wiekuji – 1. wieczny, 2. istniej'cy od wiek[w, odwieczny. wielbi-:(ciel ¯ skr. wielce lubi: wiel]ce lu\bi:. uwielbia:, wielebny ]wielce lubiany\. wielb='d dos=. olbrzym pustyni. ¯ wiel % b='d. Pustynia B="dowska – synonimem, ˚pust. verbl[d ¯ ver;bl[∂. wielce ¯ wielki T ˘ C wiele(kro: du/o, szczeg[lnie dla niepoliczalnych; 1. wi"cej ni/ kilka, 2. uwydatnienie dla poj": niepoliczalnych ]wiele z=a, dobra, wody\, gdzie nie liczba lecz ilo>:, s=owotw. pokr. ilo>: ¯ ile, wiele ¯ w % jele ]ile, ile tylko\. ¯ niem. viel ]wiele, du/o\, viele. anglosas. manig, maning, monig, pokr. niem. manch ˘ mancher ]niejeden\, franc. beaucoup, >redniow. ang. meni, mani, moni, ang. many, ros. mnogo-mnogo, mno'estvo-mno/estwo. wielebny tytu= grzeczno>ciowy dla cz=onk[w kleru. s=owotw. poch. uwielbiany. staropol. wielebno>: – szlachetno>:, wspania=o>:, chwalebno>:. staropol. wielebny – szacunku godny. =ac. re` % vereri ]ba: si", obawia: si"\ ˘ revereri ˘ franc. reverer ˘ ang. revere ]szanowa:, czci:\; =ac. revereri ˘ reverendus ˘ ang. reverend ]czcigodny, wielebny\; =ac. revereri ˘ reverens ˘ reverentia ˘ starofranc. reverence ]starofranc. lub =ac.\ ˘ ang. reverence ]szacunek, cze>:\, ros. ]tytu=\ prepodobnyjprepodobnyj. ¢wielelepie wychwalanie, majestatyczno>:, magnificencja. staroros. velelepie-wielelepie. wielekro: ˚wiele. †wielgo>: mnogo>:, wielka ilo>:, liczba, :ma czego ]:ma – tutu= wodza tatarskiego 10 tys. woj[w\. gr. myrios ]niezliczona\ ˘ myrias, myriados ]liczba dziesi"ciu tysi"cy\; =ac. multus ]wiele\ ˘ multitudo ˘ ang. multitude, myriad, ros. mno'estvo-mno/estwo, tolpa-to=pa. †wieli liczny. niem. zahlreich, franc. nombreux, =ac. numerus ]liczba\ ˘ numerosus ]licznie\ ˘ ang. numerous, ros. mnogohislennyjmnogoczislennyj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¢wielici dni pascha. >redniow. velici

dni-wielici dni.

†wieli: rozkazywa:, polecenia wydawa:. ¯ s=aw.-ros. povelenie-powielenie ]polecenie, rozkaz\. ang. to order, to command, ros. prikaz-yvat;/at;prikaz-ywat(at. komandovat;. †wielicza: ]si"\ g=osi: chwa=", s=aw", ˘ ros. wieliczestwo. ¢wieliczestwo kaznodzieja, dobroczy<ca ]$\, ¯ s=aw.-wo=.-ros. wieli: ]kaza:, leci:\ ˘ powielenie.

wielk-i(o>: 1. znacznego rozmiaru, olbrzym, maje-stat(yczny, wynios=y ˘ `on& rz. Don ]wielka woda\, Leon ]wielki lew, leo\, Briton ˘ Wielka Brytania ]Great Britain\, dzwon ]wielki d{wi"k ¯ zwuk\, pyton ]wielki w'/\, wazon, i inne ˚on, 2. bardzo liczny, zawieraj'cy wiele czego ˘ wielka liczba, suma, 3. wysokiej warto>ci, bogaty, kosztowny ˘ wielki maj'tek, przemys=, 4. znaczny co do si=y, nat"/enia, intensywno>ci, nacechowany moc' ˘ wielki grom, b[l, wielka krzywda, wina, 5. maj'cy du/e znaczenie, donios=y, wa/ny, niezwyk=y, niecodzienny ˘ wielka chwila, wielkie dzie=o, 6. znacznie ponad przeci"tn', wybitny, znakomity, s=awny, uzdolniony do czego>, wspania=y ˘ wielki artysta, cz=owiek, 7. dobry ˘ Wielki Pi'tek, ang. Good Friday ¯ good ]dobry\, wielki( (dobry Bo/e, wielkoduszny, 8. stary& wielkie ksi"stwa i kr[lestwa, np. Wielkie Ksi"stwo Litewskie, Wielkomorawia, Wielka Brytania ]Britannia\, Kr[lestwo Polskie ]Wielkopolska ^ Polonia, i Ma=opolska\, Livonia, Lithuania, Dania ˘ anglosas `ain, `ein& Britain, Holstein. ˚staro` i nr 493. Wielu< – Starogr[d, Wielona, Nowogr[d Wielki ]Stary\, i inne. ko<c[wki >wiadcz'ce o «wielko>ci» terminu&

`oin, `on, `o<, `onia, `ain, `an, `a<, `ania, `ein, `en, `e<, `enia

ros. ]geogr.\ drevnij-drewnij, ]stary\, vetxij-wietchij ]np. Stary Testament – Wietchij Zawiet\, starynnyj, antihnyj. ang, ]geogr.\ ancient, 9. stary – przydomek w=adc[w& Konstantyna Wielkiego †337, W=odzimierza Wielkiego †1015, Kazimierza Wielkiego †1370, ros. ]przydomek\ velikij, ang. ]nickname\ the Great,


x staropol. wielki – stary, leciwy ˘ po•wieli: – po•leci:. staropol. wieliki – wielki ¯ s=aw.-ros. staropol. wielko>: – wielka ilo>:. staropol. wielmi – wielce, bardzo. staropol. wielmo/no>: – pot"ga, wszechmoc. anglosas. great, >redniow. ang. grete, gret, ang. great, wo=. 1289 velik=-welik ]wielki\, velπi-welij ]wielki\, velikawelika ]wielkie\, veliko-weliko ]wielkie\, velmi-welmi ]wielce\, veliko[-wielikoju ]wielk'\, do velika-do wielika ]do starych\, mnogokra†-mnogokrat, mnogokraty-mnogokraty ]wielokrotnie\, mazur. velika ]wielkiego\ ¯ s=aw. velikyi ˘

velik-an/ij/oduwnyj, velihavyj. Zupe=nym nieporozumieniem jest& „m/onki o wielkiej Litwie” w zrozumieniu zasi"gu terytorialnego, bo do='czone do niemieckiej ekspansji na Wsch[d, 1939, gdy termin «wielka Litwa» ^ «stara», ˚okupacja, pomieszanie, przypis w Spisie tre>ci. Cz=ek uczony, bo umie pisa:, lecz nadal niedouczony, zwyk=em zwa: takich.

¢wielkie dni s=aw. velici

dni – post, pascha.

wielko~ ¯ wielk•i(o>:, wielko-duszny(lud(miejski(mocarstwowy(pa<ski(piecowy( (p=ytowy(rz'dca(>wiatowy. wielmi }arch.| wielce. starop. Wielmi pozyteczny s=owarz tym, ktorzi z'dai' wyrozumie: y nauczy: si" czci: }czyta:| procz }bez| chodzenia do szko=y, iako s' prosczi laici, y niewiasty. ]1532 r.\ wielmo/-a(ny tutu= u/ywany w stosunku do dostojnik[w& wojewod[w, kasztelan[w, ministr[w. ¯ wiel-e(ce mog'cy. t=um. gr. aristos ]najlepszy\ % kratein ]rz'dzi:, w=ada:\ ˘ aristokratia ˘ =ac. aristocratia; gr. kratos ]moc, si=a\ mazur. vel;mo' ]wielmo/y\, vel;mo'e[ ]wielmo/'\. wielo~ du/a liczba jednostek lub element[w.

wielo-barwny(b[j(bok( (bran/owy(g=osowy(j"zyczny( (k't(kolorowy(kierunkowy( (kr'/ek(krotny(letni(mian i wiele innych wielo`.

†wielom dla wielu. ang. for many, ros.

dlq mno'estva.

wieloryb wielki ssak morski z rz"du o tej samej nazwie, o wrzecionowatym ciele i ko<czynach przekszta=-

conych w p=etwy. franc. baleiniere ˘ staropol. balena, BW, t=um. niem. walfish ]dos=. wieloryb, ang. whalefish\, anglosas. hw≤l, >redniow. ang. whal, ang. whale, ros. kit-kit, ale vel;bot-wielbot ]statek do po=owu wieloryb[w, ang. whaleboat, whaler\. †wielostronny o wielu strunach, wielostrunowy. wielot olbrzym wg A. Br¥cknera ]raczej prawdop.\, ale ros. velet; ]rozkazywa:\. †wielo/'dny wielce /'daj'cy, chciwy. ang. greedy, covetous, ros. 'adnyj-/adnyj, pro'orlivyj-pro/orliwyj. †wiem bo, bowiem. ang. because, ros. potomu hto-potomu czto, radi togo-radi togo ]z powodu\. wieniawa nazwa herbu szlacheckiego. wie-niec(<czy: wi'zanka w kszta=cie ko=a, upleciona z kwiat[w, li>ci, k=os[w. ¯ win': ˘ Zwiniegorod ]gr[d o kszta=cie wie<ca\. wieniec ]koniec\ ˘ wie(ko-<czy:. wo=. 1289 v≠nec;-wieniec ]wieniec\, ros. venec. ¢wieno wiano, zap=ata za niewiast". Latopis 1116 v≠no-wieno. wieprz(owina(owy dzika >winia, dzik; popularny zwierz polowa<. ang. wild boar, anglosas. bar, >redniow. ang. bore, boor, wo=. vepr;, rogatin, 1255 ]odyniec\, wo=. 1289 bo i sam lovec;. do-

bor; i xorobor;. nikoli 'e k= veprevi ni k medvedevi ne 'dawe sloug= svoix ]nigdy wi"c do wieprza ni do nied{wiedzia nie czeka= na s=ugi swoje – na ich pomoc\, veprev=-wieprew ]wieprz[w\, ros. vepr. ¢wiera Bachmicza wiara machometa<ska, ¯ Mahommed 570–632. >redniow. vera Baxmiha-wiera Bachmicza. wierch wierzch, szczyt, g[rna cz">:, czub ¯ wie ]wierzch\ ˘ wiecha, wiewi[rka i inne, zawierszy: – zaczubi:. ros. verx. †wierciad=o zwierciad=o. wier-ci:(t=o(tarka(tniczy >widruj'c, dr'/'c robi: w czym otw[r, przybory w czynno>ci' zwi'zane. ¯ wier, wir ]obr[t\. mSjp 1969& techn. «narz"dzie do wiercenia otwor[w; g=[wna cz">: wiertarki».

staropol. wierci: si" – uwija: si", kr"ci: si", staropol. wiercie: – szybko, niespokojnie porusza:, np. oczyma. ¯ wiert=o, >wider ˘ >widrowa:. holend. dril, ang. drill ]1. narz"dzie lub aparat, przyrz'd do wiercenia otwor[w w drewnie, metalu, kamieniu, itp, 2. >limak kt[ry wierci dziury w muszlach ostryg i zabija je, 3. musztra wojskowa, fizyczny wysi=ek i szkolenie /o=nierzy, szczeg[lnie w grupach\, ang. drill press ]wiertarka pionowa, nap"dzana, pionowo wierc'ca maszyna, w kt[rej wiert=o naciskane jest automatycznie, lub r"cznym lewarem\, ros. sverlo-swier=o ]wiert=o\. prze(wy(od(na•wierci:, wiertak, wierci•uch(och, wiercipi"ta. †wiercioch podajnica, przednia cz">: wiejskiego wozu dokonuj'ca skr"t[w, dyszel umocowany do niej. staropol. wyerczyoch. =ac. Est tribulus – osseth,

tribula – czepy, tribulumquoque – wyerczyoch. †wier" zaprawd", zaiste, niew'tpli-

wie, przeto, wi"c, s=usznie. ang. certainly; right, ros. konehno-konieczno, naverno-nawierno, pravilno-prawilno. wiern-y(o>:  wiara, ˚wiara. wierny, zapewne nawr[cony poganin ]na wiar" w Jezusa Chrystusa\ ¯ =ac. vertere ]zwrot\ ˘ vertex ]punkt zwrotny\. s=aw.-ros. vernyj ¯ vernut;. wierny tj. religijny ^ fa=szywy, z dala od prawdy; ka/da religia jest fa=szywa i skupia g=[wnie fa=szywych; prawda tj. wierno>: ostatni' rzecz' u wiernych, ˚pobo/ny; powinno by: rozumiane& wierny ^ taki sam, dok=adny ˘ wierna kopia obrazu, wierny odpis dokumentu, wiarus, itp. ale pobo/ni ]czyt. fa=szywi\ przypisali sobie prawo do prawdy i nauki, tj. /e prawd" g=osz' i biblijne mora=y zw' naukami ]nie ucz"szczaj do szk[= – w ko>ciele nauki otrzymasz\. wg Ss 1953, staropol. wierny – 1. prawdziwy, niefa=szywy }$#, J.D.| rzeczywi>cie istniej'cy }ang. genuine, J.D.|, 2. wierz'cy, gorliwy wyznawca jakiej> religii }tj. my>li kr[tkiej; jako wierny ^ zaufanie maj'cy, szczeg[lnie do pogl'd[w kleru, wysoce oddany sprawie, J.D.|, 3. gorliwy, pilny, 4. godny zaufania, rzetelny, niezawodny, dochowuj'cy wiary, 5. szczery, prawdom[wny, 6. zgodny z prawem, maj'cy moc prawn', prawnie posiadany.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. wiernie – prawdziwie, szczerze. za(po(u(do(z•wierzy: ]si"\. nawr[ceni ]neofici\ ¯ na % wr[ci: ]bez zwi'zku s=owotw. z wiar'\. ˚wert. • gr. potamos ]rzeka\ ˘ Potop ]wylew rzek Tygrysu i Eufratu; Arka Noego, po dniach “czterdziestu” ]wielu\, osiad=a na g[rze Ararat. Woda po horyzont tj. po ca=ej }okolicznej| ziemi. Gdy ziemia sta=a si" Ziemi', Globem, i B[g mia= nim wytopi: ca=' ludzko>:, czy Potop by= w Japonii$ By=. A czy w obu Amerykach$ By=. • tylko przez siln' wiar" w Jezusa Chrystusa w /ycie wieczne. A co z lud{mi sprzed ery chrystusowej$ Prorocy byli. A co z lu{mi na innych kontynentach$ Z Palestyny wsz"dzie w[wczas je/d/ono, po ca=ym >wiecie, tj. Globie }ju/ w czasach staro/ytnych Glob by= dobrze znany Palesty<czykom; kt[ry to prorok wymieni= Jezusa z imienia$|. Wierni to fa=szywy gatunek ludzi, nie wahaj'cy si" u/ywa: fa=szu dla osi'gni"cia celu. Ludzie najcz">ciej m[wi' o tym, czego im akurat brakuje& biedni o pieni'dzach i op=ywaniu w z=ocie, chorzy – o zdrowiu, s=abi – o sile, sk=[ceni – o zgodzie, jedno>ci, wi"c wierni o prawdom[wno>ci. S=awianie ]Wierni\ ˘ Prawo•s=awny ]Prawo•wierny, Ortodoksyjny ¯ gr.\, wi"cej ˚nr 700. pierwotnie s=aw ¯ s ]z\ % =aw ]woda\; plemi" osiad=e w rejonie Nowogrodu Wielkiego ]Starego\ nad jez. Ilmer. =aw ]woda\ ˘ =awica, wp=aw, i inne. Na fa=szu S=awian i s=awianofilstwie, “r[wno>ci dla wszystkich”, Trocky, Brodsky, Zinowiew i inni, komunizm budowali. ˚nr 700 i slogan. niem. ]praw(y\ treue, genauigkeit, ]wierz'cy\ treu; ehrlich, =ac. fides ]wiara\ ˘ fidelis ]wierny, wiarygodny\ ˘ fidelitas ˘ franc. fidelite, ang. fidelity, †Old Polish, real; faithful; realiable; frank, honest; rightful, ros. vernost;-wiernost, predannost;-predannost ]oddanie si" `\, ]dok=adno>:\ tohnost;-tocznost. ¢wiersta ˚wiorsta, miara d=ugo>ci. s=owotw. pokr wz(rost. staroros. versta-wiersta. ¢wierstati z(u•r[wnywa:. staroros. verstati-wierstati. ¢wiertograd sad. staroros. vert-wiert, vertograd-wiertograd. wiersz utw[r poetycki z=o/ony z kr[tkich linijek my>li i rymu – zwrotek. staropol. wirsz ]wer(set, wiersz\. =ac. vertere ]skr"t, zwrot\ ˘ versus; starofranc. vers anglosas. fers, >redniow. ang. vers, ang. verse.

wiersza sie: w kszta=cie kosza z lejkowatym otworem zwr[conym do wn"trza, przeznaczona do =owienia ryb, rak[w i ptak[w. ¯ wier ]wierzch\ % sza ]sta\ TZ ˘ zastaw. ¢wierszie p=ody. staroros. verwie-wierszie. wiert=o narz"dzie do wykonywania okr'g=ych otwor[w w drewnie, metalu, poprzez ruch obrotowy ostrza o kszta=cie spirali. wg mSjp 1969, wiert=o «narz"dzie do wiercenia otwor[w; g=[wna cz">: wiertarki» czyli wiert=o wierceniem obja>nione. s=owotw. pokr. >wider, odwiert. wiert ]obr[t\ ¯ =ac. verte. ros. burav-buraw, sverlo, anglosas. nafu ]piasta ko=a\ % gar ]dzida, w=[cznia, oszczep, ostrze\ ˘ nafogar ˘ >redniow. ang. a nauger, a navegar ˘ ang. auger ]b="dne, pomy=kowo tak zapisane\, screw auger ]>rubowe\, ship auger ]okr"towe\, lip-ring auger ]skraj pier>cienia, kr"gu\. Rodzaj wiert=a do drewna& ang. brace and bit ]z=o/one z wymiennego “bit, drill” – wiert=a i “brace, handle” – obrotowej r'czki, kr"c'cej si" z dala od osi, wykorbionej; ca=o>: naciskana drug' r"k', zwykle od g[ry\. innym, >wider& >redniow. holend. wimmel, starofranc. wimble, guimbel, >redniow. ang. wimbel, ang. wimble, daj'cy >widerek wielko>ci korkoci'gu – pionowe ostrze z poziom' r'czk', w poprzek& >redniow. holend. wimpel, starofranc. guinbelet, guimbelet, >redniow. ang. gymelot, ang. gimlet ]>widerek\. Rodzaje wierte= do /eliwa i stali& – z uchwytem walcowym kr[tkie, – z uchwytem walcowym d=ugie, – z uchwytem sto/kowym Morse’a, – kr[tkie prawo` i lewotn'ce do rewolwer[wek i automat[w, – z uchwytem sto/kowym Morse’a do g="bokich otwor[w. ˚tokarka. wierutny wykr"tny, przewrotny. negatywne znacz. ]k=amca\, ¯ wier-t(ci: ]obr[ci:\, lub wiara ]k=ami'cy tak, /e tylko da: mu wiar"\. staropol. wierutny –istny, prawdziwy, w najwy/szym stopniu, wg S=ownika S. B. Lindego, tom VI. {le w mSjp 1969& istny, prawdziwy, sko<czony; za s=ownikiem S. Lindego 1807, /yda z pochodzenia, ˚wirutny, i nr 810. ¢wierw sznur pomiarowy; miara

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ziemi, chrze>cija>ska spo=eczno>:. staroros. verv;-wierw, ros. verevka-werewka. wierz'cy wierny. ˚wiara. ang. faithful, ros. vernyj-wiernyj. wierzb-a(ina(owiec(owy Salix, gat. drzewa, kwiaty zebrane w kotki. wo=. 1289 i sil;na≥ lozina. i verb;e-i silnaja =ozina, i wierbie ]silna, mocna, =ozina i wierzby\.

wierzch(ni(o=ek(owiec(owina 1. g[rna cz">:, warstwa, powierzchnia; szczyt, 2. zewn'trz, widok, wo=. 1289 vr=x-wrch ]wierzch\, v= vrx=-w wrch ]w wierzch\, Ipat. 1428 v≠rx=-wierch ]wierzch\, ros. verx, v= vr=x r≠ky, powierzchnia, zwierzchnik. wierzeje podwoje, dwuskrzyd=owe wrota, brama. ¯ wiert ]obr[t\, TZ wo=. 1289 v≠ro[ gradno[wieroju gradnoju ]wierzej' grodu, grodzk'\, wersji Pogodina, {le, d≠ro[-deroju ]dziur'\, wersji Chlebnikowa, w=a>ciwie, Ipat. 1428 dyre[-dyreju ]dziur'\. wierzg-a:(n': odrzuca: kopytami, racicami ]g=[wnie o zwierz"tach\, pokr. izverg/at; ]odrzu-t(ca:\.

wierzy-:(ciel(telno>: ¯ wiara, wiern-y(o>:. za(po(u(do(z-wierzy: ]si"\. †wierzysko, wiorzysko, OE, kupa wi[r, miejsce pe=ne wi[r. †wiesiele wesele, rado>:. staropol. wiesio= – weso=y, wes[=. wiesio=ek – weso=ek, kuglarz. ang. wedding, joy, ros. svad;ba-swadba, brakosohetanie-brakosoczetanie, 'enit;ba-/enitba, veselie-weselie. wiesio=ek Oenothera, gat. ro>liny. ¢wiestnik goniec z wiadomo>ci', wie>ci', ˚wiast, AE. s=aw. v≠st;nik=. ¢wiestno g=o>no, publicznie. staroros. vestno-wiestno.

†wiesza: si" na czym> opiera: si". ¯ s=aw.-ros. zawisiet. =ac. religio ˘ ]$\ religare, starofranc. relier, ralier ˘ >redniow. ang. relien ]zbiera: si", gromadzi: si", zbiega: si"\ ˘ ang. rely ]polega: na kim> lub na czym>, ufa:\, depend ]zale/e: od `\, ros. upovat; (na)-upowat ]na\, doverqt;-dowierat, polagat;sq na-po=agatsja na, ]wisie:\ viset;-wiset, ]zale/e:\ zaviset;-zawisiet.

wiesza-k(d=o(: ]si"\ za(po(wy(ob(prze•wiesi:, zwis ]wisus ¯ =ac. visus\


u ^ za, u•nosz'cy ]si"\ np. w powietrzu – za•wieszony ˘ nosi: ]odzie/\ – wieszak ]na ubranie\, s=owotw. pokr. za•wiesiny ]materia= ziemny unoszony przez wod"\. anglosas. cribb ˘ >redniow. ang. cribbe ˘ ang. crib, s=aw.-ros. vewat;, viset;, ]egzekucja\ povesit;-powiesit, wo=. 1289 zav≠sy-zawiesy ]zas=ony\.

wieszcz(ba(ek(y(at m[wi:, opowiada: ˘ pol. wieszcz, obwieszczenie ]obm(om-[wienie, plakaty na s=upach\, z=owieszczy. staroros. ve];-wieszcz ]rzecz, objekt, posiad=o>:, dzie=o, proces s'dowy, negocjowanie\, wo=. 1289 v≠]a-wieszcza, ros. ve](at;. staropol. wieszczba – przepowiadanie, wr[/enie, dar jasnowidzenia, wieszczenia.

†wieszczerzyca, jeszczerzyca jaszczurka, Lacerta agilis.

wie>(niak(niaczka skupione siedliska ludzkie na terenach rolniczych. staropol. wie>nica ]wie>niak\, wie>ny ]wiejski\. ros. derevnq ]wie> bez cerkwi\, ang. village; pol. wioska ]osada\, wie>niak, wiejski. Por. sio=o. Odwr. siew, przez przypadek. got. weihs, wo=. 1289 ves;-wies ]wie>\. s=aw.-wo=. ve';. wie>ba wieszanie ¯ wiesi: `ba ]czyni:, robi:\. 1. wie>: prowadzi: ]i>:, pieszo\, r[/ne od wie{: ]jecha:, po(wozem\. wie>: – prowadzi:, pieszo, i>:, wie{: – jecha:, konno, po(wozem, s=owotw. koncepcji 002.A., s=owotw. pokr. nadesz=a wie>:, i st'd nr 2& wie>:, wie>ci. za(na(po(u(prze(przy(do(od(wy( z(roz•wie>:. 2. wie>-:(ci wiadomo>:, pog=oska, cz"sto nie sprawdzona; wie>:... tryb /ycia. s=owotw. pokr. i>:, gdy wie{: ¯ jecha:. wo=. 1289 v≠st;-wiest ]wie>:\, v≠]a emou ≥ko...-wieszcza emu jako nie mo/eszi uder/ati grada ]doni[s= mu\, v≠st;[-wiestju ]wie>ci'\. mazur. vest; ¯ s=aw. v≠st; ˘ otvet, zwiastun, ale nie wie{: ˘ wiod", wiedzie, wi[d=, wiedli, wiedziony. staropol. wie> – wie>:$ staropol. wie>: ¯ wietnica ]dom obrad, s'du ratuszowego\. †wie>nica mieszkaniec wsi, wie>niak. staropol. wie>ny ]wiejski\.

starofranc. paπs, pays ]kraj\ ˘ paπsenc, paπsent ˘ anglofranc. paisant, ang. peasant, countryman lub, countrywoman, ros. krestqnin, mu'ik-mu/ik, derevenskij 'itel;. ¢wiet ¯ mowa, wiec T ˘ C, privet-priwiet ]pozdrowienie\, otwiet otvet ]odpowied{\ pierwotnie& ='czno>:, przy(u-wi'zanie ˘ `owiec, por. wiec. ¢wietchij stary ¯ ros. vetxij, =ac. Veteris Testamentum ]Stary Testament, pierwsza z dw[ch ksi'g Biblii\ ˘ staroros. Vetxπj Zav≠t=Wietchij Zawiet ]Stary Testament\ ˘ ros. Vetxij Zavet. wietlica rodzaj paproci. wietnica ratusz. staropol. wie>: ¯ wietnica – dom obrad, s'du ratuszowego. ¢wietoch, wietch odzie/ zu/yta; szmata, ga=gan. Latopis 1116 vet=x=-wietoch.

wietrz-y:(e:(nik(ny(yk ¯ wiatr, s=aw.-ros. wietier.

wiew pr'd powietrza. ˘ przewiew. wiewi[rka zwinny gryzo< /yj'cy g=[wnie na drzewach, w lasach i parkach. ¯ wie ]wierzch, g[ra\ % wi[r % ka ]podniesiony wi[r – ogon kszta=tu wi[ra\. Latopis 1116 b≠la-bie=a ]bia=ka\, v≠verica-wiewierica ]wiewi[rka\, s=aw.-ros. vekwa. wie{:, wozi: przemieszcza: za pomoc' wozu, pojazdu. wie{: ˘ wiod", wiedzie, wi[d=, wiedli, wiedziony – prowadzony. wodzi:, prowadzi:. r[/ne od ˚wie>: ¯ i>:. wo=. 1289 privede-priwede ]przywi[d=\, vedowa-wiedosza ]wiedli, uprowadzili\, vedenouwiedenu ]wi[d=\, izvedowaizwiedosza ]wywiedli, uprowadzili, iz ^ wy\. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (w(wy(z(roz•wie{:. ¢wie/a tatar. wesa ]lekka konstrukcaj, sza=as, namiot\. Latopis 1116 v≠'a-wie/a, ?S ]wiesa, namiot; wie/a\. wo=. 1289 vo ve'[ egowo we/u ego ]do wesy jego\.

wie/-a(yczka(owiec(owy budynek wysokiej konstrukcji, szeroki w podstawie, mog'cy pomie>ci: za=og" grodu i cz">: jej mieszka<c[w podczas obl"/enia. ¯ wie ]wierzch, g[ra\ % `/a ]`sa\. W Wiekach Írednich, podstawy wie/y znajdowa=o si" wi"zienie, lochy, wi"c stra/nik na wie/y pilnowa= te/

x jednocze>nie wi"{ni[w. pol. baszta, ros. bawnq, vywka, =ac. turris, starofranc. tur, >redniow. ang. tour, tur, ang. tower, wo=. 1289 ve'a-wie/a ]wie/a\. ¢wie/lecy, wy/elcy wy/=y, psy my>liwskie. staroros. ve'lecy-we/lecy, vy'lecy-wy/lecy. wi"c ='cznik, przed=u/enie zdania, my>li, w rodzaju& co za tym idzie, dalej, d=u/ej, pokr. poniewa/. mSjp 1969 naukowo& «wyraz oznaczaj'cy, /e to, co po nim nast"puje, jest skutkiem lub wnioskiem wzgl"dem tego, co go w wypowiedzi poprzedza»& My>l", w. jestem, ...itd. wi"cej ¯ wi"c % ej ]stopie<\. wi"cej 1. stopie< wy/szy ¯ du/o wiele, 2. wynik czego>& wi"cej tam nie p[jd", 3. nadto& co wi"cej; oko=o& mniej wi"cej, mniej ni/ wi"cej ˘ dziewi": ]IX\, o jeden mniej od dziesi'tki ]X\ ¯ dziesi"cina ¯ desno. wi"cej – lepiej, bardziej ni/, wi"kszy – lepszy. lepiej }wi"cej| tam nie id{. s=owotw. koncepcji 002.A& ni/ ]d[=\ – wy/ ]g[ra\. mniej ]d[=\ – wi"cej ]g[ra\ ˘ wi"cej ni/ ]g[ra – d[=\, mniej wi"cej ]d[= – g[ra\ ˘ oko=o, okolica. oba& wi"cej ni/, i mniej wi"cej – g[ra z do=em na przemian. wi"cej ˚g[ra& g[ra  d[=, ni/ ˘ z g[r' ^ wi"cej ni/ ]ponad; wi"cej ^ nad; ni/ ^ po\; g[ra ]przed`\  d[= ]po`\ ˘ z g[ry ]przed terminem, np. przedp=ata\  z do=u ]po up=ywie terminu, np. p=atny z do=u\; g[ra ]przed`\ ˘ g[r•ny ]przed•ni\, za> d[= ]ty=\ ˘ dol•ny ]tyl•ni\. staropol. wi"ce – wi"cej. staropol. wi"cszy, wi"tszy – wi"kszy. anglosas. mara, >redniow. ang. i ang. more, ros. bolee-boleje, bol;we-bolsze. ˚lepiej, dobrze. wi"cierz sie: na ryby lub ptaki napi"ta na obr"czach. ˚podbierka, s=up, s="p, s="pnica. staropol. 1394 wanczerzmi. s=owotw. pokr. wi"zy, w"dka, n"ci:. ang. ]na ryby\ scoop net. †wi"cszy, wi"tszy wi"kszy. wi"d-nie(n': trac'cy j"drno>:, sztywno>:. zwi"d=y, uwi'd. s=owotw. pokr. wiotki. A. Br¥ckner 1927 – mylnie – w"dlin" tu do='czy= ]od w"dzenia#\& wi"dlina.... wi"ksz-y(o>: maj'cy przewag" nad drugim w rozmiarach, ilo>ci. staropol. wi"cszy. =ac. magnus ]wielki\ ˘ major ]wi"k-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x szy\ ˘ >redniow. =ac. majoritas ˘ franc. majorite, ang. majority, ros. bol;wi-j/nstvobolszi-j(nstwo. staroros. ˚wiaszczij, ˚wi"cej, lepiej, dobrze. †wi"tszy, wi"cszy wi"kszy. wi"zy p"ta, ros. [zy, wi"zi-:(e<(enie. wi"zi-:(enie(enny(e< ¯ s=aw. uzy, juzy ]p"ta\. wi"zie-<(nie ¯ wi"zy,

plennik, uznik, kolodnik, t[rma, porub, temnica. wi"{ zwi'zek, ros. svqz;. wi"{ba ca=o>: drewnianej konstrukcji dachowej, wi'zania.

wigil-ja(ijny czuwanie, w religii chrze>cija<skiej – dzie< poprzedzaj'cy Bo/e Narodzenie, uroczysta kolacja z tej okazji, znaczenie przesz=o na «przeddzie<». =ac. vigere ˘ vigil ]czuwa:, obudzonym by:\ ˘ vigilia ˘ starofranc. i >redniow. ang. vigile ˘ ang. vigil, ros. bdenie-bdenie, ]>wi"to\, kanun (prazdnika). wigo< lama z g[r Ameryki P=d. zwierz" z rodziny wielb='dowatych, dostarczaj'ce cennej we=ny. peruw. wikunia, franc. vigogne. wigwam sza=as Indian Ameryki P=n. algonq. ]ang. Algonqian\ =ygi=am ]stan – chata, domek, kwatera, dos=. ich mieszkanie, zatrzymanie si"\, pokr. j. czipej[w ]ang. Chippewa\ wigw ]on mieszka\, ang. wigwam, W+. wij stawon[g. ¢wija s=ota, nawa=nica. ¢ wijadl miecielnica, zawierucha w zimie, kurzawa >niegu, gradu, deszczu z wiatrem, zamie:, zadymka. †wijad=o przyrz'd tkacki s=u/'cy do nawijania nici na cewk". ¢wik wi'za:, ple>:, wi: KC, trzewik, por. sid=o ]sid ^ wik\, uwik=a:. wikary namiestnik, osoba na stanowisku, deputowany. =ac. vicarius, starofranc. vicaire >redniow. ang. vicar, vicair ˘ ang. vicar. wiking anglosaski ]niepoprawnie& skandynawski\ wojownik-rabu> z VIII÷XI w., cz=onek =upieskiej dru/yny napadaj'cej na europejskie kraje, “wodniacy” tj. ˚Wandale. staronord. vikingr, anglosas. wicing, ang. viking; KG ˘ isl. vig ]waleczno>:, walka, b[j\ % ing ]forma czasownikowa odpowiadaj'ca pol. `'cy, jak bieg ˘ biegn'cy, pisa: ˘ pisz'cy\; viking ˘

walcz'cy, `ing, `yng ¯ `end, `and, `ind ˘

Wigand ]s. Olgerda\, Wikind ]w=adca ?mudzi w po=. XIII w.\. dun. vig ]zatoka\, GK, by=oby “zatokuj'cy” ]/yj'cy w zatoce$\. Nie mog" oprze: si" wra/eniu /e wikingowie ]waleczni\ to ci sami co Wandale ]wodniacy\ i Anglosasi okre>lani Skandynawami ]z l'du /eglarzy\, napadaj'cy u siebie na przeje/d/aj'cych kupc[w ˘ raubritter ]rycerzerabusie\. Por. kosa – podobny problem.

wiklin-a(niarstwo wik=a: przeplata:, ple>:. ¯ wik % lina.

wik=a: ]si"\ w przen. pl'ta: ]si"\, gubi: w zeznaniach, czynach. ¯ wik.

wikt ca=odzienne wy/ywienie, po/ywienie, /ywno>:. =ac. victus ]po/ywienie\. †wilcza stopa karnieniec pospolity, Lycopus Europaeus L. ˚stopa. wilcz-ek(ur(czyca(y ¯ wilk, ssak drapie/ny z rodziny ps[w. s=aw. volk=-wo=k. wilczomlecz Euphrobia, gat. ro>liny o bia=ym, truj'cym soku, ˚mlecz. wilec bot. Ipomoea, ozdobna ro>lina z rodziny powojowatych, o wij'cej si" =odydze. s=owotw. pokr. zawilec, Anemone, tak/e ro>lina ozdobna. †wileczny zwyci"ski. ˚waleczny. wilga Oriolus oriolus, gat. ptaka.

wilgotn-y(o>:(ie:, wilgo: nasycenie czego wod' lub par' wodn' do odczuwalnych przez cz=owieka granic, sugestywna obecno>: cieczy w glebie, atmosferze, w pomieszczeniu, na >cianie. s=owotw. pokr. odwil/, zwil/y:. staropol. wilgo>:, wilko>: – wilgo:, wilgotno>:, “humor” ¯ =ac. humere, umere – moczy:; jeden z czterech tzw. element[w z kt[rego sk=ada si" Wszech>wiat, ˚element. =ac. humere, umere ]stawa: si" wilgotnym\ ˘ humidus, umidus ˘ franc, humide ˘ ang. humid; =ac. humidus ˘ humiditas ˘ starofranc. humidite, >redniow. ang. humidytee, ang. humidity ]wilgo:, wilgotno>:\, ros. vla'n-yj/nost;-w=a/nyj, syro-j/st;-syro-j(ost. wilia pieszczotliwie ˚wigilia. †wili: si" chodzi: woko=o, kr'/y:. wilk dziki przodek psa, /ywi'cy si" wn"trzo>ciami zwierz't, poluj'cy na nie zwykle w grupie. gr. lykos ]szakal\, got. vulfs, niem. wolf, anglosas. wulf, lit. wi=kas, ind. wrkas, =ac. lupus; s=awia<skie podobnie& czes. wlk, ros. volk, =u/. wielk. Wiele nazw i nazwisk z wilkiem zwi'zanych, w tym wilczy d[=, wil-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ko=ak. Nazwisko Wilk, wie> Wilki, itp. Bajk' w='czony do genezy Wilna; Wilna ¯ isl. vilna. wo=. 1289 volhπe-wo=czie ]wilcze\. ¢wilkum powitanie w progu domu osoby mile widzianej, przybysza. anglosas. wil` ]przyjemno>:\ % cuma ]przybysz\ ¯ cuman ]i>:\ ˘ anglosas. wilcuma, niem. willkomen, >redniow. ang. wilcome, welcume, ang. welcome, ros. priëm-prijom, privet-priwiet. lit. Wi=komir ]mir ^ man\. will-a(owy niewielki pa=acyk podmiejski, domek jednorodzinny. =ac. villa ]folwark, dom wiejski\. wil/y: nasyca: siecz'. odwil/, zwil/y:. ¯ wilgo:. wil/yna ro>lina z rodziny motylkowatych rosn'ca na ='kach i przydro/ach. ¢wi=a sza=. sza=awi=a – synonimem. staropol. wi=owa: ]b=aznowa:, szale:\, ang. craziness, insan-e(ity, ros. sumawedwij-sumaszedszij ¯ s-s ]z, od\ % uma-uma ]rozumu\ % wedwij-szedszij ]odszed=\. †wi=a kuglarz, w"drowny aktor i sztukmistrz, akrobata, czy te/ b=azen, g=upiec. †wi=o>: zakr"t, zakole strumienia.

win-a(i:(ien(ny(owajca ¯ wino ]kwas\. winiak, obwini•:(ony, za(prze•wini:. staroros. vina-wina ]przyczyna, osnowa, zawinnienie, wyst"pek, grzech; obwinienie, os'dzenie; c=o; powinno>:\. ros. vina, ang. guilt, fault, staropol. wini: ¯ wina – grzywna, kara, danina. s=owotw. poch. za(prze(ob-wini:. ˚winny, winowa: win': ¯ wi:. obraca: nitk", sznur, kabel, itp. na szpulce, k="bku, tak, /e pozosta=a cz">: jest kr[tsza przy ka/dym obrocie. staropol. obin': – owin':, BW. >redniow. ang. wrappen, wlappen, ang. wrap, ros. zakut-yvat;/at;zakut•ywat(at, za(na(prze(o(od(pod(wy(roz•win':, u•win': si". ˚wi: ]si"\. wind-a(owa: unosi: ]w g[r"\, ang. wind ]wiatr\. windykacja dochodzenie na drodze s'dowej zwrotu rzeczy posiadanej przez osoby nieuprawnione. =ac. vindicare ˘ vindicatio ]/'danie\; ang. vindication, vindicate ¯ =ac. vindicatus ¯ vindicare. winiak ¯ wino. w[dka wytrawna o mocy 40@ alkoholu.


x winkiel k't mi"dzy >cianami; niem. winkel ]w"gielnica, k'townik stolarski, ekierka\. winkel ˘ pro` ]za`\ % winkel ]k't\ ˘ provence ]zak'tek, miejsce, region z dala od centrum w=adzy, cywilizacji, /ycia spo=ecznego\ ˘ =ac. provincia, ¯ kiet, kier, kiel ]k't, tj. rejon odleg=y od centrum ˘ winkiel, mankiet, =okie: i =okietek, zak'tek\, bakier. ˚k't. †winnik miote=ka u/ywana do ch=ostania w =a{ni. 1. winny orzeczenie s'du przypisuj'ce komu dzia=anie na szkod" innej osoby, organizacji, instytucji, itp., zas=uguj'cy na kar"; sprawca. ¯ wina ˘ zawini= ]pope=ni= co> sprzecznego z prawem\ ¯ wino ]kwas\. anglosas. gyltig, >redniow. ang. gylti, gilti ˘ ang. guilty, ros. vinovnyj-winownyj ¯ vina-wina. 2. winny smak s=odko-kwa>ny. ¯ wino. 3. winny d=u/ny ¯ powinno>:, zwykle zobowi'zany do sp=aty. staropol. winny ]nale/ny\, winowat ]d=u/ny, winny\. goth. aigan, niem. eigen ]w=asny, w=a>ciwy, osobny, osobliwy, szczeg[lniejszy\, anglosas. agan, >redniow. ang. owen, aghen, ang. owe, ros. byt; dol'nym (komu

hto), byt; obqzannym (komu hem)> byt; v dolgu. wo=. 1289 vinovatom-winowatom ]winnym\.

wino(ro>le(grona(branie( (bluszcz og[lnoeurop. – sfementowany sok winogron, lub innych owoc[w, =ac. vinum, anglosas. i >redniow. ang. win, ang. wine ]krzak, owoc, nap[j; win-iarnia(nica\; =ac. vinum, anglosas. i >redniow. ang. win, ang. wine; ros. vino, wo=. 1289 vino-wino ]wino\. †winowa: oskar/a:, obwinia:. staropol. winowat ]d=u/ny, winny\, =ac. accusare ]wezwa: do odpowiedzialno>ci\ ˘ starofranc. acuser, >redniow. ang. acusen, ang. accuse, ros. obvinenie-obwinienie. winszowa: gratul-owa:(acje, sk=ada: /yczenia. wint rodzaj gry w karty. ros. vint. wint[wka rodzaj strzelby, ¯ gwint, niem. gewinde ]gwint, zw[j, skr"t\. winyl zwi'zek chemiczny CH2CH. o cechach pochodnych etylenu, wchodz'cy w sk=ad zwi'zk[w organicznych kt[re =atwo daj' si" polimeryzowa:, u/ywany do wysokiej jako>ci, nie=ami'cych si" dysk[w zapisuj'cych

d{wi"ki. =ac. vinum ]wino\ % gr. hyle ]materia, podstawa\, ang. vinyl. wio# pokrzyk na konia, ruszaj# ¯ violence ]pop"d; dzi>& przemoc, fizyczna, gwa=towno>:, porywczo>:\; bat ]w[dz\ ˘ batyj ]wiod'cy\ ˘ bat, ma by:& =ac. batutere ]bi:\ ˘ tatar. wojewoda-w[dz Batu-chan t=um. na j. ang. Scourge, Whip ]nazwa – by: mo/e – symboliczna& “bat” na Europ" Wschodni'\, wo=. Batyj ˘ pol. baty. wiochna m=oda, pe=na wdzi"ku dziewczyna. ¢wiodro ros. vëdro, ]pogoda\, ˚wedro. †wiodrunka biedronka, BW.

wiol-a(in(inista((inowy( (onczela(onczelista ital. viola, violino, violoncello. ang. cello } czelo |, ros.

violonhel;-wiolonczel.

wion': po(wia:. ¯ wiew ]dmuch\. s=owotw. pokr. zion': ¯ zia:, zwiewa: ]ucieka:\ ˘ mucha. staropol. dun':. wiorsta 1,0668 km ^ 3500 st[p, 1 stopa ^ 12 cali ]30,48 cm\ ros. versta> OE wioska osada. wios=o(wa: prosty przyrz'd do nap"dzania =odzi i nadawania jej kierunku, sk=adaj'cy si" z uchwytu ]dr'ga\ i pi[ra, czyli p=askiej =opatki. baz' mog=oby by: violentia ]pop"d, porywczo>:\ jako nap"d, po ^ na. ¯ wies]ti\ % s=o ]prosto\; t=um. od ty=u& prosto wie>:, prowadzi:. s=owo ^ woda ¯ rodo•s=owie – rodo•w[d, wio•s=o – s=o•wo ˘ s=o ^ da, wio•s=o – wo•da. s=aw.-ros. veslo. wios-na(enny wszystko ro>nie. ¯ wies ]wszystko\ % sna ]ro>nie\. baz' mog=oby by: tak/e violentia ]pop"d, porywczo>:, gwa=towno>:\. ˚pory ]roku\. budzenie si" przyrody ze snu, okres od 21 marca do 20 czerwca. s=aw.-ros. vesna, ang. spring. wiosn[wka Erophila, ro>lina roczna z rodziny krzy/owych, o drobnych, bia=ych kwiatach, kwitn'ca wczesn' wiosn'.

wio>la-rz(rka(rstwo cz=owiek wios=uj'cy. baz' mog=oby by: tak/e violentia ]pop"d, porywczo>:\ jako nap"d, po ^ na. ros. veslo ]wies=o\. †wiotchy stary, dawny, OE. franc. l’ancien Testament, ang. Old Testament, staroros. Vetxπj Zav≠t=Wietchij Zawiet ]Stary Testament\. ros. Vetxij Zavet.

s=owotw. pokr. wiotki, ChK. wiot-ki(cze: gi"tki, cienki, smuk=y. stan starczy rzeczy /ywych, bez j"drno>ci. wiotchy ]stary\ ˘ s=owotw. pokr. wi"dn':, uwi'd ]starczy\, ChK.

wi[r(kowa:(owa: 1. zwini"ty odpad po ci"ciu strugiem ]po heblowaniu\, 2. trzaska. gdzie drwa r'bi' – tam wi[ry lec'. wir(owa:([wka(nik bystry, obrotowy, skr"t wody, cieczy wok[= osi, staronord. hwirfla, >redniow. ang. whirlen, ang. whirl, niem. wirbel. ¢wira cena p=acona rodzinie ofiary za zab[jstwo jej. Latopis 1116 vira-wira. wira/ s(za-kr"t na drodze, do>: ostry =uk. franc. virage. †wirsz wers, wiersz. ang. ]poemat, werset\ verse, ]linijka tekstu\ line, ros. ]wiersz\ stix-stich, ]tekstu\ stroka-stroka. wirtuoz mistrz muzyki =ac. virtuosus ¯ virtu ]wspania=o>:, doskona=o>:\ ital. virtuoso, franc. virtuose. wirus najmniejszy drobnoustr[j chorobotw[rczy. =ac. virus.

wirutny, wierutny, wirudny, wierudny istny, prawdziwy, w najwy/szym stopniu.

†wirydarz altana, ogr[dek. ˚weranda.

†wirzch czubek, szczyt, wierzcho=ek. staropol. wirzchni ]g[rny, wysoki, najwy/szy, przedni\. anglosas., >redniow. ang. i ang. top, ros. verx-wierch, verwinawierszina, verxuwka-wierchuszka.

wis(ie:(ielec(orek stan uczepienia do czego. nawis, zawias, powiesi:, urwis, staropol. wisa: ]wisie:, zwisa:\. anglosas. i staronord. hangian, >redniow. ang. hangen, ang. hang, ros. viset;, pokr. biser ]per=a\, gr.-celt. BW, by: mo/e – od korali wok[= szyi, wisiorka. biser – =ac. or¶bis ]ko=o, kr'g\ ˘ wis¶or; s=owo zakrawa na wzgl"dnie nowe. wo=. 1289 biserom=-biserom ]wisiorem\. ¢wisarz konwisarz, ludwisarz. ¯ niem. gieÆer, giesser ]odlewnik\, franc. fondeur, ang. founder, smelter ¯ smelt, ros. plavil;]ik-p=awilszczik. wiskoza produkt przer[bki celulozy, p[=produkt w produkcji sztucznego jedwabiu i celofanu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. viscum, viscus ˘ viscosus ]kleisty\. wist gra w karty pe=n' tali', w 4 osoby. ang. whist, ros. vint-wint. wisus psotny ch=opiec, s=owotw. pokr. urwis, bisurman, gr.-celt. BW. †wisz sitowie, szuwar. ang. reed, cane, ros. trost;-trost. ¢wisz(nia ros. viwnq – wi>nia. kilka wyraz[w z ni' zwi'zanych. wi>ni-a(owy([wka Cerasus, drzewo lub du/y krzew owocowy z rodziny r[/owatych, o bia=ych lub r[/owych kwiatach kwitn'cych jednocze>nie z rozwojem li>ci i soczystych owocach, kulistych pestkowcach koloru ciemnoczerwonego, zwanym st'd wi>niowym; hodowany w sadach. ˚czere>nia. baz' «byss» ]kwas\ ¯ ¢yss ]woda\ ˘ anglosas. i >redniow. ang. is, ang. ice, niem. eis, rzeki& Wis=a, Sesuwis, plemi" Visigothi ]Wizygoci\. ˚kwas. ros. viwnq-wisznia, viwenka-wiszenka ]wisienka\, viwnëvnyj klej ]franc. la gomme de ceresier\. staropol. sz ^ > ˘ wisznia ^ wi>nia, rysz ^ ry> ˘ Skaryszew i inne, kauk.-gr. byssine, gr.-celt. BW. ¢wit’ ros. vit; – wi:. pol. pokr. zwitek. wit(a:(aj# /y•t(:(j# – pozdrowienie, ˚zdrowie. zdorovat;sq, zdravstvovat;, zdravstvuj(te) , witaj# ]/yj#\; powitanie, przywita: si", zawita:; zwroty grzeczno>ciowe z okazji przybycia lub mi=ego spotkania. pokr. >wit(a(a:. =ac. vita ]/ycie\, ang.-=ac. vital(is ]/yciowy\, staroros. vita[t;witajut ]mieszkaj', /yj'\.

witamin-a(owy =ac. vita % amine wite{ dzielny rycerz, junak, bohater. czes. vitez. †witka ni:, prz"dza. ˚†snow. s=owotw. pokr. wi: ˘ nawija:. anglosas. th≤d, pokr. niem. draht ]drut\ ˘ drahtarbeit ]robota druciana\, >redniow. ang. threde, ang. thread, ros. nit;-nit, nitka-nitka, volokno-wo=okno ]w=[kno\. witka r[zga, cienka ga='zka; witki wierzb, u=ama: witk". wit ¯ =ac. vitalis ¯ vita ]/ycie\, starofranc. i >redniow. ang. vital % ka ]odro>l\ ˚ka, s=owotw. pokr. wiotka. witra/ kompozycja z barwnych szkie= uj"tych w ramki o=owiane. franc. vitrage. witriol st"/ony kwas siarkowy.

=ac. viterus ]szklany, zwany tak od szklanego wygl'du\ ˘ vitriolum. witryna wystawa sklepowa w oknie. s=owotw. koncepcja futryna; wi – ang. window. witwa gat. wierzby. wiwat(owa: niech /yje# =ac. viva.

wiz-a(ja(erunek(ualnie(yta( (ytator(tacja(ytowy( (yt[wka(jer(joner =ac. visio, visus, starofranc. i >redniow. ang. visioun, ang. vision, niem. visiren.

wjazd(owy, wje/d/a: wje-cha:(/d/a:

¯ w % ˚jecha:, jazda.

wklei: ¯ w` % ˚klei:. wkl"s=-y(o>: ¯ w` % ¢kl"k ¯ kluk ]ugi"cie; hak\ ˘ kl"k•a:(n':, KS, kl"czki, kl"ska. przeciwstawieniem& wypuk=y. wkluczy: ¯ w` % ˚kluczy:. wk=ad(a:(ka ¯ w` % ˚k=ada:. k=ad ^ k=a>:, =o/y:. cie/ ]kwas ^ k=ad ^ =o/; przy•k=ad ^ przy•=o/enie\ ˘ dzie/a ˘ o•dzie/ ]w•k=ad\, wk=ada: co na siebie, ˚kwas, dzie/a, sad. wk=u-:(wa: ¯ w` % ˚k=u:. w ko=o ]^ w k[=ko\. na okr'g=o ˘ “w ko=o to samo” przy powtarzaj'cych si" czynno>ciach, szczeg. negatywnego wyd{wi"ku. wko=o ]^ wok[=, dooko=a\. wkopa: ¯ w` % ˚kopa:. wkracza: ¯ w` % ˚kroczy:. ˚dziwol'g. wkrada: si" ¯ w` % ˚kra>:. wkraplacz ¯ w` % kropla.

wkra>: si" wkra>: si" ¯ w` % ˚kra>:. wkr"-ca:(ci: ]si"\, wkr"t

¯ w` % ˚kr"ci:.

wkr"t(ak(ka ¯ w` % ˚kr"t. wkroczy: ¯ w` % ˚kroczy:. wkroi: ¯ w` % ˚kroi:. wkr[tce ¯ w` % kr[tko. w kr[tkim czasie potem, skoro. franc. ]bien\tot, niem. früh, bald, ang. soon after, ros. skoro-skoro. wku: ¯ w` % ˚ku:. wkup-i: ]si"\ ¯ w` % ˚kupi:. wkupywa: ˚dziwol'g. wkuwa: ¯ w` % ˚ku:. szczeg. na pami":, zmusza: pami": do przyj"cia, usilnie uczy: si". przeno>nia do uderze< m=otem kowala. wl-a:(ewa: ¯ w` % ˚la:. wlecie: ¯ w` % ˚lecie:, lata: ¯ lot. wlatywa: ˚dziwol'g. wlec 1. ci'gn': co za sob' w pozycji poziomej, horyzontalnej, przesuwa: z trudem co lub kogo po ziemi, taszczy:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

o(ci'ga:, 2. d{ga:, dzia: ˘ w=[cznia. ¯ w ]u\ % lec ]ci'gn':\ ¯ lega:, le/e:. wle-k=(cze, z(po-w=oka, zw=oki, zwleka: – oci'ga: ]si"\, wle-c(ka: – dzia:, na-wleka:(dzia:(ci'gn':, materia= wleczony. lega:, le/e: ˘ lec ˘ zw=oka ]oci'gni"cie, oci'ganie si", ang. delay\. franc. tirer, trainer, anglosas. dragan, staronord. draga, >redniow. ang. draggen, dragen ang. drag, ros. vleh;-wlecz. za(na(po(prze(przy(do(od(wy(zwlec, oblec  obleka:. wlec si" ]w ogonie\ ci'gn': za. mazur. vlehaxu ]wl[k=\ ¯ vleh;, staropol. wlec ]si"\. za(na(po(prze(przy(do(od( (wy(z•wlec, obleka:. wlecie: ¯ w` % ˚lecie: ¯ lot. wleczka gruba lina konopna d=ugo>ci ok. 70 m, spuszczona z kosza balonu przed l'dowaniem, w celu zmniejszenia pr"dko>ci lotu. ¯ wlec.

wledz, wl'g=, wl"gnie, wlega: wda: si", dos=. urodzi: si" w kogo. ¯ w ] ^ u, czas przesz=y\ % lega:, l"gn': ]rodzi:\. wlepi: ¯ w` % ˚lepi:. wlepia: ˚dziwol'g. wlewa: ¯ w` % ˚la:. wle{: ¯ w` % ˚=azi: ¯ ang. lazy. wolno dosta: si" gdzie lub na co, bez entuzjazmu, ochoty jednej ze stron. wlicz-a:(y: ¯ w` % ˚liczy:. †wlity wlany, wcielony. ang. embodied, ros. soedinënyj v odno telo, voplo]ennyj. w lot szybko, ˚lot. wlot miejsce gdzie p=yn dostaje si" do >rodka czego>, szczeg. urz'dzenia, kana=u, odwr. wylot.

w=ad-a:(ca(za(yka(ny – pan, w=adca, arcybiskup, s=owotw. pokr. w=adza ¯ w % =ad ]porz'dek\. ˚pan ]rz'd(ca, w=adca\. za•w=adn': – o•panowa:. w dawnej, >redniowiecznej Polsce ]Wielko` i Ma=opolsce\ stopnie w=adzy& - kr[l – ca=o>ci ustroju, - wojewoda – wojew[dztwa, - starosta – powiatu, - w[jt – miasta i gminy, gromady wiejskiej, - so=tys – wsi. dzi> jest podobnie, z wyj'tkiem kr[la, w miastach prezydent zast'pi= w[jta, burmistrza ¯ niem. burg ]zamek\; w[jt ¯ niem. vogt ]w=odarz, starosta\.


x W Íredniowieczu grody stanowi=y odr"bn' jednostk" administracyjn' od otaczaj'cych je ziem. Tak by=o te/ na Litwie. St'd u/ywanie tytu=[w by=o czasem p=ynne. Poza tym, system formowa= si" pod wzgl"dem nazewnictwa, st'd wojewod" pisano te/ palatynem ]z doz' racji, bo umia= pisa:, ksi'/"...\, albo starost' ]zwierzchnikiem, starszym stopniem\, albo kasztelanem, w zale/no>ci od okoliczno>ci i pojmowania pisz'cego, znajomo>ci =aci<skich odpowiednik[w. w[jt ]g=owa miasta\ m[g= by: starost' ]miasta i powiatu\, tak jak ich pisownie – tak/e r[/norodne. ˚wojewoda. =ac. ad` ]u`\ % ministrare ]s=u/y:\ ˘ administrare ˘ starofranc. aministerer ˘ >redniow. ang. aministren ˘ ang. administer, ros. upravlqt;uprawliat ]rz'dzi:, stosowa: prawo\; =ac. administrare ˘ administratio ˘ starofranc. administration ˘ >redniow. ang. administracioun, ang. administration, ros. upravlenie-uprawlenie, otpravlenie -otprawlenie ]s"dziowanie\, pravitel;-prawitiel ] administrator, rz'dca\. †w=adyka tytu= honorowy biskup[w i metropolit[w w s=awia<skim Ko>ciele Prawos=awnym, dostojnik w Ko>ciele Prawos=awnym. s=aw.-ros. vladyka-w=adyka, wo=. 1289 vladykou-w=adyku ]w=adyk"\, franc. seigneur, maitre, ang. lord, chief, principal.

w=am-a:(anie(ywacz

¯ w` % ˚=ama: ¯ =om.

w=asn-o>:(y(o~ s=owotw. pokrewne sobie& g=os, g=owa, w=os, w=asny. staropol. w=asno>: – w=a>ciwo>:, w=asny – w=a>ciwy, odpowiedni, staropol. w=a>nie – w=a>ciwie, dobrze, s=usznie. anglosas. agan ]posiada:\ ˘ agen, >redniow. ang. owen, agen, ang. own, ros. sobstvennyj-sobstwiennyj, svoj-swoj ]posiada:\, vladet;w=adiet, obladat;-ob=adat.

w=a>ci-ciel(wie(wo>:(wy ros. vlast;-w=ast ]si=a, w=adza\. w=a>ciwo>: 1. przymiot, cecha, 2. stosowno>:, stosowne ˘ w=a>ciwe zachowanie. =ac. proprius ]w posiadaniu osoby\ ˘ proprietas, starofranc. propriete, >redniow. ang. proprete, properte, ang. property, ros. svoistvo-swojstwo, sobstvennost;-sobstwiennost. atrybut – istotna cecha, w=a>ciwo>:, przymiot czego; zewn"trzna cecha

danej rzeczy lub osoby wyr[/niaj'ce j' spo>r[d innych& =ac. attributus ˘ ang. attribute, ros. prinadle'nost;prinadle/nost. w=a>ciwy odpowiedni, stosowny, nale/yty. =ac. proprius, starofranc., >redniow. ang. propre, ang. proper ]w=a>ciwy, odpowiedni, nale/yty, stosowny\, ros. ]sw[j\ sobstvennyj, ]swoisty\ svojstvennyj, ]odpowiedni\ podxodq]ij, ]przyzwoity\ pristojnyj. w=a>nie 1. przys=[wek podkre>laj'cy zgod", dok=adno>:; potakni"cie ˘ w=a>nie od niego dowiedzia= si", w=a>nie o to chodzi, ot[/ to w=a>nie, w=a>nie dlatego, 2. akurat w danym momencie ˘ w=a>nie nadszed= dyrektor, zacz"=o w=a>nie >wita:, 3. wykrzyknik funkcji potakuj'cej, nie inaczej, tak jest ˘ pan chyba g=odny$ W=a>nie# my>l' pewnie /e.... No w=a>nie# W=a>nie /e tak# 4. iron. wykrzyknik wyra/aj'cy sprzeciw, jeszcze czego, a jak/e ˘ w=a>nie ciebie b"d" s=ucha=# ¯ w=a> % nie ]tak\. staropol. w=a>nie ]w=a>ciwie, dobrze, s=usznie\. =ac. ex` % agere ˘ exigere ˘ exactus ˘ ang. exact ]>cis=y, dok=adny\ ˘ ang. exactly ]dok=adnie, poprawnie, precyzyjnie; u/ywany tak/e w odpowiedzi, r[wnowa/nik “I agree” – zgadzam si", “quite true” – zupe=nie prawdziwe\, ros. tohno-toczno, verno-wierno. w=az(i: otw[r r[/nej wielko>ci i kszta=tu, cz"sto zamykany. ¯ w % =az.

w='cz-enie(y: ]si"\ ¯ w` % ˚='czy:. wkluczy: ]='czka ^ klucz\. w=ochaty obro>ni"ty, pokryty w=oskami. †w=o:, b=o: BW. staropol. x ]$\ w=odarz rz'dca posiad=o>ci ziemskiej, ekonom. staropol. w=odyczstwo ]panowanie, rz'dy; pan ^ rz'd, ˚pan\. ang. ruler, owner, possessor ]of

real property\;

†Old Polish dominion, rule, s=aw. vladyka-w=adyka. s=aw. volodet;-wo=odiet ]w=ada:\ ˘ ros. vladet;-w=ada: ]rz'dzi:\, vladenie ]1. posiadanie, 2. panowanie, rz'dzenie\, vladitel; ]w=adca, pan, rz'dca\.

†w=odyka rycerz, cz=owiek stanu po>redniego mi"dzy stanem szlacheckim a ch=opskim. ˚rycerz. ang. knight, ros. rycar-rycar. w=ok, w=[k rodzaj sieci rybackiej do po=owu ryb dennych, maj'cej kszta=t worka, ci'gnionej za statkiem. ¯ wlec.

w=os(y(ie<(ianka(ie(ie<(kowaty( (owy nitkowaty wytw[r nask[rka, z=o/ony z trzonu, korzenia otoczonego pochw' i cebulki. wo=. 1289 volosy-wo=osy ]w=osy\, s=aw. volos. s=owotw. pokrewne& g=os, g=owa, w=os, w=oskowaty, w=asny; w=ochaty. †w=oszcze szczeg[lnie, zw=aszcza, OAE. †w=oszczenie taki jak nale/y, zgodny z prawem. w=o>: okr"g, jurysdykcja, w=adza. wo=. 1289 volost;-wo=ost ]w=o>:\. s=owotw. pokr. w=a>ciciel, w=asno>:. w=oski italia<ski ¯ Italia zwana W=ochami od w=oszczyzny – jarzyn ]marchwi, pietruszki, seleru, poru i kapusty\ – stamt'd sprowadzonych i uprawianych w Polsce. ¯ w=o % ski ]ziemia\. w=oszczyzna wszystkie jarzyny kt[rych uprawa przysz=a do Polski z Italii. ¯ w=o % ski ]szcz\ % zna. w=o>-:(cianin posiad=o>:, maj'tek ziemski. wie>niak, ch=op ¯ w=o>ci ]posiad=o>ci\ ¯ w=asno>:. w=o>ni-ca(k Setaria, ro>lina z rodziny traw; delikatne w=oski pokrywaj'ce korzenie ro>liny. w=o/y:, wk=ada: w` % ˚=o/y:. 1. umie>ci: co wewn'trz czego innego, wetkn':, wsun':, 2. ubra: si" w co, ubra: kogo w co, na=o/y:. sad ^ =o/ ˘ sadzi: – =o/y:, wsadzi: – w=o/y:, posadzi:, posadowienie – po=o/y:, po=o/enie, wsad – wk=ad. ˚sad. staropol. w=o/y: cze>: – okaza: szacunek. w=o/y: ¯ wo=. w=o/y: wstyd na kogo ¯ ang. shame on you ]“wstyd na ciebie” – wstyd{ si"\. ang. to place in, ros. vsunut;-wsunut. w=[cz-"ga(y: si" ¯ wlec ¯ lec. 1. ci'gn': w ogonie ˘ w=[k, w=ok, w=[ka, wlec si", 2. chodzi: bez celu, po(prze(od(z-w=[czy:, przewlek=y, od(wy(z(roz-wleka:. staropol. darmoch[d. niem. wandern, anglosas. wandrian, >redniow. ang. wandren, wandrien, ang. to wander, ros. brodit;-brodit;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x blu'dat;-b=u/dat. ˚ceklowa:. w=[-czka(kno KCz, s=abo skr"cona ni: we=niana ¯ wlec ]ci'gn':, z k="bka tym razem\. w=[cznia jedna z najdawniejszych broni drzewcowych, ciskana r"cznie, dzida, kszta=tem zbli/ona do kopii, spisy, lancy. s=owotw. baz' ˚wlec ]dzia:, bi:\ ˘ na•dzia:(wlec(bi:, prze•wlec(bi:, dzida. s=aw. drevo-drewo ]drzewiec\. w=[czy: ci'gn': co z trudem, wlec za sob'. w=[k 1. w=[ka, 2. w=ok. w=[k-a(owa: – 1. narz"dzie do uprawy roli, g=[wnie wiosn', do przerwania kapilar[w i zmniejszenia przez to parowania gleby, rodzaj brony, 2. =an, miara powierzchni pola r[wna 30 morgom, czyli 16,8 ha.

w=[k-no(niarz(nisty(ienko( (iennictwo(ienniczy(iennik( (niarka(niarz w przemy>le w=[kienniczym, p[=produkt z kt[rego wyrabia si" nici ]prz"dz"\; tkanka organizm[w /ywych. w=[kno, ni: i tkanka poj"ciowo zwi'zane ze sob' drobiazgowym charakterem. ni: ¯ nic. w=upi: ¯ w` % ˚=upi:. w=us(ianie osad-a(nicy. tatar. u=us ]osada\. wmawia: ¯ w % m[wi:, ØA. wmiesza: ]si"\ ¯ w` % ˚miesza:. wmie>: ¯ w` % ˚mie>:. wmusi: ¯ w` % musie:. wm[wi: ¯ w` % ˚m[wi:. wmurowa: ¯ w` % ˚murowa:. †wn'trz wewn'trz. ang. inside, ros. vnutri-wnutri. wnet rych=o, zaraz, za moment, niebawem, pokr. w lot. staropol. hnet, hned ]wnet\. staropol. wnetki ]wnet, zaraz\. starofranc. ]bien\tot, anglosas. sona, pokr. staroniem. wy/yn san, >redniow. ang. sone, ang. soon, ros. skoro-skoro. †wn"k wnuk, u ˘ Å, ´. wn"ka nisza, wg="bienie w fasadzie budynku. wn"tr kastrat, rzezaniec, wa=ach.

wn"trz-e(no>ci wewn-'trz("trzny ntr ]¢enter, ¢ntr\ =ac. inter, sanskr. antar, ros. vnutr/ennij/nix del ntr – >rodek, skr[t gr. kenter ˘ =ac. center. staropol. wn"trzny ]wewn"trzny\. ang. inside, inwards; internal, interior, inner, ros. vnutrennyj-wnutriennyj ]wewn"trzny\, vnutri-wnutri ]wn"trze, odpowiednik ang. inside\, vnutr;-wnutr ]wewn"trzny, du-

chowy, odpowiednik ang. inwards\. †wni: wej>:. ˚i>:. ang. to walk in, ros. vxodit;-wchodit, vojti-wojti ¯ s=aw.-ros.-wo=. itti. wnie>: ¯ w` % ˚nie>:. ¢wnie/e ten, kt[ry. >redniow. vne'e-wnie/e, ros. tot, kotoryj. †wnik sid=a, pu=apka, ˚wnyk. YI. wnik-a:(liwy ¯ w % nik ¯ nic, KC, wg="bia: si", akt zaznajamiania si", dociekania, zw=aszcza poprzez szpar", szczelin", w'tek. wnikn': ¯ w` % ˚nikn':. wnios-ek(kowa: ¯ w % nosi:. wnitek staropol. sid=o. wniwecz ¯ w % nico>:. mSjp& zniszczy:, zburzy:, zniweczy:, zmarnie:. w•ni•we•cz]to\ – s=aw.-ros. nihto ]nic, dos=. nico(>:\.

wnosi: wnu-k(czka KCz, wo=. 1289

vnouk=-wnuk ]wnuk\.

wnyk p"tla, pu=apka k=usownika na zwierzyn" ]zaj'ca lub sarn"\. staropol. wnik ]wnyk\. ang. noose. wo ^ ga woda. ˚nr 494. ¢wo~ 1. od`, na`, po`, 2. ˚to, oto. owo  oto, to i owo, [w ]ten\, v=skliknouvwe – odkrzykn"li. wosstanie – powstanie – nastanie. ros. vot-wot, pokr. ang. what ]co\. woal(ka rodzaj mi"kkiej tkaniny; przes=ona z niej na kapeluszu. franc. ]le\ voile. wobec ¯ wo % obecno>ci, w tych okoliczno>ciach, w zderzeniu z fakt-em(ami. o ]dope=nienie, ˚okolicznik\ ˘ wo. obecny – przytomny. znaczenie zmieni=o nieco ci"/ko>:, wg mSjp 1969& «w obecno>ci». staropol. wobec – og[lnie, powszechnie. ang. in the face of, in presence of, woda najbardziej rozpowszechniony rodzaj cieczy; bezbarwny, przezroczysty p=yn rzek, jezior, m[rz i ocean[w. za(na(po(u(prze(przy(do(od( pod(wy(z(roz•wodzi:. zg=oski z wod' zwi'zane& aj, al, a=, ba, bal, ba=, bau, be=, e=, da, dan, dnie, dnia, don, der, dor, dr, dra, dre, dun, ea, ga, ino, is i wis, kra, la, =a, =ad, =o, lik ]p=yn, ciecz\, lin, =yn, =y<, pr, pust i ust, s=a, syt, sze, szko, sz[w, wa, wo, awa, aw, ew, [w ]tak/e las ¯ k[w\, was, wat. np. ¢yss ]woda\ ˘ iran. ab % yss ˘ abyss ]przepa>:, otch=a<, to<\ ˘ gr. abyssos ]przepa>:\ ^ a` ]nie`, bez`\ % byssos ]dno\, wi>nia ]kwas ¯ wasser\, rzeki&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Wis=a, Sesuwis, plemi" Visigothi ]Wizygoci\, anglosas. i >redniow. ang. is, ang. ice, niem. eis ]l[d\. woda zwi'zana jest z ˚ogniem, jako cia=a przeciwstawne sobie, st'd iskra – prysk(a: – bryzg(a: ]s=owotw. koncepcji 002.A i 024, ang. breeze przez przypadek\. Nie mog" pozby: si" uczucia, i mam ku temu przes=anki, /e gr. potamos ]1. rzeka, 2. ¢woda ^ ang. water\ ˘ ang. after ]po, za, wed=ug\, pol. potem, pot ]ang. sweat, s=owotw. pokr. wet ^ mokry, wilgo:, zwil/a:; staropol. wilgo: ^ woda, cztery /ywio=y&ziemia i powietrze, ogie< i wilgo: tj. woda\, ang. pot ]wazon; doniczka ¯ don ^ 1. rzeka, 2. woda\. splecione ze sob'& gr. pontos ]morze, szczeg. Morze Czarne Pontem zwane\  potamos ]rzeka\  potom ]potem\, pot  sweat  wet ]wilgo: ^ woda\  water  after  pot i potter ]garnek i garncarz, doniczka ¯ don ^ woda\  pond ]staw\  dno  franc. fond ]dno\, PF. b="dnie w S=owniku Webstera, /e pot mo/e od pod& “IE. base ¢bu`, ¢bhu`, to blow out or swell, inflate; hence to bud, pock, poke, ect.” – m"tnie i niepewnie. sam tzw. j"zyk indo-europejski jest teori' godn' akademickich g=[w, rozwa/aj'cych o rzeczach niewydarzonych ]nie by=o takiego j"zyka\; jest to ci'g dalszy “Adama i Ewy” /e ca=a ludzko>: od jednej pary rodzic[w pochodzi, tak i j"zyki, od Indii do Europy – od jednego. wytykam innym “metod" cyganki”, tj. zgadywania do upad=ego, tym bardziej nie wypada mi jej u/ywa: w mojej publikacji; lecz w tym wypadku moja wiedza w kwestii nie jest wystarczaj'ca, by podj': decyzj" kt[re s=owa zosta=y zapo/yczone od kt[rych, kiedy, i gdzie, bo aspekt si"ga czas[w prehistorycznych, tj. zwi'zki powsta=e przed histori' pisan', i ja je jedynie widz", /e takie s'. anglosas. w≤ter ˘ >redniow. ang. i ang. water, niem. wasser, iran. ab, s=aw.-ros. voda, wi"cej “wody”, tj. o wodzie ˚nr 494. wodewil widowisko sceniczne o charakterze komedii lub farsy z muzyk'. franc. vaudeville wodni-actwo(ak(k(sty ¯ wodny.

wodo(p=at(ci'g(g=owie(=az( (mierz(odporny(rek(rost(spad( (trysk(wa:(wskaz(wstr"t, wodzian wod-[r(orowy pierwiastek chem., gaz bezbarwny, bez zapachu, palny, sk=adnik wszystkich kwas[w. gr. hydor ]woda\.


x wodz-a(irej(i: ]si"\ mie: co> we w=adzy kierowania, przyrz'd do tego celu – lejce, cugle. ¯ woda ]por. rej, tan\. s=owotw. poch. przewodnik, zwodzi:, wodzirej, prowodyr. ust ]wodzi:\ ˘ usta ]wej>cie do prze•wodu pokarmowego\, Ustka, k•ust•osz ]prze•wod•nik\, up•ust ]od•pro•wadzenie\. staropol. wodzi: ]prowadzi:\. ros. vodit;-wodit. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (w(wy(z(roz•wodzi:. wodzian uwodniony zwi'zek chemiczny, hydrant. ¯ woda w og[le w ca=o>ci, ca=kowicie.

woj(na(sko(ski(aczka(ak( (enny(ewoda((owa:(ownik( (skowy pieszy, uzbrojony w tarcz", miecz i he=m. s=aw. wojn % a, otwarty konflikt zbrojny. ros. vojna, ang. war. woj]n\ ˘ wojna ]vojna\, wojsko ]vojsko\ i wojewoda ]voevoda\, ros. voin, wo=. 1289 vo[≥-wojuja ]wojuj'c\, vo[[hi po selom=-wojujuczi po sie=om ]wojuj'c we wsiach\, voevati-wojewati ]wojowa:\, voeval=-wojewa= ]wojowa=\, voevawa-wojewasza ]wojowali\, voevala-wojewa=a ]wojowa=a\, vo[[t;-wojujut ]wojuj'\. wojewoda ^ graf ^ hrabia ^ pisarz ^ gubernator ^ rz'dca ^ pan ^ w=adza ˘ rz'dowy ^ pa<stwowy; o•panowa: ^ za•w=adn':; zwracanie si"& panie w=adzo..., Pan B[g. ˚gubernia, ksi'/", pan, w=adza. =ac. dux, ducis ]przy(do•w[dca\, ducatus ]1. wojskowy rozkaz, 2. obszar podleg=y przyw[dcy\, starofranc. duche, duchee, >redniow. ang. duchee, >redniow. ang. i ang. duchy; =ac. primus ]pierwszy\ % capere ]bra:\ ˘ princeps ]w[dz, g=[wny, naczelnik\. =ac. palatinus ˘ palatinate, pol. hrabia ˘ hrabstwo, wojewoda ˘ wojew[dztwo, pan ˘ pa<stwo¢, niem. graf ˘ grafschaft, herzog ˘ herzogtum, franc. duc ˘ duche, ang. duke ˘ duchy, count ˘ county, shire, ros. graf= ˘ grafstvo. ¢ – pan ]wojewoda\ ˘ pa<stwo ]kraj\ na podst. angielskiej koncepcji& count ]wojewoda\ ˘ country ]kraj\, pan ]wojewoda\ ˘ pa<stwo ]kraj\. Jasno, prosto$ Celne poja>nienia nie s' d=ugie, a im d=u/sze – tym mniej w nich prawdy, ˚puchar.

By unikn': nieporozumie< – cytaty z Webster’s Dictionary& palatine – 1. of a palace. 2. having royal privileges& as count palatine. 3. of or belonging to a count, earl, or county palatine. 4. }P-| of the Palatinate. 1. an officer of an imperial palace; hence, 2. a medieval vassal lord having the right of royalty in his own territory, or palatinate... itd. by= “officerem” ]urz"dnikiem\ i “lordem” ]˚panem\ z kr[lewskim prawem na w=asnym obszarze ]bo rz'dzi= w imieniu kr[la\, lecz nadal “wasalem”, tj. lennikiem ]a wi"c nie nale/a= do rodziny kr[la, bo tytu= ten otrzyma=, za swe wykszta=cenie; by= cz=owiekiem obcym w pa=acu ˘ pa=acowiec – przebywa= tam od czasu do czasu, tj. chwilowo, bo stale przebywa= na ziemi mu powierzonej\. duchy }ME. duchee, OFr. duche, duchee; LL. ducatus, military command, territory of a duke ¯ L. dux, ducis, leader|, the territory ruled by a duke or duchees; dukedom. czyli by= wodzem na swym obszarze, wydawa= wojskowe polecenia. na>wietlenie niepe=ne lecz nie ma w nim nic fa=szywego, bo wydawa= rozkazy w czasie wojny, a w czasie pokoju by= pisarzem, i podleg=' mu ludno>ci' rz'dzi= z ramienia kr[la – aspekt opuszczony w definicji. trzymaj'c si" obu – jeste>my blisko prawdy& mia= kr[lewskie przywileje, ale do rodziny kr[la nie nale/a=, i w pa=acu bywa= tylko – musia=, z racji “urz"dowej” – by zda: relacj" i otrzyma: wytyczne do dalszego w=adania. w obu definicjach nigdzie nie ma /e by= jakim> krewnym kr[la czy nale/a= do szlachty, >redniow. ang. nobylyte ˘ ang. nobility ]the class of people of noble rank\ – prawda. by= urz"dnikiem kr[la, wasalem ]lennikiem\, count palatine ]wojewod' pa=acowcem\ – prawda. przytoczy=em by po=o/y: kres zmy>leniom, czyli na>wietleniom niczym nie podpartym, pot. “wyssanym z palca”, szczeg. ostatniej dekady, zamieszczonym na internecie. S=ownik Webstera, podobnie jak i inne s=owniki, nie jest absolutn' wyroczni' w ka/dej sprawie – b="dy trafiaj' si" i tu, lecz niezmiernie rzadko ]˚nr 891\, i ma przewag" nad wieloma innymi w dopracowaniu hase=, w obu has=ach tak/e. Gdy tytu=y szlacheckie przechodzi=y z pokolenia na pokolenie wy='cznie drog' pokrewie<stwa – wojewoda, czyli graf, hrabia, by= nabywany, tj. nie nale/a= do szlacheckich. Rejon mu podleg=y zwany by= – i nadal

jest – wojew[dztwem, historycznie te/ guberni' i hrabstwem. • w Polsce 1919–1939 i 1944–1950 – kierownik administracji rz'dowej i samorz'dowej na terenie wojew[dztwa. • od XIV w. do rozbior[w – urz"dnik ziemski najwy/szy w hierarchii, jednocze>nie senator, • w XI – XIII wieku wojewoda by= najwy/szym urz"dnikiem ksi'/"cym }umia= pisa:, by= wi"c omal na r[wni z ksi"ciem i ksi"dzem ¯ ksi"ga|. l268 woiwoda, l377(78 voyewoda Samboriensis, l412, 1418 voyewoda, 1420 panow woyewod, ca 1420 wogevoda castellanus, l424 panu voyewodze, l427 wogewody brzesczkego, l433 woyewoda castri ..., l449 iudicio vel woyewoda,

slvzebnyki alybo woznce wogewodi ]palatini\ wstawyay'; kedi kthori s'ndzaa, wogewoda ]palatinus\, castellaan alybo kthore grodstwo..., woyewoda ]palatinus\ krakowski, ziemskyego wogewodi, starosta ]wogewoda\, naszymy namyestniky, abo naszymy wogewodamy, kaszdy wogewoda, kaszdi wogewoda w swem wogewodstwye na gednem sandzi maa doszicz myecz; vogewoda, 1468 voyevoda; woieuoda, woywoda, 1428 woyevoda, 1442 woyewoda, 1453 voivoda – 1. pocz'tkowo urz"dnik nadworny, dow[dca wojska w zast"pstwie panuj'cego, z czasem wysoki urz"dnik ziemski, sprawuj'cy na okre>lonym obszarze m.in. w=adz" administracyjn' i s'downicz', 2. ten, co przewodzi, przyw[dca, 3. namiestnik, ksi'/" Mo=dawii, Wo=oszczyzny i Siedmiogrodu; naczelnik tzw. krainy, czyli ma=ego okr"gu na prawie wo=oskim, wojewoda wo=oski. W[dz w czasie wojny, wiod'cy woj[w do boju, pisarz i administrator w czasie pokoju ˘ wojew[dztwo ]por. hrabia i graf\. ¯ woje % woda ¯ wodzi:, w[dz ¯ woda; ros. vodit; – wie>:, prowadzi:, ang. to lead, to guide. Ksi'/"ta nie brali udzia=u w boju. Ze wzg[rza obserwowali przebieg bitwy, w przypadku kl"ski – najcz">ciej uciekali ]oddalali si" na koniach\. Wojewodowie i bojarzy brali udzia= w zmaganiu i w przypadku przegranej – gin"li. • =ac. gubernare ˘ gubernator ˘ starofranc. governeor ]franc. comtpe\ ˘ >redniow. ang. governour ˘ ang. governor ]rz'dca\, ros. gubernator=-gubernator.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


• =ac. comes. comitis ]kompanion, towarzysz\ ˘ starofranc. counte, conte ˘ ang. count ]wojewoda\, ang. earl, ros. voevoda, wo=. 1289 voevoda-wojewoda, voevody-wojewody ]wojewody\. tak/e ros. graf=-graf, graph. • wojew[dztwo w r[/nych j"zykach& dawny ros. graf= ˘ grafstvografstwo, gubernator=-gubernator ˘ gubernπq-gubernija, pol. gubernator ˘ gubernia, hrabia ]graf, pisarz\ ˘ hrabstwo, niem. graf ˘ graftschaft ]woj.\. ang. count ]wojewoda\ ˘ county. Angielskim odpowiednikiem polskiego wojew[dztwa jest county ]American -English\, county lub shire ]BritishEnglish\, nie inaczej. Voivodeship, voivodship jest neologizmem, hybryd'. Ale taki obr[t przybieraj' rzeczy w krajach analfabetyzmu w znajomo>ci j"zyk[w obcych; p[=-analfabeci j"zyka angielskiego utworzyli “angielskie” s=owo i spopularyzowali je. Sprawdzi=em na Internecie – termin u/ywany w Europie Írodkowej i Wschodniej, ale informacja dok=adnie wykolejona, bo u Serb[w i Polak[w, i z Polakami stowarzyszonych; Europa Írodkowa to tak/e Niemcy, Austria, Czechy. U Polak[w nie voivodeship lecz wojew[dztwo; nie ma tam angielskiego `ship; i nie mog" dopatrzy: si" “ship’u” w serbskim vojvodina. Termin wojew[dztwo i inne, zbli/one pisowni', u/ywane w Polsce i na Bia=orusi; Litwini zapo/yczyli od Polak[w ]vaivadija\, W"grzy ]vajdasag\, i Rumuni ]voievodat\. Zapo/yczenia s' wynikiem historycznych uwarunkowa< – zwi'zk[w Litwin[w, Bia=orusin[w, i W"gr[w z Polakami; aspekt kt[rego Wikipedia nie uwzgl"dnia. I tak, np. j"zyk starobia=oruski by= oficjalnym j"zykiem ochrzczonej Litwy. W j. starobia=oruskim litewskie kroniki by=y pisane, w Smole<sku, w latach ok. 1480–1550. Gdy Litwa w unii z Polsk' od 1413, dw[r kr[la Jagie==y †1434, w Krakowie, Litwina z pochodzenia, m[wi= j"zykiem starobia=oruskim rejonu Smole<ska; Bia=oru> ^ Bia=oczerwie< ˘ Bia=oczerwoni ^ Polacy, st'd i dwukolorowa polska flaga narodowa& biel – nizina, ni/ ˘ Leszek Bia=y, czerwie< – wy/yna ˘ Ru> Czerwona, czer< – wysoczyzna, g[ry ˘ Czarny Staw, Leszek Czarny, i inne. W r[/nych odpowiednikach wojew[dztwa& province ]prowincja, dos=. zak'tek... czy/by$\, administrative district ]okr"g, dos=. powiat\, lub region – nie ma hrabstwa i guberni, cho: wojewoda ^ hrabia ^ graf ^ pisarz ^ gubernator ]governor\ ^ rz'dca; duchy i palatinate – celnie.. w miar" celnie.

Duchy zakrawa /e s=usznie, po cz">ci tylko, bo tylko raz tak u/yte, w 1445, w znaczeniu wojewody, tj. rz'dcy ¯ =ac. dux, ducis ]w[dz, naczelnik, ang. leader\ ˘ p[{no=ac. ducatus ]w=adza wojskowa\ ˘ starofranc. duche, duchee ˘ >redniow. ang. duchee ˘ ang. duchy ]rejon podleg=y “djukowi”, ang. duke\ tj. 1. ksi"ciu kt[ry jest w=adc' niezale/nego ksi"stwa ]a wi"c ju/ nie wojewod'\, 2. szlachcic najwy/szej dziedzicznej w=adzy poni/ej ksi"cia ]stanowisko wojewody nie by=o dziedzicznym, dziedziczonym\. staropol. 1445 dispansator siue

seruus albo duchen Stangerchlar, ciuis de Cracouia.

Internet >mietnikiem informacji, i na Wikipedi" te/ trafi=o w tym wypadku – chwast wyr[s= w ogrodzie w=a>ciwych i przydatnych informacji. Info zamieszczone – najwyra{niej – przez Polak[w. Co na to j"zykoznawcy z Polskiej Akademii Nauk$ Gdzie wiedza cz=onk[w Rady J"zyka Polskiego$ Przykro mi troch" pisa: tak o rodakach, ale tak jest. Brudy mo/esz trzyma: u siebie w domu, ale jak wyjdziesz na zewn'trz – wszystko co masz na sobie staje si" przedmiotem przegl'du, zamieszczone na Internecie w tym wypadku. S=awianie narodami bajarzy, oto przyk=ad, nie na jednym sw[j wniosek opar=em, jakiej warto>ci naukowej maj' publikowane informacje w Europie Wschodniej, bo tak i w Rosji. ˚uczony, zmy>lenie. Nie tak, jak by=o i jak jest, lecz jak chcemy widzie: – cecha wszystkich wiernych ]S=awianie ^ Wierni\. woj=ok pil><, filc ]kapelusz, obuwie\, grube sukno z twardej we=ny lub sztucznego tworzywa. ˚filc. ros. fetr, voilok. ¢woinu, wynu zawsze. Latopis 1116 voinu-woinu, vynu-wynu. wojna 1. otwarty konflikt zbrojny mi"dzy pa<stwami, lub stronnictwami w obr"bie kraju ˘ wojna domowa, 2. czynny sp[r, walka; konflikt, 3. napi"te stosunki mi"dzy pa<stwami, po='czone z wy>cigiem zbroje<, wrog' dzia=alno>ci' dyplomatyczn', oraz propagand' gospodarcz'; wojna nerw[w ˘ zimna wojna. wojny wywo=uj' m"/czy{ni, w m=odych latach szczuci jadem matek. s=owotw. baz' b[j, BW, ˘ woj•na ]dos=. na b[j, koncepcji 003 i 022\. staropol. woyna ]$\, ital. guerra, hiszp. guerra, staronorm. Francji werre, staroniem. wy/yn werra, >redniow. ang. i ang. war; cold war, ros. vojna-wojna; cho=odnaja wojna. †wojski urz"dnik ziemski sprawu-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x j'cy w czasie pospolitego ruszenia piecz" nad rodzinami i mieniem szlachty. wojownik ten, kto wojuje, walczy. s=owotw. poch. bojownik, BW, wojna  b[j, ˚bojarzyn. =ac. miles, bellator, starofranc. guerrier, combattant, niem. krieger, >redniow. ang. werreour ˘ ang. warrior, staroros. voin=woin, ratnik-ratnik ¯ rat;. ¢wok wo=anie. =ac. vox, vocis ]g=os\ ˘ vocalis, ang. vocal. woka-bularz(lny, wokanda, adwokat, prowokacja †wokabularz s=ownik. ¯ =ac. % pol. `arz ]zbi[r\. =ac. vox, vocis ]g=os\ ˘ vocabulum ]s=owo\ ˘ >redniow. =ac. vocabularium ]s=ownik\ ˘ franc. vocabulaire, ang. vocabulary, s=aw. slovar;-s=owar, staropol. 1532 Wokabularz rozmaitych i potrzebnych sentencyj.

wokali-sta(styka(za(zacja( wokalny =ac. vox, vocis ˘ vocalis, ang. vocal(ize, wokanda =ac. vocandus ]maj'cy by: wywo=anym\ ˘ vocanda ]rejestr spraw s'dowych rozpatrywanych przez s'd w danym dniu\. woko=o okr'/aj'c co. 1. wola okolica, strona, dos=. ziemia, w zwi'zku s=owotw. z terenem ¯ teren, ˚fer ˘ terefere, i szarem ¯ szar ˘ obszar ]ziemia\, obszarnik ]ziemianin\, szary ]koloru ziemi\, szaruga ]ci'g=y opad deszczu, jesieni', powoduj'cy szarzyzn" na dworze\. starofranc. en` ]w\ % viron ]okr"g\ ˘ environ ˘ >redniow. ang. enviroun ]l. poj.\ ˘ ang. environs, ros. okrestnosti-okrestnosti. 2. wol-a(i:(no>: wyb[r. ze(wy-zwoli:, zniewoli:, swawola, zwolennik, pokr. ang. allow ]zez(poz-woli:\, czyt. wspak. ¯ w % ola, OA alou. starofranc. alouer, >redniow. ang. alowen, ang. allow, wo=. 1289 vel≠ -wele ]pozwoli\, vole[-woleju ]wol'\, Bo˛u. 'e izvolivw[-Bgu. /e izwoliwszu ]z przyzwoleniem Boga\, nevole[niewoleju ]niewol'\. ros. pozvol-it;/qt; ]pozwol-i:(a:\, poz(przyz(doz(wyz-woli:. wolant 1. obur"czna sterownica do kierowania p=atowcem, 2. gra


x sportowa, podbijanie lotki pod siatk'. wole 1. nadmierne powi"kszenie tarczycy, podgardle, 2. u niekt[rych zwierz't rozszerzenie prze=yku s=u/'ce do magazynowania i rozmi"kczania pokarm[w. ¯ ¢wol ]syt\ ˘ do woli ]do syta\ ˘ za % dowolenie ˘ zadowolenie; tak/e ¯ bule, bole ]w[=\ gr.-celt. BW. wole: przedk=ada: jedno nad drugie, drugie, chcie: bardziej. ¯ wola, A ˘ E. wolej uderzenie pi=ki w locie, termin sport. ¯ ang. =ac. volare ]lecie:\ ˘ voler franc. volee, ang. volley. wolfram pierwiastek chemiczny, metal ci"/ki. niem. wolfram. 1. wolno ¯ w[=; po trosze, poma=u, z ma=' pr"dko>ci' ˘ powoli, wolno my>l'cy ]t"py\, wolny – wykazuj'cy zbyt ma=y post"p w czasie, charakteryzowany przez ma=' aktywno>:. franc. lentement, an retard, anglosas. slaw, >redniow. ang. slowe, ang. slow, ros. medlenno-miedlenno. 2. wolno ¯ wola ˘ wole: ]jedno ponad drugie, przedk=ada: ¯ przed % k=ada:\, mo/na ]zgoda na co\, do(po(przy•zwoli:. wola – ang. allow czyt. wspak. =ac. prae ]przed, prze`\ % ferre ]nosi:\ ˘ praeferre ˘ franc. preferer; =ac. ˘ >redniow. ang. preferren, ang. prefer, s=aw.-ros. volno, nie wolno nel;zq.

wolno(c=owy(mularstwo( (my>lny(rynkowy( (>ciowy(obrotowy ¯ woln-o(y.

wolny swobodny, niezale/ny, niezawis=y, bez przeszk[d ]wolna droga\ ¯ wolno ]mo/na\. wolontariusz ˚wolunt. wolt(a/(omierz ¯ Alessandro Volta, 1745÷1827, wojewoda, fizyk italia<ski. wolty/er je{dziec konny wykonuj'cy w czasie jazdy r[/ne ewolucje, zw=aszcza w cyrku. franc. voltigeur. wolumen folia=, tom, gruba, wielka ksi"ga, jednostka introligatorska. =ac. volumen. woluntariusz ochotnik. =ac. voluntas ]wolna wola\ ˘

voluntarius,

>redniow. ang. voluntarie, ang. voluntary. woluta motyw dekoracyjny w kszta=cie zwoju. =ac. volvere ]zwija:\ ˘ =ac.-ital. voluta ]zwitek\ franc.-ang. volute.

wo=a-:(cz(nie dono>nym g=osem przyzywa: kogo. staropol. wo=a: ]pozywa: przed s'd\. staronord. kalla ˘ p[{ny anglosas. cellian, >redniow. ang. callen, ang. call, †Old Polish summon, ros. prizyvat;, sozyvat;pri(sozy-wat ¯ zov-zow ]zew\ ¯ zvuk-zwuk ]d{wi"k\. za(po(przy(ob(od(wy(z-wo=a:. ¢wo=chw s=aw. volxv= – wr[/bita, prorok.

†wo=drowa:, wo=trowa:, wordrowa: ˚fo=drowa:, WF. wo=ek /uk, szkodnik zbo/owy, chrz'szcz.

wo=ow-ina(y ¯ w[=. ¢wo=szstwo uprawianie czar[w, czarodziejstwa, czarnoksi"stwa ¯ wo=chw. Latopis 1116& volw;stvo-wo=szstwo, vol=wvene-wo=szwienie. †womacmie, omacmie po omacku. ang. gropingly, ]i>: po omacku\ grope one’s way, ros. o]upyvat;sq-oszczupywatsja, itti o]up;[-itti oszczupju. won# s=aw. von= – precz, wyno> si", wy`# wo=. 1289 von= iz goroda ]Ipat., pod 1289\, von= iz goroda. s

velikym= s=romom. ]Ipat., pod 1289 r.\. von= zovy ]wyzwa=\. wo-<(nny zapach, bodziec odbierany zmys=em nosa. ˘ powonienie ]w"ch, w'cha:\, dobrowonny – aromat. staropol. wonia – wo<, zapach. anglosas. ¢smyllan ]znaczenia& dym wydzieli:\, >redniow. ang. smellen, ang. smell, staroros. vonq-wonia ]zapach\, wo=. 1289 vonœ, ros. von;, ros. zapax, blagouxanie, ang. smell, odor, scent, fragrance. †wop god=o, herb. nazwisko Wapowski, OA ¯ wapowce ]wertepy\.

†wordrowa:, wo=trowa:, wo=drowa: ˚fo=drowa:, WF. wore-k(czek(kowy, w[r du/a, zwykle prostok'tna torba z p=[tna, sk[ry, papieru, sztucznego tworzywa, do przechowywania r[/nych materia=[w. hebr. saq ˘ gr. sakkos ˘ =ac. saccus ˘ anglosas. sacc, niem. sack, franc. le sac, de nattes, >redniow. ang. sac, sak, ang. sack, bag, ros. mewok-mieszok, kul;-kul, sak-sak. ¢worop napad, atak. Latopis 1116 vorop=-worop. ¢woschititi uprowadzi:, unie>:,

ukra>:; zgwa=ci: ]kobiet"\. staroros. vosxititi-woschititi, v=sxititi-woschititi, vosxiti -woschiti. ros. poxitit, unesti,

ukrast;. staroros. vosxi]eniewoschiszczenie ]zachwyt, oczarowanie; porwanie, gwa=t kobiety\.

wosk(owa:(owina(owy woszczyna SKSzCz ochronna pow=oka, polewa, wytwarzana przez ro>liny, zwierz"ta i bakterie; estr kwasu t=uszczowego. kojarzony natychmiast wosk pszczeli. w zwi'zku s=owotw. z wasp }=osp| ]osa\, gniazdo os wyk. z wosku& was•p – wos•k ]woszczyna, szcz\ – p•szczo=a ]czeladnik\ – p•cze=a. wax ]x ^ ss\  wasp. anglosas. weax pokr. niem. wachs ale niem. wabe ]plaster miodu\ ¯ weben ]tka:\, “indoeurop.” baza wokso` ros. vosk, wo=. 1289 vosk=,

a my radi koupim=. hego li v=sxohew;. voskou li. bobrov li. 6787 g. ˚pszczo=a, osa.

¢woskipeti zaczyna: si" gotowa:, wrze:, ¯ kipqtit;; staroros. v=skipeti -woskipeti, ros. vskipet;, vzvolovat;sq, ang. to commence to boil. ¢wostiagnuti umiarkowanie, powstrzymanie si". staroros. vostqgnutiwostiagnuti, ros. vozder'at;sqwozder/atsja. ¢wostok wsch[d s=aw. vostok= ¯ vost ]wst\ % ok= ]`aje\, jak spisok= ¯ spis ]odpis\ % ok= ]`uje\ ¢wosuje na pr[/no, na pusto. staroros. v=sue-wosuje, ros. naprasno-naprasno, vpustu[-wpustuju, ˚suje, tszcza, tunie, wskuje. woszczyca cnia, bucie< zurnica, gat. ziela. woszczyna plaster woskowy z ula, bez miodu. ¯ wosk, SKSzCz. ˚wosuje. staropol. 1472 susch mum ˘ susz. ¢woto=a tkanina z lnu i konopi; odzie/ wierzchnia. ros. tkan; iz= l;na i posko-

ni, verxnaq ode'da> Latopis 1116 votola-woto=a, votolop=-woto=op ]wykonany z tej tkaniny\.

†wotowa: g=osowa:, wypowiada: si" w sprawie. =ac. vovere ]>lubowa:\ ˘ votus ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x votum ]pragnienie, /yczenie\, ang. vote, ros. golos-go=os ]g=os\ ˘

golosovat-golosowat ]g=osowa:\, golosovanie, podaha golosa ]wybory\, poda[]ij golos, izbiratel; ]wyborca\. wotum 1. w Ko>ciele Rzym.-Katol. symboliczny dar wieszany na o=tarzu, ko=o obrazu, figury, ofiarowany w jakiej> intencji, 2. uroczyste zobowi'zanie, >lub, 3. decyzja wyra/ona w g=osowaniu. =ac. votum ]/yczenie, dar, >lub\. wotywa msza odprawiona na czyj'> intencj". =ac. votiva ]>lubowanie\; votum ˘ votivus, ang. votive. ¢wowadit sja przyzwyczai: si". staroros. vyvatit; sqwywadit sja, ros. povaditsqpowaditsja, ang. to become accustomed. ¢wozbnuti sja przebudzi: si". staroros. vozbnuti sqwozbnuti sja, v=zb;nut;-wozbnut, v=zbnuvwozbnuw ]przesn'wszy si"\. ros. probudit;sq. ¢wozduch przykrycie czasz, kielich[w w cerkwi. staroros. vozdux-wozduch. ¢wozgri smarki. staroros. vozgri-wozgri, ros. sopli-sopli.

woz-i:(ak(iwoda(ownia wo{n-ica(y kierowa: pojazdem konnym. ¯ wodze ]lejce, cugle\, wo{ny – kieruj'cy dzwonkiem godziny zaj": w szkole. ˚w[z ros. vozit;, vozni-k/ca/hij. ¢wozniati podnie>:. staroros. v=znqti-wozniati, ros. vpodnqt; vverx. ¢wozrast wzrost, wiek na wygl'd. staroros. vozrast-wozrast, ros. vozrast> zrelyj vozrast. ¢wozwagl w'w[z, †suchod[=. ¯ woz ]w[z\ % wa ]w'\ % gl ]ziemia, grunt, gleba\, t=um. od ty=u. wo=. 1255 vozvagl;-wozwagl. ¢wo/ przewo{nik, ¯ woz(ak  w[z. staroros. vo';-wo/, ros. provo'atyj. ¢wo/eleti pragn':. staroros. v='el≠ti-wo/eleti, ros. 'elat;-/e=at, ang. to wish, to desire. w[d ¯ wodzi:, prowadzi:. do(prze(nie•w[d w[dka dos=. szk[dka, odwodnienie ]kac\. nap[j alkoholowy, z zawarto>ci' alkoholu 40 ÷60@, ¯ woda, ros. vodka, za•wada – prze•szkoda, za•wodnik – prze•szkadzaj'cy,

nie wadzi – nie szkodzi, ˘ wada ^ szkoda ˘ w[dka ]ku szkodzie, szkodliwa\. staropol. w[dka – 1. krople, lekarstwo, 2. woda toaletowa. ang. vodka, ros. vodka-wodka. w[dz prowadz'cy ˘ do(od-wie>: ]do(od-prowadzi:, Ø^A\, wodze ]cugle\, wyw[d ]wyprowadzi:\, zw[d, przew[d, wodzi:, prowodyr, przewodnik ¯ wody rzek, potok[w i strumieni zawsze gdzie> prowadz'cych wzd=u/ kt[rych wiod=y trasy ]woda dla koni\ i znajdowa=y si" osady. w[jt cywilny naczelnik wsi, dzi> so=tys. Historycznie – dziedziczny zwierzchnik administracji miejskiej, z atrybucjami s'dowymi, w miastach lokowanych na prawie niemieckim. niem. vogt, ros. voit, staropol. w[jt, fojt, WVF. nazwiska& Wojtowicz, W[jcik, imi" Wojciech ¯ zdrobn. Wojtek. w[=, wo=ki 1. kastrowany samiec byd=a domowego, u/ywany jako zwierz" poci'gowe, w tym do orki, 2. przen. cz=owiek powolny, ospa=y, opiesza=y, ci"/ki. Ø ^ A, w[= ^ wa= ]ziemia\ ˘ wa= % ko< ˘ wa=ko<. s=owotw. pokr. wa=ach, ØA. niem. bulle ]byk, buhaj\, pokr. anglosas. bula ]byk\, >redniow. ang. bule, bole, ang. bull ]byk\, LL ˘ + gr.-celt. BW. Wo=y< ¯ wo ]p=yn'ca\ % =yn ]ciecz\ ˘ p=yn, rz. +yna, bez zwi'zku z wo=em czy wo=ami. w[r wielki worek. w[wczas na ten czas ˘ natenczas. na•raz  w[w•czas ]raz ^ czas; w[w ¯ w [w ^ w ten ˘ wtenczas\. w[z konny wiejski z oko=o 1950 r., tzw. /ele{niak ¯ /elazna obr"cz k[=. ang. cart, ros. telega-telega, povozka-powozka, voz-woz. • 4 ko=a z=o/one z piasty, szprych, metalowej obr"czy, ang. wheel, • dwie osie k[=& przednich i tylnich, ang. axle]s\, nazwisko Axelrod, • rozwora – dr'g utrzymuj'cy odst"p mi"dzy przednimi i tylnimi osiami, rozstaw zabezpieczony sworzniem, ¯ rozwarcie, ang. bar, • was'g ¯ niem. fassung, skrzynia wozu, drabina gdy snopy zbo/a, lub gnojanki – boczne deski, ¯ gn[j, • nasad, pozioma belka nad osi' wozu w otworach kt[rej umocowane s' k=onice. staropol. ˚zec-holc, • k=onica – dr'/ek utrzymuj'cy deski pod k'tem do pionu lub pozionu, ¯ sk=on ]sk=aniaj'ca si" niejako\, • podajnica – ruchoma, przednia

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

cz">:, sztywno do k[= umocowana, ¯ podaj'ca si" z ich skr"tem i skr"tem dyszla, • sztylwaga – pozioma, metalowa sztaba umocowana w przedniej cz">ci wozu, na hakach utrzymuj'ca orczyki, ¯ sztyl ]trzon\ ¯ niem. stiel ]trzonek\ % waga ]ci'g, ˚sztylwaga\, mo/e i ang. wagon, waggon ]w[z\, • orczyk – drewniany dr'/ek z zaciosami na obu ko<cach by nak=adane na< p"tle postronk[w nie spad=y ze<, poziomo zawieszony u sztylwagi, dos=. konik ¯ or ]ko<\ % `czyk ]zdrobn.\, zapewne od ci'g=ego ruchu w r[/ne strony, ang. whiffletree, • dyszel – dr'g w przedniej, centralnej cz">ci wozu, mi"dzy dwoma zwierz"tami poci'gowymi lub jednym ]w[wczas z boku\ u=atwiaj'cy wo{nicy kierowanie wozem, mo/e od dysz ¯ niem. disponiren ]rozporz'dza:\ % `el ]narz"dzie, jak szpadel i inne\, staropol. dyszel, oje, ˚ci'gad=o. ang. thill, shaft, pole, ros. dywlo-dysz=o. staropol. 1461 stinvagy, orcziky, drabini, ossi ad currum. w[z(ek czteroko=owy pojazd konny do przewo/enia ci"/ar[w, ci'gniony przez konie, inne zwierz"ta poci'gowe, poruszany r"cznie lub mechanicznie. ¯ wag ¯ ang. wagon, holend. wagen, niem. wagen, AØ, GZ ˘ wag ^ w[z; wozwagl ^ w'w[z, gdzie& woz ^ w', wagl ^ w[z ]L – ziemia\. s=owotw. pokr. waga ]ci"/ar\. wy(na(przy•w[z, woz•i:(ownia, ros. voz-ka/i]e, ˚wozi:. wpad-a:(ka wsypa.

wpaja: wpa>: ¯ w` % ˚pa>: ¯ pad. wpatrywa: si"

¯ w` % patrzy:.

wp"dz-i:(a: ¯ w` % ˚p"dzi:. wpi-':(na: ¯ w` % ˚pi':. wpi-:(ja: ]si"\ wpiera: usilnie namawia:. wpierw dawniej, uprzednio, przedtem, najpierw.

wpi-na:(': wpis(ywa:(owe(a: ]si"\

¯ w` % ˚pisa:.

¢wpiti lamentowa:, zawodzi: g=osem, krzycze:. Latopis 1116 vpiti, v=pitiwpiti. wpl-ata:(e>: ¯ w` % ˚ple>:.

wpl'ta: ]si"\ †wpleszcza: znie>: na d[=. wp=a-ta(ca: ¯ w` % ˚p=aci:. wp=aw wp=y-w(n':(wa:(owy ¯ w` % ˚p=yn':, p=ywa:.

wpoi:


x w poprzek staropol. wprzek – w poprzek. franc. encroix ]na krzy/\, ang. across, ros. herez-czerez, skvoz;-skwo{, poperëk-popriok, nakrest.

wp[= na p[=. wprasza: si" wpraw-a(ka(ia: ]si"\ bieg=o>: nabyta wskutek powtarzania jakiej> czynno>ci, do>wiadczenie, praktyka, umij"tno>:, pokr. zaprawa. wprawi: ¯ w` % ˚prawi:. wpr"dce wkr[tce, wnet, niebawem, napr"dce. wprawdzie prawd" m[wi'c, co prawda, istotnie. wprawi: ¯ w` % ˚prawi:. wprawi: ]w ruch\ – wprowadzi:. wprosi: si" ¯ w` % ˚prosi:. wprost 1. prosto, 2. a/, wr"cz ]wprost trudno uwierzy:\.

wprowadz-enie(a: ]si"\

¯ w` % ˚prowadzi:.

wprz-"ga:('c ]si"\ wprz[d(y wo=. 1289 vpered=-wpered ]wprz[d\. wpu-st(szcza:(>ci: ST ˘ SzCz ¯ w` % ˚pu>ci:. wpycha: ¯ w` % ˚pcha:. wr-abia:(obi: OA

wraca: na(prze(od•wraca: ¯ obr•[t(aca:. wszystkie formy ¯ =ac. rotary wrak rozbity statek, jego resztki ˘ rozbity wr[g ˘ wr[g ]Ø ^ A, KG\ s=aw.-ros. vrag, norw., isl. rek, anglonord. wrek anglofranc. wrec ˘ >redniow. ang. wrec, wrecke, ang. wreck, niem. wreck, ros. ostov, oblomki, vrag-wrag. wr-asta:(osn': OA. †wraz za(raz, natychmiast. wraz razem z ¯ raz. wrazi: ]si"\ ¯ w` % ˚razi:. wbi:, wetkn':, wsadzi:, wt=oczy:. wra/-enie(liwy ¯ w` % wrazi:. odbi•[r(eraj'cy. im•presja – w•ra/enie. wr'ba: ¯ w` % ˚r'ba: ]ci':\. 1. wci"cie, szczelina, 2. kant, brzeg, kraw"d{, 3. wci"cie prostok'tne w elemencie drewnianym, 4. wyci"ta w cali{nie szpara, 5. termin le>n., pierwsze ci"cie o dowolnym kszta=cie powierzchni, za=o/one w drzewostanie. s=owotw. pokr. wr"bowy, wr"biarka, wyr'b, wz ˘ zr'b. wre, wrze 1. kipi, gotuje si" ˘ wrz'tek, 2. praca wre – intensyw. ¢wremiannyj mijaj'cy, przesz=y. Latopis 1116 vremqnnyj-

wremjannyj ¯ wremja. wreszcie w ko<cu, w ^ na, ¯ reszta – ko<c[wka. s=owotw. pokr. nareszcie. ¢wre/iszcze szmata, ga=gan; odzie/ w z=ym stanie. staroros. vre'i]e-wre/iszcze, ros. rubi]e-rubiszcze ¯ ang. rubbish ]>mieci, graty; tandeta\.

wr"cz, wzr"cz, wr'cz 1. r"ka; do walki wr"cz ]do r"cznej\, z bliska, 2. przen. wprost ]wr"cz nieprawdopodobne\, bezpo>rednio. ang. point blank. wr"cz-y:(a: ¯ w` % ˚r"czy:. ¯ w r"ce ¯ r"ka. odda: komu do r'k. wr"g(i poprzeczne /ebro usztywniaj'ce kad=ub statku, =odzi, lub p=atowca. wrobi: ¯ w` % ˚robi:.

wrodz-ony(i: si" ¯ w` % ˚rodzi:. urodzony z, UW ¯ r[d. wrog-i(o>: ¯ wr[g. wrona Corvus, pospolity ptak ma>ci czarnej, zimuj'cy, o charakterystycznym ostrym okrzyku, pokr. kwace i krukowi. wor ]z=odziej(ka\, ona ]niewielka\, on ]wielki\. ros. voron, vorona, czes. wrana OA, prus. warnis, warne, lit. warna i warnas ]kruk\. niem. krähe, anglosas. crawa , >redniow. ang. crowe, ang. crow. C•row – wor•ona czyt. wspak ]ros. wor – z=odziej; podobnie ˚wr[bel – rabu>, Ø^A\. wo=. 1289 v=ronom-wronom ]wronom\. staropol. wrony ]czarny\. †Old Polish black, ros. hërnyj-cziornyj. wr-osn':(asta: OA zakorzeni: si", w % rosn':. ¢wrot 1. zmiana kierunku na przeciwny ˘ zwrot ]w ty=\, zwrotka ]werset\, wr[ci: ]na poprzednie miejsce\, zwrotn-y(ik(ica, 2. zmiana akcji na przeciwn' ˘ odwr[t ]wojsk\, przewr[t, wrota, zwr[ci: ]co, np. pieni'dze, ksi'/k"\, zwr[ci: si" ]ku\, zawr[ci: ]z drogi\, od(prze(wy(na-wr[ci: si", 3. druga, przeciwna strona czego ˘ sztuka odzie/y na wywr[t. ¯ vers, vertere ]zawr[ci:\, OE. =ac. versus ˘ anglosas. fers, starofranc. vers, >redniow. ang. vers, ang. verse, reverse, back, opposite side, ros. oborot-oborot. wrota brama, wielkie drzwi. ¯ w % =ac. rotatus ]obraca:\ ¯ rota ]ko=o\, s=aw.-ros. vorota, voroty goroda, por. wraca:.

wo=. 1289 vorota-worota ]wrota\, k vorotom=-k worotom ]ku wrotom\, ou vorota-u worota ]u wr[t\, vorot=-worot ]wr[t\, voroty-woroty ]wrotami\, ou vrat=-u wrat ]u wr[t\. wrotki buty na k[=kach przeznaczone do jazdy po g=adkiej powierzchni. w % =ac. rota ]ko=o\ †wrotny wracaj'cy, ˘ powrotny. ang. returning, ros. vozvra]atyj. wrotycz Tanacetum, gat. ro>liny. wr[bel Passer, ptak z rodziny =uszczak[w, drobny, pospolity przy domostwach. ¯ wor ]z=odziej\ % rob ]rabu>\, OA^Ø anglosas. spearwa, >redniow. ang. sparwe ang. sparrow, ros. vorobej, ˚wrona ¯ wor % ona. wr-[ci:(aca: ]si"\ Ø ^ A. wo=. 1289 vorotil=sœ est;woroti=sja est ]wr[ci=\, vorotiv=worotiw ]wr[ci=\, vozvorotisœwozworotisja ]zawr[ci=\, za(na(po(prze(przy(od(wy(z• wr[ci:, ob•r[ci:, BW. wr[g plemi", szczep dzia=aj'ce celowo na szkod", naje/d/aj'ce i niszcz'ce, maj'ce z=e intencje. dun. vrag ]rozbity\ podobny jest do s=awia<skiego wroga ]vrag\ i polskiego wraka ]ang. wreck\, KG, Ø^A, celt. BW. Dorozumienia sprawi=y zmian" znacze< w cz">ci s=ownictwa, wynik=e z barier j"zykowych i okoliczno>ci, w kt[rych s=owa te zosta=y u/yte. ˚wrak. Latopis 1116 voro'bit=woro/bit ]wr[g\, wo=. 1289 vrozi-wrozi ]wrodzy\, v=rogom-wrogom ]wrogom\, vra'da-wra/da ]wrogo>:\, na vorogi-na worogi ]na wrog[w\, vorogy-worogy ]wrog[w\.

wr-[>:(osn': wr[/-ba(bita(biarz(ka(y: przepowiadanie przysz=o>ci, pomy>lno>ci, prorokowanie na podstawie znak[w na niebie, d=oni i innych, kart. staropol. wr[/ka – wr[/ba. ros. voro'ba-woro/ba, staropol. czasogu>lnik, czasoku-

siedlnica, czasownik

– wszystkie trzy& wr[/biarz. †wrychle rych=o, szybko, wnet, wkr[tce. ang. soon, ros. skoro-skoro. wry-ty(: ]si"\ ¯ w % ryt.

wrza-sk(skliwy(sn':(wa wrzeszcze: krzyk, szum, ha=as, dono>ne, nieartyku=owane g=osy t=umu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ wre, wrz'tek ]gotuje si", kipi\ % `wa ]huk, ryk, krzyk\. wrz'tek kipiel ¯ wrze:, kipie:, gotowa: si". †wrzeci'dz, rzeci'dz =a<cuch. ang. chain, ros. cep;-cep. wrzeciono 1. drewniany przyrz'd do r"cznego prz"dzenia, 2. cz">: sk=adowa obrabiarek. ¯ wrze: ]wre\ ˘ wrz'tek, s=owotw. pokr. praca wre. ang. spindle. ˚k'dziel. wrze: kipie:, gotowa: si". ¯ wre ˘ wrz'tek, wrzeciono. †wrzemienny doczesny, czasowy, wsp[=czesny. ¯ s=aw.-ros. wremja. ang. contemporary ¯ =ac. com` ]wsp[=\ % tempus, temporis ]czas\, ros. sovremennyj-sowremiennyj ¯ so` ]wsp[=`\ % vremq ]czas\. †wrzemi" ˚czas. =ac. tempus, temporis, franc. temps, anglosas. tima, >redniow. ang. i ang. time, ros. vremq-czas. wrzesie< dziewi'ty miesi'c roku kalendarzowego, na pochodzi: od wrzos[w, `sie< wskazuje na jesie<, wrze` ¯ wre ]gotuje si"\; wrzesie< – jesie< gotuje si" ]nadchodzi\, drugie, mo/liwe pochodzenie, jakkolwiek pierwsze jest prawdziwe, bo pa{dziernik od pa{dzierzy, listopad... staropol. stoj"cze< ]wrzesie<, wg Ss 2011\, etymologii niejasnej, w zwi'zku s=owotw. z jacie< – luty$ staropol. cz ^ pol. : ˘ cze< ^ cie<. anglosas. h≤rfestmonath ]miesi'c /niw, odpowiednik pol. sierpnia\, =ac. septem ]siedem\ ˘ September ]7-my m-c rzymskiego kalendarza\, ang. September, ros. sentqbr;-sentjabr. wrzeszcze: ¯ wrzask ]krzyk\, wrzasn':. †wrzkomo, wrzekomo rzekomo. ang. allegedly ¯ allege, ros. vyda[]ij sebq za. wrzodzianka niewielki czyrak, krosta ropna. wrzos(owisko gat. ro>liny o igie=kowatych li>ciach. ˘ miesi'c wrzesie<. wrz[d czyrak. wred ]z=o\ ˘ wredny ]z=y\ i ros. wered; podobnie liszaj ¯ liszny ]zbyteczny\ i furunku= ¯ =ac. furunculus ]z=odziejaszek\ ¯ fur ]z=odziej\ ¯ z=o. ˚czyrak, ropie<. gr. helkos ˘ pokr. =ac. ulcus, ulceris ˘ ang. ulcer ]wrz[d\, =ac. ab]s\` % cedere ]i>:\ ˘ abscidere ]wychodzi: z\ ˘ abscesus; ang. abscess ]opuchni"ta, zaogniona cz">: tkanki cia=a w kt[rej gromadzi si" ropa\, ros. vered-wered, abscess-abscess, naryv-naryw.

wrzuc-a:(i: ¯ w % rzuci: wrzyna: ¯ w % r/n': ws~ ^ pod]e\~, po~, na~, za~, od~ wsad-za: porcja rudy, sur[wki, itp. przygotowana do jednorazowego za=adowania do pieca hutniczego. ¯ w ]do >rodka, wewn'trz\ % sad ]k=ad\. wsadzi: ¯ w` % ˚sadzi:. †wschod stopie< schod[w. ang. step, ros. stupen;-stupe<. †wschopi: ]si"\ pochwyci:, porwa:, unie>: ze sob'. ¢wschopitisja wskakuj'c. ¯ skoczy:. Latopis 1116 v=sxopitisœwschopitisja. wsch-[d(odni(odzi: ¯ ¯ w % s % ch[d, gdzie w – symbol wzrostu, s – s=o<ce; ch[d – tok, z – symbol upadku ˘ zach[d; s=aw.-ros. vostok= ¯ vo s tok=. ˚wzej>:. staronord. austr, niem. osten, anglosas. east, eastan, >redniow. ang. est, esten, ang. east; ˘ Estonia ]na wsch[d od osadnik[w z Niemiec\, Austria i Australia. wsia: ¯ w` % ˚sia:siew. wsiada: ¯ w` % si'>:. wsi'k-a:(n': ¯ w` % ˚si'kn':. wsi-'>:(da: ¯ w % ˚si'>:. wo=. 1289 v;s≠∂-wsied ]wsiad=( (wszy\. wsierdzie b=onka wy>cielaj'ca przedsionki, komory i zastawki serca. ¯ w % serce. wsiewka ro>lina wsiewana w plon g=[wny. ¯ w % siew % ka. wsiowy wiejski.

wsk-akiwa:(oczy: w` % ˚skoczy:.

wskaz-a:(anie([wka, wska{nik skierowa: uwag" na, udzieli: wiadomo>ci, s=owem, palcem okiem. ¯ w % skaza: ]o(powiedzie:\, t=um. z j. =ac., z=a jej znajomo>: bo pomylone indict z indiction ]bardzo to kusz'ce\, =ac. indict ¯ in % dictare, =ac. indiction ¯ in % dicere gdzie& dictare ]oskar/y: o zbrodni", zw=aszcza w s'dzie, na podstawie pozytywnych dowod[w ˘ skaza:, gdy dicere ]m[wi: o, o(powiedzie:\ ˘ indicere w=a>ciwe dla idei zwr[cenia uwagi. mazur. skozannoe – wskazane. staropol. wskaza: – oznajmi:, powiedzie: przez kogo>. ang. announce, ros. dat; znat;. wsk-oczy:(akiwa: OA. wsk[ra: zyska:. wskro> poprzez wn"trze, ˚kro, kros.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wskrzesi: 1. o/ywi:, przywr[ci: /ycie umar=emu, 2. przywr[ci:. ¯ w` % skrzesi: ¯ krzesa: ¯ kres. ang. reanimate, ros. o'ivit;-o/iwit, o'ivotvorit;-o/iwotworit. ¢wskuju dlaczego, w jakim celu; napr[/no. staroros. vsku[-wskuju, ros. zahem, pohemu> naprasno. ˚suje, tszcza, tunie, wosuje. wskutek z powodu, w wyniku, na skutek. ws=awi: si" ¯ w` % ˚s=awi: si". zas=yn':.

ws=uch-a:(iwa: ]si"\

¯ w` % ˚s=ucha: si".

wspak na odwr[t, w przeciwn' stron", wstecz, pokr. opak.

wspania=-y(o>:(omy>lny budz'cy podziw, imponuj'cy ogromem, pi"kno>ci', doskona=y. staropol. spania=y, wspani=y,

spani=y.

=ac. magnus ]wielki\ % facere ]robi:, czyni:\ ˘ magnificus ]szlachetny\ ˘ magnificentia, magnificens ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. magnificen-ce(t ]wspania=y\,

magnanim-ity(ous

]wspania=omy>ln•o>:(y\, ros. velikolep-ie/nyjwielkikolep•ie(nyj. wspar rodzaj samo=[wki na ptaki, wab na dr'gu w r[/nych miejscach podparty; potrzask. wsp-arcie(iera: ¯ prze:. wesprze: ¯ ws % parcie, pokr. prze:. wspina-czka(: si" ¯ pi':. †wsp=odzi: p=odzi:, wyda: plon. ¯ ws` ]wy`\ % p=[d. †wsp=ywa: wyp=ywa:, wytryskiwa:. ˚{r[d=o. ang. flow out ]wyp=ywa:\, spout, ros. teh;-tiecz ]ciec, wycieka:\, †wspod do spo=u, wesp[= z kim. ang. in common, together ]razem\, ros. vmeste-wmiestie, sovokupno-sowokupno. wspom-aga:([c Ø ^ A, pomocy udziela:, wspiera:. ¯ ws % pomaga: ]zasila:\ ¯ po` ]za`\ % mag ]si=a\. staropol. spomo/enie ]zapomoga\, =ac. supportare, franc. supporter, ang. support, ros. podder'ivat;poddier/ywat ]podtrzymywa:\, pomagat;-pomagat. wspom-ina:(inki(nienie wywo=any w my>lach obraz tego, co min"=o. staropol. spomion':, wspomin': ]wspomnie:\.


x =ac. re` % memorare ˘ p[{no=ac. rememorare ˘ starofranc. ]se\ remembrer, >redniow. ang. remembren, ang. remember(ance, reminiscence, ros. pomnit;pomnit, pri/vs-pominat;. wspom[c ˚wspomaga:. staropol. spomo/enie ]zapomoga, wspomo/enie\, =ac. sub` ]pod\ % portare ]nie>:, d{wiga:\ ˘ supportare, franc. supporter, ang. support, ros. podder'it;-poddier/it, pomoh;-pomocz, podder'ka. wspornik ¯ ws % parcie OA pod•parcie(pora. gallik ]Gallic\ braca ]kalesony\ ˘ =ac. bracae ]l. mn.\ ˘ brace ]l. poj.\ ˘ franc. brague ˘ zdrobn. braguette ˘ ang. bragget ˘ ang. bracket ]1. wspornik wystaj'cy ze >ciany, podtrzymuj'cy gzymsy, rze{by; konsola, kroksztyn, 2. ka/de podparcie w formie k'townika, szczeg[lnie w formie tr[jk'ta\, ros. kronwtejn-kronsztejn. wsp[l-nie(nik(ny(nota razem z, nale/'cy do gromady, spo=eczno>ci, drugi do towarzystwa, akcji. ¯ p[= ˘ po po=owie, do spo=u, sp[=ka wsp[=~ 1. do sp[=ki, spo=u, obop[lnie, 2. r[wno, po po=owie ˘ wsp[lnica ]po=owica, /ona\. ws ^ po ^ s ^ obo.

wsp[=-autor(czesny(czucie( (czynnik(dzia=a:(istnie:( (lokator(mierny(ma=/onek( (praca(/y:(rz"dny(udzia=( (zawodnictwo wsp[=czesny w tym samym czasie co osoba, rzecz, przedmiot mowy. staropol. wrzemienny. ang. contemporary ¯ =ac. com` ]wsp[=\ % tempus, temporis ]czas\, ros. sovremennyj-sowremiennyj ¯ so` ]wsp[=`\ % vremq ]czas\. wsp[=/ycie dos=. wsp[lne /ycie, sycenie si" ¯ /yt ]syt\, S? ˘ prze/y: ¯ przesyt, paso/yt ]syc'cy si" cudzym\. wsta-wa:(: ¯ w ` % ˚ s t a : . wo=. 1289 v=stav;-wstaw ]wsta=\.

wstaw-ia:(i:(iennictwo(ka w` % ˚stawi:. wnosi: pro>b" za kim do kogo, przem[wi:, uj': si" za kim. =ac. inter` ]mi"dzy`\ % cedere ]i>:\ ˘ intercedere, franc. interceder, ang. intercede ]1. prosi: lub zwr[ci: si" o co na rzecz innej osoby lub innych, 2. interweniowa: w celu uzyskania ugody; mediacja\, ros. xodatai/stvo/stvovat;/ /stvovanie-chotataj(stwo(wat. >wi"to Wstawiennictwa Bogurodzicy,

ang. the feast of the intercession of the Holy Virgin, ros. Pokrov= Presvqtuq Bogorodicy-Pokrow Preswiatyja Bogorodicy. wst-'pi:("powa: Å´. ¯ w` % ˚st'pi:, st'pa: ¯ stup ¯ step. wst-'/ka("ga ta>-emka(ma. †wst'/y: 1. uprzykrzy: sobie, 2. t"skni:.

wstecz(ny(nik(nictwo do ty=u, za siebie ¯ stek ]ty=(ek\, KCz, por. step ]krok, do przodu\ ˘ post"p, grasowa: i inne. wst-"ga('/ka Å´ wst"p, zst"p ¯ step ˘ nast"p(ny ˘ nast'p(i:. wst"p-ny(owa:(uj'cy. †wst"pie< nast"pca ¯ st'pi: ¯ step ]krok\. lecz nazwiska& St"pie<, St"pniak ¯ pniak ]dolna cz">: drzewa po jego >ci"ciu\. ¢wstiagnutisja wzmocni: si", ukrzepi:, wstrzemi"{liwo>: ]powstrzymanie si"\. Latopis 1116 v=stœghutisœwstiagnutisja. †wstoczony k"dzierzawy. wstr"t(nynatr"t(ny uczucie obrzydzenia, odrazy, niech"ci. staropol. wstr"t – przeszkoda, zawada. ˚mierz'czka. wstrz's(a:(aj'cy szok; 1. nag=e zaburzenie wielu funkcji organizmu, 2. kr[tkie drgni"cie ziemi wywo=ane eksplozj', lub ruchem p=yt tektonicznych wstrzemi"{liw-y(o>: ¯ wstrzym-anie(ywanie si", tak/e od strzemi" ]ostrogi\ – poskromienia; pow>ci'gliwo>:. s=owotw. pokr. po(wstrzyma: ¯ zyma: ¯ z ]ja; czas\ % ima:, YE.

wstrzyk-n':(iwa: wstrzym-a:(ywa: ]si"\ ˚wstrzemi"{liwo>:, YE.

wstyd(liwy(zi: si" srom(otny. staropol. wstyd – wstydliwo>:. staropol. kiep – wstyd niewie>ci. s=owotw. pokr. stud ]ch=[d\ ˘ studnia. anglosas. sceoh, niem. scheu ]wstyd\, >redniow. ang. schei, ang. shy(ness, bashful, ros. styd/it;/no/livyj/sq, s=aw. sram. ¢wsuje napr[/no, w pusto. staroros. v=sue-wsuje, ros. naprasno, vpustu[. ˚wosuje.

wsu-<(n':(wa: ]si"\ ¯ w` % ˚sun':.

wsyp(a(a:(owy(ywa:

¯ w` % ˚sypa:.

wsysa:, wessa: wsza wszystka. staropol. szwa – wszystka, ¯ przestawienie& wsza  szwa. wo=. 1289 vs≠-wse ]wsze\, vsœ c≠la-wsia ce=a ]wsza ca=a\. wszak(/e, wszako(/ jakkolwiek, przecie/, to:, jednak, zaiste, wszak/e; potwierdzenie i podkre>lenie tego, co si" m[wi=o. zwr[cenie uwagi na to, co si" m[wi=o, przypomnienie, odwo=anie si" m[wcy do zastanowienia si". wsza-rz(wica zawszony ¯ wesz. wszcz-':(yna: rozpocz•':(yna:. ¯ ws ]od\ % t'd, STSzCz. wszczepi: ¯ w` % ˚szczepi:.

wszech~ skr[t ¯ wszystko, wsze, wszelaki, wszelki, t=um. =ac. unus ]jeden\ ˘ Universe ^ Wszech>wiat, uniwersalny ^ wszechstronny, gdzie& >wiat ^ strona ^ wrot ˘ worotis=awl, Wroc=aw ^ Íwiatos=aw. =ac. versus ]wiersz, wersety\ ˘ werset ]zwrotka\. wszech(nica(stronny(>wiat( (w=adny(mocny. wszechnica ¯ =ac. universitas – nazwa dla szko=y szczebla uniwersytetu, wprowadzona przez akademik[w w Krakowie, nie przyj"=a si" w j. pol. wszechw=adny ]jedynow=adca, w=adaj'cy wszem\; rosyjskich car[w zwano “samodzier/cem wszej Rusi” ]jedno(jedyno•w=adc' ca=ej Rosji, pod(u•trzymuj'cym j'\& Po Ukazu Ego Imperatorskago Samodier/ca Wieliczestwa Wserossijskago, rozpoczyna wypis z aktu urodzenia, 1909.

wszechmog'cy mazur. vsemogu]em ]wszechmog'cemu\. wszechnica uniwersytet, uczelnia, nazwa szko=y najwy/szego, trzeciego szczebla nauczania ]po szkole podstawowej i >redniej\, o kierunkach humanistycznych& j"zykoznawstwo, historia, geografia, itp. ˚wszech. Wszech>wiat mSjp 1969& «ca=o>: >wiata materialnego& zesp[= wszystkich galaktyk, gwiazd, materii mi"dzygwiezdnej, planet i innych cia= niebieskich; kosmos». Alberta Einsteina E ^ mC2, gdzie& E – energia, m – masa, C – pr"dko>: >wiat=a. Je/eli E jest Wszech>wiatem, to sk=ada si" on z masy i coraz wi"kszej pr"dko>ci z kt[r' masa ta rozlatuje si". W mej opinii, jego powstanie, budowa, i dzia=anie nie s' dane zna: cz=owiekowi, i wszystko co mo/emy zrobi: w sprawie to p[j>: tak daleko

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x w dociekaniach jak to jest jedynie nam – ludziom – mo/liwe. Gdyby>my rozszyfrowali j"zyk ptak[w, np. bocian[w, i obja>niali im jak Uk=ad S=oneczny jest zbudowany, m.in. /e planety kr'/' wok[= S=o<ca po orbitach, to bociany i tak nie zrozumi' wyk=adu, bo m[zg bociana nie jest w stanie przyj': i operowa: takimi poj"ciami. My, ludzie, jeste>my w tym wzgl"dzie istotami nadrz"dnymi dla bocian[w, lecz nadal do>: blisko siebie na drodze mi"dzy >wiatem makro ]galaktykami\ a mikro ]atomami\; zadufani w swych mo/liwo>ciach, lecz jak ptaki – jeste>my ograniczeni& nie widzimy wszystkich pasm >wiat=a, nie s=yszymy wszystkich cz"stotliwo>ci d{wi"k[w, i zapewne nie odbieramy wszystkiego co dzieje si" wok[= nas. Odbieramy /ycie i widzimy Wszech>wiat jak bociany widz' gwiazdy. Íwiadomi jeste>my tzw. czarnej masy, wyci'gn"li>my wniosek, /e taka musi by: i wype=nia – mo/e – wi"kszo>: Wszech>wiata, lecz nie widzimy jej i nie znamy jej natury. Wszech>wiat i /ycie nie s' dost"pne naszym zmys=om we wszystkich swych postaciach, aspektach, dlaczego one takie s', a nie inne. Poza tym, i m[zgi mamy ograniczone. Pogl'd taki nie wyklucza aspektu duchowego, i wi"cej, /e pewnie i taki jest, w formie niematerialnej – /ycie sk=ada si" bowiem z materialnego i duchowego& cia=a i woli, my>li i r[/nych wra/e<; og[lne odczucie z kt[rym wi"kszo>: spo=ecze<stwa zgodzi si". W skrajnych formach materialne przechodzi stopniowo w duchowe, jak /elazne regu=y wy/szej matematyki przechodz' w ko<cu w filozofi". Lecz dalsza spekulacja jest zwyk=ym zmy>leniem, jakie ono jest i czy duchowe istnieje po naszej >mierci, a je/eli tak – to w jakiej formie; nast"pny stopie< spekulacji, czyli spekulacja do spekulacji. I tu oszu>ci wkraczaj' na scen" – pior' m[zgi naiwnych istnieniem dusz po >mierci, ale pieni'dze za /ycie wieczne, za zbawienie, daj im jeszcze za /ycia, tj. przed sw' >mierci'. ?ar – chaos, ch=[d – my>l. Wraz ze spadkiem temperatury Kosmosu, my>l ca=y czas wzrasta; cz=owiek na Ziemi jest istot' przej>ciow', jak wszystkie uprzednie jego formy, kiedy> /y: tu b"d' takie, kt[re patrze: b"d' na nas jak my dzi> na ma=py. Formy te zapewne b"d' znacznie wi"cej wiedzia=y o pocz'tkach i budowie Wszech>wiata, b"d' bli/ej prawdy. A my zadowoli: si" musimy /e wiemy a/ tyle, ze >wiadomo>ci' /e jest to >wit prawdy w kwestii poznania jego

pocz'tk[w i dzia=ania – wychodzimy z mrok[w ubieg=ych tysi'cleci, zgadywania, wreszcie# wszed= ¯ `w % ˚szed= ˚i>:. wo=. 1289 vwed-wszed ]wszed=\. †wszedni powszedni. †wszegdy zawsze, ¯ wsiegda. †wszej' zupe=nie, ca=kiem. †wszeko, wszelako ˚wszelako. wszel]a\ki wszystkiego rodzaju, gatunku, rozmaity, r[/noraki, dos=. ka/dy ˘ za•w/dy ^ za•wsze. ros. vsqkij. wszelako, wszeko 1. przecie/, jednak, a jednak, wszak/e, 2. rozmaicie, r[/nie, ˚wszak, wszech`. wszelki rozmaity, wszelaki. staropol. wszeliki. ang. all kind of, every, all, ros. vsqkij-wsiakij, ka'dyj.

wszerz wszeteczn-ik(ny otwarcie lubi'cy wsp[=/y:, rozwi'z=y, rozpustny, nierz'dny. ˚sobiewolny. ¯ wsze ¯ wszelakie % tecz ¯ ty=ek ¯ ty= % nik, ˚wstecznik. staropol. wszeteczny – 1. ciekawy, w>cibski, 2. nierz'dny.

wsz"-dy(dzie(dobylski w ka/dym miejscu.

wszy: ¯ w` % ˚szy:. wszys-tek(tko(cy TC bez reszty, og[=, doszcz"tnie, dos=. do najdrobniejszego. ¯ ko ]do\ % wszyst ]najdrobniejsze\ ¯ wszy ]drobnica, szcz'tek\ % st ]naj`, stopie< najwy/szy\, t=umacz•one(enie od ty=u. wszystko jedno ]oboj"tnie kt[ry lub co\ ¯ ang. alone ¯ all ]wszystko\ % one ]jeden, jedno\. s=aw.-ros. vse, vsë. wo=. 1289 vs≠-wsie ]wszyscy\, vsœ-wsia ]wszystkich\, vsœkyiwsiakyi ]wszelki(ego\, vsœkogowsiakogo ]wszelkiego\, vsi-wsi ]wszyscy\. staropol. wsztek, wszyciek, wszytko, wszy:ko ]wszystek\. ang. all, every, ros. ka'dyj-ka/dyj, vsqkij. †wszytko 1. wszystko, 2. zawsze. wg Ss 2011 ]znacz. «zawsze» mi nieznane, w'tpliwe przez to\. staropol. wszitko, ˚wszystek; braki w znajomo>ci j. polskiego u Romana Mazurkiewicza, Ss 2011 ]˚nr 832\ st'd «wszitko» skr[ci= do «szytko» wyjawiaj'c tym sw' wiedz" w temacie i tworz'c zupe=ne nieporozumienie, bo «wszy» ]drobnica\; sk'd on t" pisowni" zaczerpn'=$ z ubolewaniem, tak i we wszystkich innych has=ach. Ss 1953 nie zna «szytki» – nie ma tam takiego has=a.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. 1. all, 2. always, ever, ros. 1. vsqkij-wsjakij, 2. vsegda-wsiegda. †w>ci'ga: pow>ci'ga:, hamowa:, za(pows-trzymywa:. =ac. re` % frenare ˘ refrenare ˘ starofranc. refrener, >redniow. ang. refreinen, ang. refrain, ros. uder'-ivat;sq/at;sq ¯ u` % der'it;-dei/it ]trzyma:\.

w>cib-ia:(ski ciekaw-o>:(ski(i: si" ˘ wtr'ca: si", wtyka: nosa, wsadza:, wk=ada:.

w>ciek-=y(lizna(a: ]si"\ w>ciec ]si"\ KC >miertelna, zaka{na choroba wirusowa zwierz't, objawiaj'ca si" m.in. wodowstr"tem i pora/eniem systemu nerwowego; furia, sza=. ¯ ciecz, ciek, KCz, ciekn'ca piana z pyska.

w>liz-giwa:(n': ]si"\ w>r[d ¯ w % >rodek ]pomi"dzy innymi\. staropol. >rzod – w>r[d. anglosas. gemang ]miesza: si", obraca: si" w towarzystwie\ ˘ on gemang ]w towarzystwie\, >redniow. ang. i ang. among, ros. me'du-mie/du, posredi-posredi. wt-acza:(oczy:, OA.

wtajemincz-a:(y:(ony wt-apia:(opi: wtargn': †wt'/ naraz, razem, r[wnocze>nie. †wtchn': tchn': ]w co>\ wtedy w[wczas, w tym czasie, wtenczas. ¯ w % tedy ¯ te ]czas\.

wtem nagle, naraz, nieoczekiwanie. ang. sudden(ly. wtenczas w ten czas, natenczas w[wczas ]w [w czas; ten ^ [w\. na•raz  w[w•czas ]raz ^ czas\. wt=-oczy:(acza:, OA

wt-oczy:(acza: ]si"\ w` % ˚toczy:.

wt-opi:(apia: ¯ w` % ˚topi:. wtorek wo=. 1289 vtok-wtok ]wtorek\ ^ vtornik=-wtornik. wt[r(owa:(ny(nik dublet. dos=. drug, bli{niak ]ang. twin, pokr. twice ^ dwa razy\, taki sam ˘ drugi ^ wt[ry ˘ sobowt[r ]ang. double\, ¯ tor ^ bli{niak, ˚drug. wtr'ci: ¯ w` % ˚tr'ci:.

wtr"t, wtr'cenie ]si"\ wtryni: wetkn':, zwykle o nosie& wtryni: nosa\ ¯ tryny ]trociny\,

wtrysk(arka(iwacz wtul-a:(i: ]si"\ ¯ w` % ˚tuli:. wty-k(ka:(czka wtyktkwi. w ty=


x wuj(enka(ostwo brat matki. stryjwuj, • str ]wi"kszy, stary, ang. great, old\, • uj ]mniejszy, m=ody, m=odszy, ang. young, little\ ˘ ujma i inne. ujju; wujjuw ]koncepcji 022\. s=owotw. baz' =ac. juvenis ]m=ody\, przez co wsp[lne z anglosas. geong, >redniow. ang. yonge ˘ ang. young ]1. being in early period of life or growth; not old, 2. characteristic of youth in quality, appearance, or behavior; fresh, vigorous; strong, active, 3. ...itd.\, niem. jung, i wsp[lne z =ac. avunculus ]brat matki, ang. one’s mother’s brother, lit. little grandfather, double dim. of avus, grandfather\ ˘ starofranc. uncle, oncle ˘ anglofranc., >redniow. ang. i ang. uncle, niem. onkel. • jung, young }jang| ]m=ody\  unc }ank|, onk ]uj, m=odszy dziadek, w dodatku – zdrobnienie& wujek\, GCK ]ungunconconk\ W Wiekach Írednich litery W nie by=o w Europie Wschodniej, np. Aszerade n(Dwin' ¯ niem. }w|asser % rode ]dzi> jecha:, ¯ ride\, ˚]litera\ W. =ac. avunculus ]wuj, brat matki\ ˘ starofranc. uncle, oncle ˘ >redniow. ang. i ang. uncle, wo=. 1289 ou≥-uja ]wuja\, ouevi-uewi ]wujowi\, s= vuem; svoim-s wuem swoim ]z “wujem” swoim\, ouema svoima-uema swoima ]“wujami” swymi\, ou≥ svo≥-uja swoja ]“wujami” swymi\, ros. dqdq-djadia, dqd[wka; w j. ros. bez r[/nicy& diadia ]te/ podw[jne zdrobn., jak =ac. avunculus, i bez znaczenia po kt[rej stronie& ojca czy matki, jak uncle w j. ang.\.

wulgar-ny(yzm(yzacja =ac. vulgaris ¯ vulgus, volgus ]posp[lstwo, plebs\.

wulgaryzm(y s=ow-o(nictwo zwi'zane z narz'dami rodnymi i kopulacj', powszechnie uznawane za tabu ]wstydliwe\, u/ywanie go ]ich\ na publicznym forum jest karalne w posta ci dyskwalifikacji pracy, a osoby – izolacji, zaliczenia do posp[lstwa, nieszlachetnej, niewytwornej, bez kultury, niewra/liwej, nieokrzesanej i grubia<skiej. S=ownictwo to jednak musi istnie: i by: u/ywane, lecz tam, gdzie potrzeba, gdzie konieczno>:. Dlatego wymy>lane s' coraz to nowsze s=owa na codzienny u/ytek, delikatne, na dorozumienie, kt[re i tak – z czasem – nabieraj' ci"/kiego znaczenia. Karuzela zmian ci"/ko>ci na tym polu kr"ci si" do>: szybko. uderzenie w opony m[zgowe – osoby kt[re nie znaj' co terminy zwi'zane z wydziealniem ka=u i moczu oznaczaj', s=ysz'c je – wyobra{nia natychmiast si"ga chmur, “B[g wie co” ]B[g by=

nad chmurami\, gdy s' one nadal przyziemnie; >wiadectwo rozgarni"cia. uj ]mniej, mniejszy, ma=y\ ˘ uj': tj. odj':, ujma, wuj, ale nie h¢¢# je¢¢¢ ]wodzi: j'\ ¯ je ]j'\ % ba: ¯ ba=, bal ]woda\ ˘ ba=amuci: ]uwodzi:\, balia, Ba=tyk, ba=wan i inne, pi¢¢¢ ]wydzielaj'ca mocz\ ¯ pi ]mocz\ % izda ]s=aw. wydziela:, wydawa:, iz ^ wy\ ˘ gwizda:, ros. izdawa:, h¢¢ ]pr':, penis\ ¯ uj ]m"ski, ma=y ¯ ma= ^ m'/\. Wulgarna terminologia ma mi"dzynarodowe powi'zania& stawa: d"ba ]podnosi: si", erekcja, wzw[d\, ros. dubasi: ]pa=owa:\; z anglosas. sztorc ]bocian; bocian dzieci przynosi... kopulacja\ i sztorcowa: ˘ orcowa: ]naciera:\, orc ]ko<, isl. fakr ˘ s=aw. far\ ˘ orczyk ]konik\, toron ]konnica\ ˘ Toru<; wali: konia ]uprawia: samogwa=t, ziemi: go; wa= ^ ziemia\, sztorc ]orc\  strofa ]fakr\ ˘ `owa:& sztorc•owa:  strof•owa: ]koncepcji 002.A\, ruch ]miech\ ˘ >miech, brzuch, rucha: ]miesza:, “brzuchowa:”\, ruchawka ]zamieszki uliczne, rozruchy\. isl. jør ]ogier, rumak\ ˘ jurny, tak/e staropol. jerny ˘ jurny, EU, ˚jary. Og[lnie, kopulacja zwi'zana z koniem – jazd' na nim ]˚kawaler, stajnia jako dom nierz'du\ i sposobem w jaki ko< rozradza si", ang. f¢¢k ¯ isl. fakr, i ma analogi"& gr. ˘ =ac. hypo•thesis – hypo•crisis, pol. za•=o/enie – za•k=amanie, gdzie =o/ ^ k=am; gr. hypokrisis ]odpowiada:, gra: rol", udawa: ˘ =ac. hypocrisis ]na>ladownictwo\ ˘ ang. hypocrisy ]udawanie kogo> kim> si" nie jest, lub czucia czego> – czego nie czuje si", pretensja bycia cnotliw', itp.\. gr. hippos ]ko<\ ˘ hippo`. Wracaj'c do konia, jak mawia= pewien drobny poeta o imieniu Adam& „Jak powiedzia= pewien d/okej – /adna kobieta nie jest lepiej zdudowana od koby=y.” Herb Litwy – Pogo< – zdaje si" oddawa: “pop"d”, po•go<  po•p"d, “Rzymianie” przybyli na Litw" i zacz"li si" tam mno/y:..., czyt. rozp=adza:. Czystym przejawem zak=amania s' wysi=ki t=umaczy t=umaczenia s=owa k¢tas ]k'tek\, pochodzenia rodzimego ¯ kut ]k't\ % `as ]`ek\, na j. ang. jako tassel, /e jakoby jest tureckiego pochodzenia ]...\. ˚k¢tas. ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici\ – nici z ich erekcji i wysi=k[w, fr"dzel, uwi'd starczy; tassel bez zwi'zku z narz'dem rozp=adzania. s=aw. kut ]k't\ ˘ Kutno ]˚k't, polski j"zyk, `no, nr 700\, gr. ˘ lit. `as ]`ak\ ˘ Pietras ]Piotrek\. jeden, dwa, trzy...,

pierwszy, drugi, trzeci – 3 liczebniki porz'dkowe zwi'zane s' ze sob' wulgaryzmem, czynno>ci' rozp=adzania si"& pier¢, d•ruh, trze: ]ci':\.

wulkan(iczny(izacja(logia “nos Ziemi”, g[ra na powierzchni utworzona z wyrzucanego z g="bi gor'cego materia=u w stanie ciek=ym, zamienianego na law" i popi[=. =ac. Volcanus ]b[g ognia\. †wulturny wiatry po=udniowowschodnie. ˚eurus, notus, pasat. wwali: ¯ w` % ˚wali:. wwierci: ¯ w` % ˚wierci:. wwie>: ¯ w % wie>: ¯ i>:. wo=. 1289 v=ve∂-wwied ]wwi[d=\. wwie{: ¯ w` % ˚wie{:. wwik=a: ¯ w` % ˚wik=a:. wwodzi: ¯ w` % ˚wodzi:.

wwozi:, ww[z, wwie{:

¯ w` % ˚wie{: ¯ jecha: ˘ wozi:.

ww[d ¯ w` % ˚w[d. wy zaimek zwrotny& wy~ wielko>:, wielce, wysko>:. wy~ ^ za~ ^ u~ ^ ty~ wy` – 1. zaimek zwrotny& za ^ wy` ^ u ^ ty, za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, u – w Anglii ]you\, ty – najm=odsza, w Polsce. ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. wyno> si", wybierz, wybij, wystaw, wyko<cz, wyrzu:, ubij, zabij, zasu<, zanie>. wiele termin[w z przedrostkiem wy` ma odpowiedniki z za`, cho: o innych znaczeniach, np. wybi: – zabi:, wydma – zadma, wyspa – zaspa, wyrzut – zarzut, itp. Pokr. przy`, lecz element nag=o>ci, impetu jest dodany, np. przypadek – zbieg okoliczno>ci; wypadek – nag=y zbieg okoliczno>ci, st'd wi"kszo>: polece< z wy` jest do natychmiastowego, szybkiego wykonania, ='cznie z wynocha st'd# ]won#\, wy` ^ ty, teraz, w tej chwili, 2. wy` ^ przy`; 1816 r. wygotowanym – obecne& przygotowanym, po(prze(u(wy(za-chwyci: ]uj':\ 3. jest tak/e przed=u/eniem znaczenia W& 3.a. wzrostu, ku g[rze; wywy/sza:, 3.b. do wewn'trz, >rodka, lecz w przeciwn' stron" – z wewn'trz, ze >rodka& wychodzi:, wyjecha:, wyrasta:, wyrzuca:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 3.c. sta=o si" – niew=a>ciwie – funkcj' czasu dokonanego, forma dokonana, odpowiednik do`, 4. do tworzenia czasu przesz=ego& ex•ception – wy•j'tek ex•pense – wy•datek ex•ploatacja – wy•dobywanie e•mergency – }stan| wy•j'tkowy e•dukacja – wy•kszta=cenie e•dycja – wy•danie e•laboration – wy•pracowanie; budowa: – wy•budowa:, suszy: – wy(do•suszy:, pali: – wy(do•pali:, itp. ˚nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 495 – znaczenia przedrostk[w. wybacz(a:(y: ¯ wy` % baczy: ]zwa/a:\. pokr. przebacz(enie. wyasygnowa: ¯ wy` % asygnata. wybacz-a:(y: ¯ wy` % baczy:. wybada: ¯ wy` % bada:. wyba=uszy: ¯ wy` % ba=uszy:. wybaw-ca(i:(ienie ¯ wy` % bawi:. wo=. 1289 izbavit;-izbawit ]wybawi:, iz ^ wy\, izbaven= byti-izbawein byti ]wybawiony zosta=\. wybi: ]si"\ ¯ wy` % bi: ]si"\. wybi: ]kogo\ zabi:, poturbowa:. wo=. 1289 izbity-izbity ]wybici, iz ^ wy\, izbπœ-izbija ]wybi=\, izbiwa-izbisza ]wybili\, izbivati-izbiwati ]wybija:\, izbityizbity ]wybitych\. wybie-c(g(ga: ¯ wy` % bieg(a:. wybieli: ¯ wy` % biel(i:.

wybier-a:(alny(ka(ki wybiorcz-y(o>: ¯ wy` % bra:. wybiornik rodzaj struga do wykonywania wg="bie< w desce.

wybi-tny(ja: si" ¯ wy` % bi: ]si"\. wyblak-=y(n': ¯ wy` % blakn':. wyboczenie ¯ wy` % bok. wyboisty ¯ wy` % b[j. wyborca(czy ¯ wy` % b[r. wyborgowa: po/yczy:, wzi': od kogo na czas okre>lony. ˚lombard.

wybor-ny(owy(czy(cy wybran-y(iec ¯ wyb[r, staropol. wyborny – wybrany, znakomity. ]$\ niem. ausgezeichnet, franc. excellent, superieur, superbe, ang. excellent, ros. prevosxodnyj. wyb[j ¯ wy` % b[j. do=ek w nawierzchni drogi, wybita nawierzchnia ˘ wyboista. wyb[r ¯ wy` % ¢b[r ˘ bra:. wybra: ¯ wyb[r, selekcja wg woli. wo=. 1289 izbral=-izbra= ]wybra=\. wybr-a:(iera: ]si"\ wy` ^ z`. szykowa:, gotowa: do drogi. wybrakowa: ¯ wy` % brak(arz.

wybraniecki piechota ch=opska, wybrana z d[br czas[w Stefana Batorego 1576–1586. wybred-ny(za: ¯ wy` % brzydza:. 1. wyszukany, wymy>lny; delikatny, subtelny, 2. przebrany. wybrn': ¯ wy` % brn':. wybroczyna ¯ wy` % broczy:. ma=y wylew krwi do sk[ry. wybroni: ¯ wy` % broni:. †wybruszy: ¯ wy` % brus. wyostrzy:. ]$\ wybryk ¯ wy` % bryk. wyskok. staropol. wybryk. ]$\ wybrze/e ¯ wy` % brzeg ]skraj l'du, wody\, G ˘ ?. wybuch(n':(owy ¯ wy` % buch. ¯ b % uch ]powietrze\. wybudowa: ¯ wy` % budowa:. wyburz-a:(y: ¯ wy` % burzy:. wyburze: ¯ wy` % burze: ¯ bury ]$\. wg mSjp 1969& straci: w=a>ciw' barw". nigdy nie spotka=em, u/ywa si" wyblakn': w to miejsce. franc. se fletrir, se faner, se ternir, niem. ]ver\welken, ]bledn':\ bleichen, schleitzen, ang. to fade away, ros. poblëknut;-poblioknut }†pobleknut| ¯ blëknut;. wycelowa: ¯ wy` % celowa: ¯ cel. wycen-a(ia: ¯ wy` % ceni: ¯ cena. ¢wychod u/ycza:, spe=nie: ]pro>b"\. staroros. vyxod-wychod, ros. 'alovanie-/a=owanie.

wychod-ek(ne(zi:({ca({ctwo ¯ wy` ]na zewn'trz\ % chodzi:. staropol. wych[d – wychodek, ubikacja. ]$\

wychowa-nek(wca(nka( (wczy(: ]si"\, wych[w staropol. wychowanie – utrzymanie, >rodki do /ycia. ]$\ ang. educator, tutor, ros. vospitatel;-wospitatiel. staropol. k"b=ak – wychowanek. ]$\ wychrzta ¯ wy` % chrzest. wychud-=y(zenie ¯ wy` % chudy. wychwala: ¯ wy` % chwa=a.

wychyl-enie(a:(i: ]si"\ ¯ wy` % chyli: ]si"\. wyci': ¯ wy` % ci':. wyci'g(a:(arka(owy(n': ]si"\ ¯ wy` % ˚ci'gn': ¯ ci'g ¯ niem. zug ]ang. to draw, to pull\ ˘ pol. cug, cugle. urz'dzenie s=u/'ce do ci'gni"cia czego, podnoszenia z jednego poziomu na drugi, przy pomocy lin i bloczk[w zawieszonych u powa=y, ramie, itp. staropol. wyci'ga: – 1. wymaszerowa:, wyruszy: z wojskiem, 2. wyczerpywa:, obci'/a: podatkami,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. >ci'ga: nale/no>ci, egzekwowa:, 4. wymaga:. ]$\ staropol. wyci'g=y – wyci'gni"ty, rozci'gni"ty. ]$\ ang. lift, extended, ros. pod=ëmnaq mawina, pod=ëmnik-podiomnik, lift, podnimat;-podnimat. ˚linowy wyci'g. wycie przeci'g=y g=os wydawany przez zwierz"ta rodziny ps[w& psy, wilki, hieny, ¯ wyt ˘ skowyt, TC. staroros. vyq-wyja ]szyja\. wyciec ¯ wy` ]czas dok.\ % ciec. wycieczk-a(owicz wybieg. koncepcji 018& ciek  bieg ˘ w g[rnym cieku  biegu rzeki, ciekn':  biegn':. pierwotnie& wypad z grodu noc' w celu rozp"dzenia oblegaj'cego wroga.

wycie<cz-enie(a: si" ¯ wy` % cienko. traci: si=y, dos=. cienko z nimi, stawa: si" “cienkim” ]wiotkim\. wycier m=ode larwy ryb, >wie/o wyl"g=e z ikry. wycieraczka ¯ wy` % ciera:. ¯ tarcie; trze: jednym o drugie, np. podeszw' o mat" przed drzwiami. wycierpie: ]si"\ ¯ wy` % cierpie: ¯ cierpienie. †wyciesa:, wyciosa:, OE. wyci-"cie(nanka(nek. ¯ wy` ]czs dok.\ % ci"cie ¯ ¢tn. ang. cutting out, engraving, ros. vyrezka-wyrezka. wycior ¯ wyciera: ¯ ¢cier ˘ >cierka, wycieraczka, po(na•ciera:. przyrz'd do czyszczenia broni palnej. wyciosa: ¯ wy` % ciosa: ¯ cios. wycisk(anie ¯ wy` % ci>nienie ¯ ¢cisk ]rzut, kid, tu=, miot, i inne\. staropol. wyciska: – wyrzuca: ]$\. anglosas. throwan, >redniow. ang. throwen, threowen, thrawen, ang. throw, ros. wvyrok-szwyrok, brosanie-brosanie. ˚szmyrgn':, wykida:. wycofa: ]si"\ ¯ wy` % cofa:.

wyczany, wyczny, wyczy, wykowy ¯ bot. wyka. wyczek-a:(iwa: ¯ wy` % czeka:. ¢wyczenie nauczenie, uczenie. staroros. vyhenie-wyczenie, ros. nauhenie, uhenie.

wyczerpa-ny(nie(: ]si"\ wyczerp-uj'cy(ywa:

¯ wy` % czerpa: ¯ czerpak.

wyczesek ¯ wy` % czesa:. wyczu-cie(li:(wa:(: ¯wy` % czu:. wyczyn(owiec(owy ¯ wy` % czyn. wyczyta: ¯ wy` % ˚czyta:. wy-:(cie ˚wycie. skowyt ^ sko % wyt. staroros. vyq-wyja ]szyja\.


x wyda: ]si"\ ¯ wy` % da:. †wyda: kogo> przynie>: wstyd komu, zdradzi:. ang. reveal, ros. otkryt;-otkryt. wydajn-o>:(y ¯ wy` % dajno>: ¯ dolno>:; do>: rzadkie JL. wydali-:(na ¯ wy` ]od`\ % dali:. wydanie ¯ wy` % danie ¯ da:. 1. edycja, 2. przekazanie w inne r"ce.

wydarz-enie(y: ]si"\

¯ wy` ]z`\ % darzy: ]si"\ ¯ dar.

wydat-ek(kowa:(ny

¯ wy` % datek ¯ da:.

†wydawa: si" na wymiot wydosta: si" na zwen'trz.

wydaw-ca(nictwo(niczy instytucja lub osoba zajmuj'ca si" organizacj' wydawania wszelkich utwor[w pisanych pod wzgl"dem redakcyjnym, technicznym, i finansowym; edytor. zawodow' chorob' wydawc[w, w wielu wypadkach, maniakalnym zwichni"ciem, jest wtr'canie swego stanowiska w teksty pisane przez innych, autor[w, cho:by jednym s=owem. ˚hymn ]zmiany w wniesione do tekstu zamieszczonego na Internecie, by: mo/e, przez wydawc" zza Oceanu, tj. w USA\, ˚mania(k. tak przed laty, w USA, drobny wydawca wstawi= mi do tekstu s=owo «korelacja» kt[rego znaczenia nie zna=, i wyda=, bo wydawa=o mu si", /e tak b"dzie lepiej, m'drzej; ja zobaczy=em po druku, tj. na zmian" by=o za p[{no. odt'd zwa=em go najwi"kszym wydawc' na Zachodzie, bo najwi"cej mu si" wydaje. j"zyka polskiego dobrze nie zna=. kto> jest wy>mienity na swym polu, ale ja jestem nawet lepszy, na wszystkich polach; w ten spos[b jestem wsp[=autorem wszystkich publikacji. ang. publishing house, ros. izdatel;-izdatiel. wyd': ¯ wy` % d': ]dmucha:\. wyd'/y: ˚dziwol'g. wydech(owy ¯ wy` % dech.

wydelika-tnie:(ci: ¯ wy` % delikatnie: ¯ delikatny. wydepta: ¯ wy` % depta:. wydeptywa: ˚dziwol'g.

†wyderkaufy sumy po/yczone w zastaw. ˚lombard. ¯ niem. wider ]przeciw\ % kauf ]kupno, nabytek\. holend. pand, niem. pfand, starofranc. pan, pant, ang. pawn, ros. zaklad-zak=ad. wyd"bi: ¯ wy` % d"bi: ¯ d'b. wyd"ty ¯ wy` % d':. wyd=uba: ¯ wy` ]czas dok.\ % d=uba:. staropol. wyd=abi: – wyd=uba:, wy=uska:. ]$\ wyd=u/y: ¯ wy` % d=ugo>: wydma ¯ †dma ]poryw wiatru\ ˘

zadma, zadymka. ˚dma. wydmuch ¯ wy` % dmuch ¯ uch.

wydmuchrzyca wydobrze: ¯ wy` % dobrze:. wydoby-:(wczy(wa: ]si"\ ¯ wy` % dobywa: ]dostawa:\

wydolno>: ¯ wy` ]po`\ % doli: ¯ do=a:.

wydo=a: wy` ]po\. podo=a:. wydoskonala: ˚dziwol'g j"zykowy, doprowadza: do doskona=o>ci.

wydosta-:(wa: ]si"\ ¯ wy` ]na zewn'trz\ % dosta: ]si"\.

wydra futerkowe, jedz'ce wn"trzno>ci zwierz" /yj'ce w wodzie, ¯ gr. hydra ]woda\  s=aw. gidra  wydra WGH. water }=oter|  otter }oter|. Anglosasi tak/e dowi'zali wydr" do swej wody& ang. water }=-oter| ¯ anglosas. w≤ter ˘ staronord. otr, anglosas. otor, oter, >redniow. ang. oter, ang. otter. wydr'/y:(a: ¯ wy` ]czas dok.\ % `. staropol. wydro/y: – 1. wydr'/y:, 2. wyry:. ]$\ wydrukowa: ¯ wy` % druk. wydrwi: ¯ wy` % drwin•a(y. wydrwigrosz ¯ wydrwi` % grosz. wydrze: ]si"\ ¯ wy` % drze: ]si"\.

wydupnie:, wydubnie: ¯ wy` ]czas dokonany\ % dupa ]dziura, odbytnica, pusta\ ˘ dup ]dziup\ % la ]drzewo\ ˘ dziupla. sta: si" lochowatym, wydr'/onym w >rodku, wypruchnia=ym. wydusi: ¯ wy` % dusi:. wydusza: ˚dziwol'g. †wydworzony napuszony. wydymacz ¯ wy` % dymacz. wydzia= ¯ wy` % dzia=. wydziedziczy: ¯ wy` % dziedzic. wydziedzicza: ˚dziwol'g

wydziel-ina(niczy(a: ]si"\

¯ wy` % dzieli:.

wydzier/awi: ¯ wy` % dzier/awa. wydzier/awia: ˚dziwol'g.

wydziwia: ¯ wy` % dziw. wydzwania: ¯ wy` % dzwon. wyd{wi"k ¯ wy` % d{wi"k ¯ zwuk. wyd{wign': ]si"\ ¯ wy` % d{wig. wyfrun': ¯ wy` % fruwa:. wyga 1. stare psisko, 2. zwinny, sprytny, przebieg=y, chytry.

wygada: ]si"\ ¯ wy` % ˚gada:. wygadywa: ¯ wy` % ˚gada:. wygarn': ¯ wy` % ˚garn':. wygarnia: ˚dziwol'g. ¯ wy` % ˚gasi:. ¯ wy` % ˚gi':. ¯ wy` % ˚gi':. ¯ wy` % ˚gl'd(a:. ]jrze:, ¢patr\ ˘ po(prze(wz•gl'd, do(za•gl'da:.

wygas-i:(i: wygi': ]si"\ wygi"-cie(ty wygl'd(a:

wo=. 1289 \brazom=-obrazom ]wygl'dem\. wyg=adzi: ¯ wy` % g=adzi:. wyg=odzi: ]si"\ ¯ wy` % ˚g=odzi:. wyg=osi: ¯ wy` % ˚g=osi: ¯ g=os. wyg=asza: ˚dziwol'g. wyg=upi: ]si"\ ¯ wy` % g=upi. wygna-:(nie(niec ¯ wy` % ˚gna:, goni:. s=owotw. pokr. wygon, ogon, wyp"d. wo=. 1289 izgnan=-izgnan ]wygnan(y, is ^ wy\. mazur. vygna ]wygna=\. wygnarowa: wy/ywi:. ]$\ wygnie>: ¯ wy` % ˚gnie>:. wygniata: ˚dziwol'g wygod-a(ny(nictwo ¯ stan swobody, fizycznej lub my>lowej ˘ wygodne siedzenie, mieszkanie, t=umaczenie si" tj. wym[wka. ¯ wy` % godny ]dobry\ ¯ ang. good. starofranc. confortable, >redniow. ang. comfortable, ang. comfortable, ros. udobnyj-udobnyj, komfortabel;nyj. wygoli: ¯ wy` % goli:. wygon ¯ wy` % gna: ]p"d, impet dodany\ ¯ ¢gon. ˚wygna:. pastwisko, odkryte miejsce popasu byd=a. ang. common, ros. ob]ij vygon-obszczij wygon.

wygospodarowa: ¯ wy` % gospodarowa: ¯ gospodarz.

wygotowa: ]1816 r.\ przygotowa:, wy` ^ przy`. wygotowywa: ˚dziwol'g wyg[dka ¯ wygoda ]ust"p\. wyg[rowany zbyt du/y, nadmierny. wygra-na(: ¯ wy` % gra:. wygra/a: ¯ wy` % grozi:. wygry{: ¯ wy` % gry{:. wygrz-a:(ewa: ¯ wy` % grza:. wygrzeba: ]si"\ ¯ wy` % grzeba:. wygwie{dzi: dziwol'g; pokry:, obsypa: gwiazdami. wygwizd-a:([w ¯ wy` % gwizd. wyhodowa: ¯ wy` % hodowla. wyimaginowa: dziwol'g. wyobrazi: co> sobie. ¢wyja szyja. staroros. vyq-wyja, ros. weq-szaja, ang. neck. wyjadacz ¯ wy` % jada: ¯ je>:. †wyja: wyjecha:. ˚jecha: ]$\. wyja=owi: ¯ wy` % ja=owi:. wyja=awia: ˚dziwol'g. wyjaskrawi: ¯ wy` % jaskrawy. wyjaskrawia: ˚dziwol'g. wyja>ni-enie(: ]si"\ ¯ wy` % jasno. wyja>nia: – omal dziwol'g ˘ np. nie chc" takich spraw wyja>nia:. wyjawi: ¯ wy` % jawi: ¯ jaw. wyjazd ¯ wy` % jazd ¯ jazda. wyj': ¯ wy` % j': ]chwyci:\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wyjmowa: ˚dziwol'g. wyj'ka: ¯ wy` % j'ka: ¯ j'k ]chwyt\ ¯ uk ˘ paj'k ]pauk\, nauka. wyj't-ek(kowy  wyj': ¯ wy` % j':. wyjecha: ¯ wy` % jecha: ¯ jazda. wyjedna: ¯ wy` % jedna:. wyjednywa: ˚dziwol'g. wyjed{ wy` % jecha:. wo=. 1289 poe∂ von= iz goroda-poed won iz goroda. wyje>: ˚dziwol'g. wyjezdne tu/ przed wy(od•jazdem wyje{dzi: ]si"\ ¯ wy` % jazda. wyj"zyczy: si" ˚dziwol'g. wy` ^ prze` ˘ przej"zyczy: si". wyjmowa: ˚dziwol'g. wyjrze:, wygl'da: ¯ wy` % jrze: ¯ ¢jrzenie ]gl'd\ ˘ spo(we•jrzenie, spogl'da:. wyj>-cie(ciowy(: ¯ wy` % i>:. ¢wyk]n':\ maniera, spos[b ]bycia\. na(przy(od(z-wyk(n':, z•wycz•aj.

wyk(ona:(onywa: zwyczaj; nawyk. wyka gat. ro>liny pastewnej. †wyka= nasienie samca, sperma. wyka=aczka ¯ wy` % ka= ]odchody\. cienki zaostrzony patyczek do wyjmowania resztek jedzenia z z"b[w. wyka<cza: dziwol'g. wykapany ¯ wy` % kapa:. wykaraska: si" ¯ wy` % ¢karaska ]k=opot, przeszkoda, tarapaty, karambol\; wydosta: si" z nich z wielk' trudno>ci'. wykarmi: ¯ wy` % karma ]pasza\. wykaz lista, rejestr. wykaza: si" ¯ wy` % ¢kaz ]jaw\. wyk'pa: ¯ wy` % k'pa:. †wykida: wyrzuci:. ˚wycisk. kid ^ rzut ^ cisk ^ strza= ^ tu=. wykierowa: ¯ wy ^ na % `. wykierowywa: ˚dziwol'g. wykipie: ¯ wy` % kipie: ¯ kipiel.

wyklarowa: ]si"\

¯ wy` % klarowa: ]ja>ni:\.

wykl': ¯ wy` % ˚kl':. wyklei: ¯ wy` % ˚klei: ¯ klej. wyklejka ¯ wy` % ˚klej. wykluczy: ]si"\ ¯ wy` % kluczy:. wyklucza: ˚dziwol'g.

wyklu: si" ¯ wy` % klu: si", wykluwa: si", np. pocz"=y wyklucza: si".

wyk=ad(a:(nia(nik(owca jednostka zaj": szkoleniowych na wy/szych uczelniach. wy=o/enie, k=ad ^ =o/. staropol. wyk=ad – ob(wy•ja>nienie. ]$\ ang. lecture(r, ros. ]wyk=ad\ lekciq-lekcija, ]wyk=adowca\ lektor-lektor, professor-professor.

wyk=adzina ¯ wy` % k=a>: ]=o/y:\. wyk=osi: si" ¯ wy` % k=os. wyk=[ci: si" ¯ wy` % k=[tnia. wyk=[ca: ˚dziwol'g. †wykn': przywyka:, pojmowa:, uczy: si". starofranc. acostumer, ang. accustom ˘ accustomed, ros. priuhat;-priuczat ˘ privyhnyj-priwycznyj; obyknovennyj-obyknowiennyj. wykolei: ]si"\ ¯ wy` % koleina. wykolejeniec ¯ wy` % kolejony. wyko=ata: ¯ wy` % ko=ata:. s=owo mi nieznane w u/yciu.

wykombinowa: ¯ wy` % kombinowa:.

wykona-:(lny(nie(wca(wczy( (stwo, wykonywa: ¯ wy` ]czas dok.\ % kona:, do(wy(prze•kona:. niezmiernie rzadkie& wykonywa:. wyko<cza: ˚dziwol'g.

wyko<cza-lnia(rka ¯ wy` % ˚ko<czy:.

wyko<cz-enie(eniowy( wyko<czy: ]si"\ ¯ wy` % ˚ko<czy:.

wykop(a:(alisko(ki ¯ wy` % ˚kopa:. wykopywa: ˚dziwol'g. wykorzeni: ¯ wy` % korze<. wykorzenia: ˚dziwol'g. wykorzysta: ¯ wy` % korzysta:. wykorzystywa: ˚dziwol'g. wykosztowa: si" s=owo niezmiernie rzadkie w u/yciu. wykosztowywa: si" ˚dziwol'g. wykot wydanie na >wiat m=odych przez zaj'ce, sarny, kr[liki, lisy, owce i koty. wykpi: ]si"\ ¯ wy` % ˚kpi:. wykpiwa: ˚dziwol'g. wykpisz ¯ wy` % kpina. ten kto lubi kpi:, /artowa:. wykracza: ˚dziwol'g. wykraja: ˚dziwol'g. wykra>: ¯ wy` % kra>:. wykrada: ˚dziwol'g. wykres ¯ wy` % ˚kre>li:. wykre>la: ˚dziwol'g. wykre>li: ¯ wy` % ˚kre>li:. wykre>la: ˚dziwol'g. wykr"ci: ]si"\ ¯ wy` % ˚kr"ci:. wykr"ca: ˚dziwol'g.

wykr"t(ny wykrocz-enie(y: wykroi: ¯ wy` % kr[j. wykraja: ˚dziwol'g.

wykrok ¯ wy` % krok. wykropkowa: ¯ wy` % kropka. wykrot drzewo wyrwane z korzeniami.

wykr[j ¯ wy` % kr[j. wykruszy: ]si"\ ¯ wy` % ˚kruszy:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wykrusza: ˚dziwol'g.

wykrwawi: ]si"\ wy` % ˚krwawi: ¯ krew. wykrwawia: ˚dziwol'g. wykry: ¯ wy` % ˚kry:. wykrywa: ˚dziwol'g. wykrzesa: ¯ wy` % krzesa:. wykrzesywa: ˚dziwol'g. wykrztusi: ¯ wy`% krztusi:. wykrztusza: ˚dziwol'g.

wykrzy-cze:(kn':(knik ¯ wy` % krzycze:.

wykrzywi: ]si"\ ¯ wy` % krzywi: ¯ krzywy ]nie prostolinijny\.

wykszta=c-enie(ony(i: ]si"\ ¯ wy` % kszta=ci: ]formowa:\.

wyku: ¯ wy` % ku:. wykuwa: ˚dziwol'g.

†wykuglowa: si" wywin': si" u/ywaj'c sztuczki, wykpi: si". ¯ wy` % kugle ]w liczbie mnogiej\. wykup(i: ]si"\ ¯ wy` % okup da:. wykupywa: si" ˚dziwol'g. wykurzy: ¯ wy` % kurzy:. wykurza: ˚dziwol'g. wykusz zamkni"ta cz">: budynku wystaj'ca z lica >ciany na zewn'trz, wysoko>ci jednej lub kilku kondygnacji ponad parterem. ¯ wy` % staropol. kusz ]strza=\ ˘ kusza. >redniow. ang. bretasce, ang. bartizan ]ma=a, zwisaj'ca wie/yczka na wie/y, murze obronnym, itp. pierwotnie u/ywana do obrony lub obserwacji\.

wykwalifikowany

¯ wy` % kwalifikacje.

wykwaterowa: ¯ wy` % kwatera. wykwaterowywa: ˚dziwol'g.

wykwint(ny gust, elegancja, smak wyrobiony, wyszukany; przesada w stroju lub mowie. wykwit zmiana chorobowa na sk[rze, wysypka, wyprysk, krosta. wyla: ]si"\ ¯ wy` % la:. wylewa: ˚dziwol'g. wylata: si" ¯ wy` % lata: ]biega:\. wylatywa: ˚dziwol'g. wyl'dowa: ¯ wy` % l'd ]ziemia\ opa>: mi"kko na ziemi", osi'gn': cel. wylec, wyl"gn': ¯ wy` % l"g, GC. wylecie: ¯ wy` % lecie: ¯ lot. wyleczy: ]si"\ ¯ wy` % leczy: ¯ lek. wyleg-a:(iwa: si" ¯ wy` % lega: ¯ ¢leg, le/e:. †wyleganiec ¯ wy` ]za`\ % leganiec ¯ l'/ek. zalega: ]w ci'/" zaj>:\. b"kart, dziecko nie>lubne. goth. bansts ]stajnia, stodo=a\, starofranc. bastard, bastart, >redniow. ang. i ang. bastard, ros. pobohnoe ditq, ubl[dokubljudok.

wylegitymowa: ]si"\ ¯ wy` % legitymacja.

wylegiwa: si" ¯ wy` % le/e:, G?.


x le/e: przez d=ugi czas, szczeg. na s=o<cu. wylepi: ¯ wy` % lepi: ¯ lep. wylepia: ˚dziwol'g. wyletni: si" ¯ wy` % leto ]lato, pe=nia roku\ ¯ let ]rok\ % o ]pe=nia\; }zimn' por' roku| ubra: si" zbyt lekko, jak na lato. wylew ¯ wy` % la:. s=owotw. pokr. zalew. wylewn-y(ie ¯ wy` % la: }z siebie|. wyle{: ¯ wy` % le{:  =azi:.

wyl"g(a:(arka(arnia(n': ]si"\, wyl'g ¯ wy` % l"ga: ¯ l"g. ul"ga=ka, l"g.

wyliczy: ¯ wy` % liczy: ¯ liczba. wylicza:, og[lnie ˚dziwol'g, z wyj'tkiem& przesta< mi wylicza:... †wyli: wyla:. ¯ wy` % la:. wylin-ka(ie: ja znam leni: si" ˘ ¢wyleni:, nie wylinie: ˚dziwol'g. wyliza: ]si"\ ¯ wy` % liza:. wylizywa: ˚dziwol'g. wylosowa: ¯ wy` % losowa: ¯ los. wylot(owy ¯ wy` % lot. wylatywa: ˚dziwol'g. wyludni: ]si"\ ¯ wy` % lud, ludzie. wyludnia: si" ˚dziwol'g.

wy=ad-unek(owa: ]si"\ wy=adowywa: si" ˚dziwol'g.

wy=ama: ]si"\ ¯ wy` % =ama:. wy=mywa: si" ˚dziwol'g.

wy=oni: ]si"\ ¯ wy` % =oni: ¯ =ono. wy=ania: ]si"\ ˚dziwol'g. wy=apa: ¯ wy` % =apa:. wo=. 1289 izyma-izyma ]wy=apie, iz ^ wy\. wy='cz-nik(y: ]si"\ ¯ wy` % ='cznik. wy='cza: ]si"\ ˚dziwol'g. wy='czny ¯ wy` % ='czy:. wy='czaj'cy wszystko inne, szczeg[lny, jedyny, osobny. wy=ga: si" ¯ wy` % =ga: ]k=ama:\ ¯ =o/ ]k=am\. wy=giwa: si" ˚dziwol'g. wy=om ¯ wy` % =amanie. wy=owi: ¯ wy` % =owi: ¯ =[w. wy=awia: ˚dziwol'g. wy=o/-enie(y: ¯ wy` % =o/y:. ]k=a>: ˘ wyk=ad\ staropol. wy=o/enie – komentarz, interpretacja, wyja>nienie. staropol. wy=o/y: – wyt=umaczy:, obja>ni:. s=owotw. pokr. wyk=ad. =ac. explanare ˘ explanatio, ang. explanation, ros. obqsnenie-objasnienie, wy=[g ¯ wy` % =o/y:. klapy /akietu, marynarki, munduru. wy=udzi: ¯ wy` % =udzi:. wy=udza: ˚dziwol'g. wy=upa: ¯ wy` % =upa:. wy=upywa: ˚dziwol'g. wy=upiasty ¯ wy` % =upi:.

wy=upi: ¯ wy` % =upi:. wy=upia: ˚dziwol'g.

wy=uska: ¯ wy` % =uska. wy=uskiwa: si" ˚dziwol'g.

wy=uszczy: ¯ wy` % =uszczy: ¯ =uska

wymach(iwa: ¯ wy` % macha:. szybkie wyrzucenie ramion w g[r", do przodu lub do ty=u. s=owotw. pokr. zamach. wymaga-:(j'cy(nie /'da:, warunek stawia: do wype=nienia. ¯ wym[g, Ø ^ A ¯ mag ]moc, si=a\. =ac. demandare, starofranc. demander, ang. to demand, ros. trebovat;-trebowat. wymar=y ¯ wy` ]za\ % mrze:. przesta= istnie: >mierci' naturaln'. wymarsz ¯ wy` ]pocz.\ % marsz. udanie si" w poch[d. wymarzn': ]si"\ }r-z| ¯ wy` % ˚marzn':. wymarzy: ¯ wy` % ˚marzy:. marzeniami utworzy: sobie obraz, obr[t rzeczy. wymawia-:(nie ¯ wy` % ˚m[wi:, wypowiada:. wymaza: ¯ wy` % ˚maza: ¯ ma{. 1. pobrudzi: mazaniem, wysmarowa:, 2. mazaniem pokry: powierzchni", 3. wykre>li:, zamazuj'c, 4. zu/y: wszystko na mazanie.

wymeldowa: ]si"\ wymeldowywa: ]si"\ ˚dziwol'g.

wym"czy: ]si"\ wym"cza: ˚dziwol'g.

wymiana ¯ wy` ]za\ % mienia:. co> za co> dane i otrzymane.

wymiar(owanie 1. d=ugo>:, szeroko>:, i wysoko>:, albo g="boko>:, wyra/ona w jednostkach liniowych; w rysynkach maszynowych cz">ci maszyn, urz'dze< i konstrukcji, podawana jest ich >rednica, 2. rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw w s'dach. Fragment moich “Przyg[d Kozio=ka Mato=ka na Dzikim Zachodzie”, publikowanych w odcinkach w 1988 i 1989, z przek'sem& W kraju czuwa=o nade mn' dw[ch cz=onk[w Partii. Jeden nie pu>ci= mnie za granic" w sprawie losowej. Drugi “tata Flower”, kwiatek znaczy si" ]bo kwiatki ros=y w jego szklarni\, mia= trzy sztuki broni palnej i znacznie lepsz' wpraw" ode mnie w strzelaniu do niewinnych zaj"cy, ba/ant[w, kuropatw, kaczek i innych niewinni'tek. Do bezpa<skich ps[w i innych szkodnik[w to on nie strzela=, bo amunicji szkoda mu by=o, za kt[r' p=aci= z w=asnej kieszeni. Tak sobie pomy>la=em, /e gdyby nadszed= czas niespokojny, to pewnie na mnie zapolowa=by, bo psem nie jestem ani szkodnikiem. P[ki co, dzi"ki “tacie” do-

sta=em taki wyrok, /e gdy wychodzi=em z gmachu s'du, cieszy=em si", /e jeszcze /yj" i mog" chodzi: po ulicy, cho: by=em Bogu ducha winien. Taki to je przemo/ny wp=yw Partii i s'downictwa w PRL. I wiecie, jakem element aspo=eczny, to si" troch" martwi", /e rz'd PRL-u mo/e skorzysta: z okazji, /e jestem za granic' i zwolni: mnie z obywatelstwa polskiego, bo si" tego tu nie wstydam pokaza:. No i widzicie jaki obr[t mog' przybra: takie wypisywania. Jakem gbur niema=y, nie wstydz" si" okaza: i inne materia=y, ze stosownym obja>nieniem. Mam nadziej", /e jak wr[c", w=adze nie wezm' mi tego za z=e, bo s'dy u nas s' praworz'dne i wszystko jest wobec tego zgodne z prawem. I wiecie co$ Takiej checy nie widzia=em& lewicowy rz'd ma praworz'dne s'downictwo, jak lewa noga w prawym bucie, albo prawa w lewym. Z tym s'downictwem to je jeszcze naukowy problem; nie tylko fizyczny, jak z tymi nogami. W szkole podstawowej m[wiono mi o trzech wymiarach& d=ugo>:, szeroko>: i wysoko>:. W >redniej b'kano mi o czterech czy pi"ciu ledwie dodaj'c do tego czas. Dopiero na uczelni rozwi'za= si" worek z wymiarami& pisa=em r[wnania prostych, wektor[w i p=aszczyzn w przestrzeni n-wymiarowej; i w 9-cio, i w 15-to. Tylko /e nazw ju/ zabrak=o, co one oznaczaj'. Wymy>lono wi"c wska{niki ekonomiczne, cho: to te/ niewiele wi"cej. A ja tera od siebie mog" dorzuci: do naukowego worka z wymiarami nast"pny wymiar& Wymiar Sprawiedliwo>ci PRL. Zastrzegam tu prawa autorskie. Na to jeszcze nasi naukowcy nie wpadli, by najwyra{niej nie roz>miesza: s=uchaczy i nie za>mieca: Nauki tak' bzdur'. =ac. dimensio ˘ franc. i ang. dimension ]1. ka/dy, daj'cy si" mierzy: zasi"g, jak d=ugo>:, szeroko>:, grubo>:, itp., 2. pomiar d=ugo>ci, szeroko>ci, i – cz"sto – wysoko>ci, 3. zasi"g, rozmiar, stopie<, 4. zakres dzia=ania; wa/no>:, 5. w algebrze, suma pot"g, jak ab2c3 jest sz[stym wymiarem ^ 1 % 2 % 3\, ros. razmer-razmier, velihinawieliczina, ob=em-objem, ]mat.\ izmerenie-izmierenie.

wymiata: wy` % miota: ¯ miot ]rzut\. s=owotw[rczo pokrewne& po(za•miata:, wymioty.

wymien-nik(ny(i: ]si"\ wymienia: ˚dziwol'g.

wymierny daj'cy si" mierzy:, maj'cy wielkokrotno>: lub u=amek podstawowej jednostki miary. staropol. wymierno>: – w=a>ciwa wielko>:. ]$\ ang. measurable, ros. izmerimyj-izmierimyj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


wymierzy: ¯ wy` ]za\ % miera ]miara\. 1. ustali: wielko>:, rozmiary czego, czas trwania czego, 2. wycelowa:, wzi': na cel, wymie>: ¯ wy` % miet=a ]miot=a\. usun': ]zwykle odpady\ miot='. wymi" u samic ssak[w& narz'd zawieraj'cy gruczo=y mleczne. ros. vymq. wymiga: ]si"\ ¯ wy` % miga:. wymigiwa: ˚dziwol'g. wymin': ]si"\ ¯ wy` % mija:. wymija: ˚dziwol'g. wymiotnica bot. Ipecacuanha, ro>lina zwieraj'ca w korzeniach alkaloidy; napar z tych korzeni stosowany jako >rodek wykrztu>ny, rzadziej wymiotny. wymiot-y(owa:(ny rwanie /o='dka. ros. rvota. wymizerowany ¯ wy` % mizerny. ]chudy\.

wymkn': si" wy` ]na zewn'trz\ % mkn':. wymyka: si" ˚dziwol'g. wymoczki zool. Infusoria albo ciliata, gromada pierwotniak[w o ciele pokrytym rz"skami s=u/'cymi do poruszania si"; /yj' w wodach s=odkich i s=onych, oraz w glebie lub paso/ytuj' na innych zwierz"tach.

wymontowa: ¯ wy` ]od\ % mont ]sk=ad, z=o/enie\. wymontowywa: ˚dziwol'g. wymordowa: ¯ wy` % mord. wymordowywa: ]si"\ ˚dziwol'g. wymo>ci: ¯ wy` % mo>ci:. wymowa spos[b wypowiadania s=[w, d{wi"k[w mowy. ¯ wy` ]staropol. roz\ % mowa. staropol. wymowa – umowa. ]$\ =ac. pronuntiatio, >redniow. ang. pronunciacion, ang. pronunciation, ros. proiznowenie-proiznoszenie, vygovarivanie. wymowny ¯ wy` % mowa. 1. =atwo i pi"knie m[wi'cy, wygadany, maj'cy >wietn' wymow", ˚dziwol'g, 2. przemawiaj'cy do przekonania, oczywisty, wyra:ny, wyrazisty, pe=en wyrazu. wym[c uzyska: co natarczywym /'daniem, wymusi:. ¯ wy` % moc ]si=a\. =ac. ex` ]wy`\ % torquere ]skr"ca:\ ˘ extorquere ˘ extortus, ang. extort ]otrzyma: pieni'dze itp., gwat=em, wyrwaniem, wykr"ceniem\, ros. vynu-'dat;/dit;, vymogat;-wymogat, vypyta;-wypytat. wym[g warunek postawiony do spe=nienia w celu uzyskania czego, konieczno>:. wym[g ˘ wymaga: ]/'da:\.

=ac. condicio ˘ starofranc., >redniow. ang. condicion ˘ ang. condition, ros. uslovie-us=owie. wym[wi: ]si"\ ¯ wy` % mowa. niezmiernie rzadkie, dopuszczalne przez to& wymawia:. wym[wienie wypowiedzenie. ¯ wy` % mowa. wym[wka ¯ wy` % m[wka ]kr[tka mowa\ ¯ mowa. ang. excuse. wymrozi: ¯ wy` % mrozi: ¯ mr[z. wymra/a: ˚dziwol'g. wymrze: ¯ wy` % mrze: ¯ m[r. wo=. 1289 izmore-izmore ]wymar=y, iz ^ wy\, izmorowa-izmorosza ]wymarli\.

wymu-si:(szony ¯ wy` ]przy\ % mus. dopuszczalne& wymusza: ˘ nie wolno wymusza:. wymy: ¯ wy` ]z\ % ˚my:. dopuszczalne& wymywa: ˘ woda pocz"=a wymywa: ziemi" spod. wymy: si" ˚dziwol'g. wymyk obr[t wok[= osi poprzecznej cia=a wykonany na przyrz'dzie gimnastycznym. wymys= wytw[r wyobra{ni. staropol. wymys= – wymy>lno>:, rzecz wymy>lna. ]$\ ang. ]urojenie\ fiction, fantasy, ]wynalazek\ invention, †Old Polish refinement, wymy>la: ¯ wy` % zmy>la:. z=orzeczy:, wyzywa:, =aja:. wymy>li: utworzy: co> nowego w rezultacie g=[wkowania, my>li. =ac. invenire ˘ inventus ]wymy>le:\ ˘ starofranc. inventer; >redniow. ang. inventen ˘ ang. to invent, ros. izobresti-izibresti. wymy>lny ¯ wy` % my>l. wyszukany, niezwyk=y.

wynagrodz-enie(i: ¯ wy` ]czas dok.\ % nagrodzenie ¯ nagroda ¯ na % groda ]p=ot, bor\ ˘ po•bor•y, p=at•no>:, za•p=ata, za•boro•le ]za•parkanie, za•groda\; na•groda  za•groda ˚nr 002.A. wynagradza: ˚dziwol'g. wynaj': ]si"\ zatrudni: za umown' zap=at', przyj': do pracy. ¯ wy` % najem ¯ j': ]chwyta:\. dopuszczalne& wynajmowa: ˘ nie wolno wynajmowa:... takim a takim.

wynal-azek(azca(azczy(e{: ¯ wy` ]z\ % nale{: ¯ le{: ]wolno i>:, porusza: si", posuwa:\, ¯ ang. lazy ]leniw•y(ie\. s=owotw. pokr. =azi:, pe=za:, =za, p=az. rzecz nowa lub usprawniona, udogodnienie, produkt my>li gnanej potrzeb'. natkn': si", napotka:, utworzy: w my>li rozwi'zanie i wprowadzi: je

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x w /ycie. starofranc. erfindung]sgabe\, >redniow. ang. inuencioun ˘ ang. invention, ros. izobretenie-izobretenie. wynarodowi: pozbawi: narodowo>ci. ¯ wy` ]pozbawi:\ % nar[d. wynaradawia: ]si"\ ˚dziwol'g. wynaturzenie odchylenie od natury. †wynicowa: ¯ wy` % nicowa:. przekszta=ci:, przerobi:. =ac. transformare, starofranc. transformer, >redniow. ang. transformen, ang. transform, ros. preobrazo-vyvat;/vat;. †wyni: wyj>:, wypa>:. ˚i>:. ]$\ †wyni:, wyni>: wyj>:. ˚i>:. wynie>: si", wyno> si"# dobitne polecenie opuszczenia miejsca, natychmiast, w tej chwili, w tym momencie. ang. see there# be off# ros. uberaisq ots[daubierajsja otsjuda ]zabieraj si"#\. ros. von@-won# wynik(n':(a: rezultat, ¯ wy` % nik. staropol. wynikn': ¯ wy` % nik ]nik – promyk wody spod ziemi wynikaj'cy, wg S. B. Lindego\. staropol. wynika: – 1. wytryska:, 2. wyrasta:, 3. powstawa:. ¢wyniknuti wysun': si". staroros. vyniknuti -wyniknuti, ros. vysunut;sq-wysunutsja. ¢wyniezti wyj': z pochwy ]$\. staroros. vyn;zti-wyniezti, ros. vynut; iz no'en-wynut is no/en. vynze-wynzie, vynudwynud. wynios=-o>:(y podniesiony teren. ¯ wy` ]1. l'd, woda, 2. pod`\. son ]sen\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, spa:. sen  nes ˘ pod(wz(u•niesienie. wynios=y – g[ruj'cy nad otoczeniem. staropol. wysiad=y – wynios=y. ang. upland ]wy/yna\, highland, ros. gornaq strana-gornaja strana. wyniszczy: ¯ wy` % niszczy:. wyniszcza: ˚dziwol'g. wyno> si"# ˚wynie>: si". wynurzy: ]si"\ ¯ wy` % nurt ]wodny\. wynurza: ˚dziwol'g.

wyobra-{nia(i:(/enie ¯ wy` % obrazi: ¯ obraz. obraz ^ zmys=; wy` ^ u ^ po. uzmys=owi: ]sobie\. wyobra/enie obraz, wizerunek, podobizna. ¯ wy` % obraz. staropol. wyobra/enie, zdraz – posta:, kszta=t. ]$\ =ac. imago,


x starofranc., >redniow. ang. i ang. image, ros. obraz-obraz, ]podobizna\ podobie-podobie, ]lustrzane odbicie\ izobra'enie -izobra/enie. wyodr"bni: ]si"\ ¯ wy` % odr"b ¯ r"b(r'b•a: ¯ rubiti ]r'ba:, siec\. wyodr"bnia: ˚dziwol'g. wyolbrzymi: ¯ wy` % olbrzym. wyolbrzymia: ˚dziwol'g. wyora: ¯ wy` % ora: ¯ =ac. aro. wydoby: z ziemi w trakcie orania. wyostrzy: ]si"\ wy ^ na ^ za s=owo nie u/ywane, zdecydowanie& wyostrza: ˚dziwol'g. wypaczy: ]si"\ zdeformowa:& wykrzywi:, wy(z•gi':, wyko>lawi:. wypacza: ˚dziwol'g. ¯ wy` % paczy: ¯ pak ˘ opak. wypad 1. gwa=towne wtargni"cie na obce ziemie, poza granic", pokr. napa-d(>:, 2. cz">: budowli wodnej poni/ej korony przelewu, progu, jazu, lub wylotu. wypada przystoi, koncepcji 019& pada:  sta:. wypada: ]si"\ jak nagada: si", przesta: pada: po d=ugim czasie, ˚dziwol'g. wypadek zdarzenie. wypadkow-y(a suma geometryczna wektor[w. wypalacz pracownik wypalaj'cy wyroby w r[/nych ga="ziach przemys=u. ¯ wy` % pali:. wypali: ]si"\ ¯ wy` % pali:. wypala: ]si"\ ˚dziwol'g. wyparowa: ¯ wy` % para ]wodna\. wyparowywa: ˚dziwol'g.

wyparzy: ]si"\ ¯ wy` % para ]wodna, gor'ca, parz'ca cia=o\. wyparza: ˚dziwol'g. wypas pastwisko, miejsce wypasania. 1. wypa>: ¯ wy` % pada: ¯ pad wypada: ˚dziwol'g. u/ywane w ang. znaczeniu fell. 2. wypa>: ]si"\ utuczy:, spa>: si", uty:, okarmi:. wypasa: si" ˚dziwol'g. =ac. pascere ]karmi:\ ˘ p[{no=ac. pastura ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. pasture ]1. pasza dla zwierz't, 2. pastwisko, wygon\ ˘ ros. pastbi]e-pastbiszcze, vygon-wygon. wypatrzy: �� wy` % patry ]oczy\ ¯ pa` ]para\ % try ]oko\ ˘ w try miga ]w mgnieniu oka, nie w 3 migi#\ dopuszczalne& wypatrywa: ]kogo>\. wypcha: ¯ wy` % pcha: ]cisn':\. dopuszczalne& wypchn':, wypchn': si" ]wype=ni: si"\ ˚dziwol'g.

wype=ni-acz(i: ]si"\ wy` % pe=en.

wyp=oszy: ¯ wy` % p=oszy:

wype=nia: ˚dziwol'g. wo=. 1289 ispolnena-ispo=niena ]wype=niona, is ^ wy\. wyperswadowa: ¯ wy` ]czas dok.\ % perswazja ¯ persuade ]przekonywa:, namawia:\. wyp"d pastwisko dla byd=a, ˚wygon. wyp"dzi: – 1. wygoni:, 2. skaza: na banicj", usun': si=', wydali:. ¯ wy` % p"d ]gon, impet dodany\. wyp"dza: ˚dziwol'g. ang. drive out, expel, ros. vyg-onqt;/nat;wyg•onjat(nat. wypi': ]si"\ ¯ wy` % pi': ]pr"/y:\. wypina: si" ˚dziwol'g. wypi: ¯ wy` % pi:. wypija: ˚dziwol'g. wypie-c(k ¯ wy` % piec, piek. wypieka: ˚dziwol'g. wypiera: ¯ wy` % prze: ¯ parcie. wypi"trzy: ]si"\ ¯ wy` % pi"tro. wypi"trza: ˚dziwol'g. wypi=owa: ¯ wy` % pi=owa: ¯ pi=a. wypi=owywa: ˚dziwol'g. †wypi[r ptak, ¯ wy` ]u\ % pi[ra. wypis(a: ]si"\ 1. dokona: skr[conego odpisu, wyci'gu, 2. wykre>li: co z akt, przenie>: do stanu nieistniej'cego, nieaktywnego. wypisywa: si" ˚dziwol'g. staropol. wypisowa: – 1. opisywa:, 2. wymienia:, 3. wylicza: co> na pi>mie. ]$\ =ac. extractus ¯ extrahere; ang. 1. to extract, 2. to strike out, to cross out, ros. 1. izvleh;-izwlecz. 2. vyherknut;-wyczerknut. wyplata: ¯ wy` % ple>: ]wik=a:\. dopuszczalne& wyple>:, np. nie zdo=a= ich ]koszyk[w\ wyple>: na czas. wypl'ta: ]si"\ ¯ wy` % pl'ta:. wypl'tywa: si" ˚dziwol'g. wypleni: ¯ wy` % pleni: ]niszczy:, trzebi:, wybija:\, wyplenia: ˚dziwol'g.

¯ p=ocho ]z=o\. wyp=asza: ˚dziwol'g. wystraszy:, szczeg. ptaki. wyp=owie: straci: kolor. ¯ wy` % p=owy. wyp=uka: ¯ wy` % p=uka:. wyp=ukiwa: ˚dziwol'g. wyp=yn': ¯ wy` % p=ywa: ¯ p=yw. u/ywane& wyp=ywa ˘ wyp=ywa:. wyp=yw ¯ wy` % p=yw ¯ p=yn. p=yn znaczeniowo. pokr. cieczy wnikaj'c' w ka/d' szpar" ˘ dociekliwy ]wnikliwy\, docieka:... co z tego wyp=ywa, co z tego wynika$ wypoci: ]si"\ ¯ wy` % poci: ¯ pot. wypaca: ˚dziwol'g. wypociny ¯ wy` % pot.

†wyple>: si"

wypo/ycz-alnia(y:

wywik=a: si", wypl'ta: si". ang. extricate oneself, become disentangled, ros. vyput-yvat;/at;. wyplu: ¯ wy` % plu:. wyplun': ˚dziwol'g.

wyp=aca-:(lny ¯ wy` % p=aci: ¯ p=aca. wyp=aci: si" ˚dziwol'g, u/ywa si"& odp=aci: si" pi"knym za nadobne ]na ^ po; tym samym lub podobnym; b="dnie& nadobne ^ pi"kno\. wyp=aka: ]si"\ ¯ wy% p=aka: ¯ p=acz. wyp=akiwa: ˚dziwol'g. wyp=ata ¯ wy` ]za\ % p=aci:. wynagrodzenie got[wk' za wykonan' prac".

wypocz-ynek(': ¯ wy` ]od`\ % poczynek. dopuszczalne& wypoczywa:. wypogodzi: ]si"\ ¯ wy` % pogoda. wypogadza: ]si"\ ˚dziwol'g.

wypomnie: ¯ wy` ]przy`\ % pomnie:. dopuszczalne& wypomina: ˘ b"d' mi wypomina: p[{niej. wyporek zootechn. 1. nie donoszony p=[d wydobyty z =ona samicy, 2. sk[ra z niedonoszonego jagni"cia. wyporno>: ¯ wy` % parcie ]nacisk\. wy ˚dziwol'g. wyporz'dzi: nie u/ywane, ma by:& doprowadzi: co do porz'dku. ja znam w zamian oporz'dzi:. wy ^ o ]$\. wyporz'dza: ˚dziwol'g. wyposa/-enie(y: ¯ wy` % posag. wyposa/a: ˚dziwol'g, mo/e& zabrania si" wyposa/ania.... zmar= i nie zd'/y= przez to wyposa/y: c[rki. †wypowiednik wygnaniec.

wypowiedzenie

¯ wy` % powiedzie: ]m[wi:\.

wypowie-d{(dzie: ]si"\ ¯ wy` % powiedzie: ¯ powiada:. wypowiedzie: si" ˚dziwol'g. ¯ wy` % po/yczy:. dopuszczalne& wypo/ycza:. wyp[r ¯ wy` % parcie. wypracow-anie(a: ¯ wy` % praca. wypracowywa: ˚dziwol'g. wypra-:(ny ¯ wy` % pra:. usun': brud procesem prania. wyprawa ¯ wy` % prawi:. 1. ekspedycja do odleg=ego celu, ¯ prawi: ^ rz'dzi:, kierowa:, 2. wiano dla c[rki wychodz'cej za m'/, 3. bud. warstwa tynku na=o/ona na >cian" budowli, 4. poddawanie sk[r lub w=[kna odpowiedniej obr[bce, 5. materia= ogniotrwa=y, kt[rym

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

wy=o/one s' piece przemys=owe, kadzie, itp. wyprawi: 1. wy` ]od(e`\ % prawi: ]kierowa:, s=a:\; odes=a: kogo gdzie> ˘ wyprawi: kogo> na tamten >wiat ]pozbawi: /ycia\, 2. urz'dzi: co w=asnym kosztem ˘ wyprawi: wesele, 3. urz'dza:, robi: ˘ wyprawia: burdy, 4. poddawa: w=[kno lub sk[r" odpowiedniej obr[bce, wygarbowa:, 5. pokrywa: tynkiem, tynkowa:, 6. wyk=ada: piec przemys=owy materia=em ogniotrwa=ym. staropol. wyprawi: – wydoby:, wyzwoli:. ]$\ =ac. expeditus ¯ expedire; ang. 1. expedite, ros. 1. otpravit;-otprawit. wyprawka rzeczy potrzeben niemowl"ciu, jak pieluszki, koszulki, itp. wyprawny nale/'cy do wyprawy >lubnej; s=owo nie u/ywane. wypr"/y: ¯ wy` % pr"/y: ¯ press. wypr"/a: si" ˚dziwol'g.

wypromieniowa: ¯ wy` % promieniowa: ¯ promie< ¯ pro` % mie<. wypromieniowywa: ˚dziwol'g. wyprosi: ]si"\ ¯ wy` % prosi:. wym[wi: si", zwykle u/ywaj'c s=[w “przepraszam, ale musz" wyj>:”, albo co innego zrobi:, innym zaj': si". wyprasza: ]si"\ ˚dziwol'g. wyprost(owa: ]si"\ wyprostowanie ko<czyn lub ca=ego cia=a. wyprostowywa: si" ˚dziwol'g.

wyprowadz-ka(i: ]si"\ ¯ wy` % prowadzi: ]wynie>:\. wyprowadza: ]si"\ ˚dziwol'g. wypr[bowa-:(ny ¯ wy` % pr[ba. w miar" pewny.

wypr[/ni: ]si"\ ¯ wy` ]o`\ % pr[/n(y ]pust(y\. wypr[/nia: si" ˚dziwol'g. wyprys-k(n': ¯ wy` % prysk ¯ ysk. wypryska:, wypryskiwa: ˚dziwol'g. †wyprz'ta: wyrzuci:, usun':, sprz'tn': z pola widzenia. ]$\ ¯ wy` % prz'ta: ¯ ¢prz"t ¯ prut.

wyprze: ]si"\ ¯ wy` ]za`\ % prze: ¯ parcie. usun': co wywarciem nacisku. dopuszczalne& wypiera: si" ˘ nie wypieraj si". staropol. wyprze: – wymusi:, wydusi:. ]$\ ang. to eliminate by force, forceful elimination. wyprzeda-/(: ]si"\ wy` % przeda/ ]przekazanie\ ¯ prze % da:. wyprzedawa: ]si"\ ˚dziwol'g. wyprzedzi: wy` % prz[d. wyprzedza: ˚dziwol'g. wyprz'c ¯ wy` % prz"g, prz'/

]ci'g\ ˘ uprz'/, sprz"g=o ]naci'g\. wyprz"ga: ˚dziwol'g. wyprz[dki na wy>cigi, jeden z drugim } ¯ kto kogo wyprzedzi, J.D.|; s=owo mi nieznane, nie s=ysza=em. wypsn': ]si"\ ¯ wy` % ups. wy>lizn':, wymkn': si". ¯ ang. oops ]uups\. wypuk=orze{ba rze{ba w kt[rej figury, motywy dekoracyjne wyst"puj' z t=a w znacznej wypuk=o>ci. wypuk=y wydatny, ¯ puk ]p'k\ ˘ puklerz. odwr. wkl"s=y. wypunktowa: ¯ wy` % punkt. wyliczy:, oznaczy: punktami, wygra: na punkty. wypustka drobna cz">: wystaj'ca z odzie/y. wypu>ci: ]si"\ ¯ wy` % pu>ci: ¯ pust ]niech\ ˘ zapu>ci: ]zaniecha:\, wypuszcza: si" ˚dziwol'g. wypyta: ]si"\ ¯ wy` % pyta:. wypytywa: ˚dziwol'g. wyrabia: ¯ wyr[b ]produkt\ ¯ wy` % robi:. wyrachowanie ¯ wy` % rachuba. †wyradzi: wyda:, zdradzi:. ]$\ wyrafinowany ¯ wy` % refine. wyszukany, wymy>lny. wyraz dos=. wymowa; raz  kaz – s=owotw. koncepcji 002.A. ˘ kazanie, razkaz ]rozkaz\, ros. rasskaz ]opowiadanie\, wy¶raz ]wy•mowa\, wyra/a: si" ]wymawia:\ ¯ raz ^ uderzenie, akcent, st'd wyra/enie – zwrot sk=adaj'cy si" z kilku s=[w. dzi> o znaczeniu s=owo, wg mSjp 1969& «elementarna jednostka j"zyka, znak desygnatu, tj. znak pewnego przedmiotu lub pewnej tre>ci» – naukowo. dla mnie, elementarn' jednostk' j"zyka jest sylaba, wyraz sk=ada si" z sylaby lub sylab. wyrazi: si" – powinno by: ograniczone do pisma, lecz przenios=o si" do mocnej wypowiedzi, cz"sto z u/yciem nieparlamentarnych s=[w pod wp=ywem emocji, st'd& jak ty si" wyra/asz$# wyra/enie – cz">: zdania. staropol. wyraz – obraz, wyobra/enie. ]$\ niem. wort, TD, anglosas., >redniow. ang. i ang. word, †Old Polish image, ros. slovo-s=owo, reh-recz, ros. rasskazyvat;-rasskazyvat ]roz(o-powiada:\. nad wyraz – bardzo, niewymownie, niezwykle. wyraziciel ¯ wy` % razi: ]m[wi:\. wyrazi: ]plecy, staw\ zwichn':. ¯ wy` ]u\ % razi: ¯ raz ]cios\. s=owotw. pokr. wyr"/y:. staropol. wyrazi: – wyprze:, wyp"dzi:. ]$\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. dislocare ˘ dislocatus ˘ ang. dislocate, †Old Polish expel, ros. vyvixnut;-wywichnut, sdvignut; s mesta. wyrazisty ¯ wy` % raz ]cios\. wymowny, dobrze wyra/aj'cy si", dobitny, z akcentem, naciskiem. wyra{nie dos=. z naciskiem; bez w'tpliwo>ci, czysto, klarownie, dobitnie. ¯ raz ]cisk\ ˘ raz•i: ]cisk•a:\, wy•raz ]od•ci>ni"cie; s=owo pisane\, wy•ra{nie – z na•ciskiem. wyra/enie ¯ wy` % razi: ]m[wi:\. zwrot kilku s=[w. wyr'b(a: ¯ wy` % ˚r'ba:. miejsce w lesie wycinania drzew. wyr"-ka(cza: ¯ wy` % r"ka. zast"pstwo. wyr"/y: ci'gn':; nadwyr"/y:. s=owotw. pokr. wyrazi: ]plecy, staw\. wyrko ¯ okryw ]czyt. wspak\. liche =[/ko. wyrocznia ¯ rok ]los, przeznaczenie; czas\, KCz. wyrobi: ]si"\ ¯ wy` % ˚robi:. 1. ]o rzemie>lniku\ wytworzy:, ]o dole\ wykopa: ˘ wyrobisko, 2. zu/y: zupe=nie, do ko<ca, w czasie wytwarzania, 3. ]o czasie\ wyrobi: si" – zmie>ci: si" w za=o/onym. wyrobisko ]si"\ ¯ wy` % urobek. w kopalni& przestrze< z kt[rego wybrano kopalin". wyrobnik ¯ wyr[b ¯ wy` % robi:. wyrocznia ¯ wy` % rok ]czas\. 1. przepowiednia, 2. osoba wydaj'ca nieomylne wyroki, orzekaj'ca.

wyrodek ¯ wy` ]spoza\ % r[d, rodzina. wyrodzony, tj. nie pasuj'cy swym charakterem, postaw', do rodu; nikczemnik, cz=owiek pod=y. ˚wyrzut(ek wyrod-ny(zi: si" ¯ wy` % ˚rodzi: ˘ wyrodzony. spoza rodziny, nie przestrzegaj'cy zasad rodzinnych; szereg ujemnych znacze<, w tym degenerat, niewdzi"czny, itp., og[lnie – z=y, wyrzutek, wyst"pny. ¢wyrinutisja wyrwa: si". staroros. vyrinutisq-wyrinutisja, ros. vyrvat;sq-wyrwatsja. †wyrko =[/ko proste ch=opskie.

wyrok(owa: ¯ wy` % rok ¯ roki s'dowe.

wyro< ko< tak stary, /e wyroni= z"by ]wypad=y mu\. s=aw. izrynæti ]wyrzuci:, da: wypa>:, upu>ci:\ ros. vyronit;-wyronit’. wyrostek ¯ wy` ]niedo\ % rosn':, pokr. podrostek, jak podlotek o pannie;


x ch=opak, niedoros=y ]wzros=y, lecz niedojrza=y; wyr[s=\. rost ˘ za(po(od(wz•rost, odzie/ na wyrost. wyrosn': ¯ wy` % rosn': ¯ rost. 1. wiek ˘ staro>:, 2. rozmiar ˘ wzrost, ros=y ˘ doros=y. wyrostek ¯ wy` ]pod\ % rostek. 1. nastolatek. 2. naro>l na sk[rze lub organach wewn"trznych.

wyro>l, wyro>le ¯ wy` ]na\ % ro>l. twory rogowe, kostne, sk[rne, r[/nego rodzaju. †wyrozumi-e:(a=o>:(a=y }arch.| zrozumie:, wy` ^ z. wyrozumia=y – sk=onny do zrozumienia znacznych odchyle< w post"powaniu na z=' stron", sk=onny do pob=a/ ania, tolerowania. staropol. Wielmi pozyteczny s=owarz tym, ktorzi z'dai' wyrozumie: y nauczy: si" czci: }czyta:| procz }bez| chodzenia do szko=y, iako s' prosczi laici, y niewiasty. ]1532 r.\ wyr[b ¯ wy` % robi:. wytw[r procesu produkcji. wyr[wna: ¯ wy` ]po\ % r[wno. 1. wyprostowa:, p=askim uczyni:, 2. uzupe=ni: do r[wnego, dope=ni:. wyr[/ni-:(enie r[/nic" zrobi:, wyodr"bni:. ¯ wy` ]od\ % r[/ni: ¯ r[/nica. wyrudzia=y ¯ wy` % rudy. wyblak=y, wyp=owia=y. wyruszy: ¯ wy` % ruszy: ¯ s=aw.-ros. reszyt ]postanowi:\. uda: si" gdzie, wybra: si" na kogo. wyrwa ¯ wy` ]prze\ % rwa:. wyrwa: si" ¯ wy` % rwa:. wyzwoli: siebie si=', wydrze: si". wyrwid'b ¯ wyrwa: % d'b. si=acz, o niezwyk=ej sile; z bajki dla dzieci& Walig[ra i Wyrwid'b. wyry: ¯ wy` % ry: ¯ ryj, ¢rytel ]$\. wyrze{bi:, wygrawerowa:. ¢rytel s=owotw. by=by pokr. rydel ]rodzaj szpadla\, i rad=o. wyrysowa: ¯ wy` % ˚rysowa:. wyrywacz ¯ wy` % rwa:. maszyna rolnicza do wyrywania burak[w, lnu, itp. wyrywk-i(owy ¯ wy` % rwa:. na wyrywki – w spos[b losowy, nie po kolei, st'd i zow'd; wyrwane z kontekstu. wyrz'dz-i:(a: ¯ wy` ]z\ % rz'dzi: ]uprawia:, tworzy:, czyni:, dzia=a:\. wyrzec ]si"\ ¯ wy` ]od\ % rzec ]m[wi:\ ¯ rzeka ]dop=yw, ˘ rzek=\ ¯ re` ¯ gr. rhein % s=aw. ka ]do\. zerwa: z czym, szczeg. ulubionym, przyjemno>ciami /ycia. wyrzekanie – skarga, lament, narzekanie, utyskiwanie; s=owo mi

nieznane.

wyrzeczenie si" ¯ wyrzec si", odm[wi: sobie, zerwa:, zmusi: sw' natur" do odej>cia od czego>. wyrzn':, wyr/n': ¯ wy` % rzeza: ]ci':\. wyrzu-t(ci: ¯ wy` % ˚rzuci: ¯ rzut ]miot, cisk, lot, tu=, strza=, wierg\. silny, gwa=towny ruch. wyrzut(y(ek ¯ wy` % rzut ]miot\. 1. nadanie p"du obiektowi – rzeczy martwej lub cz">ci cia=a ]r"ce, nodze\ ˘ wyrzutnia, wyrzutnik, 2. ostra wym[wka, zarzut uczyniony komu wprost; wyrzuty sumienia ]zarzuty, wy` ^ za\, 3. tylko w l. mn. krosty r[/nego rodzaju, wypryski na powierzchni cia=a na skutek choroby, uk'sze< owad[w, 4. wyrzutek – odrzut, cz=owiek poza nurtem spo=ecze<stwa, zwykle z powodu pod=ego charakteru ]nikczemnik, =ajdak\ lub przekona< ]apostata, renegat, heretyk, schizmatyk\, ˚wyrodek. franc. paria, proscrit]e\, exile]e\, niem. austgestoÆen, ang. outcast ]wyp"dzony, odepchni"ty; wyrzutek; banita\, ros. izgnannyi-izgnannyj, otver'ennyj-otwier/ennyj, renegat-renegat, ˚renegat. staropol. szczepanie sumienia ]wyrzuty sumienia\. ang. pangs of conscience ]wyrzuty sumienia\. wyrzutni-a(k ¯ wy` % rzut. urz'dzenie do wystrzeliwania pocisk[w rakietowych, torped, bomb, na r[/ne odleg=o>ci, instalowane na okr"tach, samolotach, wozach bojowych, w bazach na l'dzie. †wyrzutny rozrzutny. ]$\ †wysad, wysada 1. przepych, 2. ozdobny. ]$\ wysad ¯ wy` % osad ]opad\ ¯ sad. wynurzenie starszych mas skalnych z m=odszego otoczenia pod wp=ywem ruch[w skorupy ziemskiej. wysadek ¯ wy` % sadzi: ¯ sad. ro>liny dwuletnie w drugim roku wegetacji. wysadzi: ¯ wy` ]poza\ % ˚sadzi:. 1. da: wysi'>: z pojazdu ˘ wysadzi: ludzi na brzeg, ¯ siedzie:, siod=o 2. usun': wybuchem, ¯ sadzi: ]wydobywa: pod ci>nieniem\ ˘ woda sadzi z rury. wysadza: si" ˚dziwol'g. wys'czy: ¯ wy` % s'czy: ]ciec\. wys'cza: si" ˚dziwol'g. wyschn': ¯ wy` % schn': ¯ suchy. wysycha: ˚dziwol'g. †wysep wyspa. ang. island, ros. ostrov-ostrow. wysia: ¯ wy` % sia: ¯ siew.

wysiewa: si" ˚dziwol'g. †wysiad=y wynios=y. ]$\ wy-si'>:(siada: ¯ wy` % si'>:. opu>ci: pojazd wychodz'c z niego. ¢wysieczi oswobodzi:, wyci'gn': si=' przez wyr'banie stra/y. >redniow. vys≠hi-wysieczi, ros. vys≠kowa-wysiekosza. wysiedli: ¯ wy` ]poza\ % siedlisko. siedlisko. wysiedzie: ¯ wy` % siedzie:. uzyska: co d=ugim siedzeniem ˘ kura siedzi na jajach. wysiedzie: si", wysiadywa: si" ˚dziwol'g.

†wysiedzie: si" ustrzec si", uchowa: si". ang. guard against sth, avoid. wysiew ¯ wy` % sia:. 1. wysiane nasiona jakiej> ro>liny, 2. med. ognisko gru{licze w p=ucach. wysi"g(nik ¯ wy` ]poza(do\ % si"g. rami" si"gaj'ce poza o> pionow' konstrukcji. wysi"k ¯ wy` % si"k ¯ si'pi:. p=yn surowniczy wyciekaj'cy z naczy< krwiono>nych. wysili: ]si"\ ¯ wy` ]nadmiernie\ % si=a. u/y: wszystkich si=. w mSjp 1969& «wyt"/y: wszystkie si=y; doby: resztek si=». t"gi ^ silny, “mas=o ma>lane”. wysi=ek ¯ wy` % si=a. w='czenie znacznej si=y ludzkiej do dokonania czego, czasem kra<cowo wyczerpuj'cej. starofranc. esforz, franc. i ang. effort, ros. usilie-usilie, staranie-staranie, paprq'enie. wysklepi: ¯ wy` % sklepienie ]z=o/enie\ ¯ sklep ]sk=ad\. wyskoczy: ¯ wy` % skoczy: ¯ skot ]bydle rogate\, T ˘ Cz ˘ K ˘ skoczy: ˘ skok, skoczny, np. taniec. wyskok(owy 1. dziwaczny, szalony post"pek; wybryk, 2. w sporcie& skok do g[ry lub w prz[d; nag=y ruch oderwania si" od ziemi przy u/yciu mi">ni n[g. ¯ wy` % skok. staropol. poskok. franc. le bond, saut, gambade, ang. 2. jump, ros. skahok-skaczok, pry'ok-pry/ok. †wyskotn': pojawi: si" nagle, wydoby: si" gwa=townie. ]$\ wyskrob-a:(ek ¯ wy` % skroba:. wyskrobyw: ˚dziwol'g. wyskuba: ¯ wy` % skuba:. wyskubywa: ˚dziwol'g. 1. wys=a: ¯ wy` % s=a: ¯ se=, szo=, czas dok. ¯ i>:; pose=, poszo= won. wysy=a: ˚dziwol'g. 2. wys=a: ¯ wy` % >cieli:. pokry: powierzchni" czego, us=a:. wy>cieli:, wy>cie=a:, wy>ciela:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ˚dziwol'g.

wys=an-nik(iec ¯ wy` ]po\ % s=a:. wys=awia: ¯ wy` % s=awa ]chwa=a\. wys=odki ¯ wy` % s=[d  s=odycz. produkt odpadkowy w cukrowni, odcukrzona krajanka buraka cukrowego, u/ywana zwykle jako pasza; wyt=oki. wys=owi: ¯ wy` % s=owo ]raz\. wyrazi: co s=owami, opisa: wyrazami, wym[wi:, wypowiedzie:. ˚raz. wys=awia: ]si"\, wys=owienie. ˚dziwol'g.

†wys=owienie og=oszenie, oznajmienie. ]$\

†wys=owny wyra{ny, jasny. ]$\ wys=[d ¯ wy` % s=[d. wysuszony, kie=kuj'cy j"czmie<, kt[rego enzym przemienia skrobi" w cukier; u/ywany do producji piwa, spitytusu, i innych. wys=ucha: ¯ wy` % s=ucha: ¯ s=uch. staropol. wys=usza: –wys=ucha:. ]$\ franc. ecouter, preter l’oreille, ang. to listen to, to hear out ]some ones’ defence\, ros. vysluwat;-wys=uszat. wys=uchiwa:. ˚dziwol'g. wys=u-ga(/ony(/y: ¯ wy` % s=uga. wys=ugiwa: ˚dziwol'g. wysmuk=y ¯ wy` % smuk=y ]wysoki\. cienki a d=ugi. wysnu: ¯ wy` % snu:. wysnuwa: ˚dziwol'g. wysoce ¯ wy` % soce ¯ sok ]g[ra\. wielce, bardzo.

wyso-ki(ko>:(czyzna(ce wyg[rowany, g[ruj'cy nad innymi. ho ˘ so, HS ]g[ra\ ˘ sok(i ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy. Mo>cicki ^ Wysocki ^ Czarnecki ^ Niesiecki ¯ nos ]g[ra\; wasza mo>: ]wysoko>:\ ˘ ˚waszmo>: ˘ wa>:; J.K.M. ]ang. H.R.H\. w przen. g[rna skala czego ]g=osu, stopni, ocen\. obszernie w mSjp& «1. maj'cy wymiar pionowy, pewn' wysoko>:, 2. maj'cy znaczn' wysoko>:. odznaczaj'cy si" du/ym wzrostem, d=ugi, 3. znajduj'cy si" wysoko, ponad innymi rzeczami; wznosz'cy si" w du/ej odleg=o>ci od jakiego> poziomu, 4. zajmuj'cy pierwsze, wa/ne, dobre miejsce w por[wnaniu z innymi; maj'cy du/' warto>:, du/e znaczenie; przedni, cenny, wybitny, doskona=y, znakomity, 5. pod wzgl"dem nat"/enia, intensywno>ci, du/y, wielki, znaczny, 6. cz"sto w stopniu wy/szym& szlachetny, idealny, wznios=y, szczytny, g[rny, 7. o d{wi"kach, tonach, g=osach& maj'cy du/' cz"stotliwo>: drga<». mSjp 1969 pos=uguje si" odleg=o>ci' do obja>nienia terminu, niew=a>ciwie, bo odleg=o>:, d=ugo>:

do kierunku poziomego ]dl, d= ¯ dlina; dlg=\& wznosz'cy si" w du/ ej odleg=o>ci od jakiego> poziomu – powoduj'c zamieszanie. wo=. 1289 vysok=-wysok ]wysoki\, vysoka-wysoka ]wysoka\, vysotawysota ]wysoko>:\, v; vysotou-w wysotu ]na wysoko>:\, vysoto[wysotoju ]wysoko>ci\, vysokaa wysokaa ]wysokie\. ros. vysota. wysoko~ pierwszy cz=on przymiotnik[w z=o/onych, wskazuj'cy na& 1. wysokie po=o/enie czego>, 2. du/' zawarto>:, st"/enie czego>. Po=o/enie&

wysoko-g[rski(pienny( (>ciomierz(>ciowiec(>ciowy( (wodny Zawarto>:&

wysoko-gatunkowy( (kaloryczny(procentowy( (warto>ciowy wysoko>: wymiar jakiego> cia=a liczony od jego podstawy w kierunku pionowym. ang. height. ros. vysota-wysota.

wysp-a(iarski(iarz ostr[w; p[=wysep. WY ^ ZA, wyspa – zaspa ]pa – pag[rek\; wy ]1. l'd, woda, 2. pod`\, staropol. 1402 issep, 1468 insulis vlg. yspy, 1397 yszep}t|. ˚isep. =ac. insula ˘ pol. insu=a – wyspa, wg S=ownika S.B. Lindego, tom VI& cz">: ziemi oblana zewsz'd wod', ostrow(ec, otok, insu=a, insula\ anglosas. igland, iegland ]dos=. wyspa-l'd\ i ealand ]dos=. woda-l'd\, >redniow. ang. iland ]pisownia zmieniona pod wp=ywem niezale/nego isle ¯ }terra| in salo l'd na morzu ¯ salum morze\, ang. island, ros. otok=, ostrov=, wyspa: si" ¯ wy` % spa:. wysypia: si" ˚dziwol'g. wyspiar-z(ski ¯ wyspiarz ¯ wyspa. †wysprz w g[r", wzwy/. ]$\ wysportowany ¯ wy` % sport. wyssa: ¯ wy` % ssa:. wysta: ]si"\ ¯ wy` % sta:. wysta=y ¯ wy` ]od\ % sta:. klarowny, wytrawny; stary. wystara: si" ¯ wy` % staranno>:. za(u•biega:. wystarcz-y(a: dosy:, by: w dostatecznej, potrzebnej liczbie, ilo>ci. ¯ wy` % starczy ]u celu\ ¯ s % tarcza. anglosas. genoh, pokr. niem. genug, >redniow. ang. inouh, ang. enough, wystartowa: ¯ wy` % startowa:. wystaw-a(owy ¯ wy` ]na zewn'trz\ % stawi: ¯ staw. 1. miejsce, lokal, do publicznej

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

prezentacji czego>, zwiedzania, 2. okno od ulicy, z szerokim parapetem, 3. bud. cz">: budynku wysuni"ta ku przodowi, 4. le>n., ogrodn., roln., kierunek nachylenia terenu wzgl"dem stron >wiata; sk=on. wystawa: ¯ wy` ]poza obr"b\ % .... stercze:, widocznym by: z zewn'trz, wysuni"tym.

wystawca 1. osoba wystawiaj'ca swe wyroby, 2. podpisuj'ca zobowi'zanie do zap=aty weksla. wystawi: postawi: na zewn'trz, do ogl'dania innej osobie lub osobom. staropol. wystawi: – wynie>:, wywy/szy:. ]$\ ang. carry out, put out; to stand out ]a certain length of time\, †Old Polish splendour, pomp, ros. vystaivat;-wystaiwat. wystawny ¯ wy` ]po\ % stawi: si". wspania=y, okaza=y, bogaty; „zastaw si", a postaw si"”.

wyst-'pi:("powa:('pienie ¯ wy` % st'pa: ¯ step. ang. step ]krok\. 1. wyst'pi: o – ubiega: si", 2. wyst'pi: z organizacji – wypisa: si" z niej, 3. wyst'pi: na tle ¯ wyst"p]uje\. staropol. wyst'pi: – pope=ni: wykroczenie, przest"pstwo. ]$\ ang. ]z szeregu\ step ]come\ forward, step out, ]ubiega: si"\ apply, ]z organizacji\ retire, ]wyst'pi: na tle\ caused by, ]ukaza: si", np. w teatrze\ appear, †Old Polish misdeamanor, ros. vystupit;-wystupit.

wyst"p(uje(owa:(ek(ny ¯ wy` % st"p ¯ st'pa:, kroczy:. ukaz(uje(ywa: si". 1. sceniczne wydarzenie, 2. istnieje w literaturze, w formie zapisu, 3. wyst"p w murze. wyst"pek ]wykroczenie\. staropol. wyst"pek. ]$\ ang. ]publiczne\ appearance, ]w literaturze\ record, ]co> wystaj'cego\ projection, ros. vystupat;-wystupat ]ang. to step out, to come forward; to project, to jut out\. wystosowa: ¯ wy` ]za\ % stosowa:. starannie przygotowane do okazania, wys=ania.

wystraszy: ]si"\ ¯ wy` ]poza, wi"cej ni/\ % strach. wielce przej': si", omal przerazi:. wystroi: ]si"\ ¯ wy` % str[j.


x ubra: si" strojnie, okazale. wystr[j og[= element[w architektonicznych, rze{biarskich, malarskich, i dekoracyjnych zwi'zanych z wn"trzem budowli.

wystrychn': na wystroi:, ]u\bra: w `. ¯ str[j, nie od strychu. wystrychn': na dudka ¯ dudek. staropol. wystrychn': si" – wystroi:. ]$\ ang. dress up, attire, ros. odet;-odiet. wystrycha: ˚dziwol'g. wystrza= ¯ wy` % strza= ¯ strza=a. raptowne wyrzucenie pocisku z lufy broni palnej.

†wystrzec ¯ wy` % strzec ]pilnowa:\. ]$\ przestrzec, przestrog' uchroni:. ang. saving one’s by warning, ros. spasti predostre'eniem. wystrzega: si" ¯ wy` % strzega:, strzec. celowo unika: czego. wystrzela: ¯ wy` ]wiele\ % strzela:. zabi: wielu strza=ami z broni palnej. wystrzeli: ¯ wy` % strza= ¯ strza=a. odda: strza= z broni palnej, tylko jeden raz. wystrzyganka ¯ wy` % strzyga. ozdoba wyci"ta z papieru; wycinanka. wystudiowa: ¯ wy` % studia. ˚dziwol'g. wystudzi: ¯ wy` % studzi: ]ch=odzi:\ ¯ stud ]ch=[d, zi'b\ ˘ prostuda ]przezi"bienie\. wystudza: ˚dziwol'g. wystu-ka:(kiwa: ¯ wy` % stuka:. ˚dziwol'g. wystygn': ¯ wy` % stygn': ]studzi:\ ¯ stud, zi'b. ˚wystudzi:.

wysubtelni: ]si"\, wysubtelnie: ¯ wy` % subtelny. ˚dziwol'g.

wysun': ]si"\ ¯ wy` % sun':. czas dok., wysuwa: ]si"\ – niedok. ¯ wy` % usup=a:. wysup=ywa: ˚dziwol'g. wysuszy: ¯ wy` % suchy ]stan\. wysusza:, wysuszy: si" ˚dziwol'g. wysuwalny, wysuwny ˚dziwol'g.

wysup=a:

wyswob-odzi:(adza: ]si"\, wyswabadza: ]si"\ ¯ wy` % swoboda. wszystkie 3 dziwol'gami, ˚dziwol'g. zname mi& oswobodzi:, wyzwoli:. wysyci: ¯ wy` % syci: ¯ syt. 1. chem. wprowadzi: do danego zwi'zku chemicznego pewn' ilo>: par lub gaz[w w odpowiednich warunkach ci>nienia i temperatury, dla przemiany danej substancji w inn', 2. o miodzie& syc'c, wyrobi: mi[d pitny.

wysy=k-a(owy ¯ wy` % s=a:. towar przeznaczony do drogi “s=aniem”, tj. po>rednikami. wysypa: ]si"\ ¯ wy` % sypa:. wysypywa: ]si"\ ˚dziwol'g. wysypia: si" ¯ wy` %pa:. ˚dziwol'g. wysypisko ¯ wy` % sypa:. plac do wyrzucania na< rzeczy zb"dnych, >mieci. wysypka ¯ wy` % sypa:. wykwity sk[ry w postaci plamek, grudek, p"cherzyk[w, b"d'ce objawem choroby, zatrucia, lub wadliwej przemiany materii. †wysza 1. odleg=o>: mi"dzy podstaw' a wierzcho=kiem obiektu, wysoko>:, 2. miejsce na g[rze, na wzniesieniu, wy/yna. ]$\ wyszale: si" ¯ wy` ]ca=kowicie\ % sza=; w pot. zrozumieniu& wyszumie: si", wybawi: do oporu, ko<ca. wyszarpa: ¯ wy` % szarpa:. wyszarpni"cie ˚dziwol'g. wyszarz-a=y(e: ¯ wy` % szary. ˚dziwol'g.

wyszczeg[lni-:(a: ¯ wyszczeg[lnienie ¯ wy` % szczeg[=. ˚dziwol'g.

wyszczeg[lnienie ¯ wy` % szczeg[=. dok=adny wykaz, spis czego. wyszczekany ¯ wy` % szczeka:. wygadany, pyskaty.

wyszczerbi: ]si"\ ¯ wy` % szczerba. szczerby dokona:, cz"sto przez nieuwag". miecz zwany Szczerbcem, kt[ry Boles=aw Chrobry †1025 mia= wyszczerbi: o bram" dobywanego Kijowa, 1018. wyszczerzy: ¯ wy` % szczerzy:. okaza: z"by, “szczerby”. wg mSjp 1969& «wystawia: na zewn'trz, wytyka:, wystawia: na wierzch» dzi> tylko w zwrocie& w. z"by. {r[d=os=owu nie ma, tak i innych. wyszczerza: ˚dziwol'g. wyszed= ¯ wy` % szed=, ˚i>:. wo=. 1289 izyde-izyde ]wyszed=\. wyszki strych nad obor', ¯ wy/szy ¯ wysoki, przez po='czenie obu. wyszkol-i:(enie ¯ wy` % szko=a. wyszpera: ¯ wy` % szpera:. †wyszpoi: o(ze-szpeci:, OE. ]$\ wyszuka-:(ny ¯ wy` % szuka:. wyszukiwa: ˚dziwol'g. wyszumie: si" ¯ wy` % szum. wyszy-:(cie ¯ wy` % szy:. wyszywa: ˚dziwol'g. wyszydzi: ¯ wy` % szydzi:. wyszydza: ˚dziwol'g. wyszynk ¯ wy` % szynk.

sprzeda/ napoj[w alkoholowych na wynos i do spo/ycia na miejscu. wy>cig(owy ¯ wy` % >ciga: si". wy>ci[=ka ¯ wy` % >cieli:. wy=o/enie wn"trza. wy>ciubi: ¯ wy` % ang. stub. wystawi:, wysun':, wytkn':, wysadzi:. wy>ciubia: ˚dziwol'g. wy>ledzi: ¯ wy` % >ledztwo. wy>lizn': si" ¯ wy` % >lizg. wy>lizgiwa: si" ˚dziwol'g.

wy>mia:, wy>miewa: ¯ wy` ]na\ % >mia: si". drwi:, szydzi:, dos=. czyni: >miesznym.

wy>mienity bardzo dobry, wr"cz doskona=y, wyborny, pyszny w smaku. pokr. znakomity, znamienity ¯ mienity ]mieni'cy si"\, skr[cone do mity, wy> – wysoko, zna – znaczny, znamienny. wy>ni: ]si"\ ¯ wy` % sen. ˚dziwol'g. wy>piew-a:(ywa: ¯ wy` % >piew. ˚dziwol'g. wy>wiadczy: ¯ wy` % >wiadczy:. wy>wiadcza: ˚dziwol'g. wy>wieca: ]si"\ ¯ wy` % >wieci:. ˚dziwol'g. wy>wiechta: ¯ wy` % >wiechta:. zabrudzi: czym t=ustym, >wieci: si" od brudu. wy>wiechtane frazesy – “>wiec'ce” oklepaniem, bana=ami; zu/yte. wy>wieci: ¯ wy` % >wiat=o. wy>wieca: si" ˚dziwol'g. hist. noc', przy pochodniach, wygna: kogo z miasta, siek'c r[zgami. wy>wietlarnia ¯ wy` % >wiat=o. techn., pomieszczenie w kt[tym wy>wietla si" kopie plan[w i rysunk[w technicznych. wy>wietli: ¯ wy` ]na\ % >wiat=o. wy>wietla: ˚dziwol'g. wy>wie/y: ¯ wy` ]od\ % >wie/o>:. wy>wie/a: si" ˚dziwol'g. wy>wi"ci: ]si"\ ¯ wy` % >wi"cenia kap=a<skie. wy>wi"ca: ˚dziwol'g. wytchnienie ¯ wy` % tchnienie ]dech\ ˘ bez wytchnienia ]oddechu\. >redniow. ang. breth ˘ ang. breath ]dech, oddech\ i breathe ]oddycha:\, ang. breath out, exhale, ros. otdyx-otdych ]oddech\, vydyxat;-wydychat. wytaczarka ¯ wy` % toczy: ¯ tok. obrabiarka ]wiertarka, frazarka\ przeznaczona do obr[bki dok=adnych otwor[w o du/ych >rednicach i d=ugo>ciach. wytapiacz ¯ wy` % topi:. 1. techn. robotnik pracuj'cy w hucie przy wytapianiu,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. udz'dzenie hutnicze, piec do wytapiania. wytopi: ¯ wy` % topi:. wytapia: si" ˚dziwol'g. wytargowa: ¯ wy` % targowa:. wytargowywa: ˚dziwol'g. wytarty ¯ wy` % tarty ¯ trze:. zniszczony, zu/yty, wyszarza=y. wytchn': ¯ wy` ]od(e\ % tchn':. 1. wypu>ci: dech, 2. wypocz': troch", czyli “z=apa: oddech”, odetchn':. wytchnienie ¯ wy` % tchn':. wy(od•poczynek. ¢wytepat wymy>le:. staroros. vytepat;-wyte=pat, ros. vytolkat;-wyto=kat. †wyterlika: wytrylowa:. ]$\ nazwisko Terlicki. wyt"pi: ¯ wy` % t"pi: ]niszczy:\. wyt"pia: ˚dziwol'g. wyt"/y: ¯ wy` % t"/y: ]sili:\. wyt"/a: ]si"\ ˚dziwol'g. wytkn': ¯ wy` % tkn': ]wskaza: palcem, dos=ownie i w przeno>ni – do >wiadomo>ci, wiadomo>ci\. wytyka: ˚dziwol'g. staropol. wytkn': – obwini: publicznie. starofranc. exposer ˘ang. expose, ros. razoblahit;-razob=aczit. wyt=oczy: ¯ wy` % t=oczy: ¯ t=ok. wyt=acza: ˚dziwol'g. wyt=aczarka ¯ wy` % t=oczy:. techn., prasa do wyt=aczania tkanin, profilowania tworzyw sztucznych, t=oczenia cz">ci elektrotechnicznych, itp. †wyt=oka opiesza=o>:, lenistwo. wyt=oki ¯ wy` % t=oczy: ]cisn':\. produkt odpadkowy, pozosta=o>: po wydobyciu cennych sk=adnik[w z pewnych surowc[w ro>linnych, np. owoc[w, burak[w cukrowych, u/ywane na pasz" lub do dalszego przerobu; wys=odki. wyt=uc ]si"\ ¯ wy` ]po\ % t=uc. wyt=uc si" ˚dziwol'g.

wyt=umacz-enie(y: ]si"\ ¯ wy` % t=umaczy: ¯ um. 1, wy(po•ja>ni:. 2. usprawiedliwi: si". wyt=u>ci: ¯ wy` % t=u>ci: ¯ t=uszcz. wyt=uszcza: ˚dziwol'g. wytoczy: ]si"\ ¯ wy` % toczy:. wytacza: ]si"\ ˚dziwol'g. wytop ¯ wy` % topi:. 1. proces wytapiania metalu w hucie, 2. metal uzyskany z jednego spustu pieca hutniczego. wytraci: ¯ wy` % traci: ]gubi:\. wytraca: ˚dziwol'g. wytrasowa: ¯ wy` % trasa. techn., wyrysowa: na metalu kontury przedmiotu. wytrawi: ¯ wy` % trawi: ]kwasi:\.

wytrawia: ˚dziwol'g. wytrawny ¯ wy` % trawi: ]kwasi:\. wytr'ci: ]si"\ ¯ wy` % tr'ci:. chem., wydzieli: w postaci osadu. dopuszczalne& wytr'ca: ˚dziwol'g. wytropi: ¯ wy` % tropi: ¯ trapi:. wytru: ¯ wy` % tru: ¯ trucizna. wytrwa-:(=y ¯ wy` ]prze\ % trwa:. ang. hold out, outlast, survive, ros. ne sdavat;sq-nie sdawatsja, pere'it;-pere/it. wytrych cienki pr"t zast"puj'cy klucze. niem. dietrich ]ha•k(czyk, kulka, wytrych\. wytrys-k(n':(a: ¯ wy` % trysk. wytrzasn': ¯ wy` % trzask. zdoby:, wydosta:, wystara: si", nie wiadomo sk'd, w spos[b niespodziewany.

wytrz'->:(sa:(sn': ¯ wy` % trz'>: ¯ trz"sienie. wytrz'>: si" ˚dziwol'g. wytrzebi: ¯ wy` % trzebi: ]traci:\.

wytrze: ]si"\ ¯ wy` % trze: ¯ ciera:. wyciera: si" ˚dziwol'g. wytrzepa: ¯ wy` % trzepa:. wytrzepywa: ˚dziwol'g. wytrzeszcz(a:(y: ]oczu\ ¯ wy` % trzeszcz ]granica wytrzyma=o>ci\ – skrajne rozwarcie. wytrze{wi-:(e: ¯ wy` % trze{wy ]rze{ki, przytomny\.

wytrzyama-:(=o>:(=y ¯ wy` % trzyma: ]odpiera: ¯ odporno>:\. wytrzymywa: ˚dziwol'g. wytworzy: ]si"\ ¯ wy` % tw[r. wytwarza: ]si"\ ˚dziwol'g. wytworn-y(ie(o>: przepyszny. staropol. dworn-ie(o>:, TD. =ac. finis ]wyko<czenie\ ˘ finire ]ogranicza:, wyka<cza:\ ˘ finitus ]dos=. wyko<czony\ ˘ finus, starofranc. fin, >redniow. ang. fin, fine, ang. fine, ros. ]pi"kny\ prekrasnyjprekrasnyj, krasivyj-krasiwyj,

wytw[r(ca(czo>:(czy(nia ¯ wy` % tw[r ]towar, produkt, wyr[b, fabrykat\. wytycz-y:(na ¯ wy` % tyczy:. wytycza: ˚dziwol'g. wytypowa: ¯ wy` % typowa:. wytypowywa: ˚dziwol'g. wyuczy: ]si"\ ¯ wy` % uczy:. wyucza: ]si"\ ˚dziwol'g.

wyuzdany ¯ wy` % uzdany ¯ uzda ]wi'zanie\. dos=. rozwi'z=y. wg mSjp 1969, wyuzdany «rozpasany, rozpuszczony, rozpustny» wywabi: ¯ wy` % wabi: ]ci'gn':\. wywabia: ˚dziwol'g. ¢wywadit sja przyzwyczai: si".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staroros. vyvatit; sq-wywadit sja, ros. povaditsq-powaditsja, ang. to become accustomed. wywalczy: ¯ wy` % walka. wywalcza: ˚dziwol'g. wywali: ]si"\ ¯ wy` % wali: ¯ wa=. wywala: ]si"\ ˚dziwol'g. wywar ¯ warzy: ]gotowa: na ogniu\. ciecz uzyskana wskutek gotowania substancji organicznych w wodzie. wywa/y: ¯ wy` % wa/y: ¯ waga. wywa/a: ˚dziwol'g. wyw'cha: ¯ wy` % w'cha: ¯ w"ch. wyw'chiwa: ˚dziwol'g. Ch  Sz. wywczasy ¯ wy` % wczasy. przestarza=e; wywczasowa: si" ˚dziwol'g. wypoczynek, urlop, wakacje.

wywdzi"czy: ]si"\ ¯ wy` % wdzi"czno>:. wywdzi"cza: ]si"\ ˚dziwol'g. wyw"drowa: ¯ wy` % w"drowa: ¯ w"dr[wka. wyj>:, wyruszy: na w"dr[wk", pow"drowa: dok'd. wyw"szy: ¯ wy` % w"szy: ¯ w"ch. ˚wyw'cha:, Ch  Sz. wywia: ¯ wy` % wia: ¯ wiatr. wywiewa: ˚dziwol'g.

wywiad(owca([wka ¯ wy` % wiad ¯ wiadomo. wywiadywa: ]si"\, wywiedzie: ]si"\ ˚dziwol'g. wywi'za: ¯ wy` % wi'za: ¯ wi"zy. wywi'zywa: ]si"\ ˚dziwol'g. wywichn': ¯ wy` ]z`\ % wichn': ¯ wicher ]skr"t\. wywiera: ˚wywrze:. dopuszczalne& woda wywiera nacisk na dno – dla czasu tera{niejszego w przesz=o>ci. wywiesi: ¯ wy` % wiesza:. wywiesza: ˚dziwol'g. wywietrz-y:(nik ¯ wy` % wiatr. wywietrze: ˚dziwol'g. wywie{: ¯ wy` % wie{:. wywija: ¯ wy` % win': ]skr"ca:\. dopuszczalne& wywin': si". wywlec ]si"\ ¯ wy` % wlec ]ci'gn':\. wywleka: si" ˚dziwol'g.

wyw=aszcz-enie(y: ¯ wy` % w=aszczy: ¯ w=asno>:. wyw=aszcza: ˚dziwol'g. wyw=oka ¯ wy` % w=oka. wulg., kobieta {le prowadz'ca si", o z=ej reputacji. Nigdy nie s=ysza=em i nie widzia=em. wywn"trzy: si" ¯ wy` % wn"trze. wywn"trza: si" ˚dziwol'g. wywnioskowa: ¯ wy` % wniosek. wywodzi: ¯ wy` % wyw[d. wywodzi: si" – pocz'tek bra:. wywojowa: ¯ wy` % wojowa: ˚dziwol'g.

wywo=-a:(awczy(ywacz

¯ wy` % wo=a: ]zwa:\.


x wywo=ywa: si" ˚dziwol'g. wywo=a: ¯ wy` ]czas dok.\ % wo=a:. staropol. wywo=a: – og=osi:. staropol. wywo=any – wygnaniec, banita. ]$\ ang. ]g=osem, wezwa:\ call out, ]powodowa:\, evoke, cause, ]fot., film\ develope.

wywoz-i:(owy

¯ wy` % wie{:. ˚dziwol'g.

wyw[d ¯ wy` ]prze`, do`\ % w[d. dowodzi: – przeprowadza: dowodzenie, uzasadnia:; wywody genealogiczne – wykazanie pochodzenia list' przodk[w. wyw[d, wy(prowadzi: ¯ wodzi: ¯ woda. staropol. wywodzi: –wyprowadza:. niem. beweisführung, franc. la deduction, ang. deduction, inference, ros. vyvod-wywod, wyw[z ¯ wy` % w[z ˘ wozi:.

wywr-[ci:(otka(otnica(otny( (otowy ¯ wy` % wr[ci: ¯ ¢wrot, ¢wr[t ˘ wrotki, ko=owr[t. wywraca: ]si"\ ˚dziwol'g. staropol. wywr[t – wykr"t, wybieg. ang. overturn, ros. oprokanut;-oprokanut, wywr[t ¯ wy` ]prze`\ % wr[t. drzewo wyrwane z korzeniami, zwykle przez wiatr. wywr[/y: ¯ wy` % wr[/ba. wywy/szy: ¯ wy` % wy/ej ¯ wysoko ¯ wy` % sok(i ]g[ra\. wywy/sza: ]si"\ ˚dziwol'g. wyzby: si" ¯ wyz` ]poz`\ % by:. odda:, przekaza:, wyrzuci:, og[lnie – przesta: by: w posiadaniu czego, przesta: by: kim, np. palaczem ¯ wyzby: si" na=ogu palenia papieros[w. wyzbywa: ]si"\ ˚dziwol'g. wyzdrowie: ¯ wy` % zdrowie. powr[ci: do zdrowia. wyziarnica ¯ wy` % ziarno. techn., maszyna do odziarniania bawe=ny i lnu. wyziera: ¯ wy` ]spo`\ % ziera: ]{renica; patrze:, ¢gl'da:, ¢jrze:\ ˘ wziernik. patrze: na zewn'trz, wygl'da:. wyziew ¯ ziew. ˚wytchnienie. wyzi"bi: ¯ wy` % zi"bi: ¯ zi'b ]ch=[d, ¢stud, ¢styd ˘ studnia, wstyd\. wyzi"bn': ˚dziwol'g. wyzion': ¯ wy` % zion': ¯ ziew. wyziewa: ˚dziwol'g. wyz=oci: ¯ wy` % z=oci: ¯ z=oto. wyz=aca: ]si"\ ˚dziwol'g. wyznacznik ¯ wy` % znaczy:. algebraiczna suma sk=adowych b"d'cych elementami macierzy kwadratowej. wyznaczy: ¯ wy` % znaczy: ¯ znak. wyznacza: ˚dziwol'g.

wyzna-nie(:(wca

wy/(ej(szo>:

¯ wy` ]na zewn'trz\ % zna: ]wiedzie: >wiadomym by:\. wyznawa: ˚dziwol'g. staropol. wyznawa: – uznawa:. ]$\ ang. ]przyznanie\ avoval, ]religijne\ denomination, ]wiary\ confession, ]mi=o>ci\ declaration, wyzu:  wzu: ¯ wy` % zu:. ozu: ^ obu: ]na=o/y: buty\, ozuty ^ obuty, wyzuty – pozbawiony, wyzu: – pozbawi: kogo czego, zabra:, odj': co, obedrze:, ogo=oci:, obra: z czego. wyzuwa: ˚dziwol'g. wyzwa: ¯ wy` % zwa: ]wo=a:\. dopuszczalne& wyzywa: ]si"\& ...i pocz"li wyzywa: si" nawzajem. wyzwalacz ¯ wy` % zwolni:. 1. cz">: migawki, 2. lotn., urz'dzenie do otwierania spadochronu, 3. techn., przyrz'd po='czony z wy='cznikiem, od='czaj'cy samoczynnie instalacj". wyzwanie ¯ wy` % zwanie ¯ zwa:. wypowied{ nak=aniaj'ca przeciwnika do podj"cia walki. wyzwisko ¯ wy` % zwisko ¯ zwa:. obel/ywe s=owo.

wy]soko\, S?, odwr. ni/(ej(szo>:. wy/yna – nizina, nad(pod(z-wy/ka, koncepcja& ni/ ]d[=\ – wy/ ]g[ra\. mniej ]d[=\ – wi"cej ]g[ra\ ˘ wi"cej ni/ ]g[ra – d[=\, mniej wi"cej ]d[= – g[ra\ ˘ oko=o, okolica. oba& wi"cej ni/, i mniej wi"cej – g[ra z do=em na przemian. prze(pod(wy-wy/szy:. wy/e= gat. psa my>liwskiego. staroros. ve'lecy-we/lecy, vy'lecy-wy/lecy. wy/erka ¯ wy` % /re: ]je>:\. smaczne, obfite jedzenie. wy/ka ¯ wy/ ¯ wys, S?. bud., pi"trowa nadbudowa cha=upy w konstrukcji wie<cowej. wy/lica ¯ wy/e=. samica wy/=a. wy/lin bot. lwia paszcza. wy/=ob-i:(ienie ¯ wy` % /=[b. wy/=abia: ˚dziwol'g. wy/owy ¯ wy/. wy/re: ¯ wy` % /re: ¯ /er. wy/era: ˚dziwol'g. wy/szo>: ¯ wy/ ¯ wys. jako>: lepsza, jako>ci lepszej, g[ruj'cej, wynios=ej nad innymi. wg mSjp 1969& «fakt /e kto> lub co> przewy/sza kogo, co pod jakim wzgl"dem; wi"kszy stopie< warto>ci, godno>ci, wznios=o>ci; przewaga» czyli “mas=o ma>lane” – wy/szo>: przewy/szeniem obja>nione. ¢wy/szy: ¯ wy/ej ¯ wy/. prze(pod(wy•wy/szy:. wy/y: ]si"\ ¯ wy` % /y: ¯ /ycie. wy/ywa: si" ˚dziwol'g. wy/y=owa: ¯ wy` % /y=owa: ¯ /y=a. wy/yma-:(czka ¯ wy` % /yma:. wyciska:, wymusza: przez uwieranie. /yma: ]cisn':\ ˘ na/yma:. wy/yn-a(ny ¯ wy/ ¯ wys, S?. wysoczyzna, obszar o du/ej powierzchni le/'cy powy/ej 300 m n.p.m. wy•/yna – wy•soko>:, yna – o>:, /yn, syn – sok, krew ˘ czyj syn$ ]czyja krew$\, posoka. s=owotw. pokr. ˚je/yna.

wyzwol-i:(e<czy(ony ¯ wy` % zwoli:. wyzwala: ]si"\ ˚dziwol'g. wyzwoliny ¯ wy` % zwoli:. hist. uroczysto>: nadaj'ca termitarowi tytu=u czeladnika.

wyzysk(a:(iwacz ¯ wy` % zysk ¯ isk(a:. staropol. iska: – zyska:. ]$\ po(u(wy•zysk. wyzyskiwa: ˚dziwol'g. wyzywa-:(j'cy ¯ wy` % zwa:. wy/ ¯ wys, S  ?. wynios=o>: ponad inne, szczeg. ci>nienia atmosferycznego, przeciwie<stwem – ni/ ¯ ¢nis. wy/ ˘ wy/yna; nis ˘ nizina, niski. wy/arzy: ¯ wy` % /arza: ¯ /ar wyrza/a: ˚dziwol'g. 1. wy/': ¯ wy` % /': ]s'cz\, S?. 1. wycisn': co ]zw=aszcza wod"\ z czego, 2. wykr"caj'c, uwolni: co od p=ynu, ods'czy:. staropol. wy/': – wydoby:, wycisn':. ]$\ franc. contracter, comprimer, presser, serrer, anglosas. wringan, >redniow. ang. wringen ˘ ang. wring, ros. s'at;-s/at ¯ 'at;. 2. wy/': ¯ wy` % /': ]ci':\ ¯ /n ]tn\. wyci': ca=kowicie zbo/e ]/yto, pszenic", owies\.

wy/ywi-enie(: ]si"\ ¯ wy` % /ywi: ]syci:\ ¯ /yw ]syt\. wy/ywia: ]si"\ ˚dziwol'g. †wz do, ku, na

wzajem(nie(ny(no>:; obustronnie. nawzajem, odwzajemni: wzbi: ]si"\ pod(u-nie>: wysoko w g[r".

wzbogaci: ]si"\ wzbrania: ]si"\ jedno z kilku znanych mi s=[w o 4-ch sp[=g=oskach nie dzielonych samog=osk'& w-z-b-r-oniony. ˚samog=oska.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

wzbudza: wzburz-enie(y: ]si"\ †wzda: da:, odda:, ofiarowa:. staropol. wzdawa: – oddawa:, sk=ada:, przekazywa: komu innemu. ang. to give, to give back, return; donate, ros. dat;-dat, otdat; nazad, dar-dar, podarok-podarok,

wzd-':(yma: ]si"\ wzd=u/ ¯ d=ugo>: ]po d=ugo>ci\, po linii, zgodnie z czym. pokr. wed=ug ]za\. wzd=u/ rzeki, p=otu. †wzdruszy: z=ama:, naruszy:. anglosas. brecan, pokr. niem. brechen ]=ama:, za=amywa: np. r"ce, zrywa: np. kwiatki, trze:, m"dli: np. len, skr"ci: np. kark\ ˘ >redniow. ang. breken, ang. break, ros. lomat;-=omat, naruw-at;/it;-narusz-at(it.

wzdryg-a:(n': ]si"\ †wzdun garncarz, zdun. wzdycha: wzdyma: ]si"\ wzej>: ¯ wschodzi: ¯ ws % ch[d. staropol. wzej>: ]pojawi: si", zacz': si", powsta:\. ˚wsch[d. ang. rise, †Old Polish appear, to begin with, rise, cause, ros. ]s=o<ca\ vosxodit;woschodit, vzojti-wzoiti ¯ vzo-wzo % itti-itti ]i>:\. †wzgada: si" zgada: si", rozm[wi:. ang. strike dialog, ros. razgovorit;sqrazgoworitsja.

wzgard-a(liwy(za: wz ^ po, % gardzi: ]ni/y:\.

wzgl'd 1. ze wzgl"du na, mie: na uwadze, my>li, widoku, pami"ta:, 2. punkt widzenia. ¯ wz ^ s(po, % gl'd ]jrzenie\. jedno z kilku znanych mi s=[w o 4-ch sp[=g=oskach nie dzielonych samog=osk'& w-z-g-l-'d. ˚samog=oska. =ac. considerare ˘ consideratio ˘ franc. i ang. consideration, ros. vzglqd-wzgljad ]wzgl'd\. wzgl"dn-ie(y relatywnie. wzg[-rek(rze lokalne, ma=e wzniesienie, czasem tak/e& usypisko, kopiec, stos. staropol. wzg[r" ]wysoko, u g[ry\. =ac. culmen, culminis ]szczyt\ ˘ culminare ˘ >redniow. =ac. culminatus ˘ skr[t culm, kulm, cho=m ]Che=m, Che=mno\, OE, staroros.-wo=. xolm=-cho=m, ang. hillock, mound, hill, franc. ]wzg[rze\ la colline, le coteau, ]wzg[rek\ terte, butte. wzi':, wzi"cie podbija: serca sw' osobowo>ci', postaw', czynami,

zdobywa: tym sympati" dla siebie, mie: powodzenie w spo=eczno>ci, by: og[lnie przyjmowanym, lubianym. ¯ wz ]u, pod, za\ % i': ¯ jat ]chwyci:\. pochwyci:, bra:. s=owotw. pokr. zi":, wzi"cie ]powodzenie\, pochwycenie serc, wzi': ]uj':\ je<ca, zawzi"ty – zaparty ]zachwycony\. staropol. wzi': win" – kara:, >ci'ga: kar". staropol. wzi"ty – szanowany, powa/any, kochany. ang. winning, easy acceptable, loveable, ros. zavoevat;-zawojewat, vyigrat;-wyigrat, wo=. 1289 vzœti -wzjati ]wzi':\, vzœ-wzja ]wzi'=\, v=zœ-wzja ]wzi'=\, v=zem -wzem ]wzi'=\, vzœma wzjama ]wzi"li\, o vzœti stolpao wzjati sto=pa ]o zdobyciu obeliskakolumny przed grodem\, vzemwewzemsze ]wzi"li\, vzœwa-wzjasza ]wzi"li\, vzœt;[-wzjatju ]wzi"ciu\, na vzœt;e goroda-na wzjatie goroda ]na zdobycie grodu\, \ vzœti-o wzjati ]o wzi"ciu\, vzœwa-wzjasza ]wzi"li\, po vzœti-po wzjati ]po wzi"ciu\, vzemw[-wzemszu ]wzi'=wszy\, ros. vzqt;, za(po(u-wzi': ]si"\.

wziernik wziernik ¯ w` % {re: ]˚¢jrze:\. wziewa: ¯ w` % dycha:, ziew – dech ˘ wyziew – wydech.

wzi"-cie(ty ¯ w` % z` ]u\ ˚j':. †wzjawi:, wzjewi: 1. ob(wy-jawi:, 2. oznajmi:, 3. okaza:, odkry:. ang. reveal, announce, show, ros. otkryt;-otkryt, obqvit;objawit, po/u-kazat;-po(u•kazat.

wzl-ot(ecie:(atywa: ros. vzlët.

wzm-acniacz(ocnienie(ocni: ]si"\ OA wzmaga: ]si"\ ˚wzm-[c(acnia:. staropol. wzmaga: kogo> – pomaga:. ¯ wz % mag ]moc\ ang. intensify, ros. usilivat;-usiliwat. wzmiank-a(owa: OA †wzmierzy: obrzydzi:. ¯ wz` % mierza }r-z|. ˚mierz'czka. =ac. abominari ]z=y znak\ ˘ abominatus ˘ ang. abominate, ros. merzost;-mierzost }r-z|. wzm-[c(acnia: Ø ^ A formy wzmocnie< w j"zykach& • =ac. co` ]cooperire\, de` ]denominare\, dis` ]disturbare\, in` ]inpedicare\, per` ]persuadere\, sic# ]=ac. tak#\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

• anglosas. i ang. be` ]belangian\, s ]smash ¯ s % mash\, • pol. `/e ]zr[b-/e, podejd{-/e\, `aj ]podaj, ruszaj, s=uchaj, i inne\, no ]zr[b-no, no tak, no w=a>nie\, w=a>nie ]1. dok=adnie ˘ w=a>nie tak, w=a>nie o to chodzi, ot[/ to w=a>nie, w=a>nie dlatego, 2. wykrzyknik o funkcji potakuj'cej, ˚w=a>nie\. staropol. wzmoc – wzmocni:, pokrzepi:. =ac. intensus, p[{ny starofranc., >redniow. ang. i ang. intense ]du/ego stopnia, bardzo mocny, gwa=towny, nadmierny\ ˘ ang. intensify ]wzmocni:\, ros. usili-vat;/it;-usiliwat. wznak kr"gos=up, grzbiet, plecy. le/e: na wznak, da: si" we znaki. wznawia: ¯ nowy OA. ¢wzniati podnie>:. Latopis 1116 v=znœti-wzniati. wzniec-a:(i: ¯ nieci: ˘ niecny, zacny, podniecenie; wz ^ pod.

wzni-esienie(e>:(os=y ¯ wz ^ pod, son ]sen\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, spa:. sen  nes ˘ pod(wz(u•niesienie. staroros. v=znqti-woznjati, ros. podnqt; vverx.

wznow-i:(ienie w` % z` % ˚nowy.

†wzor grunt zaorany. ˚wzorati. ¢wzorati wora: ¯ ora: ¯ or ]ko<\. Latopis 1116

vzorati-wzorati.

wzor-zec(owy(nik(ek(nictwo( cowy(cownia(cowa:(owa: ]si"\ ¯ w ]u, spo\ % zor, {re: ]˚¢jrze:, ˚¢gl'da:\. 1. przyk=ad, szablon, model; wzorowa: si" na – bra: przyk=ad z; 2. dese<, 3. formu=a matematyczna, prawa i zasady przedstawione w postaci liczb, liter, i znak[w. =ac. designare ˘ starofranc. designer ˘ franc. les dessin, patron, modele, ang. design, staroros. uzor= ˘ ]wz[r\ ˘ uzorewitel;nica ]wzorcownia\. †wz[r, zw[r pole uprawne, grunta orne folwarczne. wzrasta: ¯ wz` ]pod\ % rasta:. ang. rise, rising, ros. ]wzrost\ uvelihivat;sq, ]wzrost cen\, povywat;sq, ˚hossa, wzrost. †wzraz kszta=t, podobie<stwo. ang. form, likeness, ros. obraz-obraz, sxodstvoschodstwo, podobie-podobie.

wzrok(owiec(owy zmys= umo/liwiaj'cy dostrzeganie


odleg=ych przedmiot[w za po>rednictwem odbitych przez nie promieni, a odbieranych przez oko. nadz[r, wziernik, przezroczysty. s=owotw. pokr. zerka:. ros. vzor. wzrost ¯ rost ˘ proces pni"cia si" w g[r". rost ˘ ro>:, ST ˘ ÍÇ. s=owotw. poch. za(po(od-rost. staropol. urost. ang. ]cz=owieka\ stature, height, ]ekonom.\ growth, development, ]cen, koszt[w\ rise, increase, s=owotw. pokr. staroros. wiersta ]wiorsta ^ wzrost, miara d=ugo>ci\. wo=. 1289 v=zrastomwozrastom ]wzrostem\ staroros. vozrast/at;-wozrast(at.

2. przecie/, jednak, mimo to. wg S=ownika S.B. Lindego, tom VI& przecie/, z tym wszystkim, atoli. ¢w/dy:by pewnie, oczywi>cie. staropol. we/dy:by.

w/eni: si" w/era: si" †w/dam, w/gim jednak/e, mimo to. w/y: si" Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

wzrusz-a:(enie(aj'cy(ony(y: ]si"\ ¯ rusza:. staropol. wzrusza: ]porusza:, wstrz'sa:\. ang. mov-e(ing, touch(ing, affect, ros. pobu-'dat;/dit;pobu-/dat(dit. wzu-:(wa: ¯ ¢ut ˘ but †wzwiastowa: zwiastowa:. ¯ wzw % wiast ]znanie\, s=owotw. pokr. niewiasta ]nieznana\, powiastka ]powiadomienie\. =ac. annuntiare ˘ starofranc. annoncier ˘ ang. announce, ros. obqv-lqt;/it;-objawljat. †wzwiedzie: si" 1. dowiedzie: si", 2. spostrzec, zauwa/y:. ang. get to know, learn; note, ros. izuhit;sq-izuczitsja, zametit;-zamietit. wzw[d pod(wz-niesienie, erekcja. staropol. wzwodzi: – pod(u-nosi:, ci'gn': w g[r". =ac. e` % regere ]prostowa:\ ˘ erigere ˘ erectus ˘ ang. erect, ros. vozdvig-at;/nut;wozdwig-at(nut ¯ voz-woz ]pod`\ % dvi'enie-dwi/enie ]d{wigni"cie\. wzwy/ ¯ wy/ ]wys\, ?S. ¢wzyskanie sp[r, k=[tnia, por[/nienie, dysputa; dyskusja, sprzeczka, debata. staroros. vzyskanie-wzyskanie, ros. rasprq, prenie> poisk, ang. quarerel, difference, dispute; dispute, discussion, controversy, debate.

wzywa: ros.

vzyvat;.

¢w/dati gor'co pragn':;

X

X znak alfabetu =aci<skiego nazywany iks, u/ywany w dawnej polskiej pisowni dla po='czenia sp[=g=osek K-S, np. xi'/", Xawery. X jest symbolem 10 w rzymskim sposobie zapisu liczb, czyli dwie pi'tki w lustrzanym odbiciu, symbolem 5 jest V; X jest lustrzanym odbiciem V w pionie ]dwie pi'tki\. X jest tak/e symbolem mno/enia ]x\, np. 2 x 5.

XSSZ? w j. ang. czasem czytane jako «Z»& Xerox }ziroks|, Xena }zina|, bo =ac. crux, crucis ˘ anglosas. cros, staronord. kross, franc. croux ^ ang. cross ]X ^ SSZ?\ ^ pol. krzy/. roux ]rudy\ ^ s=aw. russ ˘ WaregoRuss =ac. Polexici 1257 ^ Polesiki ¯ Polesie, Nameyxe 1254 ^ Nameise 1272 ^ Nameyse 1287 ¯ name ]imi"\ Ise, Eise ]l[d\

X ^ CHHJ

Y

x

Y znak podobny do U, zw=aszcza gdy r"cznie pisany, du/ymi i ma=ymi literami. jak U, jast symbolem gi"cia ˘ dyg ¯ duga ]=uk\; dyg  gib ]s=owotw. koncepcji 024\ ˘ ros. sgib ]sk=on, zgi"cie\. d{wi"k Y przechodzi w J, i tak niegdy> s=owa by=y pisane& Marya ^ Marja ^ Maria. samog=oski najcz">ciej przechodz' jedne w dru-gie wed=ug ci'gu& OAEIUYÜ ÓØOA.... YE pospolite, ˚]litera\ E. YU d{wi"ki przechodz' jedne w drugie w ograniczonej ilo>ci wypadk[w& krzy/ – =ac. crux syn – anglosas. sunu tysi'c – skand. tus` ]dun., norw., szw.\ /yd – starofranc. Jui, Gui }/u|, >redniow. ang. Jewe, Jui, Gui, z dodatkiem «d» ¯ Juda staropol. brzudzycz – brzydzi: si" staropol. brutfanna – brytwanna staropol. brutka ¯ anglosas. bryd pol. obydwaj – obudwaj dyg ]zgi"cie\ ¯ duga ]=uk\ por. UY yeti od 1951, tybet. wstr"tny cz=owiek >niegu. Ma=polud, nadludzkiego wzrostu, atakuj'cy ludzi, lecz nieuchwytny. ?yje na o>nie/onych szczytach Himalaj[w..., skupisko jego nieznane..., napotykane same osobniki doros=e..., szcz'tki nie istniej'..., liczne >lady, odmienne od siebie w budowie anatomicznej..., – dla postrachu innych, pomys= i mistyfikacja ludzi o ograniczonej wiedzy o >wiecie i /yciu, w czasach gdy jego formy na Ziemi nie by=y dobrze znane. Zainteresowanie g=. w l. 1950-tych, podobnie jak i UFO – ten sam problem. Przedmiot tradycji w Nepalu i zainteresowania kilku badaczy. Urojony stw[r jak europ. wampir, wilko=ak, lunatyk.

gr. Alexandros ˘ }alechandro| ˘ hiszp. Alejandro gr. hex ]6\ – niem. sechs, HS =ac. calix – pol. kielich hiszp. Mexico }mechiko| w cyrylicy x – pol. i inne j"zyki ch

spragnionym by:. staroros. v'dati-w/dati, ros. 'a'dat;-/a/dat, ang. to thirst, to desire intensly. w/dy, w/da przecie/, wszak ]lecz\, jednak, zaw/dy – zawsze,

†w/dy, we/dy, we/gdy 1. zawsze, ci'gle, niezmiennie, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


Z

Z – znak kszta=tem podobny jest do S, z kanciastymi rogami. S – w"/em, Z – zygzakiem. Litera Z jest symbolem zmiany kierunku, niejako przekory, z ^ al ^ przek ˘ przec•ie/ ^ al¶e/, g[r•al ^ z g[r, i inne, gdy litery U, Y zmiany kierunku przez ugi"cie ˘ duga ]=uk\, bugan, ˚B, D. Litera Z jest ostatni' alfabetu =aci<skiego, przez to symbolem ko<ca, kra<ca ˘ Zeland ]kra<cowy l'd\ tak i New Zeland ]Nowa Zelandia\. Litera i d{wi"k Z jest liter' czasu ¯ niem. zeit ]czas\ ˘ bor ]wiert=o, >wider\, OU ˘ burzy: ]wierci:\ ˘ burza ]zawierucha, rozruchy\, ros. razruszat ]burzy:\, Zdzis=aw ]s=awi'cy dzisiejsze, tj. obecne czasy\ ¯ z % dzi> % s=aw. Ma=a litera Z ]z\ jest niejako lustrzanym odbiciem S ]s\. Z przej>ciami d{wi"ku Z i S jest problem, gdy/ przechodz' wielorako& STC ]Cz\KSZ, germ. CZS ˘ pol. Sz. ZDz ˚]litera\ D

ZS izdist ˘ gwizd>wist, jestemjezdem TD

Z¸? mr[z – mrozi:, mro{ny, mro-/onka(/arka wo=. ro/ance – razi<ce, pu/eju – p[{niej, snu/nicy – zn[/nicy ]dos=. zdj"ci z n[g\. z – 1. symbol z=a i upadku, zst"powania& z=o, zach[d, zsadzi:, zsun':, zsiada:, zsypa:, zgubi:, zniszczy:, zlecie:, zdziera:, zdzicze:, zapada: ]si"\, zst'pi:, itp., ros. iz& izliot, izmena, izdebka, zapad ]ros. zach[d, strona >wiata\, pokr. d{wi"kowi ˚s – syczenie gada\, sk=on, stok, skona:, 2. d{wi"k, s=aw. zwuk, jazyk, pol. j"zyk, dzwon i inne. Z – mucha ˘ giez ]rodzaj b'ka\, gzi: si" ]kursowa: mi"dzy partnerami\, zyg-zak ]trasa lotu muchy, owada\, mr[z, ˚zima. 3. ty= ˘ z ]granica\ % ad ]brzuch\, 4. zgodne z; zr[b to, i inne, 5. z` ^ za`, ze`, wy`, po`, do`, prze`, 6. razem, spo=em, do spo=u, wsp[lnie, u/ywany do czynno>ci dokonanych& zbieg, zd=awi:, zgi"cie, zlepek, z=apa:, z=om. liczy: na – zdawa: si" na, polega:, z ^ po, dawa: – lega: ˘ zadawa:, zalega: ]wsp[=/y:, dzieli: /ycie\, 7. t, u, w, z, ty, wy, za

x zbawi: – uratowa:, uchroni:, wybawi:, wyzwoli:, 8. ='cznik, ˚zaimki zwrotne, be wo=. 1289 iz= grada-iz grada ]z grodu\, opœt;-opjat ]z powrotem\, \pœt;-opjat ]z powrotem\, nazad=-nazad ]z powrotem\, økouda-otkuda ]odk'd, z nik'd\, s=za∂i-sozadi ]z ty=u\. z~ ˚nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 496 – w znaczeniach przedrostk[w. w Ss 1953 50,5 kolumny cytat[w. ang. with, from, off, ros. s-s, so-so, iz-iz, ot-ot, po-po. †z jutra z rana. †z nienag=a powoli, stopniowo. †z odpuszczeniem uczciwszy uszy, za przeproszeniem. †z prawem s=usznie. †z przodku z pocz'tku. †z strony z boku, zewn'trz, postronnie.

za 1. zgodnie z, w >lady; za autorem, biega: za, za ka/dym krokiem, 2. zamian(a; za got[wk" ]w jej zamian\, 3. poza; za lasem, domem, morzem, 4. w czasie; za dnia, za godzin", za czas[w kr[la, 5. ty; mam ci" za, trzyma: za ]r"k"\. az ]ja\ – liczba poj., por. ja za, wy ]ty\ – liczba poj., wy – liczba mnoga, 6. jako, 7. pod postaci'. staropol. za wskazuje& 1. na miejsce, gdzie& za stodo=', za drzwi, za sto=em, za si" – z ty=u, 2. na nazw" cz">ci cia=a lub przedmiotu uchwyconego b'd{ trzymanego w r"ku& za w=osy, za gard=o, za po=y, za koniec kija, 3. na czas& za trzy lata, za czasu – wtedy, w danym czasie, za dnia – p[ki trwa dzie<, za gor'ca, za >wie/a – w chwili pope=nienia czyny, przest"pstwa, natychmiast po tym, za jutra – nast"pnego dnia, rano, za ]dobrej\ pami"ci – p[ki pami"tam, za >wiat=a – o >wicie, wcze>nie rano, za ]dobrego\ zdrowia – p[ki jestem zdrowy, b"d'c przy zmys=ach, za /ywota – za /ycia, p[ki /yj", za dawna – od dawnych lat, 4. na skutek r[/nych czynno>ci& za s=u/b", za grzechy, 5. na czynno>: w imieniu& za jej dusz", za mnie, za ciebie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

6. na funkcj", charakter, rol", cech"& za znak graniczny, za s=ug" swego, za moj' spraw', za szkod", za ma=/onka, 7. przybli/one podobie<stwo& za martwy – jakby martwy, 8. warto>: czego>& za sze>: grzywien, za trzy grosze, 9. element zast"powany innym& za to, za niego, zastawi= za niego, 9.a. przedmiot wymiany, kupna& da= trzyna>cie grzywien za wie>, dana jest ziemia za prawo do..., 10. o zawieraniu ma=/e<stwa& wyj>: za m'/, 11. wskazuje spos[b& za pieni'dze gotowe, za darmo, za nic ]=atwo\, za dar ]na pr[/no, bezskutecznie\, za jedno ]razem, jednocze>nie; jednakowo\, 12. wskazuje cel dzia=ania& za zbawienie nasze, za nasze odkupienie. staropol. za tak/e& 1. jaki, kt[ry ˘

}co| za przypoveszcz, 2. czy, czy/ ˘

za po polskv nye ¢roszvmyesz$ Tu jedynie pogl'd. nie jestem wy>mienity w operowaniu formami gramatycznymi i klasyfikacj' s=[w pod tym wzgl"dem; mi=o>nik[w zagadnienia odsy=am do Ss 1953 gdzie 23 kolumny cytat[w – szufladkowanie w=a>ciwe i cytaty pe=ne – na duchow' uczt", je/eli powy/sze nie jest wystarczaj'ce do zrozumienia jak' funkcj" pe=ni «za».

UWAGA# Miejsce na wprowadzenie s=ownictwa z przedrostkami za` w osobnym dokumencie

za~ ˚nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 497 – znaczenia przedrostk[w. Dwie funkcje& 1. do tworzenia form czasu przesz=ego, 2. wzmocnienia, po=o/enia akcentu ˘ zabij, zanie>, odpowiednik anglosas. s ˘ smash. Og[lnie, d{wi"k «za» oznacza «czas», zwykle czas dokonany, tak/e «chwila» ]w tej chwili\, «moment» ]w tym momencie\. TCCzZ }ta| ¯ ang. time }tajm| ¯ tima, }ca| ¯ niem. zeit }cajt|, }cza| ¯ pol. czas ˘ za. St'd w Polsce urobiono bezokolicznik czasu przesz=ego, cz">ciowo zbytecznie ]za`, `= – czas przesz=y\& atakowa: ˘ atakowa= ˘ zaatakowa= ˘ zaatakowa:, np. nie zd'/y= zaatakowa:.


x za ^ po ^ na ^ nad ^ przed& za ¯ zacz': ¯ czyn, po ¯ pocz'tek, poczatok, na ¯ nacza=o, przed, prze ¯ pro` ^ za`, u ¯ za•b[jstwo – u•bijstwo. za` ^ po` ˘ za•wo=any ^ po•wo=any do czego> ]z powo=aniem, zaci"ciem\. za` ^ pod` ˘ staropol. zawyessone ^ “za•wy/ony” ]wy/szy s'd prawa niemieckiego, wy/sza jego instancja, dos=. pod•wy/szony\; za` ^ pra` ˘ za•wnuk ^ pra•wnuk, za¶bytek. za` w sprzeczno>ci z o` ˘ za•tworzy: ]zamkn':\  o•tworzy:. tak i wy`, te/ w sprzeczno>ci z o`& wy¶zu:  o•zu:, o•bu:. za ^ u ^ pod ^ tu/ przy ^ blisko ^ obok ^ na, st'd wskazuje miejsce ˘ zarzeczny ^ przy rzece, zako>cielny ^ przy ko>ciele, zaporo/e ^ przy porogach, itp. Zawiercie ¯ nad Wart', Zaporo/e ¯ przy Porogach ¯ rog, Zamo>: ¯ za ]na\ % mo>: ]wysoczy{nie, bo na Roztoczu ¯ tok ^ ciek\; Kraje Zaleskie ]Polesie\ w g="bi Rosji ˘ Zalewski, Poleszuk, brzeg ]granica\ ˘ Brzezi<ski, Zabrzeski, Zabrze. Zdzis=aw ]s=awi'cy dzisiejsze, tj. obecne czasy\ ¯ z % dzi> % s=aw ˘ skr. ¸dzich, gdzie ch ¯ chwal ^ s=aw. Znaczenia przedrostk[w i ca=ych s=[w w Polsce i Rosji nie rozpracowane i opisne, prowadz'c tym znaczeniami do nieporozumie<& zarzecki – za rzek', za=awcze – za =awk' ]k=adk'\, i inne, ˚Wst"p, cz">: pt. «Nie ma mocnych». †za czasem z czasem po pewnym. †za czasu zawczasu. †za czym> przez co>, z powodu czego>. †za:, za czy, dla, z powodu. †za laty po latach. zaaferowany ¯ za` % afera. zaniepokojony mo/liw' afer', zak=opotany. zaatakowa: ¯ za` % atak % owa:. zaawansowany ¯ za` % awans. †zabara: powstrzymywa:, nie pozwala:. ¯ ang. to bar ]to oppose, to prevent; to keep a person out of, exclude; to obstruct by means of a bar or bars, shut off, close\. tohno, bukval;no ]dos=., lit.\, zagora'ivat;-zagora/iwat. staropol. 1466 malum probibens zabaray'cz, 1475 zabaramy ]poprawione na zabranyamy\. =ac. prohibere, vetare, ang. to prohibit, ros. zapre]-at;/it;.

zabarwi-enie(: ]si"\

¯ za` % barwa.

zabaw-a(ka(ny(i: ¯ za` % bawi:. 1. igraszki czyni:, ˚ig ]k=u:\, 2. ba=amuci: ]ba= ^ `=a ^ `wa ^ woda\, 3. pl'sy czyni: ˘ zabawa taneczna; ba ]czyni:, robi:\; wi: ]pl'sa:, pl'ta:, ST\, 4. zaj"cie; nie zabawi mi d=ugo – nie zajmie ¯ za` % j': ˘ za•bawa ^ za(po-chwycenie, ujmowanie, zadawanie si" ¯ bawi: ^ dawa: ]si"\. zabawa – zajmowanie, zabijanie czasu, zabawy dzieci. za•ba•wa  u•czyn•ek. ang. rush }rasz| – p"d, pop"d, nap=yw, na(t=ok. ba=amut – `mut ]nawzajem ¯ =ac. mutuus ˘ mutalis ˘ ang. mutual; ros. zabava. Zabawa taneczna ¯ ba=amucenie w ta<cu; dzi> rodzajem rozrywki, zwanej w j. ang. entertainment, o to/samym znaczeniu, zw=aszcza w domu i wieczorem – night entertainment. Tak/e zabawia: go>ci ]rozrywa: ich\, • u(wy(roz-bawi: ]uciecha, igraszki\, • wy(z-bawi: ]szcz">cie, rado>:\, • na(u(przy(do(pod(nad-bawi: ]przyda: doda:\. ang. funny ]zabawny, weso=y, >miesz -ny\, ros. smiewnoj-smiesznoj, zabavnyj-zabawnyj. staropol. 1358 zabava – jaz, zastawa. staropol. 1457 arrestare albo zabawyacz – zajmowa:, zabiera:. staropol. zabawi: – zaj':, zatrudni:, zabra:, czy te/ nie pozwoli: odej>:, zatrzyma: si" w danej miejscowo>ci. wg Ss 2011& staropol. zabawa, zabawienie – 1. zaj"cie, obowi'zek, 2. zw=oka. staropol. zabawi: – zaj':, zatrudni:, zatrzyma: si". staropol. zabawka – zabawa, igraszka. zabawi: ¯ za` % ˚bawi:.

zabezpiecz-enie(y: ]si"\ ¯ za` ]u\, % bezpieczenie.

zabi: ]si"\ ¯ za` % ˚bi:. staropol. ca 1400 zabil, zabyl gest; bilbich czø zabil ]by=by ci" zabi=\, ya szabyla, 1387 przesto Miroslaw zabil Jana, 1388 Sendziuoy ne zabil Jana ani go kasal zabicz, 1391 iaco Potrasz ne kasal zabicz Miroslaua, 1397 isz szabit moy kmecz, 1397 kedi mi panosza zabili, 1399 abo badzesz zabitt; any ktorego cloueka szabyly; nye zabyesz; nye zabygyay ]nie zabijaj\, nye b'dzyesz zabyal, 1401 o swego czloweka zabitego, 1407 yszesz mi szabila ¢møszø, 1407 iaco Micolay zabiw, 1398 kazala Dzirschcowi zabicz wlodik" Polaniszkego,

1413 jakom Jana ne zabil ˘ zabicz,

zabycz, szabycz, szabicz,

w Ss 1953 pi": kolumn cytat[w – 1. zada: >mier:, odebra: /ycie, 2. o ro>linach – zniszczy:, 3. parali/em zabity – dotkni"ty chorob' powoduj'c' bezw=ad, utrat" ruch[w cia=a, 4. przez wbicie czego> uniemo/liwi: otwarcie, 5. zabi: za /ywe – wbi: gwo{dzie przez zrogowacia=' os=on" kopyta w /ywe cia=o. =ac. 1. occidere, interficere, necare, 2 delere, laedere, 3. paralysi afflictus, 4. configere, affigere, ang. 1. to kill, ros. 1. ubi-vat;/it;-ubi-wat(it. staropol. 1400 na zabicze i chczalbi gy rad zabicz, 1407 groszil

kszand|z|u Micolaowi y gego wicarioui szabiczim, 1420 o zabicze czloveka; o braczszkem zabyczyw; day'cz pomocz kv szabyczv; za tho zabiczye; tey noci przidø ku zabycyv cyebye; wssznaczon ran', zabyczym; bycz pomocznyczy zabycza glow, 1466 zabycz', ca 1500 od zabycza zywego ˘ zabycze, szabicze, zabycye –

zabicie& 1. zadanie >mierci, odebranie /ycia, zab[jstwo, 2. przy kuciu konia – wbicie gwo{dzia przez zrogowacia=' os=on" kopyta w /ywe cia=o. ang. 1. killing. zabiec ¯ za` ]przed`\ % ˚biec ¯ bieg(n':. staropol. XV w. zabyegla; zabyegli, potkali; zabyegl ˘ zabyecz – 1. wyj>: naprzeciw, wybiec na spotkanie, spotka:, 2. uciec. =ac. 1. occurrere, obvenire, 2. fugere, aufugere. zabiedzony ¯ za` % bieda. zabieg(owy ¯ za` ]przed\ % bieg. 1. czynno>: medyczna maj'ca na celu powstrzymanie rozprzestrzeniaj'cej si" choroby, mniejsza operacja. czynno>: uprzedzaj'ca wi"ksz', tak medyczna jak i mi"dzyludzka, 2. usilne staranie si", pilne chodzenie ko=o czego, usi=owanie. zabiega-ny(: ¯ za` % ˚bieg. zaj"ty jakby biega= mi"dzy sprawami. staropol. yze zabyegaly ]occurrerunt\ Iesvcristovy, 1466 zaby}e|gasz, mvsza mv naprzoth zabyegacz – 1. wybiega: na spotkanie, wychodzi: naprzeciw, 2. stawa: komu> na drodze, zast"powa: komu> drog"

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. 1. occurere, obverire, 2. obstare, obsistere. wg Ss 2011& staropol. zabiega: – 1. ucieka:, 2. zapuszcza: si", 3. zapobiega:. zabiegowy ¯ zabieg ¯ za` % ˚bieg. zabieli: ¯ za` % bieli: ¯ biel. zabiera-:(k ¯ za` % ˚bra:. przejmowa:, zwykle si=' i bezprawnie, czasem kogo ze sob' gdzie, np. w podr[/. staropol. zabirayøcza, 1466 zabyray'cz', ca 1470 zabyerayacz, zabyrayancz, XV w. zabira, zabirai'cze ˘ zabiracz, zabyracz, zabyeracz – 1. o wodzie, rzece – wzbiera:, podnosi: si" do wysokiego poziomu, 2. o morzu – burzy: si", pieni:. =ac. 1. crescere, augeri, 2. aestuare, turbari, franc. monter, relever, ramasser, occuperr, se mettre, ang. to take up, to take all, ros. zabirat;-sobirat ˘ sabirat; sebe ]se mettre\, sabirat; v= verx= ]arrer en haut, monter\. zabierak ¯ za` % ˚bra:. 1. ruchomy czerpak w r[/nego rodzaju =adowarkach, koparkach, 2. uchwyt osadzony na przedmiocie, s=u/'cy do przekazywania mu ruchu obrotowego od wrzeciona tokarki. zabierka ¯ za` ]wy\ % ˚bra:. wyrobisko g[rnicze w kszta=cie komory, w kt[rym urabia si" kopalin". †zabie/anie ucieczka. ˚biec, bieg. staropol. to dla tego nyeprzy-

pvsczenya zabieszalby, przeto aby zabieszanye abo sgechanye ]fuga, sbyesthwo\ takye gemu na sromot' nye obarczone. =ac. fuga, discessus, >redniow. ang. fliht, fluht ˘ ang. flight ]running away from\, ros.

begstvo-biegstwo, pobeg.

†zabie/e: ¯ z` % ˚bieg, G?. staropol. zabyezal, zabyezalby ]obyeglby\, ca 1500 occurrere z'byezecz vel pothk'cz, XV w. zabyezecz, szabyeszely gemu, }o Jezusie| Jesus z mastha vywyedzon, krzyzem vczuszony ]uci'/ony\ ...matka mu zabyeszala, chczala gy oglidacz ]ogl'da:\, ˘ zabyezecz, szabyeszecz – 1. wyj>: naprzeciw, wybiec na spotkanie, spotka:, 2. stan': komu> na drodze, zast'pi: komu> drog", 3. wybiec naprz[d, wyprzedzi:, 4. uciec.

zabi-ja:(: ]si"\, zabi-jaka(ty ¯ za` ]u\ % ˚bi:. staropol. sabiga, nye zabygay

gich, nye zabyyesz, nye b'dzyesz zabyal, w iutrzny zabyal iesm, zabyalesm, zabyay', zabyay'cz, aczkole zabyay'czy czlowyeka, ysze kto kogo zabyge, nye zabyiay gego, gdy zabyiala, zabyiano, nye zabyiaycye ˘ sabigacz, zabyyacz, zabyacz, zabyiacz – zadawa: >mier:, odbiera: /ycie. staropol. zabyanye – przybijanie, przymocowywanie. staropol. zabyanstwo – pozbawienie /ycia, zab[jstwo. staropol. zabity ¯ smercz zabyla ¯ dostoyen yesth zley zmyerczy zabyley ]w miejsce zabytey\ – kara >mierci. wo=. 1289 oubiti-ubiti ]zabi:\, oubit= bys-ubit bys ]zabity zosta=\, oubi-ubi ]zabi=\, oubiwaubisza ]zabili\, oub;en=-ubijen ]zabity\, oubπena bysta-ubijena bysta ]zabitych zosta=o\. †zableszczy: oczy przewr[ci:, =ypn': oczyma. staropol. zablesczycz na strony oczy. zabli{ni: ¯ za` % blizna. zablokowa: ¯ za` % blokada. zab='-dzi:(ka: ¯ za` % b='d(zi:. staropol. nye zabl'dzay ˘ zabl'dzacz – chodzi: bez celu, w=[czy: si", wa="sa: si". staropol. w nyey zabladzyl ˘ zabladzycz – zab='dzi:, zapl'ta: si" w mowie, pomyli: si". >redniow. ang. famlen ˘ ang. to fumble, wo=. 1289 ø zablou'eni≥ot zab=u/enija ]od zb='dzenia\. zab=ysn': ¯ za` % b=ysn':. zabobon(ny przes'd(ny. staropol. czary, gusla, zabobony. staropol. zabobonna wara ˘ zabobonna wiara – wiara w magi", gus=a, czary. =ac. superstitio ˘ ang. superstition, ros. sueverie-sujewiere. zabole: zab ¯ za` % bole:. zaborc-a(zy ¯ zab[r ¯ za` % bra:. ¢zaboro=o zaborole, >ciana, ogrodzenie, zagroda. Latopis 1116 zaborolo-zaboro=o, zabral;nyj-zabralnyj ]nale/'cy do zaborola\. ¢zabota k=opota: si" ros. zabota. †zab[j 1. zasuwa, rygiel, 2. zaboje – dr'/ki s=u/'ce do podnoszenia lub przenoszenia ci"/kich przedmiot[w. staropol. zaboye, zaboge.

zab[j(ca(stwo(czy ¯ za` ]u\ % b[j, bij, ˚zabija:. wo=. 1289 oubistvo-ubistwo ]zab[jstwo\, ros. ubienie.

zab[r

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ogrodzenie, p=ot, ˚zaboro=o. ros. zabor. †zab[>: przebi:, zabi: rogami. staropol. 1438 cornuauit albo za-

bodla; aczbi wol zabold møsza ˘ zabodl. s=owotw. podst. bodzie ]k=uje\. s=owotw. pokr. bodziak..

zabra: ]si"\, zabiera: za` % ˚bra: ]j':, chwyci:\ ˘ za` ]prze`\ % bra: ˘ przechwyci:. s=owotw. pokr. staropol. bracz i dracz ]urz"dnik feuda=a >ci'gaj'cy podatek do jego skarbu\. staropol. 1398 zabral, 1410 yacom ya ne zabral, 1419 zabral sukna, 1420 gymenya zabranego, 1432 ya ne sszabral; zabracz, 1458 zabral gwaltem na gey lankach, 1466 nye zabrala ˘ zabracz – 1. wzi': co> cudzego, zaj':, zagrabi:, 1.a. uprowadzi:, wzi': do niewoli, 1.b. zabra: ch'siebn' rzecz' – ukra>:, 2. wzi': z powrotem, odebra:, 3. wzi': ze sob', 4. o potoku – wezbra:, podnie>: si" do wysokiego poziomu, 5. unie>: ]na falach\, porwa:. ang. 1. to seize, ros. 1. za/xvatit;-za(chwatit ¯ xvatit;-chwatit ]j':\ ¯ xvat=. †zabrad=a liczba mn., najwy/sze miejsce na dachu domu, otoczone barierk', balustrad'. staropol. zabradla. >redniow. ang. rigge ˘ang. ridge, ros. konëk-koniok. zabrakn': ¯ za` % brak. ¢zabra=o grodzka >ciana, jej. wierzchnia cz">:; ogrodzenie. staroros. zabralo-zabra=o. zabrania: ¯ za` % bro< ¯ bra<. nie dawa:, nie pozwala: komu na co, zakazywa:. staropol. 1475 zabranyamy; zabranyal ˘ zabranyacz – 1. powstrzymywa:, nie pozwala:, 2. zg=asza: protest. ang. to forbid, to prohibit, ros. zapre]at;-zapreszczat. zabrn': ¯ za` % brn':. †zabranie o stanie wody – zezbranie, podniesienie si" stanu do wysokiego poziomu. staropol. 1466 zabranye. ang. to swell, to rise. za]sz\czepka ¯ za` % ˚czepi:. ros. zacepka. zaczyta: ]si"\ ¯ za` % ˚czyta:.

†zabrodnia ¯ za` ]na`, przed`, przy`, u`, obok\ % br[d ]p=ycizna\. sie: na ryby kt[r' pos=ugiwano si" brodz'c w wodzie.


x staropol. 1356 i 1411 zabrodnya, 1424 sabrodny' a wyenczerzmi, 1459 szabrodnya vel saag, 1497 zabrodnycza ˘

zabrodnya, sabrodnya, szabrodnya, zabrodnycza. zabroni-:(one ¯ za` % ang. to bar. staropol. to zakonem boszym zabronyono gest ]que domini lege prohibentur\..., offyerowacz bødze skopv... kaplanowy; bocz mi iest bog zabronil gydz s wami; zabronyono kaplanom, abi wyøcey nye braly pyenyødzi; nye odmowyl albo zabronyl; zabronyone cohibita ˘ zabronycz – 1. zakaza:, nie pozwoli:, 1.a. zg=osi: protest, 2. powstrzyma:. staropol. 1466 zabaray'cz ˘ zabaracz, ˚zabara:. =ac. prohibere, vetare, ang. to prohibit, ros. zapre]-at;/it;. zabrudzi: ¯ za` % ˚brudzi:. †zabrze>: ¯ za` % br[d; doj>: dok'd> brodz'c w wodzie. staropol. 1474 zabresc. zabrzmie: ¯ za` ]pocz.\ % brzmie:. staropol. trøby zabrzmø, 1461–1471 canet, zabrzny, 1466 zabrznyala, zabrznyele; zabrzni zwyøk trøby ˘ zabrzmycz, zabrznycz, zabrznicz – 1. wyda: d{wi"k, 2. o uszach – nape=ni: d{wi"kiem, 3. o g=osie tr'by – da: si" s=ysze:, rozlec si". ang. ]re\sound, to begin ringing.

zabudow-a(anie(a: ¯ za` % budowa. dziwol'g j"zykowy& zabudowywa:. zaburz-enie(rzy: ¯ za` % ˚burzy:. staropol. XV w. i 1425 zaburzene, 1475 zaburzenya, XV w. zabyrzenye morza, ca 1470 szaburzenye zelus, gnyew – 1. gwa=towny ruch fal, burza na morzu, 2. zapalczywo>:, gniew. staropol. zaburzono movetur, XV w. zaburzylo }si"| ˘ zaburzycz – gwa=townie poruszy:, zam'ci:. ang. disturbance; storm at sea, ros. bespokojstvo. †zaby /eby. staropol. zabich mogl wzwyedzacz ¯ Biblia taborska& zdabych mohl zwiedieti. †zaby: 1. ¯ za` % ˚by: ]pomnie:\, 2. za` ]po`\ ˘ pozby: si". staropol. chcemli tszczice zabycz,

a pokoia nabycz, musszimy sz' modlicz bogu ]chcemy li tszczycy

– /'dzy, chciwo>ci – pozby: si"...\.

ang. 1. to forget, 2. to get rid of, ros. 1. zabyt;, 2. otdelat;sq. †zaby=y 1. ob='kany, 2. zawistny, z=o>liwy. staropol. wydzawszi czlowyeka zabilego; zabyly maligni. =ac. 1. insanus, amens, 2. malignus, invidus, ang. 1. insane, 2. melicious, ros. 1. sumawedwij, 2. zavistnyj-zawistnyj. zabyt-ek(kowy ¯ za` ]pra`\ % byt. †zabywa: si" ¯ za` % ˚by: ]pami"ta:, zna: granice czego>, mie: je na uwadze\ 1. w>cieka: si" na kogo>, unosi: gniewem, 2. swawolnym by:, rozpustnym. staropol. zabiwalesz syø; zabyvaycze szye ˘ zabiwasz, zabyvacz. ang. 1. being furious, ros.1. qrostit;sq. †zac ci'g rur u/ywany w kopalni o=owiu w Olkuszu. staropol. 1489 dwa zaczy rur. †zaceniacz ustalaj'cy cen", warto>: czego>, taksator. staropol. ca 1500 z'czen'cz taxator. †zaceni: ustali: cen", oszacowa:. staropol. ca 1500 zaczenycz licitari, ca 1500 szaczenyl. †zacepowa: zwalnia:, utrudnia: oddech. staropol. ca 1470 zaczepuge. †zachcentel jedna szesnasta cz">: pewnej miary obj"to>ci, wg Ss 1953, powo=uj'c si" na }zmy>laj'cego| A. Brücknera, 1927, dopisuj'cego wieki do swych informacji na widzimi-si". wg. S=ownika A. Brücknera, ma to by: po/yczka z niem. Achtel ][sma cz">: beczki\. w rosyjskiej metrologii, dla cia= sypkich, osmina ^ 104,9 litra; jedna szesnasta tej miary ^ 6,556 l. przytaczam jako ciekawostk", nie jest to has=o zas=uguj'ce na zaufanie. zachci-anka(e: ¯ za` % chcie:.

†zachcyk, zaccyk, zacyk, zawcyk 60 sztuk czego>, tu drzewa, wg Ss 1953 }tak/e kopa ^ 60 sztuk, J.D.|. staropol. 1415 szacczyk, 1416 szaczik, 1423 zawczik, 1425 wzøl pol zachczika, 1427 dictis zachciky, 1428 pol zachczika drewa, 1430 szachczyk. =ac. sexaginta numero, ang. three-score ]3 x 20\. zach"-ta(ca: ¯ za` % ch":. s=owotw. pokr. przyn"ta, przy ^ za; staropol. chu:, s=owotw. pokr. cho: ]/ona, na=o/nica, luba\, ˚cho:.

=ac. cor ]serce\ ˘ starofranc. en % corage, curage ˘ encoragier, encourager, ang. encourage(ment, ros. obodr-qt;/it;,

poo]r-qt;/it;, obodrenie> poo]erenie. zach=anny ¯ za` % ch=on':. zach=ysn': si" ¯ za` ]wi"cej ni/\ % chaust. d=awi: si", dusi: si", zakrztusi: wskutek podra/nienia dr[g oddechowych, zwykle jad=em lub p=ynem.

zachmurz-enie(y: si" ¯ za` % chmura. staropol. }bog| poslal czmy y

zachmural; }bog| poslal tczmy y zachmurzyl ˘ zachmuracz, zachmurzycz – spowodowa:

ciemno>ci, za:mi:, zaciemni:. =ac. obscurare, obnubilare, starofranc. obscur ˘ >redniow. ang. i ang. to obscure, ros. zatemnit;-zatiemnit, pomrahit;-pomraczit.

¢zachodiwsze rotie przyj'= przysi"g". Latopis 1116 zaxodivwe rot≠zachodiwsze rotie. †zachodne op=ata zwi'zana z zachodem, to jest wst'pieniem w sp[r s'dowy zamiast pozwanego. staropol. 1403 zachodne. zachodni ¯ za` % ch[d ]s=o<ca, ko<cowy bieg s=o<ca po niebosk=onie\. staropol. a zachodney strony;

k zachodney stronye; przecziw zachodney stronye ˘ zachodny –

maj'cy zwi'zek ze stron' >wiata zwan' zachodem, skierowany ku zachodowi, le/'cy na zachodzie. anglosas., >redniow. ang. i ang. west, ros. zapadnyj-zapadnyj. zachodzi: ¯ za` % chodzi: ¯ i>:. zachodzi: si" w g=ow" – g=owi: si". staropol. zachotczicz; y szasedl ye; zachaczicz, 1413 zachodzimy, 1420 ¢szachoczy – wst"powa: w sp[r s'dowy zamiast pozwanego. staropol. zachod{ca, zachoca, zacho:ca, zachodca, zachojca – osoba wst"puj'ca w sp[r s'dowy zamiast pozwanego.

zachorowa-:(lno>: za` % ˚chorowa: ¯ chory, choroba. 1816 r., o Janie Tarnowskim ]1488– †1561\& „Tarnowski na tak wielkie u monarchy wzgl"dy zas=u/y=, i/ gdy kr[l zachorza=, wszystkim zakazany by= przyst"p na pokoie ]opr[cz iak go na [w czas po oycu zwano\ Pana Krakowczyka.” zachorza= ˚zachorowa= ¯ chory. staropol. XV w. zachorzalim ˘ zachorzaly – niezdr[w, chory, cierpi'cy. =ac. aeger, infirmus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. fell ill, ros. zabolel-zabolie=. †zachowacz ten co przestrzega czego>, np. nakaz[w, pilnie je wykonuje. staropol. zachowacze przykazanya. ang. obedient, ros. posluwnyj. zachowa-wczy(: ]si"\ za` ]u\ % chowa: ]kry:, utrzymywa:\. 1. przenie>: co przez d=ugi okres czasu; utrzyma: w tajemnicy, 2. nie zapomnie:, utrzyma: jaki> zwyczaj, tradycj", 3. uchowa:, uchroni:, ustrzec kogo, co od czego. staropol. 1413 ne zachowala, 1418 pen'dzy zachowal, 1420 ne sachowal any satrzymal, 1420 yszem nye sachowala, 1423 ne zachowal trzech kony, 1435 przi szobye ne zachowal;

zachowawschi, zachowacze, zachoval, zachovam, szachoualy, zachowacz, zachowaly, szachowali listow, ani gich zachowam –

1. pozosta: dalej w posiadaniu czego>, utrzyma:, zatrzyma: przy sobie, 2. przechowa: na p[{niej, 3. przechowa: dla zabezpieczenia pretensji, 4. zatrzyma:, zastawi: ]wod"\, 5. ukry:, schowa:, 6. utrzyma: ca=e, nienaruszone, 7. uchroni:, ustrzec, ocali:, uratowa:, 8. przestrzega: ]prawa, zwyczaju, zobowi'za<, 9. poj':, zrozumie:, ogarn': my>l', 10. uwa/a: za kogo>, 11. prowadzi:, kierowa:, 12. zjedna:, 13. zachowa: si" – post'pi: w pewien spos[b. staropol. zachowanie – 1. utrzymanie w nienaruszonym stanie, 2. przetrzymanie w bezpiecznym miejscu, 3. zatrzymanie, zastawienie ]wody\, 4. miejsce przechowania, schowek, sakiewka, trzos, 5. ochrona zabezpieczenie, 6. przestrzeganie ]prawa, zwyczaju, nakaza<\. staropol. zachowawa: – 1. zatrzyma: przy sobie, 2. trzyma: w pami"ci, 3. przestrzega: ]prawa, zwyczaju, zobowi'za<\, 4. podtrzymywa: trwanie czego>. wg. Ss 2011& staropol. zachowanie powa/anie, wzi"to>:, /yczliwo>:. ang. behav-e(ior, ros. vesti sebq-wiesti sebja, povedenie-powiedenie, manery-maniery. zachowywa: za` ]prze\ % chowa:. dopuszczalne ˘ pocz'= zachowywa: si" niezno>nie. zach[d ¯ za` % ch[d, pokr. i>:.

1. gdzie s=o<ce chowa si" za lini' horyzontu, 2. kraj lub kraje le/'ce w tym kierunku, 3. jedna z czterech stron >wiata, 4. wysi=ek poniesiony w sprawie ˘ szkoda by=o zachodu, tj. chodzenia wok[=, 5. pot. od razu ˘ za jednym zachodem ]podej>ciem\. ang. 1 sunset, 2 i 3. west, 4. effort, 5. at once, ros. 1. zaxod solnca-zachod solnca, zakat solnca-zakat so=nca, 2. zapad-zapad. wo=. 1289 \li i sln˛c[ zawedwou-oli i s]o\=ncu zaszedszu ]a/ do zachodu s=o<ca\. staropol. zachod, od zachoda,

s=uneczny zachod, zachod s=o<ca, s=u<ca; kasze wyatrom wyacz zachodu sluncza wyelmy nagle; przecziw slunecznemv zachodv ˘ zachod – 1. strona >wiata w kt[rej znika s=o<ce, pod wiecz[r, za lini' horyzontu, 2. zachodzenie, znikni"cie za horyzontem, 3. pora w kt[rej s=o<ce znika za horyzontem, 4. wst'pienie w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 5. po/yczka zwrotna udzielana przez pana kmieciowi na zagospodarowanie si"; pomocne. 6. wychodek, ust"p, latryna. zachrypn': ¯ za` % chrypa. staropol. XV w. zachrzipnal ˘ zachrzipnyacz – zachrzypn':, dosta: chrypki. †zachwaci: ¯ za` % chwaci: ]j':\. staropol. 1450 zachwaczon – 1. pojma:, zatrzyma: oskar/onego, 2. przy=apa: na b="dzie procesowym, 3. zacz': jakie> dzia=anie, wzi': si" do czego>. zachwala: ¯ za` % ˚chwali:.

zachwa->ci:(czsza: ¯ za` % chwast.

zachwia: ]si"\ ¯ za` % chwia:. zachwy-t(cony(ca: ]si"\ ¯ za ^ u ^ wy, % chwy•t(ci: ]j':\. ˚imowa: ]=apa:, chwyta:\  s=aw.-ros. zaxvat-zachwat ]przej"cie, przechwycenie\. starofranc. i >redniow. ang. enchantement ˘ ang. enchantment, ros. oharovanie-oczarowanie, vosxi]enie-woschiszczenie. staropol. ca 1500 z'chwyczenye – stan utraty r[wnowagi emocjonalnej, najwy/sze wzruszenie, uniesienie. staropol. ca 1500 szyercze me szachficzy ˘ szachficzycz – opanowa:, ow=adn':. staropol. zachyczyla, zachyczona ˘ zachycz – 1. z=apa:, pojma:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. wprawi: w uniesienie, ekstaz". †zachyt nagroda dla zwyci"zcy w biegu. staropol. XV w. zachith. zaci': ]si"\ ¯ za` % ˚ci':. 1. p=ytka rana zrobiona ostrzem, 2. zada: ci"cie ˘ deszcz zacina, 3. skr[t zacisn': ˘ zaci': usta, 4. o mechanizmach, przesta: funkcjonowa: wskutek drobnej wady, mo/e od naci"cia na g=adkiej powierzchni cz">ci pracuj'cych, 5. m[wi: niep=ynnie, j'ka: si". staropol. 1416 ¢szaczøl my kossø ]zaci'= mi" kos'\, 1426 ne zaczøl Daczbogowa kona silø, 1427 ne szaczal, 1431, 1435 zaczanl, 1450 ne zaczal cordem we glowa ˘ szaczøcz, zaczancz – ci"ciem, uderzeniem zrani:, skaleczy:. >redniow. ang. hurten, hirten ˘ ang. to hurt, ros. povredit;-powredit. zaci'g(n': ]si"\ ¯ za` % ˚ci'gn':. 1. werbunek ochotnik[w, 2. wci'ga: dym papierosu w p=uca, 3. o niebie, zasnu: si" chmurami. staropol. 1410 zaczangow, 1470 zaczyag, 1490 zaczag, 1496 zaczy'g; zaczagy – powinno>: kmieca, obowi'zek przewo/enia ci"/ar[w w=asnym zaprz"giem. staropol. zaczagacz – przewozi: ci"/ary w=asnym zaprz"giem na polecenie pana feudalnego. zaciek ¯ za` ]na\ % ciek, ciecz, ciec.

zaciekawi-enie(: ]si"\

¯ za` % ciekawi:.

zaciek=y zajad=y, zaci"ty, nieprzejednany, s=owotw. pokr. w>ciek=y. ang. sworn ]enemy\, embittered, staropol. ca 1500 krvya zaczyekly – zalany ]tu krwi'\. ang. soaked by blood. †zaciemi: ¯ za` % :ma ˘ za:mienie. staropol. zaczemy, zaczmy – okry: cieniem, zas=oni:. zaciemni: ]si"\ ¯ za` % ciemno>:. staropol. XV w. zaczimnya ˘ zaczimnycz – zacimni:, os=abi: blask, widzialno>:, zas=oni:. =ac. obscurare, offuscare, ang. to obscure, ros. zatemnit;-zatiemnit. staropol. zaczemnosczy ˘ zaczemnoscz – niejasno>:, niezrozumia=o>:. ang. not clear, indistinct, ros. neqsnost;-niejasnost. †zaciepli: si" rozgrza: si". staropol. zaczebl ]zaczeplyl\ sze. zacier zaczyn, zakwas. dzie ^ cie/ ^ czyn ^ kis ^ raz ^ kwas. za•cier – za•kwas – za•czyn, ˚kwas. ros. zator.

zaciera:, zatrze: ]si"\


x o ^ po ^ za, % tarcie, trze:, ˚ciera:. zacierka ¯ za` % trze:. 1. potrawa z drobnych klusek, gotowanych na wodzie lub mleku, 2. narz"dzie do zacierania lub wyg=adzania zaprawy narzuconej na mur. zacie>nia: ]si"\ ¯ za` % ciasno(ta.

zacietrzewi-a:(: ]si"\ ¯ za` % cietrzew ]gat. ptaka\. zapami"tywa: si" w gniewie. zaci"-ty(cie ¯ za` % ci"cie ]pasja\. 1. za(na•ci"cie ¯ ci':, 2. rodzaj usterki w dzia=aniu mechanizmu, uniemo/liwiaj'cej mu dzia=anie, 3. rodzaj stromej lub pionowej rynny w >cianach p=ytowych, 4. werwa, zapa=; uzdolnienie, /y=ka ˘ nieust"pliwy, zapalczywy, uparty. staropol. oci"tny – zaci"ty, uparty. s=owotw. pokr. przeci"tny ]>redni\. anglosas. stubb, stybb, >redniow. ang. stoburn, stiborne, ang. stubborn, ros. uprqmyj-upriamyj, nepreklonnyj-nieprek=onnyj, upornyj-upornyj. zaci"/ny ¯ za` ]po\ % ci'g. /o=nierz pochodz'cy z zaci'gu, werbunku. zacina: ]si"\ ¯ za` % ˚cina:. zacios ¯ za` % ˚cios(a: ]siekier'\. 1. wy/=obienie w elemencie drewnianym w celu po='czenia z innym, 2. znak na korze drzwa wykonany siekier'. staropol. cios, s=owotw. koncepcji 002.C.c. staropol. 1437 zaczosz, 1486 zaczyossow, 1487 zaczyoszy ˘ zaczyosz, zaczos, zaczosz – znak graniczny wycinany na drzewach lub na specjalnych palach. >redniow. ang. merke, marke ˘ ang. mark ]boundary sign\, ros. priznak-priznak.

zacis-k(kowy(ka: ]si"\ ¯ za` % ci>ni"cie. ˚ciska:. nazwa grupy przyrz'd[w techn., uchwyt w r[/nego rodzaju maszynach, urz'dzeniach >lusarskich, stolarskich, itp. staropol. zaczyskay, zaczyska sluchy, 1466 zaczysk' – zwiera:, zw"/a:, zamyka:, ang. to press together. zacisn': ¯ za ^ przy ^ po, % cisn':. zwiera: z u/yciem nacisku. ˚ciska:. staropol. XV w. zaczysla yest pres-

sit; compresserunt zaczisn'ly aut stulyly, 1472 zaczysznacz – 1. zewrze:, mocno przy=o/y: jedno do drugiego, 2. rzuci: na pewn' odleg=o>:.

ang. to press together. zacisz-e(ny ¯ za` % cicho. miejsce zdominowane przez cisz", cz"sto samotnia, ustronie. zaciszne – za(o•s=oni"te od wiatru. zacny ¯ za` % cnota ˘ cnotliwy, st'd st'd szlachetny, uczciwy i inne zalety. staropol. zacno>: – 1. poszanowanie, szacunek, 2. znakomito>:, >wietno>:. ang. respect(ful, admir-e(ation, great(ness, ros. pohitatel;nyj. zacofan-ie(y ¯ za` % cofanie si". wzgl"dnie pozostaj'cy w tyle za og[lnym post"pem, st'd& ciemny, ograniczony, wsteczny, i inne o negatywnym wyd{wi"ku. †zacz w pytaniach& za co, za ile. zacz chyba skr. «za cz=owiek». /artobliwie, tylko w wyra/eniu& Kto to zacz$ zaczadzie: ¯ za` % czad. zatru: si" czadem. zaczai: ]si"\ ¯ za`]przy\ % czai: ¯ czajka ˘ tai:, T ˘ Cz. ˚czai: ]si"\. zaczarowa: ¯ za` % czary % owa:. zacz': ]si"\ ¯ za(po(na % czyn. pocz'tek dzia=ania. staropol. ca 1500 ¢zaczch'l. staropol. na(po(wsz•cz':, po(za•czyna:, wszczyna: si". =ac. incipere, incohare, anglosas. beginnan ˘ >redniow. ang. biginnan ˘ ang. to begin, ros. nahat;-naczat, pristupit;-pristupit. zacz'tek ¯ za` ]po\ % czyn. pocz'tek, zal'/ek, pierwociny. zaczeka: ¯ za` ]po\ % czeka:. zaczep(i: ]si"\ ¯ za` ]u\ % ˚czepi:. staropol. zaczapi: – zaczepi:, schwyta:. ]$\ ang. hookup, ros. zaceplit;sq-zaceplitsja. zaczep-ka(ny ¯ za` ]u\ % ˚czepi:. akcja maj'ca na celu wci'gni"cie przeciwnika do otwartej walki. s=owotw. pokr. zaszczepka. staropol. harc-e(ownik, ang. engagement, {le w S=owniku pol.-ang. T. Grzebieniowskiego& zaczepka – attack ]atak\, zaczepny – aggresive ]agresywny\, engagement ]rozpocz"cie bitwy, s=usznie, bo w znaczeniu «akcja zaczepna» u/ywa si", nie jak w S=owniku Webstera\. engagement wg S=ownika Webstera – konflikt, bitwa. zaczerp-n': ¯ za` % czerpak. dziwol'g& zaczerpywa:. zaczerwieni: ¯ za` % czerwie<. zaczyn ¯ za` ]roz\ % czyn(i:. zakwas, kawa=ek ciasta /ytniego

pozostawiony z poprzedniego wypieku, dodawany do wyrabianego ciasta jako rozrost. za•cier – za•kwas – za•czyn, ˚kwas. osada i woda... o•sada ˘ za•sada. woda ˘ w[d ]czyn\ ˘ k•was ]czyn(nik\, za•kwas ]za•czyn\. logika poj": nieznana polonistom. †zaczynacz ten, kto intonuje, rozpoczyna >piew. staropol. ca 1500 zaczynacz precentor. =ac. praecentor, qui incipit cantum. ang. a person who strikes up a tune, ros. zapevailo-zapiewai=o ¯ zapev-zapiew.

zacz-yna:('tek(': ]si"\ ¯ za ^ po ^ na ^ u ^ przy, % czyn. po ¯ poczatok, na ^ nacza=o. staropol. skonczecz zaczynaal – ko<czy: zaczyna=, tj. by= blisko ko<ca, staropol. zaczynayczye, ca 1500 zaczyn'cz intonare – wykona: pierwsz' cz">: jakiej> czynno>ci. ang. to begin, ros. nahinat;-naczinat. zaczynia: ¯ za` % czyn. 1. rozczynia: ciasto, 2. kuglami leczy: chorob". †zaczyni: zrobi:, pope=ni:, uczyni:. staropol. przecyv lyvdu zaczynyl. =ac. facere, patrare. ang. to do, ros. delat;-die=at. za]sz\czepka ¯ za` % ˚czepi:. ros. zacepka. zaczyta: ]si"\ ¯ za` % ˚czyta:.

za:m-a(ienie(iewa:(i:

¯ za` % :ma.

†za:mia:, zacima: okrywa: ciemno>ci'. staropol. rozum wigimuge a zaczyma ]rozum wyjmuje i za>miewa\, rozum za:mia:, zacimia: – powodowa: utrat" roztropno>ci. staropol. 1471 zaczmyale pysma – za:mia=e pisma, niejasne, tak o apokryfach nie uznanych za ksi"gi kanoniczne Biblii. staropol. za:mi:, za:mi: si", zacimi:, zacimi: si" – 1. okry: ciemno>ci', ciemn' mg=', 1.a. o s=o<cu – straci: blask, 1.b. za:mi: si" – zmierzchn':, 2. okry: cieniem, zas=oni:, 3. uczyni: niejasnym, niezrozumia=ym, 4. o oczach – pozbawi: zdolno>ci widzenia, 5. pozbawi: jasno>ci my>lenia, za>lepi:, 6. pozbawi: znaczenia, zepchn': w cie<, 7. za:mi: si" – straci: si=y, os=abn':. staropol. za:mie: – 1. pogr'/y: w mroku, w ciemno>ci,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. o oczach – straci: zdolno>: widzenia. staropol. za:mienie – 1. okrycie cieniem, zacienienie, 2. ciemno>:, g"sta mg=a, 3. brak jasno>ci my>lenia, 4. miejsce zacienione, 5. przedmiot rzucaj'cy cie<, os=ona przed s=o<cem. †za:mik ¯ za` % :ma. choroba oka po='czona z zupe=n' lub cz">ciow' utrat' wzroku, katarakta. staropol. 1437 zczmyk velula. gr. kataraktes ]wodospad\ ˘ =ac. catarakta ˘ ang. cataract, ros. katarakt-katarakt. †za:pa: zatka:, zamkn':. †za:wieczony w opisie herbu& zaostrzony na kszta=t >wieka. staropol. 1420 ¢szatwoczoni. zada: ¯ za` % ˚da:. zadawniony ¯ za` ]prze\ % dawno. zad': ¯ za` ]pocz.\ % d':. staropol. ca 1470 zd'liscze, zd'lysczie – dmuchn':, tak/e na znak pogardy. zadek dos=. ty=ek ¯ zad ]ty=\ ¯ z ]granica\ % ad ]brzuch\. staropol. ca 1500 z'dek; zadki, szatky, szadkw – 1. ty=ek, po>ladki, 2. tylna cz">: czego>, odwrotna strona. staropol. rzu: za sw[j zadek – zlekcewa/y:, wzgardzi:. zadepta: ¯ za` ]dok.\ % ˚depta:. zad=u/-enie(a: ]si"\ ¯ za` % d=ug. †zadni dos=. tylni, ¯ zad ¯ z % ad. staropol. 1473 zadny, 1471 zadnya; na zadnye nodze, 1499 na zadnya noga, 1471 plech szadny y przedny, 1497 sprze}d|nym y zadnym plech ˘ zadny, szadny – 1. znajduj'cy si" z ty=u czego>, w cz">ci najdalszej od punktu orientacyjnego, 2. o cz">ci zbroi – os=aniaj'cy plecy. zadomowi: si" ¯ za` % dom. ¢zador pasja. ros. zador. zado>: za ^ poza ]wi"cej ni/\ % do>: ]miara, dosy:\ ¯ dostate•k(czenie ]w miar", miernie, T ˘ C, ze zmi"kczeniem st ˘ >: ]dost ˘ do>:\, ˚sta:. satysfakcja, sprostanie wymaganiom.

zado>:uczynienie ¯ za` % do>: % uczyni: ¯ czyn. uczyni: zado>:, tj. rekompensowa:. staropol. alybo zadoszyczvczyny-

enye; pod przysy'g' dosyczvczynyenya – zado>:uczynienie. =ac. satisfactio ˘ starofranc. satisfaction ˘ >redniow. ang. satisfacioun ˘ ang. satisfaction, ros. udovol;stvie.

zadow-ala:(olenie(olony(li: si"

¯ za` % dowoli: ¯ do woli ]do syta\. czynem lub mow' zaspokoi: czyje wymagania, oczekiwania. ang. to please, to enjoy; to gratify. ros. udovol;stvovat;/squdowolstwowat(sja ¯ dowolstwowat. zadra ¯ za` % drze:, drzazga. miniaturowa drzazga, wielko>ci szpilki wbita w cia=o. staropol. 1470 w r'k' szadr' kolowa ˘ szadra – drzazga od=upana od drzewa. †zadra: si" zedrze: si", zniszczy:. staropol. nye zadrali sø syø. zadrapa: ¯ za` % ˚drapa:. zadra-sn':(>ni"cie ¯ za` % drasn':. p=ytko skaleczy:. mSjp 1969& «lekko zadrapa:, skaleczy:» }nie ma ci"/kich zadrapa<, J.D.| «sprawi: przykro>:, dotkn':, urazi:, podra/ni:». zadrze: ¯ za` ^ u, % drze: ¯ darcie. s=owotw. pokr. zadziora. zadrzewi-a:(i: ¯ za` % drzewo. †zadr/e: ¯ za` ]pocz.\ % dr/e:. zatrz'>: si". staropol. zadrszal.

zaduch ¯ za` % duch ¯ d % uch ]powietrze\. powietrze zawieraj'ce ma=' ilo>: tlenu, smrodliwe. zadufany ¯ za` % dufa: ¯ ufa:. ufaj'cy w sw' nadmiern' warto>:. zaduma ¯ za` ]po\ % duma ]my>l\. pogr'/enie si" w my>lach. zadurzy: si" ¯ za` ]o\ % durzy:. w przen. zakocha: si", odurzy: si". zadusi: ]si"\ ¯ za` ]u\ % dusi:. staropol. 1440 szaduszili szø suffocantur, ca 1500 sz'dvszycz strangulare – 1. pozbawi: kogo> /ycia >ciskaj'c za gard=o, udusi:, 2. >ciskaj'c kogo> za gard=o utrudni: oddychanie, 3. nie pozwoli: wyrosn':, zag=uszy:. staropol. zadusza: – utrudnia: oddychanie, pozbawia: swobody oddechu. staropol. zaduszenie – uniemo/liwienie oddychania. †zaduszne ¯ za dusze zmar=ych. nabo/e<stwo /a=obne. staropol. ca 1428 zaduszne exequie. staropol. zaduszny – 1. o dniu – przeznaczony na mod=y za dusze zmar=ych, 2. zwi'zany z pogrzebem, /a=obny, 3. zaduszne danie – zapis testamentowy. †zadworski ¯ za` % dw[r. le/'cy za dworem }nie jestem pewien bo staropol. za` ^ u` ^ na ^ przed ^ blisko, ^ opodal ^ wzd=u/, J.D.|. staropol. 1411 zadworszke albo

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

neczecza. zadymka ]>nie/na\ ¯ za` % posta: dymu. opad >niegu z ostrym wiatrem. zadysz-ka(e: si" ¯ za` % dysze: ¯ dychawica. †zadzia: uprowadzi:. staropol. 1439 zadzal metseptimus albo r'koyemsthwe. >redniow. ang. saisen, seisen ˘ ang. seize, ros. zaxvatit;-zachwatit. †zadzia= b'bel, p"cherz na sk[rze. staropol. ¢zadzale ˘ zadzal. >redniow. ang. i ang. blister, ros. puzyr;-puzyr. †zadzia=a: zamurowa:, zasklepi:. staropol. isze zadzalani dzuri, zadzyalanye dzwr. staropol. zadzyalanye – zadzia=anie, zamurowanie, zasklepienie. wg Ss 2011, staropol. zadzia=a: – zas=u/y: post"powaniem, zapracowa:. zadziera: ¯ zadra ¯ drze:. szuka: guza, wchodzi: w konflikt wbijaj'c zadry w stosunki. zadziora – k=[tliwy, skory do burdy, zaj>cia, awantury. zadzierzgn': ]si"\ ¯ za` % dzierga:. w przen. nawi'za:; wci'gn': si". staropol. zadzyrgn'wszy powrosz;

zadzyrzgnaly, zadzirsglony legatum ˘ zadzirgn':, zadzirzgn':, zadzirzgli: – zawi'za:. =ac. ligare, ros. perevqzat;. †zadzier/a: ¯ za` % dzier/y:.

zatrzymywa:. staropol. 1471 zadzierzacz. ang. to detain, to stop, to arrest, ros. zader'at;-zadier/at. staropol. zadzirzawayancz, zadzerszawasz – zatrzymywa: sobie, zagarnia:, zatrzyma: w charakterze je<ca, wi"{nia. staropol. zadzier/e:, zadzir/e: – 1. posiada: spokojnie przez czas pewien oznaczony, naby: na sta=e wskutek przedawnienia, 2. spe=ni: okre>lone warunki bez ich naruszenia, 3. zaspokoi: swoje pretensje z obj"tej w posiadanie cudzej nieruchomo>ci, 4. zatrzyma:, 5. nie czyni: czego>, powstrzymywa: si" od dzia=ania, 6. powstrzymywa:, nie pozwoli: rozszerzy: si", 7. wytrzyma:, znie>: co> przykrego. staropol. zadzier/enie, zadzir/enie – 1. wstrzymanie, zahamowanie ruchu, 2. zaczepienie o co>, 3. bezprawne zatrzymanie u siebie, 4. powstrzymanie si" od czego>,


x 5. pobyt, przebywanie. 6. odpieranie zarzut[w. zadzi-erzysty(orny ¯ za` % drze:. id'cy na udry, zawadiacki. †zadzier/e: zatrzyma:. zadziwia: ¯ za` ]po\ % dziw. staropol. zadzywyli se, zdzywyli

ssze, zumyely ssze, zumyala }si"|

˘ zadzywycz – by: zaskoczonym jak'> sytuacj', zdumie: si", zdziwi: si". =ac. obstupescere, mirari, starofranc. estoner ˘ >redniow. ang. astonien ˘ ang. to astonish, ros. udivlqt;-udiwliat. zadzwoni: ¯ za` % ˚dzwoni:. †zafirowy szafirowy. zafrasowa-ny(: si" ¯ za` % frasunek ]my>l o czym> trudnym, np. k=opocie, trudnym po=o/eniu\. zagad-a:(ywa: ¯ za` % gada:. †zagadanie zapytanie, ¯ za` % gada:. staropol. myly Iesus y dal ym

zagadanym nyeodpovyedzenye rzek'cz... ang. question, inquiry,

ros.

vopros-wopros, dopros.

zagadk-a(owy ¯ dos=. do odgadni"cia ¯ ka ]do\ % gad % za ]oddo\, t=um. od ty=u. zagadn': ]zapyta:\ ¯ gad-a:(u=a ]m[wi:\. za•pyta•nie – za•gad•ka, pyton ]gad\. zagadn': ¯ za` % gada: ]m[wi:\. staropol. tego nygd zagadn'cz nye mogl – domy>li: si", zgadn':. =ac. suspicari, conicere, opinari, ang. to inquire, Old Polish †conjecture, ros. srosit;-sprosit. zagadnienie ¯ za` % gada:. rzecz, problem, rozstrzasany temat, pokr. s=awia<skiemu s=owo. zaga-jenie(i: ¯ za` % ˚gaj ]otwarcie rozprawy\. wst"p do d=u/szej mowy, przem[wienia. staropol. 1429 zagayl ˘ zagaycz – 1. otworzy: publicznie roki s'dowe ]wed=ug prawa niemieckiego w Polsce\, 2. wyznaczy: obszar wy='czony ze wsp[lnego u/ytkowania. staropol. zagaja: – wyznaczy: obszar wy='czony ze wsp[lnego u/ytkowania. staropol. zagajny – wy='czony ze wsp[lnego u/ytkowania. †zagajnica mo/e, ='ka w m=odym lesie. zagajnik ¯ za` % gaj ]lasek\ % nik. zagalopowa: si" ¯ za` % galop. zagania: ¯ za` ]na\, % goni:, p"dzi: ¯ gon, p"d ˘ o-gon(p"d. staropol. zagania: – zmusza: do odej>cia, wygania:. staropol. zagania: p=u/yc' – ora:,

¯ zagon.

zagapi: si" ¯ za` % gapa. ¢zagar ¯ za` ]o\ % gar ]pal\. opalenizna, gorzelina. zagorza=y – zapalony. ros. zagar. zagarn-':(ia: ¯ za` ]na\ % garn':. zagasi: ¯ za` ]u`\ % ˚gasi:. staropol. zagasi: – 1. sprawi:, /e co> przestaje si" pali:, st=umi: ogie<, te/ w przeno>ni, 2. uniewa/ni:. staropol. zagasza: – sprawi:, /e co> przestaje si" pali:, st=umi: ogie<, te/ w przeno>ni, staropol. zagaszenie – sprawienie, /e co> przestaje si" pali:. zagata ¯ za ]o\ % gata ]ciep=o\. ocieplenie >ciany s=om'. zagazowa: ¯ za` % gaz % owa:. dziwol'g j"zykowy& zagazowywa:. zag"szcza: ]si"\ ¯ za` % g'szcz ¯ g"st-y(o>:. zagi': ]si"\ ¯ za` ]u, wy\ % ˚gi':. zagin-':(iony ¯ za` ]z\ % ˚gin':. staropol. zagin'cy – taki, kt[ry zagubi= si" bez wie>ci. staropol. zagin': – 1. o istotach /ywych – ulec zag=adzie, straci: /ycie, umrze:, zw=aszcza >mierci' gwa=town', 2. ulec zniszczeniu, zniweczeniu, 2.a. przemin':, nie osta: si", nie zachowa: si", 3. zagubi: si", znikn':, straci: si", 4. o pokarmach – zepsu: si", straci: >wie/o>: staropol. zaginienie – 1. zag=ada, zatrata, wyniszczenie, zatracenie, 2. puszczenie winy w niepami":, umorzenie, darowanie. zagl'da: ¯ za ^ spo ^ na, % ˚gl'da:. staropol. nagl'da:. >redniow. ang. pepen, ang. peep ] 1. patrze: przez szpar", b"d'c w ukryciu, st'd 2. spogl'da: chytrze lub sekretnie, spojrze: po>piesznie, ukradkiem, potajemnie, 3. ukaza: si", pokaza: stopniowo lub cz">ciowo, jakby z ukrycia, ...itd.\, ros. vzglqd-wzgljad, ukradko[-ukradkoju. zag=ada ¯ za` % g=adzi: ]>cina:\ ˘ g=adki, g=adzi: grzechy. †zag=adza: o grzechu – puszcza: w niepami":, darowa:, przebacza:. staropol. zag=adzenie – zatracenie, unicestwienie. staropol. zag=adzi: – 1. uczyni: g=adkim, wyg=adzi:, wyr[wna: powierzchni" czego>, 2. zniszczy:, zabi:.

zag="b-i:(ia: ]si"\

¯ za` % ˚g="bi: ¯ g='b.

zag="bie(nie ¯ za` % g='b ]d[=\ ˘

Dolny Íl'sk ]zag="bie w"glowe\; obszar na kt[rym wyst"puj' eksploatowane bogactwa naturalne. ˚do=ek. ang. ]in S. Poland, English name& Silesia, German name Schlesien, Czech name& Slezsko\ coal-basin, ros. ugol;nyj bassejn. zag=oba staropol. klin, przeszkoda, odpowiednik ros. zagvozdka ]gw[{d{, k=opot, trudno>:, mocny cios, uderzenie\. wg S=ownika S.B. Lindego, tom VI& zag=obi: ]zaklinowa:\. zag=odzi: ]si"\ ¯ za` % ˚g=odzi:. zag=osowa: ¯ za` % ˚g=osowa:. zag=[wek ¯ za` % g=owa % `ek. staropol. zag=[wek – cz">: po>cieli u/ywana pod g=ow", rodzaj worka wypchanego czym> mi"kkim, najcz">ciej pierzem, poduszka. †zag=[wne kara za zab[jstwo p=acona zwyczaj rodzinie zabitego. staropol. zag=[wny – zwi'zany z g=ow', tj. z zab[jstwem. zag=usza: ]si"\ ¯ za` % g=usza ]cisza, bezd{wi"k\. staropol. zag=uszy: – rozr[s=wszy si" uniemo/liwi: rozw[j innym ro>linom. zagna:, zagania: ¯ za` % ˚gna:. staropol. zagna: – 1. zmusi: do odej>cia, wygna:, 2. p"dz'c przed sob' doprowadzi: gdzie>, 3. przemoc' zabra:, uprowadzi: si=' do siebie. staropol. zagnanie – 1. wyrzucenie, przep"dzenie, odsuni"cie od czego>, 2. oddalenie si", opuszczenie jakiego> miejsca. zagni-ata:(e>: ¯ za` % gnie>:. staropol. zagniecenie – ciasto zarobione z m'ki i wody, nie poddane fermentacji. staropol. zagnie>: ]chleb zagniecony\ – chleb z ciasta zarobionego z m'ki i wody, nie poddanego fermentacji. zagniazdownik ¯ za` % gniazdo. ptaki kt[rych pisklaki wkr[tce po wykluciu si" s' ruchliwe, zaradne, opuszczaj' gniazdo i prowadz' samodzielne /ycie, np. kury, kaczki. zagnie>: ¯ za` ]po\ % gnie>:. zagniewany ¯ za` ]po\ % gniew. staropol. zagniewa: – wzbudzi: gniew, rozgniewa:. staropol. zagniewanie – gwa=towne wzburzenie, gniew, irytacja. zagnie{dzi: si" ¯ za` % gniazdo. †zagnoi: si" ¯ za` % gn[j, gnoj[wka. bardzo zanieczy>ci: si", upodobni: si" do gnoj[wki. zagoi: ]si"\ ¯ za` % goi: ]koi:\. staropol. zagoi: –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wyleczy: ran", zabli{ni:. ]$\ zagon rz'd warzyw lub wojska – konnica, dzi>& oddzia= wojska zw=aszcza tatarskiego, tureckiego, napadaj'cy na jaki> kraj. ˚goni:, zgon, gna:. staropol. zagon – 1. w'ski pas zaoranej ziemi, umowna liczba skib ograniczonych g="bszymi bruzdami, tak/e miara powierzchni gruntu, 2. miejsce gdzie zaganiane s' zwierz"ta. †zagonica teren na kt[rym urz'dza si" polowania z nagonk', =owisko. †zagoniec ma=y zagon. zagoni: ¯ za ^ na ^ u, % ˚goni:, p"dzi: ˘ o•gon(p"d. †zagonne czynsz p=acony od uprawianego zagonu. †zagorza=ek, zagorzan bot. /mijowiec zwyczajny, Echium vulgare L. zagorza=y ¯ za` ]o\ % gorze: ]pali:\. zapalony, gorliwy. staropol. zagorza=y – spalony od s=o<ca, usch=y. ]$\ wo=. 1289 zagor≠wasœ-zagoreszasja ]zagorza=y, zapali=y si", ¯ gore\. †zagorze: si" zapali:, zap=on':.

zagospodarowa: ]si"\ za ]czas dok.\ % gospodarowa: dziwol'g& zagospodarowywa:. zago>ci: ¯ za` ]w\ % go>ci:. przyby: w go>cie, zawita:; przestarza=e. staropol. zago>ci: – osiedli: si" czasowo, zamieszka: gdzie> przez jaki> czas. ]$\ †zag[rny wg Ss 1953& po=o/ony, usytuowany za g[r', wzniesieniem – z b="dem, bo w[wczas przed g[r', a dzi> za g[r'; za ^ u ^ przed; objaw niepe=nego przygotowania do pracy nad >redniowiecznymi tekstami; innym kalendarz. zagotowa: ]si"\ ¯ za` % gotowa:. zag[rze ¯ za` ]po\ % g[rze ¯ g[ra. zagrabi: ¯ za` % ˚grabi:, grabie/. 1. grabiami zgarn': s=om", siano w jedno miejsce, ¯ grabie, 2. zabra: co komu bezprawnie, przyw=aszczy: si=', ¯ grabie/. ¯ grab ]chwyt, j"cie\. ang. grab ]porwa:, chwyta:; grabi:\ ˘ grabbed, to size or snatch suddenly. zagraci: ¯ za` ]czas dok.\ % graty. zagra: ¯ za` ]pocz'tek\ % ˚gra:. ˚zagryw•a:(ka. zagr-adza:(odzi: ¯ za` % groda. zagranic-a(zny ¯ za` % granica. kraje le/'ce za granic' pa<stwa, szczeg[lnie Polski. zagranie ¯ za` % ˚gra:. spos[b post"powania w sporcie. zagr-a/a:(ozi: ¯ za` % ˚grozi:.

zagrod-a(zi: ¯ za` ]od\ % ˚grodzi:. nagroda ¯ na % groda ]p=ot, bor\ ˘ po•bor•y, p=at•no>:, za•p=ata, za•boro•le ]za•parkanie, za•groda\; na•groda  za•groda ˚nr 002.A. staropol. zagroda – 1. gospodarstwo u/ytkowane przez bezrolnego ch=opa, sk=adaj'ce si" z domu oraz ma=ej dzia=ki, 2. obora, miejsce ogrodzone, przeznaczone dla byd=a i koni, 3. ogr[d. staropol. zagrodzi: – postawi: p=ot, ustawi: przeszkod", zamkn': ]drog"\ zapor'. staropol. zagrodzenie – 1. czynno>: grodzenia, ustawienia ogrodzenia. 2. miejsce ogrodzone, mo/e zagroda bezrolnego ch=opa. staropol. zagrodnik – ch=op bezrolny, u/ytkuj'cy jedynie dzia=k" wok[= domu. staropol. oko= – 1. okr'g, 2. zagroda. pierwotnie – najwyra{niej – od «grodzenia» ¯ anglosas. i >redniow. ang., i zmieni=o znaczenie na ‘obej>cie» ¯ ob(e % j>: ¯ i>:, czyli «oko=» ¯ o ]wok[=, dooko=a\ ¯ ko=o }domostwa|. ang. farmstead ]ziemia i budynki gospodarcze\, farmhouse ]dom na farmie, szczeg[lnie g=[wny dom mieszkalny na farmie\, ros. otgorodka-otgorodka ]ogrodzenie, ang. fencing off, partition\. zagrozi: ¯ za` ]po\ % ˚grozi:. gro{ne w skutkach nast"pstwa. s=owotw. pokr. pogr[/ki. staropol. zagrozi: – zapowiedzie: komu> wyrz'dzenie mu czego> z=ego, zastraszy: kogo> czym>. zagruntowa: ¯ za` % grunt. zagryw-a:(ka ¯ za` ]pocz.\ % gra:. pocz'tek gry np. sportowej, karcianej, lub jej samoistnego elementu. mSjp 1969& «rozpocz"cie lub wznowienie przerwanej gry w spos[b okre>lony przepisami; podanie, serw, serwis». zagry{: ]si"\ ¯ za` ]czas dok.\ % gry{:. zagrz-a:(ewa: ¯ za` % ˚grza:. staropol. zagrza: si" – sta: si" ciep=ym, rozgrza: si", te/ sta: si" nadmiernie ciep=ym, zgrza: si", rozpali: si", staropol. zagrzewa: – czyni: ciep=ym, rozgrzewa:. zagrzeba: ¯ za` % ˚grzeba:. †zagrze>: zasypa:, zagrzeba:. zagrzmie: ¯ za` % grzmie:. staropol. zagrzmie: – wyda: pot"/ny g=os, huk, =oskot. zagrzybienie ¯ za` % grzyb.

zagubi-ony(: ]si"\ ¯ za` % gubi:, traci:. staropol. zaguba – zag=ada,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

unicestwienie, zniszczenie. staropol. zagubia: – doprowadza: do zguby, niszczy:, pustoszy: najazdami wojennymi i walk'. staropol. zagubiciel – ten, kto doprowadza do zguby, zag=ady, niszczyciel. staropol. zagubia: – 1. pozbawia: kogo> /ycia, zg=adzi:, zabi:, 2. doprowadzi: do zguby, zatraci:, wyniszczy:, 2.a. wype=ni:, usun':, pozby: si" czego>. staropol. zagubienie – zag=ada, unicestwienie, wyniszczenie. staropol. zagubny – nios'cy zgub", zag=ad", niszczycielski. †zagumienny ¯ za` % gumno. wg. Ss 1953& le/'cy za gumnem, przytykaj'cy do niego }raczej przylegaj'cy do niego; za ^ u ^ przed ^ na ^ ko=o, J.D.|. staropol. zagumnie – rola, pole uprawne le/'ce za gumnem }za – wg Ss 1953|, przytykaj'ce do niego }przylegaj'ce| lub le/'ce w pobli/u. zagwarantowa: ¯ za` % gwarancja.

zagw-o{dzi:(a/d/a: za` % gw[{d{. koncepcji “gw[{d{ w co”, spowodowa:& 1. zatkanie otworu wiertniczego, 2. zaci"cie si" naboju w komorze nabojowej broni palnej, 3. przerwanie dyskusji, 4. ran" =apy konia, przy kopycie, podkowiakiem. staropol. zago{dzi: – przybi: gwo{dziami. zahaczy: ]si"\ ¯ za` % hak. staropol. zahaczy: – zapomnie: ]$\. ang. to hookup, †Old Polish forget. zahamowa-:(nie ¯ za` % hamulec.

†zaha<bi: staropol. zaga<bi: – okry: ha<b', wstydem.

zahartowa: ]si"\ ¯ za` % hart. dziwol'g j"zykowy& zahartowywa:.

zahuka: ¯ za` ]1. czas dok., pocz., 2. zbyt cz"sto\ % huk. odebra: komu pewno>: siebie sta=ym pokrzykiwaniem na niego. †zaiadok $ wg Ss 1953; przyn"ta. staropol. XV w. fomes podnyatha, zaiadok. ang. bite. †zaimanie ¯ za` % ima: ]j':\. branie ]byd=a\ w szkodzie na zabezpieczenie odszkodowania. zaimek ¯ za` ]w zamian\ % miano. s=owo odmienne, zast"puj'ce rzeczownik, przymiotnik lub przys=[wek; zaimek osobowy, dzier/awczy, wzgl"dny. zaimki zwrotne& «ja», «ty» w


x j. polskim zgrupowane s' w ko<cu alfabetu& t, u, w, z ˚u, ty, wy, za. Na pocz'tku alfabetu – B[g, na ko<cu – cz=owiek. Zaimki wyst"puj' w formie przedrostk[w, przez to cz"sto z zaimkiem «si"» w tej cz">ci s=ownika& zrobi si". Lecz rodacy zapomnieli o tym, traktuj'c je jako formy polece<& ubierz si", wsad{, zgnie:, wynie> si", zabij, i od nich tworz' dalsze formy, do bezokolicznik[w w='cznie& ubiera: si", wsadza:, zgniata:, itd., zupe=nie niepotrzebnie rozbudowuj'c s=ownictwo, pot"guj'c liczb" podstawowych form, kt[re podstawowymi nie s'. Bogactwo form j. polskiego jest m.in. >wiadectwem nie>wiadomo>ci. Zaimkiem tak/e jest im ¯ tym ¯ t ]ty\ zaimek zwrotny % ym ]im ^ ty\ IY, pokr. na ^ ty, funkcja zupe=nie zapomniana, dlatego cz"sto «si"» towarzyszy& im(a: si" ]chwy-:(ta: si"\ imaginacja ]wyobra{(nia, wy ^ ty\, imi" ]zwa: si", nazywa: si" – z, na...\, imitacja ]na>ladowanie\, trzym]aj\ si" ]`ym ^ ty\. w przyrostkach& za•ba•wa  za•j"•cie ]wa ˘ was; cie ˘ ciebie ¯ nadal w j. ros. wy ^ ty w j. pol.\. gr. onoma(tos ]nazwa\ =ac. nomen franc. nom, anglosas. nama AE ˘ germ. name, >redniow. ang. name, naam ˘ ang. name, ros. imq, nazvanie ˚be, im. †zainaczy: o maj'tku nieruchomym – przekaza: drugiej osobie, odda: w inne r"ce.

zainteresow-anie(a: ]si"\ za` ^ po` ]pocz'tek\ % interes.

†zaiste za(na•prawd", doprawdy, istotnie ¯ ist – rzeczywisto>:, prawda ]ros. ist\ ¯ =ac. istere ]powsta:\ ¯ stare ]sta:\ ˘ ex % sistere ˘ exsistere, existere ]istnie:, egzystowa:; /y:\; za ]tak, potwierdzenie\. staropol. zaiste – 1. bowiem, za>, 2. istotnie, bez w'tpienia, rzeczywi>cie. ˚zaprawd". anglosas. for % soth ]prawda\ ˘ ang. †forsooth, truly, ros. poistinie-poistinie ¯ ist. †zai>ci: zar"czy:, potwierdzi: zapisem. staropol. zai>cie – bez w'tpienia, rzeczywi>cie. zajad ¯ za` % jad=o. p"kni"cie nask[rka w k'ciku ust. zajady ¯ za` % jad=o ]/arcie\ ¯ jeda. z"by zwierz't drapie/nych. zajada: ¯ za` ]wi"cej ni/\ % jada: ¯ je>:. je>: z apetytem.

zajad=y ¯ za` % jeda ]jad=o, /arcie\.

¯ ujadanie; za/arty.

¢zajati czas przesz=y ¯ zaja; przej'=, przechwyci=. Latopis 1116 zaœti-zajati, staroros. zaqti-zajati, ros. vzqt;, zaxvatit;. †zajawi: si" pojawi: si", okaza: si", da: si" widzie:; za ^ po ^ u, % jaw. †zajaza $, zagrodzenie na rzece, uniemo/liwiaj'ce rybom ucieczk" przy spuszczaniu wody ze stawu. ¯ za` % jaz. zajazd ¯ za` ]przy, u\ % jazda. gospoda, ober/a z postojem dla koni. staropol. zajazd, zajazda – 1. objazd lub obej>cie czyjej> posiad=o>ci w celu wytyczenia jej granic, rozgraniczenie nieruchomo>ci, 2. wytyczona urz"dowo granica posiad=o>ci, znak graniczny, zwykle w formie usypanego kopca lub wa=u ziemnego, 3. obszar zamkni"ty wytyczon' i oznaczon' granic'. zaj'c ¯ za ^ po, % ˚j': ]chwyci:\. Lepus timidus L., dzikie podobie<stwo kr[lika. szybki w biegu, futerkowe zwierz". czes. zajic, prus. zasins, gr. hase, anglosas. hara, ang. hare, ros. zaqc, wo=. 1289 zaec;-zajec ]zaj'c\, zaπehemou-zajeczemu ]zaj"czemu\, wo=. 1428 za≥c;-zajac. staropol. zaj'czek – zaj'c.

zaj-':("cie(mowa: ]si"\ ¯ za` % j"cie ¯ j': ]chwyta: si" za\ ˘ naj•em(mowa:. ˚j':. czynno>:, zabawa ¯ za` ]ja\ % ba ]czyni:, robi:\ ˘ nie zabawi mi d=ugo ]nie zajmie ¯ zaj"cie\. m – symbolem pierwszej osoby ]ja, o sobie\ ˘ mi, mnie, `mie, zaj"cie  zaj'•c(:, Å´, zaj': – przechwyci: si=', np. zaj"cie komornikiem, zaj': cudze ziemie, pokr. zagrabi:, przechwyci:, okupowa:, mSjp 1969 nie zna takiego u/ycia zaj"cia. staropol. zaj':, zaj': si" – 1. pozbawi: kogo> czego>, zdoby: na kim>, zabra:, zagarn':, wzi': w posiadanie, posi'>: ]legalnie lub nielegalnie\, 1.a. o dobrach ruchomych – wzi': co>, zabra: bezprawnie, zrabowa:, ukra>:, uprowadzi:, 1.b. o dobrach nieruchomych – zagarn':, obj':, wej>: w posiadanie, posi'>: ]zwykle bezprawnie\, przyw=aszczy: sobie, 1.c. zabra:, wzi': ]byd=o\ w szkodzie na zabezpieczenie odszkodowania, 2. zabra: sk'd>, wzi': ze sob'

]w drog"\, 3. schwyta:, zagarn':, 4. uprowadzi:, wzi': do niewoli, 5. wzi': po/yczk", po/yczy:, 6. wype=ni: dzia=aniem jaki> okres czasu. 7. zaj': si" – zacz': si" pali:, zap=on':. =ac. ob` % capere ]1. chwyci:, z=apa:, 2. zaj':, 3. opanowa:, poj':, 4. zaw=adn':\ ˘ occupare ]przechwyci:\, starofranc. occuper, >redniow. ang. occupien, ang. ]trudni: si" czym, i zaj': si='\ occup-y(ation(ancy(ant(ier, ros. ]trudni: si"\ zamimat;sq, ]zatrudnienie\ zanqte-zanjatie, ]zaj': si='\ o/za-vladenie, ]okupowa:\ okupaciq, zaj'k-liwy(n': ]si"\ ¯ za` % j'ka:. zacina•j'cy(: si" w mowie. zaj'ka: si" ¯ za` % j'ka: ]si"\. staropol. zaj'ka: si" – m[wi: niewyra{nie a przez to niezrozumiale, te/ zacina: si"; m[wi: po dzieci"cemu, niewyra{nie, nieumij"tnie. †zajda kosa. †zajdlik ma=y kufel.

zaje-cha:(/d/a:(zdnia(zdny ¯ za` ]chwila, moment\ % ˚jecha:. przyjecha: na czas kr[tki. staropol. zajecha:, zajacha:, zaja: – 1. wyjecha: na publiczn' drog" przed kim>, aby nie m[g= dalej i>: lub jecha:, zagrodzi:, zast'pi: konno komu> drog", 2. dokona: urz"dowo objazdu jakiego> terenu, posiad=o>ci celem ustalenia granic, 3. odjecha:, wyjecha:. †zajego: zaraz, natychmiast. ang. in a moment, immediately, instantly, straight off, ros. tothas-totczas. †zajem ¯ za` % j': ]chwyci:\. staropol. 1418 zayem – 1. odwdzi"czenie si", odp=acenie, odp=ata, odwzajemnienie si", 2. wzi"cie, s'downe zaj"cie czego>, zaj"cie ]byd=a\ w szkodzie, 3. czasowe u/ytkowanie czego> ]z obowi'zkiem oddania\, u/yczenie, po/yczenie, 4. zap=ata. †zajemnie, zajemno obustronnie, nawzajem, wzajemnie. staropol. zajemny – >wiadczony sobie, okazywany w obie strony, obustronny, wzajemny. †zaje>: ¯ za` % je>: ]k'za: i /u:\. 1. zacz': co> je>:, nadry{:, ugry{:, 2. zaje>: do >mierci – zada: >mier: przez pogryzienie, zagry{:. zaje{dzi: ¯ za` ]wi"cej ni/, nadto\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x % jazda. zm"czy: konia jazd'. zaj-"cie(mowa: ¯ za` ]po\ % j':, chwyta:, chwyci: ˘ poj"cie. praca stanowi'ca {r[d=o czyjego> utrzymania. staropol. zaj"cie – 1. o dobrach ruchomych – zabranie cudzej w=asno>ci, uprowadzenie, 2. o dobrach nieruchomych – wej>cie, zwykle nielegalne w posiadanie, zagarni"cie, przyw=aszczenie sobie, 3. zabranie, wzi"cie ]byd=a\ w szkodzie na zabezpieczenie odszkodowania, 4. to, co zosta=o zaj"te w szkodzie. staropol. zajma:, zaima: – 1. bra: ]byd=o\ w szkodzie na zabezpieczenie odszkodowania, 2. o granicy – obejmowa: jaki> teren. staropol. zajmowa: – 1. bra: ]byd=o\ na szkodzie na... j.w., 2. bezprawnie zabiera: co> komu>, przyw=aszcza: sobie, zagarnia:, 3. obejmowa: ]jaki> teren\, zawiera: w sobie. staropol. zajmowanie – branie ]byd=a\ w szkodzie na zabezpieczenie odszkodowania. †zaj"cza stopa koniczyna pospolita, Trifolium arvense L. ˚stopa. zaj"czy ¯ zaj'c ¯ za` ]po\ % ˚j':. staropol. zaj"cski – jak zaj'c, l"kliwie, tch[rzliwie, staropol. zaj"czy – zwi'zany z zaj'cem. staropol. chodek, g=[g, groch,

kapusta, krewka, =upie<, mak, n[z/a, r[/a, ruta, rutka, rzepka, stopa, stopka, szczaw, szczawik, uszko. †zajmowa: kogo> chwyta:, pory-

wa:, przyw=aszczy: sobie, uderza:. ang. to catch; seize; appropriate; strike. ros. za/s/xvatit;-za(s(chwatit, prisvoit;-priswoit. zajrze: ¯ za` ]pocz., chwila\ ^ spo, % ˚jrze:, gl'da:, po(patrzy:. 1. si"gn': wzrokiem w g='b, poza, 2. pot. zaj>:, wpa>:, na kr[tko. staropol. zajrze: – 1. ujrze:, zobaczy:, 2. zazdro>ci:, odczuwa: zazdro>:, zawi>:, ˚za{rze:. zaj>cie ¯ za` % i>cie ]rzeczywi>cie\. zdarzenie o przykrym przebiegu, negatywnym wyd{wi"ku, w rodzaju awantury, k=[tni, r"koczynu, b[jki. staropol. za>cie czy zaszcie – 1. s=u<ca zaszcie – pora w kt[rej s=o<ce znika za horyzontem, 2. odej>cie, oddalenie si" ]od zasad moralnych\, 3. o rozjemcach – przej>cie mi"dzy dwoma posiad=o>ciami, dla ustalenia ich wsp[lnej granicy.

zaj>: ¯ za` ]czas dok.\ % ˚j>: ¯ i>:. staropol. za:, zai:, zaj: – 1. stan': ]na publicznej drodze\ przed kim> id'cym, zby nie m[g= dalej i>:, zast'pi:, zagrodzi: komu> ]drog"\, ˚zast'pi:, 2. co> zasz=o kogo> – co> stan"=o komu> na przeszkodzie, uniemo/liwi=o dzia=anie, przeszkodzi=o, 3. przyj>:, doj>:, 4. p[j>:, uda: si" dok'd>, 5. odej>: sk'd>, opu>ci: jakie> miejsce, 6. o s=o<cu – znikn': za horyzontem, 7. o gruntach, wodach – rozci'ga: si", ci'gn': si", si"ga:, 8. wst"powa: w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 9. nasta:, 10. zaj>: si" – wydarzy: si", sta: si", mie: miejsce. †zajuszony ¯ za` % jucha ]krew zwierz"cia\. zakrwawiony, rozbestwiony zakosztowan' krwi'. †zajutra nazajutrz. ang. tomorrow, ros. zavtra-zawtra. †zajutrek wczesna pora dnia, ranek, rano. staropol. zajutrze – dzie< nast"pny po dniu dzisiejszym, dzie< jutrzejszy, jutro. staropol. zajutrzejszy, zajutrzniejszy – zwi'zany z nast"pnym dniem, jutrzejszy. †zaj{rze:, zajrze: po(zazdro>ci:. †zakadzi: spali: ]zwierz" ofiarne lub jego cz">:\ na ofiar" bogu. staropol. }kap=an| wszystek tuk

odeymye, yakosz obyczay gest w obyatach pokoynich, zakadzy ]adolebit\ na oltarzv kv wony chøtney panv; tuk... a dwye lyødzwyczy s logem swym zakadzy ]adipem... adolevit\ na oltarzu. zakal-ec(cowaty ¯ za` % ka=a ]w[d\;

zawiedzenie, zawi•[d=(od=a(od=o; `lec ] zdrobn. `=a, `=y\ ˘ wid=y – widelec, ma=y ˘ malec, itp. nie wyro>ni"ta i nie dopieczona warstwa ciasta. s=owotw. pokr. zaka=a. †zakali: zniszczy: ]mamotrekt miku=owski& zakazyl\. staropol. zakalyl.

†zaka= 1. plama, skaza, zmaza, brud, nieczysto>:, 2. pobudka, podnieta. zaka=a ¯ za` % ka=a ]w[d\; zawiedzenie, zawi•[d=(od=a(od=o; osoba kt[ra zawiod=a rodzin", otoczenie, w swym rozwoju, przynosz'ca wstyd; termin o ujemnym wyd{wi"ku, cz"sto dot. wstecznictwa. s=owotw. pokr. zakalec ]warstwa ciasta

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

kt[ra zawiod=a wyrosn':\. zakamarek ¯ za` ]przy\ % kamar. kamar ¯ kamera ]izba\ ¯ =ac. camera camara ¯ gr. kamara ]sklepiona komnata – komnata ze sklepieniem; krypta\. zak'tek ]budynku, miasta, m[zgu\. ugo= ]k't\ ˘ zau=ek.

†zakamia=o>:, zakamienie, zakamienienie, zakamionowanie up[r w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu, zatwardzia=o>: w grzechu. staropol. zakamia=y, zakamiania=y, zakamiona=y – uparty w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu, zatwardzia=y w grzechu. staropol. zakamie: – sta: si" zatwardzia=ym, upartym w z=ym dzia=aniu. staropol. zakamiona:, zakamionowa: – uczyni: zatwardzia=ym, upartym w dzia=aniu. staropol. zakamionowanie – up[r w z=ych my>lach... jak wy/ej. zakamienia=y zaci"ty wyznawca. s=owo nie nieznane, nie u/ywane w /ywym j"zyku. ˚dziwol'g. zakarbowa: ¯ za` % karb(owa:. zanotowa: ilo>:, liczb" czego za pomoc' karb[w naci"tych na kiju. s=owo mi nieznane, nie u/ywane. staropol. zakarbowa: – naznaczy: karbami, naci"ciami. zakas-a:(ywa: ¯ za` ]pod\ % kasa: ]wija:\, ¯ ka % s ]wysoko\. staropol. zakasa: – opasa:, >cisn': pasem, sznurem. zakaszla: ¯ za` ]pocz.\ % kaszel. zakatarz-ony(y: ¯ za` % katar. zakaz(a:(any ¯ za` ]przy\ % kaza: ]mowa\. ostra forma zabronienia, zdecydowana. staropol. zakaza: – 1. nie pozwoli:, zabroni:, 2. o zakazanym kmieciu – maj'cy zakaz opuszczania pana. staropol. zakazanie – rozkaz zabraniaj'cy czego>, zakaz. zaka-zi:({ny(/enie ¯ za` % kazi: ]zanieczyszcza:, infekowa:\ ˘ kazirodzctwo. staropol. zakazi: – 1. zniszczy:, uszkodzi:, zepsu:, 2. zarazi:, zatru:. staropol. zakazowa: ]si"\ – 1. nie pozwala:, zabrania:, 2. zakazowa: si" – stara: si" przypodoba:, poleca: si". staropol. zaka{< – 1. rozkaz zabraniaj'cy czego>, zakaz, 2. miejsce obj"te jakim> zakazem. staropol. zaka/enie – uk'szenie. †zakazywa: si" ¯ za` ]po, wy\. zaleca: si", popisywa: si". =ac. cors, cortis ˘ starofranc. i >redniow. ang. curt, cort,


x ang. to court ˘ courtship, ros. uxa'ivat;-ucha/iwat.

zak's-i:(ka ¯ za` ]prze\ % ˚k'si: ¯ k"s. staropol. zak'sanie – ugryzienie, uk'szenie. zak'tek ¯ za` % k'tek ¯ k't. zakamarek. ˚k't ]pod nr 700\. kiet, kiel ]k't, tj. rejon odleg=y od centrum, przy granicy ˘ winkiel, mankiet, =okie: i =okietek, zak'tek\. †zakchn': pozbawi: swobody oddechu, w przen. o nasieniu – nie pozwoli: wyrosn':, zag=uszy:.

zakis-n':(sza:(i: ]si"\

¯ za` % kisi:; kis=y ]kwa>ny\.

¢zakychanie kichanie. ros. czichanie. Latopis 1116 zakyxan;ezakychanie.

zakl-':("cie("ty(ina: ]si"\ ¯ za` % ˚k'l:, kl"cie si" ¯ kl'twa. staropol. zakl': – 1. rzuci: przekle<stwo, z=orzeczy:, s=owami >ci'gn': ]w magiczny spos[b\ z=o, nieszcz">cie, 2. ob=o/y: kl'tw', ekskomunikowa:, 3. zobowi'za: do czego> przysi"g'. zaklei: ¯ za` ]s\ % ˚klei: ¯ klej. klejem za=ata:, zamkn':. zaklep-a:(ywa: ¯ za` % klepa:.

zakl-"cie("ty(inacz(ina: ]si"\ ¯ za` % kl'twa ]przysi"ga\, dzi>& magiczna formu=ka, s=owa maj'ce mie: moc wykonawcz'. staropol. zakl"cie – to, co jest obj"te zakazem bo/ym, nietykalne pod kar'. staropol. zakl"ty – z=y, wart kary, pot"piony. staropol. zaklinacz – 1. ten, co rzuca kl'tw", 2. ten, kto praktykuje czary, magi", wzywa nadprzyrodzone moce na pomoc. staropol. zaklina: ]si"\ – 1. usilnie prosi:, b=aga:, 2. czarowa:, wzywa: nadprzyrodzone moce na pomoc, pomaga: stosuj'c magi", czary, 3. zaklina: si" – wzmacnia: swoje s=owa wzywaniem boga na >wiadka. staropo. zaklinanie – wzywanie nadprzyrodzonych si= na pomoc, czary. zak=ad 1. w zawody kto wygra, za=o/y: si", zak=ad stan'=, 2. za=o/ony materia=, na zak=ad, 3. praca, zak=ad pracy – synonimem; zak=adnik – pracownik, 4. dawne& zasadza:. 1816 r., o zdolno>ciach Jana Karola Chodkiewicza †1621& „Pot"ga Szwedzka zak=ada=a si" naywi"cey na ci"/kiey piechocie, rusznicami i d=ugiemi uzbroioney spisami.” staropol. zak=ad –

1. podstawa, podwalina, fundament, 2. zabezpieczenie w postaci pieni"dzy albo maj'tku ruchomego lub nieruchomego, 2.a. pieni'dze lub maj'tek dany przez d=u/nika wierzycielowi dla zabezpieczenia po/yczki, fundrowany zak=ad – zak=ad wynik=y z oskar/enia, 2.b. pieni'dze wp=acane przez strony dla zapewnienia przestrzegania ugody, 2.c. ci'/a, zak=ad przymusowy, 3. po/yczka zwrotna udzielana przez pana kmieciowi na zagospodarowanie si", pomocne, 4. dobro powierzone, dane na przechowanie, 5. nagroda dla zwyci"zcy w biegu. staropol. zak=ada: ]si"\ – 1. zaopatrywa: w mocne podwaliny, mocno osadza:, budowa:, 2. budowa: ]co>\ od podstaw, 3. udziela: pomocy, materialnego wsparcia, 4. zak=ada: potwarz – rzuca: na kogo> oszczerstwa, oczernia:, obmawia:, 5. zak=ada: nogam czyim> na swe golenie – stawia: swoj' nog" przed nog' kogo> id'cego, tak, aby upad=, podstawia: komu> nog", 6. zak=ada: si" – broni: si", zas=ania: si" ]przeszkodami prawnymi\, 7. zak=ada: si" z kim> – umawia: si", /e ten kto ma racj", wygrywa co> od strony przeciwnej. staropol. zak=adanie – 1. podstawa, podwaliny, fundament, 2. zastawny, stanowi'cy zastaw, 3. stanowi'cy po/yczk" zwrotn' udzielan' przez pana kmieciowi na zagospodarowanie si", 4. zak=adana przer"bel – pierwsza du/a przer"bel dla zapuszczania niewodu. staropol. zak=adowa: – zas=ania:, zakrywa:, zatyka:. wg. Ss 2011, staropol. zak=ad – r"kojmia, zastaw, zak=adnik. ang. bet; overlap; workplace, ros. zaklad-zak=ad, pari-pari; rabota-rabota, zavod-zawod.

zak=ada: ]si"\ ¯ za` % ˚k=ada: ¯ k=ad ]=o/\. przy•k=ad – przy•=o/enie, za•k=ad – za•=o/enie, w zwi'zku s=owotw. z gr. za•=o/enie ]hipo•teza, hypothesis\  za•k=amanie ]hipo•kryzja, hypokrisis, zak=amanie, udawanie\. wg Ss 2011, staropol. zak=ada: si" – przyjmowa: za=o/enie, bra: za punkt wyj>cia. ang. bet, ros. zaklad-zak=ad. zak=adka ¯ za` % k=ad ]le/\ % ka. 1. fa=dka umy>lnie zrobiona na czym, p=asko le/'ca; zak=adka na odzie/y,

szczeg[lnie damskiej sp[dnicy, 2. pasek papieru s=u/'cy do zaznaczenia w ksi'/ce przerwanego czytania. anglosas. gar ]dzida, w=[cznia\ ˘ anglosas. gara ]r[g, za=amanie\ ˘ >redniow. ang. gore ˘ ang. gore ]1. kawa=ek l'du o kszta=cie tr[jk'ta, 2. sto/kowata, ko<cz'ca si" ostro cz">: materia=u, w='czona do odzie/y, /agla, itp., by mia=y wi"ksz' szeroko>:\. zak=adnik ¯ za` % k=ad ]le/\. w Íredniowieczu& kto> dany w zak=ad, zwykle w gwarancj" pokoju; dow[d; ko ]do\ % =odnik ]wodnik\. wo=. kolodnik=, klad-k=ad ]skarb\. zak=ama-:(nie ¯ za` % k=am ]=o/\. ˚k=am(a:, za=o/enie, ob=uda. †zak=odnik cz=owiek zobowi'zany do pomocy przy polowaniu zwanym k=oda. †zak=oni: zepsute zas=oni:. staropol. 1471 zaklonyly.

zak=opota: ]si"\ ¯ za` ]przej': si"\ % k=opot. staropol. zak=opota: – spowodowa: zmartwienie, niepok[j, trudno>ci. staropol. zak=opotanie – strapienie, ucisk. zak=[c-i:(enie(a: ¯ za` % k=[tnia. za•mieszanie(burzenie, wprawi: w ruch turbulently. =ac. disturbare ¯ dis % turbare, ang. disturb(ance. zak=u: ¯ za` % ˚k=u: ]d{ga:, przebija: czym> ostrym\. staropol. zak=[: – przebi: czym> ostro zako<czonym. zakocha-ny(: si" ¯ za` ]wi"cej ni/, przesi'kni"ty\ % kocha:. dziwol'g gramat.& zakochiwa: si". zakole ¯ za` % ko=o ]krzywizna\. =uk rzeki, drogi. staropol. zakoli: – 1. obej>: ko=em, 2. okr'/y:. ]$\ ang. curve, bend, ros. zakruglenie-zakruglenie, povorot-poworot, ]=uk rzeki\ luka-=uka. zakomunikowa: ¯ za` % komunikowa: ¯ komunikacja ]='czno>: w postaci przekazywania informacji, powiadamiania\. zakon(ny(nik(nica ¯ za` ]po\ % kon ]znanie\. odwr. nakaz, ang. order, za•kon – za•sada – re•gu=a – pra•wo, za•kon – za(po-znanie. kon ^ zna ^ >wiadomo>: ˘ >wiadek – znaj'cy, kon ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius ]>wiadom, przytomny, znaj'cy\. zakon ˘ s=aw. zakon(ny ]prawo, prawny, prawowity, >lubny, prawid=owy\. staroros. zakon=no-zakonno,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. soglasno s zakonom, staropol. zakon – 1. prawo, nakaz, szczeg[lnie religijny, zasady moralne, przykazania, 1.a. nakaz reguluj'cy sk=adanie ofiary, 1.b. doktor w zakonie, magister, mistrz, uczyciel zakona, mistrz ]na\uczony w zakonie, mistrz ]w pi>mie\ zakona bo/ego, ]na\ uczon]y\ w zakonie, w zakonie nauczony – znawca Biblii i przepis[w religijnych, ich interpretator i nauczyciel, 1.c. poruszca zakona, przeciwo zakonu czyni'cy, przest"pca zakona, zakona przest"pca, przewro:sa, ska{ca, z=omca zakona zakonu – ten, co przekracza, =amie przepisy, zwyczaje, 1.d. nauka Chrystusa jako przeciwstawienie mozaizmowi, tj. staremu zakonowi, 2. spis praw, nakaza<, zasad moralnych zawartych w Starym i Nowym Testamencie, 3. zbi[r zasad obowi'zuj'cych zgromadzenia zakonne, regu=a zakonna, te/ grupa os[b >lubuj'cych /y: wed=ug tych zasad. 3.a. grupa ?yd[w odr[/niaj'cych si" od innych zasadami moralnymi, sekta ]/ydowska\, 4. stan, warunki /ycia. staropol. zakonano>ca, zakonowydawca – ten, kto ustanawia prawa, prawodawca, legislator. staropol. zakonnie – w spos[b zgodny z prawem, legalnie. staropol. zakonnik – 1. cz=onek staro/ytnej sekty /ydowskiej, regorystycznie przestrzegaj'cej prawa religijnego, faryzeusz, 2. cz=onek zakonu, mnich. staropol. zakonny, zakony – 1. w Starym Testamencie – zwi'zany z prawem, zgodny z prawem, nakazany prawem, przykazaniami /ydowskimi, 2. dotycz'cy zakonu, w=a>ciwy zakonowi, tj. grupie os[b zwi'zanych >lubami i okre>lonym trybem /ycia. 3. prawomocny, legalny, zgodny z prawem. staropol. zakonowy – 1. zwi'zany z zakonem, tj. prawem starotestamentowym, 2. zawieraj'cy religijne prawa, nakazy i zasady moralne. staropol. zako<stwo – pobo/no>:, bogobojno>:. A. Br¥ckner 1927 – b="dnie – regu=a. gr. monos ]samotnie\ ˘ p[{nogr. monachos ]kto /yje samotnie\ ˘ p[{no=ac. monachus ˘ anglosas.

munuc, franc. le moine, >redniow. ang. munec, ang. monk, staroros.

monax=-monach ¯ gr.

Stary Zakon ]Stary Testament\. franc. l’ancien Testament, ang. Old Testament, staroros. Vetxπj

Zav≠t=.

zako<cz-enie(y: ]si"\ ¯ za` % koniec ¯ ko< ]wielki\ % ec ]zdrobn.\, ˚ko<czy: si". †zakop ¯ za` % kopa ]g[ra\. kopiec graniczny. zakopa: ]si"\ ¯ za` ]dok.\ % kopa:. staropol. zakopa: – 1. zasypa:, zagrzeba:, 2. kopaniem zniszczy:, uszkodzi:, 3. o drodze – zasypa: ziemi', albo zagrodzi:. staropol. pokopa: – zakopa:, pogrzeba:, ukry:. zakorek ¯ za` ]pod\ % kora. Hylastes, chrz'szcz z rodziny kornik[w, /eruj'cy pod kor' drzew iglastych. zakorzeni: ]si"\ ¯ za` ]u\ % korze<. staropol. zakorzeni: si" – zapu>ci: korzenie. zakos ¯ za` ]u\ % kos. ka/dy z prostych odcink[w linii =amanej; ka/dy z =uk[w linii krzywej. ¢zakosnienie odwlekanie, oci'ganie si", zapuszczenie. staroros. zakosnenie-zakosnienie, ros. otlagatel;stvo, zader'ka, zapu]enie. ang. procastrination. zakosztowa: ¯ za` % kosztowa:. †zako>ne ¯ za` % kosi: ¯ kosa. op=ata uiszczana przez kmiecia na rzecz pana feudalnego zamiast wykoszenia pa<skiej ='ki. zakotwiczy: ¯ za` ]dok.\ % kotwica. †zakowanie ¯ za` % kowa: ¯ ku:. osadzenie w czym> przez kucie metalowej ozdoby, inkrustacja. zakpi: ¯ za` ]pocz.\ % ˚kpi:. zakra-da:(>: ]si"\ ¯ za` % ˚kra>:. zakraplacz ¯ za` % kropla. rurka szklana, pipetka. zakratowa: ¯ za` % krata. zakr-awa:(oi: ¯ za` % krawiec, kroi: ¯ przymiarka krawca “tak krawiec kraje – jak materia=u staje” – liczy: “materia=” ]np. si=y\ na zamiary ˘ plany, organizacja czego maj'ca urzeczywistni: si", przypuszczenie /e tak b"dzie. mSjp 1969& zakrawa: p. zakroi: }krawiec z krojeniem po='czony; krawiec ¯ ang. carve ]kraja:, wyrzyna:, rze{bi:\, z wp=ywem kraft ]sztuka\, karwkraw; skrawa: ^ >cina: wierzchni' warstw" no/em np. tokarskim, d=utem. zakres ¯ za` ]do\ % kres ]granica\. zakre>la: ¯ za` ]o\ % ˚kre>li:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zakr"-t(tas(tka(ci: ]si"\ ¯ za` ]na\ % ˚kr"ci: ]ang. turning\. s=owotw. pokr. skr"t ]ang. twirl\. ang. sprout ]kie=ek, p"d\ ˘ pol. ¢prut ]U ˘ Å, ´\ ˘ pr"t, zakr"t ]=uk\, }gi"tki| drut. ˚pr"t. staropol. zakr"ci: – zrobi: czym> obr[t zmieniaj'c jego pozycj", obr[ci:, skr"ci: co>. zakr-oi:(awa: ¯ za` % kroi:. ˚zakrawa:. zakrok ¯ za` ]do ty=u\ % krok. postawa lub pozycja z cofni"ciem nogi do ty=u. zakrwawi: ]si"\ ¯ za` % ˚krwawi:. zakry-:(wa: ¯ za` ]u\ % ˚kry:. staropol. zacricz – zakry:& 1. uczyni: niewidocznym, zas=oni: co>, te/ przeno>nie, 2. zmyli: co>, uda: co>, 3. rana zakryta – nie krwawi'ca. staropol. szaczrywacz, zakriwacz – czyni: niewidocznym, zas=ania: co>, te/ przeno>nie. wg. Ss 2011, staropol. zakry: si" – ukry: si", zakra>: si". zakryty – skryty, tajny, zamkni"ty. =ac. co` ]wzmocn.\ % operire ]kry:\ ˘ cooperire ˘ starofranc. covir, couvir, >redniow. ang. coveren, ang. to cover, ros. zakry-vat;/t;-zakry-wat(t. zakrystia(n ¯ >redniow. =ac. sacristia ¯ sacer ]>wi"ty\. pomieszczenie w ko>ciele, zwykle przy o=tarzu, w kt[rym przechowywane s' szaty i naczynia liturgiczne. zakrzep(n':(owy ¯ za` % skrzep. krzep ^ tward. proces chorobowy, krzepni"cie krwi wewn'trz naczynia krwiono>nego. zakrztusi: si" ¯ za` % krztusi: si". †zakrzywdzenie ¯ za` % krzywda. staropol. zacrzywdzenye – uczynienie szkody, wyrz'dzenie z=a. zakrzywi: ]si"\ ¯ za` % ˚krzywi:. staropol. zakrzyvanye – zakrzywianie, czynienie krzywym, tu oszczerstwo, krzywdz'ce s=owa. zaksi"gowa: ¯ za` % ksi"ga. wpisa: do ksi"gi rachunkowej wp=ywy, wydatki, transakcje, i inne zmiany stanu maj'tkowego. zaktualizowa: ]si"\ ¯ z` % aktualnie ]bie/'co, stan obecny\. zaku-:(ty(wa: ¯ za` % ku:. zakulisowy ¯ za` % kulisy. zakup(i:(ywa: ¯ za` % kupi:. dziwol'g j"zykowy& zakupywa:. staropol. zakupycz, zakupicz – naby: na w=asno>: za zap=at'. staropol. zakupyenyecz ˘ zakupieniec – cz=owiek nabyty na w=asno>: za zap=at', niewolnik kupiony. staropol. zakupne – posiad=o>: ]zapewne gospodarstwo ch=opskie\


x dzier/ona prawem lepszym, tj. zabezpieczaj'cym ch=opa przed odebraniem gospodarstwa, w systemie feudalnym maj'cym charakter w=asno>ci podleg=ej. staropol. zakupne ˘ zakupny – 1. o gruncie, gospodarstwie – dzier/ony prawem lepszym, tj. zabezpieczaj'cym ch=opa przed odebraniem gospodarstwa jako w=asno>ci podleg=ej, 2. o kmieciu – teki, kt[ry dzier/y grunt, gospodarstwo prawem lepszym, tj. zabezpieczaj'cym ch=opa przed odebraniem gospodarstwa jako w=asno>ci podleg=ej. †zakurzenie g"sta mg=a, chmura. staropol. zakurzenye. †zakusi: ¯ za` % kus ]k"s\, U ˘ Å, ´. kus ˘ wkus ]smak\ ˘ zakusi: ]zasmakowa:, dozna:\. staropol. zakuszycz, zakusicz, szakuszycz, zasussycz – 1. zje>: lub wypi: troch" czego>, skosztowa:, spr[bowa:, 2. zazna: czego>, do>wiadczy:. zakusy ¯ za` ]po\ % ku•si:(szenie. staropol. zakusi: – za/y:, spr[bowa:, skosztowa:. $ =ac. tendere ]wyci'gn':\ ˘ tentare ˘ p[{no=ac. temptare ˘ starofranc. tempter, >redniow. ang. tempten, tenten ˘ ang. tempt ]kusi:, wabi:\ ˘ ang. temptation ]kuszenie\, ros. iskuwenie-iskuszenie. zakuty ¯ za` % kuty ¯ ku:. 1. w zbroj" kut', 2. zakuty =eb – wymagaj'cy kucia }m=otem| by co dotar=o, t"py. zakwas(i: ]si"\ ¯ za` % kwas. kwa>ne wyro>ni"te ciasto zostawione z poprzedniego wypieku, u/ywane zamiast dro/d/y do pieczenia chleba; zaczyn. za•cier – za•kwas – za•czyn, ˚kwas. osada i woda... o•sada ˘ za•sada. woda ˘ w[d ]czyn\ ˘ k•was ]czyn(nik\, za•kwas ]za•czyn(kis\, cie/ ]kwas\ ˘ dzie/a, zakwasek. logika poj": nieznana polonistom. staropol. 1413–1414 zakwasonem

albo zagnyeczonem... w quasonem ch}l|ebe ˘ zakwasi: – podda: fermentacji zakwaszaj'cej, uczyni: kwa>nym.

zakwaterowa: ]si"\ ¯ za` % kwaterowa: ¯ kwatera.

zakwestionowa: ¯ za` % kwestia. †zakwili: ¯ za` % kwili:. staropol. ca 1470 zaquelicz ˘ zakwieli: – /a=o>nie i g=o>no zap=aka:, wyda: krzyk rozpaczy. zakwitn': ¯ za` % ˚kwitn':. staropol. zakwcze, zakwithnye,

¢zaquidl, zaqwczye, zakwczye,

zakvytl, zakwithnye, zakvythnalabi, zakvytnavschy ˘ zakwyszcz, zaquiszcz, zakvythnacz – wyda: kwiaty, okry: si" kwiatami.

zal-a:(ewa: ]si"\ ¯ za` % ˚la:. spowodowa:, /e woda co> przykryje, np. ='ki, pola, zatopi:. staropol. zalala, zalacz ˘ zalacz. staropol. zalenye – zalanie& 1. spowodowanie, /e woda co> przykryje, np. pola, zatopienie, 2. =o/e zalenia – zag="bienie terenu w kt[rym zbiera si" woda, =o/ysko wody. ˚zalewanie. zalatany ¯ za` % lecie: ]˚biec\. zalatywa: ¯ za` % ˚lecie:. g=[wnie o zapachu przenosz'cym si" “lotem”, co> zalatuje czym>, szczeg[lnie st"chlizn', smrodem. †zalaz=y o stawie – samoczynnie zape=niony mu=em, b=otem, ro>linami. staropol. 1496 zalazly. zal'c si" ¯ za` % l"g(n':. zal'/-ek(nia ¯ za` % l"g. narz'd u ro>lin nasiennych z kt[rego, po zap=odnieniu, powstaje nasienie.

zale-c(gn':(ga:(giwa: ¯ za` % lega: ]o r[/nych znaczeniach\, ˚leg nr 465& 1. oci'ga: si", op[{nia: si", 2. za(wy•lega: ˘ t=umy zalega=y ulice, ksi'/ki zalega=y p[=ki, 3. miejsce spoczynku ˘ legowisko. staropol. zalegl, 1485 zalegly ˘ zalegl – zalec& 1. umie>ci: gdzie>, na czym>, sta: si" przeszkod', 2. rozci'ga: si" dok'd>, si"ga: dok'd>. wg. Ss 2011, staropol. zalec – polec, umrze:, ˚nr 832. ang. delay; filling; resting place, ros. zader'ka-zadier/ka, zamedlenie-zamiedlenie, le'at;-le/at. zalec-enie(i: ¯ za` ]po\ % leci:. staropol. zaleczacz, zalieczacz – poleca: czyjej> /yczliwo>ci. staropol. zalyeczicz – zaleci:, poleci: czyjej> /yczliwo>ci. zaleca: ]si"\ ¯ zaloty ¯ zalet-a(y. ¯ ang. let ]pozwala:\. zal-ecie:(atywa: ¯ za` % lot. ˚zalatywa:. staropol. zalecyecz, zaleczyecz – zalecie:& 1. oddali: si" na skrzyd=ach, odlecie:, 2. o wyziewach& kogo> zalecie: – powia: ku komu>, da: si" komu> poczu:. zaleczy: ¯ za` ]cz">ciowo\ % leczy: ¯ lek. zaledw-ie(o ¯ za` ]czas, chwila\ % ledwie. tylko co ]o rzeczach wykonywanych\. zaleg-a:(=o>: ¯ za` % lega:.

niem. liegen ]lega:\, >redniow. du<ski. lakke ]wolno i>:\ ˘ ang. lag ]zwleka:, op[{nia: si"\ ˘ pol. 1. ty=, ostatek, 2. zwleka:, op[{nia: si" ˘ z•wleka:, za•lega: – o•ci'ga: si", na•wleka: – na•ci'ga:, na(ob•leka: ]BW\, ˚zalec.

zalegalizowa: ¯ za` % legalizowa: ¯ legalizacja.

zaleg=o>: ¯ za` % ˚lega:. zalegn': ˚dziwol'g ¯ zalec. †zaleleja: pokiwa:, poruszy: czym>. staropol. 1466 zaleleyal glow' ˘ zaleleyacz. zalepi-a:(i: ¯ za` ]dok.\ % ˚lepi:. zalesi-a:(i: ¯ za` ]dok.\ % las. ¢zaleski ˘ Kraje Zaleskie ]rejon le/'cy wok[= las[w Bria<ska, w Rosji; ros. Polesie\; zaleski ^ poleski ˘ wo=. -ukr. nazwisko Poleszuk ]Polesiak\; za` ^ po` ^ przy ^ u ^ ko=o ^ wzd=u/ ^ obok ^ tu/ przy ^ pod ^ na; s=aw.-ros. les ]las\; `ki ^ ziemia. nazwisko Zaleski w Polsce; r[/ne od Zalewski ¯ zalew, tak i Pu=aski ]spod lasu\ od Pu=awski ¯ Pu=awy ]przy sp=awie\. zaleszczotek Pseudoscorpionidea, rz'd paj"czak[w o ciele podzielonym na g=owotu=[w i odw=ok, oraz o drugiej parze odn[/y zako<czonej kleszczami; /yj' pod kor' drzew, pod opad=ymi li>:mi i w mieszkaniach. zaleta dodatnia cecha, dogodno>:, pozytyw, po/ytek z niej, odwrotno>ci' wada. zalew(isko ¯ lanie ¯ ˚la:. ros. zaliv. †zalewacz ten, kto odmierza zalewanie piwa. staropol. 1437 zalewaczie. zalewa: ¯ za` % ˚la:. staropol. 1449 zalewacz – 1. powodowa:, /e woda co> przykryje, np. pola, zatapia:. 2. zalewa: czym> – dodawa: czego> ]jakiego> p=ynu\, dolewa: czego>. zalewajka ¯ za` ]na\ % la:. zupa z kartofli zalanych /urem. †zalewanie ¯ za` % lewa: ¯ la:. staropol. zalevanye – 1. gwa=towne wzburzenie wody, falowanie, 2. =o/e zalewania – zag="bienie terenu w kt[rym zbiera si" woda, =o/ysko wody. ˚zala:. zalewka nier[wno>: w odlewie po nier[wno>ci formy odlewniczej. staropol. 1493 zalewky ˘ zalewka – kara pieni"/na p=acona miastu za przekroczenie przepis[w dotycz'cych warzenia piwa.

zale/-e:(ny(nie(no>: ¯ ang. leg ]noga\. nalega: – nastawa:. nale/no>: ]d=ug\, por. le/e:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. ca 1418 i 1426 zaleszy – 1. przylega:, by: po=o/onym w pobli/u ]czego>\, si"ga: dok'd>, s'siadowa:, 2. mie: oparcie, podstaw", podpor" w kim> albo czym>, polega:, zasadza: si", opiera: si" na kim> albo na czym>, 3. by: potrzebnym, 4. zale/y – przystoi, jest s=uszne, w=a>ciwe, godzi si", 5. zale/e: na kogo> – by: w=a>ciwym komu>, charakterystycznym dla kogo>, 6. zale/y co> komu>, na kogo> zale/y – kto> ma prawo do czego>, 6.a. kto> ma jakie> uprawnienia, kompetencje, 6.b. co> nale/y si" komu> tytu=em jakiego> prawa, np. dziedziczenia, w=asno>ci, posagu, itp., 7. zale/y komu>, na kogo> zale/y – dotyczy kogo>, 8. zale/e: w czym> – mie>ci: si" w czym>, obejmowa: co>. zale{: ¯ za` % ˚le{:. za-l"gn':(l'c ]si"\ ¯ za` % l"g. staropol. 1448 zal'galiby ssz' ˘ zal'gacz – zal"ga:, o ludziach& pocz': si", zacz': /y:. =ac. concipi, oriri. zal"kn': si" ¯ za` % ˚l"ka:. zal"knienie ¯ za` ]czasownik\ % l"k. †zali, zali/ czy, czy/, ¯ li ]czy\ % za. 1. wprowadza pytanie niezale/ne& 1.a. przewidywana odpowied{ przecz'ca& czy, czy/, 1.b. oczekiwana odpowied{ potwierdzaj'ca& czy/ nie, 2. wprowadza pytanie zale/ne wyra/aj'ce niepewno>: lub w'tpliwo>: m[wi'cego co do mo/liwo>ci zaistnienia jakiej> sytuacji& 2.a. zali snad, zali znad{ – mo/e, czy mo/e, mo/e przypadkiem, czy przypadkiem nie, 2.b. zali kako – mo/e jako>. staropol. zaliby – 1. partyku=a – wprowadza pytanie zale/ne wyra/aj'ce niepewno>: lub w'tpliwo>: m[wi'cego co do mo/liwo>ci zaistnienia jakiej> sytuacji& czy/by mo/e, mo/e by, 2. sp[jnik – wprowadza zdanie warunkowe, mo/liwe& je>liby.

zalicz-a:(y:(enie(ka

¯ za ^ po ^ przed, % ˚liczy:.

†zali: 1. wprowadza pytanie niezale/ne& 1.a. przewidywana odpowied{ przecz'ca& czy, czy/, 1.b. oczekiwana odpowied{ potwierdzaj'ca, zali: nie – czy/ nie, 2. wprowadza pytanie zale/ne wyra/aj'ce niepewno>: lub w'tpliwo>:

m[wi'cego co do mo/liwo>ci zaistnienia jakiej> sytuacji& zali: snad – mo/e. staropol. zali:by – wprowadza pytanie zale/ne... jak wy/ej, zali:by ]nie\kako – mo/e by jako>, czy/by mo/e jako> nie. †zali:by mo/e by jako>, czy/by mo/e jako> nie. ˚zali:. †zali/, zali czy/, czy. †zalot to, co zalatuje, zapach, smr[d. >redniow. ang. smellen, ang. smell, ros. zapax-zapach, obonqnie-obonianie.

zalot-y(nik(no>:

¯ za` ]po\ % leca: ]si"\.

†zalubi: ¯ za` % lubi: ¯ luba. staropol. zalubycz, zalyvbycz, zalubicz ˘ zalubi: – 1. zawrze: uk=ad, umow", 2. obdarzy: uczuciem, pokocha:, 3. zalubi: si" – zobowi'za: si".

zaludni-enie(a:(i: ]si"\ ¯ za` ]czasownik\ % ludno>: ¯ lud.

za=ad-unek(owa:(czy ¯ za` % =adunek ¯ =adownia. ˚dziwol'g j"zykowy& za=adowywa:. za=am-nie(a: ]si"\ ¯ za` % =ama:. staropol. zalamycz ˘ za=ami: – nagi': nisko, bardzo pochyli:.

za=atwi-enie(i: ]si"\

¯ za` ]u\ % =atwi: ]si", sobie\.

†za=awcze ¯ za` % =awka ¯ =aw, =a. miejsce po=o/one za k=adk' na rzece, wg Ss 1953 }z kt[rej to strony k=adka widziana$, J.D.|, tak i inne ˚«za~» – znaczenie przedrostk[w w Polsce nie rozpracowane, opisane, oto skutek. przy k=adce, obok k=adki, wg. mnie, za ^ przy, tu/, obok, u, w pobli/u. przy tym, «k=adka na rzece» – na rowie, strumieniu, ruczaju, cieku; na rzekach s' mostki i mosty. staropol. 1389 dictum zalawcze. ¢za=az niebezpiecze<stwo, zatrata. staroros. zalaz-za=az, ros. opasnost;, gibel;nost;. †za=az przybysz czy =az"ka, tj. cz=onek grupy rolnik[w kt[rzy prowadzili gospodarstwo na =azach, nowo osadzony rolnik. staropol. 1256 zalaz. staropol. 1448 zalaszny ˘ za=a{ny czy za="/ny – po=o/ony za =azem czy po=o/ony za ="giem. za='cz-a:(nik ¯ za ]o\ % ='czy:. ang. attachment. za=oga ¯ za` % =oga, o` % sada. osada, zawodnicy. ˘ zesp[= ludzi wykonuj'cych przeznaczone im, z g[ry okre>lone zadania. za=oga grodu – zbrojni na stra/y jego bezpiecze<stwa, obsada. za=oga =odzi – zawodnicy, za•=o•ga ]=o, ga – woda\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nazwisko Za=oga. `=oga ˘ za=oga – zale/e: od, ob•=o/y: – o•sadzi:. staropol. 1447 zalogi, 1449 on przy'l za zaloga, 1456 zaloga ˘ zaloga – 1. podstawa, fundament, podwalina, 2. po/yczka zwrotna ]w pieni'dzach, inwentarzu, zbo/a\ udzielana przez pana kmieciowi na zagospodarowanie si", 3. zamieszkanie w karczmie na rachunek d=u/nika do czasu zwrotu d=ugu, 4. zastaw, 5. podst"p, oszustwo, zasadzka, 6. jaka> ozdoba stroju kobiecego, noszona na piersi. ros. zalog ]zastaw, zabezpieczenie, zobowi'zanie, >lubowanie\. za=om ¯ za` % =om ¯ =am. †za=o/ca ten, kto co> stworzy=, za=o/yciel. staropol. ten psalm wy-

powyada, yze Krystus zaloszcza yest czerekwye. ang. founder. za=o/enie

¯ za` % =o/ ]k=am\ % enie. ˚k=am. za•=o/enie ]hipo•teza, hypothesis\  za•k=amanie ]hipo•kryzja, hypokrisis, zak=amanie, udawanie\. staropol. zaloszenye, szaloszenye – 1. podwalina, podstawa, fundament, 2. temat jakiego> utworu, rozmy>la<, 3. to z czym si" kto> rodzi, wrodzone cechy, 4. os=ona przed czym>, 5. zasadzka. †za=o/ne po/yczka udzielana przez pana feudalnego kmieciowi na zagospodarowanie si", pomocne. staropol. zalozne. †za=o/nica na=o/nica, kurtyzana. ang. courtesan, courtezan, ros. bludnca-b=udnica. 1. †za=o/ny po=o/ony za =o/em, tj. za zag="bieniem terenu w kt[rym zbiera si" woda. staropol. 1469 szaloszny. 2. †za=o/ny dany przez pana feudalnego kmieciowi na zagospodarowanie si", pomocne. staropol. 1471 vaccam zaloszn', 1473 zaloszna. †za=o/one po/yczka udzielana kmieciowi przez pana... ˚za=o/ne. staropol. 1437 zalozonego. za=o/-y:(yciel(enie ¯ za` % =o/y:. koncepcji “=o/y:k=a>:”, 1. posadowi: fundament budowli, instytucji, 2. zak=ada: ]si"\, 3. przypu>ci: ¯ za=o/enie. staropol. zalozicz, zaloszicz, zalozycz –


x 1. umie>ci: gdzie> na czym>, pod czym>, po=o/y:, 2. oprze: na mocnych podstawach, mocno osadzi:, 3. zrobi:, zbudowa: od podstaw, od fundament[w, 4. ustanowi:, wyznaczy:, 5. zak=ad, zawiat za=o/y:, za=o/y: zak=ad – wyznaczy: w spornej sprawie r"kojmi", kar" umown', 6. za=o/y: ]kogo> czym>\ – udzieli: swojemu kmieciowi zwrotnej pomocy, wsparcia, 7. o zasadzkach – przygotowa:, urz'dzi:, 8. za=o/y: si" ]tylko na Rusi Czerwonej\ – wyst'pi: w obronie swojej sprawy w s'dzie, przedstawi: dowody, >wiadk[w, za=oni: si" prawem, 9. za=o/y: si" – zawrze: umow". wg Ss 2011, staropol. za=o/y: – zas=oni:. =ac. fundare ˘ fundatio, starofranc. fondation, >redniow. ang. foundacioun, ang. found(er(ation, ros. uhre-'dat;/ditel;/ /'denie-uczre-/dat(ditiel(/denie.

zamach(owiec(owy 1. ruch r"k', szeroki, energiczny z zamiarem zadania ciosu, 2. targni"cie si" na cudze /ycie, mienie, uprawnienia, przez nag=y krok w postaci bomby, przewrotu, lub akcji sprzecznej z obowi'zuj'cym prawem, konstytucj' pa<stwa. zamach ˘ zamaszy>cie ]kroczy:, i>:\, z rozmachem ]budowa – szeroki front rob[t\. za•mach ¯ macha:, machinalnie ]odruchowo\.

zam-acza:(oczy: ]si"\ ¯ za` % ˚mocz, s=owotw. pokr. mokry.

zamalowa: ¯ za` ]po\ % ˚malowa:. dziwol'g j"zykowy& zamalowywa:.

zamanicha ]$\ bot., nazwa ro>liny. franc. synonim azotu. franc. la nitraire, ros. zamanixa-zamanicha. zamar=y ¯ za ^ po ^ u ^ wy, % mrze:, ˚mrze:. 1. struchla=y, 2. zanik=y. zamarzn-':(i"ty ¯ za` % ˚marzn':. >ci': p=yn lodem, st"/e:.

zamaskowa: ]si"\ ¯ za` ]czas dok.\ % maska. zamaszysty ¯ za` % mach ]r"k'\. zamawia: ¯ za` % ˚m[wi: ¯ mowa. staropol. 1400 i 1409 zamawal, 1406 zamaulala, nye zamaway sye tak ˘ zamaway sye – 1. m[wi:, /e si" co> zrobi, zobowi'zywa: si", obiecywa:, 2. m[wi:, /e si" czego> nie zrobi, odnawia: zrobienia czego>,

zarzeka: si", 3. umawia: si". zamaza: ]si"\ ¯ za` % ˚maza:. dziwol'g j"zykowy& zamazywa:. staropol. ca 1470 zamazacz – zamaza:. †zamazanie brud, plama. staropol. 1471 zamazanye. zam'c-i:(a: ¯ za` ]dok.\ % m"ty ¯ muty ¯ mut. staropol. zam'ca:, zam"ca: – 1. niepokoi:, martwi:, zasmuca:, te/ dr"czy:, prze>ladowa:, 2. wytr'ca: ze stanu r[wnowagi, spokoju, wzburza:. staropol. zamøczanye – zam'canie, niepok[j, zmartwienie, strapienie. staropol. zamøcenye, zamøczenye, z'm'czenie – 1. niepok[j, zmartwienie, strapienie, te/ udr"czenie, ucisk, 2. wytr'cenie ze stanu r[wnowagi, spoczynku, wzburzenie, poruszenie. staropol. zamoczycz, zamøczycz, zam'czycz, zamøcycz – 1. zaniepokoi:, zmartwi:, zasmuci:, strapi:, przygn"bi:, te/ udr"czy:, prze>ladowa:, 2. wytr'ci: ze stanu r[wnowagi, spoczynku, zatrz'>:, poruszy:. zam'/p[j>cie ¯ za % m'/ % p[j>:. wyj>: za m'/, ma=/e<stwo kobiety.

†zamborza, samborza, szamburza, szymborza wie/a obronna nad bram' wjazdow'.

†zamczysty zamkni"ty, niedost"pny, tak/e nietkni"ty. staropol. 1444 zamcziste siercze.

zamek 1. twierdza, murowany ˚gr[d; znaczna liczba budynk[w ufortyfikowana grubymi murami, z elementami obronnymi i fos', siedziba otoczona murem obronnym, 2. k=[dka; mek, myk ]tward\ ˘ kamyk, zamkn': ] ˘ zamyka:\ – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\; kamyk. staropol. zamek, samek – 1. urz'dzenie s=u/'ce do zamykania, zabezpieczania przed otwarciem drzwi, itp., 1.a. sznury po='czone piecz"ci' gwarantuj'c' nienaruszalno>: dokumentu, 2. pomieszczenie zamkni"te na klucz, 3. miejsce obronne, twierdza, 3.a. piekielny zamek – piek=o. ros. zamok, czes. zamek, =u/. zank, anglosas. castel ]wie>\, staronorm. i anglosas. castle, >redniow. ang. castle, castel.

zameldowa: ]si"\ ¯ za` ]dok.\ % medlunek. zam"t ¯ za` % m"t(y ¯ mut.

zamieszanie ˘ m'ci:. staropol. zamøt, szamath, zam"t, zamath, zam't, zam'th – strapienie, udr"czenie, ucisk. staropol. zamøtek, ¢samattek, zamathek – zam"tek ^ zam"t, tj. strapienie, udr"czenie, ucisk. wg. Ss 2011, staropol. zam"t – rozterka, smutek, strapienie. ˚¢zamiatnia. ang. confusion, disturbance, ros. smewenie-smieszenie. †zam"tny ¯ za` % m"ty ˘ m'ci:. s=aw.-ros. mutny ]m"tny\, U ˘ Å, ´. staropol. ca 1470 zam'tn'; zam'tna ˘ zam'tny – 1. odepchni"ty, opuszczony, 2. pogr'/ony w smutku, mo/e i rozdarty. zam"/na ¯ za` % m"/em ¯ m'/. m"/atka. zamgl-enie(i: ¯ za` ]czas\ % mg=a. zamiana ¯ za` ]wy\ % ˚mieni:. staropol. 1417 szamyana, 1419 samyanø, 1423 zamiani they, 1424 w zamyanø weczne, 1425 yako sza stala szam'n', 1445 zamyana – 1. danie albo otrzymanie czego> za co> ]g=[wnie o maj'tku nieruchomym\, 2. to, co mo/e by: dane za co> innego, g=[wnie dobra nieruchome. staropol. zamanka ˘ zamianka – to, co mo/e by: dane za co> innego, przedmiot zamiany. zamiar ¯ za` ]na\ % miara ˘ namiar. namierzy: si"; plan, ch": dokonania. staropol. zam'r, zamyerzyl sza, zamar – 1. okre>lony, ograniczony odcinek czego>, tak/e czasu, 2. to, co chcemy uczyni: zamys=, 3. zapewne, danina solna. ang. intention, ros. namerenie-namierenie, umywlenie-umyszlenie. zamiast ¯ za ^ na ^ w, % miasto ]miejsce\. w miejsce. ang. rather ]t=umaczone w s=owniku na& raczej; do>:; w=a>ciwie; poniek'd; oczywi>cie; lecz u/ywane w j"zyku w kontek>cie «zamiast» np. w strunowym instumencie muzycznym “...strings are plucked rather than struck by hammers” – struny s' szarpane zamiast uderzane m=otkami, i tak w innych miejscach, inaczej by=oby& ...struny s' szarpane raczej ni/ uderzane\, tak/e ang. in place of `, ros. vmesto-wmiesto ]zamiast\.

zamiat-:(czka(arka za ^ wy, % ˚mie>: ¯ miota: ¯ miot ]rzut\. s=owotw. pokr. po(wy•miata:, wymioty.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. ca 1470 nye zamyatay ˘ zamyatacz – odtr'ca:, odrzuca:. wg Ss 2011, staropol. zamiata: co> – pogardza:, pomiata: czym>. ang. sweep, ros. metenie-mietenie. ¢zamiatnia zamieszanie, niepok[j, choroba. staroros. zamqtnq-zamiatnia, ros. zamiewatel;stvo, bespokojstvo, bolhenie. zamie: ]>nie/na\ ¯ za` % ˚miota: ¯ mieta: ]rzuca:, ciska:\. miotanie >niegiem. zamiejscowy ¯ za` ]spoza\ % miejsce ˘ ˚mie>ci:, miasto. zamiejski ¯ za` % miasto.

zamien-ny(i:(ia: ]si"\

¯ za` ]wy\ % mieni: ¯ miano.

zamieni:, zamieni: si" ˚zamiana. da: albo otrzyma: co: za co>, wymieni:. staropol. zamenil, zamyenil schye, s' szamyenily ˘ zamenicz, szamyenicz. staropol. samenene – zamienienie, tj. to, co mo/e by: dane za co> innego, przedmiot zamiany. staropol. zamienny, zamianny – 1. taki, kt[ry zosta= otrzymany za co> innego, zamieniony, 2. o sposobie podzia=u maj'tku – dopuszczaj'cy mo/liwo>: zamiany, pozwalaj'cy na zamian". zamiera: ¯ za ^ u ^ po, % ˚mrze:. zamierza: ¯ za` ]na\ % ˚mierzy:. staropol. zamyerzacz – 1. wyznacza: granic", 2. zamierza: si" – podnosi: bro< do uderzenia, zadania ciosu. zamierzch=y ¯ za` % zmierzch. tak dawny, na na granicy zatarcia, omal zapomniany, niejasny, ciemny, niewyra{ny. staropol. ca 1500 zamyr}z|k ˘ zamirzk, zamierzch – p[=mrok, zmierzch. staropol. sloncze zamyrsklo ˘ zamyrskn'cz – zamirzkn':, zamierzchn':, tj. straci: blask, >ciemni:, przy:mi: si". wg. Ss 2011, staropol. zamierzkn': – zamierzchn':, popa>: w zapomnienie. =ac. obscurus ]dos=. zakryty\ ˘ starofranc. obscur ˘ >redniow. ang. i ang. obscur-e(ity, ros. mrahnyi-mracznyj ¯ mrakmrak, tëmnyj-tiomnyj ¯ t;ma.

zamierz-enie(y:(a: ]si"\ ¯ za ]na\ % ˚mierzy:. przy=o/y: miar" do planu, zaplanowa:, umy>li: sobie, zaprojektowa:. staropol. zamierzy: ]si"\ – 1. wytyczy: granic", 2. wyznaczy:, wybra:, np. cel, czas, 3. zamierzy: si" – obmy>li: ]jaki>

czyn\, 4. zamierzy: si" – podnie>: ]bro<\ do uderzenia, do zadania ciosu. wg Ss 2011, staropol. zamierzony – okre>lony, wyznaczony. ]$\ =ac. intendere ˘ intentus ˘ ang. intent, ros. namerenie-namierenie. †zamiesi: o m'ce – zagnie>: z wod'. staropol. trzi myarky møky a

zamyesczy, a vczyn potplomik chleba ˘ zamyesicz. ˚zamie>. zamiesza-:(anie ¯ za` % miesza:. dos=. poruszy: ¯ ruch, za ^ po ˘ zamieszanie – poruszenie, zamieszki – rozruchy. staropol. zamyeschacz – zak=[ci:, zam'ci: czym>. staropol. zamyeszanye – 1. zak=[cenie spokoju, zam"t, 2. zamieszki, rozruchy, 3. k=[tnia, sp[r, 4. z=a, wietrzna, zmienna pogoda. ang. disturbance, riots, quarrel.

zamieszcza: ¯ za ^ po ^ u, % miejsce. zdo=a: do='czy: co w miejsce, np. artyku= opublikowa: w gazecie. †zamieszka 1. ucisk, udr"ka, 2. pop=och, zam"t.

zamieszk-a:(a=y(iwa: ¯ za` ]pocz'tek\ % mieszka:. staropol. zamieszka:, zami"szka: – 1. zaniedba: kogo>, co>, zaniedba: zrobienia czego>, zlekcewa/y:, 2. op[{ni:, powstrzyma: czyje> dzia=anie, przeszkodzi:. staropol. zami"szkale – zamieszkale, tj. niedbale, opieszale. staropol. zamieszka=o>:, zami"szka=o>: – opiesza=o>:, niedbalstwo, brak czujno>ci, lenistwo. staropol. zami"szka=y – 1. powolny, nieporadny, 2. opiesza=y, leniwy. staropol. zamieszkanie, zami"szkanie – 1. niedbalstwo, brak troski, oboj"tno>:, 2. oci'ganie si" z wykonaniem, odk=adanie na p[{niej, zw=oka, 3. wewn"trzny niepok[j, zam"t, zamieszanie. staropol. zamieszkawa: – nie dba: o co>, lekcewa/y:. staropol. zamieszkliwo>: – brak dba=o>ci o co>, niedbalstwo. zamieszki ¯ za` ]roz\ % miesza:. rozruchy np. uliczne, powodowane zwykle buntem. ang. riots. †zamie> zaczyn, ˚zamiesi:.

zamie>ci: ¯ za ^ po ^ u, % ˚mie>ci:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ miejsce. ˚zamieszcza:. zami-e>:(ata: ¯ za` % ˚mie>:. ¢zamiet ¯ za` % mieczanie ]zauwa/enie, odnotowanie\. znak, >lad. ros. zamet. †zami"szka: oci'ga: si", zaniedba:. ang. delay, neglect, ros. zader'at;-zadier/at, zamedlqt;-zamiedliat, upu]enie-upuszczenie, u ^ za.

zamil-cze:(kn': ¯ za` ]u\ % milcze:. staropol. zamylczecz, zatulycz

usta; nyechacz zamilczy a nye wysnawa; zamylczal – 1. nic nie powiedzie:, nie odpowiedzie:, nie odezwa: si", milcze:, 2. biernie, spokojnie zachowywa: si", nie zareagowa:, znie>: w milczeniu, nie sprzeciwi: si", 3. dopu>ci: do utraty prawa wskutek milczenia przez okre>lony czas, 4. nie wyjawi:, ukry:, zatai:, 5. nie wymieni:, nie uwzgl"dni:, pomin':. staropol. zamilka: ]si"\ – 1. nie odzywa: si", milcze:, 2. zamilka: si" – zacina: si", j'ka: si". staropol. zamilk=y – taki kt[ry nie wydaje g=osu. staropol. zamilkn': – przesta: odzywa: si", przerwa: m[wienie, wydawanie g=osu.

zami=owa-nie(ny ¯ za` ]u\ % ˚mi=owa:. staropol. zamylovalem ˘ zamylovacz – obdarzy: wielkim uczuciem, pokocha:. zaminowa: ¯ za` ]czas\ % mina. †zamiota: rzucaj'c co> – przykry:, zarzuci: ]czym>\, zasypa:. za ^ na. †zamiza: czy zamisa: zmiszcze:, zepsu: si", o soli – zwietrze:. staropol. ca 1418 zagyne albo zamysa.

zam-kn':(kni"cie(kni"ty(yka: ]si"\ ¯ za` % ˚mkn': ¯ mek, myk ]tward\. zatwierdzi:. ˚nr 466. w zwi'zku s=owotw. z «wier» ]twierd, twierdz-enie(a, zawiera:\, mek, myk ˘ zamek ]twierdza\, mkn':, po(u(z(za-myka:. tyrada w mSjp 1969& 1. «zasun': co, zatrzasn':, zakry: ]czym\ wej>cie, otw[r, uczyni> niedost"pnym wn"trze czego; zawrze: to, co otwarte», 2. «zakry:, zatka: co, zacisn': czym; zasun': pokryw", wieczko, denko, uniemo/liwiaj'c dostanie si" do >rodka czego», 3. «schowa: co w czym, do czego», 4. «pozbawi: kogo wolno>ci, uwi"-


x zi:, umie>ci: w zamkni"ciu», 5. «z=o/y:, zasun': co, zas=oni: wn"trze czego», 6. «zagrodzi:, zastawi:, zas=oni: co ]czym\», 7. «zako<czy: czynno>ci wykonywane w okre>lonych godzinach, wyznaczonych urz"dowo», 8. «zakaza: sprawowania funkcji w=a>ciwej danej instytucji, zlikwidowa: jej dzia=alno>:, skasowa: co», 9. «doprowadzi: do ko<ca, zako<czy: ]czym\, po=o/y: kres czemu, stanowi: zako<czenie, ostatni' faz" czego», a. «wstrzyma:, zawiesi: wyp=at"...», b. «zlikwidowa: czyje> konto...», c. «w ksi"dze rachunkowej...». ang. to close, ros. zatvorit;-zatworit, zapirit;-zapirit ]zaprze:\. staropol. zamknoni, zamczonem,

zamknyono, zamknyon' vlyczk', zamkn'l, bulo zamknyono, ulyczka ta zamknyona b'dze; dawno zamknyone plodem swym ˘ zamkn'cz –

1. zas=oni: otw[r, przej>cie, zasun': wej>cie do jakiego> pomieszczenia czyni'c je niedost"pnym, zasun': to co zas=ania wej>cie, 2. umie>ci: kogo>, co>, w pomieszczeniu zamkni"tym uniemo/liwiaj'c wyj>cie, ukry:, 3. pomie>ci:, zawrze: w czym>, obj': sob', 4. zako<czy: co> ]np. sp[r\, o>wiadczy: co> na ko<cu, 5. o ksi"dze – z=o/y:, nie pozostawi: otwart', te/ zapiecz"towa:, 6. zamkn': ]wn"trze\ – by: nieczu=ym na czyje> potrzeby, niedol", 7. zamczone – bot. marchew zwyczajna, Daucus carota L. silvestris. staropol. zamknienie – 1. odosobnienie, odseparowanie kogo>, 2. zako<czenie ]pewnych czynno>ci procesowych\, 3. zamknienie rzeczy – zawarcie, wyra/enie cech modela ]w sztuce br'zowniczej\, wierne oddanie, przedstawienie, trafne skopiowanie modela. zamkowy ¯ zamek ¯ za` % mek. zamocowa: ¯ za ^ u ^ przy, ˚mocowa: ¯ moc ]si=a\.

zamo-czy:(cza:(kn':

¯ za` ]u\ % ˚moczy: ¯ mocz, mokr, mokrz. zamokrzyca Leersia, gat. trawy rosn'cej pospolicie na moczarach, w rowach i na nizinach. zamordowa: ¯ za` % ˚mordowa:. staropol. zamordovacz – gwa=townie pozbawi: /ycia, zabi:, te/ w znaczeniu niedokonanym.

zamorski ¯ za` % morze. staropol. 1472 czassula zamorska coclea; gwyaszda zamorszka, rosa zamorska, zamorszky kvyat – pochodz'cy z kraj[w le/'cych za morzem, dalekich, odleg=ych; w przeno>ni – niezwyk=y, drogocenny, cudowny. d'b zamorski – drewno hebanowe, zamorski kwiat – niedojrza=e owoce gatunku cynamonowca ]Cinnomonum cassia\, cenione z powodu swego zapachu. staropol. bagno, cebula, g'bka,

k=os. zamorzy: ¯ za` % ˚morzy: ¯ m[r. staropol. zamorzem }zamorzon|. †zamowa ¯ za` ]u\ % mowa. staropol. zamowø, zamow}"|, zamowyl, zamowy – uk=ad, przymierze, pakt. staropol. slowa Ksyøg Zamowi

Boszey; podle tego, iako pysano w ksøgach tey to Zamowi ˘ Ksi"gi Zamowy }bo/ej| – wg Ss 1953, zapewne, nazwa cz">ci Ksi"gi Powt[rzonego Prawa, w kt[rej zawarta jest tre>: przymierza boga z Izraelem. ¢zamo>: ¯ za` ]na\ % mo>:, na wysoczy{nie ]Roztoczu\; Zamo>:. zamo/ny ¯ za` % mo/ny. †zam[c si" ¯ za` ]wz`\ % ˚m[c. zyska: si=y, pot"g", moc. staropol. smokl sya uel zamokl.

zam-[wi:([wienie(awia: ]si"\ ¯ za` ]u\ % m[wi:. staropol. szamovicz, zamouicz, zamowicz – 1. wyst'pi: do s'du, wysun': jakie> roszczenia, 2. zamowi: si" – zobowi'za: si", przyrzec, 3. zamowi: si" z kim> – zawrze: z kim> uk=ad, przymierze. staropol. zam[wienie – przyrzeczenie, zobowi'zanie si".

zamr-acza:(oczy:(oczenie ¯ za` % mrok. staropol. zamroczycz schi', zamroczicz – 1. okry: si" ciemno>ci', za:mi: si", 2. o oczach – straci: zdolno>: widzenia.

zamr-ozi:(a/a:(a/alnia(alnictwo

¯ za` ]czas dok.\ % mr[z.

zamrocz-y:(ony(enie

¯ za` % mrok. ¯ za` % mr[z. szron. staropol. 1268 zamros – danina w owsie sk=adana =owczemu z tytu=u pe=nionych przeze< funkcji. zam-rze:(ar=y ¯ za` ]ob\ % mrze:. 1. usta: w czynno>ciach /yciowych, 2. struchle: ze strachu, znieruchomie:,

zamr[z

sta: w bezruchu. staropol. ca 1450 ne szamarly;

ktoricole slosze a szamrze na szmertney poszczyli ˘ szamrzecz – sko<czy: /ycie, skona:, umrze:.

†zams poziomy wyst"p w >cianie, gzyms o r[/norakim przeznaczeniu. staropol. 1426 sambsy; sampsy, 1477 zamszowanye ˘ sambs, samps, zamsz. zamsz ¯ za` % mech ˘ mszysty. 1. sk[ry owcze, ciel"ce, reniferowe, jelenie, sarnie, =osiowe, garbowane tranem i olejem rybim, 2. tkanina bawe=niana. staropol. 1461 zamsz. staropol. 1478 zamschowa, 1500 zamschov, 1450 zamschitich ˘ zamszowy, zamszyty – zrobiony z zamszu. †zamtuz, zantuz MN, dom publiczny, burdel. staropol. zamthvsz, 1463 zantvsz. †zamuci: zmartwi:, zaniepokoi:, strapi:. staropol. 1456 zamuczon'. zamul-i:(a: ]si"\ ¯ za` % mu=.

zamurowa: ¯ za` ]dok.\ % ˚murowa: ¯ mur. staropol. zamurovacz, szamurovacz – obudowa: murem, zamkn': murem. zamydli: ¯ za` ]czas\ % myd=o. zamyka: ¯ za` % mek, myk ]tward\. staropol. 1498 zamykal, zamyka-

czye, zamika, zamyka, zamikayacz, zamykayaczych ˘ zamykacz –

1. zasun': wej>cie do jakiego> pomieszczenia czyni'c je niedost"pnym, 2. trzyma: w miejscu zamkni"tym, ukrywa:, 3. czyni: niewidocznym, zakrywa:, 4. ]rozum\ zamyka: – czyni: g=uchym na pouczenie, odbiera: rozs'dek, 5. ko<czy: ]np. rozmow"\. ˚zamek. †zamyli: ¯ za` ]po\ % myli: ]si"\. niew=a>ciwie co> powiedzie:, pope=ni: b='d, przej"zyczy: si". staropol. zamylyl ˘ zamylycz.

zamy-s=(>lenie(>lony(>li: ]si"\ ¯ za ^ po ^ u ^ wy, % ˚my>le:. staropol. swego zamisla ostanye;

zamysla, zamislow, zamisl, bez zamisla ˘ zamisl, zamysl –

1. zamiar, postanowienie, 2. pomys=, wynalazek, 3. z=udzenie, oszustwo. staropol. zamisl'yacz ˘ zamy>la: – udawa:, stwarza: pozory. staropol. XV w. zamislanye – mamienie, zmy>lanie, k=amanie. staropol. ca 1500 w zamyslenyv

o szmyerczy; y szdrowego zamyszlenya ]sz dobrego na-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x myszlenya\ ˘ zamyszlenye – 1. rozmy>lanie, rozwa/anie, zastanawianie si", 2. z zdrowego zamy>lenia – w pe=ni w=adz umys=owych, daj'cych zdolno>: do dzia=a< prawnych, 3. udawanie, zmy>lenie, oszustwo. staropol. zamislywschy, zamyslonym ˘ zamislycz, zamyslycz – 1. powiedzie: z namys=em, po namy>le, rozwa/nie, 2. zamy>lone poszcie – wymy>lny krok taneczny. ˚sk=ada: gdzie sk=adane poszcie ]wymy>lny krok taneczny\. staropol. 1403 zamislna ˘ zamy>lny – rozmy>lny, tu u/yteczny. zanadrze za pazuch', miejsce pod wierzchnim ubraniem na piersiach. ¯ za-nad-rze]brami\, nad ^ przy, >lad, /e /ebro powinno pisa: si" rzebro. staropol. zanadra ]zanadrze\. zanadto ¯ za` % nad % to. wi"cej ni/ nale/y, za bardzo, za wiele, nadmiernie. †zan"dzi: wyrz'dzi: szkod". staropol. ca 1455 zanadzycz. ¢zanie ros. ibo ]dla, poniewa/\, dlatego, pol. albowiem. Latopis 1116 zane-zanie. †zanieca: ¯ za` ]pod`\ % nieca: ¯ nieci: ]pali:\. o gniewie– wywo=ywa:, wzbudza:. staropol. gnyew wzbudza a roznyewanye zanyecza. zaniecha-:(nie ¯ za` ]po\ % niecha: ¯ niech ]chcie:\. staropol. nye zanyechal ˘ zanyechacz – przerwa: dzia=anie, od=o/y: na potem. staropol. zaniechanie – zaprzestanie, przerwanie jakiej> czynno>ci, pozorne dzia=anie. staropol. zamyeczy ˘ zamyeczy }cielki| ˘ zamiecicielka – wg Ss 1953& $, ta kt[ra wywo=uje, wzbudza co>. staropol. zamyecz ¯ za` % mie:; zdaje si" tu by: b='d literowy& - albo N ]nieci:\ ˘ M ]mieci:\, - albo R ]`mierzy\ ˘ C ]`mieczy\. †zanieci: ¯ za` ]pod`\ % nieci: ]pali:\. 1. o gniewie – wywo=a:, wzburzy:, 2. zniszczy: ogniem. staropol. zanyeczicz, rozynyeczyl, zanyeczy ˘ zanyeczicz.

zanieczy-szczenie(>ci:(szcza: ]si"\ ¯ za` % nie % czysto>:. zaniedb-anie(any(ywa:(a: ]si"\ ¯ za` % niedba: ¯ dba:.

zaniem[c za` % niemoc ¯ nie % moc. wo=. 1289 iznemogl=sœ-izniemog=sja ]zaniem[g=, rozrchorowa= si"\. zaniem[wi: ¯ za` % nie % m[wi:.

zaniepoko-jenie(i: ]si"\ ¯ za` % nie % pok[j ¯ koi:.

zanie>:, zanosi: ]si"\ ¯ za` % nie>:. staropol. 1404 zanosl, 1471 zanyeschie ˘ zanyescz – przerzuci: na inne miejsce, a. o mieczu – wyci'gn':, wydoby:, b. o wichrze – gwa=townie zabra: kogo> z jakiego> miejsca, porwa:, unie>:. †zaniewidzie: sta: si" >lepym. zanik(a:(owy ¯ za` % ˚nikn':. 1. †zanikiel klamra od pasa, zapinka. staropol. ca 1500 zanykel. 2. †zanikiel bot. /ankiel zwyczajny, Sanicula europaea L. staropol. 1475 sanikl. zanim ¯ za` % nim. nim, p[ki nie, wpierw ni/, lecz przedtem. †zaniszczy: ¯ za` % ˚niszczy:. u>mierci:. staropol. wszythky w szyvocze szanyscza. zani/a: ¯ za` % ˚ni/a:.

1. †zankiel, zenkiel 1. klamra od pasa, zapinka, 2. pas, opaska na biodra. 2. †zankiel bot. /ankiel zwyczajny, Sanicula europaea L. zanocowa: ¯ za` ]dok.\ % noc. zanokcicaza ¯ za` % nogo: ]pazur\ ˘ paznokie:. 1. Asplenium, rodzina paproci obejmuj'ca ok. 200 gatunk[w rosn'cych w klimacie umiarko wanym i podzwrotnikowym, 2. med. ropne zapalenie tkanek doko=a paznokcia, 3. wet. przewlek=a choroba zaka{na zwierz't, powoduj'ca martwic" sk[ry i le/'cych pod ni' tkanek, lub martwic" b=ony >luzowej jamy g"bowej i przewodu pokarmowego. ¯ nogo: ]pazur\ ˘ paznokie:. za-nosi:(nie>: ¯ za` ]dok.\ % nie>:. †zanowiec bot. 1. gatunki janowca albo szczodrze<ca, Genista pilosa L. et germanica L. vel Cytisus biflorus L’Herit. 2. janowiec cienisty, Genista germanica L. †zanowi": $ bot. gatunki janowca albo szczodrze<ca, Genista pilosa L. et germanica L. vel Cytisus biflorus L’Herit. zanotowa: ¯ za` % ˚notowa:. zanudz-a:(i: ]si"\ ¯ za` % nuda. zanurz-a:(y: ]si"\ ¯ za` % nurzy: ¯ nur(kowa:. za< on ]on ^ wi"kszy\. zaoczny ¯ za` % oczny ¯ oko. zaogni-:(a: ]si"\ ¯ za` % ogie<. zaokr'gl-i:(a: ]si"\ ¯ za` % okr'g. zaokr"towa: ]si"\ ¯ za` % okr"t.

zaopatr-ywa:(zenie( (zeniowiec(zy: ]si"\

¯ za` % opatrzy:.

zaora: ¯ za` % ora: ¯ or ]ko<\, aro.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1389 ne zaoral ani zasial, 1402, 1412, 1428, 1456 zaoral, 1428 zaoracz – orz'c, przygotowa: ziemi" pod zasiew. staropol. zaoranie – zaoranie cudzej ziemi jako w=asnej. zaostrz-y:(a: ]si"\ ¯ za` % ostrze. staropol. acz zaostrz" yako

blyskawycz" myecz moy; zaostrzywszy ˘ zaostrzycz. zaoszcz"dzi: ¯ za` % oszcz"dzi:. zapach(nie: ¯ za` % pach ]wiew\ ¯ pachati ]wia:\. s=owotw. pokr. pacha. staropol. ca 1455 zapachacz, vonye puscacz. ros. zapax, aromat.

zapad(ka(lina(=y(nia(a: ]si"\ ¯ za` ]u\ % pada: ¯ pad. staropol. 1453 przesz zapadv;

od zapada, ku zapadu sluncza, na zapad sluncza ˘ zapad –

1. zachodzenie, znikanie za horyzontem cia= niebieskich, 2. zapad ]slu<cza\ – strona >wiata w kt[rej s=o<ce znika za horyzontem, zach[d. anglosas, niem., >redniow. ang. i ang. west, ros. zapad-zapad ]zach[d\. †zapad=y taki, na kt[ry co> spad=o ]w wielkich ilo>ciach\, zasypany. staropol. zapadla sznygyem.

†zapadni, zapadny zapadna strona, strona zapadnia – zachodnia strona >wiada, zach[d. †zapadnienie ¯ za` % pada:. zawalenie si", doszcz"tne zniszczenie, zag=ada, ruina. staropol. wyeczne pot"pyenye albo zapadnyenye. =ac. casus. zapakowa: ]si"\ ¯ za` % pakowa:. zapala: ]si"\ ¯ za` % pali: ]si"\. 1. powodowa: /e co> p=onie, pali si", 1.a. w przeno>ni – wzbudza: uczucia, wzrusza:, podnieca:, 1.b. ku gniewliwo>ci si" zapala: – wybucha: gniewem, 2. zapala: si" – stawa: si" ]by:\ czerwonym na twarzy, rumieni: si" 2.a. rumieni: si" ze wstydu, wstydzi: si". staropol. zapalanie – 1. wzniecanie ognia, w przen. wzbudzanie gwa=townych uczu:, 2. gwa=towne uczucie, 3. rumieniec ]na twarzy\, 4. ca 1428& assiduo czenstemv zapalanv – $ wg Ss 1953; assiduo ¯ =ac. assiduus ¯ assiduitas ]sta=a obecno>:\ ˘ sta=a obecno>: cz"stym zapalaniem. staropol. zapalany – p=on'cy ogniem, w przen. usilnie czego> pragn'cy. staropol. zapalenie – 1. wzniecenie ognia, kt[ry, wed=ug


x [wczesnych poj":, p=on'= w sercu, 2. uniesienie, gwa=towne uczucie, wzruszenie, 3. to, co pobudza uczucia, podnieta, bodziec, 4. rumieniec na twarzy. staropol. zapalycz ]sza, se\,

zapalyl, zapalil, se zapali, rospalilabi sza ognyem miloscz, szercze moye zapalycz –

spowodowa: /e co> zacznie p=on':, pali: si", podpali:, obiata zapalona – ofiara ca=opalna. zapali: – w przen. wzbudzi: gwa=towne uczucia, wzruszy:, podnieci:. staropol. zapalny, zapalni – 1. przeznaczony do spalenia ]rytualnego\, trzy cytaty ˚pederastia. 2. wzbudzenie jakiego> uczucia, podnieta. zapalczyw-y(o>: ¯ za` % pali:. sk=onno>: do wybuch[w gniewu, do uniesie<. ˚zapalenie. alcz ¯ >redniow. alhba-alczba ]g=[d, post, pragnienie\. ros. alhnost;-alcznost ]/'dza, nadmierne pragnienie\.

zapal-enie(eniec(i:(nik(niczka( (ny(a: ]si"\ ¯ za` ]pocz.\ % pali:. staropol. zapala: si" ]rumieni:\. zapali: si" ]rozgniewa:\. ang. ]med.\ inflamation, ]zapaleniec\ fanatic, enthusiast, ]zapa=\ ardour, enthusiasm, ]silnika\ ignition, ]ognia, podpali:\ set on fire, ]zapali: ogie<\ make fire, ]zapali: si"\ catch fire, ]zapalny\ inflammable,

inflamaciq-inflamacija, vospalenie-wospalenie.

ros.

zapa=(a:(ka ¯ za` % pa=anie. zapalczywy ¯ pali: ]si"\, napala:, alcz ¯ >redniow. alhba-alczba ]g=[d, post, pragnienie\. ros. zapalhivyj. zapa=czanka drewno do produkcji patyczk[w i pude=ek zapa=czanych.

zapami"t-a:(ywa: ]si"\ ¯ za` % pami"ta:. staropol. zapamy'tacz, zapamy"tacz, zapamyatacz ˘ zapami"ta: ]si"\ – 1. nie zachowa: w pami"ci, zapomnie:, 2. zapami"ta: si" straci: panowanie nad sob', unie>: si", zapomnie: si". staropol. zapamyataly ˘ zapami"ta=y – 1. taki, o kt[rym si" nie pami"ta, zapomniany, 2. zatwardzia=y w grzechu, uparty w z=ym dzia=aniu. staropol. zapami"tanie – 1. zapomnienie, niepami":, 2. zatwardzia=o>: w grzechu, w z=ym dzia=aniu.

staropol. zapami"tliwo>: – zapomnienie, niepami":. staropol. zapami"tnik – cz=owiek kt[ry straci= pami":. gr. phren ]umys=\ ˘ phrenitis ]szale<stwo, ob="d, furia\ ˘ p[{nogr. phrenesis ˘ =ac. phrenesis ˘ po{no=ac. phrenesia, starofranc. i >redniow. ang. frenesie, ang. frenzy, fury, ros. bezumie-bezumie, bewenstvo-beszenstwo. zapanowa: ¯ za` ]o\ % panowa:. zaparcie ]si"\ ¯ za` ]wy\ % parcie. ¢zaparkanie ¯ za` % parkan ]palisada, ogrodzenie rz"du siedlisk\ nagroda ¯ na % groda ]p=ot, bor\ ˘ po•bor•y, p=at•no>:, za•p=ata, za•boro•le ]za•parkanie, za•groda\; na•groda  za•groda ˚nr 002.A. zapartek ¯ za` % parcie. be=tun, jajko niezal"/one, ros. zbuk, A. Br¥ckner& od ros. portit; ]ze(psu:\, czes. zaprtek, =u/. zaportk. zaparz-a:(y: ]si"\ ¯ za` % parzy: ¯ para ]gor'cy opar wodny\. staropol. ca 1500 oculos lippos zaparzone – oko zaparzone, =zawi'ce wskutek zapalenia. zapas(owy ¯ za` % pas. ros. zapas. zapaska wiejski samodzia=owy fartuch z we=ny. zapa-sy(>nik(>niczy ¯ za` % pas. zapa>: 1. ostra niewydolno>: kr'/enia po='czona z nag=ym spadkiem ci>nienia krwi, 2. forma zapadania, czyli upadku ˘ zapada: si", 3. za % pasienie, tuczenie ˘ zapa>: si" ^ upa>:. staropol. zapascz – fala, zw=aszcza wzburzona, gwa=towna. †zapa>nik rodzaj fartucha, okrycie si"gaj'ce od pasa w d[=, chroni'ce odzie/ od zabrudzenia. staropol. 1477 zapasnyk; zapa-

snyky tres; zap'sznyczy pugillatores. zapa>nik ¯ za` % pas. staropol. 1471 zapaschnyk, ca 1500 zapasznyk –

ten, kto walczy w zapasach. ang. wrestler, ros. borec-borec. zapatr-ywanie(rzy: ]si"\ pogl'd. ¯ za` % ˚patrzy:. zapcha: ]si"\ ¯ za` ]dok.\ % pcha:. staropol. 1466 zapchn'l ˘ zapchn'cz – o cierniu& wbi: si", wk=u: si", przek=u:.

zape=ni-a:(i: ]si"\ ¯ za` ]wy\ % ˚pe=ni:. staropol. zapelnyaly ˘ zapelnyacz – czyni: co> pe=nym, wype=nia: co> czym>.

staropol. zapelnona ˘ zape=ni: – uczyni: co> pe=nym. zaperz-a:(y: ]si"\ ¯ za` % perz. staropol. zapyrzicz syø – zaperzy: si:, tj.zawstydzi: si". zapesz-a:(y: ]si"\ ¯ za` % pech. zapewne ¯ za` ]nie\ % pewne. prawdopodobnie, ]by:\ mo/e. za ^ omal ˘ za•pewne ^ omal pewne. staropol. zapevnye – zapewnie, tj. na pewno, niew'tpliwie. ang. ]omal pewne\ surely, certainly, ]w'tpliwe\ maybe ]by: mo/e\, probably ]prawdopodobnie\, ros. ]omal pewne\ navernonawierno, konehno-konieczno, nesomnenno-niesomnienno, ]w'tpliwe\ mo'et-byt;.

zapewni-:(a:(enie ¯ za` ]na\ % pewno ]niew'tpliwie\. na pewno; gwarancja, por"czenie.

zap"d(zi: ]si"\ ¯ za` ]wi"cej ni/\ % ˚p"dzi:. dalej, wi"cej, z powodu p"du. staropol. precz sapøda; ot swey misly zapødzaiø ˘ zapødzacz – zap"dza:, tj. odgania:, odrzuca:, odsuwa:, oddala:. staropol. zap"dzenie – wygnanie, wyp"dzenie. staropol. zap"dzi: – zmusi: do odej>cia, ucieczki, wygna:, wyp"dzi:; o /onie – oddali:, da: list rozwodowy. zapia: ¯ za` ]pocz'tek\ % pia:. staropol. nye zapoye ]nie zapieje\, staropol. nathychmyasth kur za-

pyal; kyedy yescze kur by= nye zapyal ˘ zapyacz – o kogucie& wyda: charakterystyczny g=os.

zapi-':("cie(na: ]si"\ ¯ za` % pi':. zapi: si" ¯ za` % ˚pi:. staropol. }o biblijnym Noe| napyge sz' tego wyna y zapyge szø ]bibens vinum inebriatus est\ a nago leszal w swem stanu ˘ zapyge szø ˘ zapycz szø – wypi: za du/o alkoholu, nadu/y: alkoholu, upi: si". }uderzenie w opony m[zgowe pederast[w, J.D.|. ˚pederastia.

zapie-cek(kanka(c(ka: ]si"\ ¯ za ^ przy ^ ko=o ^ blisko, % ˚piec. staropol. ca 1500 zapyecz – 1. opali: ogniem celem zahartowania, uczynienia twardszym i odpornym na gnicie, 2. o mleku – spowodowa: >ci"cie si", 3. uczyni: zatwardzia=ym w grzechu, w z=ym dzia=aniu, 4. zapieczony – zatwardzia=y w grzechu, uparty w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu. †Old Polish hardening stand.

†zapiecz"ta:, zapiecz"towa: ¯ za` ]czas dok.\ % piecz":.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. zapeczentacz, zapye-

cz'thacz, zapyecz'towacz, zapye -czantacz, zapyecz'thowacz, zapyeczathowany, zapyecz'thovacz, zapyaczatovaly – zaopatrzy: piecz"ci' na znak wa/no>ci, nienaruszalno>ci zamkni"cia. staropol. zapiecz"tanie – opatrzenie piecz"ci', w przen. utwierdzenia, wzmocnienie. zapieka: ¯ za` % piec. ˚zapiecek. staropol. zapyekacz – 1. powodowa: zatwardzenie, zaparcie, 2. zapieka: si" – stawa: si" twardym, twardnie:. †zapiekla: ¯ za` % piek=o ]ogie<\. staropol. zapiekla: ]si"\ – 1. rozgrzewa:, 2. zapiekla: si" – stawa: si" zatwardzia=ym w grzechu, upartym w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu. staropol. zapieklec – cz=owiek zatwardzia=y w grzechu, uparty w z=ych my>lach. w z=ym dzia=aniu. staropol. zapieklenie – zatwardzia=o>: w grzechu, up[r w z=ym dzia=aniu. staropol. zapiekli: si" – sta: si" zatwardzia=ym w grzechu, upartym w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu. staropol. zapiek=o – miejsce pobytu dla dusz sprawiedliwych, otch=a<. staropol. zapiek=o>: – 1. zatwardzia=o>: w grzechu, up[r w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu. 2. nieczu=o>:, surowo>:, osch=o>:. staropol. zapiek=y – zatwardzia=y w grzechu, uparty w z=ych my>lach, w z=ym dzia=aniu. zapieni: ]si"\ ¯ za` ]pocz.\ % piana.

zap-iera:(rze: ]si"\ 1. za` ]wy\ ˘ za(wy•piera: si", na przek[r; s=owotw. pokr. przeczy:, 2. za` ]przed\ % parcie, nap[r ˘ zamkn': drzwi, wrota przed naporem. staropol. zapiera:, zapira: – 1. o uszach – nie chcie: s=ysze:, 2. uniemo/liwia: dost"p, nie dopuszcza: do czego>, wzbrania:. wo=. 1289 sœ zapr≠-sja zapre ]zaprze si"\, zaperlisœzaperlisja ]zaparli si", zamkn"li\, zapr≠lsœ-zapre=sja ]zapar= si"\, zapr≠vw[sœ-zaprewszusja ]zapar= si"\. ˚ zaprzeczy:.

zapi-"cie(nka(na: ]si"\

¯ za` ]s\, % ˚pi':, pina:.

zapi=owa: si" ¯ za` % ˚pi=owa:. zapi-nka(':("cie(na: ]si"\ ¯ za` ]s\ % ˚pi':, pina:. franc. le fermoir, agrafe,

>redniow. ang. claspe, clapse ˘ ang. clasp, ros. zastë'ka-zastio/ka. zapis(ek(a: ]si"\ ¯ za` % ˚pisa:. staropol. 1400 zapissz zapisowa-

ni, z yegosz zapisv list vischedl; 1434 k zapissu gechal; oth zapysow, 1456 yekom ya nye ranczil zapissv ve xanghi; od zapysv; zapowyedzy zapysv, 1499 zapysch in libro – ˘ zapissz, zapis, zapiss, zapys, zapysch –

1. wpis do ksi"gi s'dowej, 1.a. pisemne zobowi'zanie, umowa, te/ dokument zabezpieczaj'cy wykonanie zobowi'zania ]wpisane do ksi"gi s'dowej\, 1.b. pisemne nadanie lub przekazanie mienia ]wpisane do ksi"gi s'dowej\, 2. pismo, dokument, 3. op=ata sk=adana za wpisanie do ksi"gi s'dowej, 4. napis. staropol. 1396 zapisacz; zapyssacz, 1492 zapissany, 1415 szapiszano, 1428 zapisacz; zapisawschi, nye zapissani, 1455 zapysal, zapyszano, z'pyszaly, to zapyss', zapyszan' – zapisa: ]si"\ – 1. wnie>:, wci'gn':, wpisa: do ksi"gi s'dowej, 1.a. pisemnie potwierdzi: zobowi'zanie, umow", wystawi: dokument ]na podstawie wpisu do ksi"gi s'dowej\, 1.b. pisemnie potwierdzi: nadanie lub przekazanie mienia ]wpisem do ksi"gi s'dowej\, 2. zapisa: si" – zobowi'za: si" pisemnie. staropol. zapisanie – wpis do ksi"gi s'dowej, pisemne zobowi'zanie, umowa, te/ dokument zabezpieczaj'cy wykonanie zobowi'zania ]wpisane do ksi"gi s'dowej\. staropol. zapisne – op=ata uiszczana pisarzowi. staropol. zapisny, zapi>ni – zwi'zany z zapisem, dotycz'cy zapisu. staropol. zapisowa: ]si"\ – 1. wnosi:, wci'ga:, wpisywa: do ksi"gi s'dowej, 2. zapisowa: si" – zobowi'zywa: si" pisemnie ros. zapis. zapl-ata:(e>: ]si"\ ¯ za` % s(plot. staropol. zaplyatacz – zaplata:, ='czy: pasma czego>, przek=adaj'c jedno przez drugie, ple>:. zapl't-a: si" ¯ za` % ˚pl'ta:, pokr. pl's TS. zaplecze ¯ za` ]z ty=u\ % plecy.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zaple>: ¯ za` ]czas dok.\ % ˚ple>:. staropol. ¢zaplecz – zaple>:, p=otem zagrodzi: drog".

zaplu: si" ¯ za` % ˚plu:. zapluskwi-:(a: ¯ za` % pluskwa. zap=aci: ¯ za` % ˚p=aci:. staropol. zaplaczacz – 1. tytu=em czego> dawa:, przekazywa: nale/no>: ]g=[wnie w pieni'dzach\, 2. zwraca:, oddawa:. staropol. 1394 saplacene, 1415 szaplaczenye, 1421 dzen saplaczena, 1429 zaplaczenya, ca 1429 po szaplaczenyu; kv zaplaczenyv ˘ saplacene,

szaplaczenye, saplaczene, zaplaczenye – zap=acenie&

1. danie, uiszczenie nale/no>ci, 1.a. ]u\czyni: zap=acenie – ]za\p=aci:, 1.b. by: w zap=aceniu – by: wyp=acalnym, mie: pieni'dze potrzebne do uregulowania nale/no>ci, 2. zap=ata, nale/no>: z tytu=u jakiego> zobowi'zania, 3. odwzajemnienie si", rekompensata. staropol. szaplaczicz, 1428 zaplaczila, 1437 szam zaplaczyl, ca 1420 bi zaplaczil;

alyesz zaplaczysch, 1396 szaplaczil, 1397 zaplaczicz ˘ szaplaczicz, zaplaczicz –

zap=aci: ¯ za` % p=aca – 1. da:, przekaza: nale/no>: ]g=[wnie w pieni'dzach\, 2. odda:, zwr[ci:, 3. u/ycia specjalne& 3.a. r"k' sw' za=paci: – ponie>: kar" uci"cia r"ki, 3.b. szyj' sw' zap=aci: – ponie>: kar" >mierci, 4. da:, darowa:. staropol. zap=acony – ten kt[ry p=aci, p=ac'cy. staropol. zap=ata – 1. nale/no>: ]g=[wnie w pieni'dzach\ dawana, przekazywana z tytu=u r[/nych zobowi'za<, np. czynszu, d=ugu, odszkodowania, podatku, por"czenia, posagu, wynagrodzenia za prac", sprzeda/y, itp., 2. zap=acenie, uiszczenie nale/no>ci, 3. odwdzi"czenie si", nagroda ]za co>\, 4. dar, dobrodziejstwo. staropol. ca 1430 zaplatczø ˘ zaplatcza – ten, kt[ry p=aci za co>. staropol. zaplathnye – zap=atnie, za zap=at', za wynagrodzeniem. zap=-adnia:(odni: ¯ za` % p=[d.

zap=ak-a:(iwa: ]si"\ ¯ za` ]zacz':\ % ˚p=aka: ¯ p=acz.


x staropol. zaplacacz, zaplakal, zaplakav ˘ zaplakacz – zacz': p=aka:. staropol. zap=akanye – zap=akanie, p=acz ]nad czym>\, op=akiwanie ]czego>\. zap=ata ¯ za` % p=aci:. ˚zap=aci:. nagroda ¯ na % groda ]p=ot, bor\ ˘ po•bor•y, p=at•no>:, za•p=ata, za•boro•le ]za•parkanie, za•groda\; na•groda  za•groda ˚nr 002.A. za•p=ata ^ wy•nagrodzenie. ros. zaplata. †zap=ata: ¯ za` % p=at ]tkaniny\. staropol. zaplatacz – co> dziurawego =ata:. staropol. zaplatanye – =ata na tkaninie. †zap=ocie cz">: roli lub ogrodu poza ogrodzeniem gospodarstwa kmiecego. staropol. 1416 zaplocze; saploczye. †zap=omieni: ¯ za` % p=omie<. obj': p=omieniem. staropol. zaplomyenyl – obj': p=omieniem. zap=-odnienie(adnia: ¯ za` % p=[d. staropol. ¢zaplunyacz sza – zap=onia: si", tj. rozmna/a: si".

zap=on(i: ]si"\ ¯ za` ]pocz.\ % p=on ¯ p=omie< M ˘ N, s=owotw. pokr. kap=on, p=onny. staropol. ne zaplonø se;

nye zaplon" szy"; zaploncze se; sromy zaplon'wschy szye ˘ zaplonøcz, zaplon'cz –

zap=on': si", zarumieni: ze wstydu, zawstydzi: si". staropol. zaplonøly – zap=on"=y, tj. zawstydzony. staropol. zaplonyenye – zap=onienie, tj. wstyd, upokorzenie. †zap=onica zaniedbane pole. staropol. 1428 zaplonycza. zap=oni: ]si"\ ¯ za` % p=on. †zap=oszy: ¯ za` ]wy ^ po\ % p=ocho ]{le\. staropol. zaploschicz a zagnacz;

mogl zaplosicz gy. †zap=otnia, zap=otnica

¯ za` % p=ot ]ogrodzenie\. staropol. 1418 ku szaplotny, 1433 zaplothnicza ˘ szaplotnya – cz">: roli lub ogrodu poza ogrodzeniem gospodarstwa kmiecego. staropol. zap=otny – znajduj'cy si" poza ogrodzeniem gospodarstwa kmiecego. zap=yn': ¯ za` % ˚p=yn':. zap=ywa: ¯ za` % ˚p=ywa:.

zapobie-c(ga:(gawczy

¯ za` % po % biec, biega:.

†zapochodz'cy ¯ za` % pochodzi:. staropol. 1466 zapochodzaczy – o ludno>ci poddanej – maj'cy prawo przenoszenia si" z jednej

wioski do drugiej, opuszczenia jednego pana feudalnego i osiedlenia si: na dobrach innego.

zapocz'tkowa: ¯ za` ]pocz.\ % pocz'tek ¯ czyn.

zapodzi-a:(ewa: ]si"\ ¯ za` ]czas dok.\ % podzia: ¯ dzia:.

zapole cz">: stodo=y; do=y. pol.-ang. pole ]s=up\. por. stodo=a ¯ stode ]kolumna, filar\, stajnia ¯ stallion ]ogier\, LLJ †zapoleci: ¯ za` ]czas dok.\ % poleci:. dopisek& wydawcy }Ss 1953| uznaj' prefiks za` za b="dny. staropol. zapoleczyla.

zapom-nie:(ina: ]si"\ zapomnienie ¯ za` % ˚pomnie: ¯ mnie: ¯ mniema:. staropol. zapomynyenya ˘

haftka, haczyk, 2. kapa, narzuta na pos=anie. zapor-a(owy, zap[r ¯ za` % parcie. za ^ na ^ u ˘ na(u•p[r. staropol. ca 1428 przesze wschey zapory sine quois obice ˘ zapora – przeszkoda. ang. obstacle; dam, ros. zaprud-zaprud, zapor-zapor ]zasuwa, ryfiel; med. zatwardzenie\. †zapor"czy: ¯ za` ]czas dok.\ % por"czy: ¯ po` ]za`\ % r"ka. staropol. tego zaporaczonego – da: na co> za kogo> por"k". ang. to recommend. †zaporowe jaki> bli/ej nieznany doch[d z /up solnych. staropol. 1434 zporowe.

zapotrzebowa-:(nie

zapomynyenye, zapomnene, zapomnenu, zapomnena –

¯ za` % potrzeba ¯ trzeba ]wym[g\.

zapowi-ada:(ed{(edzie: ]si"\ ¯ za` % powiada: ¯ wiedza. staropol. 1399 ne szapowadal, 1420 nye zapowedal ]zapowadal\,

zapomnienie, tj. brak pami"ci, niepami":. staropol. nye zapomynaly,

nye zapomynayancz, zapomnwczy, zapominaiø, zapominasz, zapominacze, ne zapomynay, ne zapomynala, zapomnal iest, ne zapomnal lud moy, nye zapamy"taly, zapomnwczy slwchacz, nye zapomynayancz ˘ zapomynacz –

nie zachowa: w pami"ci ]traci: z pami"ci\, przestawa: pami"ta:. staropol. przepami"ta:. anglosas. forgietan, forgetan, pokr. niem. vergessen ]zapomina:\, >redniow. ang. forgeten, forgiten, ang. forget(ting, ros. zaby-vat;/t;-zaby•wat(t. zapomoga ¯ za` % pomoc. staropol. zapom[c si" – zaopatrzy: si", wzbogaci: si" ]$\. =ac. subsidium ˘ anglofranc. subsidie ˘ >redniow. ang. subsidie ˘ ang. subsidy, assistance, ros. subsidiq-subsidija, deme'noe vspomo'enie, dene'noe posobie. ¢zapona 1. kurtyna, 2. przykrycie, narzuta. Latopis 1116 zapona-zapona.

†zapon-ica(ka, zaponnica staropol. 1428 zaponø, 1445 zapona, 1450 ¢zapponi, 1469 zapony, ca 1470 zapony ]zaponycze\; zapona ]zaponyczie\, 1471 monilia albo zapony 1499 contecturas albo zapony ca 1420 zaponka spinter, 1382 ¢zapomka, 1425 i 1437 zaponka ˘ zapona, zaponka, zaponnica – 1. ozdobna sprz'czka, klamra, spinka, te/ naszyjnik, bransoleta;

¢zapowyday'cz, zapowyedami, zapowyeday'cz, zapowyedamy ]zakazugem\, praw zapowiedan, potrzebno gest krolewskey wyelmosznosczy zapowyedacz ˘ zapowyedacz –

1. zabrania: okre>lonych dzia=a<, zakazywa:, 2. zabrania: korzystania z czego> ]zw=aszcza z nieruchomo>ci\, 3. zajmowa: kogo> albo co> urz"dowo na zabezpieczenie pretensji, te/ domaga: si" urz"dowego zaj"cia na zabezpieczenie swoich pretensji, 4. odmawia:, nie chcie: dawa:, 5. sprzeciwia: si" kwestionowa:, te/ uniewa/nia:, 6. oznajmia:, og=asza:, zapowiada:. staropol. zapowyadanye, zapowyedanye – zapowiadanie& 1. zaj"cie na zabezpieczenie pretensji, areszt, 2. zakazanie, zabronienie. staropol. zapowiedny, zapowiadny – 1. zakazany, zabroniony, 2. obj"ty zakazem korzystania, u/ywania, 3. zaj"ty na zabezpieczenie pretensji, 4. zapowiedny czas – 4.a. dni nies'dowe, 4.b. okres przedpo>cia w kt[rym Ko>ci[= zakazywa= jedzenia mi"sa, 5. z=odziej przest"pny – z=odziej wci'gni"ty do spisu przest"pc[w, zarejestrowany. staropol. zapowiedzenie, zapowiedzienie – 1. zabronienie, zakaz wykonywania okre>lonych dzia=a<, 2. zabronienie korzystania z czego>, 3. zaj"cie na zabezpieczenie preten-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


sji, te/ domaganie si" urz"dowego zaj"cia na zabezpieczenie pretensji. 4. sprzeciwianie si". przeciwstawienie si". staropol. zapowedzecz, zapowyedzecz, zapovyedzecz ˘ zapowiedzie: ]si"\ – 1. zabrania: okre>lonych dzia=a<, zakaza:, 2. zabrania: korzystania z czego> ]zw=aszcza z nieruchomo>ci\, 3. zaj': na zabezpieczenie pretensji, te/ domaga: si" urz"dowego zaj"cia na zabezpieczenie swoich pretensji, 4. ob=o/y: kl'tw', kar' ko>cieln', polegaj'c' na zakazie odprawiania obrz"d[w religijnych w obj"tym kl'tw' ko>ciele, ekskomunikowa:. 5. rozkaza:, poleci:, nakaza:, 6. sprzeciwi: si", zakwestionowa:, te/ uniewa/ni:, 7. nie chcie: da:, u/yczy:, odm[wi:, 8. wezwa: do s'du, 9. skaza: na wygnanie, zakaza: pobytu w kraju. staropol. 1396 }za|powecz; dnya zapowyedzi, zapovyedzy, 1466 szapowecz, 1471 zapovyecz pansk' ˘

1457 zapozval ˘

zaposvacz, zapozvacz – wytoczy: proces, pozwa: do s'du. ang. to summon, ros. vyzvat; v sud.

zapo/ycz-a:(y: ]si"\ ¯ za` % po/yczy: ]udzieli: co komu\. j"zyk polski ma silne powi'zania z j"zykiem rosyjskm i niemieckim, tj. po obu stronach granic, st'd i zapo/yczenia s=ownictwa z nich s' w miar" pewne, gdy narody blisko siebie, stykaj' si", s'siaduj'. je/eli istnieje za> podobie<stwo w pisowni, wymowie, lub obu razem, mi"dzy j"zykiem polskim a chorwackim czy serbskim – mo/e s=owo jest zapo/yczone przez jeden j"zyk od drugiego, lub odwrotnie, a mo/e oba zosta=y zapo/yczone z j"zyka niemieckiego lub jakiegokolwiek innego – prawdopodobie<stwo zapo/yczenia od siebie znikome, i nie ma co dopatrywa: si" wzajemnych zapo/ycze< od odleg=ych plemion, jak w przypadku Chorwat[w czy Serb[w, nawet gdy takie s', lecz nie ma na to /adnej przes=anki, /e st'd w=a>nie zapo/yczenie posz=o.

zap[{ni-a:(: ]si"\

¯ za` ]s\ % p[{no.

zapowecz, zapowyedz, zapovyecz –

zapracow-a:(ywa: ]si"\

1. wypowied{ zapraniaj'ca okre>lonych dzia=a<, zakaz, 2. obj"cie zakazem korzystania z czego> ]zw=aszcza z nieruchomo>ci\, 3. zaj"cie na zabezpieczenie pretensji, te/ domaganie si"... jak uprzednio, 4. sprzeciwienie si", niedopuszczenie do czego>, te/ uniewa/nienie, 5. zakaz pobytu w kraju, wygnanie, banicja, 6. kl'twa, kara ko>cielna polegaj'ca na zakazie odprawiania obrz"d[w religijnych w obj"tym kl'tw' ko>ciele, 7. s'd, og=oszenie kr[lewskich rok[w s'dowych. staropol. szapowyednycz'

zapra: ¯ za` % ˚pra:.

]szapowyedzcz'\, zapowyedzaczym ˘ zapowyedzcza –

zapowied{ca, ten kto domaga si" s'dowego zaj"cia czego> na zabezpieczenie pretensji. ¢zapowiedati przy(na•kazywa:. staroros. zapovedatizapoweidati, za-za, ros. prikazyvat;, nakazyvat;. zapowiedzie: ¯ za` % ˚powiedzie:.

zapowietrzony

¯ za` % powietrzy:.

zapozna-:(wa: ]si"\

¯ za` % pozna: ¯ zna:.

†zapozwa: ¯ za` % pozew ¯ zew. staropol. 1454 zaposval,

¯ za` ]prze\ % ˚pracowa:.

rzadko& zapiera: bo kojarzone z zaparciem si", zaprzeczeniem. zapragn': ¯ za` % pragn':. zapr-asza:(osi: ¯ za` % prosi:.

zapraw-a(ia:(i: ]si"\ ¯ za` % ˚prawi:. 1. :wiczenie ¯ za ^ w ˘ wprawa, pokr. wprowadzenie, praw ]dobrze, s=usznie, prawid=owo\, 2. murarska – spoiwo. zaprawa do potraw – przyprawa; zaprawi: wino, w[dk" – doda: przypraw. †zaprawd" ¯ za` ]na`\ % prawd". staropol. szaprafdø, szapra}w|dø, zaprafdø, zaprawdø, zaprawd', 1437 zaprawda, zaprawd' pro certo, 1450 zaprawd', szaprawda – I. partyku=a. 1. podkre>la wa/no>:, prawdziwo>: s'siedniego wyrazu lub zdania – istotnie, rzeczywi>cie, prawdziwie, naprawd", te/ na pewno, bez w'tpienia, 2. uwydatnia przeciwstawienie, kontrast, 2.a. przecie/, 2.b. zaprawd"..., ale – wprawdzie..., ale. II. sp[jnik. 1. jako wska{nik nawi'zania przeciwstawnego& 1.a. ]a\ jednak, ]ale\ jednak.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

1.b. natomiast, 2. jako wska{nik nawi'zania ='cznego – a, i te/, tak/e, 3. jako wska{nik nawi'zania wynikowego – wi"c, 4. jako wska{nik nawi'zania przyczynowego – albowiem. staropol. ¢szaprafdocz ˘ zaprawd": – istotnie, rzeczywi>cie, naprawd". staropol. szaprafdøczby ˘ zaprawd":by – na pewno, z pewno>ci', bez w'tpienia. staropol. zaprawdy – zaprawd", istotnie, rzeczywi>cie, naprawd"; za` ^ do`. ang. trully; in fact; really; indeed. zaprawd" †zaiste; za` ]na\ prawda ^ ist ˘ ist-ota(nienie, rzeczywisto>: ]ist\ ^ w istocie rzeczy, ˚ist, zaiste. staropol. zaprawd" – podkre>la wa/no>:, prawdziwo>: s'siedniego wyrazu lub zdania, istotnie, rzeczywi>cie, prawdziwie. «Zaprawd"» tak/e archaizmem w j. ang. in soothe ¯ >redniow. ang. sothen, anglosas. sothian ¯ soth ]prawda\, w pierw. sensie «okaza: si" prawd'» ]to prove to be true\. †zaprawia: ¯ za` % prawi:. staropol. 1441 zaprawacz. staropol. 1395 zaprauicz – zaprawi:, o roli – przygotowa: pod zasiew. †zaprawka jaka> ozdoba z pere=. staropol. 1495 zaprawka de mar-

garitis albo perlis. zaprosi: ]si"\ za` ]po\ % ˚prosi:. zapro-siny(szenie(szony zwr[ci: si" do kogo o co>.

zaprowadz-i:(a: ¯ za` % ˚prowadzi: ¯ pro % wadzi: ¯ woda, wie>:. †zapr[sza: o oczach – zanieczyszcza: prochem, tak/e przeno>nie – utrudnia:, uniemo/liwia: widzenia, o>lepia:. staropol. ca 1500 zaproszayv. staropol. yaco oco czlowyecze

zaproschone albo zatulone wydzecz nye mo/e, tako czlowyek boga wydzyecz any gego prawdi rozymyecz nye mo/e, gen gest w grzeache ˘ zaproschicz – zanieczy>ci: prochem.

zapr[sz-y:(a: ]si"\ ¯ za` ]dok.\ % pr[szy: ¯ proch ]mia=\.

zaprza=y ¯ za` ]dok.\ % prza=y. zat"ch=y.

zaprz-'g("g('c("gn': ]si"\ ¯ za ^ u ^ do, % prz"g ]wi'zanie\.

zaprz't-a:(n': ¯ za` % prz'ta:. zajmowa: ]si"\, absorbowa:. staropol. zaprz'tnienie – zatrudnienie, praca, obci'/enie. ang. preoccupy, ros. ozabo-hivat;/tit;-


x ozabo•cziwat(tit ¯ zabota-troska.

zaprzecz-a:(y:(ony ¯ za` % przeczy: ¯ przek[r. zaprze:, zapiera: ]si"\ wo=. 1289 zapre]i-zapreszczi ]zaprzeczy\, ˚zapiera: ˘ zaprze si". zaprzeczy: ¯ za` ]czas dok.\ % przeczy:. staropol. zaprzeczenye – zaprzeczenie, nieprzyznanie si" do kogo>, wyparcie si" kogo>. zaprze: si" ¯ za` % ˚prze:. staropol. zaprz'cz, a gdi zaprzi, y

zaprzal, zaprzecz, a nye zaprzal, szaprzyly szye, szye zaprzal, zaprzal szye, zaprzecz, 1407 zaprzala; gemu zaprzy ˘ zaprzecz –

1. nie uzna: racji, odrzuci: oskar/enie, nie przyzna: si" do czego>, 2. nie przyzna: si" do kogo>, wyprze: si" kogo>, 3. odm[wi:, 4. zamkn':. zaprzeda: si" ¯ za` % przeda: ]przekaza:\; odda: ]si"\, wyda: w zamian za jakie> korzy>ci, dobra. staropol. 1401 i 1402 szaprzedal, 1411 zaprzedala, ca 1500 zaprzedacz ˘ zaprzedacz, szaprzedacz – odst'pi: co> komu> na w=asno>: za pieni'dze, sprzeda:.

zaprzeda-:(wa: ]si"\

¯ za` ]s\ % przeda: ¯ pro % da:.

†zaprzenie ¯ za` % parcie ]si"\. staropol. po zaprzenyv, zaprzenye, 1474 nye zaprzaly – nieprzyznanie si" do kogo>, czego>, wyparcie si" kogo>, czego>. zaprzepa>ci: ¯ za` % przepa>:. straci: bezpowrotnie. zaprzesta: ¯ za` ]zupe=nie, wi"cej ni/\ % przesta:. zaprzesz=y poprzedzaj'cy czas tylko co miniony.

zaprzyja{ni: ]si"\

¯ za` % przyja{<.

†zaprzypozwanie ¯ za` ]czas dok.\ % przypozwanie ¯ przy` % pozwa: ¯ po` % zwa: ¯ zew. staropol. 1446 in secundo termino

¢zaprziposwanyø...in tercio termino ¢zaprziposwanyø –

wezwanie do s'du na drugi lub dalszy termin.

zaprzysi'c ]si"\

¯ za` ]s, po\ % ˚przysi'c.

zaprzysi'c ¯ za` % przysi"ga. 1. przyj': od kogo przysi"g", 2. przysi"g' potwierdzi:, zobowi'za: si" pod przysi"g'. staropol. zaprzusyøgla,

zaprzisyøgl, zaprzyszyøgl. zaprzisyøglem, zaprzysszøgl, zaprzyszyøsz ˘ zaprzisyøcz,

zaprzisczøcz – 1. przyrzec, obieca: co> uroczy>cie, pod przysi"g', 2. zaprzysi'c kogo> – zobowi'za: kogo> do czego> przysi"g', odebra: od kogo> przysi"g", te/ za/'da:, zakl':, 3. zaprzysi'c si" – zobowi'za: si" uroczy>cie. staropol. zaprzisyøgacz syø – zaprzysi"ga: si", zobowi'za: do czego> przysi"g' ]przewa/nie wzywaj'c boga na >wiadka\. staropol. zaprzyszyegnawschy szye obyeczal yey dacz – zaprzysi"gn':, tj. z=o/y: przysi"g", przysi"gn':. staropol. zaprzysch'gnawczy ˘ zaprzysi"gowa:, tj. zobowi'za: do czego> przysi"g'. staropol. zaprzisyeszenye – zaprzysi"/enie, tj. przysi"ga. zapuch-=y(ni"ty ¯ za` ]o\ % puch. zapuka: ¯ za` % puka:. zapust m=ode drzewa rosn'ce dziko na miejscu >ci"tego drzewostanu.

†zapust, zapusta, zapustka ¯ za` % ˚pu>ci: ¯ pust ]puszczenie\, dos=. zaniedbanie. staropol. 1381 zapusta, 1389 szapust, 1390 zapust, 1394 zapusth, 1395 }w| swich sapuscech, 1399 zapustu, 1399 w zapusce, 1399 i 1400 zapusty, 1477 za zapustka ˘ zapusta, szapust, zapusth, sapust – m=ody, g"sty las dziko rosn'cy, zagajnik. ang. grove, ros. ro]a-roszcza, lesok-lesok. zapusty dos=. przedpo>cie, ¯ za` ]przed\ % postem, ale {r[d=os=owem, baz', jest s=aw. pust ]niech, do(po•zwolenie\ ˘ do(od•pust bo/y, dopuszczenie. ostatnie dni karnawa=u. staropol. 1439 zapusth, 1442 na zapust, 1463 zapusthy, ca 1500 zapust – mi"sopust ]mi"sodozwolenie\, ostatni dzie< lub dni przed wielkim postem, ostatki. staropol. 1424 stary zapust – mi"sopust przypadaj'cy na niedziel" siedemdziesi'tnicy, rozpoczynaj'c' w Polsce 9-tygodniowy okres wielkopostny, kt[ry w XIII w. skr[cony zosta= do postu 7-tygodniowego, rozpoczynaj'cego si" od Írody Popielcowej. zapu>ci: ]si"\ ¯ za` % pu>: ]niech\. 1. pozwoli: sobie dalej, ¯ s=aw. pu>: ]niech\, 2. zaniedba:, zaniecha:, zostawi: losowi, 3. wprawi: w ruch silnik pojazdu mechanicznego

]niech chodzi\. staropol. albo zapustne por'byl – zapustny, o drzewie – rosn'ce w zapu>cie. staropol. 1403 zapuscil zapust, 1420 zapusta dictum zapusczili, 1421 yacom zapusczil zapust ˘ zapusczicz – o drzewach& pozwoli: rosn': swobodnie, nie wycina:, nie piel"gnowa:, staropol. 1484 nad zapusczyskem ˘ zapusczysko – zapu>cisko, wyro>ni"ty, stary, niepiel"gnowany las. zapycha: ¯ za ^ u ^ wy, % ˚pcha:. zapylacz ¯ za` % py=. zapyli: ]si"\ ¯ za` % py=(ek.

zapyta: ]si"\, zapytanie

¯ za` % ˚pyta: ¯ pytanie.

zapyzia=y ¯ za` % pyza. nie dokarmiony.

zar-abia:(obi: ¯ za` ]u\ % robi:. zarabowisko ¯ za` % urobek. miejsce w kopalni gdzie oberwa=y si" >ciany stropowe. zarad-ny(zi: ¯ za` ]po\ % rada. za(po•radzi: sobie. †zaramnica cenna ozdoba noszona przez kobiety na przedramieniu, bransoleta ]w Ss 1953& na r"ce\. staropol. armillas, id est aramnycze ˘ zaramnycza.

zaran-ie(nny ¯ za ^ po ^ przed, % rano. staropol. oth zarenku, od zarenku ˘ zarenek – zaranek, pocz'tek dnia. staropol. asz do szarana, ode zzaranya, oth zarenku, 1461–1467

oth zarenya, zzaranie, do zaranya

˘ zzaranye, zaranye – pocz'tek dnia, poranek, >wit. z zarania, zaranim – rankiem, o >witaniu. staropol. powetrze... szaranne ˘ szaranny – zaranny, w=a>ciwy porankowi, poranny. staropol. zaran, zarayn ˘ zara< – rankiem, o >wicie. ang. dawn, ros. rassvet-rasswiet, zarq-zarja. zarasta: ¯ za` ]po\ % rost. ¢zaratitsja wojn" rozpocz':. ¯ za` ]czas przesz=y\ % ra: ]1. wojna, 2. konni(ca\. Latopis 1116 zaratit;sqzaratitsja. zaraz ¯ za` ]na\ % raz ]ta chwila\. natychmiast, niezw=ocznie, wnet, rych=o, wkr[tce, skracane do zara, jak teraz do tera. staropol. zaraz – 1. naraz, zarazem, jednocze>nie, 2. oraz. staropol. zarazem – zaraz, natychmiast. staropol. zajego:. anglosas. sona, >redniow. ang. sone,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. soon, at once, †Old Polish simultaneously; as well as, ros. skoro-skoro, rano-rano. zaraz-a(ek(i: si" ¯ za` % raz ]cios\ ˘ porazi:. infek•cja(owa: wirusem. epidemia. choroba powietrzem rozprzestrzeniaj'ca si", mniemano przed wiekami. ¯ ang. ¯ =ac. ¯ gr. znaczeniem gr. plege t=um. na j. ang. jako «blow, misfortune», gdzie «blow» w j. polskim& 1. raz, cios ˘ razi: ˘ za(po•razi:, 2. d':, wia:..., zaraza mia=a by: drog' powietrza roznoszona. staropol. morowe powietrze. }z zadowoleniem przyj'=em >cis=e zrozumienie angielskiego znaczenia wyrazu «blow», wyjawiaj'cego przy tym [wczesny b='d w zrozumieniu przyczyny zarazy; odpowiednik a/ w dw[ch aspektach zgodny z zaraz', czy raczej odwrotnie& zaraza z «blow»| staropol. 1436 zarazilibismy, 1444 boze, zaraz sluga thakyego

zaraszeny, zarazone, zarazonego, zarazyla, zaraszøø wszidky krage, ca 1500 Szydy szlapotha zaraszyl ˘ zaraszycz, zarazycz –

1. uderzy:, 2. dotkn': nieszcz">ciem ]chorob', plag', >mierci'\, 3. zatru:, zepsu:, skazi:, 4. zarazi: zrok – odebra: zdolno>: widzenia, 5. nabawi: strachu, przestraszy:, przerazi:, 6. zniewa/y:, obrazi:. gr. plege ]cios, nieszcz">cie\, =ac. plaga, starofranc. i >redniow. ang. plage, ang. plague, ros. mor-mor. bot. Orobanche, ro>lina z rodziny zarazkowatych, paso/ytuj'ca na korzeniach r[/nych ro>lin. zaraza ziemniaczana – Phytephthora intestans, grzyb paso/ytniczy z klasy glonowc[w, wywo=uje chorob" ziemniak[w i pomidor[w. zarazem ¯ za` % razem ]jedno\. jednocze>nie, tak/e. =ac. simul ]w tym samym czasie ¯ momentaneous okazanie si", zrobione, istnieje, itp.\, ang. simultaneously, ros. odnovremennoodnowremienno ¯ odno % wremja.

zarazi: ]si"\, zara-{liwy(/a: ¯ za` ]po\ % razi:. ˚zaraza. staropol. 1466 zarazay'ncz conczem, 1461–1467 zarazaya, 1466 zarasza ˘ zaraszacz – zara/a:& 1. k=u:, rani:, te/ w przeno>ni, 2. zatruwa:, te/ w przeno>ni. staropol. zarazanye ˘ zara/anie – zaraza, morowe powietrze.

staropol. ca 1500 zarazony wrzod ˘ zara/ony – zara{liwy. staropol. zarazi: – porazi:, uderzy:. p[{no=ac. infectio ˘ starofranc. ˘ >redniow. ang. infeccioun ˘ ang. infect-ion(ius; =ac., infectivus ˘ starofranc. infectif ˘ >redniow. ang. infectyve, ros. zara-'enie/zitel;nyj, infekcionnyj-infekcionnyj. ¢zarazitisja zabi:, zderzy: si". ¯ raz ]cios, uderzenie\. staroros. zarazitisq-zarazitisja, ros. ubit;sq, srazit;sq. zar'ba: ¯ za` % ˚r'b(a:. staropol. 1439 na zarambanye wszy ˘ zarambacz – za=o/y: podstaw", osnow" wsi, ¯ za` ]pocz'tek\ % r'b ¯ rub ˘ rubie/; wg Ss 1953& zar"banie& zbudowanie, za=o/enie, tu wsi. zar"ba ¯ za` ]po\ % r'ba:. nazwiska& Zar"bski, Por"bski, `ski ]z ziemi tej\. staropol. 1427 virgulatorum sectiones albo zarøby ˘ zar"ba czy zar'b, U ˘ Å, ´ – miejsce po wyci"tych zaro>lach. staropol. 1424 szarambyl, 1464 albo zarambicz – o drodze& zagrodzi: >ci"tymi drzewami. staropol. 1400 w zarabyv ˘ zarabye – zar"bie, miejsce po wyci"tych drzewach w lesie.

zar"kawek ¯ za` % r"kaw % ek.

zar"czy-:(ny(nowy

¯ za` % rodek ¯ rodzi:. zal'/ek ¯ r[d ˘ rodzi:. staropol. XV w. zarodek fomes – zal'/ek, zacz'tek. =ac. germen, semen. staropol. zarodzylo sz'; zarodzy sch', zarodzyl sz' ˘ zarodzycz sz' lub sch' – pojawi: si". zaroi: si" ¯ za` ]pocz'tek\ % r[j. zaros-t(n': ¯ za` ]po\, % ros•t(n':. w=osy na twarzy m"/czyzny. zaro>la, odrost. zaro>la ¯ za` ]po`\ % rost. g'szcz krzew[w, g"stwina, chaszcze. staropol. 1416 szroslego yeszora, 1425 zarosla, szarosla – pokryty chwastmi, krzakami, tak/e w przeno>ni.

¯ za` ]po\ % r"czy: ¯ r"ka. dos=. zaj"cie ¯ r"ka ]chwytak\ ¯ j':, chwyci:. st'd i termin «jestem zaj"t•y(a», tj. nie do wzi"cia, w zwi'zku uczuciowym z kim. wg mSjp 1969& «wzajemne przyrzeczenie sobie ma=/e<stwa; uroczysto>:, przyj"cie dla uczczenia tego przyrzeczenia». staropol. 1418 ne zaranczil,

zar'czony, zar'czonemu, zar'czycz, zaraczycz, zar'cza, b'dzyely zaraczon, nye gest zaraczony, nye zaraczony ˘ zaranczicz, zar'czicz, zaraczycz – 1. wzi': na siebie prawn' odpowiedzialno>: za kogo> albo za co>, da: gwarancj", zapewnienie, por"k" 2. zar"czy: si" – przysi'c, zobowi'za: si". ang. to guarantee, ros. poruhit;sq-poruczitsja. †zar"ka za` ]po\ % ˚r"czy: ¯ r"ka. por"ka, zastaw, gwarancja. =ac. assecurare ˘ p[{no=ac. assecurantia ˘ starofranc. asseurance ˘ >redniow. ang. assuraunce, ang. assurance, ros. obespehenie-obespieczenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

rodzaj ochronnego p[=r"kawa si"gaj'cego od napi"stka po =okie:, wk=adanego na r"kaw. †zar"kawie ¯ za` ]na`\ % r"kaw. staropol. 1496 ¢zarukawie – cz">: odzie/y okrywaj'ca r"k", przyszyta b'd{ przypinana do szaty lub pancerza. ˚zbroja. ang. gauntlet, gantlet.

zarob-i:(ek(kowa:(kowy ¯ za` ]u\ % ˚robi: ¯ robota. staropol. 1398 zarobil, 1402 zarobonego mita, 1408 grossos zarobionich, 1425 polugrzywna zarobyonego;

czo zarobyl szwoya zon', mozely czlowyek zarobyone..., czo czlowyek ge sam zarobyl ˘ zarobicz –

1. zapracowa:, uzyska: wynagrodzenie za prac", 2. wykona:, sko<czy:. †zaroczenie ¯ za` ]pocz.\ % roki. staropol. ca 1428 zaroczenye interdictum – wszcz"cie sprawy przed s'dem. †zaroda ¯ za` % r[d. staropol. zaroda, ca 1470 zarodi partus, 1472 zaroda to}r|dilla – 1. zamys=, zamiar, 2. p=ody ziemi, owoc, p=[d, 3. bot. bli/ej nie znana ro>lina, mo/e Torilis anthriscus Bernh.

zarod-ek(nia(nik(owy

zarozumia-=y(lstwo ¯ za` ]wi"cej ni/\ % rozum. przeceniaj'cy sw' warto>:, zbyt wiele mniemaj'cy o sobie. †zar[d ¯ za` % r[d. staropol. ca 1500 zarod sperma, ca 1500 zarod embrio – 1. nasienie m"skie, 2. p=[d w =onie matki. =ac. 1. semen verile, sperma, 2. embrio, fetus. zar[d{ ¯ za` ]pocz.\ % rodek ¯ r[d.


x plazma tworz'ca kom[rki. zar[>: ¯ zarosn':. staropol. XV w. zaroscze – pokry: si" chwastami, krzakami. zar[wno ¯ za` ]po\ % r[wno. staropol. zarowno – bez r[/nicy. ang. equally.

zarumieni: si" ¯ za` % rumieni: si" ¯ rumiany. sta: si" rumianym, lekko czerwonym na twarzy. staropol. zarvmyenyl sy'. zarwa: ¯ za` % ˚rwa:. †zarwany dyjab=u przekle<stwo& do diab=a ]z kim>\, niech go diabli porw'. staropol. 1460 zarvany dyablv hy z vynamy. †zarwek ¯ za` % rwa:. staw rybny z przerwan' grobl'. staropol. 1476 zarwek. †zarwip"p czy zarwip'p bot. Potentilla tormentilla L., pi"ciornik kurze ziele. staropol. ca 1500 swawypap tormentilla. zaryb-ek(i: ]si"\ ¯ za ]na\ % ryba. zarycze: ¯ za` ]kr[tko\ % ryk. staropol. 1466 zaryczawschy. zary: ]si"\ ¯ za` % ry: ¯ ryt, rys. zarys(owa: ]si"\ kontur. ¯ za` ]ob\ % ˚rysowa: ¯ rys. †zarza ˚zorza. ¯ s=aw.-ros. zarja. staropol. iaks to sarsze vschodachu, ca 1420 za}r|za aurora; ¢rzarza;

zarza p'kna, nadobna; aurora zarz'; ode wschodu zarze; ty yes vkoval zarz" ˘ zarza – blask na niebie poprzedzaj'cy wsch[d s=o<ca.

zarz'd(ca(za:(zenie(i: ¯ za` ]u\ % ˚rz'dzi: ¯ rz'd ]prawo\. †zarzec si" ¯ za` ]wy`\ % ˚rzec. staropol. zarzecz, zarzeklem szye, zarzecl szya ˘ zarzecz – 1. zrzec si" czego>, zrezygnowa: z czego>, 2. da: obietnic", >lubowa: wyrzeczenie si" czego>. †zarzecki mieszkaniec za rzek', wg S=ownika S.B. Lindego, tom VI }za rzek'$ z kt[rej strony widziane$ S.B. Linde przytacza= legendy jak Zamo>: ¯ wie> za mostem, i nie by= >wiadom kilku fundamentalnych zagadnie< z j. polskim zwi'zanych, ˚zawoda, Uwagi o s=ownikach, nr 800; za ^ po ^ na ^ wzd=u/, obok|. zarzecze ¯ za ^ po ^ u, % rzeka. okolica przylegaj'ca do rzeki. b="dnie w mSjp 1969& «okolica, dzielnica le/'ca za rzek'»; z kt[rej to strony rzeki widziana$ tak i w Ss 1953& pole, posiad=o>: po=o/one za rzek'. staropol. 1389 dictum zawalcze et zarzecze, 1401 zarzecze,

1409 w zarzeczu. †zarzekanie ¯ za` ]na`\ % rzeka:. staropol. ca 1470 zarzecanim; szarzekanym, z zarzekanim – g=o>ne wzdychanie, p=aczliwy j"k, krzyk, lament. zarzewie ¯ za` ]pocz'tek\ % /ar ]ogie<\ ¯ po/oga, z/ec. /arz'ce si" w"gle, tl'cy p=omie<, mog'cy w ka/dek chwili wybuchn':, /ar do rozpalania ogniska. †zarzeza: ¯ za` ]czas dok.\ % rzeza:. staropol. ]o kap=anach\ zarzezaly

barani ]immolaverunt agnos\ y przelyaly krew na oltarz –

zabi: ostrym narz"dziem, zar/n':. †zarzn': ¯ za` ]czas dok.\ % r/n':. staropol. zarznal ˘ zarznacz.

zarzu-t(ci: ¯ za ^ na ^ po, % ˚rzuci: ¯ rzut. 1. za ^ wy ˘ obci'/enie wyst"pkiem, wykroczeniem, oskar/enie, pokr. wyrzut, 2. za ^ na ˘ narzuci:, co> na co>, sie: na ryby, 3. za ^ nad ˘ zarzuci: ty=em, ko=ami, 4. za ^ po ˘ zarzuci: ]poniecha:\. staropol. 1386 zarzucil; zarzvczicz w blotho, 1456 zarzuczon, 1394 zarzucil meczem, 1404 ne zarzuczili, 1446 nye zarzuczyl – 1. szybkim, silnym ruchem nada: czemu> p"d, cisn':, miotn':, najcz">ciej w znaczeniach przedrostkowych jak narzuci:, wrzuci:, obrzuci:, 2. odtr'ci:, odepchn':, odsun':, odrzuci:, wzgardzi:, 3. ustawi: przeszkod", 4. oskar/y:, obwibi:, zrobi: zarzut. staropol. zarzuta – oskar/enie, zarzut. †zarzu: g=o>no j"kn':, krzykn': ]z gniewu, /alu\. staropol. zarzwaw, zarzval, szmarczyl sza albo zzvmal. zar/n': ¯ za` ]czas dok.\ % r/n':. zasad-a(niczy(owy ¯ 1. sadowi: – ustanawia: ]osada – stany ˘ stanica\; zasadniczo – g=[wnie, 2. sad ^ budowa ˘ za(o-sada ^ za(o•budowa:, uzasadnienie ^ podbudowanie, sadyba ^ siedziba, 3. za•sada ^ u(pod•stawa ^ mianownik ˘ staw ^ sadzawka, 4. chem. zasada ]od•czyn\ odwr. ˚kwas ]czyn, dow[d\, za•sada ]za•=o/enie\ – kwas ]dow[d\ ¯ k ]do\ % was ]w[d\ ¯ wasser, osada i woda... o•sada ˘ za•sada. woda ˘ w[d ]czyn\ ˘ k•was ]czyn(nik\, za•kwas ]za•czyn\. za•sada – za•kon – re•gu=a – pra•wo. †zasadek mieszkaj'cy u kogo>,

domownik. staropol. 1471 zaschadek. †zasadka cz">: miecza osadzona w r"koje>ci. staropol. zasadka myeczowa szelazna ferratura, 1463 zasadka vaginaculum.

zasadz-a:(i: si", zasadzka ¯ za ^ na ^ przy, % ˚sadzi:, czai:. staropol. zaschadzenya obsidia,

zasadzenye na drodze }o|bsidium; zassadzenye, zaszyadzyenye –

1. zbrojne zast'pienie drogi, zasadzka, 2. osadzenie czego> na czym>, umocowanie. staropol. ¢zassadycz, ca 1470 zassadz', zassadzyw-

schi, nye zassadzyw, 1477 zaszadzycz, 1430 zaszadzila, 1413 jako ne szasodzono, 1424 prawo zassadzyl, 1391 zasadzil ˘ zasadzicz, zaszadzycz, zassadzycz –

1. osiedli: kogo> gdzie>, osadzi: na gospodarstwie, 2. o gruntach opuszczonych przez kmiecia – osadzi: swoim nast"pc', przekaza: w u/ytkowanie komu> innemu 3. zasadzi: kogo> na kogo> – wyznaczy: kogo> do pe=nienia jakiej> funkcji, 4. zasadzi: prawo, prawo zasadzi: – zwo=a: posiedzenie s'du. 5. ]drog"\ zasadzi: – gro{b' albo si=' zatrzyma: na drodze, zabroni: przej>cia, zast'pi: drog". staropol. 1453 jakom nye przyj'l zasaczcze, 1468 zasacza locavit ˘ zasa:ca, zasaca – kmie: obejmuj'cy rol" po swoim poprzedniku. staropol. zasadzi: – zaj':, osadzi:, zbudowa:. =ac. imboscare ˘ ital. imboscata ]zasadzka\, franc. embuscade ˘ ang. ambuscade ˘ ang. to lie in ambush, ambush, ros. byt; v zasadebyt w zasadie, zasada-zasada. staroniem. wy/yn fara ]zasadzka, sid=a; ambush, snare\, anglosas. f≤r ]dos=. nag=y atak\ ˘ >redniow. ang. fere ˘ ang. fear ]boja{<\. zas'dzi: ¯ za` ]przy\ % ˚s'dzi:. zascenie ¯ za` ]z ty=u\ % scena. zaschn': ¯ za` ]u\ % ˚schn':. zas"p-i:(ia: si" ¯ za` % s"p. zasia: ¯ za` ]po\ % ˚sia: ¯ siew. staropol. 1389 ne zaoral ani zasial, 1418 y zaoral, y zaszal, 1424 zasacz na ssym', 1453 ne zasal, 1456 esze yego rola zaschal –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wzi': pod zasiew, obsia:. staropol. 1426 po zasenyv – zasianie, obsianie p[l, siew. †zasiadacz ¯ za` % siadacz ¯ siod=o. staropol. 1474 blach przethszobny, bellista, zaszyadacze, obogyeczek.

zasi-ada:('>:(edzie: ]si"\ staropol. 1395 zasadl, 1400 zassyadl drogø, 1401 zaszadl mu drogø nocznø, 1407 sasadl metquartus, 1409 zaszadl, ¢ szaszaydl, zaszyadl, zassyadlessy, zasszadl, zaschyadl – 1. zasie>: ]drog"\, ]drog"\ zasie>: – gro{b' lub si=' zatrzyma: na drodze, zabroni: przej>cia, zast'pi: drog", 2. siedzie: so=tysem zasiedzionym – b"d'c so=tysem sprawowa: w=adz" s'downicz', uczestniczy: w zespole s'dz'cym, s'dzi:. zasiadka ¯ za` % sadzka ¯ siad. spos[b polowania na grub' zwierzyn", np. z ambony lub z ukrycia, zasi'>: ¯ za` % ˚si'>:. †zasiec ¯ za` % siec. staropol. 1424 czso kmyecze zaszecly na yey lancze, 1414 ne zaoral any zasekl – skosi: traw" na cudzej ='ce. staropol. 1434 zaszeczenye lanky, 1436 saszeczenye – zasieczenie, skoszenie ]cz">ci cudzej ='ki\.

zasie-dla:(dzia=y ¯ za ]o\ % ˚siedli: ¯ siedlisko ¯ siod=o, siedzie:. †zasiedziane ¯ za` % siedzie:. staropol. 1407 zassedzanego, 1428 zaszedzanego – czynsz nie zap=acony w okre>lonym czasie. staropol. 1447 i 1452 zassyedzal, 1419 zaszedzal, zaszyedzy – 1. naby: prawa do czego> przez tzw. zasiedzenie, tzn. nieprzerwane korzystanie z czego> w czasie okre>lonym przez prawo, 2. zaniedba: zap=acenia okre>lonych zobowi'za<. zasiek ¯ za` ]od\ % siek ]r"bno>:\. odr"bne miejsca do sk=adowania& w stodole, spichrzu, kopalni. 1. miejsce w stodole przeznaczone do sk=adania snop[w zbo/a, 2. odgrodzone miejsce w komorze, spichrzu, do zsypywania ziarna, 3. przegroda w kopalni do kt[rej wsypuje si" w"giel, 4. wojsk. zwykle w l. mn. – zapora saperska z drutu kolczastego. anglosas. cribb ˘ >redniow. ang. cribbe ˘ ang. crib. ]liczne znacz.\ zasiew(y(a: ¯ za` % siew. †zasi" ¯ za % si". staropol. szaszø, zasø, zazyø,

zass', zasz', zasyø, zaszye,

zaszyesz, szaszy', sasø, szasø, szaszyø, zassyø, zasyø, zassya, szaszya; w Ss 1953 6 kolumn cytat[w – 1. po raz drugi, ponownie, znowu, na nowo, 2. z powrotem, na powr[t, 2.a. zasie i: – traci: wa/no>:, warto>:, 2.b. nawie>:, nawr[ci: si" zasi" – o zegarze s=onecznym& ustawi: w poprzednim po=o/eniu, cofn': si", 2.c. zasi" obr[ci: si" – wr[ci: si", powr[ci:, 2.d. odk=oni: si" zasie – odwzajemni: uk=onem, 2.e. zasi" pochodzi: – cofa: si" ]w rozwoju umys=owym\, 2.f. poi: zasi" – straci: wa/no>:, by: odwo=anym, 2.g. zasi" pos=a:, wroci: zasi" – odes=a: na poprzednie miejsce, oddali:, 2.h. przynie>: zasi", zasi" przynosi: – odnie>:, odnosi:, 2.i. zasi" wraca: si" – o chorobie& powt[rnie wyst'pi:, powr[ci:, 2.j. zasi" co> wr[ci:, wr[ci: co> zasi" – odda:, 3. przeciwnie, odwrotnie, 4. wzajemnie, nawzajem, 5. za>, natomiast, 6. jednak, wszelako. wg Ss 2011 ]$\& 1. za>, zn[w, z powrotem, 2. na odwr[t, odwrotnie. ang. 1. on the other hand, again, back; 2. back, reverse, ros. 1. s vtoroj storony, 2. na oborot-na oborot. zasi"g(n':(a: ¯ za` % ˚si"gn':. staropol. zasi"gn': – obj':, ogarn': jaki> teren, rozci'gn': si" do jakiego> miejsca. ang. to extend. †zasi"nabycie ¯ zasi"` % nabycie. staropol. kv zasz'nabiczv ˘ zasz'nabicze – odzyskanie utraconej w=asno>ci. †zasi"st"p ¯ zasi"` % st"p. staropol. zasyastap – wsteczny ruch cia= niebieskich. staropol. o ruchu cia= niebieskich zasyastapny – zasi"st"pny, wsteczny, odbywaj'cy si" do ty=u. †zasi"wracanie ¯ zasi"` % wr[t. staropol. z'szyawracz'nye – nawr[t do choroby lub powr[t do grzechu. †zasi"wrot ¯ zasi"` % wrot. zwrotnik. staropol. rownokrath,

tropicus zassyawroth, antarticus przeczynaw. ang. equator, ros. `kvator-e-

kwator.

†zasi"wst"p ¯ zasi"` % wst"p.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. ca 1500 z'szyawst'p – ten, kto porusza si" wstecz. †zasi"wwi'zanie ¯ zasi"` % wwi'za:. staropol. 1442 zaschawyazanye – powt[rne kupienie, odzyskanie przez kupno. zasila-cz(: ¯ za` % ˚sili: ¯ si=a. zasi=ek ¯ za` ]po\ % si=a. ang. subsidy, ros. dene'noe vspomo'enie. zask-akiwa:(oczy: ¯ za` % skok. staropol. 1466 bylby zaskoczon – przedwczesnym albo nieoczekiwanym dzia=aniem wywo=a: niepo/'dan' ]przewa/nie\ sytuacj". wg Ss 2011, staropol. zaskoczy: komu> – zabiec, zagrodzi: drog". =ac. prehendere ]bra:\ ˘ super ]nad\ % prendere ˘ sorprendere, suprendere ˘ starofranc. surpris ˘ ang. surprise, ros. izum-lqt;/it;-izum•liat(it. zaskarbi: ¯ za` % skarb. zaskar/-y:(a: ¯ za` % ˚skar/y:. zasklepi: ]si"\ ¯ za` % sklep. sklep – sk=ad, z=o/enie.

zaskocz-enie(y: ¯ za` % ˚skoczy: ¯ skok. zask[rn-ik(y ¯ za` % sk[ra. staropol. ca 1500 zaskorzny wrzod – znajduj'cy si" pod sk[r', podsk[rny. zaskroniec ¯ za` ]po\ % skromi:. zas=abn': ¯ za` ]u, o\ % s=aby. ulec s=abo>ci. zas=a: ¯ za ^ po ^ u, % ˚s=a:. staropol. 1420 szaslal ]zas=a=\, 1446 saslal, 1452 zaslal ˘ szaslacz, saslacz, zaslacz – poleci: komu> uda: si" dok'd>. ang. to dispatch, ros. otpravit;-otprawit. zas=ania: ]si"\ ¯ za` ]o\ % s=ona ˚s=oni: ¯ sol ]s=o<ce\. staropol. ¢zaslanyacz, zaslanyaly, zaslanya, zaszlanyacz – 1. czyni: niewidocznym przykrywaj'c, zakrywa:, przes=ania:, 1.a. k=ad'c co> na co>, 1.b. k=ad'c si" na co>, 1.c. o wodzie – zalewaj'c pokrywa:, 2. o oczach – zakrywa: uniemo/liwiaj'c widzenie. zas=on-a(ka ¯ parasol. za•s=ona – para•sol, za ^ para. s=ona ^ sol ]s=o<ce\ para•sol  za(o•s=ona o ^ za ˘ o•>cienny. os=oni: ¯ s=o<ce, solei, zas=ony w oknach; ods=oni: – odkry:, kry: ¯ kryt ˘ krypta. staropol. 1451 zasloni czemne obloky, 1461(67 zasloni; zaszlona

oltarza; potem zaslonø modrych


x skor, 1466 zas=ony, 1471 zaslona, ca 1500 zaslona ˘ zaslona – 1. to co zas=ania, uniemo/liwia widzenie, zobaczenie czego>, tkanina zas=aniaj'ca, 2. niejasno>:, tajemno>:, 2.a. pod zas=on', w zas=onie – niejasno, niewyta{nie, nie wprost, 3. cie<, zacienienie, 4. /agiel. staropol. zas=oniciel – ten co os=ania przed uderzeniem broni, obro<ca. staropol. zaszlonysz, ca 1470 zaslony'; zaslonyl ssye, oblycze zaslonycz – 1. uczyni: niewidocznym, zakry:, uniemo/liwi: widzenie czego>, 2. okry:, os=oni:, ochroni: przed czym>, 3.a. o oczach – pozbawi: mo/liwo>ci widzenia, spowodowa: >lepot", 3.b. o uszach – pozbawi: mo/liwo>ci s=yszenia, 4. zas=oni: si" – wykr"tnie wyt=umaczy: si". staropol. ca 1500 zaslonyenye – uczynienie czego> niewidocznym, okrycie cieniem. wo=. 1289 zav≠sy-zawiesy ]zas=ony\. zas=ucha: si" ¯ za` % ˚s=ucha:. zas=u-ga(giwa:(/ony(/y: si" ¯ za ^ po ^ u, % ˚s=u/y: ¯ s=uga. staropol. zaslugi, zasluzenya, 1444 zaslugami, 1448 zaslugy; zaslug', 1454 na proszba y zasluga

thwego milego spovyednyka Iarnoltha, 1456 zaslwdze, szaslvga, zaslugamy, zaslugami y proszbami; day na przesz zaslug' m'ky thwey, byszmy lzamy rany thwe oblaly ˘ zasluga, szaslvga –

1. post"powanie, czyny, dzia=anie 1.a. zas=uguj'ce na nagrod", uznanie ]przewa/nie o Matce Boskiej, >wi"tych\, 1.b. zas=uguj'cy na kar", przez ]“bez”\ zas=ugi – niezas=u/enie, niesprawiedliwie, bez powodu, 2. dar. staropol. zaslugvyemy, zaszlugvge, zaslugowal, ca 1500 z'slvgovacz, ca 1500 szaszlugovaly ˘ zaslugovacz, szaszlugovacz – zdobywa:, tak/e otrzymywa: prawo do wyr[/nienia, nagrody, zap=aty, stawa: si" godnym czego>. staropol. 1421 zasluszene, 1424 zasluszenym, zasluszenyem,

sasluszena, saslusena, zasluzenym, zasluzenya, zasluszenye, zasluzenim, zasluzenye –

uczynek godny uznania, nagrody, post"powanie zas=uguj'ce na nagrod". staropol. wi"cszego zas=u/enia by: – zas=ugiwa: na nagrod"

bardziej ni/ co> innego. staropol. z zas=u/enia – s=usznie. staropol. zasluznych ˘ zasluzny – zas=uguj'cy na nagrod", uznanie. staropol. ca 1500 zasluzony emeritus – taki kt[ry wykona= swoj' prac", dope=ni= obowi'zku, po=o/y= jakie> zas=ugi. staropol. szasluszyl, zasluschyla, zazluszyl,1456 zasluzycz; zaslu-

zili, zaslizil, zaszluzyla, zasluzila, zaslvzila, zasluszilo, 1484 zasluzy, ca 1500 saslusyly; moya myla matko, nye ]pro my\ b'dzyemy czyrpyecz od nyemylosczyvych Zydow rozmayte potvarzy, ychze wyna nye zasluzemy ]culpis non meremus\ – 1. sta: si" wartym czego>, uczyni: co>, co poci'ga jakie> nast"pstwa, korzystne lub niekorzystne, naganne, 2. zdoby: prawo do zap=aty, wynagrodzenia za s=u/b", prac", zarobi:, zapracowa:, szasslvzone dobro ffeodum – zas=u/one dobro – maj'tek nadany na prawie lennym. zas=yn': ¯ za` % s=yn': ¯ rozg=os. zas=ysze: ¯ z` ^ po ^ u, % s=ych, s=uch. zasmakowa: ¯ za` ]po\ % smak. zasma/-a:(ka ¯ za` % ˚sma/y:. zasmrodzi: ¯ za` % ˚smrodzi:. zasmuci: ]si"\ ¯ za` % ˚smuci:. staropol. zasm'cz' ˘ zazm"cacz czy zasm'cacz – martwi:, zasmuca:. staropol. sasmaczenya, sasmaczenv, zasm'czenya ˘ sasmaczenye, zasm'czenye – zasm"cenie& 1. zmartwienie, strapienie, smutek, 2. zamieszanie, zam"t. staropol. zasm'czona, zasmø-

czeny, zasmøczyly, zamøczyly szye, zasmøczeni, y szaszmaczyla szy', zaschm'czy, zaszm'cz' sch', zaszmøczon, krol szye zasmøczyl – zaniepokoi:, zmartwi:,

zasmuci:, strapi:. staropol. zaszmuczenie, ca 1500 szaszmuczenye – zmartwienie, niepok[j. staropol. zaszmuczyla szye,

szaszmuczyla szy', zaszmuczyl; Iesw Criste, nas myly panye, ktorys fsyckych zasmwconyh gesthes pocesenye# ze zasmwcyffsy dawas wgerne pocesenge; zasmvczyl, szaszmvczonego –

zaniepokoi:, zmartwi:, uczyni: smutnym, strapi:. staropol. zasm"ci: – zam'ci:, zasmuci:. ang. make sad, sadden, ros. pehalit;-pieczalit. zasn': ¯ za` ]u\ % sen.

staropol. zasn'l ˘ zasn'cz – zapa>: w sen, usn':. ang. to fell asleep, ros. zasnut;-zasnut. ¢zasob osoba. Latopis 1116 zasob;-zasob. †zasobek to, co jest z ty=u. staropol. yze dobrzy przed szye bacz'cz zapomynay'cz zasobka. zasobnik zbiornik ¯ zas[b ]zbi[r\. zasobny obfity w co. mSjp 1969& «maj'cy du/e zasoby, zaopatrzony w co nale/ycie, dobrze, dostatnio zagospodarowany; zamo/ny, bogaty». staropol. 1474 przedsobny y szaszobny ˘ szaszobny – znajduj'cy si" z ty=u. zasolenie ¯ za` ]wi"cej ni/\ % s[l. zas-[b(obny pojemn•o>:(y. zaspa ha=da >niegu lub piasku. za` ]przy\ % spa ]ziemia\, koncepcji wyspa ¯ wy % spa. staroholend. duna ˘ holend. duin, franc. dune, ang. ]>nie/na\ snowdrift, ]piasku\ dune, ros. sne'nyj sugrob-snie/nyj sugrob, d[na-djuna }†duna|.

zaspa-:(ny ¯ za` ]wi"cej, d=u/ej ni/\ % ˚spa:. staropol. zaspacz, zaspal, nye

zaspaly na wyeky, zamyeszkany albo zaspany –

1. pogr'/y: si" we >nie, 2. umrze:, 3. zaniedba: zg=oszenia skargi do s'du, przez noc. staropol. ospany – >pi'cy, ospa=y. †zaspica kasza, krupy. staropol. 1472 zaspicza pulmentum. zaspokoi: ¯ za` % spok[j ¯ koi:. zasyci:, u>mierzy:, ukoi:, zadowoli:. †zasroma: si", zastroma: ¯ srom. staropol. zasromany; osromoczeni

y zasromani bødø; nye zasroman gesm, ne sasroman, ne zasroman bødze, obroczeny y zasromany, zasromayczye szye, y zasromany bødzcze, zaplyonczye szye y zasromayczye szye, zastromala sy' ˘ zasromacz – prze/y: uczucie

wstydu, zawstydzi: si". staropol. zasromawacz – zasromawa:, zawstycza:. zassa: ¯ za` % ˚ssa:. zasta: trafi: na moment. ¯ za` % sta: ]zatrzyma: si"\ ¯ za` % stan ]sytuacja lub kondycja w kt[rej rzeczy s'\. przyby: na miejsce i znale{: kogo lub co w sytuacji lub kondycji. staropol. 1394 i 1404 ne zastal, 1398 zastala, 1427 szastaly gy, 1434 nye zastal, 1436 nye sastal,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1437 nye szastal, 1443 zastal, 1456 zastacz; zaszthal ˘ zastacz, sastacz, szastacz – 1. spotka: kogo>, co> w jakim> miejscu albo sytuacji ]zw=aszcza prawnej\, znale{:, 2. pozwa: do s'du, 3. zasta: si" ]tylko na Rusi Czerwonej\ – by: pozostawionym przez s'd do posiadania czego> lub kogo>. †zastan"=y zatrzymany, uspokojony, powstrzymany. staropol. zastan'lv astrictis.

zastanowi-enie(: ]si"\ ¯ za` % ˚stanowi: ¯ stan ]my>l\ % owi: ]si"\. staropol. odtød postawszi zasta-

nowvili ]castramentati sunt\ na gorze Sefer; 1466 si negat, glosa recusat zastanowy sza –

1. o namiotach – ustawi:, rozbi:, 2. zastanowi: si" – przesta: si" porusza:, zatrzyma: si". s=owotw. baz' stan ˘ stanowisko i inne, ˚sta:. staropol. zastanowi: – zatrzyma:. ang. make think. †zastaranie ¯ za` % stara: si". staropol. zastaranye w slosczi – d=ugie, uparte trwanie w czym>. staropol. 1466 zastarzaloscz – staro>:, podesz=y wiek. staropol. 1449 zastarzale; zastarzala ˘ zastarzaly – zadawniony, tak/e zatwardzia=y w grzechach. staropol. zastarzavacz }szye| – stawa: si" starym, starze: si". staropol. zastarzali sø, zastarzely

szye sø, zastarzal szye v grzesche – sta: si" starym, zestarze: si". zastaw(ny ¯ za` % staw ]¢mian\. w zamian.

†zastaw, zastawa staropol. 1400 z zastawi, 1402 obligacionis vlg. zastawi, 1402 na zastavø list, 1403 nye kuppicz any w sastawø bracz; w sstawø v Sødziwoga, 1406 zastawø, 1410 szastaw, 1411 zastawa, 1412 n' zastaw', 1416 they zasthawy, 1419 szastawu, 1420 sastawa, 1428 zastava, 1440 w zastawye ˘ zastawa, zastava, sastawa, zasthawa, szastawa – 1. zabezpieczenie zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\ na maj'tku przez czasowe oddanie wierzycielowi jakiego> dobra, zastawienie; 1.a. dzir/e: }i|mie:, trzyma: w zastaw, zastawem, na(w zastawie, w zastawie dzir/e:(mie: – posiada: czasowo na mocy zastawienie, jako zabezpieczenie sp=aty d=ugu, 1.b. by:(sta: w zastawie, w zastawach – by: zostawionym ]zwykle

o nieruchomo>ci\, 2. to co jest zastawione, dane na zabezpieczenie zobowi'zania, zwykle o nieruchomo>ci, 3. przegroda spi"trzaj'ca wod" na rzece, strumieniu, tama, jaz. staropol. zastawca – 1. ten kto da= w zastaw dla zabezpieczenia zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\, 2. zak=adnik. staropol. zastawia: ]si"\ – 1. oddawa: w zastaw na zabezpieczenie zobowi'zania... jak wy/ej, 2. zagradza:, stawia: przeszkod", tam", 3. stawia:, rozstawia: ]sid=a\, 4. zajmowa:, przygotowywa: ]miejsce\, 5. zastawia: si" – stawa: w obronie, ujmowa: si" za kim>, 6. zastawia: si" – przeciwstawia: si", stawia: op[r. staropol.1399 zastauil, 1411, 1422, 1425, 1388(1430 zastawil, 1431 zastawicz, 1440 zastawycz,

z'st'vycz, zasthawycz

1389 szastauila, 1389 szastauil, 1391. 1393 zastauil, 1391 zastawi, 1401 zastawa zastawona, 1402 szastawono, 1444 zasthawyona ˘ zastawi: ]si"\ – 1. odda: w zastaw na zabezpieczenie zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\, 2. zastawi: w obronie – odda: pod zarz'd, 3. postawi: na rzece przeszkod", zapor", tam", zagrodzi:, 3.a. zastawi: ]staw\ – zbudowa: przegrod" na strumieniu, 4. o namiotach – postawi:, rozstawi:, 5. zas=oni:, ochroni:, 6. zastawi: si" – stan': w obronie, uj': si", wstawi: si", 7. zastawi: si" – zatka:, zamkn': si". staropol. zastawienie – 1. danie w zastaw na zabezpieczenie zobowi'zania... jak uprzednio, 2. to, co jest zastawione, dane na zabezpieczenie zobowi'zania, 3. przegrodzenie, zbudowanie tamy, jazu. zastawa ¯ za` % stawi:, stawia:. og[= naczy< i nakry: na stole jadalnym.

1. zastawi: ]si"\ ¯ za` ]ob\ % stawa: ¯ ˚sta:. os=oni: si", zaprze:, wstawiaj'c przeszkod" w proces, dos=. sta: na swoim, broni: si". staropol. zastawi: si" – stan': w obronie. starofranc. bloc, >redniow. ang. blok, ang. to block, ros. plaxit;-p=achit ¯ plaxa.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. zastawi: ¯ za` % ˚stawi: ¯ zastaw ]da: co> w zmian, pod zastaw\. za=o/y:. †zastawie ¯ za` ]nad, przed\ % staw. teren po=o/ony przy stawie, wzd=u/ stawu. wg Ss 1953, po=o/ony za stawem. nie pierwszy to taki b='d; znaczenie przedrost[w nie rozprawowane. †zastawisko ¯ za` % stawi:. przegroda spi"trzaj'ca wod" na rzece, tama, jaz. staropol. 1426 zastawisko; obstaculo dicto zastauisco, 1497 jako gya na zasthawysku. zastawka ¯ za` % staw % `ka. ruchoma cz">: >luzy, b=oniasta przegroda w sercu. staropol. 1494 saszthawky – zas=ona. †zastawnie tak, jak wymagaj' tego regu=y zastawu. staropol. 1401 szastawnik, 1405 szastawnika s gego domu, 1412 zastawnika wywolicz, 1412 zastawa od zastawnika – 1. ten kto przyj'= zastaw ]nieruchomo>:\ na zabezpieczenie udzielanej pomocy, 2. ten kto da= zastaw ]tu nieruchomo>:\ dla zabezpieczenia zwrotu otrzymanej po/yczki. staropol. zastawny – dotycz'cy zastawu& a. znajduj'cy si" w zastawie, zastawiony, b. zastawny obyczaj – spos[b czy zasady obowi'zuj'ce przy przekazywaniu maj'tku w zastaw, c. list zastawny – dokument zawieraj'cy umow" dotycz'c' zastawu, d. pieni'dze zastawne – pieni'dze po/yczone pod zastaw czego>, e. lata zastawna – okres czasu wymagany do sp=acenia d=ugu, kt[ry zaci'gni"to pod zastaw czego>, f. taki, kt[ry trzyma w zastawie, wierzyciel. ang. collateral, ros. bokovoj, pobohnyj.

zast'pi: ¯ za` ]na\ % ˚st'pi: ¯ stup. staropol. zast'pi:, zast"powa: – zajmowa:, przest"powa:, nast"powa:, przekracza:. zast"p – wstawiennictwo. ang. to replace one, substitute, †Old Polish occupy, exceed, ros. zastupat;-zastupat. ¢zaste< cie<, ¯ za` % >ciana ¯ standen. staroros. zasten;-zaste<, ros. ten;-te<, ang. shade, shadow.

zast"p(y(ca(czy(owy(owa:(stwo szereg, kolumna ¯ st'pa: ¯ ang.


x browolney kxadzv Janowy... nye zasthapyl gwalthem anym go vderzil dwoyasi kamyenyem, 1479 zast'pywschy ˘ zastanpicz, sast'pycz, zasthapycz – zast'pi:&

step ]krok\ ˘ przest"p•ca(owa:( (stwo ]wykroczenie\. zast"p pokr. zagon. zast"p – 1. grupa ludzi jako jednostka organizacyjna; zesp[=, 2. t=um gromada, hufiec, legion, pu=k, wojsko. staropol. zastøpy, zastøp, ca 1428 szastemp cetus, 1444 zastompow; zast'mp,

zastamp, zast'p, zastump exercitus; vidi turbam, zast'p, magnam...; z nym sastøp ]turba\ nyemaly, z zast'pi swymy, w swich zastøpy, y wszitki zastøpi, kazali po zastøpyech ˘ zastøp, szastemp, zastomp, zstamp, zastump, zast'p, sast'p – wielka liczba, a. o ludziach – gromada, t=um, rzesza, te/ grupa zorganizowana, np. wojsko, oddzia= zbrojny, b. zast"p bo/y, niebieski, zast"py ]anio=[w\ – anio=owie, ch[ry anielskie. staropol. zast"powa: – 1. stawa: ]na publicznej drodze\ przed kim> id'cym, aby dalej nie m[g= i>:, zachodzi: drog". 2. zasadza: si", urz'dza: zasadzk", czai: si", 3. prosi: za kogo>, wstawia: si", ujmowa: si" za kim>, 4. znajdowa: si" na czyim> miejscu i w czyjej> sytuacji, 5. wst"powa: w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 6. zabezpieczy: przed pretensjami. staropol. 1425 ne zastøpal ¢droky samotrzecz silø, 1469 nye za-

sthapal drogi dobrowolnye 1403 iacpm ia Raczibora ne zastøpal w yego domu ani ote mne scodi ma, 1405 ne zastøpal noczø, 1414 ne zastanpal; arestevit vlg. zastøpal, nye sza} n|stanpal, nye zastampal ˘ zasthapacz, zastøpacz, zastanpacz, zastøpacz –

1. stawa: ]na publicznej drodze\ przed kim>, aby nie m[g= dalej i>:, zaj>: komu> drog" z wrogimi zamiarami, 2. zaczepi: kogo> w nieprzyjaznych zamiarach, napada:, 3. zajmowa: miejsce obszar, 4. czyni: niewidocznym, zas=ania:, 5. wst"powa: w sp[r s'dowy zamiast pozwanego. staropol. 1409 zastanpil drogø, 1442 violenter albo zastompyl; kto komv drog' zastompy, 1456 kyedi mi sast'pyl drog' y na my' szedl, 1466 zast'pylby, 1466 nye zasthapyl gwalthem drogi, 1471 jakom ya drogy do-

1. stan': ]na publicznej drodze\ przed kim> id'cym, aby nie m[g= dalej i>:, zaj>:, 2. zaczai: si", urz'dzi: zasadzk", 3. zast"pi: komu> domu – zakaza: wst"pu, nie wpu>ci: do domu, 4. zaj': jak'> powierzchni", 5. otoczy: wok[=, okr'/y:, 6. opanowa:, 7. zag=uszy:, st=umi:, przyt=umi:, 8. stan': w czyjej> obronie, obroni:, uj': si" za kim>, 9. wst'pi: w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 10. zabezpieczy: w procesie nabywc" lub rzecz nabyt' od pretensji os[b trzecich. 11. zg=asza: s'dowy sprzeciw, 12. zap=aci: za kogo> jego finansowe zobowi'zania. staropol. zast'pienie – 1. znalezienie si" na czyim> miejscu i w czyjej> sytuacji, 2. wst'pienie w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 3. zabezpieczenie nabywcy w procesie od pretensji os[b trzecich. staropol. 1391 ¢zasstopczø, 1399 zastopmcze, zast'pcza – 1. osoba wst"puj'ca w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, 2. osoba zobowi'zana do zabezpieczenia nabywcy ziemi, przy wytyczaniu granic, od pretensji ze strony os[b trzecich. staropol. zast"p – wstawiennictwo. >redniow. =ac. hostis, starofranc. ]h\ost, >redniow. ang. host, ang. host; substitute, replace(ment, ros. ]wojsk.\ polk=-po=k ]pu=k, huf\; zamena-zamiena, wo=. 1289 zastoupnik=zastupnik ]zast"pca\. zastoina ¯ za` % st[j.

zastosowa: ]si"\

¯ za` ]do\ % ˚stosowa:. zast[j ¯ za` ]po\ % st[j ]trzymanie\. ros. zastoj. zastraszy: ¯ za ^ na ^ po, % ˚straszy: ¯ strach. napawa: d=ugotrwa=ym l"kiem, obaw'. staropol. zastraschyl, zastraszil, 1456 ¢zatraczyl; a nykt wasz szastraszy, zastraschicz ˘

zastraszchycz, zastraszicz, szasztraszycz, zastraschicz –

przerazi:, zatrwo/y:, przestraszy:. ¯ za` ]po\ % strza=. staropol. ca 1500 zastrzaly ˘

zastrza=

zastrzal – strza=a, w przen. namowa. staropol. 1399 zastrzelyl, 1434 zastrzelil; strzelyl strzalø a nagodø zastrzelyl ]percissit\ krolya israelskego, 1471 szasztrzelon; zastrzelczye ˘ zastrzelycz, zastrzelicz, szasztrzelicz – strz'=' ugodzi:, zrani:, te/ zabi:. staropol. od zastrzelyenya ˘ zastrzelenye – ugodzenie, zranienie strza=', postrza=. staropol. zastrza= – 1. postrza=, 2. pocisk, 3. rana. ˚strza=. ang. missle, wound, zastrzec ]si"\ ¯ za` % ˚strzec.

zastrzeli: ]si"\

¯ za` ]u\ % ˚strzeli: ¯ strza=.

zastrze/enie ¯ za` % strze-c(ga:. zastrzyk ¯ za` % strzyk. zastygn': ¯ za` % stygn':. ¢zastuda przezi"bienie ¯ studzi:, ros. zastuda.

zastuka: ¯ za` % ˚stuka:. ¢zastupa l'dowanie ]zej>cie ze statku na l'd\, krok, podest. Latopis 1116 zastupa-zastupa. zastygn': ¯ za` % ˚stygn':. †zasu: sypi'c wype=ni" ]d[=\, zasypa:. ˚zasypa:. staropol. ]Raguel\ kazal slugam swim dol zasucz ˘ zasucz. zasu-n':(wa ¯ za` % ˚sun':.

zasuszy: ]si"\

¯ za` ]u\ % suszy: ¯ suchy.

zasu-wa(n': ¯ za` % sun':. staropol. ca 1455 ¢zazowa clatros – zasuwa, zawora w formie kraty.

zasycha: ¯ za` ]u\ % schn':. zasy=a: ¯ za` ]prze\ % sy=a: ¯ s=a:. zasypa: ¯ za` % sypa:. ˚zasu:. staropol. 1424 szasypali, 1443 zassipacz debet, XV w. zaszypal ˘ szasypacz, zassipacz, zaszypacz – 1. sypi'c wype=ni: d[=, 2. sypi'c ]ziemi"\ przykry: co>, zagrzeba:. zasypia: cz"sto wpada: w sen. staropol. wstan, czemu zasipasz

]quare obdormis\ gospodne$ zasypka ¯ za` % syp % `ka. †zaszapowa: wnie>: op=at" s'dow'. staropol. 1429 zasz'powali, 1450 zaczapoval, 1454 zaschapoval, 1482 zaszapowal. †zaszcie zaj>cie, sp[r. ¯ i>: ¯ itti. ang. incident, altercation, dispute,

incident-incident, ssora-ssora.

ros.

zaszczeka: ¯ za` % ˚szczeka:. zaszczepi: ¯ za` % ˚szczepi:. zaszczepka ¯ za` % czep. ros. zacepka.

zaszczy-t(tny(ci:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


¯ za` % szczyt ]tarcza, obrona\. staropol. zaszczicza, zaszczycza ˘ zaszcziczacz, zaszczyczacz – broni:, chroni:, os=ania: ]zwykle o bogu\. staropol. ¢zaszczyszczenye, 1424

we wszelkych zaszczyszczenya twego, 1424 b'ndz mye na zascziczene; 1444 zascziszczenym, w zascziczenu szwoyem luda; gegosz zasczyczenym ]quo protegente\ wrogowye w gego røce dany; yszbich iego zasczyczenym ˘ zaszczycenie, zaszczycienie – 1. obrona ]fizyczna i duchowa\, ochrona, opieka ]zwykle boska\, 2. zast"pstwo procesowe. staropol. zasczicziczel, zasciciciel – o bogu, ten kto ochrania, os=ania, obro<ca, opiekun. =ac. defensor, tutor. staropol. zascziczil, zascziczon

bødø od pocricza zkrzidl twogich ]zaszczycon b"d" w pokryczu skrzydl twych\; zasczyczyl, zaszczyczø; pod czenem zkrzidl twogych zaszczicy ˘ zascziczicz, zasczyczycz, zaschczyczycz –

zaszczyci:, 1. o istotach nadprzyrodzonych – obroni:, ochroni:, os=oni:, 2, sprawi:, spowodowa:. staropol. zaszczycielka – o Matce Boskiej& ta kt[ra ochrania, os=ania, obro<czyni, opiekunka. staropol. zasczitcza, zaszczitcza, zasczytczel ˘ zaszczytca, zaszczy>ca, zaszczytciel – ten kto ochrania, os=ania, obro<ca, opiekun. staropol. zaszczyci: – zas=oni:, obroni:. ang. defence, protection, guard; to defend, to protect, ros. za]it/a-zaszczit(a ]obrona, ochrona\, za]itel;nyjzaszczitielnyj ]obronny, ochronny\, za]itnik-zaszczitnik ]obro<ca\. za]itat;-zaszczitat ]chroni:; broni:\. zaszed= ¯ za` % ˚szed=. zaszeregowa: ¯ za` % szereg. zaszewka ¯ za` % szew % ka. zaszkodzi: ¯ za` % ˚szkodzi: ¯ szkoda ]z=o\. staropol. zaszkodny – 1. zniszczony, zepsuty, 2. o koniu chorym lub pad=ym – taki kt[ry przynosi szkod", strat", 3. dotycz'cy szkody. staropol. ca 1440 ¢zaskoczyl; nye zaszkodzylo, 1466 ¢zoskodzy;

any zaszkodz", nye zaszkodzysz ˘ zaszkodzycz –

wyrz'dzi: szkod" ]materialn' lub moraln'\, by: szkodliwym,

przynie>: uszczerbek. †zasz=apiony ¯ za` % sz=apa:. staropol. 1471 zaslapioni – o koniu& taki kt[ry przy biegu zawadza tylnimi nogami o przednie, maj'cy przednie nogi otarte przez tylnie. †zasz=e ¯ za` % sz=e ¯ i>:. staropol. 1452 zaschle – op=ata zwi'zana z zaj>ciem, tj. wst'pieniem w sp[r s'dowy zamiast pozwanego. †zasz=y ¯ za` % szed= ¯ i>:. staropol. 1476 zaszly – odsuni"ty, oddalony, w przen. o cz=owieku grzesznym. zaszy: ]si"\ ¯ za` % ˚szy:, szew. ang. hide oneself, †zaszyjek ¯ za` % szyja. uderzenie, cios w szyj", w kark staropol. zaschigyek, ca 1500 zachyek, ca 1500 na drodzecz zasiyki dawano. staropol. zaschykowan, zaszyjkowan, zaszykowan ˘ zaszyjkowa: – uderzy: w szyj", kark. staropol. ca 1500 ¢szaszylowanye colaphus – uderzenie, cios w szyj". za> lecz, ale, natomiast, za to, przeciwnie. do tworzenia przeciwstawie<. za>cianek ¯ za` % >ciana % ek. za>ciela: ¯ za` % >cieli:, >ci[=ka. †za>cieni: ¯ za` % >cieni: ¯ cie<. rozci'gn': cie< tu ochroni:. staropol. zasczenyl ges na glowø

moyø, zastienil si nad hlawu mu. za>lepi-:(ony(enie ¯ za` % >lepi:. staropol. zasz}l|epy', zaszlyepia, zaslepyeny, 1449 oszelpyeny z zaczmyeny, 1466 zaslepy' lumina, ca 1500 zaschlyepyone, zaslyepyl ˘ zaszlepyacz, zaslepycz – za>lepia:, za>lepi:, tj. czyni:

>lepym, w przen. odbiera: zdolno>: poprawnego my>lenia staropol. zaszlyepyenye – uczynienie >lepym, te/ w przen. – odebranie zdolno>ci poprawnego my>lenia. za>lubi: ¯ za` ]po\, % >lub. staropol. zaszlubiwsy, 1426 zaslubiw; zaslvbi, szlub,

slyvb zaslyvbyl panu, sø zaslvbili, czoszkoli zaslvbila bi albo slvbila gest, bil zaslyvbil, zaslyvbil panv, szlyub, na slvb moy, ienzeczem zaslvbil ˘ zaszlubicz, zaslvbicz, zaslyvbicz

– za>lubi:& 1. uczyni: >lub, przyrzeczenie, przyrzec, zobowi'za: si", 2. zawrze: przymierze, uk=ad, umow", 3. za>lubione s=owo – umowa, uk=ad, 4. da: za /on". staropol. zaslvbyenye – 1. przymierze, uk=ad, umowa, 1.a. skrzynia za>lubienia ]bo/ego\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

skrzynia za>lubienia pana boga, skrzynia bo/a za>lubienia ]w Biblii\ – skrzynia w kt[rej ?ydzi przechowywali tablice z dziesi"ciorgiem przykaza:, tzw. arka przymierza; skrzinya zaslvbyenya bozego, 1.b. stan za>lubienia – >wi"ty namiot w kt[rym ?ydzi przechowywali ark" przymierza, 2. por"czenie, zabezpieczenie. staropol. ca 1470 zaslubowanye – przymierze, uk=ad, umowa.

za>mia: si" ¯ za` % ˚>mia: ¯ >miech. staropol. sasmyal schen – wybuchn': >miechem, roze>mia: si". za>mieca: ¯ za` % >miecie. †za>miernie dostatnio, w miar" ]$\. staropol. iensze trudi czirpal

zawerne ]zapewne\, yescze bil ne przespal zamerne, alis sam bog zmarthiwichwstal.

wg Ss 1953& pokornie ]$\ – bez sensu.

za>miewa: ¯ za ^ na ^ u, % >miech. staropol. zaschmyeschil ˘ zaschmyeschicz – za>mieszy: komu>, zadrwi:, za/artowa: z kogo>.

za>niad poronienie, niedonoszony p=[d, zaparzysko. za` ^ po`, >niad ^ roni:. za>niedzie: ¯ za` ]dok.\ % >nied{. za>nie/y: ¯ za` ]czas dok.\ % >nieg.

za>piewa: ¯ za` ]pocz.\ % ˚>piew. staropol. zaszpyewal, zaspyevalo, zaspyewala ˘ zaszpyewacz. staropol. zaspyewanye – utw[r przeznaczony do >piewania, pie><.

za>wiadcz-y:(enia za ]po\, % ˚>wiadczy: ¯ >wiadectwo, >wiadek. za>wiaty umrze:. za` ]poza\ % >wiat ]/ycie doczesne\. za>wieci: ¯ za` ]pocz.\ % ˚>wieci: >wieca ¯ >wiat=o. staropol. ca 1500 zaszwyeczycz

suffulgere; aza nye zasvyeczy svyecze ˘ zaszwyeczycz, zasvyeczycz –

zapali: celem uzyskania >wiat=a.

za>wita: ¯ za` ]pocz.\ % >wit ]brzask, jasno>:\.

zatacza: si" ¯ za` % toczy: ¯ tok. staropol. ca 1470 zathaczali ca 1500 zataczal sya ˘ zathaczacz, zataczacz – zatacza:& 1. zaciska:, zamyka: ]paszcz" zwierz"cia\, 2. zatacza: si" – traci: w chodzie r[wnowag", chwia: si", s=ania: si". zatai: ¯ za` % tai:, tajenie, tajnie. staropol. zathagycz a przykrycz;

nye moglczyesm zatagycz, a nye zatay; ale geno tø rzecz zatayl ocyecz moy przede mnø; zatayono, 1466 zathay sz';


x zathaycz, 1474 zatagyly, zatagy ˘ zathagycz, zatagycz, zataycz, zathaycz – 1. nie ujawni:, te/ przemilcze:, 2. schowa: w zakrytym, niewidocznym, bezpiecznym miejscu, ukry:, te/ przeno>nie. zatamowa: ¯ za` ]dok.\ % tama. zata<czy: ¯ za` ]pocz.\ % taniec. †zatapiacz ¯ za` % topi:. staropol. 1424 zathapyala, 1424 szathapyalaby ˘ zathapyacz, szathapyacz – zatapia:, zalewa: wod'. zatarasowa: ]si"\ ¯ za` % taras. zatarg ¯ za` % targ ]ci'gn':, zwyk le w swoj' stron"\. k=[tnia. za•targ – za•darcie, koncepcji tarcza ]target\  strza=a ]dart\. wo=. 1289 ousobica-usobica ]zatarg, niezgoda\. staropol. swady abo zatargnyenya; 1471 w zatargnyeny', w zatargnieniu ˘ zatargnyenye – 1. sp[r, niezgoda, nieporozumienie, 2. stan utraty r[wnowagi emocjonalnej, gwa=towne wzruszenie, uniesienie. zatem dlatego, wi"c, przeto, tedy w zwi'zku z tym ]tedy ˘ 1. st'd, 2. t"dy, 3. wtedy, w[wczas ¯ =ac. tempus, >redniow. ang. i ang. time ¯ anglosas. tima ^ czas ˘ tem, tym\; ='cznik za kt[rym wniosek z poprzedniej cz">ci zdania, my>li ]ang. hence ^ pol. st'd, odt'd, wi"c\. ¯ za % tem ]tym(/e\. za ^ po ˘ po tym }cz">: nast"puj'ca|. staropol. zatym – zatem, YE. I. przys=[wek a. z czasem, w miar" up=ywu czasu, tymczasem, b. dalej, poni/ej, II. sp[jnik 1.a. potem, p[{niej, nast"pnie, 1.b. dlatego, skutkiem tego, 2. nawi'zuje zdanie do poprzedniego kontekstu. anglosas. heonan]e\ ]odt'd, st'd, ang. from here\ ˘ >redniow. ang. hennes ˘ ang. hence, ros. ots[da-otsiuda ¯ staroros. †otsuda ¯ ot` ]od`\ % suda ]t'd\. zat"ch-=y(n': za` % t"chn': ¯ tuch, cuch ¯ niem.; o nieprzyjemnym zapachu, tr'c'cy starzyzn'. †zat"pia: ¯ za` % t"py. staropol. 1466 zat'pya ˘ zat'pyacz – psu:, wywiera: z=y wp=yw. staropol. zat'pyeli – zat"pia=y, ograniczony, oci"/a=y umys=owo. zat"skni: ]si"\ ¯ za` % t"sknota. ¢zati wybawi:, zbiec. staroros. zati-zati, ros. izbavit;, izbe'at;.

zatk-a:(n': ]si"\

¯ za` % ˚tkn': ¯ tka: ˘ w(u•tyka:. s=owotw. pokr. zatyczka. staropol. zatkana sø vsta, ca 1470 zathka, zatka, ca 1470 zathkaly vszy swe – zamkn':, zacisn':. zatkn': ¯ za` % ˚tkn': ]cisn':\. staropol. 1421 na szathknonich lankach, 1423 w zagayone

lancze, czsso zatknyona przet swantim Woczechem ]ogrodzona

przed dniem >w. Wojciecha – 23 kwietnia\ 1443 zathknony – ogrodzi: wbitymi w ziemi" tykami dla oznaczenia zakazu wypasu byd=a. staropol. 1459 ¢zathknyenye – ogrodzenie wbitymi w ziemi" tykami, oznaczaj'cymi zakaz wypasu byd=a. staropol. zatkwi: – ogrodzi: wbitymi w ziemi" tykami. zatli: ]si"\ ¯ za` ]pocz.\ % tli: ¯ tlen(ny ]py•=(lny\. zwykle o pocz'tkach ognia przy pomocy iskry. zat=oczy: ¯ za ^ na ^ u, % t=ok. staropol. ca 1470 cohibebant kr'czyly ]pro kroczyly\ aut zathlaczaly ˘ zathlaczacz – ukraca:, pow>ci'ga:, t=umi:, hamowa:. autorzy Ss 1953 nast"pny wypadek& cohibebant cruczili ]pro croczili\, zathlaczyly opisali uwag'& ma=o prawdopodobna by=aby rektyfikacja na zathloczyly. ang. to curb, ros. obuzydvat;. zat=uc ¯ za ^ po ^ u, % t=uc. †zat=umi: nie pozwoli: wyrosn':, zag=uszy:. staropol. ca 1450 zatlvmyly. zat=u>ci: ¯ za` % t=uszcz. †zatoczka ¯ za` % toczka ]kropka\. staropol. ca 1500 cirrus czyb vel zath'czk', 1500 retia slampy vel zathoczka – 1. pukiel w=os[w stercz'cych na g=owie, 2. rodzaj sieci na ryby. zatoczy: ¯ za` % ˚toczy: ¯ tok. staropol. a zatoczy glow' ku gardlv; zatoczyl ˘ zatoczycz – zrobi: ]czym>\ obr[t zmieniaj'c ]jego\ pozycj", skr"ci: ]co>\. ¢zatocznyj g=uchy, pustynny. staroros. zatohnyj-zatocznyj, ros. gluxoj, pustynnyj. zatoczy: ]si"\ ¯ za` % toczy: ¯ tok. zatoka ¯ za` ]o\ % toczy:, tacza:. cz">: morza otoczona z trzech stron l'dem. staropol. ca 1470 przeczyw szatokv, ca 1470 zatoky, 1412 vlg. dictis zathoky, 1419 vlg. w zathocze, 1450 vlg. zathoki, 1460 vlg. zathoka ˘

zathoka, zatoka, szatoka – 1. cz">: w[d ]morza, rzeki\ wciskaj'ca si" w l'd, 1.a. odnoga rzeki, 1.b. staw, sadzawka, 2. miejsce po=o/one w zakolu rzeki lub u zbiegu rzek, 3. rodzaj sieci na ryby, ˚zatoczka. staropol. zatoka – kr'g, dzwono ¯ zwieno, wieniec. niem. bucht, =ac. baia, franc. le golfe, la baie, ang. bay, ros. zaliv-zaliw. zaton': ¯ za` % ton': ¯ topi•:(el. staropol. zathonøcz – ca=kowicie pogr'/y: si" w wodzie, opa>: na dno ang. to sink, ros. potopit;. †zatop niszczenie, ruina. staropol. 1461(67 oth zatopu gymena. zatopi: ]si"\ za ^ u ^ po, % ˚topi: ]pogr'/a:\ ¯ gr. potamos. staropol. zatop ]to<, otch=a< wodna\. staropol. 1416 zathopyla, 1418 y ogrod mu zathopyl gwalthem. franc. evier, chauffer, submerge, anglosas. sincan pokr. niem. sinken, >redniow. ang. sinken ˘ ang. sink, †Old Polish abyss ¯ =ac. ¯ gr. ros. topit;-topit. zator ¯ za` % tor ]przeszkoda\ ˘ torowa: ]usuwa: przeszkody stoj'ce na drodze, dawa: przej>cie, upust, uj>cie\. zator wody na rzece. ¯ germ. tor ]drzwi, brama\.

zatra-ci:(cenie(cony(ta za % ˚traci: si" ]gubi:\. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. staropol. zatracyl; yest zatraczon,

satraczø ge, bi to zatraczyli wszelkye stworzenye; nye zatraczø; bocz pan bog chce zatraczycz to myasto; zatraczø zamyø waszø, zatracziwszi ¢wszitki myasta, gdisz zatraczi pan bog twoy narodi; nye zatraczi; bødze zatraczø wasz; any czso tego chcyal zatraczono myecz; nye zatracyl; zatraczø gy myeczem; a zatracyly ge; zatracyl, zatraczyl, zatraczysz, zatracz' ˘ zatraczycz, zatracycz –

1. pozbawi: /ycia, zg=adzi:, zabi:, zniszczy:, zruinowa:, wyt"pi:, 1.a. zatraci: imi" czyje>, pami": czyj'> – sprawi: /e kto> zostanie ca=kowicie zapomniany, 1.b. zatraci: – wyda:, skaza: na zgub", te/ na pot"pienie wieczne, 2. dopu>ci: si" zagini"cia, zgubi:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 3. pozby: si", 4. w dos=ownym przej"ciu wyrazu czeskiego «zatka:, zasypa:». staropol. ca 1470 nye satraczvy ˘ satraczycz – zatraci:, zniszczy:. staropol. zatracenie – pot"pienie. >redniow. ang. losen, lesen ˘ ang. lose, ros. poterqt;-potierat. †zatratowa: ¯ za` % tratowa:. staropol. zathrathuge sza ˘ zathrathowacz – o koniu& dozna: obra/enia korony kopyta wskutek kopni"cia drug' nog' lub przez drugiego konia. zatr'bi: ¯ za` ]pocz.\ % ˚tr'bi: ¯ tr'ba ¯ s=aw.-ros. truba, U ˘ Å, ´. staropol. popowye zatrøbyø w trøby; w trøby ¢zatrobili ˘ zatrøbicz – zatr"bi:, dm'c w tr'b" spowodowa: wydanie przez ni' d{wi"ku. zatr'ca: ¯ za` % tr'ci:. dziwol'g j"zykowy, termin s=ownikowy, ¯ co> tr'ci ]>mierdzi\ czym>.

zatro-skany(szczy: si" ¯ za` % troska ]piecza\. staropol. zatroscal iesm se,

zatroskal yest szye, prztom szye zatroszkal, zatroskali sø ˘ zatroscacz, zatroskacz –

1. odczu: niepok[j, zaniepokoi: si", zl"kn': si", 2. zasmuci: si", zmartwi: si". zatru-cie(: ]si"\, zatruwa: ¯ za % ˚tru: ]karmi: trucizn'\ ¯ trutka.

zatrudni-:(enienie

¯ za` % trudni: ]si"\ ]praca, zaj"cie\ ¯ trud ]zn[j\.

zatrwo/y: ]si"\ ¯ za` % trwo/y: ¯ trwoga.

zatrzas-k(n': ]si"\ po ^ za, % trzask ¯ pu=apka zamku spr"/ynowego automatycznie blokuj'cego otwarcie. prosty mechanizm zabezpieczaj'cy przed wstecznym ruchem innej cz">ci w ruchu, wspomagany przez spr"/yn" lub si=" grawitacji, rami" z wyci"ciem na z'b ko=a lub skobel wpadaj'cy w otw[r tej/e cz">ci. s=owotw. pokr. potrzask ]pu=apka\. wg mSjp 1969& 1. zamek spr"/ynowy u drzwi, kt[ry zatrzaskuje si" sam, 2. drobny przedmiot metalowy s=u/'cy do zapinania, w postaci dwu ma=ych kr'/k[w, z kt[rych jeden opatrzony jest wyrostkiem dopasowanym do otworu w drugim kr'/ku. zamek spr"/ynowy ]zatrzask\ zatrzaskuje si" sam.... ang. escapement ]of clock\ ]mechanizm zegar(ka kontroluj'cy pr"dko>: i regularno>: balansowego ko=a zwanego te/ pendulum, i przez

to – ca=y mechanizm, poprzez ruchy karbowanego, z'bkowanego ko=a\, pawl ]mechaniczny przyrz'd pozwalaj'cy na obr[t ko=a w jednym tylko kierunku; j"zyk na zawiasie; gdy umocowany na g[rze ko=a – opadaj'cy si=' grawitacji, lecz gdy z boku, w pozycji pionowej – wspomagany spr"/yn'\, ratchet wheel ]jak wy/ej, pawl\, ros. xrap-chrap, sobahka. zatrz'>: ]si"\ ¯ za` % ˚trz'>:.

zatrze: ]si"\, zaciera:

¯ za` % ˚trze: ¯ tarcie, tar=o.

zatrz"sienie ¯ za` % trz"sienie ¯ wstrz's pod wp=ywem olbrzymiej i nieoczekiwanej liczby, ilo>ci czego.

zatrzyma: ]si"\ ¯ za` % ˚trzyma: ¯ tr % yma: ]ima:, j':, chwyci:\. staropol. 1425 tho iz zatrzymal daley }trzech| tath w pokoyv, 1448 zatrzymal wyszey trzech lyat s pocoyem, 1499 oczyecz nasz}a| ¢zatrzyma

pola praw; 1403 szatrzimali, 1408 ne zatrzimal lista pozeznego ]w miejsce pozewnego\, 1420 ne sachowal any satrzymal ˘ zatrzymacz, szatrzimacz, zatrzimacz, zatrzymacz – 1. posiada: spokojnie przez czas prawem oznaczony, 2. zachowa: przy sobie ]przewa/nie bezprawnie\, przyw=aszczy: sobie, nie pozwoli: komu> skorzysta:, 3. zmie>ci: w sobie, zawrze:, pomie>ci:, 4. zatrzymane skazanie – wyrok nieostateczny. staropol. w zatrzymanyv ˘ zatrzymanye – 1. pow>ci'gni"cie, przytrzymanie, zahamowanie, 2. zachowanie przy sobie, przyw=aszczenie. staropol. zatrzymany – taki kt[ry nie mo/e wydosta: si" staropol. zatrzymawa: – 1. pow>ci'ga:, poskramia:, hamowa:, 2. znosi:, trwa: w czym>. staropol. zadzier/e: – zatrzyma:. niem., ]ein\halt, franc. arret, halte, fin, >redniow. ang. stoppen ˘ang. stop, ros. ]na noc\ ostanovit;sq, ]przebywa:\ perebyvat;, ]przeszkodzi:\ zader'at;, ]przerwa:\ perervat;, ]ko<czy:\ konhat; ]franc. finir\, ]usta:\ perekrawit;. †zatrzymawanie ¯ za` % trzyma:. staropol. tenet anchora morsu

szvoya osztroscza albo szwoym szatrzymawanym – spiczasta cz">: kotwicy s=u/'ca

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

do zaczepiania, umocowywania. †zatula: ¯ za` % tuli: ]>ciska:\ ¯ tu= ]cisk\. staropol. ca 1470 zatula; zathula ˘ zatulacz – zamyka:, zatyka:. staropol. yaco oco czlowyeka za-

proschne albo zatulone wydzecz nye moze..., ˘ zatulicz –

zamkn':, zacisn':. o ustach – zmusi: kogo> do milczenia, zatuli: si" – zamilkn':, o uszach – nie chcie: s=ysze:. zatuszowa: ¯ za` % tusz % `owa:. zatwardzenie ¯ za` % tward, zaparcie stolca, obstrukcja. =ac. constipatio ˘ ang. constipation. zatwardzia=y ¯ za` ]u\ % twardo. twardo stoj'cy przy swoim zdaniu, przekonamiu, na swoim stanowisku. staropol. nye zatwardzaycye swey glowi ˘ zatwardzacz – upartym by:, upiera: si". staropol. zatwardzalim vmislem;

stwardziony; bocz zatwardzyale yesth szercze moye yako opoka; zatwardzaly w zlosczy; zatwardzely ˘ zatwardzely – zatwardzia=y&

1. uparty, nieust"pliwy, zw=aszcza trwaj'cy uporczywie w z=ym, 2. oci"/a=y umys=owo, pozbawiony zdolno>ci. staropol. zatwardzi: ]si"\ – 1. zatwardzi: duch czyj>, serce czyje> – sprawi:, /e kto> staje si" uparty, nieust"pliwy, 2. zatwardzi: g=ow", serce, szyj" sw' – sta: si" upartym, nieust"pliwym, te/ nieugi"tym, 3. zatwardzony umys= – up[r. †zatwardzie: ¯ za` ]czas dok.\ % tward ¯ twierd. staropol. ca 1500 zathw'rdzyecz – o mleku& sta: si" twardym, >ci': si". zatwierdzi: ¯ za ^ po ^ u, % ˚twierdzi: ¯ twierd, podj': decyzj" w przed=o/onej sprawie, nada: jej moc prawn', wykonawcz', obowi'zuj'c'. staropol. zatwierdza: za>wierdza:,

za:wirdza:, za:wierdza: si", za:wirdza: si" – 1. czyni: mocniejszym, wzmacnia:, 2. za:wirdza: zatwierdza: sierce swe – stawa: si" upartym, nieust"pliwym, 3. uznawa: kogo> za podejrzanego, sk=ada: na kogo> skarg" do s'du, obwinia:. staropol. zatwierdzenie, za:wirdzenie, zatwirdzenie – 1. up[r, nieust"pliwo>:, 2. zatkanie, zamkni"cie, 3. uznanie za podejrzanego, z=o/enie na kogo> skargi do s'du. staropol. zatwierdzi:, za:wierdzi:, za>wirdzi:, zatwirdzi: –


x 1. zatwirdzi: serce czyje:, komu> – sprawi:, /e kto> staje si" uparty, nieust"pliwy, 2. za:wirdzi:, zatwirdzi: ]ducha\, g=ow", serce ]swe\ – sta: si" upartym, nieust"pliwym, 3. o sercu, zmys=ach – pozbawi: zdolno>ci pojmowania, rozumienia czego>, 4. o przymierzu – zawrze:, umocni: przysi"g', 5. zamkn':, uczyni: niedost"pnym, 6. uzna: za podejrzanego, z=o/y: na kogo> skarg" do s'du, obwini:. †zatwora, zatw[r ¯ za` % twor. staropol. 1466 zatwory, 1471 zathwora, 1454 zathwor – 1. zasuwa, rygiel u drzwi, 2. op=ata za wypasanie byd=a, mo/e te/ prawo wypasu. staropol. 1411 zatworne – op=ata za wypasanie byd=a, mo/e te/ prawo wypasu. †zatworzy: zamkn':. za` przeciwie<stwem o` ]otworzy:\. staropol. zatworzyl za sobø drzwy;

kyedy vnydze czeladny oczyecz y zatvorzy drzwy; y zatvorzona vlyczka; 1444 w zatworzoni ziwot; droga byla zathworzona, zatworzillybich nyebo ]si clausero caelum\, yszebi descz nye szedl; dusz'... vydzy nyebo szathworzone, vydzy pyeklo othworzone; by ludzom nyebo othworzyl, khtore byl Jadam zathworzyl –

1. zamkn': przej>cie, otw[r do jakiego> pomieszczenia, czyni'c je niedost"pnym, zasun': to, co zas=ania wej>cie, 2. ogrodzi: wbitymi w ziemi" kijami, oznaczaj'c zakaz wypasu byd=a, 3. zamkn': kogo> w pomieszczeniu, 4. o ksi"dze – z=o/y:, nie pozostawi: otwart', zamkn':. ang. to close, ros. zatvorit;-zatworit, zapirit;-zapirit ]zaprze:\. zaty-czka(ka: ¯ przetyk, zwykle korek lub cz">: skobla, patyczek. pokr. wtyka:. staropol. ca 1500 cirrus czyb vel z'thyczk', zathoczk' – pukiel w=os[w stercz'cych na g=owie, ˚ zatoczka. †zatyk ¯ za` % wtyka: ]wbija:\. staropol. 1409 zathyky – kij wbity w ziemi" dla zaznaczenia zakazu wypasu byd=a. †zatyka: ¯ za` % tyka:. staropol. 1471 zathikaly, poyikali aut zathikali; zatikacz, zathika – zamyka:, zaciska:, o uszach – nie chcie: s=ysze:.

†zatykade=ko

staropol. ca 1500 zathykadlko –

rodzaj zas=ony chroni'cej twarz.

†zatykadlnica

staropol. 1479(81 zathikadlnicze – ozdobny kobiecy str[j na g=ow". †zatylny ¯ ˚za` % ty=. staropol. 1462 od zatylnych plotow – wg. Ss 1953, znajduj'cy si" za czym>, tylny. tak dzisiaj, lecz w Íredniowieczu za` ^ u` ^ po` ^ przed ]na opak\. znaczenie przedrostk[w nie rozpracowane, okre>lone, to st'd takie mniemania, os'dy, i nie pierwszy to znany mi wypadek w Ss 1953. †zatym ˚zatem, nast"pnie, p[{niej. ang. hence, next, ros. ots[da-otsjuda }†otsuda|, potom-potom, posle togo. zaufa-:(ny(nie ¯ za` % ufa:. zau=ek ¯ za` % ulica i r[g ]ugo=, odm. na u=ok\. ros. zaulok. †zaumy>lny ¯ naumy>lny, za ^ na. †zauszka ¯ za` ]na`, u`\ % ucho. staropol. zausky ˘ zauska – ozdoba zawieszana u ucha. staropol. zavsznyce, zausznycze – ozdoba zawieszana u ucha, rodzaj kolczyka. zauwa/y: ¯ za` % uwa/y: ¯ waga. zwr[ci: na co uwag", odnotowa:. zawad-a(iaka(iacki ¯ za` % wada. 1. przeszkoda, 2. k=[tnia, sprzeczka, awantura. staropol. 1437 zawada; savada,

ny myely zavady; bez wszey zawady ˘ zawada, zavada –

1. przeszkoda materialna ]jaz, tama\, 1.a. mieczowa zawada – /elazna poprzeczka pod r"koje>ci' miecza chroni'ca d=o< przed obsuni"ciem si" jej na kling", rodzaj jelca, 2. przeszkoda niematerialna, 3. kara, sankcja, 3.a. na gospodzie na zawadzie sta: – mieszka: w karczmie na rachunek d=u/nika do czasu zwrotu d=ugu, 4. co> co szpeci, skaza, 5. przeszkadzanie, mieszania si", wtr'canie si". staropol. zawadcza – ten, kto komu> szkodzi, staropol. zawadzacz, 1466 zavadza, zavadzay'cz ˘ zawdzacz – 1. szkodzi:, 2. przeszkadza:, utrudnia: dzia=anie, stanowi: przeszkod" staropol. zawadzi: ]si"\ – 1. zaszkodzi:, 2. zawadzi: komu> co:, ku czemu>, w czym> – przeszkodzi: komu> w jakiej> czynno>ci, najcz">ciej w podj"ciu dzia=a< prawnych, 3. co> zawadzi: – sprzeciwi: si" czemu>, nie zgodzi: si" na co>, zakwestionowa: co>,

4. zaczepi: o co>, potkn': si", 5. oszpeci:, skazi:, 6. zawadzi: si" – por[/ni: si", pok=[ci: si". ang. 1. obstacle, hurdle, 2. brawl, quarell, dispute, ros. 1. prepqtstve-prepjatstwie, pomexa-pomiecha, 2. ssora-ssora, rasprq-raspria. zawadza: ¯ zawada ]przeszkoda\. zawaha: ]si"\ ¯ za` % waha:. chwilowo popa>: w niepewno>: na wz[r wahad=a. mSjp 1969& «zatrzyma: si", zastanowi: si" chwil" przed powzi"ciem decyzji, przed zrobieniem czego, zwykle pod wp=ywem nag=ych w'tpliwo>ci». zawala: ¯ za` ]po\ % wala: ¯ wa= ]ziemia, rud, ang. soil\. pobrudzi: ]to soil\. ksi'/kowe, teoretyczne. zawali: ]si"\ ¯ za` ]po\ % ˚wali: ¯ wa= ]ziemia\. kilka pochodnych, w tym& zawali: plan, robot" ]zawie>:\ ¯ powali: na ziemi". zawalisko ¯ za` % wa= ]ziemia\. rozpadlina w ziemi. zawal(iz graty, rupiecie. czy st'd walizka$ ros. zabal;. zawa= ¯ za` % wa=. 1. g[rn. zawalenie si" od=amk[w ska= ze stropu, 2. med. martwica tkanki powsta=a wskutek zakrzep[w lub zator[w naczynia krwiono>nego od/ywiaj'cego t" tkank". zawart-y(e(o>: obj"t•y(e(o>:, pojemn•y(e(o>:, mieszcz'cy w sobie. zawarto>: skrzyni, kieszeni, ksi'/ki, akt, itp., r[/ne od zawiera:# zawarto>: ¯ za` % warty. zawiera, zawrze: ]zamkn': w obr"bie\. †zawa/e w przek=adach Biblii& staropol. za cztyrzysta zawazy

ssrzebra; a trzydzesczy zawaza, zawazi, zavazi, zawaschy, zawyasch – /ydowska jednostka

wagi, wynosz'ca oko=o 12 gram[w, a tak/e jednostka monetarna, sykiel ]=ac. siclus\. zawa/y: ¯ za` % ˚wa/y: ¯ waga. staropol. zawazy ˘ zawazicz – wyr[wna:, zr[wnowa/y:. =ac. compensare, rependere. †zaw'z czy zawi'z ¯ za` % wi'z. staropol. b'czcze chowacz

gednoscz ducha albo sercza w zawaze pokoya; od wszelkiego zawøzu grzechow –

1. to co wi'/e, ='czy, wi"{, 2. to co wi'/'c kr"puje, wi"zy. zawczasu ¯ za` ]przed\ % w % czas. przed czasem. w czas ^ w sam' por".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x mSjp 1969& «we w=a>ciwym czasie, w por", p[ki czas; z g[ry, naprz[d». staropol. za czasu – zawczasu. ang. in advance of `, ros. vperëd-wpieriod. †zawdy ¯ za` % wdy ¯ dy ]czas\. staropol. zawdi, zawdy – zawsze. ang. always, ever, ros. vsegda-wsiegda.

zawdzi"cza: ¯ za` % ˚wdzi"czy: si" ¯ wdzi"czno>: ¯ wdzi"k. mie: co dzi"ki komu lub czemu. zaw"drowa: ¯ za` % ˚w"drowa:. zawia: ¯ za` % ˚wia:.

zawiadomi-:(enie(owca ¯ za` % wiadomo>:.

zawiadywa: ¯ za` % wiadywa: ]rz'dza:\. zarz'dza: czym, mie: pod swoj' opiek', dozorem. zawiany ¯ za` % wia:. potocznie& upity, pod wp=ywem alkoholu, bo id'cy chwiejnym krokiem. zawias ¯ za` ]po\ % wisie: ]wiesi:\. przegub metalowy do zawieszania drzwi, okien, i r[/nego rodzaju pokryw. s=owotw. wies  wie/  leg, le/ ˘ Puszcza Bia=owieska  Bia=owie/a ]nisko po=o/ona\  Nie>wie/ ]wysoko po=o/ony\  za•wis=y  za•le/ny; s=owotw. koncepcji 018. staropol. 1388 zawaszi, 1394 zawaszy, 1461 zavyassy, 1498 zawyeszy;

zawyasza, zawyaschy, 1408 zawassø, 1412 w zawasse, 1423 a zawassa ˘ zawasz, zavyass, zawyesz, zawyasz, zawass – zawias, zawiasa,

zawies, zawiesa& 1. rodzaj metalowego, dwucz">ciowego okucia na drzwiach lub ramie okiennej, s=u/'cego do obrotu skrzyd=a drzwi lub okna, 2. metalowy uchwyt w kszta=cie =uku, ucho, 3. jaka> cz">: p=uga }z pewno>ci' ucho, hak, zaczep, do zaczepiania o< orczyka, J.D.|.

†zawiat

staropol. 1392 pro ¢zauad;

est decem marcas zaviatu, 1401 zawath; zawata, zawatu, 1403 i 1406 zawat, 1409 zalowal zawatu, 1416 sto grzywen zavatu, 1422 pod szawatem stem grzyven – zastaw, zabezpieczenie zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\ na maj'tku przez czasowe oddanie wierzycielowi jakiego> dobra. zawi'za: ]si"\ ¯ za` % ˚wi'za:. staropol. XV w. }o Jezusie| oczy

mu zaw}i'|zaly Zydowye okruthny; wvlaczay'cz yego vyelebney czczy boskey, zavy'zaly ]velabant\ yego svyate oczy y wschytko oblycze; bo kyedy yvze tako ssyedzyal zavyezanema oczyma, tako y napyrvey vderzyl yeden myedzy oczy ¢py'sczyv. 1414 szaw'sal mi sz' pyen'dze – zawi"za: ]si"\ – 1. okr"ci:, owin': co> ='cz'c w"z=em ko<ce tego, czym si" okr"ca, owija, 1.a. owijaj'c zas=oni: co>, 1.b. skr"powa:, zwi'za:, 1.c. o ranach – obwi'za:, opatrzy:, 2. zwi"za: si" – zobowi'za: si" do czego>, przyrzec, 2.a. zawi"za: si" przysi"g', >lubem, dusz" sw' zawi"za: przysi"g' – przysi'c, >lubowa:, 3. zmusi:, uczyni: podleg=ym czemu>, 4. zagrodzi: co>, zamkn':, 5. zawi'zany czas – dni nies'dowe, 6. o ro>linach& utworzy: zawi'zek owocu, zawi'zek ziarna. staropol. zawyasz'nye, zawyasza-

ny' gescze, zawyaszanyv, daru zawyazanye, y z'wyasz'nye ˘ zawyasz'nye, zawyaszanye, zawyazanye – zawi'zanie& 1. to, co wi'/e, tak/e jaki> rodzaj ozdobnego w"z=a, 2. zobowi'zanie. staropol. tu szye czczye }s=aw.-ros.

htenie| o tem, kako ss' zavy'-

zovaly oczy mylego Iesucrista; yze nasch zbavyczyel y'th yako lotr..., zavy'zvy'cz yego svy'the oczy; oczy yego zavy'zuy'cz y byly v yego szvyate lycze, 1414 ani mv sz' zavanszoual ˘ zawi"zowa: ]si"\ – 1. owija: co> ='cz'c w"z=em ko<ce tego, czym si" owija, 1.a. owijaj'c zas=ania: co>, 1.b. sznurem zaciska:, 2. zawi"zowa: si" – zobowi'zywa: si", przyrzeka: ]przed s'dem\. zawi'zek ¯ za` % wi'zek. cz">: organizmu ro>linnego lub zwierz"cego, z kt[rej tworzy si" nowy organ, nowa tkanka; zacz'tek, zal'/ek. zawi'zka p"tla. ros. zavqzka. †zawi'{: utkn':. †zawicie ostatecznie, nieodwo=alnie. staropol. 1391 zawice, 1418 i 1428 zawicze, ca 1428 zawycze, 1432 zavicze, 1439 zawyczie, 1447 zawyczye, 1463 zawycze. ˚zawieszenie. †zawidzie:, zawidzi: ¯ za` % .... staropol. zawydzely gemu; zavi-

dzecz bødze bratv swemv; zavidzyela, zawydzal, zavydzila, zawydzyalesz wszystky –

1. odczuwa: niech": do kogo> wywo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=an' jego szcz">ciem, powodzeniem i po='czon' z ch"ci' posiadania tego samego, zazdro>: ]˚za{rze:\, 2. odczuwa: siln' wrogo>:, nienawidzie:. ang. 1. being jealous, 2. to hate. zawieja zawijasy. ¯ za` % wija. wia: i miota:. ]>nie/na\ zamie:. pokr. zawierucha, zadymka. 1. zawiera: ¯ za` % wierzeje. zapiera: drzwi, podwoje. na(cisk, si=a, parcie; zawarte drzwi, furta, wrota, brama – zaparte mocno, na sztab"; wierzeje – podwoje; uwiera: – uciska: ¯ wier ]cisk, raz\, wywiera: ]wrota, wra/enie\ – wyciska: je. staropol. ca 1455 obdere zastavycz sza, zawyracz, ca 1470 zawyeraly ssya, zawyray' sz' ˘ zawyracz, zawyeracz ˘ zawiera: ]si"\, zawira: ]si"\ – 1. zasuwa: wej>cie do jakiego> pomieszczenia, czyni'c je niedost"pnym, 2. zawiera: si" – ='czy: si", sczepia: si", 3. zawiera: si" – by: pomieszczonym, zawartym w czym>. staropol. zawyeranye – utrudnianie, uniemo/liwianie dost"pu do czego>, do korzystania z czego>. 2. zawiera: ¯ wiara ¯ jara ]si=a\ ˘ wierzy:, ros, wiera ˘ za(po•wierzy:; zawiera: zwi'zek, traktat, znajomo>: – wchodzi: we<, w nadziei ]z wiar'\. Polacy ]w liczbie tej T. Grzebieniowski\ pomieszali zawarto>: ]obj"to>:\ z zawiera: ]wiar', zaciska:, zacie>nia:\, nie bacz'c, /e zawarty ^ obj"ty maj' r[wnolegle przyrostki, a wiara, cisk i si=a – przedrostki. †zawierci: ¯ za` ]na`\ % ˚wierci:. staropol. 1399 zamierzilem s prawem y zawirczal ˘ zawirczicz – otworami oznakowa: granice.

†zawierne, zawiernie ¯ za` % wiara ]pewno>:\. staropol. zauerne, zawyerne, 1448 zaverne re vera, zavyerne – podkre>la wa/no>:, prawdziwo>: s'siedniego wyrazu lub zdania; istotnie, rzeczywi>cie, prawdziwie, naprawd". †zawierenie 1. zaiste, zaprawd", 2. prawdziwie. zawiersz-y:(enie osi'gn-':(i"cie, zako<cz-y:(enie. ¯ ros. so ]za\ % wiersz` ¯ wierch ]g[ra\. ang. to acomplish, to fulfill, to achieve, to conclude, ros. soverw-it;/eniesowiersz•yt(enie.

zawieru-cha(szy: ]si"\ ¯ za` % wierucha. silny wiatr z porywami, wicher, zwykle


x po='czony z opadem >niegu, lub – rzadziej – deszczu; zawieja. zawieruszy: ]utraci:, zagubi: w spos[b niezauwa/ony, jakby z powodu nieuwagi w zawierusze\. zawierzy: ¯ za` ]po\ % ˚wierzy:. zda: si" na kogo z wiar', zaufa: komu. †zawie>: uwie>:, zwie>:. ang. delude, deceive,

zawie-si:(szenie ¯ za` ]po\ % ˚wiesi: ¯ wiesza:. staropol. 1403 zaweszonø, 1407 peczacz szaweson', 1408 i peczøcz zaweszil, y

list mu dawal szaweszonø peczeczø, 1409 i swø pyeczancz mal zaweszicz; ¢zawieschoyn yako na schubieniczy; zauieschono bilo; zawyesil, zawyesyl, zavyeschil, zawyeschono, zawyessyl, zawyeszyl –

1. umocowa:, zaczepi:, przytwierdzi: co> albo kogo> tak aby wisia=o, 2. prze=o/y: na p[{niej, odroczy:, 3. porosn': czym> wisz'cym, obr[>:, 4. odmierzy: ci"/ar wag'. staropol. zawyeszamy, zavyeschal ˘ zawyeszacz, zavyeschacz – umocowywa:, zaczepia:, przytwierdza: co> tak, aby wisia=o. staropol. zawieszenie – przedmiot zawieszony, zwisaj'cy. ˚zawieszenie. zawiesina ¯ za` % wisie:. cz'stki cia=a sta=ego zawieszone, tj. uniesione w >rodowisku ciek=ym lub gazowym, opadaj'ce po czasie. ˚wieszak. zawiesisty ¯ zawiesina. kleisty, g"sty, zawieraj'cy ma=o wody, ugotowany na g"sto. staropol. ca 1420 zavesisty rok – ostateczny, nieodwo=alny. ˚zawity. 1. †zawieszenie ¯ za` % wiesi:. staropol. zavyeschenye, zawyeszenya, zawyeszenye – 1 przedmiot zawieszony, zwisaj'cy, 2. o terminie s'dowym – prze=o/enie na p[{niej, odroczenie. 2. †zawieszenie ¯ zawity. staropol. 1454 zawyeszenye – ostatecznie, nieodwo=alnie. ˚zawicie. †zawieszone prawo za ^ po ^ pod. staropol. zawyessone prawo ]zapewne zawy/one, za ^ pod\ – s'd wy/szy prawa niemieckiego. zawie>: ¯ za` % ˚wie>: ]wodzi:, prowadzi:, porusza: si" za pomoc' n[g, i>:\. 1. doprowadzi: do celu, ¯ woda ]i>: za p=yn'c' wod'\, 2. nie zi>ci:, ¯ zaw[d ¯ woda. zawie>: si" ¯ zaw[d ]pomyli: w po-

k=adanych nadziejach, rozczarowa: si", przeliczy:\. «zawie>:» r[/ne od «zawie{:»# staropol. zawyedze, bili zawedze-

ny na kray nyeba, zawyedzon gest, zawyedzoni, zavedzona, zawyodl, zawyodlly ktho dzyewk', 1438 zavedly, 1442 zawyodl, 1450 zawyedzonem, 1441 zawyodla,

1. wskazuj'c komu> drog" zaj>: z nim dok'd>, zaprowadzi:, 2. uprowadzi:, porwa:, 3. nam[wi: ]dziewczyn"\ do stosunku p=ciowego, uwie>:, 4. odda: w zastaw na zabezpieczenie zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\, 5. odda:, przekaza:, 6. wszcz': spraw" przed s'dem, wytoczy: proces, 7. zobowi'za: si", 8. zawie>: si" kim>, czym> – powo=a: si" przed s'dem na kogo>, na co> jako dow[d swej racji, niewinno>ci, swego prawa 9. $, staropol. 1409 jaco Andrzey wraczal ]leg. ur"cza=\ sw}e|go pana

Andrzeia bandacz y}e|go czlowekem, wthem gest }o|d nego zavedl a Andrzey ne we}d|zal, bi bil Maczkow czlow}ie|k.

znaczenie zatarte bo zapis kwesti' interpretacji& wraczal – ur"cza=, czy uracza=, staropol. wu, tj. karmi=, a raczej upija= swego pana. Andrzej polewa= panu alkoholu, nagle... tu niejasne& “gest od niego zawi[d=”... a Andrzej nie wiedzia=, /e to by= cz=owiek Maczka, czyli kto> inny by= tam z nimi; ‘gest» to staropol. «jest», lecz «gest», w tym wypadku, to «go>:», i st'd Andrzej nie wiedzia=, kim on jest. ‘go>:» – cz=owiek Maczka – powi[d= }pijanego| pana ]gdzie>\. zawietrzny ¯ za` ]od`\ % wiatr. burta okr"tu przeciwleg=a od wiatru.

zawie{: ¯ za` ]dok.\ % ˚wie{:, wozi:. przemie>ci: co lub kogo drog' ko=ow', konn'. w przeciwie<stwie do «i>:» ]pieszo, prowadzonym by:\ ¯ woda ˘ zawie>:. †zawi"zowa: ]si"\ ˚zawi'za: ]si"\. zawija-:(lnia(s ¯ za` % ˚wija:. dzia= fabryki cukierk[w i czekoladek, w kt[rym zawija si" gotowe wyroby w papierki firmowe

zawik=a:

¯ za` ]u\ % ˚wik=a: ]pl'ta:\.

zawilec Anemone, ro>lina z rodziny jaskrowatych.

zawi-=y(le

¯ za` % win':, gmatwa:, pl'ta:. staropol. ca 1470 zawyle ˘ zawyly –

krzywy, kr"ty.

zawin-':(i'tko ¯ za` ]o\ % win':. 1. okr"ci: co czym dooko=a, okry:, os=oni:; owin':, opakowa:, otuli:, 2. podwin':, zakasa: ]r"kawy\, 3. wykona: zamaszysty ruch r"k', 4. o statku – dop=yn': do jakiego> portu. staropol. zawyn'l szobye plaszczem glowa – 1. okr"ci:, otuli: co> czym> dookoo=a, win':, 2. poruszy: ]ogonem\ zginaj'c, machn': zawini: ¯ za` % ˚wini: ¯ wina. staropol. zawynyl, zavynyl, gdy nye zavyny ˘ zawynycz, zavynycz – pope=ni: przest"pstwo, wykroczenie, grzech. staropol. 1421 ¢zawinnene ˘ zawinienie – przest"pstwo, wykroczenie, grzech. zawis ¯ za` % wisie: ]w miejscu\. chwilowe zatrzymanie si" samolotu w czasie lotu. †zawisa: ¯ za` % wisie:. staropol. 1461(67 zavissay' – utrzymywa: si" w powietrzu, w locie. ang. airborne. †zawisie: zale/e:. ¯ za` % wisie:. s=owotw. koncepcji 018& wisie:  le/e:. staropol. ca 1470 zawyssyecz. ang. to depend, ros. zaviset;-zawisiet. zawisak Sphingidae, rodzina du/ych motyli, ich g'sienice /eruj' na drzewach i krzewach, sfinks. zawis=-y(o>: ¯ za` % wisie:, koncepcji “wisie:le/e:” ˚nr 019. zale/n-y(o>:, poddany. zawisn': ¯ za` % wisie:.

zawi-stny(>: gorszy, otwarty rodzaj zazdro>ci. staropol. zawi>ci: – odczuwa: zazdro>:, zawi>:, zazdro>ci:. staropol. zavystne, ca 1470 zawistnim, ca 1500 zavysnym ˘ zavystny, zawistny – odczuwaj'cy zawi>:, kieruj'cy si" zawi>ci', zazdrosny. staropol. zavyscz', w zauisczi, 1444 zauiscz; zawyszczy, 1471 zawyscz; w zavisczy, y zavysczy nye myecz, ca 1500 zavyscz, ca 1470 zawysczy ˘

zauiscz, zavyscz, zawyszcz, zawyscz – zawi>:&

1. uczucie /alu, niech"ci do kogo> wywo=ane jego szcz">ciem, powodzeniem, i po='czone z ch"ci' posiadania tego samego, 2. uczucie silnej wrogo>ci,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x nienawi>: wo=. 1289 zavisti-zawisti ]zawi>ci\. zawisza ¯ wisie: ^ lega:, ˚nr 019. zawis=y – zale/ny ]poddany\. Zawisza Czarny †1420, ˚czarny, nazwisko Zawi>lak ^ Zale/niak ]$\. zawita: ¯ za` % wita:. staropol. zauitach, 1423 sauitay ku nam, bosza moczy, 1440 zawytalo; zawytacz, 1448 zawital; zawyta, zawytala, zawythal, 1453 zawitha, zawytacz, zawythay – 1. przyby:, przyj>:, pojawi: si", te/ przeno>nie, 2. wyrazi: s=owem lub gestem rado>: z czyjego> powodu, pozdrowi:. staropol. zawithanye – pozdrowienie, te/ modlitwa. =ac. ad % ripa ]brzeg morza, jeziora\, starofranc. river, arriver, >redniow. ang. ariven, ang. arrive, ros. pribyt;-pribyt. †zawitny ostateczny, nieodwo=alny. staropol. na rocze zawytnem ˘ rok zawitny – ostatni z termin[w dopuszczonych przez prawo w danej sprawie, na kt[rym powinien zapa>: wyrok. ˚zawiesisty. zawity termin ostateczny, prekluzyjny, po up=ywie kt[rego nie mo/na skutecznie dokona: czynno>ci prawnych. ¯ za•wity  za•bity, BW. staropol. 1398 zawithy, 1401 zawiti rok,, 1403 rok zawithi 1415 rok zawity 1419 rokv zawitego – 1. ostateczny, nieodwo=alny, 1.a. zawity ]rok\, rok zawity, dzie< zawity, zawite prawo – ostatni z termin[w dopuszczonych przez prawo w danej sprawie, na kt[rym powinien zapa>: wyrok. ˚zawiesisty. staropol. rota zawita – przysi"ga sk=adana w terminie zawitym. ang. deadline ¯ dead % line.

zawlec ]si"\ ¯ za` ]czas dok.\ ^ do, % ˚wlec. s=owotw. pokr. zw=oka, zw=oki. staropol. zawlekø, zawlecz – 1. zasi"giem czego> obj': jak'> przestrze<, rozci'ga: si" nad czym>, 2. zawlec si" – ci'gn': si" przez czas jaki>, przed=u/a: si". starofranc. delaier, >redniow. ang. delayen, delaien, ang. 2. delay, ros. zader'ka, zamedlenie. zawleczka ¯ za` ]na\ % wleka:. element w postaci podw[jnego drutu stalowego, przetkni"ty przez otw[r w >rubie, po czym oba ko<ce wygi"te w przeciwnych kierunkach.

ang. cotter pin, ros. zakrepka-zakrepka, heka. zaw=adn': ¯ za` % w=adza. †zawnuk prawnuk. zawoalowa: ]si"\ ¯ za` % woalka ]zas=ona\. †zawoda miejsce po=o/one przy wodzie, wzd=u/ ]po ¯ podle\, obok. za ^ na, nad ^ po, pod ^ u ^ przy ^ w pobli/u; pod zastaw ^ za zastaw ^ w zamian, za•wo=a: ^ przy•wo=a:, i inne. {le w Ss 1953& miejsce ]np. pole\ po=o/one za wod', tj. rzek', stawem, itp. Tak i Kraje Zaleskie – wg Rosjan – za lasami, Zamo>: – wg Polak[w – za mostem, Zabu/niak ¯ za Bugiem }z kt[rej to strony widziane$|; znaczenia przedrostk[w nie rozpracowane, nie opisane, nieznane. ˚zarzecki. staropol. 1402 Michalowe zawodze. ang. over water ]place over river, pond, etc.\. †zawodem cwa=em, galopem. ¢zawodiwsze krestu przywiedli do >w. Krzy/a, ku przysi"dze sk=adanej na<. Latopis 1116 zavodivwe krestu -zawodiwsze krestu.

zawod-nik(y ¯ za % wodnik ]wiedziony\ ¯ wodzi:, wie>:, prowadzi: ¯ woda, pokr. s=owotw[rczo ko=odnik ¯ ko ]u\ % =odnik ]wiedziony\ ¯ =oda ]woda\ – uprowadzony, wi"zie<; dzi> impreza sportowa oparta na wsp[=zawodnictwie, rywalizacji, konkurencji, eliminacji, wy>cigu do pierwszego miejsca ˘ zawiedziony, zaw[d ]niepowodzenie\. staropol. zawody – d'/enia, starania. staropol. zawodnik 1. ko< wy>cigowy, staropol. 1393 zauodniki, 1436 ¢zawadnyk,1462 zawadnyka, ca 1500, zawodnyk, 2. ten, kto dokonuje napadu, napastnik, agresor\, staropol. ca 1470 zawodnyky, =ac. aggredi ]atakowa:\ ˘ aggressor ˘ franc. aggreseur, ang. aggressor, ros. zahin]ik, zadir]ik, 3. miejsce gdzie odbywaj' si" wy>cigi konne. staropol. ca 1500 zavodnyk ipodromus, ang. derby ¯ ang. Derbyshire, 4. inne, bli/ej nieokre>lone. staropol. ca 1455 zavothnyk. zawodny ¯ zaw[d ¯ za` % woda. niepewny, z=udny, podatny na fiasko. staropol. zawodny – po=o/ony przy wodzie, {le w Ss 1953& po=o/ony za

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wod', tj. rzek', stawem, itp. ˚zawoda; 1394 niwa zawodna.

zawodow-iec(stwo(y ¯ zaw[d % owiec. profesjonalista, fachowiec. staropol. pieni'dze zawodowe – pieni'dze otrzymane pod zastaw, w zamian czego>. 1456 pyenyandzi zavodovich. zawody ¯ za` % wodnik. staropol. zaw[d – zawody, wy>cigi. =ac. competitio, franc. concurrence, ang. competition, ros. konkurenciq-konkurencija. zawodzi: ¯ za` % ˚wodzi:. 1. zaw[d ]niepowodzenie, fiasko\, 2. j"kliwie p=aka:, /ali: si" j"cz'c, biada:, lamentowa:, 3. j"kliwie >piewa:. oba koncepcji “wodzi:nosi:”, zanosi: si" czym, g=osem. staropol. zawodzi:& 1. oddawa: w zastaw jako zabezpieczenie zobowi'zania ]zwykle sp=aty d=ugu\. =ac. pignori dare, starofranc pan, pant, niem. pfand, ang. pawn, ros. zaklad-zak=ad. 2. nie spe=nia: czyich> oczekiwa<, sprawia: komu> zaw[d. staropol. XV w. by mya prozno nye zavodzil vide ]nie zawodzi=\. starofranc. failir, anglofranc. failer, ang. failure, ros. nedostatok, 3. zawodzi: si" – powo=ywa: przed s'dem na kogo>, na co> jako dow[d swej racji, niewinno>ci, swego prawa. staropol. 1447 i 1467 zawodzy }si"|, za ^ do. ang. prove, argue, ros. do/po-kazyvat;. 4. preparat lub lekarstwo maj'ce za zadanie zmi"kczenie lub uczynienie g=adkimi zewn"trzne tkanki cia=a; ma>: lekarska. staropol. XV w. emollit ad zavodzy. Ss 1953 – $ }nie wiemy|. =ac. e` % mollire ]zmi"kcza:\ ˘ emollire ]zmi"kcza:\ ˘ emolliens ˘ ang. emollient, ros. mqghitel;nik. †zawojek 1. ozdobny, kobiecy str[j na g=ow", 2. futro, okrycie futrzane. zawojowa: ¯ za` ]dok.\ % wojna. zawo=a-:(nie ¯ za` ]chwila czasu, dok.\ % wo=a:. staropol. zawo=anie – powo=anie, zaw[d, specjalno>:, staropol. zawo=a:& 1. wym[wi: co> podniesionym g=osem, krzykiem. staropol. 1470 zawolawschy. =ac. clamare, exclamare, >redniow. ang. callen, ang. call,


x ros. zvat;, prizyvat;, 2. poleci: komu> by przyby=, wezwa:, przywo=a:; za ^ przy. staropol. zawola, zawola(wszi. =ac. vocare, advocare, franc. citer, convoquer; =ac. summonere ˘ starofranc. somondre, semondre , >redniow. ang. somonen, ang. summon, ros. priz-yvat;/vat;, vyz-yvat;/vat;, 3. poda: do wiadomo>ci, og=osi:, obwie>ci:. staropol. zavolacz ]zawa=a:\, =ac. denuntiare, proclamare, ang. announce, forewarn, ros. obqvit;, dat; znat;, zawo=anie ¯ za` % wo=a:. staropol. zawo=anie& 1. wezwanie kogo w oddali podniesionym g=osem, krzykiem. 1386 zawolana, zawolanye. ang. call, ros. prizyv-prizyw. 2. rodzaj nazwy heraldycznej oznaczaj'cej przynale/no>: do jednego rodu, wywodz'cej si" ze wsp[lnego dla tego rodu okrzyku bojowego. staropol. 1386 y naszego zauolana ]zawo=ania\, 1393 zawolana. zawo=any ¯ za` ]po\ % wo=any. z powo=aniem, talentem, zaci"ciem, nami"tny. staropol. zawo=any – 1. s=awny, g=o>ny, znany, 2. wspania=y. =ac. vox ]g=os\ ˘ vocare ]wezwa:\ ˘ vocativus ]casus\ ˘ starofranc. vocatif, ang. vocative, ros. zvatel;nyj-zwatielnyj. zawora ¯ za` % warcie. zamkni"cie u drzwi lub bramy w postaci zasuwy, rodzaj rygla. staropol. 1437 zawora, XV w. zavora, zauora, 1. rygiel u drzwi. =ac. repagulum, pessulus, niem. bolz, TZC, anglosas., >redniow. ang. i ang. bolt, ros. za-sov/por-za•sow(por, 2. zamkni"te miejsce, komnata. staropol. 1471 zawora, pokogik aut szyen ]pokoik, sie<\, =ac. conclave, cubiculum, ang. apartment, ros. komnata-komnata. †zaw[d zawody, wy>cigi. ˚zaw[d. staropol. ca 1420 szawod; zawod& 1. bieg, wy>cigi, =ac. certamen, agon, >redniow. ang. p=n. ras, rase, ang. race, ros. skahka-skaczka, beg-bieg, 2. zabezpieczenie zobowi'zania na maj'tku, zastaw, albo to, co jest dane na zabezpieczenie zobowi'-

zania, ˚zawodzi:, 3. w=asno>: trzymana tytu=em zastawu, 4. niespe=nienie czyich> oczekiwa<, zawiedzenie kogo>, ˚zawodzi:, 5. patron, mistrz, szef, kierownik; wg Ss 1953 – niejasne& staropol. 1393 istum per padronum vlg. zawodem ]zwyczajnie zaw[d\. =ac. patronus ˘ ital. padrone ˘ ang. padrone, ros. patron-patron. 1. zaw[d ¯ za` % w[d ¯ woda. profesja, fach, dziedzina w kt[rej osoba jest mistrzem, osob' wiod'c'. ˚†zaw[d. =ac. professio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. profession, ros. professiq-professija, masterstvo-masterstwo. 2. zaw[d fiasko, dos=. zaka=a, niepowodzenie ¯ za` ]niepo`\ % woda. zawiedzenie, zawi•[d=(od=a(od=o. =ac. fallere ]nie zdo=a:, nie uda: si", zawie>:\ ˘ starofranc. failir ˘ >redniow. ang. failen ˘ ang. fail; starofranc. failir ]fiasko\ ˘ anglofranc. failer ˘ ang. failure, ]uprzednio\ failer, ros. neuspex-nieuspiech. †zaw[d{ca osoba wst"puj'ca w sp[r s'dowy zamiast pozwanego, w='czaj'ca si" w miejsce pozwanego. staropol. 1487 zawodzcza. zaw[j ¯ zw[j ¯ z` % win':. 1. nakrycie g=owy u lud[w Wschodu, turban, 2. le>n. miejsce w drewnie o nieregularnie wygi"tym uk=adzie w=[kien, wyst"puj'ce wok[= s"k[w i p"cherzy /ywicznych. staropol. ca 1420 zawoy, 1471 zawoy nyczy modrich ]zaw[j nici modrych\ ˘ zaw[j – 1. ozdobny, kobiecy str[j na g=ow", 2. zaw[j nici – co> skr"conego, zwini"tego, sznur, wst'/ka, zaw[r ¯ za` % wrze: ]cisn':\. urz'dzenie do regulowania przep=ywu przez przewody rurowe w celu zmiany pr"dko>ci lub ci>nienia; wentyl. zawraca: ¯ za` ]czas dok.\ % wr[ci:. staropol. zawraca: ]przewraca: oczami\, szawraczayacz. ang. to turn back, ros. vozvra-]at;sq/tit;sq. zawrotny ¯ zawr[t ¯ za` % wr[ci:. sw' natur'& szybko>ci', intensywno>ci', powoduj'cy zawroty g=owy. staropol. 1471 zawrothny ]1. zawr[t powoduj'cy, tj. uczucie utraty r[wnowagi, >wiadomo>ci, 2. wzajemny, zwrotny, 3. przewrotny, wykr"tny\. anglosas. dysig ]g=upi\ ˘ >redniow. ang. disie, desie, ang. dizzy, ros. podver'ennyj golovokru'eni[ ¯ golovokru'enie, durnota-durnota.

zawr-[t(aca: ØA

¯ za` ]na\ % ˚wr[ci: ¯ wr[t.

1. zawrze: ¯ za` % warcie, wiera: ¯ ]dociska:, styka: obie cz">ci\, zacie>ni:, zaciska:. s=aw. wiergnu: ]rzuci:\ ˘ pol. wierzgn':. dwie r[/ne podstawy, bazy s=owotw.& 1.1. skojarzy: obie strony, ¯ >(na•ciska: ˘ uwiera:; zawrze: umow", 1.2. z(u•mie>ci: co w czym ¯ zawiera: w sobie ¯ zawarto>:. staropol. zawrze: – zamkn':, okr'/y:, otoczy:& – zasun': wej>cie do jakiego> pomieszczenia czyni'c je niedost"pnym, – umie>ci: kogo>, co:, w pomieszczeniu zamkni"tym, uniemo/liwiaj'c wyj>cie, – zawrze: =ono, /ywot – uczyni: bezp=odnym, sterylnym, – o ksi"dze – z=o/y: j', nie pozostawi: otwart', – pomie>ci: w sobie, zamkn': w czym>, obj': sob', – o krainie& zawrze: si" – ograniczon' by:. =ac. com` ]razem\ % tenere ]trzyma:\ ˘ continere, starofranc. contenir, >redniow. ang. conteinen, ang. contain, ros. soder'at;-sodier/at, zakl[hat; v sebe. 2. zawrze: ¯ za` ]pocz.\ % wrzawa. †zawrzenie zako<czenie, wniosek. staropol. 1471 zawrzenym conclusione ¯ =ac. conclusio, consequens; ang. conclusion, ros. zakl[henie-zakluczenie, konh-at;/it, okanhi-vat;/t;. zawstydzi: ]si"\ ¯ za` % wstyd. zawsze ¯ za` ]poza\ % wszystko ¯ wsze ]kiedy(gdzie•kolwiek\. 1. za ka/dym razem, w ka/dej chwili, wci'/, 2. ca=y czas, stale, ci'gle, niezmiennie, zwykle, 3. mimo to, nie mniej ˘ buda, ale zawsze to dom. na zawsze – na wieczne czasy, bez mo/liwo>ci zmiany, stanu; w spos[b ostateczny, nieodwo=any. staropol. ca 1428 zawsze – stale, nieustannie, bez przerwy, szafszecz gest gim ]zawsze: jest im\, =ac. semper, perpetio, continuo, ang. always, forever ¯ for ]za\ % ever ]kiedykolwiek\, ros. vsegda. za•wsze  wsie•gda, s=owotw. koncepcji 018. zawszony ¯ za` % wszy. zawy/y: ¯ za` ]pod\ % wy/y: ¯ wysoko.

zawzi-"ty("to>:(': ]si"\

¯ za` ]u\ % ˚wzi': ¯ zaci"cie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x pa=aj'cy niech"ci', wrogo>ci' i innymi cechami o ujemnym wyd{wi"ku, rzadziej o pozytywnym, z zapa=em, uporczywie.

za(w/dy, zaw/de, zaw/dy:, zaw/gi zawsze, stale, nieustannie, bez przerwy. staropol. zawszde, zawszdi, za-

wszdy, szawszdi, szawszdycz zawszgy, ang. always, ros. vsegda-wsiegda. zazdro->:(sny(nik ¯ za` % zdro>:. skryta /'dza pierwsze<stwa, roszczenie pretensji do; uczucie przykro>ci, /alu i niech"ci do kogo> na widok jego powodzenia, szcz">cia, stanu posiadania; zawi>:. termin o negatywnym wyd{wi"ku. staropol. za{rze: – zazdro>ci:; staropol. XV w. zazdrocz dobrych czynow ˘ zazdro:, zazro:& 1. uczucie niech"ci z doz' zawi>ci, do kogo>, wywo=ane jego szcz">ciem, powodzeniem, i po='czone z ch"ci' posiadania tego samego. =ac. invidentia, invidia, starofranc. gelosie, jalousie, >redniow. ang. jalousie, gelousy, ang. jealousy, ros. revnost;rewnost, zavist;-zawist, 2. uczucie silnej wrogo>ci, nienawi>:. =ac. odium, invidia, franc. haine, aversion, anglosas. hatian, pokr. niem. hassen, >redniow. ang. haten, hatien, ang. hate, ros. nenavist;-nienawist. †zazew pozew, wezwanie do s'du skierowane do pozwanego na wniosek powoda, staropol. 1412 zazew. >redniow. ang. citation, convocation, ang. summons, writ, ros. vyzov-wyzow, prizyvat;. zaz"bia: ]si"\ ¯ za` % z'b. cz">ci' o kszta=cie z"ba zaczepia: o drug' powoduj'c jej ruch, cz"sto obr[t, jak ko=a z"bate. zazieleni: ]si"\ ¯ za` ]pocz.\ % zieleni: ¯ ziele< ¯ len ]ziemia\.

zazi"bi-enie(: ]si"\ ¯ za` ]prze\ % zi'b ]ch=[d\. potoczna nazwa chor[b uk=adu oddechowego. zazi"bi: ¯ za` % ˚zi"bi: ¯ zi'b ]ch=[d, ¢stud\. †zazi"bn': zimnym sta: si"; za ^ o. staropol. 1436 zaz'bn'cz. †zazi"bny zimny, ozi"b=y, oboj"tny, apatyczny. †zazimnia=y ostyg=y, niegorliwy. staropol. XV w. zazimnale. =ac. infrigidatus.

zaznacz-y:(a: ¯ za` % znaczy: ¯ znak. 1. robi: znak na czym,

np. naci"ciem, farb', 2. w mowie, k=a>: nacisk, akcent, zwraca: uwag" na jej element lub elementy. zazna: ¯ za ^ do ^ po, % ˚zna:. do>wiadczy: w r[/noraki spos[b i r[/nymi zmys=ami. zaznajomi: si" ¯ za` ]po\ % zna:. czyni: sprawy, rzeczy, znajomymi. ¢zazor wstyd, ha<ba. staroros. zazor-zazor, ros. pozor-pozor. ¢zazrit os'dza:. staroros. zazrit;-zazrit ros. osu'dat;-osu/dat. †zazszy w tyle le/'cy, za czym>. staropol. 1449 ¢zazschi, s=owotw. pokr. zasi" ¯ za siebie. =ac. posticus, posterior. zazula 1. biedronka, 2. kuku=ka.

†zazwa: za ^ po ^ we, ˚zawo=a:, zazew. pozwa:, wezwa: kogo> do s'du na wniosek powoda, wytoczy: komu> proces o co>. staropol. 1393 saszwal, 1399, zazual, 1420 szaswano, 1424 szasw'l 1404 saswal, =ac. citare, ang. to summon, ros. priz-yvat;/vat;, vyz-yvat;/vat; v syd. †zazwanie po(we•zwanie ¯ zew. staropol. 1400 zazwanya ]wezwania\, 1428 do szazwanya. starofranc. sumunse, anglofranc. somonse, >redniow. ang. somounce, somons ˘ ang. summons, ros. vyzov, priglawenie. †zazywanie wzywanie do s'du na wniosek powoda. ˚zazwa:, zazew. staropol. ca 1428 zazywane apellacio, 1428 zazyvanye appellacio. zazwyczaj ¯ za` % zwyczaj. zwykle, przewa/nie, najcz">ciej. †za{rze: zazdro>ci:. ˚zajrze:. †za/ ]w pytaniach\ czy/. za/alenie ¯ za` ]u\ % /ali: si" ¯ /al, skarga. oskar/enie, skarga, zw=aszcza na pi>mie. †za/a=owa: wnie>: skarg" do s'du, zaskar/y:. ˚ zawo=a:, zazew. staropol. 1406 zaszalouala, 1419 i 1435 zazalowal. =ac. causam ad iudices referre. ang. complaint. za/arty ¯ za` % /arcie. zajad=y. /arcie – jad=o ˘ za/arty – zajad=y, u/era: – ujada:. s=owotw. zwi'zane ze sob'& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra, • cie, ci", =o, ga, /og. za/'da: ¯ za` ]czas dok.\ % /'danie. wysun': /'danie.

†za/ec, za/ec si", za/ega: si" 1. wznieci: ogie<, po/ar, zapali: co>, np. >wiec", spali: co>, 2. /a//ona obiata, obie:, ofiera, obiata za//ona, za//ono – ofiara ca=opalna, 3. pobudzi: czyje> uczucia. staropol. zaszegl, zaszgli,

zaszszona ognem, zazze.

=ac. incendere, incitare; incinerat-us(io, ang. set fire, incinerat-e(ion(or, ros. pod-'igat;/'eh;. za/egna: ¯ za` % /egna:. zako<czy:, zwykle przed czasem. ˚po/egna•nie(: ]pozgonne\, zgon gna: ^ p"dzi: ˘ wy•gon(i: – wy•p"d(zi:. gon ^ p"d ^ ko< ˘ p"dzi: bimber – samogon. †za/egnawa: znakiem krzy/a umacnia: co w sobie. staropol. ca 1500 zazegnavanye exorcismus ˘ za/egnawanie – wyp"dzanie czorta, diab=a, znakiem krzy/a, egzorcyzm. gr. exorkiein ]wyp"dzanie diab=a z cia=a wiernego poprzez rytua= czar[w, urzekania, i skandowania\, =ac. exorcisare, starofranc. exorciser, ang. exorcise; gr. exorkismos ˘ =ac. exorcismous, ang. exorcism; ros. zaklinat;-zaklinat, izgonqt; besa-izgoniat biesa. za/enowa: ]si"\ ¯ za` % /enowa: ¯ /enid=o ]zarost w cz">ciach rodnych\. zawstydzi: ]si"\ ¯ wstyd ¯ ¢stud. †za/e/ca podpalacz, osoba umy>lnie po/ar powoduj'ca. ˚za//enie. staropol. zazeszcze y pozzesz-

cze ]incediarii at exustores\; poszescza ognyem, =ac. incendarius, ang. incendiary, arson(ist ]podpal-enie(acz\,

ros.

pod'igatel;-pod/igatiel.

za/yczy: sobie

¯ za` % ˚/yczy: ¯ /yczenie.

za/y-:(wa: ¯ za` ]spo`\ % ˚/y:, /ywi: ]si"\. zje>:, wypi:, przyj':, wci'gn': tabak" nosem. staropol. zazycz – zagoi: si", wyzdrowie:, =ac. cicatrice obduci, franc. guerir, anglosas. h≤lan, >redniow. ang. helen, ang. heal, ros. iz/lehit;-iz(leczit,


x iscel-qt;/it;-iscel•jat(it.

staropol. XV w. zazywacz – u/ywa: czego>, korzysta: z czego>. =ac. consumere, starofranc. consumer, >redniow. ang. consumen, ang. consume, †Old Polish utilize, ros. s=edat;-s’jedat ]zjada:\, s=est;-s’jest ]zje>:\. za/y=y ¯ za` ]spo`\ % /y=y. do spo=u maj'cy cele, do>wiadczenia, przez to poufa=y, przyjacielski. za/ywa: ¯ za` ]spo\ % /ywa:. staropol. 1420 zasziwal – za/ywa=, ˚za/y:. za/ywny ¯ za` % /yw. do>: t"gi, korpulentny, dobrej tuszy. †za/ywocie prawo posiadania czego> do >mierci, do/ywocie. ¯ za` ]do\ % /ywot ]/ycie\. staropol. 1463 zazywocze. †za//enie ¯ za` % /ga: ]pali: wy sokim ogniem\ ˘ po/oga. 1. podpalenie, wzniecenie po/aru, 2. podniecenie uczu:, pobudzenie. ˚za/e/ca. staropol. 1437 zazenye incendium;

s grzechv zaszyenya abo posszyenya; zazszenym dvcha szw"thego. †za//y: ¯ za` ]pod\ % /ec ]pali:\. †za//ydur bot. babka lancetowata, Plantago lanceolata L. staropol. 1472 lanceola, plantago minor zazzydur.

z'b ang. buzz ˘ buzia ]g"ba\ ˘ zub ]s=owotw. koncepcji 024\ ˘ z'b, z"by. z"baty, zaz"bi:, z'bkowa•:(ny 1. twardy, r[/nokszta=tny tw[r kostny, osadzony w szcz"ce do rozgryzania pokarm[w. staropol. 1400 trzy ¢sonby, 1401, zøb mu vibit, 1416 zamba wibil, 1422, yeg zamb wibyl, 1423, trzinascze zøbow wibil, gr. adontos, =ac. dens, franc. dent ]z'b\, dent de lait ]z'b mleczny\, dent sagesse ]z'b m'dro>ci\, edente, sans dents ]bezz"bny\, anglosas. toth, niem. zahn, >redniow. ang. tothe, ang. ]sing.\ tooth ˘ ]pl.\ teeth, wisdom tooth ]z'b m'dro>ci ¯ gr. sophronisteres\, milk tooth, baby tooth ]trzonowy, w dzieci"cym wieku\, toothache ]b[l z"b[w\, toothbrush ]szczoteczka do z"b[w\, tooth paste ]pasta do z"b[w\, toothsome ]wzi': co “na z'b”\, ros. zub/noj/ec, 2. z"by, rz"dem ustawione ostre cz">ci jakiego> przedmiotu. staropol. ca 1470 haczky o trzech

zembyech; wydly o trzech z'by-

ech,1471 trzy zamby wyelikye, =ac. cupsides alicuius instrumenti, 3. obrobione ziarna owsa staropol. ca 1450 zab, jaki> rodzaj krup, 1472 babye z'bi, 4. z"by – bicz z uwi'zanym na ko<cu o=owiem lub rzemienie wysadzane kawa=kami o=owiu, kt[rymi pi">ciarze okr"cali sobie d=onie i nadgarstki. ˚kastet. =ac. caestus ¯ caedare ]bi:, uderza:\, ang. cestus. †z'bek jaka> ro>lina, mo/e jaki> gatunek rodzaju Dentaria L. staropol. zambek. †z'br /ubr. ¯ ubr ]puszcza, dubrawa\. s=aw. zæbr=-zubr, ros. zubr=. †z'br obrzmienie podniebienia i dzi'se= u korzeni. staropol. contra zambri. zbacza: ¯ bok, OA. zbocz•eniec(ony. zbada: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚bada:. staropol. zbada: – str'ci:, zepchn':. †zbak-a:(anie z=aja:, upomnie:, zgani:, skarci:, zgromi:; upomnienie, skarcenie. ¯ z` ]czas dok.\ % baka: ]=aja:\. †zban ˘ dzban; tak i zwuk ˘ d{wi"k.

zbaw-ca(iciel(ienie(ienny(czy(i: z` % ˚bawi:. zbawi: – uratowa:, uchroni:, wybawi:, wyzwoli:, ocali:, ¯ bawi: ]j':\. zgodnie z logik'& je/eli «zbawi:» oznacza& do g[ry, pozytyw, to «pozbawi:» – do do=u, negatyw. w s=owotw[rstwie «z» oznacza do do=u, «po» powinno oznacza: do g[ry, pozytyw, logika zawiod=a przy tworzeniu «zbawienia» przez liter" z ^ wy ^ u, ˚zaimki, przyimki zbawi: ¯ z % bawi: ]j':, chwyta:\, zbawi: ^ wyj':. «z» 1. form' czasu przesz=ego, jak robi: – zrobi=, 2. zaimkiem& zrobi=em ]z ^ ja; m – w pierwszej osobie\, 3. jedno i drugie razem, prowadz'ce do mieszania. staropol. zbawi: ]pozbawi:\. 1. odbiera: co> komu>, pozbawia: kogo> czego>.

nyektorzy... dzewycze dzewsthwa sbawyay' ]niekt[rzy... dziewice dziewictwa pozbawiaj'\, franc. priver, depouiller, starofranc. depriver, >redniow. ang. depriven, ang. deprive, ros. liw-at;/it;-lisz•at(it. 2. uwalnia: od przykro>ci fizycznych lub duchowych, ratowa: z trudnej sytuacji, ocala:, wybawia:. staropol. ne zbawa se crol. =ac. salvare ¯ salvus; liberere, starofranc. sauver, salver, >redniow. ang. saven, sauven,

ang. save, redeem; salvation ]zbawienie\, saviour ]zbawca\, staroros. spas=-spas, 3. o Chrystusie& wybawi: od pot"pienia po >mierci, zapewni: /ycie wieczne, odkupi:. =ac. salvatore ]zbawi:\ ˘ p[{no=ac. salvator ]zbawca\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. sauveour ˘ ang. saviour, savior ˘ Saviour ]tak o Jezusie Chrystusie, ma nim by: dla ludzko>ci, jej cz">ci kt[ra uwierzy=a w jego bosko>:\, ros. Spasitel;-Spasitel. zbawiciel wybawca, ratuj'cy przed zgub', przesz=o omal wy='cznie na Jezusa Chrystusa przez ci'g=e powtarzanie, okre>lanie go s=owem Zbawiciel. ˚zbawca, b[g. staropol. zbawiczel, zbawycyel, zbawicziel, zbavyczyel. =ac. salvator, liberator ]zbawiciel\, starofranc. i >redniow. ang. sauveour, ang. saviour, savior, staroros. spas=-spas. =ac. redemptor ]od(wy-kupiciel\, ang. the Saviour, ros. cerk. Spasitel;-Spasitiel, Gospod;-Gospod ¯ gospel ¯ gosp % `el ]od, z\ ¯ gr. euangelion ^ dobre wiadomo>ci; tak tylko o Jezusie Chrystusie jako Bogu, r[/nym od samego Boga-Ojca, starca z siw' brod', spogl'daj'cego na ludzko>: zza chmur, szykuj'cego nam S'd Ostateczny\, vykup-wykup ]odkupienie\, cerk. iskuplenie-iskuplenie; osvobo'denie-oswobo/denie. zbawi-: (enie ˚zbawca, zbawiciel. staropol. zbawi: – 1. odebra: co> komu>, pozbawi: kogo> czego>, 2. uwolni: od przykro>ci fizycznych lub duchowych, wyratowa: z trudnej sytuacji, oswobodzi:, ocali:& a. bez dodatkowych okre>le<, b. z okre>leniami nazywaj'cymi obiekt, od kt[rego uwalnia si", c. z okre>leniami nazywaj'cymi przyczyn" uwolnienia, d. z okre>leniami nazywaj'cymi >rodek, przy pomocy kt[rego uwalnia si", 3. o Chrystusie, wybawi: od pot"pienia po >mierci, zapewni: /ycie wieczne, odkupi:. zbawienie – 1. odebranie czego>..., 2. uwolnie(wybawie( wyzwole•nie..., 3. o Chrystusie, uwolnienie od skutk[w grzech[w przez jego >mier:..., 4. stan wiecznej szcz">liwo>ci po >mierci, /ycie wieczne, te/ niebo, raj. zbawienny potrzebny, niezb"dny do zbawienia, s=u/'cy temu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. zbawieny, zbawiony. †zbawiony zbawienny, daj'cy wiele. =ac. salutifer, salutem dans. †zbawny z=o usuwaj'cy, popraw" przynosz'cy. staropol. tho vstayenye zabwne. =ac. saluber, malum tollens. †zbestwienie wzburzenie, zamieszki. ¯ z % bestia ]zwierz\. staropol. w zbeztwyenyv, =ac. seditio, commotio, tumultus, ang. disturbance, riots, ros. vozmu]enie-wozmuszczenie. zbere{-ny(nik figlarz, psotnik. zb"dny do pozbycia si". odwrotno>ci' niezb"dny. †zbicie 1. wymierzenie bolesnych uderze<, raz[w, pobicie. staropol. 1424 o szbicze kmecza, 1429 za sbice kmecya, ktorego sbil, 1433 po szbiczu; sbycze, 2. zamordowanie, zabicie, staropol. zbycye, =ac. 1. percussio, verberatio, 2.interfeccio, occisio, ang. 1. beat, 2. murder, ros. bienie-bijenie; ubijstvo. zbi: ¯ z ]czas dok.\ % ˚bi:. 1. bij'c zada: wiele raz[w, sprawi: lanie, wybi: kogo, 2. obali: ˘ obali: czyje> twierdzenie, jabko z jab=oni, zbi: z tropu – zmiesza:, zdezorientowa:, zbija: b'ki – pr[/nowa:, zabija: czas, 3. biciem, wbijaniem gwo{dzi z='czy:, spoi:, sku:, 4. uderzeniami sp=aszczy: co, sklepa: ˘ grad zbi= zbo/e, 5. rozbi: co, st=uc, np. szklank", szyb", 6. uderzywszy, uszkodzi:, rozbi: ˘ zbi: kolano. staropol. zbi: – 1. uderzeniem zada: b[l, uszkodzi: cia=o, pobi:, wymierzy: razy. staropol. 1407 nye sbil, 1413 parobka sbil, =ac. percutere, verberare, ang. beat, ros. bienie-bijenie, 2. pozbawi: /ycia, zamordowa:, ˚zegna:, zg=adza:, zguba, zmorzy:, zmordowa:, =ac. interficere, occidere, franc. meurtre, assassinat; massacrer, tuer, ang. kill; murder, ros. ubit;-ubit. 3. rozgromi: w walce, staropol. zbycze ge ]zbicie ich\, =ac. profligare, devincere, ang. beat up, to batter, ros. gromit;-gromit, 4. pot=uc, zniszczy:, zburzy:. =ac. discutere, delere, destruere, ang. break, destroy, ruin, 5. bia=ko zbi: – uderzaj'c odpowied-

nim narz"dziem zmieni: konsystencj" bia=ka, ubi: je na pian". zbiec z ]czas dok.\ % ˚biec ¯ bieg. staropol. zbiec – 1. opu>ci: po>piesznie jakie> miejsce, uciec, umkm':, staropol. 1400 on gest zbekl, 1428, sbyegl, =ac. fugere, aufugere, ang. to run away, to run off, ros. ube'at;-ubie/at, 2. o kmieciech, poddanych – opu>ci: samowolnie gospodarstwo rolne we wsi swego pana. staropol. sbyekl ]zbieg=\, 1466 sbyegl, ang. become fugitive, escapee, ros. beglec-bieglec, 3. zbiec si" – przyby: z r[/nych stron w jedno miejsce, staropol. zbyegla sze. =ac. concurrere, convenire, franc. i ang. convention, ros. sobranie-sobranie, sçezd-sjezd. zbieg 1. uciekinier, 2. przypadek ˘ zbieg okoliczno>ci. ¯ z ]razem\ % bieg. w obu wypadkach baz' biega: ¯ biec. staropol. zbiec kogo> – 1. zdyba:, napotka:, 2. napa>:. =ac. fugere ]ucieka:\ ˘ fugitivus, starofranc. i >redniow. ang. fugitif, ang. ]uciekinier\ fugitive, escapee, ]okoliczno>ci\, coincidence, circumstance, ros. izbegnut;-izbiegnut, ube'at;-ubie/at, sovpadenie.

zbie-gowisko(/ny zbiera: ]si"\ ¯ z ]czas\ % bra:. staropol. sbyeracz, zbyracz& 1. gromadzi:, skupia: w jednym miejscu, sk=ada:, 2. o owocach – usuwaj'c je z winnicy, pola, umieszcza: w jednym miejscu, =ac. colligere, carpere, 3. o pieni'dzach – pobiera:, >ci'ga:, =ac. exigere, cogere, 4. o uczuciach – wzbiera:, nasila: si". staropol. kupi: si" – zbiera: si". anglosas. gad]e\rian , starofryz. gaduria, holend. gaderen, >redniow. ang. gaderen, geuthuren, ang. gather, ros. sob-irat;/rat;-sobirat, nakopl-qt;/it;-nakoplat. zbieranie ¯ zbiera:. staropol. zbieranie, zbiranie – 1. zgromadzenie, zebranie. =ac. congregatio, conventus, 2. gromadzenie czego>. =ac. actus colligendi, comparandi, ang. gathering. †zbiestwo ucieczka ]przed prawem\ staropol. sbyesthwo. =ac. actus legem fugiendi,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. flight, ros. begstvo-biegstwo. †zbie/ca uciekinier przed prawem. staropol. sbyeg – zbieg, sbyescze, sbyeszcza ]zbiega\. 1. ten, kto uciek= ]przed prawem\, uciekinie, zbieg, 2. ten, kto opu>ci= samowolnie gospodarstwo rolne swego pana. =ac. profugus, fugitivus, franc. fugitif, ang. fugitive, escapee, ros. beglec-bieglec.

†zbie/enie 1. ucieczka, 2. samowolne opuszczenie przez kmiecia gospodarstwa swego pana, 3. miejsce do kt[rego kto> uciek=, 4. zebranie, zgromadzenie, 5. o czasie – up=yw, przemini"cie. ¯ zbieg, G? ¯ z % bieg. zbie/ny zgodny, nieco inn' drog' pod'/aj'cy do tego samego celu, d'/'cy do jednego punktu. ¯ z ]razem\ % biegn'cy ]do celu\. bieg ˘ bie/ ]rodzaj ˚czasownika ˘ bie/'cy\  god ]rok ^ czas\. ˚god ^ bieg czyt. wspak, OE. i>:  chodzi:  biec, ˚nr 019. mSjp 1969& zbiegaj'cy si" w jednym punkcie, ='cz'cy si", stykaj'cy si". zbie/ny – zbiegaj'cy si", czyli “mas=o ma>lane”. staropol. zbie/ny – wsp[lnie dzia=aj'cy, bior'cy wsp[lnie udzia=. =ac. consors, conveniens; com % vergere ˘ convergens, ang. convergent, †Old Polish participant, ros. sxodq]ijsq (v odnu tohku). zbija: ¯ z` ]czas\ % bija: ¯ bi:. staropol. zbija: – rozb[j uprawia:.

zbiornik ˚czyn pokr. ˚j': ˘ na•czyn•ie ^ po•jem•nik; z•bior•nik ˘ j': si" ^ bra: si" za co, do czynu, chwyta: si" ]roboty\, po ^ na.

zbi[r 1. plon, nasienie zebrane z pola, 2. nagromadzone przedmioty, zwykle jednego rodzaju, gatunku, kolekcja, 3. mat. zesp[= wszystkich liczb naturalnych, liczb ujemnych lub wszystkich liczb w og[le. ang. ]zbo/a\ harvest, crop, ˚/niwa, /e<, ]kolekcja\ collection, ros. sbor-sbor, sobiranie, sobranie-sobranie. †zbiracz zbieracz wina, ten kto zajmuje si" winobraniem, zbiera winogrona. staropol. ca 1470 sbyracze vina.

†zblad=y, zbled-n':(dzi: bez rumie<ca, bezkrwisty na twarzy;


x rumieniec straci:. ¯ s=aw. ˚led ]l[d\. staropol. szbladly, nye sblednye, vsta zbladly; zbledzial. =ac. pallens, pallidus, starofranc., >redniow. ang. i ang. pale ˘ ang. paled ]zblad=y\, ros. blednyj-blednyj, po/blednet;-po(bledniet. zb=a{ni: ¯ z` ]czas dok.\ % b=azen. staropol. zb=a{ni: – okpi:, oszuka:. zb='dzi: ¯ z` % b='d, ˚zab='dzi:. staropol. zb="dzi:; zblandzyly, sbl'dzyl, 1. zej>: z w=a>ciwej drogi, zmyli: drog", =ac. deviare, aberrare, 2. w b="dzie by:, b="dnie my>le:, mniema:, pomyli: si", =ac. errare, in errore versari, falsa sentire, 3. zapl'ta: si" w mowie, pomyli: si", =ac. errare, 4. dopu>ci: si" wykroczenia, zawini:, zgrzeszy:, =ac. delinquere, peccare, =ac. errare ]b='dzi:\ ˘ =ac. i starofranc. error, >redniow. ang. errour, ang. err, ros. zabludit;sq -zab=uditsja, owibit;sq-oszibitsja, ]o grzechu\ so/grewit;-so(greszit. †zboczy: si" z kim spotka: si", zobaczy: si" z t' osob'. †zbojowanie uprawianie grabie/y, rozboju. staropol. 1434 sboyovani.

†zbor 1. zgromadzenie, spo=eczno>:, 2. >wi'tynia, synagoga. ¯ z` ]czas dok.\ % bor ]bi[r\. †zborny odnosz'cy si" do zboru jako gromady, wsp[lnoty. =ac. communalis, ang. communal, ros. ob]innyj-obszczinnyj, kommunal;nyj-kommunalnyj. zbo/e uprawy rolne wydaj'ce ziarno ]/yto, pszenica, j"czmie<, owies\. staropol. zbo/e – 1. dobytek, mienie, maj'tek, posiad=o>:, dobro, 2. pieni'dze, 3. bogactwo, pomy>lno>:, =aska, z(po•bo/ny ¯ z Bogiem; daj Bo/e, 4. ro>liny uprawiane ze wzgl"du na ich ziarno i s=om", zasiewy, te/ ziarno tych ro>lin, 5. p=ody ziemi. staropol. zbo/ny – pobo/ny, pomy>lny, dostatni. staropol. sbosze, any zboza gego ]ani zbo/a jego\, 1403 szboszim ]zbo/em\, czudzego szboza. ang. corn ]ziarno, zbo/e\, grain ]ziarno\, ros. zerno-zierno ]ziarno\. †zbo/nic syn bo/y.

staropol. ¢sbosnycz, =ac. filius Dei, ang. son of God. †zbo/nik ten, kto praktykuje czary, magi", czarownik. staropol. sbosznyk. =ac. magus, incantator, ang. magician, performer of incantation, ros. mag/ik-mag(ik, volwebnik -wo=szebnik, koldun-ko=dun. †zbo/ny 1. “z Bogiem /yj'cy” – zgodnie z nakazami religijnymi, pobo/ny. staropol. zbozny, ca 1400 sbosni, =ac. pious, pius, iustus, franc. pieux, ang. pious, religious, ros. nabo'nyj-nabo/nyj, blagohestivyj-b=agoczestiwyj. 2. szcz">liwy. staropol. sboszni. =ac. felix, fortunatus, ang. happy, Felix ]a masculine name\, ros. shastlivyj-sczastliwyj. †zbo/y szcz">liwy. ˚zbo/ny. staropol. szboszi, =ac. felix, fortunatus. zb[j(ca ¯ z` % b[j ]atak\. ˚zb[jca. rabu>, atakuj'cy zwykle przejezdnych na drogach, b"d'cych w[wczas z dala od swych domostw. staropol. zboj; ca 1290$ sboy, 1398. sboy; zboy, 1. napa>: zbrojna, zwykle na drodze publicznej, po='czona z grabie/', rozb[j, rabunek. =ac. praedatio, latrocinium, raptus

spoliatio, saepe in via publica acta, franc. pillage, niem. raub, ang. robbery, staroros. grabë'=grabio/, ros. grabe'-grabie/, razboj-razboj,

2. rzecz zdobyta przemoc' lub rabunkiem, =up, zdobycz. =ac. praeda, spolia, ang. booty, spoil, ros. dobyha-dobycza. zb[jca rozb[jnik, przest"pca trudni'cy si" napadami na drogach. staropol. sbogcza, sboycza, 1474, zboycza – ten, kto dokonuje napad[w, rabunk[w, morderstw, rozb[jnik, zab[jca, morderca, =ac. praedo, latro, spoliator, homicida, ital. brigare ˘ brigante ˘ franc. i ang. brigand ]rozb[jnik\, niem. räuber, ros. razbojnik-razbojnik, grabitel;-grabitiel. †zb[jny w=a>ciwy zb[jcy, zb[jecki. staropol. obycz'yem zboynym, 1398 ¢sboynom ¢reczon, =ac. ad latronem spectans, ang. attributed to robber, staroros. razbojnihπi. †zb[jstwo napa>: zbrojna, zwykle na drodze publicznej, po='czona z

grabie/', rozb[j, rabunek. staropol. ssboystwo, sboystwo, sboysthwo, sbogem ]zb[jstwem\. zb[r 1. protestancka spo=eczno>: religijna, 2. >wi'tynia protestancka. staropol. sbor, zbor – 1. gromada, t=um, rzesza, spo=eczno>:, te/ grupa zorganizowana, np. wojsko, oddzia= zbrojny. =ac. multitudo hominum, congregatio, ang. mob, crowd, throng; society, gathering, also troops, ros. tolpa-to=pa, hern;-czer<, 2. pokolenie, r[d, rodzina. staropol. zbor, =ac. gens, familia, franc. race, naissance, famille; genere, >redniow. ang. kyn, kun, ken]ne\, ang. kin, staroros. rod=-rod, 3. zebranie, zgromadzenie pewnej liczby os[b po>wi"cone czemu>. staropol. zbor, =ac. congressio, concillium, ang. gathering, ros. sobranie-sobranie, 4. obcowanie, uczestnictwo, wsp[=udzia=. staropol. sbor. =ac. conversatio, contubernium, ang. participation, ros. uhastie-uczastie, 5. zbieranie, zbi[r ]plon[w\. staropol. 1500 kv zborowy. =ac. messis, anglosas. h≤rfest, pokr. niem. herbst ]jesie<\, >redniow. ang. hervest, harveste, ang. harvest(ing, ros. 'atva-/atwa ]/"twa\, sbor-sbor, uro'aj-uro/aj. †zb[>: przebi:, przek=u: spiczastym narz"dziem, zada: nim ran", porani:. staropol. ca 1500 szbodzyeny ]uk=uty, przebity\, ˚zepcha:, zdziurawi:. ¯ bodzie ]k=uje\, jak byk rogiem, s=owotw. pokr. godzi: ˘ ugodzi:. franc. coup, de couteau, >redniow. ang. stob, ang. to stab, ros. udarit; ostrym orudem, zakolot;-zako=ot ]przek=u:\. zbrata: si" pocz': mie: kogo za brata, mocno pojedna: si". staropol. sbraczysz ]zbratasz si"\. ¯ z` ]czas dok.\ % brata: ¯ brat. ang. unite, ros. soednit;(sq)-sojednit]sja\ ]zjednoczy: si"\.

zbrodni-a(arz(czy ludob[j•stwo(czy, wyj'tkowo ci"/ki rodzaj przest"-pcy(stwa. =ac. crimen ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. crime, criminal, ros. prestup-lenie/nik/nyj -prestup•lenie(nik(nyj. †zbrodzie< ten co pope=ni= zbrodni", przest"pca. staropol. 1487 sbrodnem ]przest"pc'\ ¯ ¢sbroden.

zbroj-a(rz(enie(eniowy(ny(ownia

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x rynsztunek bojowy dawnych rycerzy, z=o/ony z pancerza, he=mu, tarczy i innych element[w okrywaj'cych r"ce i nogi. ˚bojowy. s=owotw. pokr. bro< ¯ bra<. staropol. 1393 zbroya, 1412 i ca 1500, sbrogø ]zbroj'\, 1. ochronne okrycie metalowe rycerzy i koni. =ac. arma bellica, armatura, 2. narz"dzia, sprz"t. staropol. szbroy, sbroya, =ac. instrumenta, apparatus. staropol. zbrojnie, zbrojno, OE – z broni' w r"ku. staropol. zbrojny – w bro< zaopatrzony, uzbrojony. =ac. armus ]rami"\ ˘ armare ˘ armatura ]bro<, wyposa/enie\ ˘ starofranc. armure ˘ >redniow. ang. armure ˘ ang. armour, armor ]zbroja, pancerz\, ros. bronqbronia, pancyr-pancyr ]pancerz\; kol;huga, ros. bronq – zapewne od broni ]z•bronia ˘ broja, wyci"te N\. starofranc. i >redniow. ang. gantlet ¯ gant ]r"kawica\, ang. gauntlet ]r"kawica zbroi\. ang. elementy zbroi, od g=owy do st[p& helmet ]he=m\, beaver ]przy=bica\, gorget ]ochrona szyji\, pauldron ]naramiennik\, breastplate ]puklerz\, tasse ]ochrona brzucha\, gauntlet ]r"kawica, blachownica\, cuisse ]ochrona ud\, kneepiece ]ochrona kolan\, greave ]ochrona goleni\, solleret ]ochrona st[p\; lance rest ]uchwyt do trzymania lancy, w przedramieniu\. zbrudzi: uczyni: co brudnym. staropol. ca 1470 sbrvdzone; XV w. szbrudzyly, =ac. inquinare, polluere, ang. to soil, ros. za/pahkat;-za(paczkat. †zbru{dzi: bruzdami pokry:. staropol. br[{dzi:; az zbrozdzyly yego czyalo wschytko ]a/ “zbru{dzi=y” jego cia=o “wszystkie” – ca=e\. zbrzydzi: ¯ z` % ˚brzydzi:. †zbucze: os=abn':, zniszczy:, zgin':. staropol. ca 1500 sbvczal, =ac. contabescere, perire, ang. weaken, destroy, perish, ros. oslabit;-os=abit, obessilit;-obessilit. †zbucznia=y zbutwia=y, obumar=y. staropol. czo gyest sbwcznale ]co jest “zbucznia=e”\, =ac. putrefactus, exsiccatus, ang. mouldy; decay, rot ]pr[chno\, rotten wood.

zbudowa:

¯ z ]czas dok.\ % ˚budowa:.

staropol. 1427 szbudowacz, 1. postawi:, wznie>: ]budynek\. =ac. aedificare, exstruere, ang. to erect structure, ros. vozdvignut;-wozdwignut. 2. wznie>: na jakim> terenie budynki, zabudowa:. staropol. zbudowanie – 1. postawienie, wzniesienie budynku, 2. to, co zosta=o zbudowane, budowla. zbudzi: ¯ z ]czas dok.\ % ˚budzi:. staropol. zbudzon, wzbudzon – 1. przerwa: komu> sen, 2. wznieci:, wywo=a: dzia=anie, 3. utworzy: na nowo. ang. waken, ros. budit;-budit. zbuntowa: si" ¯ z ]czas dok.\ % ... staropol. zbuntowa: si" – sprzymierzy: si", z='czy:. zburzy: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚burzy: ]ruinowa:, niszczy: do podstawy\, zbutwia=y ¯ z ]czas dok.\ % .... staropol. zbotwia=y; sbothphyale ]o ranach& ropiej'cy\, =ac. putrefactus, putridus, ang. fester, suppurate, ros. na/gnoenie-na(gnojenie. zby: 1. przekaza: co komu – sprzeda:, odst'pi: co, zw=aszcza po niskiej cenie, 2. zadowoli:, zaspokoi: byle czym, tj. nie w pe=ni. ˚zbyt ˘ zby:. staropol. wszego mislena zbødze ]wszego my>lenia zb"dzie\, kaschlyv zbycz nygdy nye mogl, 1. uwolni: si" od czego>, pozby: si" czego>. =ac. abicere, removere aliquid, ang. to get rid of, ros. otdelat;sq-otdie=atsja, otvqzat;sq-otwjazatsja. 2. omin': co>, unikn': czego>. =ac. evitare, devitare, ang. avoid, ros. izbegnut;-izbiegnut, 3. zosta: jako nadwy/ka, zbywa:. =ac. supersse, superfieri, ang. surplus, ros. izliwek-izliszek, ostatok-ostatok, 4. przetrwa:, zosta:. =ac. manere, permanere, ang. remain; outlast, survive, ros. ostat;sq-ostatsja; byt; prohee, pere'it;-piere/it. 5. znikn':, uj>:. =ac. discedere, abire, ang. disapear, ros. isheznut;-isczeznut, 6. dowie>: niewinno>ci, usprawiedliwi:. =ac. manere, permanere, ang. vindicate, ros. opravdat;-oprawdat, 7. odrzuci: roszczenia powoda. =ac. manere, permanere, ang. reject claim, accusation,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. ottolknut; iskanie po sudu; otvergnut;, 8. uchyli: si" przed wype=nieniem zobowi'za< na zasadzie przedawnienia, dawno>ci', laty zby:, zby: laty. =ac. manere, permanere, ang. not to fullfil obligation due

to prescription; default due to it,

ros. ne ispolnenie svoego dolga pravom davnosti, 9. na mocy wyroku s'dowego straci: co>; czego> zby: prawnym s'dem. =ac. sententia iudicum aliquiud concedere, ang. lost by sentence of court of law, ros. poteranno reweniem suda-potieranno reszeniem suda. zbyteczn-y(ie(no>: w nadmiarze lub ponad potrzeb", zb"dny, zbywaj'cy, nie konieczny. staropol. sbiteczn•y(oszcz, 1. nadmiar, obfito>:, 2. nadwy/ka, 3. przekracza liczb", nie mie>ci si", 4. niepotrzebny, zb"dny. =ac. 1. abundantia, superfluitas, 2. reliquus, 3. superradditus, 4. inutillis, supervacaneus, ang. abundance; overflowing, excess; superfluous, ros. izobilie-izobilie, izbytok-izbytok. zbyt(eczny(ek czyni: co by=ym, ang. over`, ex`, =ac. ex`, st'd szereg pochodnych, szczeg[lnie wyprzeda/ po niskich cenach, tj. pozbycie si" towaru zalegaj'cego ju/ od pewnego czasu, jego nadmiaru. 1. nadto ]ponad\ miar"; nazbyt, zbyt-ek(ni(eczny, zb"dny; zbytek – figiel, psikus, 2. pozby: si". oba znaczenia ¯ byt. staropol. zby: czego> straci:, zgubi:. ang. too much, ros. mnogovato-mnogowato. †zbyteczno>: brak umiaru. staropol. zbyteczny – zbytni, nadmierny. =ac. excedere ˘ excessus ˘ starofranc. i >redniow. ang. exces, ang. excess, ]przekroczenie, nadwy/ka, nadmiar\, ros. `kscess-ekscess, hrezmernost;-czrezmiernost.

†zbytki, zbytlni, zbytni staropol. ]1357\ 1427 sbythky, zbytky; zbythne. staropol. zbytki – 1. to, co pozosta=o, pozosta=a cz">:, resztki, 2. to, co jest niepotrzebne, zb"dne, zbyteczne, 3. rozwi'z=o>:, rozpusta, 4. kawa=ki, u=omki czego>. staropol. zbytni –


x 1. niepotrzebny, zb"dny, zbyteczny, 2. nieumiarkowany, nadmierny, 3. istniej'cy nadal, pozosta=y, 4. o >miechu – niepohamowany. staropol. zbytno>: – 1. brak umiarkowania, pow>ci'gliwo>ci, 2. rozwi'z=o>:, rozpusta. staropol. zbywa: – 1. pozostawa: jako nadwy/ka, nadmiar, 2. przekracza: jak'> miar", 3. by: niepotrzebnym, zbytecznym, 4. brakowa: do jakiej> miary, 5. po(zostawa: ]na przysz=o>:\, 6. podtrzymywa: trwanie, istnienie, 7. wywi'zywa: si" z zobowi'zania w spos[b inny ni/ w umowie, 8. uchyla: si" przed wype=nieniem zobowi'za< na zasadzie przedawnienia. †zbytnie powierzchownie, niedok=adnie. =ac. obiter, leviter, ang. superficially, shallow, at glance, ros. poverxnostno. zcierpie: ¯ z` % ˚cierpie:. zda-:(wa: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚da:. 1. da:, przekaza:, 2. podo=a: ˘ zda: egzamin. staropol. 1413 szdacz; sdacz, 1439 sdal, 1444, zdal ]zda=\, 1394 i 1404 sdani ]zdany\& 1. da:, przekaza:, 2. przekaza:, powierzy: prowadzedzenie sprawy ]s'dowej\, 3. ustali:, wyznaczy:, te/ zawiadomi: o tym, co ustalono& o terminie, o miejscu, 4. obwie>ci:, og=osi:, 5. oskar/y:, obwini:, 6. zdaja: z=a s=owa – obrzuca: obra{liwymi s=owami, przezywa: obel/ywie, 7. pot"pi:, 8. wyda: lub uzyska: na kogo> wyrok skazuj'cy, 9. zdana przekaza – przyczyna niestawienie si" do s'du, 10. z='czy: w"z=em ma=/e<skim, 11. zda: si" – wydawa: si", 12. zda: si" daleko – oddali: si". =ac. passus ]krok\ ˘ p[{no=ac. ¢passare ˘ starofranc. passer, >redniow. ang. passen ˘ ang. pass, ros. ]przekaza:\ peredat;, ]egzamin\ vyder'at; `kzamen -wydier/at ekzamien. ˚zdawa:. zdanie 1. logiczny ci'g wyraz[w, cz">: mowy, 2. opinia; moim zdaniem, liczy: si" z czyim> zdaniem. staropol. zdanye, szdanya ]zdania\, 1479 o szdanye ]o zdanie\, 1431 na sdanye,1444 yego sdanya, 1. akt przekazania nieruchomo>ci oraz pe=nomocnictwa do prowadzenia sprawy przed s'dem.

2. wyznaczenie terminu, 3. orzeczenie s'dowe, wyrok, 4. /'danie procesowe. =ac. sententia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. sentence, ros. sentenciq-sentencija, izrehenie-izreczenie ]orzeczenie\, rewenie suda-reszenie suda ]postanowienie s'du\. zdar-a(ny zdat(ny. niezdara ]do niczego, fajt=apa\. =ac. habre ˘ habilis ˘ starofranc. hable ˘ >redniow. ang. i ang. able, ros. sposobnyj-sposobnyj, ]m[c\, moh;-mocz, byt; v sostoqnii. †zdarza: przyczynia: si" do czego>, staropol. ca 1428 sdarzyoncz contribuens. =ac. ad aliquid contribuere, ang. contribute, ros. uhastvovat;-uczastwowat. zdarz-y:(enie ¯ z` % ˚darzy:. co> co okaza=o si" bez planu, przez przypadek, zaj>cie. staropol. zdarzenie – b=ogos=awie<stwo, pomy>lno>:, wg ˚Ss 2011. zdarzy: – szcz">ci:, b=ogos=awi:. wg Ss 1953, zdarzy:, zdarzy: si" – 1. da:. staropol. zdarzy, sdarzil, =ac. dare, donare, ang. to give, ros. dat;-dat, 2. spowodowa: /e co> stanie si". staropol. zdarzy bog. =ac. efficere, facere, ang. to cause, ros. sdelat; hto-libo, 3. zdarzy: si" – ukaza: si". staropol. sdarszicz }si"|. =ac. apparere, comparere, starofranc. aparoir, >redniow. ang. aperen, ang. appear, ros. qv-lqt;sq/lit;sq, pokaz-yvat;sq/at;sq, 4. zdarzy: si" – uda: si", poszcz">ci: si". staropol. zdarzy szye, =ac. procedere, provenire, ang. success, ros. uspexuspiech, udaha-udacza. >redniow. ang. happenen, hapnen, ang. happen(ing, occur(ance, befall, ros. sluh-it;sq/aj/ajnos=ucz•itsja(aj(no. ¢zdatiel budowniczy, architekt; garncarz. staroros. zdatel;-zdatiel, ros. stroitel;, zodhij> gonhar, ang. constructor, builder, architect; potter. zdatny prawid=owy, z ^ przy ¯ na•zda – na•prawi=. zdawa: ¯ z ]czas dok.\ % da:.

staropol. 1429 zdawacz, 1407 i 1420 sdawal, 1442 zdawal, 1. przekazywa: s'downie, 2. ustala:, wyznacza: termin s'dowy, 3. obwieszcza:, og=asza:, 4. oskar/a:, 5. zdawa: z=a s=owa – przezywa:, 6. pot"pia:, 7. wydawa: lub uzyska: wyrok skazuj'cy. zdawanie – wyrok skazuj'cy. zdawny – zwi'zany z s'dowym przekazaniem czego>. ˚zda:, zw[d. †zdawi: 1. zd=awi:, zdusi:, zgnie>:, zniszczy:, 2. dusz'c, pozbawi: /ycia. staropol. zdawyone lono, ca 1470 sdavi; nagle szdavycz, =ac. 1. conterere, anerere, destruere, 2. strangulare, suffocare, starofranc. estrangler, >redniow. ang. strangelen, ang. strangle, suffocate, ros. u/za-duwit;-u(za•duszit, udavlit;-udawlit ]ud=awi:\. †zdawny o dokumencie& zwi'zany z s'downym przekazaniem czego>. staropol. 1399 sdawny. †zd': dmuchn':. staropol. zd'lyscze lub zd'liscze, ang. blow, puff, ros. pyxnut;-pychnut ¯ pyxtet;-pychtet; dut;-dut.

zdawk-a(owo mimochodem, nadmienienie.

†zdeb, steb, step /bik, Felix silvestris. staropol. ca 1455 steb, ca 1457 i ca 1500 step, 1472 szdeb, ang. widlcat. †zdechlinka sk[rka ze zdech=ego zwierz"cia. staropol. 1497 smuszek i zdechlinek. zdech-n':(=y dech wyzion':, przesta: /y:, tak zwykle o zwierz"tach, lecz czasem i o ludziach, przemin':, nie reagowa: na bod{ce. staropol. 1396 sdech, szdechl, zdechl, zdechnye, =ac. expirare, spiritum exhalare, mori, staronord. deyja, pokr. starosaks. doian, >redniow. ang. dien, deyen, ang. die ]umiera:\, dead ]zmar=y, zdech=y\, ros. izdyx-at;/nut;. zdj': ¯ zd` % j': ]chwyci:\, pokr. uj': ]w r"k"\. staropol. sj':, zj': ]zdj':\, seymo-

wanye, ssy'l sve odzyenye;

staropol. zejmowa: ]zdejmowa:\. zejmanie, zejmowanie ]>ci'ganie, zdejmowanie czego> z siebie\, zejmowa: ]zdziera: co> z kogo>\, zj': kogo> z tego >wiata – pozbawi: kogo> /ycia, zbi:. ang. to take down, to take off,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. sn-imat;/qt;-sn-imat(jat. †zdla dla. zd=awi: pozbawi: kogo lub co dalszego istnienia poprzez nacisk na gard=o, zatkania drogi oddechowej; zadusi:, dos=. i w przeno>ni. staropol. zdlawycz, zdlavicz, 1. zgi':, skrzywi:, 2. zgnie>:, sp=aszczy:, sprasowa:. =ac. 1. curvare, inclinare, 2. comprimere, complanare, ang. 1. bend, 2. press, squeeze, ros. sognut; -sognut, sgibat; -sgibat, press-press. =ac. sub` ]pod`\ % fauces ]gard=o\ ˘ suffocare ]dusi: si", t=umi:, d=awi: si"\ ˘ =ac. suffucatus ˘ ang. suffocate, ros. zaduw-at;/it;. zd=awi: bunt, st=umi: go& =ac. supprimere ˘ suppressus ˘ >redniow. ang. suppressen ˘ ang. suppress, ros. podavl-qt;/ /it;-podawl•jat(it. zdob-i: ¯ z` ]czas\ % dob]rze\, oz(przyoz•dobi:.

zdoby: 1. odebra: co komu si=', przemoc', zbrojnie, 2. uzyska: co z trudem, pokonuj'c przeszkody, 3. osi'gn':, uzyska: co> cennego. ¯ baz' staropol. doby: ]si"gn':\. nie dobyty ]nie do zdobycia, nie osi'galny\, =ac. com` ]wzmocn.\ % quarere ]rozgl'da: si" za czym, naby:\ ˘ p[{no=ac. conquaerere ]szuka: co, dostarczy:, sprawi: sobie\, starofranc. conquerre, >redniow. ang. conqueren, ang. conquer ]zdoby:, podbi:\, †Old Polish reach, ros. zavoëv-yvat;/vat;, zavlade-vat;/t;. zdolny maj'cy ch=onny umys= do przyj"cia rzeczy nowych i stosowania ich z powodzeniem. g[ra vs. d[=; zezem czyli /artem& ludzie dziel' si" na zg[rnych czyli t"pych, i zdolnych, a domy& na prywatne i publiczne, kobiety& na krzywe i proste.... zdo=a: ¯ z` ]po\ % ˚do=a:  doli:. zdra-da(jca TD, wyjawienie ]zwykle przeciwnikowi\ rzeczy zaufanych. =ac. traditio, starofranc. traison, >redniow. ang. treison, tresun, traison, ang. treason, treachery. =ac. traditor, ang. traitor, ros. izmiennik-izmiennik, peredatel;-pieredatiel. staropol. sykofancja – zdrada, zdradny – zdradliwy, zdradziecki, staropol. zdrad{ca – zdrajca. zdradzi: si" ]zawie>: si"\. 1. ob=uda, oszustwo, nieszczero>:,

k=amstwo, podst"p, przewrotno>:. w zdradze ]w zdradzie\, na mø zdradø ]na m" zdrad"\, szrada. =ac. fallacia, mendacium, dissimulatio, ˚zwiedzenie, ang. hypocrisy, trickery, lying, insincerity, perversity, ros. licemerie-licemierie. 2. dzia=anie maj'ce na celu wydanie kogo> podst"pem nieprzyjacio=om. staropol. sdrada. =ac. proditio, traditio, 3. zasadzka, zamach, sprzysi"/enie. staropol. sdrada, =ac. insidiae, conspiratio, machinatio subdola, ang. ambush, assassination, ros. zasada-zasada, 4. zwodniczo>: czego, u=uda. =ac. fallacia, falsitas; =ac. evasio ˘ ang. evasion, ros. uklonenie-uk=onienie. staropol. zdradliwie, zradliwie – 1. podst"pnie, oszuka<czo. =ac. fraudulenter, dolose, perfide, 2. skrycie, niewidocznie. =ac. furtim, occulte. staropol. zdradliw-y(o>: – 1. oszuka<czy, podst"pny, przewrotny, 2. zwodniczy, mami'c', myl'cy. staropol. zdradnie – 1. k=amliwie, nieszczerze, ob=udnie. =ac. dolose, ficte, simulate, 2. podst"pnie. =ac. fraudulenter, dolose. staropol. zdradno>: k=amliwo>:, podst"pno>:, przewrotno>:. staropol. zdradny – 1. oszuka<czy, k=amliwy, ob=udny, 2. knuj'cy zdrad", zdradziecki, 3. fa=szywy, pozorny, 4. zwodniczy, mami'cy, 5. obel/ywy epitet. staropol. zdradza: – 1. oszukiwa:, zwodzi:, ok=amywa:, 2. wydawa: nieprzyjacio=om, 3. cudzo=o/y:, pope=nia: grzech. staropol. zdradzi: – 1. oszuka:, zmyli:, zwie>:, 2. skusi:, nak=oni: do grzechu. 3. zdradzi: kogo> – wyda:, podst"pem przekaza: kogo> nieprzyjacio=om, 4. ujawni:, objawi: ]niegodnym, niepowo=anym. staropol. zdrajca, zdraca, zdra:ca, zdradca, zdrad{ca, zdrad{sa – 1. ten, kto oszukuje, dzia=a podst"pnie, 2. ten, kto wydaje kogo> nieprzyjacio=om, kto knuje przeciw komu>. zdrapa-:(nie ¯ z` % ˚drapa:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. zdrapa: – 1. podrapa:, pokaleczy:, rozedrze:, 2. zedrze:, zerwa:. =ac. 1. dilacerare, dilaniare, vulnerare, 2. evellere, detrahere. >redniow. holend. cratsen ˘ >redniow. ang. cracchen, ang. scratch, ros. na/caripat;-na(caripat. †zdrapi-:(e/y: zabra: si=', zagrabi:. ˚z=uszczy:. staropol. ca 1500 wstargala albo zdrapieszyla. =ac. vi auferre, rapere, starofranc. saisir, seisir ¯ p[{no=ac. sacire, >redniow. ang. saisen, seisen, ang. seize, taken away, appropriate by force, ros. zaxvatit;-zachwatit. †zdraz kszta=t, posta:, figura, forma, wyobra/enie. staropol. trzsy zdrazy. =ac. species, imago, ang. image, form, shape, ros. obraz, vid-wid, figura, forma-forma. †zdrewnienie odr"twienie cia=a. staropol. ca 1420 sdrewnenv stupori. =ac. stupor, torpor, anglosas. i >redniow. ang. stif , pokr. niem. steif ]sztywny, nieruchomy\, ang. stiffen ¯ stiff, ros. okohenenie-okoczenienie. zdr"b piec poga<ski, tryzna, stos drzew. †zdr"chn': zgni:, zniszcze:; o ludziach – zgin':, umrze:. staropol. sdrøchnø ]tabescent\. >redniow. ang. perischen, perissen, ang. perish, die, ros. pogibnut;-pogibnut, umeret;-umieret. †zdr"cza: m"czy:, dr"czy:; zatwardzenie powodowa:. staropol. sdraczay'. =ac. vexare, hoc loco ventrem constipare, ang. torment, torture; vex ]dokucza:\, ros. razdosadovat;, dosa'dat;-dosa/dat. †zdr"czy: zgn"bi:, okrutnie obej>: si" z kim. staropol. zdrøczil ]zdr"czy=\. =ac. affligare, vexare, excruciare. †zdrga: si" dr/e:, wstrz'sa: si" staropol. y duscha zdrga szye. =ac. contremiscere, horrescere, starofranc. trembler ¯ p[{no=ac. tremulare ¯ =ac. tremulus ]dr/'cy\ ¯ tremere ]dr/e:\, >redniow. ang. tremlen, tremblen, ang. to tremble, ros. dro'it;-dro/it ¯ dro'enie-dro/enie, trepetit;. zdrobnieni-e(a AE ¯ drobn-y(ica, YI. trzy stopnie zdrobnie<, jak przymiotnik[w& pal – palec – paluszek


x ma=y – malec – maluszek wieniec – wianek – `uszek garniec – garnek – `uszek formy drobne ]np. proch\ od razu przechodzi=y do najdrobniejszych. proch – proszek puch – puszek bogactwo innych, o pieszczotliwym celu, zamiarze. zdrok giez, paso/yt lokuj'cy larwy pod sk[r' kr[w.

zdrow-y(ie, zdr[w stan znak[w /ycia, zwykle przyj"=o si", /e «zdr[w» to dobry ich stan, jak «pogoda» to dobre, sprzyjaj'ce warunki do /ycia ]bo i niegdy> tak by=o; dzi> wszystkie, gdy «zdrowie» – na opak& niegdy> wszystkie, dzi> – dobre, wg mSjp 1969; stan organizmu nie dotkni"tego chorob'\. z % drow ¯ drew ]/yt\, OE ˘ drewnaja ]staro/ytna\, `dorow` ]`derew`; pozdorowimsja\ ˘ derewa ]Derewlanie, Drewlanie ^ staro/ytni\. z•drowie – drzewie, derewie, z•drowo – drzewo, derewo, drew ]/yt\ ˘ krew ]sok ˘ posoka, /y=a\ ˘ krwawi:, krzew(i: ]ro>lina o zdrewnia=ej =odydze\, krzak. Rusini, gdy wracali do dom[w z wypraw =upieskich, byli “wszyscy zdrowi” ]witani\ ¯ =ac. vitalis ]/yciowy\ ¯ vita ]/ycie\. mazur. zdrav ]zdr[w, Ø ^ A\ ¯ s=aw. ˘ ros. zdorov-e/yj ˘ uzdrowisko, pozdrowienie. wo=. 1289 zdorovie-zdorowie ]zdrowie\, zdorovi-zdorowi ]zdrowi\, z∂ravπe \bo[-zdrawie oboju ]zdrowi obaj\, z∂ravπizdrawij ]zdrowi\, nezdravie 'e. t≠lo ego-niezdrawie /e tie=o ego ] niezdrowie, choroba cia=a jego\, v= zdravπi-w zdrawij ]w zdrowiu\, ros. zdorovat;sq,

zdravstvovat;, por. witaj# ]/yj#\. anglosas. h≤lth ]baz' hal – zdrowy, ca=y\ ˘ >redniow. ang. helthe, ang. health. staropol. zdrowie – ratunek, ocalenie. staropol. stroue, sdrovy, ne zdrowa, zdrovya, zdrovye, sdrovya – 1. dobry stan fizyczny, te/ duchowy, 2. zdrowie wieczne, zdrowie odkupienia, zbawienia – /ycie po >mierci, niecelnie w Ss 1953& «szcz">liwo>: po >mierci», 3. niecelne t=umaczenie, przez dorozumienie, gr. hosanna ¯ hebr. hosz’a nna, dos=. zbaw – modlimy si"; okrzyku wznoszonego podczas procesji na cze>: Boga, tu – na cze>: Chrystusa jako Mesjasza& ossanna, czvsz zdrovye ]niech /yje#\, w Ss 1953& «wolne t=umaczenie»,

te/ niecelnie bo nieznane& zdrowie ^ o(znaki /ycia. †Old Polish rescue, salvation. staropol. zdrowie, zdrowo – w pe=ni si=, w dobrym stanie. staropol. zdrowo>: – dobry stan fizyczny. =ac. sano corpore, statu incolumi, ang. healthy, ros. zdorov;ezdorowie, zdorovyj-zdorowyj. zdro/ny zboczony, zszed= z drogi ]dobrych zasad i obyczaj[w\. zdr[j wytrysk wody z ziemi, rodzaj {r[d=a. staropol. 1434 sdroy, u zdroja, franc. la source, ang. spring, well, ros. kl[h-kljucz, rodnik=. †zdryga: si" dr/e: ze strachu, wstrz'sa: si", otrz'sa: si". staropol. szdrygal; sdryga sya, =ac. contremiscere, horrescere, ang. tremble, shiver, ros. dro'at;, trepetat;. †zdrzuci: zrzuci:.

†zdumia=y 1. zmys=y postrada=, os=upia=y, oszo=omiony, te/ pozbawiony rozumu, g=upi, 2. przera/ony. staropol. 1436 zumal, 1466 zvmyali, 1466 zumela, =ac. 1. stupefactus, stupidus, amens, 2. obstupefactus, perterritus, ang. stunned; stupid, ros. porazitel;-porazitiel. zdumi-e:(ony wielce {dziwiony, ¯ um ]my>l\ ˘ zaduma, umys=. staropol. zumyala }si"|, zumal

sze, zvmyawszi sze, zvmyal sya; roszaloval sze.

1. zaniem[wi: z wra/enia, os=upie:, zdziwi: si". ˚zrzasn': ]si"\. =ac. obstupescere, stupescere, mirari, 2. roz/ali: si", struchle: z /alu. =ac. maerere, dolore commoveri, 3. zdr"twie: ze strachu, zl"kn': si". =ac. obstupescere, extimescere, zdumienie – staropol. zvmyenie – zdziwienie, os=upienie, oszo=omienie. =ac. stupor, torpor, ang. astonish, amaze, ros. izumit;-izumit ¯ izymlqt;, udivit;-udiwit ¯ udivlqt;. zdun murarz piec[w, rzemie>lnik stawiaj'cy piece, dawniej tak/e wyrabiaj'cy kafle i naczynia z gliny. staropol. zdun, sdun, szdun, sdvn – rzemie>lnik ko=o gliny chodz'cy. zdunek – syn lub ucze< zduna. zdunowa – /ona zduna. zdunowy – wykonany przez zduna. ¯ niem. ton ]glina\. ang. stove-maker.

zdusi: zdyba:

¯ z` % ˚dusi:.

1. zasta:, 2. natrafi: na kogo. ¯ z % dyba ]sta:, przebywa: w miejscu\. †zdzia: nada: imi", nazwa:. ˚zwa:.

†zdzia=a:, zdzie=a: si" ¯ z % dzia=a: ]czyni:, robi:, sta: si", miejsce mie:\ ¯ dzie=o ]czyn(no>:\. staropol. szdzyalal, zdzalal sobye ]zdzia=a= sobie\. 1. uczyni:, sporz'dzi: co>. =ac. facere, efficere, 2. wzi': udzia=, uczestniczy: w jakiej> czynno>ci. =ac. participare alicui operi, 3. zdzie=a: si" – powsta:, pojawi: si". =ac. fieri, apperare, ang. perform, accomplish, ros. sdelat;-sdie=at ¯ delat;die=at ]ang. to do, to make,\, delat;sq-die=atsja ]ang. to become, to happen, to take place\. †zdziela: si" dzieli: si" z kim>. staropol. zdzelam sz', zdzelim sy' ]dziel" si"\, anglosas. scearu, >redniow. ang. schare, ang. to share, ros. delit;-dielit. zdzieli: si" – podzieli: si", z ^ po. ¯ dzieli: ¯ dziel` ]czyn`\. zdziera: ¯ z` ]czas\ % darcie. odrywa: zewn"trzn' warstw", obdziera: co> z czego>. staropol. zdziera: si" – wy=amywa: si", wykr"ca:. staropol. zdziraly skori z obyati – zdzierali sk[ry. =ac. detrahere, excoriare, ang. tear away, ]odzie/, w przen.\ wear out, ros. raz-ryvat;/orvat;raz•rywat(orwat ¯ raz-raz % rvat; -rwat ]rwa:\; razo/drat;. zdzieli: ¯ z` % ˚dzieli:. †zdzier/e: ¯ dzier/e: ]trzyma:\. 1. wstrzyma: si" od dzia=ania, pozwoli: na co>, znie>: co>. staropol. sdzirszi y sczirzpi, =ac. restringere, starofranc. restraindre, >redniow. ang. restreynen, ang. restrain, ros. u/s-der'it;-u(s•dier/it, 2. spe=ni:, doprowadzi: do skutku, ang. to fulfill, ros. is/vy-polnit;is(wy•po=nit, 3. obj':, ogarn':, zawrze:. staropol. sdzyrsal. =ac. continere, complecti, starofranc. contenir, >redniow. ang. conteinen, ang. contain, ros. soder'at;-sodier/at,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x zakl[hat; v sebe.

1458 zdzir/enie ]zdzier/enie\ – dodotrzymanie zobowi'zania czy umowy\. =ac. fides servata. †zdziewa: imi" nadawa:. =ac. de nomine appelare, vocare. †zdziurawi: podziurawi:, z ^ po. dziury zrobi:, przebi:, porani:. staropol. a szypy sdvrawyø. >redniow. ang. stob, ang. to stab. ˚zb[>:, zepcha:.

zdziwi: si", zdziwowa: si" ¯ z ]czas dok.\ % ˚dziwi: ¯ dziw. staropol. zdzywyli, dzyuovaly

sy', dzyvyly sze, zdzivyla sze, zdzyvyly sz'.

1. ˚zdumie: si", zaskoczonym by:, tak/e& w podziw wpa>:, zawchwyt. =ac. obstupescere, mirari, stupefieri, ang. astonised, amazed, ros. izumlit;, udivit;, 2. wystraszy: si", przerazi: si". =ac. obstupescere, exterreri, franc. effrayer, >redniow. ang. skerren, ang. to scare, ros. ispugat;-ispugat. zd/ar miejsce pokryte zwa=ami kamieni. ze~ ^ za`, wy`, po`, do`, prze` zemrze: – zamrze: zerwa: – wy(po•rwa: zeskok – wy(pod•skok zepsu: – popsu: zemsta – pomsta ze>lizg – po>lizg zesp[= – do spo=u zetkn': – dotkn': zesz=y – przesz=y zestrzeli: – za(wy(po•strzeli: zestawi: – prze(wy(po•stawi: zebra port. zebra. zebra: ¯ ze` ]czas dok.\ % ˚bra:; og[lnego znaczenia «chwyt(a:», «j':», «zgarn':» ˘ obj':, obejmuje np. mnie. 1. zgromadzi:, 2. zwo=a:, 3. zsun':, zbli/y: do siebie, >ci'gn':, zgarn': ˘ zebra: co w p"k, w w"ze=, 4. usun': ˘ zebra: talerze ze sto=u, 5. opanowa:, ogarn': ˘ zbiera mnie ch":. staropol. zebra: si" – wymrze:, zamkn':, sko<czy: si"\. ˚zbi[r. staropol. szebraw ]zebra=\, nye sbyorø ]nie zbior'\, sbyerz,

szerbal, sebral, sz' zebraly, szy' szebraly, zebrala szye,

1. a. o istotach /ywych – skupi: w jednym miejscu, zgromadzi:. =ac. congregare, colligere, b. o rzeczach – pozbiera: gromadz'c w jednym miejscu. =ac. colligere, cumulare,

coacervare, 2. o pieni'dzach – pobra:, >ci'gn':. =ac. de pecunia& exigere, cogere, 3. o wrzodach – sp"cznie:, wezbra:, wzd': si". =ac. de ulceribus& tumescere, augeri, 4. zniszczy: ]$\, =ac. delere, 5. oddzieli:. =ac. segregare, auferre; =ac. separare ˘ separatus ˘ >redniow. ang. separaten, ang. to separate, ros. otdelit;, razluhit;. 1. zebranie zgromadzenie os[b dla okre>lonego celu, zwykle om[wienia spraw, zagadnie<, doniesienia og[=owi o czym, i – czasem – wsp[lnego podj"cia decyzji. ˚wiec. staropol. sobrana, sebrane ludzi, sebrana, w sebranyv, 1. wielka liczba czego> zgromadzona w jednym miejscu, a. gromada, t=um. =ac. congregatio, conventus, turba, b. o przymiotach – skupienie, po='czenie, zjednoczenie. =ac. coniunctio, colligatio, 2. o owocach – usuwanie, sprz'tanie owoc[w z winnicy, 3. gromadzenie czego>. =ac. actus colligendi, comparandi, 4. zamieszki, =ac. tumultos, seditio. ang. gathering, ros. sobranie-sobranie. 2. zebranie zjednoczenie, unifikacja. staropol. 1477 szebranye – ='czenie razem. =ac. iunctim, una, ang. junction; union; fusion, ros. soedinenie-sojedinienie. zecer sk=adacz czcionki drukarskiej, pracownik drukarni sk=adaj'cy tekst. niem. setzer, starofranc. le compositeur, ang. type-setter, compositor, ros. nabor]ik-naborszczik. †zechcie: /yczy: sobie, pragn':. staropol. s kim zechczø ]z kim chc'\. =ac. velle, cupere, ang. to wish, desire, want, to will, ros. 'elat;-/e=at, zaxotet;-zachotiet. †zec-holc ma=a belka posadowiona nad osi' wozu konnego, w otworach kt[rej tkwi' k=onice; nasad. na k=onicach, z przodu i z ty=u wozu, oparte s' gnojanki. ˚w[z. staropol. 1499 zeczholcz. niem. setzen ]posadowi:, umiejscowi:\ % holz ]drewno, budulec, belka\. †zechrzci: chrztu udzieli:, ochrzci:. staropol. byl zekrczon, szy' krzsczyl. =ac. baptizare, baptismum administrare, starofranc. baptiser, >redniow. ang. baptisen,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. baptize, ros. krestit;-krestit.

†zeckn':, zecn':, zecsn': upa>: na duchu, za=ama: si", te/ przerazi: si" ]mo/e& uprzykrzy: sobie\. staropol. 1436 zecznawszy szobye, =ac. desperare, diffidere. †zecknienie rozpacz, brak nadziei. staropol. zeczknene. =ac. desperatio, defectus spei.

†zedra:, sdra:, zedra: si" staropol. 1415 zedran przed sz'dem newinne, 1479 szedral; zedraly y sdrapaly, 1. podrze:, rozerwa:, rozszarpa:, 2. pokaleczy:, porani:, 3. zu/y: odzie/ przez u/ywanie jej. =ac. 1. dilaniare, lacerare, 2. vulnerare, sauciare, 3. usu vestem deterere, ang. 1. tear down, 2. to hurt, 3. wear out, ]re. cloth\ used, ros. razorvat;-razorwat, razodrat;-razodrat. †zedrgn': si" 1. wzdrygn': si", wstrz'sn': si", zadr/e:, 2. sta: si" skruszonym, wzruszonym. staropol. zedrgnal sza, szedrgn'ly }si"|. =ac. 1. contremiscere, horrescere, 2. commoveri, compungi. anglosas. 1. scrincan, >redniow. ang. 1. schrynken, ang. 1. shrink, ros. s'imat;sq-s/imatsja, s'at;sq-s/atsja. zedrze: >ci'gn': co z czego lub kogo, si=', gwa=townie, obedrze:, zerwa:. ¯ ze ]czas dok.\ % drze: ¯ darcie. staropol. 1494 nye sdarl – gwa=townie >ci'gn':, zerwa:. =ac. vi extrahere, evellere, ang. rip off, ros. sdirat;-sdirat. zefir 1. ciep=y, =agodny wiatr, 2. cienka, g"sta tkanina, zwykle bawe=niana, w barwne, pod=u/ne paski lub w barwn' krat", u/ywana na letnie koszule m"skie. gr. dzephyros ]w ang. pisowni, gr. zephyros ^ zachodni wiatr\ ˘ =ac. zephyrus, franc. zephyre, niem. westwind, >redniow. ang. zeferus, zephirus, ang. zephyr, ros. zefir-zephir. zegar(ek(ynka dos=. miara czasu, ¯ z ]czas\ ¯ ze ¯ niem. zeit ]czas\ % gar ]miara\, t=umaczenie od ty=u. staropol. ca 1500 zeger – urz'dzenie mechaniczne odmierzaj'ce czas, zwykle umieszczone na wie/y miejskiej lub ko>cielnej. 1467 zegarnik – opiekun zegara umieszczonego na wie/y.


x ?y(Zy(?e(Ze(Za(D/y•gad=o, Ze(Zy•gad=owicz, Zygad=owski, ?ejga=o, ¯ niem. zeit }cait| ]czas\, ang. time }taim|, TC, ros. hasy. franc. le cadran solaire, ang. sundial ]zegar s=oneczny; instrument wskazuj'cy czas pozycj' cienia ostrza lub gnomonu na powierzchni tarczy zegara s=onecznego, z podzia=k' w godzinach\, ros. solnehnye hasy -so=necznye czasy. zegna-:(nie ¯ ze` % ˚gna: ¯ gon. 1. sp"dzi: pewn' liczb" zwierz't w jedno miejsce, 2. sprawi: ptaki do lotu, sp=oszy:. staropol. 1476 zegnaly, 1415 i 1419 segnal, 1420 segnaly. 1. przep"dzi:, usun': si=', 2. zmusi: do opuszczenia domu, m=yna, folwarku, 3. zegna: kogo> z tego >wiata – pozbawi: kogo> /ycia, zabi:. =ac. 1. expellere, vi eicere, 2. e domo, molendino, praedio sim. depellere, 3. aliquem occidere, interficere, ang. overthrow; decease, ros. oproki-dyvat;/nut;. ˚zbi:, zg=adza:, zguba, zmorzy:, zmordowa:. zej>: si" ¯ z` % ˚j>: ¯ itti.

†zejmowa: si", z-imowa: si" ¯ 1. obejmowa: si" ]ze` ^ o`\, 2. z ]czas dok. lub razem, wsp[lnie ^ s=aw. so\ % ima: si" ]chwyta:, j':\. s=owotw. pokr sejm, SZ, OE. staropol. 1420 seymowacz ssye. 1. mocowa: si" z przeciwnikiem, pasowa: si", >ciera: si", tak/e w dyskusji – przeno>ni, 2. o wsp[=/yciu p=ciowym ma=/onk[w – ='czy: si". =ac. 1. luctari, certare, 2. coire, coniungi, anglosas. wr≤stlian, >redniow. ang. wrestlen, wrastlen, ang. †Old Polish wrestle, ros. borot;cq-borotsja. †zejrza=y dojrza=y, b"d'cy w pe=ni rozwoju. staropol. 1476 grona zezrzala, =ac. tempestivus, maturus, franc. mur, niem. reif, anglosas., >redniow. ang. i ang. ripe, ang. ripe, ros. spelyj-spie=yj, zrelyj-zrie=yj.

1. †zejrze:, zejrze: si" staropol. szeszrzala nad, sezrzi bog, seszrzawszy. 1. ujrze:, zobaczy:, 2. ze{rze: na kogo> – wejrze: na kogo>, spojrze: =askawie, 3. wzi': pod uwag", rozwa/y:, uwzgl"dni: ]˚zwa/y:\, 4. ze{rze: si" – skierowa: oczy na

kogo>, popatrze:, spojrze:. =ac. 1. videre, inspicere, 2. respi-

cere, benignis oculis conspicere, 3. animadvertere, 4. oculos conicere, aspicere, ang. see, percive; consider,

u/videt;-u(widiet, po/smotret;-po(smotret.

ros.

2. †zejrze: dojrze:, ˚zejrza=y. †zej>cie, ze>cie czy zeszcie ¯ z`, ze` ]razem, zbie/nie\ % i>:. staropol. ca 1450 szesscz, 1440 szeszcze. 1. przyj>cie na jedno miejsce, spotkanie si" z kim>, 2. zgoda, porozumienie, wsp[lnota, 3. p[{na staro>:, podesz=y wiek. =ac. 1. conventio, congressus, 2. condicio, conventus, 3. senectus provecta, ang. 1. meeting, 2. concord, agreement, 3. elderly, old age, niem. 3. alter ]wiek; staro>:; stary, staruszek\, ros. 1. vstreha-wstriecza, 2. sxodit;sq-schoditsja, 3. po'ilost;-po/i=ost. zej>: 1. zst'pi:, zst'pi:, obni/y: si" krokami, w przen. upa>: ˘ zej>: na dziady, 2. wygin':, umrze:. ¯ z`, ze` ]w d[=\ % i>: ¯ itti. r[/norakie zastosowanie wynikiem u/ywania ‘chodzenia» w formie czasownika, jako s=owa oznaczaj'cego «trwanie» lub «przemijanie» rzeczy; “o co chodzi$” ^ “o co idzie$” ]odpow. ang. What’s going on$ ^ co si" dzieje$ czy What went wrong$ ^ co si" sta=o z=ego$ dos=. co tak posz=o$\; sta:  i>: ˘ na chodzie ]czynny, sprawny\. staropol. zej:, z-i: czy zy:, z-ij: czy zyj:, zni:, znij:, z-i: si" czy zy: si" czy zyj: si", zni: si". staropol. sedl ]zszed=\, scedl bil,

yest schedl, gego zessli, sydze, szedl, sczedwszi ]zszed=wszy\.

1. id'c, spu>ci: si" ni/ej, na d[=, zst'pi:, 2. opu>ci: jakie> miejsce, oddali: si" sk'd>, odej>:, te/ uda: si" dok'd>, 3. up=yn':, przemin':, koniec mie:, sko<czy: si", 4. straci: si=y, zdrowie, os=abn':, podupa>:, 5. sko<czy: /ycie, umrze: skona:, 6. zgin': gwa=townie, polec, 7. zabrakn':, nie dostawa:, 8. o ludziach& zi: si" – przyby: z r[/nych stron na jedno miejsce, zgromadzi: si", 9. z}n|zi: si" z kim> – obcowa: p=ciowo, 10. o przedmiotach& zi: si" – zbli/y: si" a/ do zetkni"cia, po='czenia, zetkn': si",

11. zesz=o si" co> – mia=o miejsce, odby=o si". =ac. 1. descendere, deorsum scandere, 2. discendere, abscedere, abire, 3. praeterie, transire, compleri, 4. deficere, languescere, debilitari, 5. decedere, obire, mori, 6. cadere, interfici, 7. deficere, deesse, 8. congregari, convenire, congredi, 9. coire, concubitum facere, 10. convenire, coniungi, 11. aliquid peractum est. ˚i>:, zeszcie. †zeklta: chciwie zje>:, po/re:. staropol. szekltano bødze. †zekrwawi: skrwawi: ¯ krew. †zeln': si" zelgn': si", o oczach& zamkn': si" ]pozornie\ i straci: zdolno>: widzenia. staropol. scheln'ly schi'. =ac. caligare, caligine obduci

atque caecum fieri zel-[wka(owa: podeszwa u but[w. ze=ga: powiedzie: nieprawd";

sk=ama:, zmyli:. ¯ ze ]czas dok.\ % =ga: ¯ =o/ ]k=am\. staropol. selgali ]ze=gali\, zelgal, szelgalszm, selze – 1. powiedzie: nieprawd", sk=ama:, oszuka:, 2. zawie>: nadzieje, sprawi: zaw[d. =ac. 1. mentri, falsa pro veris dicere, decipere, 2. decipere, deludere, ang. have lied, ros. solgat;-so=gat. †ze=w, z=ew ˚szwagier. staropol. 1455 szlew, ca 1460 slew, 1478 zlewya – 1. /ona syna, synowa, 2. siostra m"/a, szwagierka. =ac. 1. nurus, uxor filii, 2. glos, soror matiri, franc. 1. belle-fille, 2. la belle-s≥ur, ang. 1. daughter-in-law, 2. sister-in-law, ros. 1. nevestka, snoxa-snocha, 2. zolovka-zo=owka. †ze=wica siostra m"/a, szwagierka. ˚swiest, surza, swiekor, szwagier, zo=wica. OE. †zembry $ }nieznane|, wg. Ss 1953. staropol. 1495 zembry cingulum parvum. Zambr[w, miejscowo>: na trasie Warszawa – Bia=ystok. ¯ Zubry ¯ zu, zem % br ]b[r, d'browa\. s=aw. U ˘ pol. Å, ´ ]om, em\. nazwiska& Zemb•rzucki(rzycki(

(rowski(ro<(rucki, Zambr•zycki(owski(owicz(zuski, niem. ]$\ Marcella Sembrich

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1858–†1935, ur. Praxede Marcellina Kocha<ska, w Austrii. zemdle: utraci: chwilowo >wiadomo>:, przytomno>:. staropol. 1448 szemdlalam; zemglaly, zemglon, szemglala, 1. opa>: z si=, os=abn': na skutek wyczerpania, b[lu, g=odu, silnego wzruszenia, 2. zw'tpi:, upa>: na duchu, straci: nadziej". =ac. 1. attenuari, languescere, debilitari, 2. desperare, diffidere, spem amittere, ang. to faint, have fainted, ros. obmorohit;-obmoroczit, oslabit;sq-os=abitsja.

†zemdli:, zemgli:, zemdli: si" staropol. zemdli scha. 1. odebra: si=y, os=abn':, pogn"bi:, 2. zemdli: si" – zwi"dn':. =ac. 1. attenuare, extenuare, infirmare, 2. marcescere, flaccescere. zemkn': ¯ ze ]czas dok.\ % ˚mkn':, myka:. staropol. zemkn':, zemkn': si"; semkna, ¢semgnal sze, 1. >ci'gn':, zdj':, 2. zemkn': si" – przesta: by: widocznym, znikn': z oczu. ˚zwion':. =ac. 1. exuere, detrahere, 2. evanescere, e conspectu abire, ang. have flited, escaped, †Old Polish to take off; disappear, ros. ube'at;-ubie/at, izbegnut;-izbiegnut. zemle: ¯ ze ]czas dok.\ % mle:. skruszy: ziarno na cz">ci odpowiednim narz"dziem, rozetrze: je. staropol. ca 1470 smyele. =ac. comminuere, molere, ang. have grinded, have milled, ros. molot;-moto:.

zemrze: ¯ ze ]czas dok.\ % ˚mrze:. staropol. gdi bracza semr' – 1. o ludziach – sko<czy: /ycie, ponie>: >mier:, skona:, 2. o zwierz"tach – pa>:, zdechn':. =ac. 1. mori, obire, mortem oppetere, 2. perire, mori, ang. have died, ros. ]o ludziach\ umeret;-umieret, skonhitsq-skonczytsja, ]o zwierz"tach\ izdyxnut;-izdychnut. zemsta odwet, wyrz'dzenie znacznej szkody komu za wyrz'dzon' krzywd". ¯ ze ]po\ % msta ¯ m>ci: ]si"\. =ac. vindicare ]/'da:, zg=asza: pretensje\, starofranc. avengier, >redniow. ang. avengen, ang. avenge, ros. mstit;-mstit. s=owotw. pokr. revenge, starofranc. re` ]zn[w\ % venger ]starszy, uprzedni\ ˘ revenger, revenchier, ang. revenge, ros. mest;-mest. ¢zender }tak wg Ss 1953|,

zupe=nie {le, ¯ ¢zynder, ˚sinder. staropol. 1472 sinder, anglosas. sinder, pokr. niem. sinter, >redniow. ang. sinder, cinder ˘ ang. cinder }sinder| ]odpady w procesie obr[bki metalu\, CS. Nigdy nie by=o «zynder» w wymowie i pisowni, w Íredniowieczu, tym wi"kszym b="dem jest pisownia ‘zender» ]jak pisownia i wymowa brzmia=aby dzisiaj\ zrekonstruowana na podstawie przechodzenia liter, jednych w drugie, SZ, IYE, bez >wiadomo>ci /e s=owo «sinder» istnieje dzisiaj, w dok=adnie takiej wymowie i znaczeniu, jedynie pisane ‘cinder», CS. >redniow. sinder ˘ niby >redniow. “w=a>ciwej” pisowni ¢zynder ˘ obecnej nam pisowni i wymowy ¢zender. ¢zender wymys=em autor[w Ss 1953. ~ze< samiec. seleze< ]kaczor\, korze<, szersze<, nazwisko Ze<. ˚e<. zepch-a: ¯ ze ]czas dok.\ % pcha:. staropol. ca 1470 sepchaly ¯ ¢zepcha: ]przek=u:, przebi:\. ˚zb[>:, zdziurawi:. =ac. configere, transfigere, ang. pushed down, stuck, †Old Polish have stabbed, pierced. zepchn': ¯ ze ]czas dok.\ % ˚pcha:. staropol. 1420 sepchn'l, 1424, zepchn'l ]spowodowa:, /e kto>, co> spadnie, str'ci:, te/ popchn':, =ac. praecipitare, ros. spyxnut;-spychnut. †zeplwa: opryska: >lin' na znak pogardy, poha<bienia, oplu:. staropol. ca 1420 y szeplwan bandze; zeplwanego. =ac. conspuere, sputis foedare, ang. have spited ]out\, ros. pl[nut;-pliunut, na/plevat;-na(plewat.

†zeprze:, zeprze: si" staropol. 1450 spartho, 1418 ne sparli, 1466 sparwschy sz'. 1. pokona: s'downie, prawnie, uzyska: wyrok skazuj'cy, 2. zeprze: si" – mie: z kim> spraw" w s'dzie, s'dzi: si" z kim>, 3. zeprze: si" – zderzy: si" w boju, zetrze: w walce, natrze:. ¯ ze ]czas dok.\ % parcie ]nacisk\, s=owotw. pokr. s(na(tarcie ¯ tarcza. =ac. 1. in induicio vincere, causam obtinere, 2. litem coram iudice habere, 3. confligere, pugnare, ang. 1. to obtain favorable sentence

in a court of law, to prevail opponent there, 3. to struggle in battlefield, to charge enemy there. ˚orzeczenie.

†zepsowa-:(nie ¯ ze % psu:. staropol. zepsowal, 1428 sepsowal, 1. zmarnowa: przez z=e korzystanie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

roztrwoni:, 2. uczyni: nieu/ytecznym, zepsu:. =ac. 1. dissipare, disperdere, 2. delere, destruere, ang. have damaged, ros. po/is-portit;. zerdzewie: pokry: si" rdz'. staropol. ca 1470 serdzewalo, anglosas., >redniow. ang. i ang. rust; ang. has rusted, ros. zar'avet;-zar/awiet ˘ zar'ave-lyj/lost;. zerka: spogl'da:. pokr. wzrok. wo=. 1289 zercalo-zerca=o ]lustro\ ˘ lustracja ]przegl'd\, ros. zerkalo ]lustro\. zero(wnik ang. zero. zerwa Phyteuma, gat. ro>liny. zerwa: ¯ ze ]czas dok.\ % ˚rwa:. staropol. 1398 serwal, 1491 szervawsy, 1465 zerwalabi ss', 1488, zerwan – 1. si=' zdj':, nag=ym ruchem zedrze:, 2. o grobli – przerwa:, 3. wytarga: kogo>, wyszarpn':, 4. zerwan – taki, kt[remu wyrwano w=osy, 5. o >ci"gnach lub nerwach, zerwa: si" – p"kn':, rozerwa: si". =ac. 1. vi exuere, avellere, 2. dirumpere, rumpere, 3. aliquem percutere, concutere, 4. depilatus, capillis privatus, 5. rumpi, dirumpi, ang. 1. have torn off, 2. has broken, ros. razorvat;-razorwat. OE. †zerwip"p, zerwip'p Potentilla tormentilla Schrk., bot. pi"ciornik kurze ziele. ˚pi"ciornik krzewiasty. staropol. 1460 ¢szerwypønp tormentilla, 1472 serwip'p tormentalis, 1486 seruipøp tormentilla, ca 1500 serwypemp tormentilla. ˚gadownik, kamyk, karczyki. zeschn': si" ¯ ze` % ˚schn':. zeschy ¯ ze ]czas dok.\ % schn':. staropol. zeschlymy ]zesch=ymi\, zeschlych ]zesch=ych\ – 1. o wargach – nadmiernie wyschni"te, spieczone, spierzchni"te, 2. o cz=owieku – pozbawiony mo/liwo>ci poruszania si", bezw=adny, sparali/owany. =ac. 1. de labiis – sicca, siccata, 2. de homine – arefactus, paralyticus. zeschn': ]si"\ – 1. przez wyschni"cie sta: si" twardym, zeskorupie:, zaschn':, 2. o ro>linach – obumrze: z powodu utraty wilgoci, zwi"dn':, uschn':, 3. sta: si" bezsilnym, bezw=adnym. zeskoczy: ¯ ze` % ˚skoczy:. †zeskwarzy: ¯ ze ]czas\ % skwar. staropol. sskwarzil ]zeskwarzy=\ – 1. zniszczy: ogniem, spali:, 2. podgrzewaj'c uczyni: p=ynnym,


x roztopi:. =ac. 1. exurere, 2. igne admoto liquefacere. zes=a-:(nie ¯ ze ]czas dok.\ % ˚s=a:. staropol. 1425 seszlal y kaszal sbicz kmecza ]zes=a= i kaza=...\. 1. poleci: komu> uda: si" dok'd> z jak'> spraw', w celu wykonania czego>, zwykle w z=ych zamiarach, wyprawi:, wys=a:, 2. o Bogu – sprawdzi: kogo>, co> na kogo>, przys=a: kogo>, co> w jakim> celu, z jak'> misj'. ang. send down, ros. poslat;-pos=at. †zesn': za(u-sn':, zapa>: w sen. staropol. ca 1420 zesznøli szø, ca 1470 sesnaly. =ac. obdormire, obdormiscere, ang. fall asleep, ros. zasnut;-zasnut, AE. zesp-[=(oli: ¯ ze ]czas dok.\ % sp[= ¯ spo=em ]razem, wsp[lnie\. ang. team, group, body; unify, ros. uprq'ka-upria/ka, soedinit;-sojedinit ]zjednoczy:\. †zesromoci: 1. wykopulowa:, zawstydzi:, obrazi:, 2. oskar/y:, obwini:. ¯ ze` ]czas dok.\ % srom ]wstyd\. staropol. 1461(67 szsromoczene ]zesromocenie\; za sromoczenye ]zesromocenie\ – 1. naruszy: cze>:, zwastydzi:, obrzuci: wyzwiskami, obrazi:, s=ownie zniewa/y:, znies=awi:, 2. oskar/y:, obwini:. =ac. 1. infamare, inhonestare, conviciari, 2. accusare, culpare, ang. to defame, accuse, ros. opozorit;-opozorit, obeshestit;-obeshestit. †zestara: si" zestarze: si", sta: si" starym, s=abym. staropol. staracz }si"|, =ac. consenescere, marcescere, ang. have grown old, became old, elredly, advanced in years, ros. stat;sq po'ilom. zestarza=y ¯ ze ]czas dok.\ % stary. staropol. 1466 starzalego, ca 1470 starzalemv ]zestarza=emu\. staropol. se sstarzal ]zestarza= si"\, zestarze: si" ]sta: si" starym, do/y: p[{nego wieku\. ˚zestara:. zestaw z=o/enie por[wnywalnych rzeczy ze sob', s=u/'cych do jednego celu, np. wagon[w kolejowych, ksi'/ek. s=aw. stog= ]stag, staw; A, B, W, G\ ˘ su ]ze\ % stog= ]staw\ ˘ sustog= ]zestaw\ ˘ pol. staw, ros. sustaw ]przegub\. zestawi-:(enie ¯ ze` % ˚stawi:. 1. zmieni: po=o/enie przedmiotu, z wy/szego miejsca na ni/sze,

2. stawiaj'c, uk=adaj'c, zbli/y: dwie rzeczy do siebie, po='czy:, zrobi: ca=o>: z element[w, 3. badaj'c, por[wnuj'c, stwierdzi: podobie<stwa i r[/nice mi"dzy kim czym. staropol. sstawyøø ]zestawi'\ – umie>ci: jedno przy drugim, przy='czy:, z='czy:. =ac. conectre, iungere. ang. 2. connect, 3. compare, ros. soedinit;-sojedinit ¯ so-so ]razem\ % edin-edin ]jeden\. †zesto/y: ustawi: w stogi. ¯ ze ]czas dok.\ % st[g ¯ stagnacja. staropol. 1499 stozycz ]zsto/y:\. =ac. acervos, frumenti struere. †zestraszy: nape=ni: l"kiem, trwog', przerazi:. ¯ ze ]czas dok., wy`\ % straszy:. staropol. 1466 szestraszeny, ang. frighten, have scared, feared, ros. napugat;t-napugat; boqzn;, u'as-u/as, strax. †zestrzyc szarpi'c, rozerwa:, rozedrze:. staropol. strzize, =ac. lacerare, scindere, ang. have torn apart, ros. razorvat;-razorwat. †zeszcie zej>cie, >mier:. ¯ i>:. †zeszczepa: roz=upa:, rozp=ata:. ¯ ze ]czas dok.\ % szczapa ]=upka\. staropol. 1466 sczepalecz – zszczepa:. =ac. discindere, frangere, ang. split, clave, ros. ras]epit;-rasszczepit, raskolot;-rasko=ot. zesz=y tylko co miniony ˘ zesz=ego roku, tygodnia. ¯ ze` ]czas dok.\ % sz=y ¯ i>:. ang. last ˘ last week, last year , ros. prowedwij-proszedszij. staropol. zesz=y – podesz=y wiek. ang. aging ]starzej'cy si"\ ¯ age ]wiek\, ros. po'iloj-po/i=oj. staropol. szslego ]zesz=ego\, XV w. ssesly; nye barzo szeszle. 1. ten, kto zszed= z tego >wiata, umar=, zmar=y, 2. o koniu – s=aby, lichy, stary, 3. o brwiach – zbiegaj'ce si", schodz'ce. =ac. 1. mortus, defunctus, 2. de equo – vetus, vilis, 3. de superciliis – conexa, conicunta, ang. 1. deceased, 2. horse – weak, poor, miserable, 3. eye brows – convergent, ros. 1. pokojnik-pokojnik. zeszpeci: uczyni: brzydkim, oszpeci:. ¯ ze ]czas dok.\ % szpeci:. staropol. zeszpaci:, XV w. szespaczone ]zeszpecone\. =ac. foedare, deformare,

ang. uglified, disfigured, ros. zdelat; otvratitel;nom. †ze>milni: pope=ni: czyn nierz'dny, cudzo=o/y:, tj. dobrowolnie wsp[=/y: z p=ci' przeciwn', szczeg[lnie z nie/onatym m"/czyzn', czyn og[lnie zabroniony przez prawo. ¯ ze ]o\ % >miel-i:(enie ¯ >mia=o>:. staropol. nye cudzolosz;

nye b'dzyesz czudzoloszyl, nye stroy grzechu nyeczysthego, nyeczistosczi nye plodzy. =ac. fornicari, adulterare, =ac. fornix, fornicis ]1. podziemie,

piwnica, vault, 2. dom publiczny, burdel\ ˘ fornicari ˘ p[{no=ac. fornicatus, franc. fornication, paillardise, >redniow. ang. fornicatioun, ang. fornicat-e(ion, ros. bludit;-b=udit ¯ blud=. †zetech=y taki, kt[ry straci= przytomno>:, zemdlony. staropol. sche}t|la ]zetch=a, zemdlona\. ang. have fainted, swooned away, ros. obmorohen-obmoroczen. †zetchn': wyda: ostatnie tchnienie, umrze:. ¯ z•dech•=a  z•edch•la ]deed\. staropol. nathychmyast zedchla. 1. †zetka: 1. ukta:, zrobi: z prz"dzy tkanin" na krosnach, 2. poprzetyka:, ozdobi: przetykaj'c. ¯ ze ]czas dok., u`\ % tka:. staropol. setkaly ]zetka=y\, zedkani bili ]utkane by=y\. 2. †zetka: ¯ ze` % ˚tkn': ]si"\, ¯ ze ]razem, wsp[lnie, spo=em\. spotyka: ]si"\. staropol. sedkasz. =ac. occurrere, obviare, franc. aller a la recontre, anglosas. metan, >redniow. ang. meten, ang. meet somebody, staroros. vstr≠tit; ¯ vstr≠hat;, ros. vstretit;(sq)-wstretit]sja\. zetkn': przy=o/y: co do czego, spowodowa: przyleganie do siebie dw[ch przedmiot[w. ang. has stuck together, annexed, applied, joined, added, ros. prilo'it;-pri=o/it. staropol. 1447 setknal, sze sedkla strzecha – 1. pojedna:, pogodzi:, 2. po='czy:. =ac. 1. componere, reconciliare, 2. nectere, iungere, franc. ]re`\concilier, ang. 1. reconcile, 2. join, ros. pri/po-mirit;-pri(po•mirit, soedinit;-sojedinit. †zetle: 1. os=abn':, zacz': niszcze:. 2. powala:, ubrudzi:. ¯ ze ]czas dok.\ % tlen ]py=, ziemia\. staropol. 1471 zetleye, 1470 zetlalo.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x =ac. 1. tabescere, debilitari, 2. tabefacere, inquinare, ang. 1. weaken, 2. to soil, ros. 1. oslabit;-os=abit, obessilit;-obessilit, 2. zapahkat;-zapaczkat. †zetrwa: wytrwa:. ¯ ze ]czas dok., wy`\ % trwa:. staropol. zetrwa, sethrwali. =ac. perseverare, permanere, ang. hold out, have persevered, ros. ne sdavat;sq.

zetrze:, zetrze: si" 1. tr'c, usun': zewn"trzn' warstw" czego, tarciem spowodowa: ubytek czego, zedrze:, 2. tr'c, pocieraj'c, zebra: z powierzchni czego pokrywaj'cy j' py=, zanieczyszczenie, 3. tr'c, rozdrobni: co, pokruszy:; popi=owa:, 4. w przen. ca=kowicie zniszczy: unocestwi: kogo lub co. ¯ ze ]czas dok.\ % trze: ¯ tarcie ¯ tarcza; s=owotw. pokr. natacie, utarczka, po(wy•trze:, tarcica. staropol. nye setrze, start ]starty\& 1. zniszczy:, unicestwi:, szczeg[lnie wroga, 2. tarciem, usun':, np. py=, 3. zmiesza:, 4. zetrze: si" – z=ama: si". =ac. 1. conterere, atterere, destruere, 2. abstergere, tergendo auferre, 3. commiscere, 4. frangi, diffringi, ang. 1. annihilate ¯ =ac. annihilatus, 2. ]kurz\ dust off, ]na miazg"\ crush, ros. ]drobi:\ razdrob-lqt;/it;, ]pokona:\ pokor-qt;/it;, ]unicestwi:\ unihto'-at;/it; -uniczto/yt ]unicestwi:\ ¯ nihtoniczto ]nic\. †zetrzenie st=uczenie, zniszczenie. staropol. ca 1470 setrzenim, zetrzenym. =ac. allisio, destructio, ang. shmash, break; destruction. zew 1. powo=anie, wewn"trzny g=os ¯ zwuk ]g=os\; od•zew – od•d{wi"k, 2. zwa: ˘ nazewnictwo, pozew ]pozwanie, wezwanie, zew – wez\. wo=. 1289 prizyvati ]przyzwa: – wezwa:\ ˘ mazur. zovutsq ]zw' si"\ ¯ s=aw.-ros. zov;. †zew=oka =up, zdobycz. ˚trofeum. ang. trophy, ros. trofej-trophej. †zew=oki zw=oki. †zewna 1. z wierzchu, na zewn'trz, po zewn"trznej stronie, 2. w >rodku, wewn'trz, w przeno>ni – w umy>le, w pami"ci. staropol. ca 1500 zewn'; zewna. =ac. 1. extra, foris, 2. intra, hoc loco – intus, in amino, ang. 1. exterior, 2. interior,

ros. 1. naru'naq storona, 2. vnutre-s ]wn"trze\, vnutrenij vid. zewn'trz 1. poza obr"bem czego, z wierzchu, 2. poza granicami kraju. staropol. zewn'tr, zwn'trz; 1436, zewn'tr, wn'trz, 1444 zwnatrz; zewnøtrz, swnøtrz, =ac. 1. extra, extrinsecus, foris, 2. intra, intrinsecus, intus, zewn"trzno>: – to, co jest widoczne na zewn'trz. zewn"trzny, zwn"trzny – 1. widoczny na zewn'trz, na powierzchni, 2. odnosz'cy si" do spraw materialnych ]w przeciwie<stwie do duchowych\. †zewno>: to, co na zewn'trz. staropol. zewnoscz. =ac. quod forinsecus, foris est. staropol. zewnu, zwnu; swnøtrz a swnu – 1. z wierzchu, z zewn'trz, na zewn'trz, po zewn"trznej stronie, 2. w >rodku, wewn'trz. zewrze: ¯ ze ]czas dok.\ % zwarty. z='czy: ze sob', spoi:, zamkn':, zacisn':, zespoli:. zewrze: si" – 1. zamkn': si", zawrze: si", zacisn': si", zbi: si", 2. mocno chwyci: si" nawzajem, sczepi: si". staropol. 1. swarly wozy ]zaprz'c\, 2. 1451 swarta biwa concluditur ]zamkn':\. =ac. 1. capistare, currum iungere equis, 2. claudere.

zewsz'd, †zewsz"dy ze wszystkich stron. ¯ z % e ]='cznik\ % wsz'd ¯ wsz"dzie. staropol. schewsch'd; szewsz'di. =ac. undique, ab omnibus patribus. zez(owaty zaburzenie prawid=owego widzenia obuocznego wskutek ustawienia ga=ek ocznych w jednym kierunku. ang. squint, squint-eyed, ros. kosoj-kosoj, raskosyj, kosoglaznyj-kosog=aznyj, kosoglazie-kosog=azie. s=owotw. pokr. sko-s(>nooki. ˚szar=ooki ¯ szar=o % oki ¯ oko. staropol. zez – sze>: punkt[w na kostce do gry. =ac. senio sex puncta in tessera. zezna: ¯ z` % ˚zna:. wyjawi: to, co si" wie w danej sprawie, szczeg[lnie dla s'du. staropol. zeznawa: – u(przy-znawa:. =ac. depositus ˘ p[{no=ac. depositio ˘ starofranc. i >redniow. ang. ang. deposition, declaration, ros. svidetel;stvo/vat;, pokazanie-pokazanie. staropol. zezna:, zzna:, zezna: si"; staropol. 1420 zesnal,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1431 szesna, 1443 zeszna, 1468 szesznaly, 1497 zeznal – 1. wypowiedzie: si" w jakiej> sprawie, o>wiadczy:, z=o/y: zeznanie, 2. przyzna: si" do czego>, 3. uwzgl"dni:, pozna:, uzna: racje, 4. przejawi:, uzewn"trzni:, 5. dokona: przegl'du, rozpozna:, 6. przy`, 1452 gdi my rz'd sesnal. ze` ^ przy`; Ss 1953& $ }niejasne|. staropol. zeznawa: – 1. dokonuj'c ogl"dzin – ocenia: rozmiary lub jako>: czego>, 2. wyznacza:, uznawa: ]nale/no>:\, 3. stara: si" pozna:, bada:. =ac. 2. agnoscere, approbare ]debitum\, 3. examinare, scrutari, ang. 1. assessment, 3. investigate, ros. 1. ocenka-ocenka, 2. oblo'enie, oklad-ok=ad, 3. issledovat;-issledowat. zezula Coccinellidae, biedronka. ros. zozula-zozula, OE. †zezwa: 1. wezwa:, kaza: przyj>:, 2. zaprosi:. ze` ^ przy` ]przyzwa:\. staropol. zezwafszi, zezwaw, zesval, zezvacz, zezvawschy. =ac. 1. convocare, 2. corrogare, ang.1. summon, 2. invite, ros. 1. prizvat;-prizwat, 2. priglasit;, poprosit;. zezwol-enie(i: ¯ ze` % ˚zwoli:. ¯ ze` ]po`\ % zwolenie ¯ z woli(: ¯ wola. oficjalna zgoda, zwykle wyra/ ona na pi>mie. staropol. 1461 zesvolene, 1491 zeszwolyly ym myecz ˘ staropol. zezwolenie – zgoda na co>, wsp[lnota, porozumienie, staropol. zezwoli: – pozwoli:, zgodzi: si". =ac. permittere ˘ permissio ˘ franc. permission ˘ >redniow. ang. permission ˘ ang. permission, consent, ros. poz/doz-volenie, razrewenie-razreszenie, soglasie-sog=asie ¯ so-so ]razem, wsp[lnie\ % golos, glas. †ze{rze: ujrze:. ˚¢jrze:. †ze/re: ¯ ze ]czas dok., po`\ % /re: ]ch=on':, je>:\. zje>:. staropol. glowø gego }kozie=ka|

y s nogamy, y s droby szezrzeczye; sesrze ]comedat\ lvd, kotoregos ty nye znasz. =ac. consumere ˘ starofranc. consumer ˘ >redniow. ang. consumen ˘ ang. consume, ros. s=est;-sjest. †ze//enie spalenie. staropol. 1471 them sezenyem, =ac. exustio, incendium, ang. consumed by flames, burnt to the ground, burnt down, up, ros. s'eh;-s/ecz ]spali:\, sgorelyj-sgorie=yj ]spalony\ ¯


x sgoret;-sgoret ]spali:, zgorze:\. z"bat-y(atka maj'cy du/e z"by, uz"biony. ¯ z"by ]liczba mn.\ ¯ z'b. staropol. z"baty ]/wawy, ochoczy\. =ac. in` % dens, dentis ]z'b\ ˘ p[{no=ac. indentare ˘ starofranc. endenter ˘ >redniow. ang. endent ˘ ang. indented, toothed, ros. zazubri-vat;/t;zazubri-wat(t ]zaz"bi-a:(: si"\. ¢z"d sw"dz-i:(enie. ros. zud. †zgadanie zasi"gni"cie porady prawnej. ¯ z ]czas dok.\ % gadanie. staropol. 1444 zgadanye, =ac. actus aliquem de iure consulendi. †zgadka wywody na temat pochodzenia. staropol. ca 1470 sgathky o pokoleny' genelogi. =ac. quastiones, quae de origine gentis moventur. zgad-n':(ywa: ¯ z` % ˚gadn': ¯ gada: wiedzie:\. 1. domy>li: si" czego, przepowiedzie: co trafnie, 2. rozwik=a:, rozwi'za: co, wyt=umaczy: znaczenie czego. ¯ z ]czas dok.\ % gada: ]wiedzie:\. staropol. sgadn ]zgadnij\, ca 1470 sgadnyeczely – 1. pozna:, domy>li: si", 2. obja>ni: co niezrozumia=e. =ac. 1. conicere, coniectare, 2. explicare, explanere, franc. 1. conjecture, prevision, 2. explicuer, eclaircir, ang. 1. guess, 2. explain, ros. 1. dogadka-dogadka, 2. ob=qsnit;-objasnit. †zgadnienie odgadni"cie, wyja>nienie, tak/e wyt=umaczenie snu. ¯ z ]czas dok.\ % gada: ]m[wi:\. staropol. ca 1470 zgadnyenye. zgadula zwrot /artobliwy tylko w wyra/eniu “zgaduj zgadula w kt[rej r"ce z=ota kula” zach"caj'cy do odgadni"cia np. w kt[rej, zamkni"tej d=oni jest jaki drobny przedmiot, gdzie zgadula – osoba zgaduj'ca. zgadywanka gra polegaj'ca na zgadywaniu, rozwi'zywaniu czego. ¯ zgadn': ¯ z ]czas dok.\ % gada:. s=owotw. pokr. zagadka. ang. puzzle, riddle, ros. zagadka-zagadka, nedoumenie, zatrudnenie. †zgadza: rozwa/a:, rozpami"tywa:. staropol. 1461(67 szgadzayancz, =ac. examinare, cogitare, starofranc. reflecter, >redniow. ang. reflecten, ang. reflect, ros. razmywlqt;-razmyszlat, rassu'dat;-rassu/dat.

†zgadza: czemu> dogadza:, schlebia:. ˚podliza:. staropol. zgodzi: – dogodzi:. zgadza: si" wielokrotnie zgodzi:. ¯ zgoda ]przystanie na czyj'> my>l, post"powanie; jednomy>lno>:\. staropol. 1440 zgadzal }si"|; sgadzay'cz, 1466 sgadza sz', ca 1500 sg'dzacz szy', 1488 szgadza }si"| – 1. post"powa: wed=ug czego> lub kogo>, 2. /y: bez spor[w, 3. zgadza: si" k czemu> – mie: takie samo zdanie, mie: podobne pogl'dy na co>, 4. odpowiednim by:, 5. by: takim samym, niczym nie r[/ni: si". =ac. 1. alicui consentire, 2. concordare, concordes esse, ang. agree, concord(ance, ros. soglawat;sq-sog=aszatsja, sxodit;sq; 'it; soglasno. zgaga uczucie pieczenia w prze=yku; niesmak w gardle, prze=yku, kac. staropol. ca 1455 szgaga, ca 1500 sg'g'. =ac. ardor faucium, ang. heartburn ]uczucie palenia w prze=yku i /o='dku powodowane przez nadkwasowo>: /o='dka\, ros. iz'oga-iz/oga ¯ iz % /oga. zgania: wielokrotnie zgoni:. staropol. 1407, 1410, 1411 sganal, ca 1470 sganal – usuwa: sk'd>, przep"dza:, sp"dza:, odgania:. =ac. expellere, eicere. zgani: ¯ z ]czas dok.\ % gani:. udzieli: nagany, upomnie:, pot"pi:. staropol. szganil, ca 1400 ganyl, 1477 sgayn, ca 1470 sgaynon b'dzesch ]zganion b"dziesz\, staropol. skarci:, upomnie:. =ac. exprobrare, castigare, ang. blame, censure, reproach, ros. vinit;-winit, xulit;-chulit. zgarbi: si" ¯ z ]czas dok.\ % garb. staropol. zgarbywszy szye; staropol. zgarbyone na vizenye – pochyli: si", zgi': si". =ac. flecti, inclinari, ang. have bent, ros. sognut;-sognut, sgibat;-sgibat. zgrabny dos=. ujmuj'cy; wra/enie, estetyka, abstrakcja. ¯ grab ]chwyt, j"cie\ ˘ za•chwyt ]wy/szy stopie< uj"cia\. wg. mSjp 1969& 1. «maj'cy w=a>ciwe proporcjonalne kszta=ty, =adnie, harmonijnie zbudowany; kszta=tny», 2. «maj'cy harmonijne ruchy; zr"czny, zwinny», 3. « zr"cznie sformu=owany; lekki, finezyjny». skutkiem powy/szego jest uj"cie,

wywo=uj'ce wra/enie zadowolenia. inne sprawy mog' r[wnie ujmowa:, np. obycie, w tym zr"czny, zwinny. =ac. dexter, niem. gewandt, franc. adroit, ang. dexterous, skillful; ]dorodny\ well-shaped, ros. lovkij-=owkij, provornyj. †zgardzenie 1. zniewaga, obelga, 2. wyrzeczenie si" czego>, odtr'cenie. s=owotw. pokr. wzgarda, pogarda. staropol. sgardzenym, sgardzenye. =ac. 1. contumelia, 2. abnegatio, renuntatio, ang. 1. insult, outrage, 2. abstain, refusal, ros. 1. oskorblenie-oskorblenie, obida-obida, 2. otkazat;otkazat, otvergat;-otwiergat. †zgardzi: ¯ z ]czas, po`\ % gardzi:. staropol. zgardzila, sgardzyl, sgardzyly – 1. okaza: brak szacunku, zlekcewa/y:, 2. przez lekcewa/enie nie chcie: ]czyni: czego>\, odm[wi:. =ac. 1. contemnere, spernere, 2. neglegere, dedignari, ang. 1. disrespect, disregard, 2. neglect, refusal, ros. 1. neuva'anie-nieuwa/anie, 2. nebre'enie-niebre/enie. zgarn': ¯ z ]czas dok.\ % ˚garn':. 1. zgromadzi:, zebra:, zsun': do siebie, 2. usun': sk'd, zmie>:, odgarn':. staropol. sgarnyona. staropol. zebra: razem, w jedno miejsce, skupi:, zgromadzi:. =ac. colligere, congregare, ang. compile, gather, collect, assemble, ros. sobrat;-sobrat ¯ sobirat;-sobirat. †zgarnia: si" mie>ci: si" w czym>, zawiera: si", by: zamkni"tym. staropol. sgarnyona, sgarnyono, =ac. contineri, concludi, ang. contained in, ros. soder'at;-sodier/at, zakl[hat; v sebe. zgasi: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚gasi:. 1. st=umi: palenie si" czego, 2. zniszczy:, st=umi:, os=abi:, uciszy:. staropol. sgasil, sgasz'cz, szhasyla plomeny – 1. sprawi: /e co> przestaje pali: si", st=umi: ogie<, 2. uniewa/ni:. =ac. 1. extinguere, ignem restinguere, 2. abolere, irritum facere, franc. 1. eteindre, 2. annuler, ang. 1. extinguish, 2. annul, ros. 1. pogasit;-pogasit, 2. unihto'it;-uniczto/yt. staropol. zgasn': – przesta: pali: si", staropol. zgaszenie – sprawienie, /e co> przestaje pali: si". zgi': ¯ z ]czas dok.\ % ˚gi':. staropol. 1456 zegnye –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x zakrzywi: do do=u, nachyli:. =ac. inclinare, frangere, ang. have bowed, bent, curved, ros. sognut;-sognut, sgibat;-sgibat. †zgiba: zgina:, ugina:. ˚zgi':. staropol. thobye zgybaya kv chwalye thwey, =ac. inclinare, flectere. †zgibcze: sta: si" wiotkim, gi"tkim, w przeno>ni – z=agodnie:, zmi"kn':. staropol. gyødrzoscz sgipczeye. =ac. lentescere, mitescere, hoc loco translate, ang. have frailed, ros. lomkij-=omkij, grupkij-grupkij. zgi': ¯ z ]czas dok., wy`\ % gi':. zgie=k dokuczliwy, k=uj'cy w uszach ha=as, wrzawa, harmider, gwar, wiele r[/nych g=os[w. ¯ z % gie= ]1. wrzawa, 2. k=u:\. zgi"cie zmiana kierunku w spos[b p=ynny, =ukiem; za=amanie, zak=adka; z ^ wy, ˚gi':. =ac. curvus ˘ ang. curve, staroros. gbe'-gbie/, g=be'gbie/, ros. sustav, sgib> povorot, naklon. zgina: nadawa: kszta=t =uku, gdy o plecach – pochyla:, sk=ania:. staropol. sgynay, =ac. incurrere, inclinare, ang. bent, ros. sgibat;-sgibat. ˚zgiba:. zgin': ¯ z ]czas dok.\ % ˚gin':. staropol. i sginecze ]i zginiecie\,

y zginø, zgineta, zgincze, zgynye, zgyn'ly –

1. o istotach /ywych – ulec zag=adzie, straci: /ycie, umrze:, zw=aszcza >mierci' gwa=town', nag=', 2. ulec zniszczeniu, zniweczeniu, 3. zgubi: si", znikn':, straci: si", 4. o pokarmach – zepsu: si", straci: >wie/o>: w=a>ciwy smak, 5. zgin': ]dawno>ci'\ – ulec przedawnieniu, prawo do czego> wskutek przedawnienia ]˚zby:\. =ac. 1. perire, obire, decedere, 2. perire, deperire, extingui, 3. perire, deperdi, 4. putrescere, saporem, 5. praescribi, praescriptione irritum fieri, ang. 1. lost ]his or her\ life, 2. has

been destructed, ruined, annihilated, 3. lost, 4. spoiled, decayed, 5. lost by prescription, ˚zby:,

ros. 1. pogibwij-pogibszij, 3. zabludivwijsq. staropol. zgin"=y – 1. zamordowany, zabity, 2. stracony, utracony, zagubiony, =ac. 1. interemptus, occisus, 2. perditus, amissus, ang. 1. murdered, killed, 2. lost, ros. 1. ubityj, 2. poterannyj.

staropol. zginienie – 1. zag=ada, zatrata, wyniszczenie, zatracenie, 2. stracenie, przepadek, utrata. =ac. 1. pernicies, clades, interitus, 2. amissio, iactura, ang. extinction, extermination, 2. loss, ros. 1. potxanie, pogawenie, 2. gibel;-gibiel. †zgl'dn': spojrze:. ¯ z ]czas dok.\ % gl'd. ˚gl'd, jrze:. staropol. ¢slodnowszy ]wzgl'dn'wszy\. =ac. perspicere, intueri, ang. have a glance, ros. vzglqdet;-}†wzgladiet|. zgliszcza ruiny szcz'tki. szcza ]ruina\ ¯ sko ˘ horodyszcze, chatnisko, grodzisko. zg=adza: wielokrotnie zg=adzi:, staropol. zgladzacz myeczem, tszcziczø dusze sgladza, 1. o istotach /ywych – pozbawia: /ycia, zabija:, ˚zbi:, zegna:, zguba, zmorzy:, zmordowa:, 2. niszczy:, usuwa:, 3. o Chrystusie, zg=adza: grzechy – odkupywa:, zmazywa: grzechy. =ac. 1. de animantibus – interficere, occidere, 2. delere, tollere, 3. de Christo – peccata, tollere, redimere, ang. 1. to kill, slaughter, 2. destroy, remove, 3. redeem, ros. 1. ubivat;, 2. unihto'at;-uniczto/at, umer]vlqt;, 3. iskuplqt;-iskuplat. staropol. zg=adzenie – 1. zatracenie, unicestwienie, zniszczenie, 2. puszczenie w niepami":, darowanie, 3. zg=adzenie grzech[w, odkupienie, zmazanie grzech[w przez Chrystusa, 4. odrzucenie, pot"pienie. staropol. zg=adzi: – 1. o istotach /ywych – pozbawi: /ycia, zabi:, 2. zniszczy:, zniweczy:, usun':, 3. o z=ych uczynkach – pu>ci: w niepami":, darowa:, przebaczy:, 4. o Chrystusie, zg=adzi: grzechy – odkupi:, zmaza: grzechy, 5. pozbawi:, =ac. 1 de animantibus – interficere, occidere, necare, 2. delere, exterminare, tollere, 3. de malis facinoribus – dimittere, ignoscere, 4. de Christo – peccata tollere, redimere, 5. privare, spoliare. ang. 3. forgive, 4. redeem, 5. deprive, ros. 3. otpus-kat;/tit;, 5. liwit;-liszit, ]cerk. ekskomunikowa:\ liwit; duxovnogo sana. zg="bi: ¯ z` % ˚g="bi:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†zg=oba, z=oba ¯ z=o ]szkoda\ % ba ]robi:, czyni:\. staropol. mnoszstwa zglob, zgloba, zglobø ]zg=ob"\ – 1. niegodziwo>:, z=y uczynek, wyst"pek, 2. przekle<stwo, z=orzeczenie, te/ obelga. =ac. 1. malitia, nequitia, crimen, 2. maledictio, convicium, ang. 1. misdemeanour, 2. curse, ros. 1. prostupok-prostupok, naruwenie zakonov, 2. proklqte-prokljatie. staropol. zg=obi: – z=o czyni:, post"powa: {le, niegodziwie, szkodzi:, =ac. malefacere, male agere, nocere, franc. malfaitrice; deit, mefait, ang. wrongdoing, misdemeanour, ros. durnoe povedenie. staropol. zg=obiwy – z=y, pope=niaj'cy z=e uczynki, wyst"pny, staropol. zg=obliwie – z=o>liwie, niegodziwie. staropol. z=obliwo>: – z=o>:, niegodziwo>:, z=y uczynek, wyst"pek. staropol. zg=obliwy – z=y, pope=niaj'cy z=e uczynki, wyst"pny. zg=oska sylaba. ¯ z ]czas\ % g=os. zg=upie: ¯ z ]czas dok.\ % g=upi. sta: si" nierozumnym, g=upim, straci: rozum. staropol. szglupyely, =ac. obbrutescere, stupidum fieri, ang. have lost ]his or her\ mind, became silly, ros. stat;sq glupom, vzdornom, durahlivom.

zgni-:(=y(lec(lizna ¯ z` % ˚gni:. ulec procesowi rozk=adu chemicznego pod wp=ywem dzia=ania bakterii. zgnilizna – 1. stan rozk=adu, zepsucia materii, substancji organicznej, 2. choroba warzyw i drzew. zgni=y – uleg=y procesowi rozk=adu. zgnicie – zepsucie, rozk=ad. staropol. zgnicie – zepsucie, rozk=ad, =ac. corruptio, tabes, staropol. zgni: – ulec zepsuciu, rozk=adowi, zniszczeniu, =ac. putrescere, tabescere, corrumpi, staropol. zgni=y – 1. uleg=y zepsuciu, rozk=adowi, 2. bagnisty, =ac. 1. putridus, tabidus, 2. paludosus, caenosus, staronord. rotinn, >redniow. ang. roten ˘ ang. rotten ]zgni=y, cuchn'cy, zepsuty\, ros. isporhennyj-isporczennyj, gniloj-gni=oj.

zgod-a(ny(zi: ]si"\ ¯ z` % godzi:. dos=. zbieg ]celu, interesu\ ˘


x zgodny ]zbie/ny\, zgodzi: si" ]przysta: na co\. ¯ god ]rok, pora, czas, raz; biec, sta:\. W rezultacie, skutkiem tego/& 1. brak konfliktu, jednomy>lno>:, jedno>: w dzia=aniu, 2. przystanie na co>, zezwolenie na co. staropol. zgodi ]zgody\, sgoda, szgoda, zgodzye ]zgodzie\ – 1. brak zatarg[w, nieporozumie<, pojednanie, porozumienie, 2. jednomy>lno>:, jednakowo>:. =ac. concordia, concorditas, compositio, 2. unanimitas, consensio. staropol. zgodliwie ]jednomy>lnie\, zgodliwy ]jendnomy>lny, bezsporny\, zgodlno>: ]wsp[lne cechy, podobie<stwo\, zgodnie – 1. jednomy>lnie, bez spor[w, 2. s=usznie, w=a>ciwie, odpowiednio. franc. consentir, convenir, accepter; harmonie, accord, ang. agree(able, concord, ros. soglasie-sog=asie ˘ sogla-wat;sq/sitsq, sxodit;sq, sojtis;-sojtis sootvetstvennyj, soglasnyj-sog=asnyj ]jednomy>lny, zgodny\, sxodstvo-schodstwo ]zgodno>:, zbie/no>:\. W mSjp 1969& «brak konfliktu; jednomy>lno>:, jedno>:, harmonia, zgodno>:». Pomijaj'c zgoda  zgodno>:, czyli “mas=o ma>lane”, wszystkie pozosta=e mijaj' si" z pochodzeniem s=owa. zgoda to zbie/no>: ˘ zgodny ^ zbie/ny, a wi"c niekoniecznie zupe=nie, w jedno>ci – wystarczy /e w znakomitej, zasadniczej cz">ci. Tak i jednomy>lno>:, zbie/no>: nie jest jednomy>lno>ci', cho: blisko, bliskoznaczne. Jednomy>lno>: to 100@ zgodno>ci, lub bliskie stu, a zgodny mo/e by: w ich 80-ciu. I do tego celu jest r[/ny termin. Og[lnie – przebija brak >cis=o>ci, j"zyk polski nie rozbity na zg=oski z opisaniem ich znacze<, ˚god. †zgod=o um[wiona zap=ata. staropol. 1466 sgodlo zaplacza, †zgodn': 1. oszacowa:, oceni: warto>:, 2. ustali:, ustanowi:, orzec. s=owotw. pokr. zgadn':, OA. staropol. sgodl, =ac.1. aestimare, taxare, 2. decemere, constituere, ang. 1. estimate, 2. determine, ros. 1. ocenka ˘ ocenivat;,

ocenit;> vyhisl-qt;/it;> smeta, 2. opredel-qt;/it;, rewit;sq, rewat;, rewit;.

staropol. zgodnienie& sgodnyenye ]odgadni"cie, wyja>nienie\. †zgodno s=usznie, w=a>ciwie, odpowiednio, dos=. zbie/nie. staropol. 1448 zgodno. =ac. convenienter, apte, ut decet,

franc. le droit, anglosas., >redniow. ang. i ang. right, ros. pravo-prawo. †zgodno>: dos=. zbie/no>: ˘ 1. brak wojen, stan pokoju, 2. bliskie jednomy>lno>ci, ˚zgoda, 3. odpowiednio>:, brak rozbie/no>ci. staropol. czassu pokoya a zgodnoscz. =ac. pax publica, starofranc. pais, >redniow. ang. pees, pais, ang. peace, ros. mir-mir, tiwina-tiszina, spokojstvie-spokojstwie. staropol. zgodny – 1. zgadzaj'cy si", sk=onny do zgody, /yj'cy w zgodzie, bez k=[tni i swar[w, 2. jednomy>lny, 3. odpowiedni, w=a>ciwy, nale/yty, dos=. zbie/ny. 1. concors, consors, sociabilis, 2. unanimis, consentiens, 3. conveniens, congruus, aptus. staropol. zgodzenie – 1. odpowiednio>:, brak rozbie/no>ci, zgodno>:, 2. oszacowanie, ocena warto>ci. staropol. zgodzi:, zgodzi: si" – 1. doprowadzi: do jedno>ci, zjednoczy:, po='czy:, 2. rozporz'dzi:, pokierowa:, 3. zgodzi: si" – przysta: na co>, wyrazi: zgod", te/ um[wi:, doj>: do porozumienia, 4. zgodzi: si" – /y: w zgodzie, bez spor[w, 5. zgodzi: si" – by: odpowiednim, nie sprzecznym, 6. zgodzi: si" – przydarzy: si", przytrafi: si". zgo=a ca=kiem, zupe=nie, absolutnie, wcale; omal, prawie nie. zgo=a niepodobne, zgo=a nieuzasadnione, zgo=a ruszy:. 1. †zgon droga do wyp"dzania byd=a na pastwisko. staropol. zgon. 2. zgon 1. >mier:, skonanie, 2. sp"d byd=a ¯ goni: – p"dzi: ¯ z % gon ]ko-<(niec, p"d\, p"dzi: bimber – samogon, wy•gon – wy•p"d, za•/egna: – za•ko<czy:, gonitwa ]turniej rycerski, starcie jezdnych na koniach\, ˚po/egna: ]zako< -czy:\ ˘ po/egnanie ]pozgonne\, goni:. staropol. zgon – 1. sp"d, sp"dzenie byd=a, 2. zgromadzenie, 3. koniec, rozstrzygni"cie bitwy. zgoni: – dogoni:, do>cign':. =ac. decedere ]odej>:\ ˘ decessus ]dos=. odej>cie\ ˘ starofranc. deces, >redniow. ang. deces, deses, ang. decease, ros. konhinakonczina, smert;-smiert. zgoni: ¯ z` % ˚goni: ¯ gon ]p"d\. sp"dzi:.

†zgoniec poprzednik, zwiastun. staropol. precursores sgonczy, =ac. praecursor, nuntius, starofranc. herbergeor, franc. le precurseur, >redniow. ang. herbergeour, ang. harbinger, ros.

predvestnik-predwiestnik.

†zgonny zgonna to< – to< przy kt[rej ko<czy si" po=[w sieci'. staropol. 1439 thonyey gonny, †zgorza=y, zgora=y taki, kt[ry sp=on'=, spalony, uleg=y po/arowi. staropol. sgorale, szgoszaly, 1466 sgorzale. ¯ z ]czas dok.\ % gore ]pali si" wysokim p=omieniem, /ga  /ec\. =ac. combustus, exsustus, ang. has burnt to the ground, ros. so''ennyj-so//ennyj. †zgorze-:(nie ulec spaleniu, sp=on':. †zgorzkn': zgorzknie:. ¯ z ]czas dok.\ % gorzknie: ¯ gorzki. staropol. ¢sgorzkna. =ac. amarum fieri, ang. bitter, ros. gor;klyj-gork=yj. zgorzel gangrena, ca=kowite obumarcie tkanek. zgotowa: doprowadzi: do stanu gotowo>ci ˘ posi=ek, jad=o, gotowe do spo/ycia, tj. przyrz'dzone. ¯ z ]czas dok., przy`\ % got[w. staropol. zgotowa:, zgotowi: ]si"\& 1. uczyni: zdatnym do dzia=ania, przysposobi:, 2. uczyni: dost"pnym, osi'galnym, przygotowa:. ˚zugotowa:. =ac. 1. praeparare, comparare, promptum vel aptum facere, 2. praeparare, apparare, anglosas. ger≤de ]gotowy do jazdy, ¯ rad ¯ ridan ^ jecha:\, >redniow. ang. redie, ang. ready, ros. gotovyj-gotowyj ˘ pri/iz-gotovlennyj. †zgrabi: zagrabi:, grabiami zgarn': s=om", siano, na jedno miejsce. staropol. 1499 zgrabycz y stozycz, =ac. pectine foenum colligere, anglosas. raca, >redniow. ang. i ang. rake ˘ ang. raked, ros. grabli-grabli ]grabie\ ˘ s/ /za/raz-grebat;-s(za(raz•grebat. zgrabny ¯ z % grab ]j':, chwyta:\. ujmuj'cy, zachwycaj'cy swym kszta=tem& proporcjami cz=on[w, cz">ci sk=adowych, harmonijnie zbudowany. zgra: si" ¯ z` % ˚gra:. zgraja banda ¯ zgrane osoby, tj. maj'ce wsp[lny cel % aj ]negatyw\ ¯ z ]razem, wsp[lnie, do spo=u\ % gra: ]jak w zespole muzycznym\. staropol. 1420 sgraya. =ac. turba, grex, franc. foule, ang. gang, crowd, throng, ros. kuha-kucza, tolpa-to=pa.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x zgroza przera/enie, uczucie wielkiego strachu. ¯ z` ]wzmocn.\ % groza. starofranc. effroi, horreur, ang. horror, staroros. u'as=-u/as ˘ u'as. †zgrodzi: postawi: ogrodzenie, p=ot, ogrodzi:. ¯ z ]czas dok.\ % grodzi: ¯ grodza. staropol. 1441 ny zgrodzil, =ac. saepire, saepe munire, starofranc. enclos ¯ enclore, >redniow. ang. enclosen, ang. enclose, ros. ogorodit;-ogorodit. †zgromadnie wsp[lnie, razem, do spo=u, ='cznie. staropol. ca 1500 sgromadnye

collectiue =ac. simul, una, coniuncte, franc. ensemble, anglosas. tog≤dre, togadere, >redniow. ang. togeder, ang. together,

ros. vmeste-wmiestie, sovkupno-sowkupno, ]jednocze>nie\ razom-razom, OE. †zgromadno>: wielka liczba, ilo>: czego zebrana, skupiona w jednym miejscu. staropol. sgromadnoscz multitudo, =ac. compilatio ˘ franc. i ang. compilation, ros. kompilaciq-kompilacija.

†zgromadny, zgrumadny razem zebrany, staropol. zgromadza: – zbiera: w jednym miejscu, skupia:, sk=ada:. staropol. 1456 szgromadzenye, ca 1428, szgromadzene summa, ˘ zgromadzenie – 1. wielka ilo>:, liczba czego skupiona w jednym miejscu, 2. og[=, ca=o>:& staropol. zgromadzi:, zgrumadzi: – 1. skupi: w jednym miejscu, 2. zjednoczy:, po='czy: staropol. zgromadzony – zagarniaj'cy w jedno miejsce. ang. compiled. zgromi: ostro upomnie:, z=aja:, skarci:. ¯ z ]czas dok.\ % grom. staropol. 1466 sgromyeny. staropol. zgromi: – pokona: nape=niaj'c strachem. ang. to repremand, blame, censure, reaproach; abuse, ros. xulit;-chulit. ˚z=aja:. †zgryz=y zniszczony przez pogryzienie. ¯ z ]czas dok.\ % gry{:. staropol. 1461 }p|rzesz mole szgrisle }o|dzene. =ac. corrosus, deletus. zgryzot-a(y wielkie zmartwienie, strapienie. ¯ zgryzanie swych warg z"bami % ota ]wielkie\. w mSjp 1969 dodane {le& troska, za

“pomys=ami” A. Brücknera, 1927, nie znaj'cego dobrze ducha j"zyka polskiego, fa=szerza i hochszpaplera, ˚nr 820. troska jest opiek' ˘ troszczy: si"; nie ma formy “zgryzoci: si"”# zgry{: zmia/d/y: z"bami. ¯ z ]czas dok.\ % ˚gry{:. staropol. mol zgryszy', zgrysla ]gryz'c – zniszczy:\. zgry{liwy docinaj'cy, przygryzaj'cy, uszczypliwy. ¯ z ]czas dok., przy`, u`\ % gry{:. ang. sarcastic, ros. sarkastiheskij. zgrza: wynik nadmiernego wysi=ku trwaj'cego czas jaki>, wskutek kt[rego nast'pi=o wydzielenie znacznej ilo>ci ciep=a, osobie zrobi=o si" gor'co. staropol. wsz'dycz trzeba luczky-

ey przyyaszny, by cz' szgrzely w swoyey laszny ]wszak/e trzeba

ludzkiej przyja{ni, by ci" zgrza=y w swojej =a{ni\, sgrzalo se sercze moie we mne. staropol. zgrza:, zgrza: si" – ogrza:, ciep=ym uczyni:. ang. warm up, ros. gret;-gret ˘ sogrevat;, sogter; ˘ sogret;sq, sogrevat;sq-sogrewatsja.

zgrzeb-ie(ny proste p=[tno lniane, konopne. staropol. zgrzebie, zgrzebi – kr[tkie w=[kna lnu lub konopi pozostaj'ce przy czesaniu prz"dziwa. XV ¢sgrzebye stupam, 1475 szgrzeby vasalia de canapo. =ac. stuppa lineta vel cannabina. zgrzeb=o twarda szczotka do czyszczenia koni, przyrz'd do czesania w=[kien. ang. currycomb, brush, ros. skrebnica-skrebnica. †zgrzesza: pope=nia: grzech, dopuszcza: si" grzechu, przekracza: przepisy religijno-etyczne. staropol. gnewaycze se a ne

zgrzeszayce; sgrzeschacz forefacere. =ac. delinquere, peccare, =ac. delinquere ˘ delinquens ˘ p[{no=ac. delinquentia ˘ ang. delinquency; franc. delit; la faute, le peche; negligence, ˘ pecher; se tromper ]grzeszy:\, ang. sin, wrong, guilt, misfortune,

ros. prestuplenie-przestuplenie, prostupok-prostupok ]wyst"pek\. staroros. gr≠x=-griech ˘ staroros. gr≠wit;> ros. ˘ grex-griech.

†zgrzeszenie 1. pope=nienie grzechu, dopuszczenie si" grzechu, 2. grzech, przekroczenie przepis[w religijno-etycznych. staropol. zgrzeszy: – pope=ni: grzech, dopu>ci: si"

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

grzechu, przekroczy: przepisy. zgrzyt(anie odg=os tarcia o siebie twardych przedmiot[w, g=[wnie o zgrzytaniu z"bami i tryb[w ]cz">ci zaz"biaj'cych si"\, s=owotw. pokr. skrzyp(ie:. staropol. zgrzyta:, skrzyta:, skr/yta: – 1. wydawa: d{wi"k przez silne pocieranie twardych przedmiot[w, np. z"b[w dla okazania z=o>ci, niech"ci, itp., 2. wydawa: charakterystyczny g=os, 3. burzy: si", wyra/aj'c niech":, gniew. =ac. 1. stridere, frendere, imprimis dentibus, 2. sonum singularem edere, 3. stridere, irasci, >redniow. ang. creken, ang. creak ]wydawa: d{wi"k podobny g"siom, ga(wronom\, ros. skrip-skrip ˘ skripet;. staropol. zgrzytanie, skrzytanie – 1. d{wi"k wydawany przez silne pocieranie z"b[w o siebie, 2. gniewny krzyk. zgub-a(n(i: ¯ z` % ˚gubi:. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. staropol. zguba – 1. zag=ada, unicestwienie, zniszczenie, 2. strata, utrata, szkoda, 3. zniedbanie, niedbalstwo. =ac. 1. pernicies, ruina, 2. damnum, iactura, dispendium, 3. neglegentia, incuria, staropol. zgubca – ten, kto prowadzi do spustoszenia, zniszczenia, niszczyciel, staropol. zgubia: – doprowadza: do zatraty, staropol. zgubi: – 1. pozbawi: kogo> /ycia, zg=adzi:, zabi:, ˚zbi:, zegna:, zg=adza:, zmorzy:, zmordowa:, zwi'za:, zguba, 2. doprowadzi: do zguby, zatraci:, wyniszczy:, 3. zosta: pozbawionym czego>, 4. dopu>ci: do zagini"cia czego>, 5 przegra: spraw" w s'dzie. =ac. 1. interficere, necare, occidere, 2. perdere, delere, exterminare, 3. privari, 4. perdere, amittere, 5. causam amittere, perdere. staropol. zgubienie – 1. pozbawienie kogo> /ycia, zabicie, 2. zag=ada, unicestwienie, wyniszczenie, 3. przegranie sprawy w s'dzie. staropol. zgub=y – na przepad=e, na stracone. staropol. zgubny – 1. podleg=y zniszczeniu, niewarty, przemijaj'cy, 2. w zgubne imi" – na przepad=e, na stracone. =ac. 1. caducus, delebilis, transitorius, 2. perpetuo amittendum. zgwa=ci: 1. zmusi: kobiet" lub


x dziewczyn" do stosunku p=ciowego, 2. post'pi: wbrew ograniczeniu; przekroczy: je, z=ama:, naruszy: co. staropol. zgwa=ci: – 1. dokona: gwa=tu na kobiecie, zmusi: kobiet" do stosunku p=ciowego, 2. napa>:, najecha:, naj>: si=' celem zniszczenia, 3. wyniszczy:, zg=adzi:, 4. niew=a>ciwym zachowaniem zniweczy:, sprofonowa:. =ac. 1. vim virgini inferre, feminam violare, 2. vi invadere, 3. exstinguere, dissolvere, delere, 4. dedecorare, ang. 1. rape, 2. violate, ros. 1. i 2. iznasilova-t;/nie, 2. naruw-at;?it;-narusz•at(it. zha<bi: ]si"\ okry: ]si"\ ha<b', znies=awi: ]si"\. staropol. sganbili, zganbyl – 1. znies=awi:, obm[wi:, przedstawi: w z=ym >wietle, 2. postawi: komu> zarzut, te/ obm[wi:, oskar/y: =ac. 1. contumeliis afficere, calumniari, 2. reprehendere, criminari, accusare, =ac. infamis ˘ infamia, franc. infamie, ang. infamy, ros. postydnost;-postydnost. staropol. zha<bienie, zga<bienie – 1. naruszenie czci, znies=awienie, 2. wstyd, ha<ba, 3. obelga, potwarz, zniewaga. †zho=dowa: kogo> podbi:, uczyni: sobie poddanym. =ac. com` ]wzmocn.\ % quaerere ˘ p[{no=ac. conquaerre, starofranc. conquerre, >redniow. ang. conqueren, ang. conquer, ros. zavoevat;-zawojewat, zavladet;-zaw=adet.

zia:, wyzi-ew(ewy(on': oddycha:, pokr. ziewa:.

†ziara: wpatrywa: si" usilnie, gapi: si". staropol. zzaia, zzara, zzele, zzima, zzolo, zzøba. ¯ ziera: ]jrze:, gl'da:\ ˘ spo•jrze:(gl'da:(ziera:. ˚gl'd, jrze:. =ac. intueri, aspectare. †ziarnaty, zarnaty ziarnisty. staropol. iablek zarnatich – jab=ko zarnate, ziarnate – owoc granatowca. =ac. fructus Punicae granati. ziarno germ.-s=aw., ma=y, oplewiony owoc zb[/, nasienie. staropol. szyarno, 1460 yalowczowa zarna attoricius ˘ ziarno, zarno – 1. element rozmna/ania si" ro>lin nasiennych, przede wszystkim zb[/, nasienie, 2. owoc winoro>li, Vitis vinifera L., tak/e ja=owca pospolitego, Iuniperi communis L. =ac. 1. granum, semen, 2. fructus,

got. kaurn, germ. korn, anglosas. i >redniow. ang. corn, ang. corn; ros. zerno, czes. zrno, lit. ≈irnis ]groch\, prus. zirne. zi'b ch=[d, stud. wy(prze(za-zi"bi:.

ziel-e(e<(ony(nik(onka(sko( (enina(eni: si" ro>lina zielona roczna, dwuletnia, lub wieloletnia, o p"dach niezdrewnia=ych, czasem maj'ca zastosowanie w lecznictwie, zwana w[wczas zio=em; zie•le<  zio•=o, OE. ¯ zie]mia\ % le(<, `sko, ˚ziemia. staropol. zyele, sele, s selim, szelye,

zele zelone, nye bilo szelya, o zyelyov, popspolv zyelye, dobre zyele, 1419 i 1475 syele, 1413(14 szelye pospolite vepres – 1. ro>lina zielona o p"dach niezdrewnia=ych, 2. bot. nazwy okre>lonych gatunk[w ro>lin, 3. suszone cz">ci ro>lin u/ywane w lecznictwie, fio=kowe li>cie, 1419 – li>cie fio=ka wonnego, Violae odorante L. staropol. fast – zielsko, chwast. =ac. 1. herba, planta, 2. plantarum nomina, s=aw. zelie ]trawa\, zio=o, lekarstwo, jad, trutka. wo=. 1289 zelenym=-zielenym ]zielonym\, ros. zel-ie/en;/ënyj/enet;. staropol. zieleni: si" – zielonym by:, mie: barw" zielon', staropol. zielenie: si" – zielonym by:, odznacza: si" barw' zielon'. staropol. zieloniuchny – zielony. staropol. zielina – ro>liny zielone. staropol. zielny – maj'cy zwi'zek z zio=ami. staropol. zielono>: – 1. kolor zielony, 2. ro>liny zielone. staropol. zielony 1. maj'cy barw" >wie/ej trawy, 2. Íroda Zielona, Zielony ]Czwartek\ – Wielka Íroda, Wielki Czwartek ]w tygodniu poprzedzaj'cym Wielkanoc, wiosn', o datach zmiennych\. ang. herb, weed ]ziele\, herbarium ]zielnik\, green ]zielony\, ros. zelie-zielie, trava-trawa, zelen;-ziele<, gerbarij-gierbarij, zelënyj-zielionyj ˘ zelënyj cvet ]kolor zielony\. ¢zielnie, zielnyj silnie, silny. staroros. zel;ne-zielnie, zel;nyj-zielnyj, ros. silno, silnyj. zielonka ]$\ bot. nazwa ro>liny. franc. chlore, ros. zelënka-}†zielenka|. ¢zie=o silnie, wielce, bardzo. dok=adnie; po/'danie; wyko<czy:, wykona:, spe=ni:. staroros. zelo-zie=o, ros. sil;no, ohen;, ves;ma>

tohno, t]atel;no> soverwenno. ziemia(nin(nka(<stwo ziem-ski(niak(isty(ny(ski(stwo 1. obszar, l'd, >wiat; germ. land ]znaczna po=a: powierzchni Globu, kraj, region\, 2. grunt, warstwa uprawna. staropol. ziemia ¯ na szemy ]na ziemi\, y szemø osfecza ]i ziemi" o>wieca\, od szeme asz do neba ]od ziemi a/ do nieba\, czlowek na zemi, y we wszelikø zemø, zyemia,

od zemye, z szemye, zemya, zyemye, w zemy tawrdey, pod zemy', na szemy –

1. wed=ug [wczesnych poj":, wszystko co znajduje si" pod niebem, >wiat ziemski, 2. grunt, gleba, 3. l'd sta=y ]w przeciwie<stwie do obszaru wodnego\, 4. kraj, kraina, dzielnica, te/ pa<stwo, 5. jednostka terytorialnego podzia=u kraju, 6. w=asno>: ziemska, posiad=o>:, maj'tek. =ac. 2. terra, solum, gleba, humus, 3. terra arida, aridum, continens, 4. regio, civitas, 5. terra, regio, pars certa totius regni, 6. terra, praedium, bona immobilia. staropol. ziemianin – 1. mieszkaniec kraju, krainy, 2. w=a>ciciel maj'tku ziemskiego, szlachcic mieszkaj'cy i maj'cy dobra w danym kraju, 3. cz=onek stanu po>redniego mi"dzy stanem szlacheckim a ch=opskim. staropol. ziemia<ski – nale/'cy do w=a>ciciela maj'tku ziemskiego. staropol. ziemica – posiad=o>: ziemska, pole. staropol. ziemianin – 1. wie>niak, rolnik, 2. prostak }wg ˚Ss 2011|. zimno>: – ziemia; jeden z czterech tzw. ˚element[w i “humor[w”. ang. soil, =ac. solum, starofranc. soile, sueil, >redniow. ang. soile. iran. zamin, s=aw. zemlœ, ros. zemlq, lit. ≈eme, prus. zame, zeme, wo=. 1289 zemlœ-zemlia ]ziemia\, zeml;-zeml ]ziem\, zemœ-zemia ]ziemia\, staroros. zemskij-ziemskij ]ziemny\, ros. zemnoj-ziemnoj. ros. zem-lq/skij/ec/lqk, kartofel; ]ziemniak\. s=owotw. poch. tu(cudzo-ziemiec. tuziemiec – tubylec, z tych ziem, t=um. gr. autochthon ]chthon – ziemia\ – wyr[s= z tej ziemi, pochodzi st'd, inne& ziomek, poziomka, poziom, zi'b ]ch=[d\ ¯ ziomb, zima. z=goski, g=[wnie przyrostki zwi'zane

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x z ziemi', wskazuj'ce na pochodzenie s=owa od ziemi ˚nr 498.

†ziemi-e/[=:(/[=:, ziemie/=u: bot. centuria pospolita, Erythraea centaurium Pers. ˚/[=:. staropol. zemyezlucz centaurea. †ziemiomierna nauka o mierzeniu ziemi. staropol. ca 1492 zyemomy-

erna geometria. gr. ge ]ziemia, l'd\ % metria ]pomiar\ ˘ geometria ˘ =ac. geometria, starofranc., >redniow. ang. i niem.

geometrie ˘ ang. geometry, ros. geometriq-geometrija.

ziemiop=[d p=ody produkcji rolnej. ziemisty koloru ziemi, szary ¯ szar. ang. grey, ros.

seryj-seryj ˘ seryj cvet.

†ziemno>: znikomo>:, bezwarto>ciowo>:. staropol. szyemnosczy. =ac. humulitas, vilitas, ang. mould ]1. czernoziem, ziemia lu{na, 2. ple><\, dust ]py=\, rot, ros. tlen-tlen ˘ tlennyj-tlennyj ]=atwo psuj'cy si", pylny\, pyl;pyl ]py=\, prax-prach ]proch\. ziemny usypany z ziemi, wykopany w ziemi, znajduj'cy si" w ziemi, wydobywany z ziemi. staropol. ziemny – 1. dotycz'cy ziemi, to jest >wiata, 2. dotycz'cy powierzchni czy wierzchniej warstwy ziemi, 3. zrobiony z ziemi, 4. dotycz'cy l'du, 5. dotycz'cy w=asno>ci ziemskiej. ang. earthy, terrestrial, ros. zemlqnoi, zemlistyj, zemnoi-ziemnoj, zemnorodnyj. ziemski 1. zwi'zany z ziemi', rol', gleb', w=asno>ci' roln'; ziemia<ski, 2. hist. zwi'zany z ziemi' – dawn' jednostk' administracyjn' w Polsce ˘ godno>ci ziemskie, sejmiki ziemskie; urz"dy ziemskie – urz"dy szlacheckie w Polsce XII–XIX w., powsta=e z dworskich urz"d[w ksi'/'t dzielnicowych, do/ywotnie i zwi'zane ze sprawowaniem w=adzy na danej ziemi, np. wojewoda, kasztelan, podkomorzy, s"dzia ziemski, 3. zwi'zany z codziennym /yciem cz=owieka, 4. dotycz'cy Ziemi jako planety. staropol. zemsczy ]ziemscy\, zemskem ]ziemskim\, szemskie ]ziemskie\, zemskye ]ziemskie\, zwyerzøtom szemskym ]zwierz"tom ziemskim\ ˘ ziemski – 1. dotycz'cy ziemi, tj. >wiata, istniej'cy na >wiecie, 2. dotycz'cy gleby, gruntu, 3. dotycz'cy l'du, 4. dot. kraju, te/ krainy, dzielnicy. 5. dot. >redniow. prawa polskiego. staropol. 1447 zemsczysna ˘ ziemszczyzna – jaki> rodzaj op=aty

zwi'zanej z w=asno>ci' ziemsk' ]mo/e za otrzyman' w spadku ˚babczyzna – spadek po babce\. †ziemstwo 1. w Polsce przedrozbiorowej, w XVI – XVIII w., jednostka administracyjna wchodz'ca w sk=ad wojew[dztwa, powiat, 2. urz'd s'du ziemskiego, w sk=ad kt[rego wchodzili& s"dzia, pods"dek, i pisarz, obierani na sejmikach powiatowych szlachty. ˚ujazd. ziew(a: robi: mimowoli g="boki wdech i wydech przez otwarte usta, wynik zm"czenia, senno>ci. s=owotw. pokr. wiew ˘ powiew. staropol. 1437 zewaya oscito,

dzeva espirat, zyevacz ostitare, zyewal, zywval albo kychal ˘ ziewa:, dziewa: –

1. otworzywszy szeroko usta, mimowolnie wci'gn': powietrze, zatrzymuj'c je przez chwil", 2. dysze:, pa=a: jakim> silnym uczuciem. =ac. 1. oscitare, hiare, 2. affectu quodam forti flagrare, franc. bailler, beer, >redniow. ang. yanen, yonen, ang. yawn, staroros. z≠v=-ziew ˘ ros. zevat;ziewat ˘ zevnut;, s=owotw. pokr. 'evat;-/ewat ]/u:\$, ?¸. ˚usta, szcz"ka, gard=o. wyziew – wydech. zi"ba 1. ch=[d ˘ prze(wy(za-zi"bi:, 2. Fringilla, w Polsce najbardziej znana Fringliia coelebes L., gat. ptaka. staropol. 1450 szyeba, 1472 sz'ba ffrigellus; zyab' vel sczygel, =ac. Fringilla coelebs L., franc. pinson, anglosas. finc, >redniow. ang. i ang. finch ]du/a grupa ma=ych, kr[tkodziobowych, /ywi'cych si" ziarnem, >piewaj'cych ptak[w, w='czaj'c “the bounting, canary, cardinal, goldfinch and sparrow” ...kanarki... i wr[ble\, ros. zqblik-zjablik, zqblica. zjablik – franc. pinson; zjablica – franc. la femelle du pinson. Nazwisko Zi"ba; ˚stud(nia. zi"bi: ¯ zi'b; studzi: ˘ studnia, ch=odzi:. za(prze(wy(o-zi"bi:. ros. osty-t;/vat;, proxlada zi": m'/ c[rki. s=owotw. pokr. ˚dzi"k, dzi"ki, gdy te>:  cze>: ]chwa=a\ ˘ czci: ]chwali:\; tak/e ¯ wzi': ˘ wzi"ta; nazwisko Wzi"tek. staropol. 1405 zanczewi ]zi"ciowi\, 1423 szyanczoui, 1428 szy'ncz, 1447 zanczowy, 1400 zancz ]zi":\, 1397 søczu ]zi"ciu, zi"ciowi\ – 1. m'/ c[rki, te/ bratanicy, 2. m'/ siostry, 3. te>:. =ac.1. gener, maritus filiae, etiam filiae fratris, 2. maritus sororis,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. socer, pater uxoris, franc. gendre, ang. son-in-law, s=aw. zœt; ]m'/ c[rki\, wo=. 1289 zœtœ-zjatja ]zi"cia\. ros. zqt;-zjat.

zim-a(owa:(no(nica(ny( (orodek(owit zima – s=owotw. pokr. ziemia, zi'b ˘ zi"ba ]gat. ptaka\, ch=[d, zimny; mo/naby wyprowadzi: od z ]mr[z\ % ima ]chwyta\; mr[z ¯ moroz ¯ anglosas. frost ˘ >redniow. ang. frost ˘ ang frost ]mr[z\ ˘ mor ]>mier:\ ˘ po(m[r. Wra/enie cia=a o energii zwanej ciep=ot', dostarczanej mu przez otoczenie& dogodna, przyjemna – ciep=o, zbyt wiele, w nadmiarze – gor'co, zbyt ma=o, niedostatek – zimno, i inne stopnie wra/e< z jej odbiorem zwi'zane. jeden z kilku stopni ciep=oty odbieranej przez cia=o ludzkie& lodowat-o(a – zab[jczo zimna, zimn-o(a – niezno>nie ch=odna, ch=odn-o(a – ledwie zno>na, letni-o(a – tolerancyjna, ciep=-o(a – przyjemna, gor'c-o(a – nadmiernie ciep=a, ukrop – zab[jczo gor'ca. staropol. 1419 na szymø ]na zim"\, 1424 na ssym', bødze myecz zymno a czyeplo, a zymø, a lato, zymye ]zimie\ – 1. najzimniejsza pora roku, zima, 2. zimno, ch=[d. =ac. 1. hiems, bruma, 2. frigus, algor, franc. l’hiver, anglosas., >redniow. ang. i ang. winter, ros. zima-zima ˘ zimovat;zimowat ]franc. hiverner, passer\, staroros. zimnπj-zimnij ]franc. l’hiver, hivernal\, zimovkazimowka ]franc. hivernage\. †z-ima: 1. schwyta:, zatrzyma:, uwi"zi:, wzi': do niewoli, pojma:, 2. pozbawi: kogo> czego>, 3. znosi:, usuwa:, tak/e przebacza:. ¯ z ]czas dok.\ % ima: ]j':, chwyta:, bra: si" za\ staropol. sgymacz, zgimas, zgymawszi, zgymane. =ac. 1. captivum ducere, capere, comprehendere, 2. aliquem aliqua re privare, orbare, 3. tollere, auferre, hoc loco ingoscere, ang. 1. catch; hold, grasp, 2. deprive, 3. withstand, remove, ros. 1. zaxvatit;-zachwatit, 2. liwit;-liszit, 3. stradat;. staropol. z-imanie – wzi"cie do niewoli, pojmanie, =ac. captivitas, ademptio libertatis, ang. taking captive, taken prisoner of war, ros. plenenie-plenienie.


x †zimaziele bot. gruszyczka okr'g=olistna, Pirola rotundifolia L. staropol. 1460 zymazyele. ˚zimoziele. †zimnica gor'czka z dreszczami, febra, malaria. staropol. zymniczø ]febri\, szymnycze ]zimnic"\, szymnycza, =ac. febris, frigida, ang. ague, fever, ros. pereme'a[]aqsq lixoradka-peremie/ajuszczjasja lichoradka. zimno uczucie niedostatku energii cieplnej w obr"bie cia=a. ˚zima. staropol. a zymø, a lato. 1. ch=[d, 2. w >redniowiecznej filozofii przyrody – jedna z istotnych cech tzw. czterech /ywio=[w ]element[w\ i humor[w. =ac. 1. frigus, algor, gelu, ang. cold ]zimno\ ˘ coldly ]zimno\, staropol. zymno – ch=odno. =ac. frigide, ros. xolod-cho=od, stu'a. staropol. zimny, zimni – 1. ch=odny, 2. jedna z istotnych cech, tzw. czterech /ywio=[w ]element[w\ i humor[w, 3. zimna niemoc ]wielika\ niemoc zimna – gor'czka z dreszczami, febra, 4. zimowy – taki jak w zimie. †zimo=za 1. wiciokrzew suchodrzew, Lonicera xylosteum L. staropol. 1460 smolsza ]pro zimolsza\ crepanus, 1472 zymolza celerinus, 2. pomara<cza gorzka, Citrus bigaradia Duh. ˚zimozielan. staropol. zymozelan vel zymolza. †zimostrad bot. wieczornik damski, Hesperis matronalis L. staropol. 1472 zimostrad flegon. †zimostradka 1. zdzicza=a winna macica. ¯ zima % s=aw.-ros. strada:. staropol. 1466 zymostradka. =ac. degenerata Vitis vinifera L. 2. zimostradki – p[{no dojrzewaj'ce gruszki. ¯ zima % strada: ]znosi:\. =ac. pira sero maturescentia. †zimozielan Citrus bigaradia Duh. bot. pomara<cza gorzka. ˚zimo=za.

†zimoziel-e(ej(on, zimzielon Pirola rotundifolia L., ˚zimaziele, gruszyczka okr'g=olistna. staropol. 1472 zymozele virina, 1468 zymozelyey, ca 1500 zymozyeley, 1460 szymoszyelen liliana, 1460 szymzyelon buzana, ca 1465 zymzyelon seneratica, 1472 zimzelon virina.

†z-inaczy: 1. zmieni:, odmieni:, przeinaczy:, 2. zinaczy: si" – odmieni: si", zmieni: sw[j wygl'd, 3. od='czy:, oddzieli:,

4. zniszczy:, spustoszy:. =ac. 1. mutare, permutare, 2. permutare, 3. abalienare, separare, 4. exinaniredespoliatare, ang. 1., 2. change, alter, 3. separate, 4. destroy, ros. peremenit;/sq, izmenit;/sq, 3. raz/ot-delit;, razluhit;. zio=o(wy ro>lina lecznicza, herb, s=owotw. pokr. ziele. staropol. odroszly zyol, s polnymy

zyolamy, zola herba, szyola polna, mocz szola mayv, vonne ziola, zyola. =ac. herba, gramen, planta viridis, franc. le poison, starofranc., >redniow. ang. erbe, herbe, ang. herb, ros. zel;e-zielie. ziomek ¯ ziemia, z tej samej ziemi

– regionu; narodowiec, swojak, rodak, krajan. ziomkostwo ]zwi'zek ziomk[w\. staropol. ca 1500 zyemek, zyemek patriota, zemka terrario. =ac. gentilis, popularis, ang. fellow-countryman, compatriot, ros. sootehestvennik, zemlqk-ziemlak ]ziomek\. poziom(ka ¯ ziemia. zion':, zia: tchn':, intensywnie wydziela: z siebie chuch. zip-a:(n': dysze: ci"/ko oddycha:, z trudem. †z-i>ci: wykona:, wype=ni:. ˚i>ci:. staropol. w ¢dczudzye rzeczy nye

corzyscy, tak przykazanye boze zgysczy; wgisczy, gyschczy, vczczy.

¯ z ]czas dok., u`\ % i>ci: ¯ istota ]rzeczywisto>:, prawda\ ˘ istotnie. =ac. conficere, explere, ang. execute, fulfill, ros. is/vy-polnit;-is(wy•po=nit. †zizami czy zyzami nasiona sezamu indyjskiego. staropol. 1472 sisami sisaminum. =ac. semina Sesami indici L. zjada-:(cz ¯ z ]wielokrotnie\ % je>:. zjadliwy szyderczy, kpi'cy, z=o>liwy, siej'cy jadem w s=owach. ¯ z % jadliwy ¯ jad  gad. staropol. sgadlywye. ang. sarcastic, ros. qzvitel;nyj-jazwitelnyj ]dos=. rani'cy\ ¯ qzva-jazwa. †zjad=y zajad=y, zaci"ty; zjadliwy. staropol. sczadli, syadli. ang. fanatical, furious, ros. fanatiheskij, izuvernyj -izuwiernyj ¯ izuver. zjawa ¯ jawa ¯ ja{<; duch umar=ego na jawie, urojenie, widziad=o. zjawia:, zjawia: si" ¯ z ]wielokrotnie\ % jawi: si" ¯ jawa. staropol. zyavyacz, zyawa,

zyawyayø ]zjawiaj'\, zyavyam ˘ staropol. zjawia:, zjawia: si" – 1. podawa: do wiadomo>ci, czyni: wiadomym, og=asza:, ujawnia:, 2. zjawia: si" – pojawia: si", ukazywa: si". =ac. 1. nuntiare, annuntiare, propalare, 2. apparere, comparere, ang. 1. announce, 2. appear, ros. obqvlqt;, davat; znat;, 2. qvlqt;sq-†jawlatsja. zjawi: si" ukaza:, przyby: niespodziewanie, stawi: przed ˘ zjawisko, pokr. pojawi: ]si"\. staropol. zjawi:, zjewi:, zjawi: si" – 1. poda: do wiadomo>ci, uczyni: wiadomym, rozg=osi:, ujawni:, rozs=awi:, te/ wyzna:, wyjawi:, 2. sprawi: /e co> staje si" widoczne, pokaza:, 3. o g=osie – uczyni: s=yszalnym, 4. zjawi: oczy – sprawi:, /e kto> b"dzie m[g= widzie: rzeczy tajemne, niewidzialne dla innych. =ac. ad` % parere ˘ apparere ˘ starofranc. apaoir, >redniow. ang. aperen, ang. appear, show up, ros. qv-lqt;sq/it;sq, pokaz-yvatsq/at;sq. staropol. zjawienie – 1. podanie do wiadomo>ci, og=oszenie, uczynienie wiadomym, rozs=awienie, 2. wyrok, 3. zjawienie tajemnic bo/ych – nazwa jednej z ksi'g Nowego Testamentu, Apokalipsa. †zjawnie otwarcie, wprost, jasno, =ac. palam, evidenter, manifeste, ang. openly, directly, straight, clear, ros. otkrovenno-otkrowienno, prqmo-priamo, hestno-czestno, qsno-jasno. †zjawny widoczny, nie skrywany, jawny. ˚zjawnie. zjazd 1. zebranie, zgromadzenie w celu obrad, przybycie na miejsce jazd' konn' – wierzchem lub pojazdem ci'gnionym przez konie, tj. ze znacznej odleg=o>ci, a dzi> wszelkimi >rodkami przemieszczania si", 2. w narciarstwie& szybkie pokonanie wyznaczonej trasy na stoku g[ry. ¯ z ]razem\ % jazda, ˚zjecha:. =ac. ad` % simular ]razem\ ˘ assimulare ˘ starofranc. assembler, asembler , >redniow. ang. assemblen, ang. assemble ]gromadzi:, zbiera:\˘ assembly ]zebranie, zgromadzenie, zjazd\; meeting, congress, staroros. s=≠zd=-sjezd ˘ ros. s=ezd-sjezd. †zj': 1. zdj':, przej':, chwyci:, 2. przemkn':.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. zj': si" – zebra: si", zjecha: si", zgromadzi: si". ¯ z ]razem, ze`\ % j': ]bra:\. =ac. convenire, congregari, franc. s’assembler, rassembler, ang. congregate, ros. sobrat;sq-sobratsja. †zj'd o miejscu – st'd, od tego miejsca. staropol. zy'd, szyød, odyød,

othyødze, odk'd, skød, skandze, st'd, st'dsze. >redniow. ang. hennes, ang. hence, ros. ots[da-†otsuda ¯

ot-ot ]od\ % s[da-†suda ]t'd\.

zjecha: ]si"\

¯ z` % ˚jecha:. 1. przyby: na miejsce spotkania z inn' osob', pojazdem lub konno ] nie pieszo\, 2. zetrze: si" w pojedynku konnym. ˚†gonitwa. ¯ z` ]czas dok., razem\ % jecha:. staropol. sgechaly trsye ]zjecha=o si"\, sgechal ]zjecha=\, 1460 zyachacz, 1467 szyachawszy, 1. jad'c z g[ry znale{: si" ni/ej, na dole, =ac. deorsum vehi; =ac. descendere ˘ starofranc. descendre, >redniow. ang. descenden, ang. descend, ros. spuskat;sq-spuskatsja, spustit;sq-spustitsja. 2. jad'c, zboczy:, skr"ci: z drogi. =ac. de via decedere, 3. jad'c, oddali: si", opu>ci: jakie> miejsce. =ac. abequitare, avehi, 4. uciec, zbiec. =ac. fugere, aufugere, 5. przyjecha:, jad'c przyby: gdzie>. =ac. advehi, adequitare, 6. zjacha: si", zjecha: si" – przyby:, przyjecha: z r[/nych stron w jedno miejsce. =ac. convenire, congregari, 7. najecha:, napa>: przyjecha: dok'd> we wrogich zamiarach. =ac. invehi, equis aggregi. ros. napast;-napast ]t=um. =ac. descendere ˘ ang. descend\. wo=. 1289 s=exasœ-sjechasja ]zjecha= si", star=\, s=s≠∂w[sosiedszu ]zszed=wszy\ ¯ i>:. staropol. zjecha: ]uciec\. =ac. ad` % ripa ˘ starofranc. ariver, arriver, >redniow. ang. ariven, ang. arrive, ros. priby-vat;/t;-priby-wat(t. †zjechanie 1. ucieczka, 2. nakazanie przest"pcy opuszczenia na jaki> czas kraju. staropol. przeto aby zabieszanye abo zgechanye, 1473 exilium albo zgechane, =ac. 1. fuga, discessus, 2. exilium, expulsio e patria, ang. 1. flight, 2. exile,

ros. 1. begstvo-biegstwo, pobeg, 2. ssylka-ssy=ka, izgnanie. zjedna: pozyska:, uj': kogo czym. ¯ z` % ˚jedna:. staropol. przenajdowa: – zjednywa:. ¯ z` ]po`, prze`, wy`\ % jedna:. ang. win the favour, ros. sklonqt; na svo[ storonu-sk=onjat na swoju storonu. staropol. syednal, syednano, 1402 ssyednano, 1405 zyednali 1406 vyednali, 1416 jednaly, zgednaly, 1480 syednal – 1. polubownie rozs'dzi: spieraj'ce si" strony, doprowadzi: sk=[conych do zgody, pogodzi:, 2. zjedna: si" – za=atwi: sp[r w drodze ugody stron, ugodzi: si" z kim>, pogodzi: si", pojedna: si", 3. pozyska: kogo>, co>, wyjedna:, 4. doprowadzi: do jedno>ci, zjednoczy:, po='czy:, 5. zgromadzi:, zebra: razem, 6. upodobni:, dostosowa:, 7. zjedna: si" – dostosowa: si", nie pozostawa: w sprzeczno>ci z czym>, 8. sprawi:, zarz'dzi:, 9. dokona:, doprowadzi: do skutku, 10. ukszta=towa:, nada: jakie> cechy, 11. ustawi:, umie>ci:, 12. zatroszczy: si", zadba:. =ac. 1, arbitrari, concordare, 2. reconciliari, ad concordiam adduci, pacisci, 3. parare, ordinare, impetrare, 4. consociare, coniungere, 5. congregare, colligere, cogere, 6. conformare, aptare, similem reddere, 7. congruere, convenire, 8. facere, efficere, 9. fungi, 10. disponre, formare, 11. constituere, collocare, 12. procurare, providere. staropol. zjedna: ˘ zjednanie – 1. polubowne rozstrzygni"cie sporu, zawarcie umowy, najcz">ciej za po>rednictwem rozjemc[w, te/ ugoda mi"dzy stronami ko<cz'ca sp[r. 2. naj"cie kogo> do pracy za op=at', 3. umowa przed>lubna ]dot. posagu\, 4. kolejno>:, porz'dek, 5. ustalenie kolejno>ci, uporz'dkowanie, 6. brak sprzeczno>ci, zgodno>:, 7. zrz'dzenie, wola, 8. o Chrystusie – ofiara przeb=agalna dla pojednania cz=owieka z Bogiem. staropol. zjednawa: – rozs'dza: polubownie spieraj'ce si" strony. †zjedza, zjedzenie miejsce gdzie zwierz"ta wyjad=y zbo/e, traw". staropol. 1415 segdzi, 1426 sgedzenj. =ac. agri culti pars a pecoribus depasta. zje>: ¯ z ]czas dok.\ % ˚je>:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. y zgedzoni bywaly, syadl, sgedzø, 1414 szwine syadli – 1. posili: si", spo/y:, przyj': pokarm, 2. porani:, pokaleczy:. =ac. 1. consumere, edere, 2. exulcerare, laedere. zje{dzi: z ]czas dok.\ % je{dzi: ¯ jazda. s=owotw. pokr. jecha:. staropol. 1405 ssgesdzil, sgezdziw, ca 1470 sgyesdzyl – 1. jad'c zboczy:, skr"ci: z drogi, 2. je/d/'c przeszuka: jaki> obszar, odjecha:. =ac. 1. de via decedere, 2. circumequitare, perequitare. zje/d/a: ¯ z ]czas niedok.\ % jazda. staropol. szye}/|dz}y|al ˘ zje/d/a= – jad'c, znajdowa: si" coraz dalej od zamierzonej trasy. †zj"cie z='czenie, zwarcie. ˚j':. staropol. 1466 szy'cze – co>, co ='czy ze sob' ludzi, wi"zy, zwi'zki. =ac. cinculum, ligamen; connectere ˘ connexus ˘ connexio ˘ ang. connection, franc. lien, ros. svqz;-swja{, ]mi"dzyludzkie\ otnowenie-otnoszenie. †zjinaczy: spustoszy:, poprzewraca:. †zjuszony krwi' zalany. ¯ z` ]czas dok.\ % jucha ]krew zwierzaka\. zjuszy: – zakrwawi:. staropol. ca 1500 szgyuszyla sya ]zjuszy=a\ ˘ zjuszy: – zakrwawi:, poplami: si" krwi', =ac. cruore, respergi. zla: ¯ z ]czas dok.\ % la: ]przemieszcza: materi" w stanie p=ynnym, ciecz, metal, z jednego miejsca w drugie\. ˚zlewacz. staropol. slal, slawszy, ca 1470 slaly, szlaly ˘ zla:, zla: si" – 1. wykona: przy pomocy formy przedmiot z roztopionego metalu, odla:, 2. zla: si" – wyla: si", rozla: si". ang. †Old Polish 1. cast, 2. spill, ros. otlivok-otliwok, prolit; -prolit ¯ prolivat;-proliwat. †zlec zachorowa: ob=o/nie. ¯ z ]czas dok.\ % lec ˘ lega:, le/e:. staropol. ca 1450 ktoricole sløsze

a sza}r|mrze na szmertney poszczy}e|li. =ac. in morbum lectualem cadere, ang. be bed-ridden, become gravely sick,

ros. prikovannyj k posteli ]przykuty do po>cieli\, bol;noj. †zlechmani: zmarnowa:, zmitr"/y:; ]przepr[/niaczy: wg ˚Ss 2011\. staropol. wprzagaya chory doby-

thek, chcz'cz zlechmanycz then dzyen wsithek ]wprz"gaj' chory

dobytek, chc'c zlechmani: ten dzie< wszystek\.


x zlecie: ¯ z` ]dok.\ % ˚lecie: ¯ leta: ]lata:\ ¯ lot. AOEA. sfrun':, osi'>: na skrzyd=ach, opa>:. lecie:pada: ˚nr 019 ]polecia= jeden na drugiego – upad=\. ¯ z ]czas dok.\ % lecie: ¯ lot, OE. mSjp 1969& lec'c sfrun': lub spa>: w d[=; opa>:, upa>:». }nie ma spadania do g[ry, J.D.|. staropol. slyeczyely ssya – 1. sfrun':, 2. zlecie: si" – zgromadzi: si" unosz'c si" na skrzyd=ach. =ac. 1. deorsum volare, 2. convolare, volando congregari, ang. congregate, ros. sobrat;sq-sobratsja. †zelczy: wr[ci: do zdrowia, wyleczy: si". ¯ z ]czas dok., wy`\ % leczy: ]si"\ staropol. az syø zlecily. =ac. sanari, curari, ang. cure, heal, ros. vyzdorovit;-wyzdorowit, izlehit;-izleczit. †zlenienie lenistwo, pr[/niactwo. staropol. 1447 przez zlenyenya, franc. la paresse, niem. faulheit, ang. laziness, ros. len;-le<. zlepek ca=o>: sk=adaj'ca si" z r[/norakich cz">ci, element[w. ¯ z % lepi:. =ac. com` % glomerare ]zwija: razem\ ˘ conglomeratus ˘ franc. conglomerer, ang. conglomerate, ros. konglomerat-konglomerat. zlepi-a:(: ¯ z` % ˚lepi: ¯ lep. spaja: ze sob' cz">ci lepkie. staropol. ca 1470 slepya conglutinat. =ac. conglutinare, compingere, franc. tuer, egorger, immoler, ang. stick together, ros. zakalyvat;-zaka=ywat. staropol. zlyepyly, sslepil, slepyl, slepyly sch' ˘ zlepi:, zlepi: si" – 1. sklei: co>, 2. uformowa:, ulepi: co>, 3. zlepi: si", o oczach – zamkn': si" ]pozornie\ i straci: zdolno>: widzenia. =ac. 1. conglutinare, compingere, 2. fingere, formare, 3. de oculis – caligine obduci. staropol. zlepienie – co> uformowanego, ulepionego, =ac. figmentum, res ficta, fictilis. zlew(ka(nia miska przytwierdzona do >ciany, pod kranem, po='czona rur' odp=ywow' z sieci' kanalizacyjn'. ¯ z` ]po`, prze`, wy`\ % la:. =ac. bacca ]naczynie na wod"\ ˘ baccinum ˘ starofranc. i >redniow. ang. bacin, ang. basin, ros. ]zlewka\ posyda dlq vody -posuda dlja wody, hawka-czaszka, ]do prania\ laxan;> laxanka>

taz-taz, ]rzeki\ bassejn-bassejn. †zlewacz ten kto odlewa przedmioty z roztopionego metalu. ˚zla:. staropol. ca 1470 slewacz. =ac. conflator. zlewa: ¯ z ]z wierzchu\ % la:. staropol. ca 1470 slewaly; slewa sz'; slewaya ]zlewaj'c\, slevay'ncz – 1. przy pomocy formy wykonywa: przedmioty z roztopionego metalu, 2. przetapia: metal w celu oczyszczenia z domieszek. ˚zli:, zla:. zle{: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚le{:. zle/a=y nadpsuty. zl"kn': si" ¯ z` % ˚l"ka: ¯ l"k. napawa: cia=o l"kiem, boja{ni', niepokojem, strachem. mSjp 1969& 1. «przestraszy: si", przerazi: si"» 2. «zaniepokoi: si" o kogo, o co». staropol. 1448 szl'kly ssz'; sl'kl

sza, slakl sya, sløkli syø, szlaknawszy sya, sl'knacz szya –

1. przestraszy: si", 2. zdumie: si", os=upie:, zdziwi: si". =ac. 1. pavescere, extimescere, 2. stupescere, mirari, ang. feared. staropol. zl"k=y – przestraszony. =ac. pavidus, perterritus, ang. scared, ros. ispugannyj-ispugannyj ¯ ispugat;-ispugat ¯ pugat;. †zlicowa: z=apa: na gor'cym uczyn-ku. staropol. 1469 zlyczowanimy. ang. to catch somebody redhanded ]1. czerwone r"ce we krwi, st'd 2. podczas dokonywania aktu, lub >wie/o z miejsca zbrodni, 3. o akcji – krwawo, z gwa=tem\, ros. poimat; na samom dele. zliczy: ¯ z ]czas dok.\ % ˚liczy:. staropol. zlyczø sye, zliczeni sø, zliczoni sø, zliczi, zliczil – policzy:, porachowa:. =ac. numerare, computare, ang. counted, ros. ishislit;-isczislit. †zli: wykona: przedmiot z roztopionego metalu, przy pomocy formy. ˚zlewa:, zla:.

zlitowa: si" z` ]czas dok.\ % litowa: si". okazywa: mi=osierdzie, lito>:. staropol. sye gest slutowal ˘ zlutowa: si" – okaza: mi=osierdzie, lito>:. =ac. misereri, placari, ang. to show mercy, ros. pomilovat;-pomi=owat. staropol. zluto>ciwie – mi=osiernie, lito>ciwie, staropol. zluto>ciwy – mi=osierny, lito>ciwy, staropol. zlutowa: si" – 1. okaza: mi=osierdzie, lito>:, by: sk=onnym

do przebaczenia, wsp[=czu:, 2. bole:, u/ala: si". =ac. 1. misereri, placari, condolere, 2. dolere. staropol. zlutowanie – 1. mi=osierdzie, lito>:, wsp[=czucie, 2. o Chrystusie – ofiara przeb=agalna dla pojednania cz=owieka z Bogiem. =ac. 1. misericordia, miseratio, compassio, 2. de Christo – piaculum. staropol. zlutownik – cz=owiek mi=osierny, lito>ciwy. staropol. zlutowny, zlutuj'cy – mi=osierny, lito>ciwy. =ac. misericors, placabilis. zliza: ¯ z` % ˚liza:. zlot zjazd. ¯ z` % ˚lot. †zlubi: si" ¯ z ]czas dok.\ % lubi:. ¯ luba ¯ staroniem., ang. love. staropol. szlubyla syø ]spodoba=a\ – 1. spodoba: si", wzbudzi: w kim> upodobanie, zyska: uznanie, 2. uzna: za stosowne. =ac. 1. placere, complacere, 2. bonum esse putare. †zlubowa: schudn':. staropol. ca 1470 zlubuge. =ac. macescere, macerum fieri, ang. lose weight ]straci: na wadze\. †zlutowanie zlitowanie, lito>:, mi=osierdzie, zmi=owanie. ˚zlitowa: si". †zl/ywy fa=szywy, k=amliwy. ¯ z % s=aw.-ros. =o/ ]k=amstwo\. †z=a woda pomyje. †z=a /ona nierz'dnica. †z=aja: ¯ z ]czas dok.\ % =aja: ¯ z=oj. staropol. 1461–1467 szlaye czø ]z=aje ci"\ – 1. skarci:, zgani:, te/ zniewa/y: kogo>, ubli/y: komu>, ˚zgromi:, 2. zaskar/y:, zakwestionowa: wyrok s'dowy jako niew=a>ciwy, niezgodny z prawem. =ac. 1. increpare, contumeliis afficere, 2. sententiam iudicum ratam vel iustam esse negare. †z=ajnik pies podw[rzowy. ¯ z=oj. †z=amacz ten kto narusza prawo. staropol. slamacz, szlomyl. =ac. qui legem violat, franc. violateur, ang. violator, ros. prestupnik-prestupnik ]przest"pca\, naruwitel; zakonovnaruszitiel zakonow. ˚z=omca. z=ama: z ]czas dok., po, prze, wy\ % ˚=ama: ]dzieli:\ ¯ =am ]dzia=\, odwrotno>ci' niez=omny ]nienaruszony, ang. integral ^ ca=y, nieoddzielny\. ˚=ama:.s=owotw. pokr. z=om. staropol. zlame, zlomny, ne sla-

mal mecza ani samostrala ssegl

]nie z=ama= miecza ani samostrza=u – kuszy – z/eg=, spali=, ¯ /ga:, /ec\ – 1. rozdzieli: na dwie cz">ci przez

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x uderzenie, naci>ni"cie, rozbi:, roztrzaska:, zniszczy:, 2. pokona:, zwyci"/y:, 3. naruszy:, przekroczy:, np. prawo, 4. dn', dnami z=amany – dotkni"ty chorob' obezw=adniaj'c' cia=o, bezw=ad, 5. w u/yciu poetyckim – porzuci:. =ac. 1. frangere, confringere, perfringere, 2. devincere, debellare, 3. frangere, perfingere, violare, 4. paralysi afflictus, 5. deserere, anglosas. brecan, >redniow. ang. breken, ang. break, †brake ˘ †broken, ros. slomat;-s=omat ¯ s-s ]z\ % lomat;-=omat. staropol. z=amowa: – narusza:, przekracza:, np. prawo. =ac. violare ]si=y u/y:, przemocy\ ˘ violatus ˘ franc. violer, >redniow. ang. violaten, ang. violate, ros. naruwat;, prestupat;. z=apa: ¯ z ]czas dok.\ % ˚=apa: ]j':, chwyta:\ ¯ =apa ]noga psa, kota ˘ noga zwierza\. staropol. ¢zlapaczh, 1442 ¢slapaczh ˘ z=apa: – chwyci:, zatrzyma: si=', porwa:. =ac. capere, vi comprehendere, starofranc. saisir, seisir, >redniow. ang. saisen, seisen, ang. seize, ros. za/s-xvatit;-za(s•chwatit ¯ xvatit;-chwatit ]chwyta:\. z=azi: wolno schodzi: z czego. ¯ =azi: ]chodzi:\. groto=az

z='cz-e(ka(nik(y: ¯ z ]razem, spo=em, czas dok.\ % ˚='czy: ]styka:, spaja:, jedna:\. element ='cz'cy metalowe lub drewniane cz">ci jakiej> konstrukcji, urz'dzenia. staropol. 1461–1467 slaczamy; sl'czacz szya ˘ z='cza: ]si"\, z="cza: ]si"\ – 1. jednoczy:, zespala:, ='czy:, 2. skupia:, zbiera: w jednym miejscu, gromadzi:. =ac. 1. coniungere, unire, 2. colligere, congregare, ang. 1. join(t, unite, connect, ros. 1. soedinenie-sojedinienie, sustav-sustaw. staropol. z='czenie – 1. doprowadzenie do jedno>ci, zespolenie, zjednoczenie, 2. zebranie w jednym miejscu, 3. wsp[lnota, spo=eczno>:, 4. zgodno>:, to co wsp[lne, 5. wi"zy jako znak wsp[lnoty, 6. mo/e – zwi"z=a definicja, ca 1428 zløczenv diffinicioni. =ac.1. coniunctio, unio, 2. congregatio, conventus, 3. communitas, grex, 4. conventio, conexio, 5. copula, vinculum.

staropol. z='czy: ]si"\, z="czy: ]si"\ ¯ z ]czas dok.\ % ='czy: ]si"\ – 1. doprowadzi: do jedno>ci, zjednoczy:, zespoli:, po='czy:, 2. do='czy: do czego>, przy='czy: si", 3. skupi:, zebra: w jednym miejscu. †z=epta: po/re:, poch=on':. s=owotw. pokr. /=opa: ]o zwierz"tach – pi: du/o i =apczywie, ch=epta:\. staropol. ienze szlepcze; zleptaly. =ac. devorare, consumere, starofranc. devorer, >redniow. ang. devouren, ang. devour, consume, ros. po'-irat;/rat; ¯ po-po % 'ir-/ir ]/er\. †z=ew, ze=w /ona syna, ˚synowa.

z=o(o>:(>liwy(>nik(czy<ca(dziej dos=. szkoda ˘ z=o•dziej – szkod•nik, z=o•czy<ca – szkod•nik, z=y•dnia – z=o•czy<cy; dziej ^ czyn ^ nik. wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o. s=owo pierwotne po wszystkich oznakach – zasobu d{wi"k[w, kr[tko>ci i znaczenia. znaczenie «z=a» zatar=o si" i dzi> podawane jego skutki. ale z=oto ]z wody\ }wydobyte| ¯ z % =oto ]woda\. staropol. zla ]z=ego\, zlo ˘ z=o – 1. z=e uczynki, nieprawo>:, niegodziwo>:, 2. nieszcz">cie. =ac. 1. malum, malitia, iniquitas, 2. malum, incommodum, franc. mal. peche, anglosas. yfel, >redniow. ang. eville, ivel, uvel, ang. evil, ros. zlo/j-z=o(j. †z=oba, zg=oba ˚zg=oba. ¯ z=o ]szkoda\ % ba ]czyni:, robi:\. =ac. matitia, nequitia, crimen, starofranc. malfaitrice, ang. wrongdoing, ros. durnoe povedenie. z=ocie< Chrysathemum, z=ocie< w=a>ciwy ]margerytka\, ='kowa bylina o kwiatach zebranych w koszyczek, z bia=ymi j"zyczkami; gatunki pochodz'ce z Chin i Japonii, hodowane jako ro>lina ozdobna. franc. la verge d’or, ros. zloten;-z=ote<. z=oczy<ca ¯ z=o % czyni: ]dzia:\. staropol. o viovalnych zloczin-

czach... zloczincze ]malefactores\ albo zlodzyeye, albo lotri, 1481 zloczincza – =otr, przest"pca,

zbrodniarz. ˚z=osyn, z=osnik. =ac. maleficus, latro, ang. wrongdoer, ros. zlodej-z=odej ¯ zlo-z=o % deqnie-diejanie ]dzia=anie, czynno>:; ang. action, act, deed\. †z=o: wyst"pek, przest"pstwo, zbrodniarz. staropol. slocz.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

z=odziej dos=. ˚z=oczy<ca, szkodnik, ¯ z=o ]szkoda\ % dziej ]czyn\. mazur. zlodeevyx ]z=odziejowych\, zlodejstva ]z=odziejstwa\. staropol. slodzyecz ]z=odziec, ten kto kradnie\, 1451 na zlodczeya – 1. =otr, przest"pca, z=oczy<ca, 2. ten kto kradnie, grabi. =ac. 1. malefactor, latro, 2. fur qui aliena aufert, praedo, franc. 2. voleur, anglosas. 2. theof, thiof, thef, niem. 2. dieb(in ]z=odziej(ka\, >redniow. ang. 2. thief, theof, ang. 2. thief, ros. 2. vor/ovka-wor(owka. staropol. z=odziejski, z=odzieski – 1. dotycz'cy kradzie/y, 2. dotycz'cy z=odzieja, 3. ukradziony; 4. po z=odziejsku, jak z=odziej, kradn'c, grabi'c. =ac. 1. ad furtum pertinens, 2. ad furem pertinens, 3. furatus, furto ablatus. staropol. z=odziejstwo – 1. przyw=aszczenie sobie cudzej rzeczy, kradzie/, grabie/, 2. ostar/enie o kradzie/. †z=og po=[g. z=oi: ¯ z % =[j; zbi: kogo, zdzieli: czym wielokrotnie ze z=o>ci'. ¯ ros. z=oi ]z=y\. z=om zu/yte i zniszczone cz">ci lub przedmioty metalowe, surowiec wt[rny dla hut. ¯ z` ]czas dok.\ % =ama:. s=owotw. pokr. s=om-a(iany ZS ros. slom. †z=omca ten, kto narusza prawo lub zasady moralne. ˚z=amacz, OA. =ac. violator, ruptor, ang. violator, infringer, transgressor, ros. naruwitel;-naruszitiel. †z=omek u=amek, od=amany kawa=ek czego>. staropol. zlomkem, zlomki, slomek, vlomek. =ac. pars alicuius rei abrupta, fragmentum, ang. fragment, ros. oblomok-ob=omok, otryvok-otrywok. †z=omi: 1. ˚z=ama:, st=uc, rozbi:, zniszczy:, 2. pokona:, zwyci"/y:, 3. naruszy:, przekroczy:, np. prawo, 4. uniewa/ni:, 5. usun':, zlikwidowa:, 6. w opisie herbu, strych z=omiony – pas w po=owie za=amany w kszta=cie krokwi; strych ¯ niem. strich. =ac. de` % struere ]budowa:\ ˘ destruere ˘ starofranc. destruire, >redniow. ang. destroyen, ang. destroy, break, ros. unihto'-at;/it;, razruw-at;/it;.


x staropol. z=omienie – 1. zburzenie, zniszczenie czego>, 2. cz">: rozbitej, roztrzaskanej ca=o>ci, 3. naruszenie prawa ]boskiego\, 4. ska/enie. staropol. z=omienie – 1. zburzenie, zniszczenie czego>. 2. cz">: roztrzaskanej cz">ci, 3. naruszenie prawa ]boskiego\, 4. ska/enie. †z=omikamie< bot. Saxifraga granulata L. vel Spirea filipendula L., vel Pimpinella saxifraga L. staropol. ca 1500 zlomycamyen saxifraga. ˚s=ez, smldownik, smolan, smolnik. z=orzecz-y:(enie przeklina:. ¯ z=o ]szkoda, szkodliwie\ % rzec ]wymawia:, wypowiada:, m[wi:, /yczy: komu\ staropol. z=orzeczenie – przekle<stwo. ¯ z=o % rzeczy: ]wypowiada:\. anglosas. curs ]przeklina:\, cursian ]kl'twa, przekle<stwo\ ˘ >redniow. ang. i ang. curse, ros. prokl-inat;/qst;prokl-inat(jast. staropol. z=orzec, z=orzeczy: – /yczy: z=ego, s=owami chcie: >ci'gn': nieszcz">cie, przekl':. staropol. z=orzeczenie – 1. /yczenie komu z=ego, 2. znies=awienie, obmowa. staropol. z=orzecze<stwo – przekle<stwo. staropol. z=orzeczony – zas=uguj'cy na kar", pot"pienie. †z=osnik, z=ostnik 1. grzesznik, 2. okrutnik, z=oczy<ca. staropol. z=o>ciwy – z=y, grzeszny. anglosas. synne ]grzech\, >redniow. ang. sinne ]grzech\ ˘ ang. sin ˘ sinner ]grzesznik\, ang. 1. sinner, 2. wrongdoer, ros. grewnik-gresznik ¯ grex-grech, zlodej-z=odej. †z=osny, z=ostny ¯ z=osyn ¯ z=o. 1. pope=niaj'cy przest"pstwo, niuczciwo>:, grzech, czyni'cy z=o, 2, niegodziwy, niesprawiedliwy. †z=osyn cz=owiek post"puj'cy {le, niegodziwie, przest"pca. ˚z=oczy<ca, z=osnik. staropol. zlosyne, sloszynow. ang. wrongdoer. staropol. z=osy<stwo – niegodziwo>:, przest"pstwo. z=o>ci: ¯ z=o>: ¯ z=o ]szkoda\. wywo=ywa: w kom> gniew, wprawia: w z=o>:, irytacj", podra/nienie. staropol. z=o>ci: w kim> – post"powa: z=o>liwie wobec kogo>. =ac. malignari, male agere, franc. irriter, ang. irritate, make angry,

ros. razdra'at;-razdra/at. staropol. z=o>ciwie – niegodziwie, wy(pod•st"pnie. =ac. nequiter, maligne, staropol. z=o>ciwo>: – niegodziwo>:. =ac. malitia, nequitia, staropol. z=o>ciwy – 1. post"puj'cy niemoralnie, k=amliwo, oszuka<czo, nieuczciwy, okrutny, 2. niecny, zepsuty, z=y, podst"pny, 3. szkodliwy, przynosz'cy szkod", strat". z=o>: 1. uczucie b"d'ce wynikiem poszkodowania, z=ego traktowania, odmowy, itp., wymagaj'ce odwetu w formie sprzeciwu; /'dza, sk=onno>: do skaleczenia, poni/enia, dokuczania, sfrustrowania kogo, st'd 2. przekora – w poprzek ˘ na z=o>: – na przek[r. franc. colere, staronord. angr, >redniow. ang. spit, anger, malice, ang. spite, anger, malice, ros. dosada-dosada, zloba-z=oba. staropol. sloscz, nad sloszczami

naszymi, podlvg mych sloscy y czyaskych grzechow, wszithk' zloscz ˘ z=o>: –

1. z=y uczynek, wyst"pek, przest"pstwo, grzech, 2. nieprawo>:, niegodziwo>:, przewrotno>:, 3. strata, szkoda, uszczerbek, 4. zguba zatracenie. =ac. 1. malum, scelus, peccatum, 2. matitia, iniquitas, dolositas, 3. damnum, noxa, 4. perditio, pernicies. staropol. z=o>liwo>: – nieuczciwo>:, niegodziwo>:. staropol. z=o>liwy, z=ostliwy – 1. niegodziwy, 2. szkodliwy. staropol. ¢z=o>nie; z=ostnie – niegodziwie, podst"pnie, staropol. z=o>nik, z=ostnik – 1. ten, kto pope=nia jakie> przest"pstwo, nieuczciwo>:, grzech, 2. cudzo=[/ca. †z=otnica z=ote naczynie ]dzban\, ze z=ota wykonane. staropol. a zlotniczø ]z=otnic"\. =ac. vas aureum. z=otnik rzemie>lnik wyrabiaj'cy przedmioty ze z=ota i srebra. staropol. 1412 zlotnyk, 1428 slothnykowy, ca 1470 zlotnik; slotnic, zlothnik – 1. rzemie>lnik wyrabiaj'cy wyroby ze z=ota i innych metali, 2. z=ota moneta, 3. jednostka wagi 4. bot. glistnik, jask[=cze ziele, Chelidonium maius L., ˚/[=cica, /[=tnik, z=otokwiat, z=otow=os, =ac. 1. aurifex, faber aurarius, 2. nummus aureus,

3. ponderis mensura, staropol. z=otnik[w – zwi'zany ze z=otnikiem, rzemie>lnikiem wyrabiaj'cym przedmioty ze z=ota. franc. orfevre, ang. goldsmith, ros. zolotyx del master,.

z=ot-o(y(nik(nictwo(g=[w dos=. }wyci'gni"te, wydobyte| z wody ]metal z wody wydobywany przez wyp=ukiwanie\ ¯ z % =oto ]woda\, przy czym ud{wi"cznienia& wodo ˘ wod', wode ˘ wod", st'd i Z=otoryja ¯ z=oto % ryja ¯ rejati ]p=yn':\, staropol. YE ¯ s=aw. rejati, OE ¯ gr. `rrhoia ¯ gr. rhein ]p=yn':\ ˘ niem. Rhein, franc. Rhin, holend. Rijn, pol. Ren ]rzeka p=yn'ca przez Szwajcari", Niemcy, wpadaj'ca do Morza P[=nocnego\. z•=ot•o(a(e(y – wod•o(a(e(y, s=owotw. pokr s=ota ¯ s % =ota. franc. jeu` ]jeune\ ˘ staroros. /e=` ˘ /e=tiet ]/[=cie:\, /e=tyj ]/[=ty\ ˘ staroros. 'elt≠t;-/e=tiet ]/[=cie:\, ros. 'ëltyj-/io=tyj ]/[=ty\ s=owotw. pokr. 'elanie-/e=anie ]pragnienie ¯ praga ^ woda\, G? ¯ niem. gelb ]/[=ty\ ˘ gold ]z=oto\  yellow ]/[=ty\, s=owotw. koncepcji 024, niem. geld ]pieni'dze\; w j. ros. wi"cej s=[w niemieckich ni/ to si" powszechnie uwa/a, z racji Wareg[w, czyli Bawar[w, ¯ Ba ^ Wa, % =ac. regis }nieme S|, rex ]kr[l\; Bawaria by=a ksi"stwem i kr[lestwem. 1. pierwiastek chemiczny, metal szlachetny, /[=ty o silnym po=ysku, mi"kki, bardzo ci'gliwy i kowalny, mi"dzynarodowy >rodek p=atniczy i podstawa wielu walut >wiata, 2. z=ote nici, szych; z=ote ozdoby, z=ocenia. staropol. 1474 czystego slotha; szlotha, slotem, srebro y zloto – z=oto jako metal, z=ote monety, wyroby ze z=ota. staropol. z=otog=[w – tkanina, zazwyczaj jedwabna, z=otem przetykana. =ac. aurum, franc. or, =ac. aurus ]z=oty\ – pol. z=oto ]z wody. =ac. aqua ˘ ua  au\. AU chemicznym symbolem z=ota, au ¯ =ac. aqua ]woda\ ˘ `aw, `wa, `[w – przyrostki wody w nazwach geogr. pol. Krak[w ^ niem. Krakau. niem. gelb ]/[=ty\, anglosas., niem., >redniow. ang. i ang. gold ]baz'& >wieci:, l>ni:, b=yszcze:, po=yskiwa:\, niem. geld ]pieni'dze\, OE, bd ]down\ ^ low; g ^ y ^ j ˘ g•el•b ^ y•el•low. wo=. 1289 zlato-z=ato ]z=oto\, zlatye-z=atye ]z=ote\, zolotye-zo=otye ]z=ote\, zlatom;-z=atom ]z=otem\, wo=. 1428 zoloto-zo=oto ]z=oto\, ros. zolot-o/it;/istyj/ar;. ros. zoloto-zo=oto.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x hervonnoe zoloto – franc. or de ducat,

samorodnoe zoloto – franc. or natif

susal;noe zoloto – franc. oripeau,

slitok zolota – franc. un lingot d’or

zolotobit= – franc. le batteur d’or,

zolotoj – 1. franc. un ducat, un imperial ]monnaie d’or\, 2. d’or, ang. golden, of gold, gold, zolotoj persten; – franc. une bague d’or, zolotonosnyj – franc. aurifere, ang. gold bearing, rubl; zolotom – ang. gold rouble, zolotoobr≠znyj – franc. dore sur tranche ]du papier\, zolotopromyval;nyj – franc. pour le lavage de l’or zolotopromyval;nq – franc. le lavoir ]pour l’or\, zolotopromyval;]ik= – franc. le laveur d’or, orpailleur, zolotar; – franc. le vidangeu, ang. gilder ]of wood\, zolotil;]ik – franc. dorear, ang. gilder, zolotistyj – franc. ayant l’eclat de l’or, ang. of golden colour, like gold, zolotnik – franc. la 96-me partie de la livre russe, ang. zolotnik ]96th part of a Russian pound\. zolotowvej – franc. brodeur en or. zolotowvejnyj – franc. pour la broderie en or, ang. embroiled in gold. zolototysqhnik= – centuria, franc. la petite centauree ]plante\, Z=ota Orda, Horda, dos=. Z=oty Ob[z ¯ tatar. urdu, tur. ordu ]ob[z\ – nazwa cz">ciowo przet=umaczona, i gdy Tatarzy przybywali w wielkiej liczbie – dorozumiana /e horda to zagony konnicy, :ma woj[w; tak z Rosji do Polski, z Polski do Niemiec. wi"cej ˚nr 700. Wies=aw Bory> w swym S=owniku, 2005 – zapewne – wyprowadzi= nazw" z=ota od >wiecenia si"; zapewne bo S=ownika sam nie widzia=em; przytaczam na podstawie listy 10-ciu powod[w do kupna, sporz'dzonej przez samego autora. ˚nr 893. >wieca >wieci si", z=oto – b=yszczy; >roda u niego ma by: liczona od soboty, inne s=owa w ten i podobny spos[b. †z=otog=owiec, z=otog=[w lilia z=otog=[w, Lilium martagon L. ˚/[=tog=[w, /[=tow=os. staropol. ca 1465 zlothoglovyecz

nartiscus, 1419 zlotoglow, 1437 slothoglow affodillus. z=otog=[w 1. tkanina lita przetykana z=ot' nici', 2. lilia, Lilium martagon L. staropol. z zlotoglowa, zlotoglow. z=otokap bot. Laburnum, ozdobny krzew lub drzewo z rodziny motylkowatych. †z=otokwiat bot. glistnik jask[=cze ziele, Chelidonium maius L. staropol. ca 1465 zlothokwath celidonia. ˚z=otow=os, z=otnik, /[=cica, /[=tnik. †z=otorodny daj'cy, rodz'cy z=oto. z=otousty odznaczaj'cy si" talentem oratorskim, krasom[wczym. staropol. Jan Slothousti, Chriso-

stomus swy'ty Jan Szlothovsty, ca 1500 Slothovsty Jan. gr. chrysos ]z=oto\ ˘ chryso` ]z=oto`, /[=to`\ % stoma, stomatos, ]usta\ ˘ }Ioannes| Chrysostomos, ˘ =ac. Chrysostomus, ang. Saint John Chrysostom ]oj-

ciec Greckiego Ko>cio=a, 345$–407, ur. w Antiochii\. †z=otowierzba bot. wierzba bia=a z=otocha, Salix alba v. vitellina L. staropol. 1444 szlothowyrzba ]z=otowirzba\, 1459 slothovyrzba; szlothovirzba. †z=otow=os bot. glistnik jask[=cze ziele, Chelidonium maius L. ˚/[=cica, /[=tnik, z=otokwiat, z=otnik. staropol. 1437 colidonia maior zlotowloss, 1472 zlotowloss celidonia. z=oty ¯ z=oto; 1. wykonany ze z=ota, 2. w kolorze z=ota, /[=tawopomara<czowy o silnym po=ysku, 3. jednostka monetarna Polski r[wna stu groszom, ¯ niem. geld ]pieni'dz\, s=owotw. pokr. gold ]z=oto\, ˚grosz, 4. hist. czerwony z=oty – dawna z=ota moneta obiegowa o charakterze mi"dzynarodowym, bita w Europie od XIII wieku, dukat. staropol. zlotich, 1427 slote; zloty,

zlote, z zlota, obrøczy zlote, szlothych, koron' zloth' –

1. zrobiony ze z=ota, dotycz'cy z=ota, ˘ z=ota moneta, z=oty pier>cionek, 2. zawieraj'cy z=oto, 3. z=otej barwy, z=ocisty ˘ z=ota renata – odmiana zimowa jab=ek o sk[rce z=oto/[=tej, 4. z=ota piana – mosi'dz, 5. polska jednostka monetarna, z=ota moneta o zmiennej warto>ci ]od kilkunastu do 30 groszy\, 6. ry<ski z=oty – moneta bita w mennicach Nadrenii, 7. z=oty w"gierski – z=ota moneta bita na W"grzech, maj'ca warto>: ok. 30 groszy, u/ywana r[wnie/ w Polsce jako moneta obrachunkowa.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

8. najwy/szej lub du/ej warto>ci& z=oty krzy/ lub medal – poz=acany, najwy/szy stopie< odznaczenia, z=ota ksi"ga – zawieraj'ca uroczyste fakty i nazwiska zas=u/onych, z=ota polska jesie< – okres s=onecznej, ciep=ej pogody, zwykle we wrze>niu, przed jesienn' s=ot' ]z=oto  s=ota ¯ z(s•=ot•o(a; =ot ^ mokrz ^ silne opady deszczu, ulewa; woda\, z=ota wolno>: szlachecka – przywileje i swobody szlacheckie w dawnej Polsce, poligr. z=ote ci"cie – zachowanie proporcji 5 & 8 formatu strony ksi'/ki, jej szeroko>ci do wysoko>ci, z=ota m=odzie/ – m=odzie/ zamo/nych rodzic[w, prowadz'ca hulaszczy tryb /ycia, z=oty >rodek – kompromisowe rozwi'zanie, z=ote my>li – cenne, trafne, i m'dre s'dy, maksymy; wyb[r takich maksym, z=ota /y=a – {r[d=o wielkich dochod[w, zysk[w, z=oty interes – wyj'tkowo zyskowny, z=oty cielec – bogactwo, pieni'dze, z=ota seria czego – pomy>lny ci'g wydarze<, wypadk[w, mie: z=ote serce – by: =agodnym, czu=ym, serdecznym, okazywa: komu dobro:, mie: z=ote r"ce do czego – umie: co samemu wykona:, sporz'dzi:, obiecywa: komu z=ote g[ry – obiecywa: wielkie bogactwa, korzy>ci materialne, m[j z=oty, moja z=ota – poufa=a forma zwracania si" do kogo, rodzaj& m[j drogi, moja droga ]z=oty ^ drogi, wysokiej warto>ci\, Z=ota Orda – zjednoczenie r[/nych plemion tatarskich pod wodz' jednego chana; pa<stwo tatarskie, Ja=ta na Krymie ¯ tatar. ˚altyn ˘ G[ry A=taj, rz. Alta, altambas, i inne ]Orda ^ Ob[z, mylnie do(rozumiana w Europie Wsch. /e horda ^ konnica tatarska, zagony tatarskie, st'd a/ do j"zyka niemieckiego, ˚z=oto\, Z=ota R[/a – r[/a ze z=ota ofiarowywana przez papie/y wybitnym osobisto>ciom, zas=u/onym w krzewieniu i obronie katolicyzmu. †z=owek ryby pozosta=e w stawie po spuszczeniu wody lub po przerwaniu grobli. staropol. 1484, 1488, 1494 slowek. z=owi: ¯ z ]czas dok.\ % =owi: ¯ =[w. staropol. slowyl ]z=owi=\ ¯ z=owi: – opr[/ni: jezioro z ryb. †z=o/ca ten kto zmy>la, uk=ada, tworzy. staropol. XV szloszcza.


x z=o/-y:(ony(e(enie ¯ z ]czas dok.\ % ˚=o/y: ]k=a>:\ ¯ =o/e ¯ =o/ ]k=am, k=ad\ ˘ z=o/~ ^ sk=ad~, SZ. z=o/ony – sk=adany. z=o/y: przysi"g", bro<. =o/ s=owotw. pokr. =[g ]wyk\, G? ˘ na•=[g – na•wyk; wyk ˘ wykona:. staropol. ca 1428 zloszonyma ˘ z=o/y:, z=o/y: si" – wg Ss 1953 – 1. po='czy: przyk=adaj'c jeden do drugiego, zetkn': ze sob', z='czy: razem, 2. stworzy:, te/ uczyni:, zrobi:, 3. uzgodni:, um[wi:, ustali:, 4. ustali:, warto>:, cen", oszacowa:, 5. przywie{:, doprowadzi:, 6. o chorobie – zes=a:, dopu>ci:, 7. spowodowa: upadek, powali:, 8. z=o/y: si" – osiedli: si", osi'>:, 9. wypowiedzie:; z=o/y: s=owa – w=a>ciwie dobra: s=owa, 10. zdj':, od=o/y:, 11. pozbawi: ]urz"du\, usun': ]ze stanowiska\, 12. zak=[ci:, naruszy:, 13. w drodze uk=adu zabezpieczy: spraw" zobowi'za<. wiele pochodnych, r[/nych przy tym, skutki, bo rdze< nieznany – wyk(ona:. staropol. ku zloszenyu, na

sloszene, szlozenye, slozenye, zlozenye ˘ z=o/enie –

1. uczynienie, zrobienie, 2. ustanie, wyznaczenie, 3. ustalona warto>:, wyznaczona suma, 4. miejsce gromadzenia si" czego>, 5. materia= z kt[rego co> zosta=o zrobione, 6. zawarto>:, 7. forma, posta:, 8. pozbawienie ]urz"du\, usuni"cie ]ze stanowiska\. =ac. 1. actus componendi, conficiendi, 2. actus constituendi, 3., pretium constitutum, 4. locus quo aliquid deponitur, 5. materia ex qua aliquid factum est, 6. tenor, 7. forma, figura, 8. offici privatio. staropol. z=o/ony ¯ z=o /ony ]pomys= -dowcip w stylu A. Brücknera, 1927\, serio – zestawiony, por[wnany. z=o/y: komu> – ust'pi:, ulec. =ac. ad` % simul ]razem, do spo=u\ ˘ assimulare ˘ starofranc. assembler, asembler, >redniow. ang. assemblen, ang. assemble, ros. sob-irat;/ rat;-sob-irat(rat, soz-yvat;/vat;-soz•ywat(wat. wo=. 1289 slo'iti-s=o/iti ]z=o/y:\. zezem czyli /artem& z=o/ony, jak si" pisze – razem czy osobno$ z=[g substancje mineralne lub organiczne odk=adaj'ce si" w tkankach lub stawach oraz drogach moczo-

wych lub /[=ciowych. z=ud-a(ny ¯ z ]czas dok.\ % =udzi:, UZ, oman, s=owotw. pokr. u=uda. staropol. ca 1470 sludzyl ]z=udzi=\, zludzycz ]z=udzi:\ ˘ z=udzi: – oszuka:, ok=ama:, zwie>:. =ac. decipere, fallere, circumvenire, =ac. deceptus ˘ starofranc. deceptif, =ac. illusio, deceptio ˘ ang. illusion; illusory, deceptive, ros. illuziq, zablu'denie, obman/hivyj-obman(cziwyj. †z=upa: ¯ z ]czas dok.\ % =upa: ]trzaska:\; =upka ^ trzaska. staropol. szlvpam, zlupaly, 1457, 1465, zlupal, 1467 slupal – rozbi:, po=ama:, zniszczy:. =ac. confringere, frangere, destruere, ang. destroy, ros. unihto'it;-uniczto/it. †z=upia: pozbawia: kogo> czego>. ¯ z ]czas dok.\ w sprzeczno>ci z =upia: ]czasem niedokonanym\, a tak w Ss 1953& z=upia:, powinno by:& z=upi: ¯ =upi:. staropol. sz nyego slvpyaly ]z niego “z=upiali” – z=upili ¯ =upi:, {le u/yte w {r[dle, st'd jednokrotnie, ˚z=upi:\. z=upi: bezprawnie lub si=' zabra: mienie, obrabowa:, ograbi:. ¯ z ]czas dok.\ % ˚=upi: ]grabi:\. staropol. 1436 szlupyon; slvpyeny, 1471 nye szlupyl gwalthem – 1. pozbawi: kogo> czego>, zabra: komu> co> si=', 2. ograbi:, obrabowa:, okra>:, 3. wzi': zastaw przymusowy, 4. rozbi:, po=ama:, zniszczy:. =ac. de` % privare, niem. berauben, starofranc. depriver, franc. priver, >redniow. ang. depriven, ang. deprive, ros. liwit;-liszyt. staropol. z=upienie – pozbawienie kogo> czego>, zabranie komu> czego>. staropol. y slvpyenya wszego. †z=uszczy: porwa:, zabra:. staropol. ca 1450 rapit slvsczy. =ac. rapere, auferre, ang. seize, ros. zaxvatit;. ˚zdrapi:. z=y ¯ z=o ]szkoda, wada, usterka\, og[lnie – nie nadaj'cy si", do /ycia w spo=eczno>ci i u/ycia gdzie, tam gdzie powinien, st'd wiele zastosowa<& 1. pozbawiony pozytyw[w& dobroci, szlachetno>ci, /yczliwo>ci, 2. gniewny, za(roz•gniewany, rozz=oszczony, 3. nie wart na>ladowania, sprzeczny z zasadami moralnymi; niemoralny, gorsz'cy, niecny, zepsuty, 4. nie zapowiadaj'cy, nie przynosz'cy nic dobrego, niepomy>lny, nieszcz">liwy; nacechowany pesymizmem, 5. niekorzystny, niepochlebny, ujemny, negatywny; szkodliwy, 6. niew=a>ciwy, niestosowny, nieod-

powiedni, niepo/'dany, nie taki, jak by: powinien; niedostateczny, szczup=y. 7. maj'cy bardzo ma=' warto>:, b"d'cy w lichym gatunku, stanie; wykonany, wykonywany niestarannie, 8. wykonuj'cy co niestarannie, nie tak, jak nale/y, niesumienny, nieudolny, 9. os=abiony, przyt"piony, s=aby, wadliwy, chorowity ]w mSjp 1969& chorobliwy\. staropol. slich ludzy ]z=ych ludzi\, nade szlemy ]nad z=ymi\, bog zle ludzy karze ˘ z=y – 1. niezgodny z zasadami moralnymi, religijnymi, spo=ecznymi, 2. nisko urodzony, nisko oceniony w hierarchii spo=ecznej, czy nieprawowity, 3. o istotach nadprzyrodzonych – upad=y anio=, diabe=, czart, szatan, 4. ma=ej warto>ci, niskiej jako>ci, lichy, n"dzny, 5. niew=a>ciwy, 6. niepomy>lny, przynosz'cy nieszcz">cie, 7. o zwierz"tach – dziki, gro{ny. =ac. malus, iniquus, inhonestus,

impius, pravus; spitirus malignus, diabolus; malus vilis, humilis; malus, iniquus, non rectus; malus adversus, infestus; malus, ferus, ang. bad, inferior,

ros. ploxoj-p=ochoj, ]z=y, niegodziwy\ zloj-z=oj, ]nieprawid=owy, nies=uszny, niew=a>ciwy\ nepravil;nyj, ]szkodliwy, krzywdz'cy, obra{liwy\ vrednyj-wrednyj; wo=. 1289 zlogo-z=ogo ]z=ego\. z=ydnia ¯ z=oczy<cy, ¯ z=y % dnia, `nia ]czy<cy\ ¯ dzie<, dziej ]czyn\. †z=za, s=za =za. ¯ s=aw.-ros. sleza. †zmaca: dotkn':, posmakowa:. ang. touch, taste, ros. osqzanie, owup;. †zmacza: forma {le u/yta, z ]czas dok.\ sprzeczny z macza: ]czasem niedokonanym\, powinno by: zmoczy:; wg. Ss 1953 – 1. pokropi:, pomoczy:, te/ w znaczeniu niedokonanym kropi:, moczy:, 2. ufarbowa:. staropol. zmaczayøczy, smaczacz irrigare, smaczanich, =ac. 1. irrigare, madefacere, 2. tingere, colorare. zmaga: si" ¯ z` % ˚maga: ¯ m[c. z(m[c CG, boryka: si". zmale: ¯ z ]czas dok.\ % male: ¯ ma=y. staropol. zmalyaly – sta: si" mniejszym, mniej wa/nym, straci: znaczenie. =ac. deminui, attenuari, anglosas. dwinan, franc. fondre, deperir, >redniow. ang. dwinen,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. dwindle, ros. umen;wit;sq-umie<szitsja. †zmalowa: powlec farb', pomalowa:. z ^ po. staropol. y smalyowano. =ac. pingere, colorare. staropol. zmalowanie – pomalowanie. =ac. pictura. †zmami: straci: zmys=y, ob='ka: si". staropol. ca 1470 zmamyenym. =ac. phreneticus, demens, ang. lose mind, became insane, ros. sumawedwij-sumaszedszij ¯ s-s ]z\ % uma-uma % wedwij -szedszij ¯ itti-itti ]i>:\. staropol. zmamienie – pomieszanie zmys=[w, ob='kanie. †zmarczy: si" zapewne zepsute zmarkotnie:, KCz ˘ zmartwi: si" zasmuci: si". =ac. maerere, lugere, ang. sadden, ros. pehalit;-pieczalit. †zmarha: straci:, zmarnowa:. staropol. zmarhalyszmy y', =ac. perdere, dissipare, ang. waste, squander, ros. poterqt;, rastohit;. †zmarkowa: opatrzy: znakiem, oznaczy:. ¯ z ]czas dok.\ % marka. staropol. 1449 nye smarkowal, =ac. notare, signare, starofranc. marquer, faire une marque, anglosas. mearc, >redniow. ang. merke, marke, ang. mark, ros. otmetit; ¯ otmehat;. zmar=y ¯ z` % ˚mar=, ˚miera:. ¯ mrze: ]u(za•miera:\. >mierci' naturaln' nieboszczyk, na marach, UZ. staropol. a wyele smarlich ˘ zmar=y – 1. nie/ywy, martwy, 2. po zmar=ej r"ce, po zmar=ych r"kach – w spadku, tytu=em dziedziczenia po >mierci w=a>ciciela. =ac. decessus ]odej>cie\ ˘ starofranc. deces ˘ >redniow. ang. deces, deses ˘ ang. decease ˘ deceased; dead, defunct, franc. defunt, ros. pokojnik-pokojnik; starofranc. i >reniow. ang. cors, corps ˘ ang. corpse, ros. trup-trup, mërtvoe telo, wo=. 1289 oumre-umre ]zgin'=\.

zmarszcz-ka(y: ]si"\ >ci'g tkaniny lub sk[ry na twarzy u starzej'cych si" os[b. staropol. smarsk, smarszczenie, smarska ]zmarszczka\. franc. ride, anglosas. wrincle, >redniow. ang. wrinkel, wrinkil, ang. wrinkle, ros. mor]i-na/t;(sq) -morszczi-na(:]sja\, OA.

staropol. zmarszczy: si", zmarczy: si" – pokry: si" zmarszczkami; pokry: si" zmarszczkami na znak gniewu. zmartwi-enie(: u(s-trapienie, zgryzota; wprawi: w stan przybicia ]zwykle z=ym obrotem rzeczy, k=opotem\, ¯ z ]czas dok\ % martwi: ]si"\, tj. zamiera:. pokr. umartwia:, UZ. staropol. smartvil }si"| byl, =ac. afflictio, starofranc. affliction, >redniow. ang. affliccion, ang. affliction, grief, sorrow, ros. pehal;-pieczal, ogorhenie-ogorczenie. staropol. zmartwie:, zmiertwie: – 1. zdr"twie:, straci: czucie, si=y, zesztywnie:, te/ os=upie: ]ze zdumienia\, zdumie: si", 2. o z"bach – >cierpn': od kwasu. =ac.1. obstupescere, stupescere, 2. acore, obtorpescere. franc. engourdissement, s’engourdir, >redniow. ang. nome, nomen, numen ˘ ang. numb, ros. ocepenet;, onemet;, okohevet;-okoczewiet. zmartwychwstanie 1. powr[t do /ycia po >mierci; tak o Chrystusie. ¯ z martwych wsta:; dogmat wiary bo nikt nie “wsta= z martwych” przed nim i po nim, i nie wstanie, 2. u chrze>cijan przekonanie o powrocie do /ycia, po >mierci, na s'd ostateczny. staropol. zmartwewstanie, ca 1450 zmarthwywstacz resurgere, ca 1450 zmarthwiwstanyu, abysz

zmarthnychvstal, on smarthfystal byl, zmarthvychwstal, zmarthphywsthal, smarthvychvstacz ˘ staropol. zmartwychwstaja: –

powraca: po >mierci do /ycia, staropol. zmartwychwsta=y – ten, kt[ry powr[ci= do /ycia po >mierci. staropol. zmartwychwstanie, zmartwywstanie – 1. powr[t do /ycia po >mierci, 2. powr[t do /ycia w ciele na s'd ostateczny, 3. chwa=a zmartwychwstania – niebo jako miejsce pobytu zbawionych po s'dzie ostatecznym, lub stan w kt[rym znajduj' si" zbawieni po s'dzie ostatecznym. =ac. resurrectio ¯ resurrectus ¯ resurgere, starofranc. resurrectioun, >redniow. ang. resurrectioun, ang. resurrection, ros. voskresenie ¯ voss-woss ¯ vosstat;-wosstat ]czas dok.\ ¯ vosstavat;-wosstawat % s-s ]z\ % krest=-krest ]krzy/(a\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†zmartwykrzesi: przywr[ci: do /ycia, wskrzesi:. staropol. on bil smarthfykrzesil. †zmar-z=ek 1. sopel lodu, 2. stwardnia=y ka=, wyschni"te odchody. staropol. zmarslek, szmarrzlek. =ac. 1. stiria, glacies pendes, 2. stercus congelatum, franc. 1. gla∂on, anglosas. isgicel, niem. 1. eisscholle, eisstück, >redniow. ang. 1. isikel, ang. icicle, ros. 1. ledqnaq sosul;ka. †zmar-z=o>: zmarzlina, to, co zamarz=o, zlodowacia=o, sta=o si" sztywne pod wp=ywem niskiej temperatury. staropol. 1466 zymn' szmarszloscz'. =ac. res congelatae.

zmar-zn':(zlina ¯ z` % ˚marzn':. Ø ^ A ¯ mr[z, zzi"bn':, czu: och=odzenie mrozem, skuta lodem warstwa gruntu. staropol. zmarzn': – o wilgoci, mgle – zamarzn': powoduj'c osad lodowy, stwardnie: pod wp=ywem niskiej temperatury tworz'c szron, szad{. =ac. congelari, gelu concrescere, franc. gelee blanche, rime, ang. hoar-frost, rime, ros. inej-inej.

†zmawia: ]si"\, zma=wia: ¯ z ]razem, u`\ % mawia: ¯ mowa. staropol. 1428 smaval, 1444 szmawyal, 1464 smawyaly – 1. zawiera: porozumienie, ugod", uzgadnia: sporne kwestie, 2. zmawia: ]za m'/\ za kogo> – po>redniczy: w zawieraniu umowy ma=/e<skiej, swata: kogo>, 3. o terminach prawnych – ustala:, uzgadnia:, wyznacza:, 4. powiadamia: kogo>, 5. wyra/a: s=owami. =ac. 1. pacisci, pactionem facere, 2. nuptias conciliare, 3. de diebus iudicli – designare, praefifere, 4. aliquem certiorem facere, 5. edicere, pronuntiare, ang. 1. negotiate 2. match making. zmaza pi"tno, nies=awa, ha<ba, grzech, nieczysto>: moralna, zepsucie. =ac. labes, macula, peccatum, infamis ˘ infamia, starofranc. infamie, ang. infamy, ros. postydnost;-postydnost, pozor-pozor, gnusnost;. starofranc. bleme, blesme ]blady, mizerny\ ˘ blemir, blesmir ]rani:\, >redniow. ang. blemissen, ang. blemish, stain, ros. pqtno-pjatno ]pi"tno\. zmaza: ¯ z` % ˚maza:. pozby: si" czego, np. winy, niejako zamaza: j' gdyby by=a w formie pisemnej.


x staropol. zmaza: si" – umaza: si", ubrudzi: si". staropol. smazesz, ca 1500 smaz'cz – 1. zabrudzi:, zanieczy>ci:, splami:, 2. nama>ci:, posmarowa:, natrze: ]wonnymi olejkami, i ma>ciami\, 3. usun': z tekstu, wymaza:, zatrze:. =ac. 1. maculare, inquinare, 2. ungere, perungere, linere, 3. scriptum delere, antiquare. staropol. zmazanie – nieczysto>: moralna, grzech, wina, zmaza. =ac. labes, macula, peccatum. =ac. ex` % facies ]forma, wygl'd\ ˘ franc. effacer, ang. efface, ang. †Old Polish to soil, ros. steret;-steret, vyherknut;-wyczerknut. zm'cony ¯ z ]czas dok\ % m'ci:. staropol. zmuscheny ]zm'ceni\ – b='dz'cy, /yj'cy w b="dzie. ang. erring, blundering, wandering, roaming, ros. zabludilsq. ¢zmej smok, ros. zmej. zm"cz-y:(onyz ¯ z` % ˚m"czy: ¯ z` % m"ka ¯ muka, U ˘ Å, ´. staropol. tegodla za smvczenye ˘ zm"czenie – spowodowanie czyjej> >mierci m"kami i torturami fizycznymi, zabicie. =ac. nex alicui tormentis illata, gr. martyr, martys ]>wiadek\ ˘ >redniow. ang. martir, ang. to martyr, ros. zamuhit;-zamuczit. staropol. zm"czy: si" – os=abn': z wysi=ku. =ac. fatigari, lassari, franc. fatigue, las, ang. get tired, be tired; fatigued, ros. ustalyj-usta=yj, utomlënnyj-utomlionnyj. zmiana ¯ z` ]wy`, od`\ % miano. staropol. zmianka ]wzmianka\. =ac. cambire ]wymieni:\ ˘ p[{no=ac. cambiare ˘ starofranc. changier ˘ >redniow. ang. changen, ang. change, †Old Polish mention, ros. peremena-peremiena, izmenenie-izmienienie. ˚zmieni:. zmiata: zmyka:, ucieka:. z` ]wy`\ % miata: ¯ miot ]rzut\. zmi': ¯ z ]czas dok.\ % ˚mi':. zgnie>:, >cisn': w d=oni. staropol. a røkoma zemnyesz ]a r"koma zemniesz\ – skruszy:, rozetrze:. =ac. conterere, commolere, franc. fouler, chiffonner, froisser, niem. zerknittern, >redniow. holend. rompel ¯ rompe, ang. rumple, crumple, ros. smqt;-smjat, izmqt;-izmjat.

zmien-i:(iony(nik(ny(ia: ¯ z` ]wy\ % ˚mieni:. 1. przekszta=ci:, przeobrazi:, 2. zamieni:, wymieni:. ˚zmiana. staropol. zmiennik – zdrajca, wiaro=omca. ang. †Old Polish traitor ]zdrajca\, ros. izmennik-izmiennik ]zdrajca\. staropol. ca 1470 zmyenil ˘ zmieni: ]si"\ – 1. spowodowa:, /e co> staje si" inne ni/ przedtem, od(prze•mieni:, 2. zast'pi: innym, 3. zmieni: si" – ulec przemianie, odmieni: si", sta: si" innym, 4. zmieni: si", o dniu – prze(min':. =ac. 1. commutare, mutare, 2. mutare, substituere, 3. mutari, permutari, 4. de die – labi, praeterire, ang. to change, ros. izmenit;. staropol. zmienienie – 1. zmiana, przemiana, 2. zmienianie si", 3. zr[/nicowanie, pomieszanie. =ac. mutatio, 2. permutatio, 3. confusio, turbatio. zmierza: i>: w kierunku, prowadzi: do `, pod'/a: ¯ namiar ¯ miara. staropol. zmierza: ]mierzy: w cel, celowa:\. znaczenia “mie: cel na uwadze”. ang. to drive, to walk toward, to lead, to conduct, †Old Polish aim, ros. vesti-wiesti, vest;-wiest. zmierzch(a: ¯ zmrok. staropol. mirzk – zmierzch. staropol. mierzka: – zmierzcha:. ang. dusk, growing dusk, ros. sumerki-sumierki, sumrak-sumrak. zmierzy: ¯ z ]czas dok.\ % ˚mierzy: ¯ s=aw.-ros. miera ]miara\, AE. staropol. ca 1470 smyerzony;

zmyerzø od myasta, zmyerzila gest, smyerzon ˘ zmierzy: – okre>

-li: wielko>:, liczb", odleg=o>: ]w Ss 1953& okre>li: wielko>:, ilo>: – ilo>: nale/y do nieokre>lonych\. =ac. metiri, mensurare, starofranc. i >redniow. ang. mesure, ang. to measure, ros. izmerit;-izmierit ¯ mera. †zmiesi: ]si"\ zmiesza:, po='czy:. ¯ z ]czas dok.\ % miesi: ]si"\. staropol. smeschona, smyeszywszy sze, smyesyly, =ac. miscere, commiscere, ang. to mix; to connect, ros. peremewat;-peremieszat ¯ pere-pere % mewat;-mieszat; ros. rodnoj-rodnoj ]po='czony\.

zmiesza: ]si"\ ¯ z ]czas dok., wy`\ % ˚miesza:. staropol. smeszal szmyesan' – 1. z='czy: razem r[/ne substancje,

przemiesza: r[/ne przedmioty i osoby, 2. nies=usznie uto/samia: r[/ne poj"cia, 3. zmiesza: si" – pogr'/y: si" w zam"cie, nie=adzie. =ac. 1. miscere, commiscere, 2. confundere, disturbare, 3. confundi, perturbari.

†zmieszanie, zmiszanie ¯ z ]razem\ % miesza:. staropol. zmieszanie, zmiszanie – 1. pomieszanie, po='czenie r[/nych element[w, 2. zak=[cenie normalnego stanu, zam"t, 3. w zamieszaniu, nieporz'dnie, 4. wsp[lnie, razem. =ac. 1. confusio, ordo confusus, 2. confusio, perturbatio, 3. confuse, inordinate, 4. mixtim, communiter. †zmieszka: ¯ z ]czas dok.\ % mieszka: ]wleka:\ ¯ wlec ]si"\. staropol. ca 1430 szmeszkayøczy – 1. zaniedbywa: co>, 2. zwleka: z przyj>ciem, sp[{nia: si". =ac. 1. neglegere, non curare, 2. morari, tardare, ang. 1. neglect, 2. delay, ros. 1. nebre'at;, nevnimat;, 2. zader'at;, zamedlit;. zmie>ci: ]si"\ ¯ z` ]po, u\ UZ, % ˚mie>ci:; wymiarami mniejszymi ¯ miejsce ¯ miasto ˘ miejski, mieszczuch, pomieszczenie, zawrze: w przeznaczonym miejscu. †zmieszka: 1. zaniedbywa: co>, 2. zwleka: z przyj>ciem, sp[{nia: si". wg mSjp 1969& 1. dzi> tylko z przeczeniem& Nie omieszka: «nie zaniedba: sposobno>ci zrobienia czego», 2. prawn. «nie stawi: si" gdzie, opu>ci: co, sp[{ni: si"; zawie>:». ˚mieszka: ]zwleka:, oci'ga: si"\. staropol. ca 1430 szmeszkayøczy;

smyeskamly genim dnyem, smyeska moy pan. =ac. 1. neglegere, non curare, 2. morari, tardare, ang. neglect, being careless,

ros. nebre'at;, nevnimat;. staropol. zmieszka=o>: – zaniedbanie, niedbalstwo. =ac. negligentia, incuria, staropol. zmi"szka=y – powolny, nieporadny, =ac. lentus, tardus, anglosas. slaw, >redniow. ang. slowe, OA, ang. slow, ros. medlennyj. zmie>ci: si" znale{: si" w ca=o>ci w obr"bie, granicach czego. mSjp 1969& 1. «zawrze:, pomie>ci:», 2. umie>ci: co w czym ca=kowicie, bez reszty». pomie>ci:, umie>ci: – “mas=o ma-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x >lane”, tak i Ss 1953& pomie>ci: si" w czym>. staropol. zmesczil }si"|, =ac. contineri, continere ˘ starofranc. contenir, >redniow. ang. conteinen, ang. contain, ros. soder'it;, zakl[hit; v sebq. zmie>: ¯ z` ]czas dok.\ % ˚mie>: ¯ miot=a ¯ miota: ¯ s=aw.-ros. mieta: ]rzuca:, ciska:\. s=owotw. pokr. zamie: >nie/na. staropol. yako smyotla proch – sprz'tn': miot=', zgarn':. =ac. converrere, scopa verrere, franc. balayer, >redniow. ang. swepen, ang. sweep, ros. mesti-miesti, histit;. zmi"k-n':(czenie zmieni: stan twardo>ci, zawzi"to>ci, na bardziej podatny naciskowi d=oni lub perswazji, znacz. dos=owne i w przeno>ni. ¯ z ]czas dok.\ % mi"kn': ¯ mi"kki. mSjp 1969, zmi"kczy: – «uczyni: mi"kkim, pozbawi: twardo>ci». Ss1953& zmi"kczy: – 1. uczyni: mi"kkim, rozmi"kczy:, 2. sta: si" mi"kkim. w obu wypadkach “mas=o ma>lane”, zmi"kczy: – rozmi"kczeniem i mi"kim poja>nione. Ss 1953, zmi"kn':& sta: si" mi"kkim, tak/e w przeno>ni – z=agodnie:. staropol. ca 1500 smy'kczycz mollificare, smy'kczycz molliri, =ac. molliorem facere, franc. amollir, adoucir, niem. weich machen, >redniow. ang. softnen, ang. soften ¯ soft, ros. smqghit;(sq)-smjagczat(sja. Niekt[re zmi"kczenia na ko<cu s=[w s' skr[tami& < ]on\ ˘ do< – do niego, o< – o nim, dla< – dla niego, na< – na niego, przeze< – przez niego, prze< – dla niego, po< – po nim, we< – w niego, za< – za niego, pono: – podobn•ie(no, bo: ]bo ci\, to: ]m[wi=em\ – to ci ]m[wi=em\, ani: – i nie, ani nie, ato: – a oto, a to, oto, ot#, dy: – przecie/, ale/, jednak; czy/ nie, > ]jeste>\ ˘ to> ]1. to jeste>, to by=e>, 2. od(powiadam ci\; je>m ]jestem\, je> ]jeste>\, =aski> ]=aski jeste>\, bo> ]bo jeste> lub bo by=e>, ˚byci\; ˚bom ¯ bo jestem, > – przeczenie ˘ za> – sprzeczno>:, przeciwie<stwo, przeciwstawienie, natomiast, z drugiej strony, za to; tak i dy: – ale/, atoli, przecie/, jednak, czy/ nie, wa>: ¯ waszmo>: ¯ wasza mo>: ]wysoko>:\, tytu= grzeczno>ciowy. do>: – w miar", ¯ dostateczny ]mierny\

¯ `o>:, `ost ]wymiar\& g="bok(wysok (szerok(d=ug•o>:, wzrost, ˚sta:, za> ]natomiast, tymczasem\, cho: ]chocia/; sp[jnik w zdaniach ukazuj'cych rozbie/no>ci\, i inne, > – nieokre>lone& jaki>, gdzie>, sk'd>, kto>, b'd{ ]lub, albo, czy to\, kto b'd{ ]kto>\, jak b'd{ ]dowolnie\, gdzie b'd{ ]gdziekolwiek\, co b'd{ ]cokolwiek\, jaki b'd{ ]jakikolwiek\, b'd{ co b'd{ ]1. mimo wszystko, jednak, 2. cokolwiek stanie si"\; ˚kolwiek. †zmija: przewy/sza:. staropol. ine usitky crole zmyia ]innych wszystkich kr[l[w przewy/sza\. =ac. praecellere, superare, ang. being superior over `, ros. perevosxodit;. †zmilknie: zdr"twie:, zamilkn': z przera/enia, strachu, tak/e z utraty /ycia. staropol. 1436 obstupuit smylknyege, =ac. obstupescere, torpescere, ang. dread ]ze strachu\, stiff ]sztywnie:\, numb ]bez czucia\, rigid ]sztywny\. zmi=owa-nie(: si" ¯ z` ]czas dok.\ % ˚mi=owa: si" ]litowa: si"\. staropol. smiluje se, czyny my-

loszcz, zapomni smilowacz se bog ˘ zmi=owa: si" – zlitowa: si",

okaza: mi=osierdzie, by: sk=onnym do przebaczenia, wsp[=czu:. =ac. misereri, placari, condolere, ang. mercy, pity ˘ take pity, ros. miloserdie, milost;. staropol. zmi=owanie – 1. mi=osierdzie, lito>:, wsp[=czucie, 2. chleb zmi=owania – chleb przeznaczony na ofiar", sk=adany na ofiar". =ac. 1. misericordia, miseratio, propitiatio, 2. panis propositionis, staropol. zmi=owny – mi=osierny, lito>ciwy. †zmiota:, zmieta: wg Ss 1953& rzucaj'c, pokry: co> czym>, narzuci:, nasypa:. wg ˚Ss 2011& zwymiotowa:. ¯ z` ]czas dok.\ % miot ]rzut\. s=owotw. pokr. wymioty, namiot, przed(pod•miot, i inne, ˚miot, zmie>:. †zmirca czyni'cy pok[j, rozjemca. ¯ z ]razem\ % mir ]pok[j\. staropol. smyrcza. =ac. qui pacem fert, reconciliator. staropol. zmyrzayacza reconciliativa ˘ zmirza: – pojednywa:. =ac. reconciliare, concordare, staropol. zmirzenie, zmierzenie – pojednanie. =ac. reconciliatio, concordia. staropol. zmirzy: ]si"\, zmierzy: – 1. zjedna:, 2. pojedna: si", zawrze: pok[j, uczyni: przymierze. zm=[ci: cepem wy=uska: ziarno z k=os[w, na klepisku stodo=y.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ z ]czas dok., wy`\ % m=[ci:. staropol. 1389 smloczicz sza ˘ zm=[ci:, zem=oci: – wybi: ziarno z k=os[w, wym=[ci:. =ac. frumenta excutere, tirturare. staropol. zm=[cenie – wybicie ziarna z k=os[w. zmniejszy: ¯ z ]czas dok., po`\ % mniejszy: ¯ mniej, stopie< “wy/szy” ]mniejszy\ ¯ ma=o. staropol. smneyszø, zemneyeyszø szye ˘ zmniejszy: ]si"\ – 1. zetrze:, zniszczy:, 2. zmniejszy: si" – znikn':, przesta: istnie:. =ac. 1. conterere, delere, 2. evanescere, perire, ang. ]zmniejszy:\ diminish, reduce, ]zmniejszy: si"\ diminish, decrease, dwindle, ros. umen;wit;/sq-umie<szit, ubavit;/sq-ubawit(sja. zmo-czy:(kn': ¯ z` ]czas dok.\ % ˚moczy: ]czyni: mokrym przez nasycenie wod'& oblaniem, zanurzeniem\. staropol. se lzami mogimi losze moie smoczø ]ze =zami mnogimi =o/e moje “zmocz"” – skropi"\, ca 1400 zmoczyla, 1444 szmoczonimi – pokropi:, pomoczy:. =ac. irrigare, madefacere, ang. moisten, wet, soak, ros. vla'it;, smohit; ¯ mohit;-moczit ¯ mokrota. staropol. szmok=o ˘ zmokn': – nasi'kn': wod', sta: si" mokrym. =ac. madescere, madidum fieri, ang. get wet, be soaked, ros. promoknut;-promoknut. zmora OA zmar=y, widziad=o senne, zmora dusi, A. Br¥ckner& dusi:, gnie>: we >nie ]zmora dusi by=oby synonimem\. †zmordowa: ¯ z ]czas dok.\ % mord. staropol. zordowany sø od zbyegow, zmordowal – gwa=townie pozbawi: /ycia, zabi:. ˚zbi:, zegna:, zg=adza:, zguba, zmorzy:. =ac. vi interficere, occidere, goth. maurthr, anglosas. i >redniow. ang. morthor, ang. murder, ros. ubit;-ubit. zmordowa: ¯ z` % ˚mordowa:. zmordowany kra<cowo zm"czony. staropol. zmordowany ]zamordowany, z` ^ za`\, ˚zmordowa:. =ac. ex` % haurire ]ci'gn':, drenowa:, odwadnia:\ ˘ exhaustus ˘ ang. exhausted, †Old Polish murdered, ros. krajnqq ustalost;krajniaja usta=ost ]skrajne zm"czenie\. †zmorzy: ¯ z ]czas dok.\ % morzy: ¯ m[r ]>mier:\ ¯ mort. pozbawi: /ycia, u>mierci:.


x ˚zbi:, zegna:, zg=adza:, zguba, zmordowa:. staropol. zemya was szmorzi. =ac. interficere, occidere. zmowa ¯ z ]razem, u`\ % mowa. spisek, knucie, intryga, ciche porozumienie. s=owotw. poch. zmawia: si", UZ. staropol. 1399 smowø, podlug smovy, 1401 smowa,1402 smowi ˘ zmowa – 1. umowa, uk=ad, porozumienie, kontrakt, 2. przymierze zawarte przez Jahwe z Abrahamem, a potem z Izraelem, tak/e nakazy Jahwe zwi'zane z tym przymierzem, 3. warunek. staropol. zmowny – ustalony w wyniku umowy, um[wiony. =ac. colludere ˘ collusus ˘ collusio ˘ ang. collusion, conspiracy, ros. soumywlenie-soumyszlenie, tajnyj sgovor-tajnyj sgowor. zm[c z` ]prze, przem[c, pokona:\ % m[c ]do=a:\  moc ]si=a, krzepa\. staropol. szmocz, wszmocz, smokl sya ˘ zm[c ]si"\ – 1. dosta: si=, udzieli: pomocy, 2. zmoc si" – sta: si" silniejszym, zyska: przewag", pot"g", 3. zmoc si" – straci: si=y, os=abn':. =ac. 1. aliquem confrontare, adiuvare, 2. convalescere, fortiorem fieri, 3. deficere, debolitari, =ac. prae` ]przed`\ % valere ]mocnym by:\ ˘ preavalere ˘ franc. prevaloir ]contre, sur\ }...]nad\| i >redniow. ang. prevaylen ˘ ang. prevail, ros. vzqt;-wziat ]wzi':\ lub oder'at;-odier/at verx-wierch, preobladat;-preob=adat. †zm[wca po>rednik, ten kto pomaga, czy po>redniczy w zawarciu umowy. staropol. yakom bil smowczø medzi }tu imiona ludzi|. =ac. mediator, arbitrater, staropol. zm[wi: si" – 1. zawrze: porozumienie, ugod", uk=ad, uzgodni: sporne kwestie, 2. doprowadzi: do zawarcia umowy ma=/e<skiej, zeswata: kogo>, 3. zmowi: kogo> – um[wi: si" z kim> ]na jaki> termin\, 4. o terminach prawnych – z g[ry ustali:, um[wi:, wyznaczy:, 5. wyrazi: s=owami, wypowiedzie:, wyrzec, 6. wypowiedzie: od pocz'tku do ko<ca, odm[wi: ]modlitw"\. staropol. zm[wienie – 1. umowa, uk=ad, ugoda, 2. wypowiedzenie, wyg=oszenie, 3. to, co kto> powiedzia=, wypowiedziane /yczenie. zm[wi: si" ¯ z` % ˚m[wi:. zmrok zmierzch, p[{ny wiecz[r,

p[=-ciemno>ci. zmru/y: o oczach – przymkn': powieki na chwil", na kilka sekund. ¯ z ]czas dok.\ % mruga:, G?. staropol.1461-1467 scissis, smrusziwszi, oculis. =ac. de oculis – conivere, nictare, franc. clignoter, anglosas. wincian, >redniow. ang. winken, ang. wink, ros. mignut;-mignut ¯ migat;. †zmurowa: wybudowa:. ¯ z ]czas dok., wy`\ % murowa: ¯ mur. staropol. szmvrowal, szmurowacz, =ac. murare, aedificare; erectus ˘ ang. erect, ros. postroit;-postroit. zmursz-a=y(e: ¯ z ]czas dok.\ % mursze: ]ulega: procesowi rozk=adu przez mursz, pr[chnic", zgnilizn" drewna\. zmusza: ¯ z ]wy`\ % musie: ¯ mus. =ac. fortis ]moc\ ˘ p[{no=ac. ¢forcia, ¢fortia ˘ starofranc. force, >redniow. ang. force, fors, ang. force, compel, ros. prinu'denie-prinu/denie. zmy: ]si"\ ¯ z ]czas dok.\ % ˚my:. staropol. y zmygemy ]i zmyjemy\ – umy:, wyk'pa:, oczy>ci:. =ac. lavare, balneare, purgare. anglosas. w≤scan, pokr. niem. waschen ]my:, pra:\, >redniow. ang. wasshen, ang. wash, ros. vymyt;-wymyt. zmyka: ¯ z ]szybko, po`\ % mkn':. staropol. smikal ]zmyka=\ – wlec, ci'gn':. =ac. trahere, tractare, anglosas. >redniow. ang. i ang. to bolt, scamper off, †Old Polish drag, ros. ube'at;-ubie/at. †taskat;-taskat, ta]it;. zmyli: celowo wprowadzi: w b='d. staropol. zmyly, szmyly – niew=a>ciwie co> powiedzie:, pope=ni: b='d w mowie, przej"zyczy: si", wg Ss1953, a wg ˚Ss 2011 – staropol. zmyli: – 1. uchybi:, 2. zmiesza:. ang. mislead, lead astray, to lead in wrong direction, ros. svesti s puti-swiesti s puti. zmys=(owy(owo>: zdolno>: systemu nerwowego i m[zgu do odbierania bod{c[w& >wiat=a, d{wi"ku, zapachu i innych, zmys=y& wzroku, smaku, w"chu, s=uchu, dotyku. z` ]u`\ % mys=. staropol. szmiszloch ]zmys=ach\, smislem ]zmys=em\, smislovi, smislow sensuum ˘ zmys= – 1. zdolno>: odbierania wra/e<, bod{c[w, te/ organ posiadaj'cy t" zdolno>:, 2. zdolno>: my>lenia rozeznawania my>leniem, pojmowania, inteli-

gencja, umys=, sprawno>: umys=u, 3. przytomno>:, >wiadomo>:, 4. znaczenie, sens, 5. nazwa jednej z ksi'g Starego Testamantu – Ksi"ga m'dro>ci ]=ac. Liber sapientiae\& Sentencinarum x"gy glebokych smyslow. =ac. 1. facultas sentiendi, sensus, 2. facultas cogitandi, mens, ratio, intellectus, 3. mens sana, animus sui compos, 4. significatio sensus. wg Ss 1953, a wg ˚Ss 2011& staropol. smys=, zmys= ]rozum, u(z-mys=, sens, my>l\. =ac. sentire ]czu:, odczuwa:\ ˘ sensus, franc. sens, ang. sens-e(itive(ible, ros. hustvo, raz/um-raz(um, ]znaczenie\ znahenie, smysl. wo=. 1289 smyslom-smys=om ]zmys=em\. staropol. zmys=owo>: – cielesno>:, strona fizyczna ]cz=owieka\. =ac. sensualis ˘ franc. sensuel, ang. sensual, ros. hustvennost;. zmy>l-enie(a:(ony ¯ z ]wy\ % my>l. wiadomo>:, pouczenie, informacja przekazana z b="dem, wniosek najcz">ciej wyci'gni"ty na podstawie samej nazwy, z wielce powierzchown' wiedz' w kwestii& • Vinland ¯ l'd winoro>li lub ='k, • Bask ¯ pi[ro w kapeluszu, • ko< bia=onogi – o bia=ych nogach }a to niezmiernie wa/ne#| • Bia=owoda ¯ woda bia=a jak mleko p=ynie, • Okowski las ¯ wo=ki ]wilki\ }w lesie|, • Zaleski ¯ za lasem ]od strony Kijowa\, • Bia=oru> ˘ White Russia, • Ma=opolska ˘ Petite Pologne, • Zamo>: ¯ wie> le/'ca za mostem ]ale widziana z kt[rej strony$ Zamo>: na miejscu wsi Skokowka, na Roztoczu, wysoczy{nie ¯ mo>:\, • Piast ¯ piasta ˘ Piast Ko=odziej, • Krzywousty ¯ krzywe usta, • Leszek Bia=y ¯ siwe w=osy, • +okietek ¯ wzrostu =okcia, • Lublin ¯ imi" Lubel, • Warszawa ¯ Wars % Sawa, • Warszawa ¯ warchlak, • Wis=a ¯ bia=a woda ni' p=ynie, niem. weiss, • Warta ¯ wartko p=yn'ca, • Íl'sk ¯ >l'gwa ]plucha\, • Ba=tyk ¯ b=oto; Niemcy zwali go Morzem S=owia<skim, ¶ Litwa ¯ Litwos, Holszany ¯ Holsza, Giedrojcie ¯ Gedro, Krak[w ¯ Krak(us, Kij[w ¯ przewo{nik(knia{ Kij, • Litwa ¯ litus % tuba ]tr'ba\, • Wilno ¯ 100 wilk[w,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x • Lachy ¯ bracia& Czech, Lech, i Rus, ]znajomo>: >wiata S=awian co i Potopu, te same horyzonty\, • Potop ¯ gr. potamos ]rzeka\ – lokalne zdarzenie w staro/. Iraku, wylew rzek Tygrysu i Eufratu – na miar" Globu. W obu Amerykach te/ by=, i Japo<czyk[w z Chi<czykami B[g wytopi= }nigdzie o tym nie ma, wahaj' si" tak pobo/ni, my>li kr[tkiej, lecz konsekwencja na to wskazuje, /e i tam; Wszechmocny – niczym innym nie m[g= zg=adzi: ludzko>:, tylko Potopem; i radowa= si", spogl'daj'c zza chmur, jak ludzko>: ginie, z powodu grzech[w; przewiduj'cy wszystko – nie przewidzia=, /e grzechy te odnowi' si" przez r[d Noego; wszystkie zwierz"ta >wiata na drewnianej =odzi, Arce Noego, zmie>ci= – bo na tyle pisiec zna= >wiat, tj. sw' okolic", itp.|. o naiwno>ci# a w S=owniku staropolskim – pobo/nego Romana Mazurkiewicza, dost"pnym na internecie, 2011 ]Ss 2011\ roi si" od zmy>le<, w rodzaju& powietrze – mor, zaraza, termin – opresja, testament – obietnica zbawienia, t"py – s=aby, niedo="/ny, Piotra Sobotki z UMK w Toruniu& puchar – ros. pogar, ˚puchar, pu=k ¯ niem. wy/yn ¢fulka, ˚testament, Biblia, Wst"p, pobo/ny. u innych uczonych tak/e, polskich i rosyjskich, ˚uczony. ostrzegam# zmy>lenie r[/ni si" tym od fa=szu, /e robione jest i przekazywane w dobrej wierze, tj. bez celowego zamiaru wprowadzenia kogo> w b='d, gdy fa=sz taki cel ma na uwadze, >wiadomie pope=niony. w przypadku Potopu “na ca=ym >wiecie” znanemu pi>cowi, wi"c “>wiat” to okolica, bo tylko tyle go zna=, a dzi> Glob – poja>niaj' uczeni, lecz nadal niedouczeni, bo Noe mia= p=ywa: dni “40” ]arab. wiele\, nie by=a to >cis=a liczba, tak i kwarantanna ¯ 40 i inne 40-tki, i 72 ]tak/e w znacz. wiele\. staropol. zmy>la: – 1. udawa:, 2. troszczy: si", dba:, stara: si" o co>. =ac. 1. animo fingere, 2. curare, providere; =ac. inventus ¯ invenire, starofranc. inventer, >redniow. ang. inventen, ang. invent, ros. vydumyvat;-wydumywat; vydumka, vymysel-wymyse=. staropol. smyslenya ]zmy>lenia\, smislyenye ˘ zmy>lenie – 1. k=amstwo, wymys=, 2. zdolno>: my>lenia, umys=. =ac. 1. mendacium, fictio, 2. mens, intellectus,

franc. 1. mensonge, fiction, 2. attentif, ang. 1. lie, 2. mind, ros. lo';-=o/, nepravdanieprawda, 2. vnimatel;nost;. staropol. zmy>li: – 1 uda:, wymy>li:, 2. k=amliwie stwierdzi:, 3. przewidzie:. =ac. 1. fingere, simulare, 2. fingere, mentiri, 3. providere, praesentire, staropol. zmy>lnie – z rozmys=em, rozwa/nie, rozs'dnie. =ac. prudenter, considerate. staropol. zmy>lno>: – 1. czucie, odczuwanie, wra/liwo>:, 2. cielesno>:, str. fizyczna ]cz=ow.\, 3. zmys= i jego organ. =ac. 1. sensus, sensualitas, 2. hominis natura corporalis, 3. sensus eiusque instrumentum. staropol. zmy>lny – 1. spowodowany przez zmys=y, tj. przez zdolno>: do odbierania wra/e<, bod{c[w 2. rozwa/ny, rozs'dny, rozumny, przezorny, 3. dok=adny, staranny. =ac. 1. a sensibus affectus, 2. providus, cautus, 3. deligens, accuratus. zmywa-:(cz ¯ z ]czas dok.\ % my:. p=ynem ]zwykle wod'\ usuwa: co> z powierzchni. †zmywaj'cy taki kt[ry jest czy ma by: oczyszczony. staropol. vkrop grzechow zmiwayøczich. znachor ¯ zna % chor ]znaj'cy choroby\, znaj'cy si" na chorobach, praktyk, “lekarz” w czasach g="bokiego zacofania, og[lnej ciemnoty. zna: mie: zakodowan' w pami"ci wiedz" o kim> lub o czym>, mie: >wiadomo>: tego/. ¯ znak ¯ zna ]wie\ % k ]do, da\; czasowniki posz=y od rzeczownik[w ˚nr 050, w j. pol. D ˘ Dz; OA, K ˘ Cz, C, Ç, np. krok ˘ kroczy:, ¢wieda ]wiedza\ ˘ >•wiado•mo>:, opo•wiada•nie(:, po•wiedzie:. wg mSjp 1969& 1. «nie odczuwa: jako obce, nieznane wskutek zetkni"cia si", zaznajomienia z kim, z czym», 2. «wiedzie: jaki kto jest, jakie co jest, gdzie si" znajduje, orientowa: si" w czym», 3. «umie: co, mie: opanowane pami"ciowo, przyswojone co, mie: wiadomo>ci z jakiej> dziedziny», 4. «wiedzie: /e co> istnieje lub mo/e istnie:». staropol. zna: ��� 1. mie: wiedz" o kim> lub o czym>, 2. przyzna: si", wyzna:, 3. zezna:, z=o/y: >wiadectwo,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

4. potwierdza:, 5. m"/a zna:, zna: m"skie =o/e – mie: stosunek p=ciowy, 6. rozpozna:, u>wiadomi: sobie, 7. uznawa: co> za jedynie s=uszne, prawdziwe. =ac.1. scire, nosse, non ignorare, 2. confiteri, 3. confiteri, iudicium facere, 4. affirmare, 5. coire, 6. aliquem penitus cognoscere. franc. connaitre, reconnaitre, >redniow. ang. knowen, ang. to know, ros. znat;-znat, vedat;-wiedat.

zna-:(ny(wca(jomy(mek(mo>: wiedza, wiem, >wiadom. do(wy(u(przy(za(po-zna:, wyznawca, KCT& do•>wiadczenie – do•znanie, za(po(prze(wy(o(do•>wiadczenie, za(po(przy(wy(u(do•znanie, oznajmienie, ¯ anglosas. cnawan ]zna:\ ˘ cnawl≤c ]wiedza\ ˘ pol. znawca ]wiedz'cy jak\, zna: ˘ znak ˘ znakomy ]znajomy\, znami" ˘ znamienny, ros. znat;-znat, znane-znanie. ¯ gr. gnosis ]wiedza\ ¯ gignoskein ]wiedzie:, zna:\. ros. znat;, znak-omyj/

/omec/omka/omit;sq.

staropol. >wiadomy – znany, wiadomy. ang. known, ros. znanyj-znanyj. staropol. zna: ]1. roz(pozna:, 2. widocznie\. ang. 1. recognize, 2. apparently. ros. 1. poznat;-poznat, 2. ohevidno-oczewidno. †znaj': ¯ z ]czas dok., wy`\ % naj':. staropol. mogaly sznayaczy, moga-

ly sznayomczy, sznayaczy ludzye

– zgodzi: kogo> do swych us=ug za um[wionym wynagrodzeniem. =ac. aliquem conducere, franc. louage, niem. miete, anglosas. hyr, >redniow. ang. hire, hyre, ang. hire, ros. nanqt;-nanjat ¯ nanimat;. znajda dziecko znalezione lub podrzucone, dziecko nieznanych rodzic[w, podrzutek. niem. findelkind, holend. vondeling ˘ >redniow. ang. finden % `ling ˘ >redniow. ang. foundeling, ang. foundling, ros. najdënyw-najdionysz, najdenyw. znajomek znany m"/czyzna, najcz">ciej z widzenia, z imienia tylko. ¯ znajomo>: ¯ zna: kogo. niem. bekanntschaft, franc. de connaissance, starofranc. acointier ˘ acointance ˘ >redniow. ang. aqueintance, ang. acquaintance, ros. znakomyj-znakomyj. znajomo>: ¯ znanie % mo>: ]wy-


x soko>:; tak o szanowanych osobach ˘ mo>ci panowie\ ¯ most ]wysoki\. 1. utrzymywanie stosunk[w towarzyskich, przesz=o na og[lne 2. znanie, wiedz" w sprawie, dziedzinie, umij"tno>:, bieg=o>: w czym. staropol. znajomo>: – 1. wiedza o kim> lub o czym>, 2. fakt /e si" kogo> zna, 3. wg Ss 1953& $, w tek>cie =ac. wstawka& goranczoscz milosczi

przivodzi ku vczinkv znayomosczi ]“gor'co>:” mi=o>ci przewodzi

uczynkowi znajomo>ci, tj. mi=o>: nast"puje po znajomo>ci, najpierw znajomo>:, po{niej – mi=o>:\, =ac. 1. scientia, notitia alicuius rei, 2. notitia, familiaritas, starofranc. la connaissance, ang. being acquaintant with, being familiar with, known, staroros. znanπe-znanie ˘ znakomstvo-znakomstwo ˘ poznakomit;-poznakomit. znajomy ¯ znany, ˚znajomek.

†znaj>:, zna:, znaj: ¯ z ]czas dok.\ % i>: ¯ s=aw.-ros. itti. staropol. sznaydzyesz ]znajdziesz\, sznacz albo znaydz – 1. szukaj'c, dotrze: do kogo> albo czego>, odszuka:, 2. wymy>li: rozstrzygni"cie, wyda: orzeczenie, wyrok, =ac. 1. invenire, reperire, deprehendere, 2. decernere, decretum invenire, sententiam ferre.

zna-k(kowa:(komity(czny( cznik(czy:(czek(czenie(mi" znakomity pokr. wy>mienity; znamienny – nosz'cy znami" ]cech", charakter\, charakterystyczny. ¯ ang. sign ]znak\$, SZ, GK. `mi" ¯ miano ˘ mianuj"  wyznaczam. staropol. 1453 sznaky, 1461–1467 snak albo slad – 1. to, co informuje lub >wiadczy o czym>, umowny >rodek przekazania informacji, >wiadectwo, dow[d, te/ oznaka, objaw, 2. >lad pozostawiony przez kogo>, co>, >wiadcz'cy o tym, /e co> istnia=o, dzia=o si", te/ s=u/'cy jako dow[d w procesie, 3. naci"cie na drzewie b'd{ sztucznie usypany kopiec na oznaczenie granicy rozdzielaj'cej dwa obszary nale/'ce do dw[ch r[/nych w=a>cicieli; ˚znami", 4. co> dziwnego, niezwyk=ego, niezwyk=e zjawisko. =ac. signum ˘ starofranc. signe, >redniow. ang. sygne ˘ ang. sign, ros. znak-znak ˘ priznak. staropol. znacznie – wyra{nie, jawnie, staropol. znaczny – wyra{ny,

widoczny, odznaczaj'cy si", staropol. znakomity – znaczny, widoczny. ang. mark ]znak\ ˘ remarkable ]znakomity, znamienny, wybitny\, ros. znak-znak, ot/za-metka ˘ primehatel;nyj.

zna-le{:(lezisko(jda natkn': si" na co> zgubionego, opuszczonego, lecz warto>ciowego, wartego uwagi. ¯ le{: ]i>: wolno\. pokr. naj>:. staropol. snalaswszy, znalaschy, znalezyona, znalaslass – 1. szukaj'c dotrze: do kogo>, odszuka:, 2. stwierdzi: pewien stan, w=a>ciwo>:, 3. zyska: sobie, zapewni:. =ac. 1. invenire, repeire, deprehendere, 2. videre congoscere, 3. invenire sibi acquirere, capere aliquid, anglosas. findan, niem. finden, >redniow. ang. finden, ang. find, ros. naiti-naiti, zastat;. wo=. 1289 iznaide-iznajde ]znalaz=, is ^ wy ˘ “wynalaz=”\. †znamek tytu= ]utworu lub jego cz">ci\. staropol. ca 1470 znamek titulus. ang. title ]of novel or its chapter\, ros. zaglavie-zag=awie, za-glavnyj list ]strona tytu=owa\. ¢znamiania pami'tki. Latopis 1116 znamqn;qznamiania. †znami'czko ma=a gwiazda w gwia -zdozbiorze Wielkiej Nied{wiedzicy. ¯ znami" ]znak\. staropol. 1466 sznamy'czko. =ac. stella parva in constellatione Ursae Moioris. ¢znamienie znak, ukazanie si". staroros. znamen;e-znmienie, ros. znak, ukazanie. †znamienisty uznany za s=uszny. staropol. snameniste& Secundum peccatum ]sc. contra spiritum sanctum\ est inpugnacio, przeczywene }przeciwn-y(e, J.D.|, agnite, snameniste, veritatis. =ac. agnitus, apprabatus, tak/e gr. orthos ]s=uszna\ % doxa ]opinia, >wiatopogl'd\ ˘ orthodoxos ˘ =ac. orthodoxus ˘ franc. orthodoxe, ang. orthodox, ros. pravyjprawyj ˘ pravoslavnyj, pravovernyj. staropol. praw ˘ ty> praw ]masz racj"\. †znamienito w spos[b widoczny, otwarcie, jawnie. staropol. sznamenito, sznamyenytho ˘ znamienito. =ac. patenter, manifeste. ang. openly, manifestly, evidently, ostensibly, ros. qvno-jawno, qsno-jasno. znami-"(enity(enny znak; znany,

ze wzgl"du na zas=ugi. znamienny ]pami"tny\. w jakim> zwi'zku s=owotw. ze sob'& nami"•tno>: ]chcenie, /'dza\  z•nami" ]cecha\ ¯ ch-ce  ce-cha. staropol. znamye, sznamyon a dzywow, snamyona ˘ znami" – 1. to, co informuje lub >wiadczy o czym>, umowny >rodek przekazania informacji, znak, >wiadectwo, dow[d, te/ oznaka, objaw, 2. co> dziwnego, niezwyk=ego, te/ niezwyk=e zjawisko, cud, 3. znak jako zapowied{ czego>, omen, 4. wyja>nienie, obja>nienie, 5. wyobra/enie ]w my>li\, 6. >lad pozostawiony przez co>, pozosta=y po czym>, >wiadcz'cy o tym, /e co> istnia=o, dzia=o si", odbywa=o si" gdzie>, 7. naci"cie na drzewie lub sztucznie usypany kopiec na oznaczenie granicy rozdzielaj'cej dwa obszary nale/'ce do dw[ch r[/nych w=a>cicieli, te/ ta sama granica; ˚znak, 8. kszta=t, forma, posta:, wizerunek, obraz, 9. napis, 10. jaki> gwiazdozbi[r, 11. herb szlachecki, god=o rodowe, 12. sztandar ]wojskowy\ chor'giew. =ac. 1. signum, insigne, testimonium, 2. res insolitia, etiam mirabilis, prodigium, miraculum, 3. praesagium, praenuntium, 4. explanatio, enodatio, 5. fictio, res mente afficta, 6. signum, vestigium, niem. zeichen, wink, franc. signe, marque, ang. sign, mark, ros. znak-znak ˘ priznak. staropol. ca 1455 sznamyenyathy notabilis ˘ znamienity – zwracaj'cy uwag", czy te/ wyr[/niaj'cy si", odznaczaj'cy si". =ac. insignis, ang. impressive, significant, ros. proizvodq]ij vpehatlenie, vyrazitel;nyjwyrazitelnyj. staropol. byl znamyenycze slyszan ˘ znamienicie – 1. w znacznym stopniu, mocno, bardzo, 2. w spos[b widoczny, otwarcie, jawnie, 3. wyra{nie, zrozumiale, jasno, 4. w spos[b umo/liwiaj'cy poznanie, wiedz" o czym>, 5. znamienicie uczyni: – poda: do wiadomo>ci, oznajmi:, rozg=osi:. =ac. 1. magnopere, valde, 2. aperte, palam, manifeste, 3. evidenter, clare, 4. modo cognoscibili, 5. nuntinare, notum facere. staropol. ca 1428 sznamienitha sko-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x da; za thako sznaemnyth' szkod', ca 1500 kupczow sznamyenytich – 1. du/y, wielki pod wzgl"dem rozmiar[w, nat"/enia, 2. maj'cy du/e znaczenie, wa/ny, donios=y, niezwyk=y, niecodzienny, szczeg[lny, wyj'tkowy, 3. o ludziach – wybijaj'cy si" ponad otoczenie, wyr[/niaj'cy si" bardzo, znakomity, wybitny, nieprzeci"tny ]tak/e w sensie negatywnym\, 4. taki o kt[rym si" wie, wiadomy, znany, 5. daj'cy si" dostrzec, widoczny, 6. znaj'cy si" na czym>, do>wiadczony, 7. znamienito uczyni: – poda: do wiadomo>ci, oznajmi:, rozg=osi:. =ac. 1. magnus, amplus, 2. grantis, gravis, magni momenti, 3. excellens, nobilis, insignis ]etiam in malam pertem\, 4. notus, cognitus, 5. eminens, prominendo conspiciuus, 6. peritus, expertus, 7. nuntiare, notum facere. staropol. znamiona: – 1. opatrzy: znakiem, oznakowa:, naznaczy:, wyr[/ni:, 2. opatrzy: piecz"ci', zapiecz"towa:, 3. wytycza:, wyznacza:, okre>la: za pomoc' znak[w ]granice\, 4. ukaza: co>, przedstawi:, 5. by: znakiem czego>, oznacza:, 6. odbiera: wra/enie za pomoc' zmys=u wzroku i s=uchu, 7. zorientowa: si" w czym>, zda: sobie spraw" z czego>, przekona: si", dowiedzie: si", zauwa/y:, 8. pot"pi:, zgani:. staropol. znamionowa: – 1. znaczy:, oznacza:, opatrzy: znakiem, 2. wyznacza:, wytycza:, 3. ukazywa: co>, przedstawia:, 4. by: znakiem czego>, oznacza:, 5. kierowa: oczy na kogo>, co>, patrze:, wyra/aj'c jakie> uczucia, intencje. 6. zorientowa: si" w czym>, zda: sobie spraw" z czego>, przekona: si", dowiedzie: si", zauwa/y:, 7. by: okre>lonym, nazywanym, nazywa: si", 8. znamionowa: si" – stawa: si" widocznym, zarysowa: si". staropol. znamionowanie – wyobra/enie, przedstawienie. wg ˚Ss 2011& znamienicie – znacznie, hojnie; znamienity – znaczny, znakowany, znakiem b"d'cy; znamienowa: – oznacza:, znaczy:, spostrzega:; znami" – znak, dow[d. anglosas. mearc ]granica, skraj\, >redniow. ang. merke, marke, ang. mark, remarkable, ros. znak-znak, ot/metka-ot(mietka, zameh-at;/it;-zamiecz•at(it,

pri/za-mehatel;nyj, udivitel;nyj-udiwitielnyj. †znamo>: wiedza o kim>, o czym>, poznanie kogo>. staropol. 1448 sznamosczy, 1460 sznamoszcy ˘ znamo>:. †znamy, znaniec taki, kt[rego dobrze si" zna, znany, znajomy. ang. known, acquainted, familiar, ros. znakomyj-znakomyj. MN, JK. †znanie wiedza o czym>. ¯ znak. staropol. na znanye. =ac. scientia alicuius rei, >redniow. ang. knoweleche, knowlege ˘ ang. knowledge, ros. znanie-znanie, svedenie. †znaniec znajomy, znany. ˚znamy. staropol. y znanecz moy. ¢zna< znanie. staroros. znan;-zna<, ros. znanie, ang. knowledge. †znasza: ]w sercu\ zachowywa: w pami"ci, rozwa/a:, zapami"tywa:. staropol. znaschay'cz. =ac. considerare, amino cogitare, starofranc. considerer, ang. consider, ros. razmywlqt;, obdumyvat;. †znawa: uznawa: kogo> jakim>. staropol. XV nye znawagyacz. =ac. agnoscere, approbare, starofranc. reconaissance, recognoissance ¯ reconnoisant ¯ reconoistre ¯ =ac. recognoscere ]odwo=anie si" do pami"ci\ ¯ re` ]od`\ % cognoscere ]wiedzie:, zna:\, >redniow. ang. reconissance, ang. recognize, ros. uznavat;-uznawat. †zn'trz na zewn'trz, po zewn"trznej stronie. ¯ z % s=aw. nutr, U ˘ Å, ´. staropol. czo yest zn'trz kyelycha, =ac. deforis, ang. outside, the exterior, outer side, surface, ros. naru'naq storona. zn"ca: si" ¯ n"ka: ]zwykle fizycznie\, m"czy:, dr"czy:, tyranizowa:. †zn"dza: wyrz'dza: szkod", dr"czy:, m"czy:, gn"bi:. ˚zn"ca:. s=owotw. pokr. nudzi:, U ˘ Å, ´. staropol. ca 1455 meczysz. =ac. vexare, opprimere, ang. torment, molest, ros. pytat;-pytat, muhit;-muczit, terzat;-terzat, tomit;-tomit. staropol. zn"dzi: – 1. sprawi:, /e kto> znajdzie si" w przykrym, trudnym po=o/eniu, udr"czy:, um"czy:, zgn"bi:, 2. odebra: si=", uczyni: s=abym, os=abi:. =ac. 1. affligere, vexare, opprimere, 2. debilitare, debilem reddere. ang. 1. entrap, 2. weaken,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. 1. poputat;-poputat, 2. oslabit;, obessilit;. staropol. zn"dzenie – przykre, trudne po=o/enie, niedola, ucisk. =ac. miseria, res angustae, ang. trouble, painful, annoying, ros. neshastie-niesczastie. zn"ka-ny(: ¯ n"ka: ]zwykle psychicznie\, zm"czony strachem, l"kiem. znicz ogie< stale utrzymywany na o=tarzu b[stwa. niem. heiliges feuer. znieczu-lica(lenie(li: brak wra/liwo>ci uczuciowej; oboj"tno>: wobec czyjego cierpienia. =ac. insensibilitas ˘ ang. insensibility, ]med.\ anaesthesia, ros. beshustvennost;. †znieczy>ci: odda: cze>: bogom poga<skim. staropol. gdiszby ony snyeczyszczyli, nye kazali nyeczyszcz}i:|. zniekszta=cenie ¯ z ]czas dok.\ % niekszta=tny ¯ nie % kszta=t. deformacja, odchylenie od normy, normalnego wygl'du, kszta=tu. =ac. deformitas ¯ deformis, starofranc. deformite, ang. deformity, ros. bezobrazie-bezobrazie. znienacka niespodziewanie, ni st'd ni zow'd, raptem, nagle. ¯ z % nienacka ¯ ckn': ˘ ockn': ]obudzi: si", wr[ci: do rzeczywisto>ci\. staropol. 1437 sznyenaczka ˘ znienacka – powoli, poma=u, bez po>piechu, po trochu, stopniowo. =ac. paulatim, pedetemptim, gradatim, franc. soudain(ete, brusque, subit, niem. unbermerkt, plötzlich, ang. all of a sudden, ros. vdrug, neo'idanno, vnezapno/st;-wniezapno(st. znie>: ¯ z` % ˚nie>: ¯ nos ]g[ra\. wytrzyma: w sobie, g[rowa: nad czym>, szczeg. o negatywnym wyd{wi"ku jak obelga, b[l, obraza. staropol. znie>:, znosi: – zgromadzi:, z='czy:. staropol. snyoszszi, snyosl, snyoswszy, snyosl ˘ znie>: – 1. nios'c, dostarczy:, zgromadzi: wiele czego> w jednym miejscu, 2. zdj':, 3. znie>: jajce – wyda: z siebie jajko, 4. wytrzyma:, >cierpie:, przetrzyma:, podo=a: czemu>, 5. znie>: oczy – spojrze: w g[r". =ac. 1. congere, conferre, 2. deponere, detrahere, 3. de avibus – ovum gingere, 4. ferre, perpeti, 5. oculos – elevare, levare.


x ang. bear(able, ros. vyder'at;-wydier/at. zniewa-ga(/a: wyprowadzi: z r[wnowagi, obrazi:; obelga. =ac. in` % salire ]pod(skok\ ˘ insilire ˘ p[{no=ac. insultus ˘ franc. i ang. insult; outrage, ros. oskorblenie-oskorblenie, obida-obida. ˚zrz'ga:. †zniewierza: ˚sprzeniewierza:. staropol. sznyevyerzacz, staropol. 1415 znewerzilbi se ]zniewierzy= si"\ ˘ zniewierzy: si" – okry: si" ha<b', straci: cze>:. =ac. decus subire, honore privari, starofranc. en` % besillier ˘ embesillier ˘ anglofranc. enbesiler ˘ ang. embezzle, ros. prisvoivat;/t;-priswoi•wat(t. zniewie>cia=y o m"/czy{nie kt[ry nabra= cechy kobiet. staropol. znyewyesczale, znyewyescziely ˘ zniewie>cia=y. =ac. effeminatus ¯ effeminare, mollis, franc. effemine, ang. effeminate, womanish, ros. izne'ennyj-iznie/ennyj. znikn': ¯ z ]czas dok.\ % ˚nikn': ¯ nic, KC. staropol. ca 1450 sznyknøl; snykn'l ]znikn'=\ – przesta: by: widocznym, zgin': z oczu, oddali: si". ˚zemkn':, zwion':. =ac. disaperere, evanescere, franc. disparaitre, ang. disapear, ros. isheznut;-isczeznut. znik'd ¯ z` % nik ¯ nic, % 'd. ~'d – wskazanie miejsca& sk'd, dok'd, odt'd ¯ kuda ]gdzie\. znikomy ¯ nik ¯ nic. zbli/ony do nico>ci, niezmiernie ma=y.

zniszcz-y:(enie(si" ]si"\ ¯ z` % ˚niszczy:. staropol. znysszyl a skazyl ˘ zniszczy: – wyrz'dzi: szkod". =ac. alicui nocere, damnum inferre, starofranc. destruire ˘ franc. detruire, >redniow. ang. destroyen, ang. destroy, †Old Polish make damage, ros. unihto'it;-uniczto/it. zniweczy: ¯ z` % niwecz ¯ wet. odwet, powetowa:. udaremni: plany zemsty, odwetu. zni/-y:(ka(one ]ceny\ ¯ z` ]ob\ % ni/y: ¯ ni/. UZ, uni/on•y(e. staropol. 1456 sznyzali ]zni/ali\ ˘ zni/a: – opuszcza:, wg Ss 1953& znosi: na d[= } nie ma znoszenia do g[ry, przyp. J.D. |. =ac. demittere, deorsum, portare, starofranc. desconter ˘ franc. descompte ˘ ang. discount, ros. diskont-diskont, uhët-ucziot, sbavka-sbawka.

staropol. zni/y: ¯ z % ni/ – 1. uczyni: niskim, obni/y:, 2. uci':, zg="bi:, upokorzy:, 3. zni/y: si" – pochyli:, sk=oni: si". =ac. 1. inferiorem reddere, 2. deprimere, opprimere, 3. flecti, inclinari, ang. 1. diminish, 2. subdue, 3. bend, ros. 1. umen;wit;, ubavit;, 2. pokorit;-pokorit, 3. sgibat;, preklonit;. znojny ¯ zn[j ]trud\.

zno-si:(>ny(>ne ¯ z` ]przy`\ % ˚nie>:. 1. gromadzi: co w jednym miejscu przez noszenie, 2. niszczy: odzie/ przez noszenie, 3. wytrzyma: niewygod", kontrolowa: si", swe zachowanie, odruch, wskutek doznania obelgi, ubli/ania, =garstwa, itp. ˘ ponosi mnie, uniesienie, niezno>ny ]nie do zniesienia, uci'/liwy\. ang. bearable, endure, ros. snosnyj-snosnyj, vynosimyj-wynosimyj. staropol. snoszczycze kamyenye, snoszywszy, 1397 snosil – 1. nosz'c dostarcza:, sprowadza:, gromadzi: wiele czego> w jednym miejscu, 2. nosz'c, d{wiga:, te/ dziecko w =onie matki, 3. wy(prze-trzymywa:, by: w stanie, podo=a: czemu>, ud{wign':, 4. przyjmowa: co> na siebie, do>wiad-czy: czego>, podejmowa: si" czego>. ang. 1. compile, 2. bear, 3. withstand, 4. admit; experience; undertake. znowu, zn[w pr[cz tego, r[wnie/, z drugiej strony, jeszcze raz ]od nowa\, jak dawniej. staropol. znowu, znow, 1424 sznowu, 1499 znowv; sznow ˘ znowu – 1. po raz pierwszy, od samego pocz'tku, 2. po raz drugi, powt[rnie, ponownie =ac. 1. primum, prima vice. ab initio, 2. iterum, denuo, franc. encore, anglosas. ongegn, ongean, >redniow. ang. agen, ayein, ang. again, ros. opqt;-opjat, snova-snowa, e]ë raz-jeszczo raz, krome togo-kromie togo ]pr[cz tego\. zn[j trud, ci"/ka praca. w zwi'zku s=owotw. z wydzieleniem ka=u& trud – grud ]za(u-twardzenie\ – brud zn[j – gn[j – ka= ]nieczysto>ci, brud\, s=aw. znoj, znoi, 1252. staropol. za do znoia slunecznego, ca 1470 czirpyal schem znogy'; byl znoy ˘ zn[j – upa=, spiekota, skwar. =ac. aestus, calor, franc. la chaleur, niem. hitze, wärme, ang. oppresive heat, ros. 'ar/a/ar(a, teplota, znoj-znoj. znudzi: ]si"\ ¯ z ]czas dok.\ % nuda.

>redniow. ang. boren, borien, ang. bore, boredom, ros. naskuhit;-naskuczyt. znu/-y:(ony wyczerpany, wielce zm"czony, zwykle po podr[/y. wo=. 1289 ounou'en=-unu/en ]znu/ony\. ¢zob zbi[r, urodzaj. ros. zob. zobacz ¯ zob % bacz. sp[jrz, dogl'daj, zwa/aj. †zobi"za: si" ˚zobowi'za: si". =ac. promittere, se obligare, ang. oblige, ros. obqzat;sq. zobowi'za: ]si"\ ¯ z ]czas dok.\ % obo ]obustronnie\ % wi'za: ]kontrakt\. stosunek prawny, zawarty kontrakt, mi"dzy dwoma stronami; co> – za co>, g=[wnie dot. d=u/nika w stosunku do wierzyciela ˘ wywi'za: si". mSjp 1969& zobowi'za: «na=o/y: na kogo obowi'zek zrobienia czego», zobowi'zanie& «to, do czego jest kto> zobowi'zany, co kogo zobowi'zuje; obowi'zek». czyli “mas=o ma>lane” – przyp. J.D. staropol. 1466 zoby'sza}l|bysz' ]zobowi'za=by> si"\, 1447 zobyaszal }si"|,1415 zobyøzal, 1419 nye sobyanszal szye ˘ zobi"za: si" – przyj': na siebie zobowi'zanie. staropol. zobowi"zowa: si" – przyjmowa: na siebie zobowi'zanie poci'gaj'ce skutki prawne. =ac. promittere, se obligare ˘ starofranc. obligier, >redniow. ang. obligen, ang. oblige, ros. obqzat;-objazat. †zob/a=owanie skarga przeciwna wniesiona przez oskar/onego. staropol. 1471 zobzalowanye. =ac. accusatio actori ex contrario a reo illata. †zoczy: zobaczy:. ¯ z` ]czas dok.\ % oczy. zodiak pas na niebie po obu stronach ekliptyki. †zogl"da: 1. zobaczy:. 2. poogl'da:, zlustrowa:. ¯ zo ]za\ % gl'da: ]jrze:\. staropol. gdysz szyna zogladala ]gdy/ syna “zoglada=a”\. =ac. 1. aspicere, conspicere, 2. lustrare, inspicere. ang. catch sight of, see, ros. uvidet;-uwidiet. †zok czerwiec. ˚ugornik. †zok=ma: oszuka:, podej>: kogo>. ¯ zo ]za\ % k=ama: ¯ k=am ]=o/\. staropol. 1466 zoclamam. ang. to swindle, ros. obmanut;-obmanut. †zo=a popi[= drzewny wygotowany w wodzie dla otrzymania =ugu. staropol. 1472 zola lixinium. †zo=wa, zo=wica ˚ze=wica, OE. ]dla kobiety\ siostry m"/a.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dzi> nieliterackie zo=za. †zo=za ropiej'cy obrz"k, guz, te/ choroba ludzi i koni. ¯ zo ]za\ % =za ]wyciek, jak z oka\. staropol. ca 1500 intercus solz' albo zaszkorzny wrzod. zo=zy gru{lica w"z=[w ch=onnych, wyst"puj'ca przewa/nie u dzieci. †zon'd stamt'd. staropol. podszedvszy zon'd. zoo skr[t ogrodu zoologicznego ]zwierz't\. gr. zoion ]zwierz"\, ang. zoo. †zopu>ci: spustoszy:, zniszczy:. staropol. az do sgvbyenya, zo-

pvscziwszi wszitka myasta gego. =ac. devastare, depopulari, ang. devastate ¯ =ac. devastatus ¯ devastare, ros. opustowit;-opustoszit. ¢zor spojrzenie. do(nad-z[r, przezornie, wziernik, ros. zor;ka. ˚zre:. †zora: ¯ z ]czas dok.\ % ora: ¯ =ac. aro i ¯ or ]ko<\. orz'c, przygotowa: ziemi" pod zasiew. staropol. 1437 zoracz ]zora:\. =ac. agrum seminibus obserendum arare. zorza 1. przed wschodem lub po zachodzie s=o<ca – zjawisko za=amania i rozproszenia promieni s=o<ca w g[rnych warstwach atmosfery, blask na niebie poprzedzaj'cy wsch[d s=o<ca, 2. polarna – =uki, pasma i draperie w okolicach bieguna, w okresie wzmo/onej aktywno>ci s=o<ca, co 11 lat. staropol. staropol. 1437 ¢rzoza aurora, ca 1420 zorza swyetlana, ca 1500 zorzo wszey yasznosczy, racz sya modlycz za namy# ang. ]poranna\ aurora, ang. ]polarna\ aurora borealis, northern lights,

ros. ]poranna\ avrora, utrennqq zarq-utrennaja zarja }†zara|. ]polarna\ severnoe siqniesiewiernoje sijanie. zosta: ¯ z ]czas dok.\ % osta: ]si"\. lub ¯ zo` % ˚sta:. 1. zosta: w tyle ]formacji\, 2. sta: si" ˘ zosta: dyrektorem, gr[d zosta= zniszczony. s=owotw. koncepcji 018& sta:  i>:. sta: ]dzia=a:, dzia: si"\ ˘ zosta: ]wynik dzia=ania\, ˚sta:. opisy r[/norakich zastosowa< bo znacz. «sta:» nie jest rozpracowane& staropol. zosta: – 1. opu>ci: kogo>, co>, 2. nie opu>ci: kogo>, pozosta: w jakim> miejscu, 3. nadal by: w jakim> stanie, po=o/eniu, pozosta: jakim>, 4. zosta: przy /yciu, przetrwa:,

5. by: reszt' jakiej> ilo>ci, liczby, sumy, osta: si", 6. znale{: si" w jakim> po=o/eniu, sta: si" kim>, jakim>, 7. zatrzyma: si" na sta=e, zamieszka:, 8. by: d=u/nym, zosta: winnym, 9. by: pozostawionym, darowanym. =ac. 1. derelinquere, deserere, 2. manere, remanere, 3. permanere, preseverare in aliquo statu, 4. permanere, remanere, subsistere, 5. remenere, relinqui, 6. in aliqua condicione permanere, 7. morari, residere, 8. succumbere, condemnari, 9. relictum, donatum esse. anglosas. bicuman, becuman, >redniow. ang. bicumen, ang. become ¯ come ]przej>: z my>lowego miejsca “tam” to miejsca “tutaj”\, ros. sdelat;sq, stat;-stat. staropol. zosta: si" – 1. dowie>: swej s=uszno>ci przed s'dem, utrzyma: si" przy swoim roszczeniu lub odeprze: roszczenia przeciwnika procesowego, 2. o ortylach, post"powaniu prawnym, etc. – utrzyma: si" w mocy. †zostaja: 1. opu>ci: kogo>, co>, 2. istnie:, trwa:, 3. pozostawa:, utrzyma: si". staropol. zostayøcze ]zostaj'cy\, na wyeky zostaye. †zosta=y b"d'cy reszt' jakiej> ca=o>ci. staropol. 1436 ¢zostalye. =ac. quod relictum est. ang. remain(der, ros. ostatok-ostatok ˘ osta-vat;sq/t;sq. ˚zosta:. †zostawa: pozostawa: w jakim> stanie. ¯ zo ]czas dok.\ % sta:. staropol. 1466 zostawa. =ac. menere, persistere. zostawi: ¯ zo` % ˚stawi:. 1. nie tr'ca:, nie tyka:, nie para: si", przesta: si" czym interesowa: ˘ zostaw to w pokoju, 2. przynie>: co i z=o/y:, odej>:, odjecha: nie bior'c, nie czyni'c ˘ zostawi= za sob', zostawi= do dyspozycji, zostawi: po sobie, zostawi: drzwi otwarte na o>cie/, 3. od=o/y: ˘ zostawi= dla siebie co lepsze, zostawi: na p[{niej, 4. osieroci:, obumrze: kogo ˘ ok. 1816& „W r. 1516. umiera W=adys=aw kr[l W"gierski, brat Zygmunta naszego, kr[lestwa W"gierskie i Czeskie zostawui'c synowi Ludwikowi, pod opiek' stryja kr[la Polskiego....” ¯ z % ostawi: ¯ osta: ]si"\ po czym, po kim ¯ sta: si" ]z(wy-darzy:\. staropol. ne zostawyay mye, 1421 y nye sostawyalasmych

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sobye grzywny; nye zostavayacz vass syrotamy ˘ zostawiaj ¯ zosta: ¯ sta:; zostawia: – 1. opuszcza: kogo>, 2. pozostawia: co> komu>, 3. powodowa: /e kto> znajdzie si" w jakim> po=o/eniu, sytuacji, 4. nie uwzgl"dnia:, pomija:, 5. odstawia: od piersi, przestawa: karmi: piersi'. staropol. zostawi: si" – utrzyma: si", trwa:, obowi'zywa: w dalszym ci'gu. staropol. zostawi: – 1. opu>ci: kogo>, co>, odej>: od kogo>, czego>, 2. pozostawi: kogo> przy czym>, co> komu>, nie pozbawi: kogo> czego>, zezwoli: co> zatrzyma:, 3. nie zabra:, nie usun':, 4. opu>ci:, pozostawi: po swej >mierci, 5. zastrzec co>, wy='czy: z umowy, 6. spowodowa: /e co> znajdzie si" w jakim> stanie, po=o/eniu, sytuacji, 7. kto> czym> zastawion – kto> znajduje si" nadal w dotychczasowym po=o/eniu, 8. pozwoli: przetrwa:, zachowa:, 9. odstawi: od piersi, przesta: karmi: piersi'. staropol. odbie/a: – pozostawi:. od` % bie/a: ¯ biec ¯ bieg, G?. wo=. 1289 ostavl;wa-ostawlisza ]zostawili\, \staviwa-ostawisza ]zostawili\, \staviv=-ostawiw ]zostawi=, porzuci=\. †zotwarza: odmyka:, otwiera:. ¯ z % otw[r, ØAE. staropol. 1473 nye zothffarzal zamkow. =ac. aperire, recludere, anglosas., >redniow. ang. i ang. open, pokr. niem. offen ]otwarty, odkryty; szczery\, ros. otvor-qt;/it;-otwor•iat(it. †zow'd st'd i zow'd – st'd i stamt'd, z r[/nych stron. ¯ owy ]tamten, wskazanie miejsca\. †zradowa: si" ucieszy: si". z` ]u`\ % radowa: si" ¯ rad. =ac. laetari, gaudere, ang. rejoice, ros. radovat;/sq-radowat(sja ˘ obradovat;/sq. zrani: ¯ z ]czas dok.\ % rani: ¯ rana. staropol. 1440 sranone; wyelkimi ranamy ranyen; zranyly – skaleczy:, zada: ran". =ac. sauciare, vulnerare, ang. hurt, to wound, ros. povre'dit;-powre/dit ¯ povre'dat;-powre/dat, qzvit;-jazwit ¯ qzva-jazwa. staropol. zranienie – skaleczenie, sadanie ran. =ac. sanciatio, vulneratio.


x zrasta:, zrosn': zrasza: ¯ z` % rosa, OA. †zraz kszta=t, posta:, figura, forma. staropol. trzsy zdrazy. =ac. species, imago, ang. image, form, shape, ros. obraz, vid-wid, figura, forma-forma.

zraz potrawa z kawa=k[w mi"sa wo=owego duszonego w sosie.

zrazi: ¯ z` % ˚razi: ¯ raz ]cios, strugni"cie batem, biczem\. wynik obra/enia kogo czym, niech": spowodowa: czyim lub swoim post"powaniem, uczynkiem, postaw'. s=owotw. pokr. uraz ]mie: do kogo\. staropol. zrazi: – str'ci:, zepchn':, zrzuci:. staropol. zrazylessz, sdraszil, srazone, 1437 srazycz ˘ zrazi:, zdrazi: – 1. >ci'gn': co> z czego>, 2. wyci'gn': co> sk'd>, 3. upa>:, ugi': si" pod ci"/arem nieszcz">cia, krzywdy, 4. odliczy: od jakiej> sumy nale/n' cz">:. ¯ raz ]poj"cie matematyczne\ ˘ rozliczy:, iloraz. =ac. animositas ¯ animosus ¯ animus, franc. animosite, ang. animosity, ros. vra'da-wra/da, zloba. =ac. re` % sentire ]czu:\ ˘ franc. ressentir ]w se ressentir de – dotkni"tym by: przez `\ ˘ ang. resent, offend, grudge, ros. obi'at;'ssq-obi/atsja, obidet;sq-obidietsja. zra-/a:(zi: ]si"\ ¯ z` ]u`\ % raz. zr'b(a: ¯ z` % ˚r'b(a: ¯ rubiti. 1. granica; zr'bie ]za=o/y= zr'b\ ¯ rubie/ ]granica\, 2. podwaliny domu, osnowa, dzi>& szkielet konstrukcji. staropol. 1419 szramby,1445 sr'b, 1456(66 sramp ˘ zr'b, strz'b – 1. to, co odci"te, odr'bane, kawa=ek, 2. ci"te drzewo, 3. prosta budowla z belek poziomo uk=adanych, opieraj'cych si" o pionowe s=upy, 4. miejsce wykarczowane, por"ba, 5. wa= obronny z belek i ziemi. gr. skeleton ˘ ang. skeleton, wo=. 1289 zroubi-zrubi ]“zr'bie” – za=o/y= zr'b, zezr"bowa=\. staropol. 1471 zr"ba: – 1. r'baniem zniszczy:, 2. zrani:, skaleczy:. staropol. zr'banie – por'banie, zniszczenie ostrym narz"dziem.

†zr'ga:, zrz'ga:, zrz"ga: 1. lekcewa/'co lub obel/ywie o kim> m[wi:, ur'ga: komu>, 2. zrz'ga: si" – spiera: si", k=[ci: si". ¯ z ]czas dok., u`\ % r'ga: ¯ ruga:. =ac. 1. exprobrare, obiurgare,

2. iurgari, rixari, ang. 1. to insult, abuse, 2. argue, ros. 1. oskorblit;-oskorblit ¯ oskorblqt;, obidet;-obidiet obida, 2. sporit;-sporit. staropol. zr'gliwie – niech"tnie, gniewliwie. =ac. indignanter, iracunde. staropol. zr'g=y, zdr'g=y, zrz'g=y – 1. wprowadzaj'cy w os=upienie, zdumiewaj'cy, 2. zuchwa=y. =ac. 1. stupendus, 2. impudens, ang. 1. become stupefied, 2. arrogant, ros. 1. izumitel;nyj, 2. vysokomernyj. staropol. zr'gn': si" – oburzy: si", rozgniewa: si". =ac. indignari, irritari. †zr"bi:, zdr"bi: 1. >ci':, tn'c – powali:, 2. r'bi'c – zniszczy:. ¯ z ]czas dok.\ % r"bi: ]r'ba:\ ¯ ruba:, U ˘ Å, ´. ˚zr'b. staropol. b'dzye zr'byono, 1401 sdrambil, 1403 y ssamostrzal zrambil. =ac. 1. excidere, caedere, 2. secando delere. staropol. zr"bienie – por'banie, zniszczenie ostrym narz"dziem. †zr"by cz"stok[=, palisada. franc. palissade, echalier, ang. palisade, paling, stockade, staroros. haskokol=-czastoko=. ¢zre: patrze:, po(przy•gl'da: ]si"\. spozira:; `jrze:& do(spo(przy(za•jrze:. ros. zret;. zr"czn-y(nie(o>: ¯ z` % ˚r"cznie. sprawnie, zwinnie. r"ce s=owotw. pokr. pod(r"cznik, r"kaw, CKCz. †zr"czy:, zdr"czy: zar"czy:, da: por"k", gwarancj", r"kojmi". staropol. 1401 sdranczicz. =ac. fideiubere, cautionem praestare, franc. garant, la caution, niem. bürgen, ang. guarant-ee(y, ros. poruka-poruka ¯ po-po ]za`\ % ruka-ruka ]r"ka\. zrobi: ¯ z ]czas dok.\ % ˚rob•i:(ota. z ^ wy, u, prze. staropol. 1477 spravicz y zrobicz – 1. uczyni:, wykona:, 2. zrobi: si" – utrudzi:, zm"czy: si". =ac. 1. facere, efficere, 2. fatigari, lassari, ang. 1. make, do, perform, 2. fatigue, ros. 1. sdelat;-sdie=at, sovorit;-sotworit, 2. utomlit;sq-utomlitsja. †zrodzi: z ]czas dok., u`\ % ˚rodzi: ¯ r[d. 1. wyda: na >wiat potomstwo, 2. zrodzi: si" – przyj>: na >wiat. staropol. bili zrodzili, zrodzili syø. =ac. 1. prarere, generare,

2. nasci, gigni, ang. 1. beget, bear, 2. be born, ros. 1. rodit;-rodit, 2. rodilsq. †zrok 1. zdolno>: widzenia, wzrok, 2. baczenia zrok – wzgl'd, staranie. s=owotw. pokr. przezrocze ˘ przezroczysty; urok ˘ uroczy-sty(:. staropol. zrok. =ac. visus, facultas videndi, franc. vue, >redniow. ang. siht, ang. sight, ros. zrenie-zrenie. zrosi: ¯ z ]czas dok.\ % rosa. pokry: co ros', drobnymi kroplami. staropol. szrosicze – spu>ci: ros", ang. cover by dew. staropol. zroszenie – pokrycie ros' lub kroplami wody, nas'czenie, nawil/enie. =ac. irroratio, irrigatio.

zro-st(>ni"ty(sn': si" ¯ z` % ˚rosn': ¯ ¢rost. z='czenie si", zabli{nienie zetkni"tych cz">ci, element[w, wsp[lny ich porost. staropol. kv svemu zrostv ˘ zrost – wzrost, wysoko>: cz=owieka. =ac. co` ]wsp[lnie, razem\ % alescere ]rosn':, wzrasta:\ ˘ coalescere ˘ ang. coalesce; ang. grown together, coalesced, †Old Polish height ]of person\, ros. soedinennyj-sojediniennyj. †zrozpaczy: zw'tpi:, utraci: nadziej". staropol. ¢srospaczenye, =ac. desperare, ang. hopeless, have doubt, ros. beznadë'nyj.

zrozumi-a=y(enie(e: si" ¯ z` ]wy\ % ˚rozumie: ¯ rozum ¯ um ]my>l\. rozumie: ]pojmowa: chwyta:\. staropol. zrozumianie – przyjmowanie, pojmowanie. staropol. zrozumienie – poj"cie sensu. =ac. intellectus, cognitio, ang. understanding, ros. ponimanie-ponimanie, razumenie-razumienie. staropol. zrozumie: – 1. poj':, u>wiadomi: sobie sens, 2. zauwa/y: /yczliwie, nie lekcewa/y:. †zr[>:, zr[>: si" ¯ z ]czas dok.\ % r[>: ¯ rosn': ¯ rost ]wysoko>:\. s=owotw. pokr. wzrasta:, ØA. staropol. srostszy, szrostly, srosczye sz' ˘ zr[>: ]si"\ – 1. wyrosn':, rozwin': si", 2. o ro>linach, zro>: si" – rosn':, po='czy: si". 3. o lodzie, zr[>: si" – powsta:, narosn':. zr[wna: ]si"\ ¯ z` ]czas dok., wy, do\ % ˚r[wna:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ r[wno ]tyle samo, poziom\. staropol. zrownasz, srownal, ca 1490 zrownacz – 1. uczyni: r[wnym wyr[wna:, 2. uczyni: podobnym, 3. zr[wna: czyj> rozum – doprowadzi:, przywr[ci: do stanu r[wnowagi czyj> umys=. =ac. 1. planare, aequare, 2. assimilare, similem redere, 3. aequitatem animi restituere, ang. get even, ros. sravnit;-srawnit. ¢zrubi s=aw. zroubi – za=o/y= zr'b, podwaliny; rub ^ r'b. Knia> wo=odimer ...mnágy go-

rody zroubi..., zroubi Berest∑i. i za Berest∑em; zroubi gorád... Kamenec;, wo=., Ipat. ltps 6797 ]pod 1289 r.\

†zruszenie zamroczenie, odurzenie. staropol. ca 1470 sruszenya. =ac. stupor, torpor, ang. stupefaction, numbness, being under infuence. zruszy: ¯ z ]czas dok., po`, na`\ % ˚ruszy: ¯ ruch. staropol. zruszil domki, zrussoni, nye srvszy, zrvsil iest – 1. zburzy:, zniszczy:, 2. naruszy:, z=ama:, 3. zniweczy:. =ac. 1. destruere, delere, 2. destruere, violare, 3. dissipare, tollere, ang. destroy; break; ruin, ros. unihto'it;-uniczto/it, razruwit;-razruszit. zryw(a: ¯ z ]ze\ % rwa:. szarpi'c, oddzieli: co od czego. ang. tear off ros. sryvat; ¯ sorvat;. s=owotw. pokr. wy(prze(po-rwa:. †zrywek ryby pozosta=e w stawie po spuszczeniu wody lub po przerwaniu grobli staropol. 1498 zrywek.

†zrzasn': ]si"\, zrzosn': si", zdrzasn': staropol. ca 1470 gromem srzesnony; srzesly, ca 1500 zrzesznyeny; srzasly sz', dzatki srzosnø syø ˘ zrzasn': si" – 1. nape=ni: l"kiem, przera/eniem, przestraszy:, 2. z]d\rzasn': si", zrzosn': si" – zatrwo/y: si", przerazi: si", 3. zdumie: si", os=upie: z wra/enia. ˚zdumie:, zdziwi:. =ac. 1. pavore afficere, perterrere, 2. pavescere, extimescere, 3. obstupescere. †zrz'd, zr'd spos[b. staropol. szrønd, srzødem. =ac. modus, ordo, franc. voie, anglosas. weg, GJ, >redniow. ang. wei, way,

ang. means, way, ros. sposob-sposob. staropol. 1436 srz'dny – zgodny z ustalonym porz'dkiem. staropol. zdrz"dza:, zr"dza: ]si"\, zrz"dza: ]si"\ ˘ zrz'dza: ]si"\ – 1. ustanowi:, za(rozpo-rz'dza:, 2. kierowa:, prowadzi:, sprawia:, 3. przygotowywa:, przysposabia:, szykowa:. =ac. 1. statuere, ordinare, disponere, 2. dirigere, ducere, efficere, 3. praeparare, comparare, para-

re, disponere.

staropol. zrz'dzenie, zdr'dzenie, zdrz'dzenie, zr'dzenie – 1. ustanowienie, rozpo(za-rz'dzenie, 2. boskie, bo/e niebieskie zrz'dzenie – sprawa, moc, wola boska, 3. nieuchronny los, przeznaczenie, 4. kierowanie, prowadzenie, 5. przygotowanie, przysposobienie do czego>, 6. uk=ad, u=o/enie. staropol. zrz'dziciel, zdrz'dziciel – stworzyciel, stw[rca. staropol. zrz'dzi: ]si"\, zdr"dzi:,

zdrz"dzi:, zr"dzi:, zrz"dzi: ]si"\ – 1. 2. 3. 4.

ustanowi:, postanowi:, rozporz'dzi:, przydzieli:, da: do dyspozycji, przygotowa:, przyszykowa:, przysposobi:, 5. uczyni:, sprawi:, 6. wybra:, wyznaczy: ugodzi: kogo> do czego>, 7. spowodowa:, by: przyczyn', si=' porywcz', 8. poprowadzi:, pokierowa:, wyprostowa:, 9. o wierze – na czym> za=o/y:, oprze:, umocni:, 10. przy='czy:, przyda:, 11. przeznaczy:, 12. zawrze: umow". Liczne, znacznie r[/ni'ce si" zastosowania bo j'dro, rdze< nieznany& rz'd – 1. pan ˘ panowa:, 2. prawo ˘ prawi:, sprawi: ]urz'dzi: co komu\, 3. stan ˘ postanowi:. ˚pan. zrz'dzi: ¯ z` % ˚rz'dzi:. †zrz'ga: ur'ga:. ˚zniewaga. p[{no=ac. insultus, franc. insult, ang. to insult, abuse, ros. oskorblqt;-oskorbljat, obi'at;-obi/at. zrzec si" z ]wy`\ % ˚rzec ]m[wi:\. zrezygnowa:, odst'pi:. staropol. ca 1450 szrecli sze szø – um[wi: si", uknu:, zorganizowa: spisek. =ac. coniurare, conspirare. starofranc. i franc. resigner, >redniow. ang. resignen, ang. resign, ros. otkazat;sq-otkazatsja. †zrzeczenie dysputa, rozmowa,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

obrady, czy te/ rozprawa, traktat, kazanie. ¯ z ]spo=em, razem\ % rzecz. staropol. ca 1428 srzeczenye tractatus. =ac. colloqium, deliberatio, vel

sermo, disputatio. zrzedn': ¯ z ]^ prze\ % rzedn': ¯ rzadki.

†zrzek litera lub zg=oska. ¯ z ]wy`\ % rzek ]m[w\. =ac. littera scripta vel pronuntiata, starofranc. la lettre; sillabe, >redniow. ang. lettre, letre; sillable, ang. letter or syllable, ros. bukva-bukwa ili slog-s=og. †zrzesi: nape=ni: l"kiem, zatrwo/y:. staropol. sercza nasza srzesili, =ac. terrere, perterrere, starofranc. effrayer, terrifier, >redniow. ang. skerren, ang. to scare, ros. ispugat;-ispugat. zrzeszenie ¯ rzesza, stowarzyszenie, zwi'zek. zrzez odci"ta cz">: p"du ]zwykle topolowego lub wierzbowego\ do sadzenia.

†zrzeza:, zrzaza: ¯ z` % ˚rzeza: ]ci':\. 1. pokraja:, rozci':, 2. zarzn': przez podci"cie gard=a. staropol. zrzazacz ]na kawa=ki\, srzerzø w nyey gardlo ]podci':\. =ac. 1. secare, dissecare, 2. caedere, occidere. zrz"d-a(zi: gdera:, narzeka:, utyskiwa:. zrzu-t(ca: ¯ z ]w d[=\ % ˚rzuci:. w przen. pozbywa: si" ]ci"/aru\. staropol. zdruci:, zdrzuci:, zruci:, zrzuci: si", zruci: si" – 1. sprawi:, spowodowa:, /e kto>, co> spadnie, str'ci:, zepchn': w d[= }nie ma spychania w g[r", J.D.|, 2. zburzy:, zniszczy:, powali:, 3. zatraci:, wyt"pi:, doprowadzi: do zguby, 4. gwa=townym ruchem >ci'gn':, zdj': co> z siebie, 5. zrzuci: si" – zbiec si", st=oczy: si", 6. zrzuci: si" – skoczy:, zaatakowa:. ang. throw off lub throw down, ros. sbrosit;-sbrosit. zrzynek odpad(ek, >cinek, ¯ rzeza: ]r/n':, ci':\. zsadzi: ¯ z ]czas dok.\ % ˚sadzi:. przemie>ci: w wy/szego miejsca na ni/sze; znie>:. staropol. ssadzil, szadzycz, sz'dzycz, ssadzysz – 1. pozbawi: funkcji, urz"du, 2. osadzi:, osiedli:, 3. zsadzi: si" do spo=u – usi'>: razem, wsp[lnie zasi'>:. ang. to bring down, to take down,


x ros. snesti-snesti, snest;-snest. zsiada: ]z konia\ ¯ siad ¯ sad. zsiad=e mleko. zsiad=e o mleku – g"ste, zbite. staropol. szadle ]zsiadle\ mleco – 1. skrzep=e, o ziemi – twarda, skalista, 2. zsiad=e mleko – a. >ci"te pod wp=ywem bakterii, b. siara, mleko wydzielane z gruczo=[w mlecznych w pierwszych dniach po porodzie. =ac. 1. concretus, durus, 2 a. loc coagulatum, concretum, 2 b. colostrum, anglosas. crudan ]naciska:\ ˘ >redniow. ang. crudde, ang. curd, ros. svernuvweesq moloko, tvorog-tworog ]twar[g\, OA. zsi'>: ¯ z ]w d[=\ % ˚si'>: ]dok.\ ¯ siada: ¯ siad ¯ sad. staropol. szyescz ]albo zsie>:\, sz przyszyasthwa; ssyadl – 1. zsie>: z przysi"stwa – ust'pi: z funkcji, z=o/y: urz'd =awnika, 2. uwolni: kogo> od pretensji, roszcze< ze strony skar/'cego, zast'pi: pozwanego w procesie, 3. przesta: mie: upodobanie w czym>, odrzuci: niech": do czego>. 4. zsie>: si", o mleku – ulec st"/eniu pod wp=ywem bakterii. ˚zsiad=e. ang. ]z konia, roweru\ dismount, ros. ]z konia\ sbrosit; s lowadi, vybit; iz sedla. †zsiec ¯ z ]czas dok.\ % siec ]ci':\. staropol. 1422 syeczonego, 1435 sekl, zsiekl, 1471 sszyeczone,1420 ssekly – 1. poci':, por'ba:, 2. uszkodzi:, zniszczy: przez uderzanie ostrym narz"dziem, 3. zabi: mieczem, 4. skosi:, 5. zsiec zimn' zmarz=o>ci' – >ci': lodem. =ac. 1. scindere, findere, 2. concidere, caedendo delere, 3. ense occidere, 4. falce metere, 5. congelare, frigore indurare. †zsieka: ¯ z ]czas dok., po`\ % siec. 1. poci':, por'ba:, 2. zniszczy: przez poci"cie na kawa=ki, 3. porani: ostrym narz"dziem. ˚zsiec. †zsiepa: ¯ z ]czas dok.\ % siepa:. starga:, poszarpa:. staropol. stargane, sszyepane, otargane, =ac. lacerare, divellere. †zsi"dzenie opuszczenie miejsca w kt[rym siedzia=o si"; o zej>ciu z konia czy o zako<czeniu dzia=a< wojennych. ˚zsi'>:. staropol. 1444 po ssyedzenuv. zsinia=y ¯ z ]czas dok.\ % siny. staropol. ssynyale, szyny'la – pokryty sino>ci', te/ posiniaczony. staropol. zsinie: – sta: si" sinym.

ZSRR Zwi'zek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Zwi'zek Radziecki, do 1993, Zwi'zek Sowiecki przez zgry{liwych i zak=amanych katolik[w, t=um. ang. Soviet Union ]oczy na Zach[d skierowane, na Angli" i Watykan\, ang. USSR ]Union of Soviet Socialist Republics\, Soviet Union, ros. SSSR (So[z Sovetskix Socialistihnyx Respublik), Sovetskij So[z. †zstawa: dostawa:, wystawia:, starcza:. zst'pi: ¯ z ]w d[=\ % ˚st'pi: ]czas dok.\ ¯ st'pa: ]kroczy:\ ¯ stup ¯ step ]krok\, U ˘ Å, ´. staropol. st'mpal, gysz støpayø do pekla ]i/ zst"puj' do piek=a\ – 1. schodzi:, opuszcza: si", 2. spuszcza: si", spada:, sp=ywa:. =ac. 1. descendere, deorsum scandere, 2. demitti, defluere, ang. to step down, to come down, ros. sojti-sojti ¯ sxodit;-schodit ¯ itti-itti ]i>:\. staropol. zst"pa: ˘ zst'pi: ]czas dok.\& zst"pi: ]si"\ – 1. o ludziach – zej>:, opu>ci: si", 2. spu>ci: si", spada:, sp=yn':, 3. zst"pi: z drogi – zej>: z drogi, zboczy:, dos=. i w przeno>ni, 4. zst"pi: we skaz" – sczezn':, ponie>: >mier:, 5. odst'pi: co> komu>, zrzec si" prawa do czego>, przekaza: co> komu> w posiadanie, 6. zst"pi: si" – po='czy: si", zej>: si", 7. zst"pi: si" – potyka: si", walczy:. staropol. zst'pienie – 1. zej>cie, 2. zbocze, stok wzg[rza. staropol. zst"powa: – 1. schodzi:, opuszcza: si", 2. spuszcza: si", spada:, sp=ywa:, 3. zst"powa: z czego> – odst"powa: od czego>, 4. odst"powa: co> komu>, przekazywa: co komu> w posiadanie. zsun': ¯ z` % ˚sun':. zsyp(a:(isko ¯ z ]razem\ % sypa:. z ^ prze, wy, za. zszed= ¯ z` % ˚szed=. zszy-:(wka(wa: ¯ z ]czas dok., razem\ % ˚szy: ¯ szew ¯ ang. sew ¯ >redniow. ang. sewen. staropol. zschythe ]zszyte\ – szyj'c, po='czy: co> w jedno>:. =ac. consuere, sutura coniungere. ang. to sew together }to join, mend, or fasten with stiches made with needle and tread; put stiches into|. staropol. zszywa: – szyj'c, naprawi: co> podartego. †zszykowa: ¯ z ]czas dok., przy`\ % szykowa: ¯ szyk ]ustawienie\; przygotowa:, ustawi: do walki.

staropol. ordinata schikowana. =ac. aciem instruere, ang. get ready, ros. pri/iz-gotovit;. zubo/-e:(a=y ¯ z ]czas dok.\ % ubogi ¯ bogi, B[g. staropol. zvbozaw ]zubo/a=\ – sta: si" biedniejszym, biednym, zbiednie:, straci: maj'tek. staropol. zubo/y: – uczyni: biedniejszym, biednym. =ac. pauperescere, pauperem fieri; =ac. pauper ]biedny\ ˘ in` % pauper ˘ starofranc. empovrir ˘ ang. impoverished ]zubo/a=y\, ros. sdelat; bednym, isto]it;-istoszczit. zuch(wa=y chwat, dzielny, zaradny, odwa/ny, dos=. ujmuj'cy, zachwycaj'cy. ¯ u(za-chwyt ]j"cie\. †zuchwale pochopnie, lekkomy>lnie. staropol. zufale. ˚zufa:. starofranc. egre, aigre; haste ˘ >redniow. ang. eger, egre; haste ˘ ang. eager, hastily, ros. pylko-py=ko, userdno. staropol. zuchwalec – 1. cz=owiek zrozpaczony, pozbawiony nadziei, 2. zuchwa=y przest"pca, grzesznik. =ac. 1. inconsulate, temere, 2. sceleratus, impudens, peccator, staropol. zuchwalstwo – 1. beznadziejno>:, rozpacz, 2. pycha, wynios=o>:, 3. up[r, zatwardzia=o>:. staropol. zuchwa=y, zufa=y – 1. zrozpaczony, pozbawiony nadziei, 2. zarozumia=y, pewny siebie. †zuczci: ¯ z(u ]czas dok.\ % cze>:. otoczy: czci', uhonorowa:. staropol. zuczci:, zu:ci:. =ac. honorare, observare. †zuczenie przyzwyczajenie. ¯ zwykle ]UW, K ˘ Cz\ ˘ nawyk. staropol. 1436 zuczyene, =ac. consuetudo, starofranc. custume, costume; franc. usage, coutume, >redniow. ang. custum, custume, costume, ang. custom, habit ]nawyk\, ros. obyhaj-obyczaj, obyknovenie-obyknowienie, privyhka-priwyczka ]nawyk\. zu: ¯ zut ¯ but$ ozu: ^ obu:. ]na=o/y: buty\, ozuty ^ obuty, wyzu: – pozbawi: kogo czego. staropol. zu: – zdj':, >ci'gn': ]buty\. =ac. calceos exuere, discalceare. †zufa: straci: nadziej", zw'tpi:. staropol. zufalno>: – beznadziejno>:, rozpacz. ˚zecknienie. =ac. desperatio, defectus spei. staropol. zufalnie – pochopnie, lekkomy>lnie. ˚zuchwale. =ac. inconsulate, temere. ¢zug niem., ˚tug, TCZ.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x niem. zug ˘ pol. ci'g ]zaprz"g, cugle, cug, po(prze-ci'g\, U ˘ Å, ´. †zugotowa: przygotowa:. staropol. zvgotovano iest wsitko, =ac. parare, ang. to get ready, ros. pri/iz-gotovit;. †zumia=y zdumia=y, os=upia=y, przera/ony. zumie: si" – zdumie: si", zdziwi: si". =ac. ex` % tonare ]piorun, odpowiednik “uderzony piorunem”\ ˘ ¢extonare ˘ starofranc. estoner, >redniow. ang. astonien, ang. astonished, amazed, ros. izumlennyj-izumlennyj. zupa ciek=a potrawa z jarzyn, owoc[w, mi"sa, cz"sto z dodatkami. z ang. soup ¯ franc. soupe ¯ germ. etymologii, ros. sup-sup. zupe=n-y(ie ¯ zu` ]za`, do`\ % pe=niony. ca=kowi•ty(cie, wszystko, bez reszty, bez wyj'tku. staropol. owszem – ca=kiem. ¯ o ]zupe=nie\ % wszem ]wszystkim\, =ac. complere ˘ completus ˘ starofranc. complet, >redniow. ang. compleet ˘ ang. complete, entire, total, ros. polnyj-po=nyj, celyj-cie=yj. staropol. zupe=nie – doskonale. staropol. zupe=ny – pe=ny, nienaruszony, doskona=y. zupe=na – w pe=ni, w ca=o>ci. staropol. zupe=nie – 1. w pe=ni, w ca=o>ci, ca=kowicie, bez uszczerbku, 2. dok=adnie, wiernie, 3. w wielkiej ilo>ci, liczbie, obficie, du/o. =ac. 1. plene, omnino, integre, 2. accurate, integre, 3. abundanter, copiose. staropol. zupe=no>: – obfito>:, zasobno>:, bogactwo. =ac. abundantia, copia. staropol. zupe=ny – 1. taki, kt[remu nic nie brakuje, 2. zawieraj'cy co> w wielkiej obfito>ci. =ac. abundans, copiosus. †zurnica cnia, woszczyca, bucie<, gatunek ziela. s=owa ca=kowicie wypad=y z j"zyka. †zu>cie: si" b=yszcze: si", l>ni:. =ac. micare, splendere. anglosas. scinan, >redniow. ang. schinen, ang. shine, ros. siqt;-sijat, blistat;blistat, svetit;-swietit. †zuwadlnia miejsce w =a{ni do rozbierania si", rozbieralnia. staropol. 1444 szwwdl}ni|', szwwadln', ca 1500 zvvadlnya. zu/y-ty(:(tkowa: niskiej jako>ci, warto>ci, wskutek d=ugiego, ci'g=ego u/ywania, cz"sto podniszczony.

ang. used up, worned out ]znoszony\, utilize ]zu/ytkowa:\, ros. istratit;-istratit, isto]it;-istoszczit ]znosi:\. zwabi: ¯ z ]czas dok.\ % ˚wabi:. sprawi: /eby kto> przyby= na okre>lone miejsce, tak i zwierz", ptak. ang. allure, lure, ros. za/pri-manit;. zwa-:(ny, zowi" ¯ zew ]g=os\. nada: komu, czemu nazw", nazywa:. s=owotw. pokr. nazwa, odezwa, wezwanie, przezw-isko(any. staropol. zdzia: – nazwa:, imi" nada:. staropol. szwacz, zow', bycz zwan', zvany ˘ zwa: ]si"\ – 1. nadawa: nazw" ]pospolit' lub w=asn'\, jakie> okre>lenie, nazywa:, 2. nazywa: si", nazwanym by:, 3. polaca: komu> by przyby=, wzywa:, 4. powo=ywa: do czego>, przeznacza:, 5. wzywa: kogo> do s'du na wniosek powoda, wytacza: komu> o co> proces, pozywa:, 6. zwa: si" – odwo=ywa: si". =ac. 1. nominare, appellare, vocare, 2. vocari, applellari, 3. aliquem vocare, advocare , 4. vocare, designare, 5. aliquem ad ius vocare, 6. ad iudicem superiorem – provocare. anglosas. nama, pokr. niem. name, >redniow. ang. name, naam, ang. to name, call, ros. zvat;-zwat, naz-yvat;/vat;-naz•ywat(wat ¯ zov-zow ¯ zwuk ]d{wi"k\. wo=. 1289 zva-zwa ]zwa=, zaprosi=\, na(po(przy(prze(wy(we•zwa:. 1. zwada k=[tnia, sprzeczka, awantura, burda. ˚zawada. s=owotw. pokr. swara. staropol. 1417 swada; sswada, ca 1430 swadami, 1444 swada, 1462 szwady ˘ zwada – 1. spieranie si" o co>, sp[r, sprzeczka, k=[tnia, awantura, cz"sto prowadz'ca do bijatyki, te/ bicie si", b[jka, 2. bunt, rozruchy, zamieszki, 3. zaczepka, napa>:, 4. wymiana spornych zda< na jaki> temat, na pi>mie, 5. przez zwady – bezspornie. =ac. discordia, contentio, iurgium, rixa, 2. seditio, tumultus, 3. provocatio, incursio, 4. disputatio, disceptatio conscripta, 5. sine

controversitis. staropol. zwadliwy –

1. sk=onny do k=[tni, sprzeczki, k=[tliwy, swarliwy, 2. charakterystyczny dla k=[tni, g=o>ny, ha=a>liwy, wrzaskliwy, zgie=kliwy, 3. buntuj'cy si", wzniecaj'cy bunt, rozruchy, bior'cy udzia= w buncie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. zwadny – sporny, b"d'cy przedmiotem sporu. staropol. zwadzenie – sp[r, spieranie si" o co>, k=[tnia. staropol. zwadzi: si" – 1. pok=[ci: si", por[/ni:, te/ pobi: si", 2. toczy: sp[r. staropol. zwad{ca – cz=owiek wszczynaj'cy k=[tnie. staropol. zwadzi: – por[/ni:, sk=[ci:. ang. quarrel, altercation, dispute, ros. ssora-ssora, wo=. 1289 zvada-zwada ]zwada\, zvady-zwady ]zwady\. 2. †zwada wprowadzenie w b='d, zwiedzenie, podst"p, unik, dos=. zw[d, A ^ Ø; wada ˘ prowadzi:, wie>:. staropol. swadø. ˚zwodek. =ac. fraus, deceptio, dolus, ang. deceit ]fa=sz, oszustwo\, mislead ]wprowadzi: w b='d, zmyli:\, ros. lukavstvo, obman-obman, svesti s puti-swiesti s puti. 1. †zwala: po(ze-zwala:. >redniow. =ac. allocare, starofranc. alouer, >redniow. ang. alowen, ang. allow, ros. pozvol-qt;/it;-pozwoljat, dozbol-qt;/it;-dozwalat, davat;, dat;-dat. 2. †zwala: z kogo> >miech, zwala: >miech w kim> – na>miewa: si", drwi:, szydzi: z kogo>. staropol. zwala smech w nich. ang. to make mockery of `, ros. izdevat;sq nad, nasmexat;sq nad. zwalczy: ¯ z ]czas dok.\ % walczy: ¯ walka, K ˘ Cz ]zmaganie w kierunku unicestwienia przeciwnika, r[/nymi sposobami, hist. na bro< bia=' – miecze, w boju\. staropol. zwalczenye, zwalczyla, szwalczyna ]zwalczona\, swalczyl, szvalczysz ˘ staropol. zwalczenie – pokonanie, zwyci"/enie, staropol. zwalczy: – 1. pokona:, zwyci"/y:, 2. wyniszczy:, zg=adzi:. =ac. 1. devincere, superare, 2. extinguere, dissolvere, delere, ang. 1. combat, overpower, overcome, 2. annihilate, ros. protivoborstvovat;. †zwalenie upadek, przewr[cenie si". =ac. casus, lapsus. staropol. 1428 powalyl, sw'lenya, staropol. zwali: ]si"\ – 1. spowodowa: odpadni"cie, od='czy:, dos=. i w przeno>ni, 2. zdj':, zrzuci:, usun':, 3. zwali: si" – spa>:, stoczy: si" z g[ry na d[=. ˚zwali:. zwali: ¯ z ]czas dok., po`\ % ˚wali: ¯ wa= ]ziemia\.


x zwa= ¯ z ]po, prze, wy\ % ˚wa=. ]ziemia; stos, kupa\.

†zwanie 1. okre>lanie nazw', nazywanie, 2. wzywanie, polecanie komu> aby przyby=, stawi= si". ¯ zwa: ¯ zwuk ]d{wi"k\. staropol. zvanye, zvanya. =ac. 1. appellatio, nominatio, 2. vocatio, invitatio, ang. 1. be called, 2. summon ]wezwa:, zawezwa:\, ros. 1. nazyvat;-nazywat, prizyv-prizyw, sozyvanie, 2. prizyvat;-prizywat. zwariowa: ¯ z ]czas dok.\ % wariowa: ¯ wariat. †zwarka grzany nap[j z miodu i wody lub wina. ¯ warzy: ]kipie:\ ¯ war ]wrz'tek\. staropol. ca 1500 swarka. †zwarowa: unikn': czego>, uchroni: si" przed czym>, ustrzec si". ¯ ang. aware ]>wiadomy, poinformowany\, i oto skutek. staropol. sz' zwyarowacz. =ac. aliquid evitare, starofranc. esvuidier, evuider ]opr[/nia:\, anglofranc. avoider ˘ >redniow. ang. avoiden ˘ ang. avoid, ros. izbegnut;-izbiegnut. zwar-ty(cie TC >cis=y ]szyk\, dotyk. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie. zwarzy-:(one ¯ war ]kipiel\. s=owotw. pokr. wywar, wrz'tek. staropol. 1436 svaron biva; nye zvarzonego pocarmv, ca 1400 swarzi, 1466 szwarzono, 1477 szwarzon}y|e ˘ zwarzy: – 1. ugotowa:, 2. o ro>linach – pozbawi: >wie/o>ci, spowodowa: uschni"cie, 3. o metalu – stopi: w wysokiej temperaturze, =ac. 1. coquere, excoquere, 2. de plantis – torrere, arefacere, 3. de matallo – conflare, excoquerre. zwa>ni: ]si"\ niezgoda z “kwasem” w ustach; nie koniecznie pok=[ci: si", tj. niezgadza: si" w wyniku k=[tni, jakkolwiek mo/e i tak by: – zwa>nienie bowiem obejmuje k=[tni", ale k=[tnia nie obejmuje zwa>nienia, bo termin o szerszym znaczeniu; mo/na por[/ni: si" i czynem, postaw', nie koniecznie s=owem; rozbrat. ˚wa><. ¯ z ]czas dok.\ % wa>ni: ]si"\ ¯ wa><. s=owotw. pokr. kwas, kis=ota. ang. distaste, ros. otvra]enie-otwraszczenie, omerzenie-omier-zenie }r-z|. B="dnie& mSjp 1969& «pok=[ci: ze sob', sk=[ci:», tak i w Sap – T. Grzebieniowskiego, 1959, wa><& ang.

quarrel, strife ˘ ros. ssorit;-ssorit,

rasprq, spor. zwa/a: ¯ z ]u`\ % waga ]my>l\. zwa/y-:(one ¯ z` ]dok.\ % ˚wa/y: ¯ waga ]1. ci"/ar, 2. os'd, my>l\. s=owotw. pokr. r[wno(prze•waga. staropol. swasziczy ]zwa/ywszy\, 1436 barzyey svasony; zvazycz – 1. przemy>le:, rozwa/y:, wzi': pod uwag", 2. oceni:, os'dzi:. =ac. 1. examinare, perpendere, 2. aestimare, putare, =ac. considerare ˘ starofranc. considerer ˘ ang. consider, ros. pazmyslit;-s ]rozmy>la:\, uva'it;-uwa/it ¯ uva'at;uwa/at ]rozwa/a:\. ˚zejrze: ]si"\, znasza:. zw' si" ¯ zwa:. mazur. zovutsq. zw'cha: ]si"\ ¯ w"ch. wo<, w's. zw'tpi: przesta: w co wierzy: w pe=ni, straci: cz">ciowo nadziej". ang. to be in doubt, feel doubt, ros. somnevat;sq-somniewatsja ˘ somnet;sq-somnietsja. zw'tle: os=abn':, straci: si=y. ¯ z ]czas dok.\ % w'tle: ¯ w't=y. staropol. zvøntlala vel schorzala. =ac. infirmum fieri, vires amittere ang. weaken, ros. oslabit;-os=abit. †zweseli: ]si"\ ucieszy: ]si"\, uradowa: ]si"\. staropol. zwyeszely sz', weszelil sye. †zwetrzewca $ zw"dzi: ¯ w"dka. w przen. ukra>:, wyci'gn': w"dk' ]sposobem\.

zw"gl-i:(ony zw"szy: ¯ z ]wy\ % w'cha:. ¯ w"ch. odczu: co w"chem.

zw"zi: ¯ z` % w'ski. zwia: ¯ z` % ˚wia:. zwiad(y(owca ¯ z` ]wy\ % wiad. do(u•wiedzie: ]si"\; rozpoznanie. pokr. wywiad.

zwiast-un(owanie oznajm-iaj'cy(owanie. ¯ z % wiast ]znanie\ ˘ niewiasta, powiastka i in. staropol. swastowal, zwastowano bødze, zwastowacz bødøø ˘ zwiastowa:, zwiestowa: – przekaza: wiadomo>:, zapowiedzie:, te/ da: zna:. =ac. nuntiare, annuntiare, starofranc. herbergeor, >redniow. ang. herbergeour, ang. announce ]zwiastowa:\, harbinger, herald ]zwiastun\, ros. dat; znat;-dat znat, predvestnik-predwiestnik. staropol. zwiastowanie – powiadomienie Maryi przez archanio=a Ga-

briela, /e pocznie i rodzi Jezusa. staropol. zwiastownik – g=osiciel dobrej nowiny. zwi'z-ek(a: ¯ z` % ˚wi'za: ¯ wi"{. z='czenie dwu cz">ci, os[b, cia= ]organizacji, ustroj[w\ czym> trwa=ym. staropol. svøsafszy, 1414 sw'sal; zw'zany ˘ zwi'za:, zwi'zany – 1. skr"powawszy, pozbawi: swobody ruch[w, 2. po='czy: razem, 3. owin':, skr"ci:, 4. zagrodzi: co>, zamkn':, 5. o j"zyku – straci: zdolno>: m[wienia, 6. we >mierci zwi"za: – zabi:, u>mierci:. ˚zg=adza:, zguba. =ac. 1. ligare, colligare, vincire, 2. colligare, 3. circumligare, obvolere, 4. preacludere, intercludere, 5. de lingua – sensum loquendi amittere, 6. occidere, necare. staropol. zwi'zanie – 1. skr"powanie kogo> wi"zami, 2. to, co kr"puje, wi"zy, p"ta, 3. zwi'zanie ]j"zyka\ – niemota. =ac. 1. actus constringendi, 2. vinculum, 3. os mutum. wo=. 1289 zvœzannagozwiazannago ]zwi'zanego\. staropol. dwa swyøski, schto zwy'szkow, ca 1470 zwyazek, ca 1470 szw'szanye ˘ zwi'zek – 1. wi'zanka, wi'zka, p"k, 2. zw[j ]papirusu\, 3. to, co kr"puje, wi"zy, p"ta. =ac. 1. fasciculus, manipulus, 2. volumen ]papyri\, 3. vinculum, nexus, ang. 1. bunch, 2. scroll, ros. 1. svqzka-swjazka, puhokpuczok, 2. svitok-switok. †zwi: si" skr"ci: si", zwin': si". ¯ z ]czas dok.\ % wi: ]skr"ca:\. staropol. 1444 swithi, >redniow. ang. spinnen, ang. spin, ros. vertet;sq. zwichn': ]nog", r"k"\ przemieszczenie ko>ci w stawie. niem. verrenken, aus-renken, starofranc. espreindre ˘ ang. sprain, franc. demettre, disloquer, ang. dislocate, sprain, ros. vyvixnut;-wywichnut, sdvignut; s mesta. zwichrzy: ¯ z ]czas dok.\ % wicher. popl'ta: co, zniszczy:, zaburzy: uk=ad, porz'dek. †zwidomy o interpretacji tekst[w biblijnych – ukazuj'cy dos=owne znaczenie tekstu. staropol. zvidomy. †zwidzie: si" 1. da: si" widzie:, ukaza: si", 2. by: po czyjej> my>li, spodoba: si", zosta: uznanym za s=uszne. staropol. bilo vidzene thworcza,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1484 nyegdy zvydzalo. =ac. 1. apperare, comparere, 2. placere, probari, ang. 1. appear, 2. ortho` ¯ gr., ros. 1. qvlit;sq-jawlitsja, pokazat;sq-pokazatsja, 2. pravo` ˘ pravoslavnyj. zwiedza: ¯ z ]od, na\ % wiedza:. staropol. davnom swedzal czvdze strony ˘ zwiedza: – podr[/uj'c, ogl'da:, poznawa:. =ac. visitare, lustrare, ang. see, visit, frequent, ros. pose]at;-posieszczat. 1. †zwiedzenie znajomo>: czego>, wiedza o czym>. ¯ s=aw.-ros. staropol. sz szwedzenym. =ac. scientia, >redniow. ang. knoweleche, knowlege ˘ ang. knowledge, ros. svedenie-swiedenie, znanie.

prawdop. kombinacja obu. staropol. swyerczyadlo, zwyrczyedla, szverczadla, zwyrczadla, wg Ss 1953, a wg ˚Ss 2011& staropol. wierciad=o, {rzad=o – zwierciad=o. =ac. mirrari ˘ p[{no=ac. mirare ˘ starofranc. mireor, mirour ˘ >redniow. ang. mirour ˘ ang. mirror, ros. zerkalo-zerka=o. †zwiercie: dr'/'c co, podziurawi:. staropol. szwyerczyana, 1499 zwyerczyecz. =ac. perforare, ang. perforate, ros. probivat;-probiwat.

zwierz("("cy(yna(yniec 1. pierwotnie wszystkie istoty /ywe z wyj'tkiem cz=owieka, ryb, ptak[w i ro>lin, 2. du/e, czworono/ne stworzenie, jak /ubr, nied{wied{, jele<, itp. staropol. swyerz, {wierz, szwyerz, swerz ]zwierz\, 1453 baranek, szvyerzathko pokorne ]zwierz'tko pokorne\. cerk. zv≠r;, lit. /weris, prus. zwirins; =ac. bestia, starofranc. beste, >redniow. ang. beeste, beste, ang. beast, s=aw. zv≠r=, zv≠r;, wo=. 1289 zv≠r;-zwier ]zwierz\, zv≠r=-zwier ]zwierz(a\.

2. †zwiezdenie, zwiedzienie ¯ zwie>: ¯ zwodzi: ¯ zw[d ]unik\. staropol. seducente swyedzyenya, 1. wprowadzenie w b='d, 2. oszustwo, k=amstwo. ˚zdrada. =ac. 1. fallacia, deceptio, 2. fraus, mendacium, starofranc. i >redniow. ang. deceite, ang. 1. deceit, 2. swindle, lie, ros. 1. i 2. lukavstvo-=ukawstwo, obman-obman. zwiedzie: ]si"\ dowiedzie: si" w drodze rozm[w, plotek. s=owotw. pokr. zwiad, wywiad. staropol. zwiedzie: si" – dowiedzie: si", pozna:. =ac. discere, cognoscere. ang. inquire ]of somebody\, to learn from dialog, conversation. †zwieliczenia rzeczy budz'ce podziw, wielkie dzie=a, niezwyk=e czyny. ¯ s=aw.-ros. wieliczestwo ]majestat\. staropol. wszitka zwyelyczenya. =ac. magnalia, mirabilia, starofranc. la majeste, >redniow. ang. majeste, ang. majesty, ros. velihestvo-wieliczestwo. ¢zwieno k'sek. staroros. zveno-zwieno, ros. kusok-kusok. zwie<czenie element dekoracyjny wie<cz'cy co. ¯ z ]u\ % wie<czenie ¯ wieniec. zwieracz mi"sie< okr"/ny zamykaj'cy niekt[re, naturalne otwory cia=a. zwiera: ¯ z` % ˚wiera:. zwierciad=o lustro, g=adka powierzchnia odbijaj'ca obraz ¯ odwr[cenie, obr[t ¯ z ]^ od\ % wierci`, verte, T ˘ C % ad=o ]odbicie\, ˚d=o. zestaw liter jak w ros. zerka=o ¯ zerka:, spogl'da:& z•e•r•ck•a-=•o, ale W i D wskazuj', /e z wp=ywem innego s=owa lub s=[w.

zwierz"

zv≠r;

bete, animal ]ang. animal\ w uproszczonej pisowni nazw franc., ˚896 babr= petite panthere babuk= la gerboise, le rat de montagne bajbak= le bobaque, la marmotte bobr= le castor brononosec= armadille burunduk= ecureuil strie vekwa ecureuil veprënok= le marcassin vigon; la vigogne vydra loutre gazel; gazelle gipopotam= hippopotame gπena l’hyene gornostaj l’hermine dvuutrobka le kanguroo dikobraz= le porc-epic evrawka le lievre nain emuranohka le citille, souslik enot= le raton e'= le herrison erboiz= le gerboa, la gerboise 'iraf= la girafe, le camelopadre zv≠r; bete, animal zebra zebre zemlerojka la musaraigne zubr; ure, aurchos iz[br; le chevreuil ixnevmon= ichneumon, la manogouste kabarga le musc kameleopadr= la girafe,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

le cameleopadr karbyw= le hamster kobyla la jument cavale koza chevre, bique kozalka le lerot kosatka epaulard, orque krestovka renard de Siberie lan; la biche lasica la belette lastohka la belette leopard= le leopard los; elan medv≠dok= le rat taupe, aspalax medv≠d; ours murav≠d= le fourmilier tamanoir norok= la belette nosorog= le rhinoceros rossomaxa le glouton rusak= le levrie gris rys; le loup-cervier lynx sajga antilope, gazelle serna le chamois sl≠pyw= le rat taupe sonq le loir surok= la marmotte tapir= le tapir tigrokot= le serval tigr= le tigre tixoxod= le paresseux tur= le gabion, ure, aurchos tuwkanhik= la gerboise utkonos= ornithorhynque xomqk= le hamster xorëk= le putois qguar= le jaguar q]ur= le muscardin, croque-noisette zwierza: ]si"\ ¯ wiara ˘ powiernik, przeniewierzy:, zwierzenie. staropol. ca 1500 zvyerzayacz sia szynom svoyem ˘ zwierza: si" – zdawa: si", liczy: na kogo>, polega: na kom>. =ac. cifidere alicui, ang. to confide ]in\, to rely on, to trust one, †Old Polish rely, depend, ros. polagat;sq-po=agatsja, vverqt;sq (komu).

†zwierzch, zwirzch 1. powierzchnia, 2. dop=yw rzeki lub strumienia, lub przylegaj'cy do niego teren. ˚wierzch ]w wierch reki\. ¯ z ]po\ % wierzch ¯ wierch ]g[ra\. staropol. swyrzch szemye. =ac. 1. superficies, summum, 2. rivus in fluvium maiorem influens, ang. 1. surface, 2. tributary, affluent, ros. 1. poverxnost;-powierchnost, 2. pritok-pritok. †zwierzchni, zwirzchni g[rny, nad czym> le/'cy, po=o/ony w g[rnej cz">ci czego>. ¯ z ]na\ % wierzch ]g[ra\. staropol. spodnego y zvirzchnyego, =ac. superior, supra aliquid situs, starofranc., >redniow. ang., i ang. superior, ros. vyswij-wysszij. staropol. zwyrzchny ]zwierzchni\ ˘


x ¢zwirzchn': ]zwierzchn':\, swirzchowal ˘ zwirzchowa: – doprowadzi: do doskona=o>ci, uczyni: doskona=ym. staropol. zwirzchowanie – doskona=o>:, w najwy/szym stopniu. =ac. perficere, perfectum reddere, ang. perfect, supreme, ros. soverwennyj-sowierszennyj, verxovnyj-wierchownyj, vyswij, vysohajwij. staropol. zwirchowany, zwirzchowany – 1. wolny od wad i brak[w, pe=en zalet, doskona=y, 2. zupe=ny, ca=kowity, pe=ny, 3. przekraczaj'cy zwyk=' miar", najwi"kszy, te/ «zwirchowny», 4. w interpretacji tekst[w biblijnych – ukazuj'cy przeno>nie, skryte znaczenia tekstu, 5. w odniesieniu do miar sypkich – nasypany z czubkiem, z nadwy/k', kopiaty. staropol. zwirzchowno>: – wzniesienie si" duszy ku Bogu. zwierzchni(k(ctwo wierzchni(k, dos=. g[rny, w herarchii stanowisk stoj'cy wy/ej. ¯ z` ]po`\ % wierzch ˘ powierzchowny ]zewn"trzny\. staropol. zwierzchni – zewn"trzny. =ac. super` ]nad\ % videre ]gl'da:\ ˘ supervidere ˘ supervisus ˘ ang. supervise ]dozorowa:\ ˘ supervisor ]nadzorca\, ros. nadzritel;-nadzritiel }d-z|, dos=. t=umaczenie supervisora.

†zwierz", {wierz", {wirz" staropol. szwerzø, svy'rzata, zwyerzøta, o zvy'rz'tach – 1. to, co zosta=o powo=ane do /ycia, 2. istota /ywa z wyj'tkiem cz=owieka, ptak[w, ryb, i ro>lin, 3. mi"so zwierz't =ownych, dziczyzna, tak/e «{wierzyna» ]zwierzyna\. staropol. {wierz"cy – 1. dot. zwierz"cia, ze zwierz"ciem zwi'zany, nale/'cy do zwierz"cia, 2. zwierz"ca gwiazda – gwiazda wieczorna. staropol. {wierzyniec, {wirzyniec – 1. miejsce gdzie trzyma si" dzikie zwierz"ta, 2. miejsce, gdzie s' legowiska dzikich zwierz't. ˚zwierz. zwierzy: si" ¯ z` ]po`\ % wierzy:. staropol. zwierzy: ]powierzy:, obdarzy: zaufaniem\. =ac. com` ]razem, wsp[lnie\ % fateri ]przyj': do wiadomo>ci\ ˘ confessus ˘ p[{no=ac. confessare ˘ starofranc. confesser ˘ >redniow. ang. confessen ˘ ang. confess, ros. prizna-vat;/t;-priznat, sozna-vat;/t;-sozna-wat(t ]ksi"dzu\, ispoved-yvat;/at;-

ispowied•ywat(at. =ac. com` ]wzmocn.\ % fidere ]wierzy:, ufa:\ ˘ confidere ˘ franc. confier, ang. confide ]zwierza: si"\, ros. polagat;sq-po=agatsja, vverqt;sq (komu)-wwieratsja. staropol. slugam koscyelnym

seyerzona bila, y swyerzonego, khtorey szye on szwerzyl, swyerzyw sz' ˘ zwierzy: ]si"\ –

1. podda: czyjej> w=adzy, podporz'dkowa: czyjemu> nadzorowi, 2. uwierzytelni:, potwierdzi:, 3. zwierzy: si" komu> – mie: zaufanie do kogo>, 4. zwierzy: si" – sprzeniewierzy: si", z=ama: przysi"g". =ac. 1. credere, committere alicui, 2. approbare, 3. confidere, fidere alicui, 4. peierare, fidem violare. zwiesi: ¯ z ]w d[=\ % wiesza:. staropol. a chodzil swyesyw glowø, ca 1500 zvyeszyl – 1. o g=owie – sk=oni:, schyli:, 2. o r"kach – os=abn':, opa>:. =ac. 1. de capita – mittere, declinare, 2. de manibus – infirmari, dissolvi, †zwiesza: zaczepia: ]na czym>\ /eby wisia=o. staropol. na thym drzewye grzeschne zwyeschano ]grzesznik[w lub grzesznych zwieszano\. =ac. appendere, suspenderee; staronord. hanga, anglosas. hangian ˘ >redniow. ang. hangen, ang. hang, ros. vewat;-wieszat, povest;powiesit ]wykona: wyrok\. zwie>: ¯ z` % ˚wie>: ¯ zwodzi: ¯ zw[d ]unik\. sprowadzi:, >ci'gn': kogo z drogi, dos=ownie i my>lowo, >wiadomie wprowadzi: w b='d. wie>: – przemieszcza: pieszo, ¯ i>:, gdy wie{: – konno, wozem ¯ jecha:. staropol. zwie>: ¯ z % prowadzi: – 1. sprowadzi:, >ci'gn':, 2. wprowadzi: w b='d, oszuka:, ok=ama:, podej>:, 3. doprowadzi: dok'd>, przyprowadzi:, ¯ i>:, 4. sprowadzi: z ]dobrej\ drogi, 5. uprowadzi: ¯ wie>: ¯ i>:, 6. podnie>:, wznieci:, 7. zwie>: si" – uda: si", spe=ni: si", zi>ci: si", powie>: si" ¯ powodzi:. =ac. 1. adducere, inducere, 2. fallere, decipere, fraudere, seducere, 3. adducere, deducere. zwietrz-e:(y: przeczu: ¯ z ]czas dok.\ % wiatr. zwiew-a:(ny ¯ z % wia:. usuwa: co ruchem wiatru. zwie{: ¯ z ]razem\ % ˚wie{:. wie>: – przemieszcza: pieszo, ¯ i>:, gdy wie{: – konno, wozem ¯ jecha:. staropol. zwie{: – wioz'c, zgroma-

dzi: co w jakim> miejscu. =ac. convehere, vehendo congregare. zwi"d-=y(n': ¯ u(wi'd, UZ staropol. nye szwadnye, zwyødn', zwyandly, zeschne y swødne – 1. o ro>linach – obumrze: z powodu braku wilgoci, uschn':, 2. o ko>ciach – obumrze:, ulec zniszczeniu, 3. o ludziach – straci: si=y. =ac. 1. siccitate mori, arescare, marcescere, 2. de ossibus corporis humani – emori, languescere, 3. de hominibus – amittere. starofranc. fader, >redniow. ang. faden ]wi"dn':\ ˘ ang. fade ˘ faded ]zwi"d=y\, ros. uvqnut;-uwjanut. †zwi"k, {wi"k d{wi"k, g=os. ¯ zwuk. ang. sound, voice, ros. zvuk-zwuk, wum-szum, zvon-zwon ]dzwon\. zwi"ksza: wzrasta: w liczbie, sile, nat"/eniu, rozmiarze. mSjp 1968& «czyni: wi"kszym pod wzgl"dem rozmiar[w, ilo>ci, liczby, nat"/enia; pot"gowa:». tzw. “mas=o ma>lane” – zwi"ksza: wi"kszym poja>niono. ang. increase, enlarge, intensify, magnify, ros. uvelihi-vat/t;, rastirasti ]rosn':\ ˘ prira]eniepriraszczenie ]wzrost\, bavit;bawit ]dawa:\ ˘ pribavleniepribawlenie ]dodatek\. †zwi"zi: ¯ z ]czas dok.\ % wi"{. staropol. 1466, swyeszycz, 1466 szwyaszylo – 1. skr"powawszy, pozbawi: swobody ruch[w, 2. we >mierci zwi"zi:, zwi"zi: w mieczu – doprowadzi: do >mierci, wyda: na >mier:. staropol. zwi"zowa: – >ci"te zbo/e wi'za: powr[s=em w snopy. zwi"z=y ¯ wi"zy ¯ wi'z(a:. >cis=y i kr[tki jednocze>nie. zwija: ]si"\ ¯ z ]s\ % ˚wija: ]kr"ci:\. staropol. zwija: – skr"ca: w k="bek. ang. roll, wind, ros. motat;-motat. †zwik=any zawi=y, skomplikowany, trudny. ¯ z ]u\ % wik=a:. staropol. ca 1500 swychl'ny. =ac. perplexus, involuntus; =ac. intricare ]gmatwa:, wik=a:\ ˘ intricatus ˘ ang. intricate, franc. complique, embrouille, ros. zaputannyj-zaputannyj, slo'nyj-s=o/nyj. †zwildowik lub zwi=dowik bot. gorysz siny, Peucedanum cervaria Cuss. staropol. zwyldowyk.

zwil-gotnie:(/y:(/acz

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ z ]czas dok.\ % wilgo:. ang. has moistured, moisten(er, ros. uvla'it;-uw=a/it. zwin': ¯ z ]czas dok.\ % win':. staropol. szwynali, 1420 szwinal – 1. z=o/y:, skr"ci:, 2. rzuci:, cisn': czym>. =ac. 1. complicare, componere, 2. iacere, percutere ]$\, ang. to wind up, ros. smotat;-smotat. zwinka Rana agilis, gat. /aby. zwinny o szybkich, zr"cznych ruchach. franc. agile, delie, ingambe, ang. nimble, quick, agile, ros. 'ivoj-/iwoj, bystryjbystryj, provornyj-prowornyj. †zwion': znikn':. ˚zemkn':. staropol. swonal ]zwion'=\. =ac. disparere ˘ ang. disapear, ros. isheznut;-isczeznut. zwiotcze: ¯ z ]czas dok.\ % wiotki ]pozbawiony sztywno>ci, flak\. staropol. zwyotszale ]zwiotcza=e\ – zestarze: si", zniszczy: si" ze staro>ci. zwis(a: ¯ z ]czas dok., na`\ % wis. staropol. wrota zwis=a – wrota osadzone na zawiasach. ang. hinged gate, ros. zavewennye vorota. zwitek z=o/ony >cinek papieru. staropol. szwytek – zw[j, k='b. =ac. glomus. zwlec ]si"\ ¯ z` % ˚wlec. dos=. >ci'gn':, np. odzie/ z siebie, rozbiera: ]si"\ ˘ oci'ga: ]si"\, s=owotw. pokr. zw=oka, oble•ka:(c ]obci'ga: w co ˘ ubiera:, odziewa:\. ¯ wlec ]ci'gn':\ ¯ lec ]le/e: na ziemi, spoczywa: w pozycji poziomej, np. lec na =o/u ˘ zwlec si" z pos=ania, na(prze•wleka: – na(prze•ci'ga:\ ¯ le ]cia=o\. ˚ci'g, tug, wiew. staropol. zwlec – 1. rozebra:, obna/y:, zdj':, 2. odrywaj'c, >ci'gn': ]z kogo>\, 3. rozci'gn': na ziemi, 4. zwlec jezioro – wy=owi: ryby przez ci'gni"cie sieci po jeziorze. staropol. zw=oczy: – rozebra:, >ci'gn':, zdj':. staropol. zwleka: – szarpi'c, ci'gn': po ziemi. niem. liegen ]lega:\, >redniow. du<ski. lakke ]wolno i>:\ ˘ ang. lag ]zwleka:, op[{nia: si"\ ˘ pol. 1. ty=, ostatek, 2. zwleka:, op[{nia: si" ˘ z•wleka:, za•lega: – o•ci'ga: si", na•wleka: – na•ci'ga:, na(ob•leka: ]BW\, ˚leg nr 465. wo=. 1289 s=vlahati> ... i sam= s=vlahawe eg. i áblahawe i v= porty svoa ]i sam rozebra= go i w=o/y= na< ‘porty’

swoje – zgrzebn' szat" do snu\, ros. sovle-h;/kat;. zw=aszcza szczeg[lnie, nadto, wi"cej, dodatek ]szcz – drobnostka\, przede wszystkim. staropol. zwlascza, svlaszcza. =ac. praesertim, imprimis, maxime, praecipue, =ac. particulatitas ˘ franc. particularite ˘ ang. particularly, ros. osobenno-osobienno. †zw=aszczno>: specjalne uprawnienia, szczeg[lne prawo. staropol. zwlasscznoscz privilegium. =ac. privilegium, praerogativa. zw=oka ¯ zwlec, >(o•ci'ga:.˚zwlec. staropol. otw=oka – zw=oka. ¯ z`, ot` % w=oka ¯ wlec ]ci'gn':\. starofranc. delaier ¯ de` ]z`\ % laier ]ze(po-zwoli:\ ˘ >redniow. ang. delayen, delaien, ang. delay ]zwleka:, odk=ada:\, ros. zader'ka-zadier/ka, zamedlenie-zamiedlenie, promedlenie-promiedlenie. zw=oki cia=o zwleczone z ducha, trup, cia=o zmar=ego, bezczynne. ¯ wle•c(ka: – dzia: ˘ na•wlec(dzia:. staropol. zew=oki. starofranc., >redniow. ang. cors, corps ˘ ang. ]uprzednio\ corps ˘ ang. ]p[{niej\ corpse, ros. trup-trup, mërtvoe telo. †zw=[czy: ¯ z ]czas dok.\ % wlec. staropol. zwloczhil ]zw=[czy=\ – 1. o odzieniu – >ci'ga:, zdejmowa:, 2. poci'ga:, ¯ wlec, 3. zabronowa: zaorane pole, ¯ w=[ka. =ac. 1. detrahere, deponere, 2. trahere, 3. deoccare, ang. 1. to take off, to take down, 2. drag, ros. 1. snqt;-snjat, 2. tas-kat;/]it;, tqnut;. †zwnie:, wznie: 1. wydawa: z siebie d{wi"ki, dawa: si" s=ysze:, brzmie:, 2. gra: na instrumencie muzycznym, wydobywa: z niego d{wi"ki, 3. zawiera: okre>lon' tre>:. staropol. wzni'ce uszy – uszy w kt[rych dzwoni, huczy z powodu niezwyk=ych wiadomo>ci. †zwod statut. †zwodek czy zwodka oszustwo, k=amstwo, podst"p. ˚zwada, zwiedzenie, zdrada, zmy>lenie. staropol. przez zwodki. =ac. fraus, dolus, mendacium, ang. swindle, ros. obman-obman. staropol. zwodnik, zwodziciel – oszust, ten, kto wprowadza w b='d, oszukuje, ok=amuje. ang. swindler, ros. mowennik, plut-p=ut. staropol. zwodzenie – oszustwo, k=amstwo, podst"p. ros. mowennihestvo,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

plutovstvo, obman. †zwodnica potok, struga. staropol. zwodnicza. =ac. torrens, rivus, franc. le torrent, ruisseau, >redniow. ang. strem, pokr. niem. strom ]rzeka\, ang. stream, ros.

potok-potok, ruhej-ruczej.

zwod-zi:(niczy ¯ z` ]u\ % ˚wodzi:. staropol. szwodzycz, 1466

szwodzy, zwodzi, zvodzyczye, zvodzysch ˘ zwodzi: –

1. sprowadza: dla dokonania jakiej> czynno>ci prawnej, 2. wprowadza: w b='d, oszukiwa:, ok=amywa:, mami:, 3. oprowadza: wok[= czego. =ac. 1. aliquem in aliquid iure peragendum arcessere, 2. fallere, decipere, fraudare, 3. circumducere, circum aliquid ducere. staropol. zwodzi: ]bitw"\ – stacza:. =ac. e` % vadere ]i>:, kroczy:\ ˘ evadere ˘ franc. evader, ang. evade ]unika:, uchula: si"\; =ac. evade ˘ evadere ˘ evasus ˘ evasio ˘ ang. evasion ]unikanie, uchylanie si"\; =ac. evasus ˘ franc. evasif ˘ ang. evasive ]zwodniczy\. ros. uklonenie-uk=onienie ]unikanie\ ˘ uklonhivyjuk=oncziwyj ]zwodniczy\. staropol. zwod{ca, zwojca – ten, kto wprowadza w b='d, oszukuje, ok=amuje, oszust. =ac. seductor, fraudator, ang. swindler, ros. mowennik, plut-p=ut.

†zwojec, zwojek, zwoik, zwojka ozdobny, kobiecy str[j na g=ow". ¯ zw[j. ˚zw[j. staropol. 1424 swoyecz, 1432 swoycze, 1447 szwoyecz – 1420 i 1428 swogik, 1424 syweyk, swoyk, swoyek. zwojni-ca(k ¯ zw[j. zwojowa: ¯ z ]czas dok.\ % woj(na. staropol. ca 1420 zwoiowano bicz; swoyowal, ca 1470 svogyvye – 1. pokona:, zwyci"/y:, 2. zburzy:, zniszczy:. =ac. 1. vincere, debellare, superare, 2. destruere, delere, ang. 1. defeat, prevail, overcome, 2. destroy, ros. 1. razbit;-razbit, porazit, vzqt;-wzjat lub oder'at;odier/at verx-wierch, 2. unihto'it;-uniczto/it. staropol. swoyowani ˘ zwojowany – ten, kt[ry zwyci"/y=, zwyci"ski. =ac. qui aliquid vicit, debellavit, =ac. victoriosus ˘ franc. victorieux,


x >redniow. ang. victoriouse, ang. victorious, ros. pobedonosnyj ¯ pobeda-pobieda % nosit;-nosit. †zwolenie uk=ad, przymierze; ugoda. staropol. ca 1470 swolenye, 1487 szwolenye ˘ zwolenie, =ac. foedus, pactio; pactum, conventum, ang. 1. alliance, pact, 2. agreement, ros. so[z-sojuz ¯ so-so` ]obo`\ % [z-juz ]wi'z\; dogovor-dogowor, uslovieus=owie. zwolennik stronnik. ¯ z ]ja, zaimek\ % wola  wole: ]przedk=ada:\; z ]w=asnej\ woli. ˚strona ]okolica\. zwoli: ]po(ze-zwoli:\. ˚zwala:. ang. selected, prefered, ros. vybor-wybor ]wyb[r\ ˘ vy/iz-brannyj-wy(iz•brannyj, predpohitatel;nyj. staropol. zwoleny – wybrany ˘ staropol. szwolenykom szwoym, zwolenyky, 1484 zvolenyczy i vcznyovye, dva szvoelnyka, zvolyenyk – osoba wybrana, wybraniec, te/ ucze<, wyznawca, ang. partisan ¯ party ]strona\, †Old Polish disciple, ros. priver'enec partii, †uhenik-uczenik ]ucze<\, posledovatel;-posledowatel. †zwole<stwo 1. czasowe zwolnienie od p=acenia podatku, 2. wolno>:, 3. ca=kowita swoboda, 4. zezwolenie na u/ywanie czego>. staropol. szwolenstwo,

przespyecznego szvolenstwo, zwolenstzwo. =ac. 1. libertas a tributis solvendis ad temous consessa, 2. libertas, status liber, 3. licentia immoderata, 4. licentia, facultas, ang. 1. tax relief. †zwoli: ]si"\ staropol. matko swolena, kogoskoli zwoli, geszem zwolyl, 1453 zwolili, 1470 swolili, 1483 szya szvolyla, swolili sy' –

1. wybra:, przeznaczy: na co>, 2. wyratowa:, ocali:, 3. zwoli: si" – wyrazi: zgod", przysta: na co>, te/ doj>: do porozumienia, uzgodni:. =ac. 1. eligere, destinare, 2. liberare, eliberare, 3. consentire, assentiri, approbare. staropol. do(po(przy(wy(wz(zwy-

zwoli:; do(przy(wy-zwala:. zwoli: ]po(ze-zwoli:\. ˚zwala:. zwole< 1. lot, 2. okolica.

po-zwoli:(leci:. ze•zwolenie pokr. za•lecenie, z(u-wolni: – wypu>ci: na wolno>:. miejscowo>ci& Go='b – Zwole< jakkolwiek wol, le

¯ wola ]ziemia\; en, e<, le< ]wielki\.

zwoln-ienie(i: ]si"\ z ^ u % wolno(>:

zwo=a-:(nie ¯ z ]czas dok.\ % wo=a:. staropol. zwola, zvola, zwolaw, bil zwolan, iszem zvolal, zwolawszi, 1452 zwolal ˘ zwo=a: – 1. wyda: okrzyk, g=o>no zawo=a:, 2. zwo=a: kogo> – przywo=a: kogo>, wezwa:, 3. zwo=a: si" – nawo=uj'c, zebra: si", zgromadzi: si" w jedno miejsce. =ac. 1. clamare, exclamare, 2. vocare, advocare, convocare, 3. clamando congregari, p[{ny anglosas. ceallian, >redniow. ang. callen, ang. call, ros. zov-zow, prizyv-prizyw, sozyvanie-sozywanie, pri/zvat;-pri(zwat, sozvat;-sozwat, kri-k/hat;/knut;. †zwon dzwon. †zwono drewniany obw[d ko=a. s=owotw. pokr. zwieno ]kr'g, wieniec, obw[d. =ac. contus, ang. a pole, pike. na podst. =ac.-pol. starego tekstu dla /ak[w, fragment drukowany w Encyklopedii Staropolskiej, Z. Glogera 1901–1904, pod has=em s=owniki polskie& modiolus – pyasta, radius – stpicza }szprycha, J.D.|, est zwono – contus. A. Br¥ckner 1927, pod has=em dzwon& u ko=a; zw[j, ko=o, pier>cie<; w innych j"zykach s=owia<skich& zwieno, zwono }ros. zveno – ogniwo =a<cucha, przyp. J.D.| zwora kawa=ek stali, kt[rym zwiera si" bieguny elekro(magnesu. zwornik klucz. zwozi: ¯ z ]przy`\ % wozi: ¯ w[z. staropol. zvozyly ˘ zwozi: – wioz'c, gromadzi: w jedno miejsce. =ac. convehere, vehendo congregare, ang. carry, bring in, ros. vozit;-wozit. zw[d unik. ¯ z ]u\ % ˚w[d. s=owotw. pokr. zaw[d ]`nik\& rolnik, g[rnik, hutnik, i wiele innych. ˚zwiedzenie. staropol. 1400 swody, 1390 swod, 1401 swot, 1420(21 za swodem – 1. zbi[r prawa, przepis prawny, dow[d, 2. osoba wst"puj'ca w sp[r zamiast pozwanego, 3. termin rozprawy s'dowej, 4. wo{nica. =ac. 1. lex perscripta, 4. auriga. zw[j ¯ zwija-nie(:. ˚zwojec. rol-a(ka, bel-a(ka. ¯ win':; s=owotw. pokr. zwojnica. staropol. 1424 sswoy, 1444 swogye ]zwoje\, 1464 ¢swoia, 1471 schwoy ˘ zw[j

– ozdobny, kobiecy str[j na g=ow". =ac. ornamentum capitis mulibere. 1. †zw[r wst"pne akta procesowe. staropol. 1443 swor, 1493 szuor prawa, =ac. commentariorum iudicii pars prima. 2. †zw[r, wz[r pole uprawne, ˚wz[r. zw[zka ¯ zwo/enie. ˚ zwozi:. zwraca: ]si"\ ¯ z ]czas dok.\ % wraca: ]l.mn.\ ¯ wr[ci: ]l. poj.\. staropol. zwraczam sye do domv, iesm sewraczal, gesm wraczal – 1. przychodzi: na miejsce w kt[rym si" ju/ by=o, 2. odp=aca:, odwzajemnia: si". =ac. 1. redire, reverti, 2. retribuere, rependere, starofranc. returner, retorner, >redniow. ang. returnen, retournen, ang. 1. i 2. return, ros. 1. vernut;sq-wiernutsja, 2. vzaimnost;-wzaimnost. staropol. zwroczenye ˘ zwr[cenie – 1. powr[t do miejsca z kt[rego wysz=o si", 2. wymiotowanie, 3. oddanie d=ugu. =ac. 1. reditus, regressus, 2. vomitus, vomitio, 3. solutio aeris alieni. staropol. zwr[ci:, zewr[ci: – 1. odda: to, co si" wzi"=o, po/yczy=o, 2. wole<stwo zwr[ci: – przywr[ci: wolno>: osobist', 3. obietnice zewroci: – spe=ni: przyrzeczenia. =ac. 1. reddere rem receptam, 2. liberare, liberum facere aliquem, 3. promissa complere.

zwrot(nica(niczy(nik(ny(no>:, zmiana kierunku na przeciwny. Ø ^ A, zwr[ci:  zwraca:. ¯ wr[: ]l. poj.\, wraca: ]l. mnoga\. mSjp 1969& 1. «oddanie z powrotem; zwr[cenie», 2. «to, co jest zwracane», 3. «zmiana kierunku ruchu, skr"canie si", zwr[cenie si", 4. «po='czenie frazeologiczne b"d'ce ...itd.», czyli “mas=o ma>lane”. ˚wrot. zwrotka strofa, nast"pstwo s=[w u=o/onych miarowo, powtarzaj'co si", zgodnie z zasadami lub aran/acj'. ˚wrot. =ac. versus ˘ starofranc. vers ˘ >redniow. ang. vers ˘ ang. verse, ros. stix-stich. zwr[ci: ¯ z` % ˚wr[ci:. ¢zwuk d{wi"k. ros. zvuk. †zwybada: dok=adnie pozna:, przeszuka:. ¯ z ]czas dok.\ % wy % bada:. staropol. swybaday lifnyk wszytko.

zwyci"s-ki(two t"gi ˘ wyt"/y: si=y ˘ zwyci"/y:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. wici"stwo, wici"/stwo, zwici"stwo, zwici"/enie – zwyci"stwo, pokonanie przeciwnika. staropol. zwici"/yciel – ten, kto odni[s= zwyci"stwo, triumfator. staropol. zwyci"/ny – zwyci"ski. =ac. vincere ]zdoby:, pokona:, zwyci"/y:, podbi:\ ˘ victor ˘ victoria, starofranc. i >redniow. ang. victorie, ang. victory, ros. pobeda-pobieda. zwyci"/y: dos=. przewa/y:; pokona: przeciwnika, przeciwno>:. t"gi ^ ci"/ki ˘ `ci"ski. ? ^ S. t"gi ˘ wyt"/y: si=y ˘ zwyci"/y:. s=owotw. pokr. waga, ci"/ar. staropol. prawdy zviczøzenya ˘ zwici"/enie – zwyci"stwo, triumf. =ac. victoria, triumphus. staropol. zwici"/y: – 1. pokona: przeciwnika w walce, 2. dowie>: czego>, pokona: w sporze, 3. ]prawem\ zwyci"/y: – pokona: s'downie, prawnie uzyska: wyrok skazuj'cy. =ac. 1. vincere, debellare adversarium, 2. convincere, persuadere, 3. aliquem iure vincere, causam obtinere. zwyczaj(ny(owy ¯ 1. rytua=, nawyk ]`wyk\, KCz, pokr. obyczaj ¯ obyk KCz, 2. nie odbiegaj'cy od normy, zwyk=y, pospolity. staropol. svyczay, 1448 szwyczay, 1461(67 swiczay; svyczaye – 1. obyczaj, przyzwyczajenie, przyj"ta praktyka, zasada, nawyk, 2. post"powanie, spos[b /ycia, 3. o zwierz"tach – zachowanie, natura, 4. obyczaj kt[ry nabra= mocy prawa. =ac. 1. consuetudo, mos, 2. mores, modus vivendi, 3. de animalibus – habitus, natura, 4. mos, consuetudo, ius usu receptum. †zwyczaja: si" ˚zwyka:. staropol. ca 1500 zvycz'y'cz szy'. – :wiczy: si", wdra/a: si", cz"sto powtarza: jak'> czynno>:. =ac. exercitari, consuescere, ang. exercise, drill, rehearse, ros. upra'nqt;-upra/njat, povtorqt;-powtorjat. staropol. ca 1500 swycz'yanye ˘ zwyczajanie – :wiczenie, wdro/enie. =ac. exercitium, exercitatio. staropol. zwyczajno>: – gotowo>:, natura. =ac. indoles, zwyczajny przeci"tny, pospolity, normalny, nie odbiegaj'cy od przyj"tych zwyczaj[w. staropol. ca 1500 svyczayny – posiadaj'cy bieg=o>:, do>wiadczenie, wykszta=cony. =ac. eruditus, peritus, ang. skillful, master, having experience, educated,

ros. master-master, znatokznatok, iskusnyj-iskusnyj, opytnyj-opytnyj. †zwyka: wprawia: si", poprzez :wiczenia nabywa: jakie> umij"tno>ci. staropol. zwikal strzelyacz ku celu. =ac. exercitari, edoceri. ˚zwyczaja: si". zwyk-le(=y nawyk. staropol. sviklem pysmem, szwykle gedzenye ]... jedzenie\, obyczayem swyklym ˘ zwyk=y – 1. zwyczajny, taki jak zwsze, od dawna znany, 2. powszechnie przyj"ty, obowi'zuj'cy =ac. 1. consuetus, solitus, 2. consuetus, communis, staropol. zwykn': – 1. mie: zwyczaj, 2. pozna: co>, nauczy: si" czego>. =ac. 1. consuescere, solere, 2. discere, cognoscere. wo=. 1289 ne \bykli pitinie obykli piti ]nie zwykli pi:\. zwymy>la: skarci: kogo, nakrzycze:, u/ywaj'c obel/ywych s=[w. ¯ z ]czas dok., na`\ % wymy>la: ]gani:\. ang. to blame, insult, ros. xulit;-chulit, poricat;, oskorblqt;, obi'at;-obi/at.

zwyrodni-a=y(alec(nienie ¯ wyrodzony ¯ rodzina ¯ rodzi: ¯ r[d. degenerat ]generacja – pokolenie\. pozbawiony uczu: rodzinnych, ludzkich i spo=ecznych, kanalia, bestialski ]bestia – zwierz\. †zwyzwoli: 1. uwolni:, oswobodzi:, ocali:. 2. wybra:, np. na syna. staropol. a my swyzwoleny gesm}y|. zwy/k-a(owa: ¯ wy/, odwrotno>ci' zni/ka ¯ ni/. †zwy/szy: si" wznie>: si", wywy/szy: si". staropol. zwyssi syø nad czø. =ac. ascendere, extolli, ang. ascend, ros. povysit;sq-powysitsja. zydel prosty sto=ek z oparciem, lub bez oparcia. >rodkowo-g[rny germ. sidel, TD ]sitel ¯ sit\. staropol. sedilia zedle uel stolky, 1495 zydla ˘ zydel – sprz"t do siedzenia dla jednej lub kilku os[b; skrzynia s=u/'ca do siedzenia. =ac. sella, sedile, scamnum; =ac. cathedra ˘ starofranc. chaiere, franc. la chaise, >redniow. ang. chaire, chaere, ang. chair, staroros. stul=-stu=. zyga cyka zygad=o – cykad=o, zegar(ek – “dzygarek”

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zygota kom[rka uformowana popoprzez po='czenie ]ma=/e<stwo\ dwu innych. gr. zygon ]jarzmo\ ˘ zygotos ]ujarzmiony\, ang. zygote.

zygzak germ. zickzack, ang. zigzag. †zyj>: si" 1. zej>: si", 2. uj>: p=azem. ¯ i>:. ang. 1. to meet each other, meet together, 2. pass something over, connive at something, ros.1. vstretit;sq-wstretitsja. ¢zyk p=acz, ha=as, szum. ros. zyk, jazyk – j"zyk. †zyma: zdejmowa:, ogarnia:. ¯ z` % ima: ]j':, chwyta:\. ang. to take off, to take down, ros. sn-imat;/qt;-sn-imat(jat. †zyndaw lub zindaw przywrotnik pospolity, Alchemilla vulgaris L. staropol. 1472 zyndaw planta leonis. †zynzybar czy zinzibar wysuszone i sproszkowane k='cze imbru lekarskiego, u/ywane jako przyprawa, imbir. staropol. 1478 zinzibar. =ac. radix Zingiberis officinalis. zysk(a:(owny nadwy/ka z utargu, przybytek. ¯ z ]czas dok.\ % ysk ¯ isk ]korzy>:, po/ytek\, `y>: ¯ `isk. wyzysk(a: – eksploat-acja(owa:, staropol. iska: – zyska:. staropol. 1403 syskem ]zyskiem\; pozyskaly, zysk, 1466 zyzky, ca 1470 zyskv; ssysk, zisk – 1. dobro wynikaj'ce z posiadania czego> lub jakiego> dzia=ania, korzy>:, po/ytek, 2. doch[d, zarobek, 3. mienie ruchome i nieruchome lub pieni'dze przys'dzone w post"powaniu s'dowym, to, co zosta=o przyznane wyrokiem s'dowym, =ac. 1. lucrum, fructus, commodum, 2. lucrum, quaestus, 3. bona mobilia et immobilia vel

pecunia iudicum sententia alicui addicta. staropol. zyska: –

1. 2. 3. 4. 5.

doj>: do posiadania czego>, przynie>: doch[d, zysk, osi'gn': co>, pozyska:, zdoby: w walce, uzyska:, zdoby: moc' wyroku s'dowego, zdoby: co>, doj>: do czego> w drodze s'dowej, uzyska: przys'dzenie roszczenia. staropol. zyska=y – ten, kt[ry wygra= spraw" w s'dzie. staropol. zyskane – to, co zosta=o nabyte wyrokiem s'du. staropol. zyskanie – 1. zdobycie, te/ odkupie(zbawie-nie,


x 2. o s"dziach, skaza: za zyskanie – orzec na korzy>: jednej ze stron procesowych, przys'dzi:, 3. otrzymanie korzystnego wyroku s'dowego, 4. otrzymanie terminu s'dowego. staropol. zyskowa: – 1. stara: si" znale{:, poszukiwa:, 2. osi'gn': co>, pozyski(zdoby•wa:, 3. bra: dla korzystania, korzysta:, 4. zdobywa: co>, dochodzi: do czego> w drodze s'dowej, 5. o dobrach nieruchomych – odziedziczy:, 6. prowadzi: transakcje celem osi'gni"cia zysku, uprawia: handel dbaj'c o zysk, korzy>ci. 7. wygrywa: w ko>ci, 8. bra: g[r" nad czym>, wi"cej znaczy:, 9. oczekiw: z nadziej', spodziewa: si", pragn':, 10. mie>:ce sobie zyskowa:, sobie mie>ce zyskowa:, zyskowa: sobie mie>:ce – by: mo/liwym, dopuszczalnym. staropol. zyskowanie – wyst"powanie z roszczeniem w drodze s'dowej. staropol. zyszczec – strona zyskuj'ca w s'dzie, staropol. zyska-=y(ne, po(prze(uzyska:, po(prze(zyskowa:. zza spoza. ¯ z % za. zziaja-:(ny ¯ ziew ]dech\, zieje, dyszy ˘ ziewa:; bez oddechu ]kr[tki oddech\, wynik intensywnego biegu.

z/': ¯ z ]czas dok.\ % /': ]ci':\ ˘

zzi"bn': zzu: zdj': ]buty\. ozu: – obu:,

s=oniny, ple>< na rozk=adaj'cym si" t=uszczu, te/ fetor zepsutego mi"sa. staropol. zolk}=|osz}:| ]z/o=k=o>:\, sdzolkloscz}u|, zzolkloszcz, ca 1500 sdzolkloscz vel v'grzyste my'szo. =ac. putredo lardi corrupti. staropol. ¢z/[=k=y ¯ zd/[=k=y czy /d/[=k=y o s=oninie, t=uszczu – zje=cza=y, gorzki, te/ >mierdz'cy. staropol. ca 1500 sdzolkle my'szo, =ac. flavus, rancidus factus. z/u: ¯ z ]czas dok.\ % /u: ]z"bami\. †z/y:, zd/y:, /d/y: zu/y:, wykorzysta: na swoje potrzeby ]przewa/nie cudz' w=asno>: lub pieni'dze\. staropol. 1386 ne sdzil, 1391 sdzito pospolicze, 1399 sdzyl, sdzil. z/y: ]si"\ ¯ z` % ˚/y:. przyzwyczai: si" do kogo przez d=ugie obcowanie ze sob'. z/yma: si" nabija:, kpi:, drwi:. †z/ymanie, zd/ymanie czy /d/ymanie ucisk, utrapienie, cierpienie, udr"ka. ˚/arota. staropol. angustia vczysk, =ac. angustia, molestia, ang. pressure, oppression, trouble, suffering, vexation, ros. gnët-gniot, ugnetenie,

˚z ]w d[=\. staropol. zzuge ss syebye a sswlecze ]zzuje z siebie\ ˘ zzu: – >ci'gn':, zdj': ]obuwie\.

†z/ali: si", zd/ali: si" czy /d/ali: /d/ali=o si" komu> – kto> zacz'= /a=owa: czego>, ubolewa: nad czym>, kto> odczuwa /al z jakiego> powodu. =ac. paenitet, miseret aliquem, starofranc. regreter, >redniow. ang. regretten, regreten ˘ ang. regret, ros. so'alenie-so/aelnie. †z/a=owa: si" wzruszy: si" czyj'> niedol', okaza: wsp[=czucie, zlitowa: si". staropol. szye zlutvya... any szye zzalvy', =ac. miserere, misericordia affici, starofranc. pite, pitet, >redniow. ang. pite, ang. pity, ros. so'alenie-so/alenie, 'alost;-/a=ost. †z/ar, zd/ar czy /d/ar las, zaro>la wypalone pod upraw". staropol. 1465 i 1468 sdzar. =ac. silva exusta ad cultum redigenda.

/"ty ]>ci"ty\. staropol. ssezznyecze snopy, seznecz nasenye, zytha zathego – seirpem ci': zbo/e, traw", itp. =ac. deflacare, demetere. ang. to mow, to cut, to reap, to harvest, ros. 'at;-/at. †z/ec ¯ z ]czas dok.\ % /ec ]pali: wysokim ogniem; s=owotw. pokr. po/oga – wielki, szerz'cy si" p=omie<\ ¯ /ga: ]pali: wysokim ogniem\. staropol. 1402 ssegl ]z/eg=\, 1435 zezgly abo pozarem zgorzala, 1441 nye ssgla, 1442 sesgla, 1471 szeszgli ˘ z/ec – 1. zniszczy: ogniem, spali:, 2. pozbawi: /ycia przez spalenie, 3. spali: zwierz" ofiarne lub jego cz">: na ofiar" Bogu, 4. o ogniu – strawi:, poch=on':, 5. o ceg=ach – podda: dzia=aniu ognia, wypali:, 6. z/ec si" – poparzy: si". =ac. 1. incendium concitare, aliquid cremare, comburere, 2. igne necare, 3. victimam deo imolandam comburere, 4. absumere, consumere, 5. de lateribus – coquere, torrere, 6. uri, aduri ]$\. z/"cie >ci"cie sierpem zbo/a, zebranie plon[w. ˚/':. staropol. 1426 zancze ]z/"cie\. =ac. actus defalcandi demetendi.

smqtenie, stradanie, terpet;, dosada-dosada.

staropol. z/ymka – miejsce udr"czenia, ucisku, tak/e pomieszczenie w kt[rym zamykano niewywi'zuj'cych si" z zobowi'za< cz=onk[w cechu, rodzaj wi"zienia. z/ywa: si" dziwol'g j"zykowy. «z» ]czas dok.\ przeczy «/ywa: si"» ]czasowi tera{niejszemu\. ˚z/y:. Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pna, wymaga dopracowania. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

†z/[=k=o>:, zd/[=k=o>:, czy /d/[=k=o>: gorycz zje=cza=ej

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


¸

¸ – du/y i ma=y znak kszta=tem podobny jest do ?. Jakob Parkosz z ?urawicy, rektor UJ 1439–1441, wprowadzi= polskie znaki do =aci<skiego alfabetu. W>r[d nich nie by=o jednak znaku ¸, wprowadzony – najwyra{niej – znacznie p[{niej. D{wi"k ¸ zbli/ony jest do ?. W alfabecie polskim tkwi b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych; id'& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy / jest odpowiednikiem sz, ˚?. †{drze: 1. patrze:, spogl'da:, wpatrywa: si", 2. dojrzewa:, 3. {re:. ˚{ra=y, ¢jrze:. {d{b=o =odyga trawy. jedno z 3-ch znanych mi s=[w o 4-ch sp[=g=oskach nie dzielonych samog=osk'& {-d{-b-=o; innymi dwoma s'& wzbroniony, wzgl"dny. ¯ {d{ ]znacz. $\ % b=o ¯ b=onie ]='ka\. ˚samog=oska. staropol. szble ˘ {ble – =odyka zb[/ i traw, s=oma. staropol. {d{b=o, >cieb=o, >:b=o, {db=o – 1. =odyga zb[/ i traw, s=oma, 2. okruch, kawa=eczek ]{d{b=a\. =ac. 1. stipula, culmus, 2. festuca, franc. la tige, anglosas. healm, halm, >redniow. ang. halm, ang. 1. ]trawy\ haulm, stalk, straw, ros. 1. ]trawy\ stebel;-stebiel. {le negatywna, subiektywna ocena wydana przez wypowiadaj'c' si" osob" w sprawie. dalej wg mSjp 1969& «niezgodnie z jakimi> normami, przepisami, wymaganiami, np. moralno>ci, estetyki, niezgodnie z czyimi> pragnieniami, wbrew czyim interesom; nie tak – jak trzeba, niedobrze, niedok=adnie». staropol. zle, 1430–1440 szle; szlye, sle ˘ {le ]szkodliwie\ ¯ z=o ]szkoda\; r[/norakie okre>lenia bo znaczenie ]szkodliwie\ zapomniane& 1. nie tak, jak nale/y, nieodpowiednio, niew=a>ciwie, 2. nieuczciwie, niesprawiedliwie, te/ nikczemnie, niegodziwie, ujemnie w sensie moralnym, 3. dokuczliwie, dotkliwie, ci"/ko, okrutnie, 4. {le urodzony – nieszlacheckiego pochodzenia, czy nic nie wart. =ac. 1. male, non bene, 2. impie, inhoneste, inique, 3. male, moleste, crudeliter, 4. ingobilis vel nequam, ang. wrongful ]niesprawiedliwy, szkod -liwy, krzywdz'cy\ ¯ wrong ]nies=usznie, niew=a>ciwie, niesprawiedliwy, nieodpowiedni\ ˘ wrong-doer,

x ros.

zlodej-z=odej; >redniow. ang.

bad, badde ]z=y\ ˘ ang. bad ]z=y, w z=ym stanie\ ˘ badly ]{le\, ill`, ros. ploxo-p=ocho. wg ˚Ss 2011, staropol. {le – dopiero, za(ledwie, ma=o co, niezupe=nie. †{lemy>lca cz=owiek nie/yczliwy, nieprzyjazny, zawistny. staropol. ca 1428 slemyslcza malivolus. =ac. homo molevolus, invidus; malitiosus ˘ starofranc. malicios, malicius ]franc. malicieux\ ˘ >redniow. ang. i ang. malicious ]z=o>liwy\ ¯ malice ]z=o>:, z=o>liwo>:, z=e zamiary\, ros. zlobnyj-z=obnyj, zloj-z=oj. †{ra=y, {rza=y dojrza=y. ˚jrze:. †{reb, jrzeb, rzieb, {rzeb miara powierzchni pola ]wielko>ci zmiennej\, te/ pole o tej powierzchni. staropol. 1270 srebe, 1349 srzep, 1376 i 1386 srzeb, 1391 we trzi srzebe, 1421 dwa srzeba i kwartø, 1403–1405 szrzeb; sred, zreb , 1410 z szreba, 1414 szszreb, 1418 zrzeb. =ac. agri mensura ]variae magnitudinis\. {reb los ˘ {rebak  =oszak. system podzia=u gospodarki mi"dzy cz=onk[w rodu, poprzez losowanie. {reb-ak(iec(i"(na(i: ]si"\ =oszak, dos=. bezp=odny, odpowiednik ja=[wki ¯ ja=owy. ¯ s=aw.-ros. 'rec=-/rec ]kap=an\, kap=an  kap=on ]kur bezp=odny\. staropol. {rzebi" ]{rebi"\. ros. 'rebec, ˚{reb. ros. 'rebiq – los]ak\. †{rebi'tko m=ody osio=ek. staropol. ¢szrebotko, ¢srebotko, =ac. pullus asininsus. †{rebic, {rebnik m=ody ko<. staropol. 1473 srzyebycz ˘ {rzebic, =ac. pullus equinus, franc. le poulain, anglosas., >redniow. ang. i ang. colt, ros. 'erebënok-/erebionok. staropol. zrzebice – m=oda klacz =ac. equa tenera, ang. young mare. staropol. 1389 szrzebecz, 1407 szrzebcza, 1391 i 1398 srzebecz, 1398 szrzebyecz ˘ >rebiec, jrzebiec, rziebiec, {rzebiec – m=ody ko<, te/ m=ode konia. =ac. pullus equinus. staropol. {rebi", jrzebi", rziebi", {rzebi" – 1. m=ode konia, te/ m=ody ko<, 2. m=ody osio=ek. =ac. 1. pullus equinus, 2. pullus asininus.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. {rebna – o klaczy& brzemienna. 1425 za srzebnø kobilø. {re: patrze:, ˘ do-jrze:(patrzy:. u(we(spo-jrze: wo=. ouzr≠vwi... dojrze: dogl'da:, ˘ dojrza=y ^ doros=y ^ dogl'dany, dopatrzony. tak o cz=owieku, owocu, itp., staropol. jrze:, {re: – patrze:, wpatrywa: si". doj(obej(pode(prze(przy(uj(we( (wy(za•jrze:, ˚jrze:. {renica ¯ {re ]patrzy\. s=owotw. pokr. wziernik. staropol. zrzenicze oka, ca 1420 szrenica, 1436 occulus szrzenicze; zrzenicz', ca 1455 zrenycza, ca 1500 srzenycz' pupilla ˘ {renica, {rzenica – okr'g=a, czarna plamka w oku otoczona t"cz[wk'. =ac. pupilla, popula oculi, franc. la prunelle; pupille, ang. pupil, ros. zrahok-zraczok.

{r[d-=o(=owy(lany(lisko wyciek, pocz'tek wody, w przeno>ni& pocz'tek rzeczy ¯ {-r[d-=o ]˚=o, r[d, †wsp=ywa:\. staropol. {rz[d=o, jrz[d=o, rzi[d=o, {rzud=o ]{r[d=o\ – 1. naturalny wyp=yw wody podziemniej na powierzchni" ziemi, 2. zbiornik wody podsk[rnej, /y=a wodna, 3. w Biblii – zasuwy, >luzy, kt[re jakoby powstrzymuj' wody niebieskie przed nag=ym opadni"ciem na ziemi". =ac. 1. fons, caput rivi, 2. vena aquae subterraneae, 3. caeli cataractae, ang. spring ]o {r[dle ziemnym\, source ]o innych, np. informacji\, ˚>rodek, gdzie {r[d=o, >rodek, i serce s=owotw. zwi'zane s' ze sob'& tak/e ang. source ]{r[d=o\ od serca pochodzi ]sic#\, >redniow. ang. sours ¯ starofranc. sourse, surse. wy ^ is; ciek ^ bieg ^ tok ˘ toczy:. s=aw.-ros. istok=. {r[d=os=[w cz">: wyrazu wsp[lna ca=ej grupie wyraz[w pokrewnych, pierwiastek. ¯ {rod=o % s=owa, s=owo nowe bo& 1. nowa koncepcja s=owotw[rcza& od lewej ku prawej, gdy stara& od prawej ku lewej ]w starej by=oby s=owo{r[d\, 2. s=owo d=ugie. †{rzad=o ˚zwierciad=o. †{rza=y, jrza=y patrzony, ¯ {renica. staropol. {rza=y ]dojrza=y\. ˚¢jrze:. †{rzeb` {reb`. †{rzebi" {rebi", ˚{rebak.


†{rze:, jrze: patrze:, spogl'da:, wpatrywa: si", 2. dojrzewa:, 3. {re: {rzenica ]{renica\. ˚¢jrze:. †{rzemy widoczny, oczywisty. †{rzenica {renica. †{rzenie spo(we-jrzenie. ¯ {renica. †{rz[d=o, {rzud=o {r[d=o. †{wierciad=o zwierciad=o.

†{wierz("cy(yna(yniec, {wirz` zwierz("cy(yna(yniec, zwierz`.

†{wierzciad=o zwierciad=o. †{wi"cie wzi"cie. †{wi"cz` d{wi"cz`. †{wi"k, zwi"k d{wi"k. ¯ zwuk. ang. sound, voice, ros. zvuk-zwuk.

†{wirciad=o zwierciad=o. †{wirz` zwierz`. Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pna, wymaga dopracowania. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

x

?

? – du/y i ma=y znak kszta=tem podobny jest do Z, uformowany ok. 1430 w Krakowie. D{wi"k ? powsta= przez ud{wi"cznienie S, Sz, jak wskazuj' por[wnania zapis[w& ? ^ Sz ^ S. =ac. mas(culus(culinus ˘ s=aw. mu/(eskij(ik(skoj ˘ pol. m'/, m"ski, ch=op, =ac. ˘ niem. Almosen ˘ czes.-pol. ja=mu≈na, ang. cross – pol. krzy/. wi"cej ˚nr 700. Nazwy i terminy, has=o& Wymiana liter i d{wi"k[w. W pi>miennictwie polskim, b="dne ?& • ko/uch ¯ ros. ko/a ]sk[ra\ ¯ kora, • /ebro ¯ ros. rebro ¯ anglosas. rib, • /uchwa ]ruchoma szcz"ka\ ¯ ruch. ?G, ˚]litera\ G ?S, ˚]litera\ S ?Sz, ˚]litera\ S / – g"sty ]o cieczy\, twardy ]o materii\. /aba Rana esculenta L., p=az z rodziny o tej samej nazwie, /yje w wodzie i na l'dzie, tylnie nogi d=u/sze od przednich. dos=. do wody ¯ za ]do, k\ % ba ]woda\. s=owotw. pokr. ros. zabota ]k=opot\ ¯ k ]do\ % =o ]woda\. staropol. 1472 zaba rana; szaby ]/aby\ ˘ /aba. starofranc. grenouille, anglosas. frogga, >redniow. ang. frogge, ang. frog, ros. lqguwka-ljaguszka. s=owotw. poch. /abi kamie<, koper, mak, oczko, opich, trzewce, ziele. †/abik bot. 1. w=osienicznik wodny, Batrachium aquatile L. 2. ostr[/eczka polna, Delphinium consolida L. 3. niezapominajka b=otna, Myosotis palustris With. staropol. 1460 szbyk arthotilla, ca 1465 schabyk lutigena, 1472 zabyk botrakia, 1472 zabyk calcatripa, 1472 zabyk gracilla. †/abiniec bot. rdest ostrogorzki albo plamisty, Polygonum hydropiper L. vel persicaria L. staropol. 1472 zabiencz pulicaria nostra. †/abionki bot. ostr[/eczka polna, Delphium consolida L. staropol. 1472 zabyonky calcatripa. /abi>ciek p=ywaj'cy bot. Hydrocharis morsus ranae, pospolita wodna bylina p=ywaj'ca, o kawiatach bia=ych, li>ciach zebranych w r[/yczk". franc. hydrocharis, ros. lqguwehnik=-}†laguszecznik|. /abka zool. 1. /aba ma=ego rozmiaru, 2. zielona /abka, Hyla arborea L.,

3. blaszka nabijana na obcasie lub czubku buta dla ochrony obuwia, 4. dolna cz">: smyczka kt[r' trzyma si" w czasie gry, 5.a. sport. klasyczny styl p=ywacki, 5.b. skoki w przysiadzie. staropol. 1472 zelona zabka agredula. ˚/aba /abot kawa=ek sfa=dowanego materia=u, koronki, itp., przypi"ty do koszuli na piersiach jako ozdoba. ang. dickey ]od 1753\ ¯ Dick, ros. grud;-grud ]pier>\. sorohki-soroczki. /achn': si" ¯ / ¯ z ]$\ % ach# bezwarunkowy odruch, g="boki, kr[tki wdech wskutek z=ego obrotu sprawy, powodowanego cz"sto pope=nionym b="dem. mSjp 1969& «wzdrygn': si", wykona: gwa=towny ruch, wyra/aj'cy oburzenie, zniecierpliwienie itp.» †/aczek ch=opiec, m=odzian. staropol. szaczkovye, 1409 szaczek ˘ /aczek. =ac. puer, iuvenis, franc. jeunesse, anglosas. geoguthe, niem. jugend, >redniow. ang. youthe, ang. youth, ros. [nowa-junosza. †/ada: si" odczuwa: wstr"t, odraz", brzydzi: si", gardzi:. staropol. szadacz se, zadzycz szye, zadayøcz szø, 1440 zadaiø szø, zada szø. staropol. /adaj'cy – wywo=uj'cy wstr"t, odraz", odpychaj'cy ]pod wzgl"dem moralnym\, =ac. abominandus, horriblis; =ac. repulsus ˘ ang. repulse ˘ ang. repulsive, ros. ]odrzuc.\ ottalkiva[]ij, ]wstr"tny\ otvratitel;nyj. =ac. abominari ˘ abominatus ˘ ang. abominate ]czu: wstr"t, brzydzi: si"\; =ac. abominari ˘ abominabilis ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. abominable ]wstr"tny, obrzydliwy\, ang. abomination, aversion, ros. gnuwat;sq-gnuszatsja, imet otvra]enie k, omerzenie, merzost;. /aden, /adny nikt, dos=. ni jeden ¯ / ]partyku=a wzmacn.\ % ad ]nie\  da ]tak\ % en ]jeden, numer\. staropol. w zadne, szadni szywyol, zadnego syna, 1400 szadnemu

prawu, zadney smow}y|, szadnego penødza, balwana zadnego –

ani jeden, ani jakikolwiek. =ac. nullus, ne unus quidem, non aliquis, franc. aucun, nul, ang. no, none, not any, anyone, no one, ros. nikakoj-nikakoj. †/adliwo:, /adliwo>: odraza, wstr"t, obrzydzenie. ˚/ada: si". staropol. 1448 mersz'czka,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

zadlywocz; zadliuoscz, 1477 zadlivoscz maya, zadlywoscz. ˘ /adliwo>:. staropol. /adliwy – wywo=uj'cy odraz", wstr"t, obrzydzenie. staropol. /adnie – w spos[b budz'cy odraz". /adny ¯ /aden ]przeczenie w pe=ni\. staropol. /aden – lichy, marny. =ac. vilis, miser, ang. poor, mean, miserable, shabby, ros. skudnyj-skudnyj. wg ˚Ss 2011& staropol. /adny – brzydki, wstr"tny, szpetny. ˚/ada: si". †/aducy po/'dany, upragniony. =ac. optatus, exoptatus, starofranc. desirer ˘ >redniow. ang. i ang. desirable, ros. 'elatel;nyj-/e=atielnyj, priqrnyj-prijatnyj. †/adz'cy, /adzony wywo=uj'cy wstr"t, odraz", odpychaj'cy ]pod wzgl"dem moralnym\. ˚/ada: si". staropol. /adzenie – to, co budzi odraz", wstr"t, obrzydzenie. staropol. /adzi:, /adzi: si" – 1. oszpeci:, czyni: brzydkim, odpychaj'cym, 2. /adzi: si" – odczuwa: wstr"t, odraz", brzydzi: si", te/ gardzi:. †/agawica 1. bot. Urica urenus L. pokrzywa /agawka, 2. korze< pokrzywy zwyczajnej u/ywany w medycynie. staropol. 1419 zagawycza urtica minor, ca 1500 zagawycza ignida. †/agawka 1. /agawica, Urica urenus, 2. /agawka czyrna – chwast, nieu/yteczna ro>lina, zielsko. †/agawy l. mn. ˚/agawica pkt 2& korze< pokrzywy zwyczajnej.... staropol. 1472 zagavy capilli Veneris.

/ag-iel(lowiec(l[wka /eglar-ski(z, /egluga ¯ /eglowa:, /egluga ˘ /agiel. isl. segl ]/elgowa:\ S?, anglosas. segl, germ. segel, >redniow. ang. seil, ang. sail, franc. voile, s=aw. parus-=/nyj/ina -parus(nyj(ina. /agiel – p=at p=[tna rozpinany na maszcie w czasie wiatru, na rejach =odzi lub statku. /aglowiec – statek poruszany si=' wiatru. /agl[wka – =[d{ /aglowa. /aglowy – odnosz'cy si", dot. /agli. ˚/eglarz. /agiew kawa= drewna zapalony na ko<cu, s=u/'cy do o>wietlenia lub w do wzniecenia ognia. s=owotw. pokr. po/ar, po/oga. ¢/agra siarka do zapalenia prochu, sp=onka. staroros. 'agra-/agra, ros. fitil; dlq vosplaneniq

poroxa. /ak ucze<, student. ¯ diak, Di ˘ ?. staropol. 1403 szaka lapacz ]/aka =apa:\, szaky do szkoly, szaak, szaczy, zaky, zakom ˘ /ak – 1. ucze<, student, 2. kleryk, ni/szy duchowny, 3. /ak niskiego, trojnego >wi"cenia – lewita, diakon. =ac. 1. discipulus, studiosus, 2. inferioris ordinis ecclesiasticus, 3. Levita, diaconus. staropol. /akostwo ¯ /akowstwo – grono, grupa /ak[w tj. kleryk[w. staropol. /akowe – rodzaj op=aty sk=adanej proboszczon na prowadzenie szko=y parafialnej. staropol. /akowski – zwi'zany z /akiem, tj. klerykiem. gr. diakonos ]s=uga, goniec, wys=annik, ko>cielny, cz=onek kleru poni/ej ksi"dza w ko>cio=ach Rzym.-Katol. i Anglika<skim\ ˘ >redniow. =ac. diaconus ˘ czes. ˘ staropol. /akiet 1. marynarka od damskiego kostiumu, 2. uroczysty ubi[r m"ski z wy=o/onym ko=nierzykiem, o d=ugich po=ch uko>nie >ci"tych. franc. jaquette. /al, /a=o-sny(ba(wa: ˚/a=oba, /el. staropol. szal, zzal, ca 1500 zal ˘ /al – 1. z=o, przykro>:, krzywda, 2. a. /al ]jest\ komu> – kto> /a=uje czego>, odczuwa /al, 2. b. kto> lituje si" nad kim>. s=owotw. pokr. sza=, szale<stwo. =ac. 1. malum, iniuria, 2. a. paenitet, miseret aliquem, 2. b. miseret aliquem. ang. grief, sorrow, to mourn, wo=. 1289 'alostno-/a=ostno ]/alem\, s'alitisi-s/alitisi ]ubolewali\, ros. 'aloba ]skarga\ 'alost;, 'al; pokr. sza=; dos=. b[l ˘ /a=o>: ]ubolewanie, za/alenie\. staropol. /ali: si" – bole:, u/ala: si". =ac. miserere, condolere, starofranc. complaindre ˘ >redniow. ang. compleinen ˘ ang. complain, ros. 'alovat;sq-/a=owatsja. †/alm psalm, ? ^ S. wi"cej ˚psalm. gr. psalmos ˘ p[{no=ac. psalmus ˘ ang. psalm, staroros. psalom=. staropol. szlam, szalm, szalmy, szalmem, 1466 zalmw ˘ /alm – 1. utw[r ze zbioru pie>ni stanowi'cych jedn' z ksi'g Starego Testamentu, 2. instrument muz. o 10-ciu strunach& =ac. tekst, 1466& Cum psalterio decahordo, id est cum cantico decem cordanum szalmem }z /almem| o dzesz'czy strun, ˚/o=tarz, 3. >piewaj'cy psalmy. ˚/o=tarz. wg Ss1953& =ac. 1. psalmus, 2. instrumentum musicum, 3. psalmista ]$\. ˚ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. 1. psalm, 2. psaltery ¯ ˚=ac. 3. psalmodist ]>piewak psalm[w\. =ac. plasterium ˘ starofranc. sautere, psalterie ˘ >redniow. ang. psauterie ˘ ang. psaltery ]staro/. instrument muzyczny o p=ytkim pudle rezonansowym w kszta=cie ko=a, przypominaj'cym ba=a=ajk", i 10-ciu strunach, grany przez szarpanie ich palcami lub kostk' mandolinow'\. /aluzja ruchoma zas=ona w oknie, wykonana z pozionych listew przymocowanych do pionowych pas[w. franc. jalousie ]zazdro>:\.

/a=o-ba(bnik(bny(sny /al, smutek po zmar=ym, zwykle po stracie kogo> bliskiego; rozpacz – skrajny wypadek /a=oby. ¯ /a=o]>:\ % ba ]czyni:, robi:\. staropol. zalobø ]/a=ob"\, zalob swich, zalobye, zalob' ˘ /a=oba – 1. narzekanie, skarga, pretensja, zarzut, 2. oskar/enie, pozwanie, roszczenie wniesione do s'du, formalnie otwieraj'ce proces s'dowy 3. sprawa s'dowa, sp[r s'dowy. =ac. 1. querimonia, querela, conquesitio, 2. accusatio coram iudice facta, starofranc. grevance ¯ grever, >redniow. ang. grevance, †Old Polish grieviance. ang. mourning, sorrow, grief, ros. ]po zmar=ym\ traur-traur ]smutek, /al\, skorb;-skorb. staropol. /a=obienie – cierpienie, /al, te/ =zy skruchy. staropol. /a=obliwie – 1. ze smutkiem, roz/aleniem, 2. /a=obliwie obwinia: – pozywa:, wyst"powa: ze skarg' do s'du. staropol. /a=obliwo>: – smutek z powodu pope=nionych grzech[w. staropol. /a=obliwy – 1. smutny, pe=en b[lu, cierpienia, p=aczu. 2. wywo=uj'cy b[l, smutek sprowadzaj'cy /a=ob". 3. /a=obliwe ]pienie, >piewanie\ – pie>< o tre>ci dotycz'cej cierpienia, m"ki, /alu, itp. staropol. /a=obnie – /a=o>nie, bole>nie, przejmuj'co. staropol. /a=obno>: – smutek, powaga, te/ wstrzemi"{liwo>: od wsp[=/ycia p=ciowego, podejmowana jako rodzaj umartwiania, ascezy w czas smutki, powagi. staropol. /a=obny – 1. pe=en b[lu, /alu, smutku, 2. s=u/ba /a=obna – nabo/e<stwo pogrzebowe, 3. /a=obny by: o co – mie: pretensje o co>, wysuwa: jakie> zarzuty, 4. rusza: skarg" /a=obn' – wyst"po-


wa: ze skarg' do s'du, zg=asza: roszczenie. staropol. /a=omsza – msza /a=obna z nabo/e<stwem za zmar=ych. staropol. /a=osno – 1. /a=o>nie, bole>nie, przejmuj'co, 2. by: /a=osno – /al komu>. staropol. /a=osny, /a=ostny – 1. wyra/aj'cy smutek, pe=en b[lu, /alu, 2. trudny do zniesienia, dokuczliwy, 3. zaniepokojony, zatroskany. staropol. /a=o>ciwie – ze smutkiem, /a=o>nie. staropol. /a=o>ciwy – 1. pe=en b[lu, smutku, /alu, 2. odczuwaj'cy /al, skruch", 3. wywo=uj'cy zazdro>:, niech":. staropol. /a=o>: – 1. b[l, zmartwienie, smutek, utrapienie, 2. /al ]za grzechy\, skrucha, 3. wsp[=czucie, mi=osierdzie, 4. narzekanie, j"ki, p=acz, 5. smutna wiadomo>:, 6. krzywda, z=o, 7. uci'/liwo>:, przykre po=o/enie, 8. szale<stwo, utrata rozumu. staropol. /a=o>nie – uci'liwie, przykro. staropol. /a=o>nik – ten, kto g=o>no wyra/a /al, smutek. staropol. /a=owa: – 1. wsp[=czu: komu:, litowa: si" nad kim>, czym>, u/ala: si" nad kim>, op=akiwa: kogo>, 2. smuci: si", odczuwa: /al, przykro>: z jakiego> powodu, 3. wyrzuca: co> z siebie, odczuwa: skruch" z powodu czego> ]zwykle z=ego lub pochopnego uczynku\, 4. obwinia:, stawia: zarzuty, skar/y: si" na kogo>, 5. wnosi: skarg" do s'du, wyst"powa: do s'du z rozczeniami. staropol. /a=owanie – 1. wsp[=czucie, lito>:, zmi=owanie, 2. op=akiwanie, wyra/anie smutku i b[lu z powodu straty. 3. ]grzech[w\ /a=owanie – /al za pope=nione grzechy, mo/e te/ odraza do pope=nionych grzech[w, 4. oskar/enie, pozwanie, roszczenie wniesione do s'du, formalnie otwieraj'ce proces s'dowy. staropol. /a=owany rok – termin s'dowy wyznaczony oskar/onemu w danym procesie. staropol. /a=ownik – cz=owiek sk=onny do narzekania, skory do k=[tni. staropol. /a=owny – szalony. staropol. /a=uj'cy – wyra/aj'cy, podkre>laj'cy smutek. s=owotw. pokr. staropol. /a=owany,

/a=uj'cy, ob(o(po(roz(wz(w(za( (z-/a=owa:. ang. 1. grace, favour, 2. mercy, staroros.

'alovanie-/a=owanie,

ros. milost;,

po'alovanie.

/andarm(eria franc.-ang. gendarme(rie(ry ¯ gens d’armes ¯ =ac. gens. /ar(liwy(zy:([wka bardzo gor'cy. staropol. ca 1465 szar capillaria, 1472 szar radicosa, 1327 i 1374 zari ]/ary\ ˘ staropol. /ar ]l.poj.\, /ary ]l. mn.\ – 1. bot. skr"tek wilgociomierczy, tzw. mech popielisk, Funaria hygrometrica Hedw. 2. miejsce po wypalonym lesie, teren wypalony, /ary. ros. 'ar/it;, s=owotw. pokr. /ar s=oneczny, po/ar, /arliwe namawianie, /arzy: si". staropol. w szerzawu, srzerzeny, w zerzawu, we srzenye – /ar, /arz'ce si" w"gle; w b="dnym zrozumieniu =ac. pruina ]szron, mr[z\ jako pruna ]/ar\. /arcie dos=. strawa, g=[wnie dla zwierz't, karma, pasza, jad=o dla nich. /arcie, /re: – dos=. trawienie, trawi:, po•/ar – po•trawa, strawiony ogniem, s=owotw. zwi'zane ze sob'& wa•ga – ci"•/ar, po•/o•ga – po•/ar, /ar•cie – pra•ga ]jad=o\, za•/ar•ty – za•jad•=y, zg=oski odpowiadaj' sobie parami& • /ar, jad, wa, pra, • cie, ci", =o, ga, /og. ang. food ]strawa\, fare, digest ]trawi:\ ˘ digestible ]strawny\, ros. korm-korm ]karma, pasza\.

/argon

starofranc. jargon, gergon, >redniow. ang. jargoun ˘ ang. jargon. /ar=o-k(czny ¯ ¢/ar=o ]jad=o, karma\. ˚/arcie. staropol. 1434 pazyra, zarlok, polok, 1450 zarlok; szarloc ˘ /ar=ok – 1. ten, kto jada ponad miar", objada si", ob/artuch, 2. ten, kto nadu/ywa napoj[w alkoholowych, upija si", pijak, opilec, 3. ten, kto objada si" i upija, nieumiarkowany w jedzeniu i piciu, ob/artuch i pijak. =ac. 1. edax, vorax, 2. potator, ebriosus, 3. vorax et ebriosus, =ac. glutire, gluttire ]po/era:\ ˘ gluto, glutto ˘ starofranc. gloton, glouton, franc. le bafreur, goulu, glouton, >redniow. ang. glutun, ang. glutton, ros. ob'ora-ob/ora. /arna prymitywny, kamienny sprz"t do mielenia ziarna. ¯ ziarno ¯ niem. korn, anglosas. corn., ang. corn. s=owotw. pokr. garn(ek  /arn(a, garn•ek  miesz•ek ¯ miesza: ]ruchem obrotowym\ ¯ ˚miech ]w[r\. ang. handmill ]m=yn r"czny\.

x

staropol. 1419 zarnow; spodnyego y zvirzchnyego zarnowa ˘ /arn[w – 1. jeden z dw[ch kamieni w kszta=cie ko=a, mi"dzy kt[rymi rozciera si" ziarno, 2. urz'dzenie do wyciskania wina, oleju, prasa. ˚/arny. staropol. Tedi gena nyewyasta

zlomlem szarnowowim z gori rzucy, ca 1500 zarnowy slob, ca 1500 zarnovy ˘ /arnowowy, /arnowy – maj'cy zwi'zek z /arnowem,

czyli z kamieniem do mielenia ziarna.

†/arnowiec bot. gatunek janowca albo szczodrze<ca, Genista pilosa L. et Germanica L. vel Cytius biflorus L’Herit. staropol. ca 1500 zarnowiecz genesta. †/arn[wki l. mn., 1. skorupa raka, 2. tzw. racze oczy, czyli dwa soczewkowate wapienne cia=ka w /o='dku raka. staropol. 1472 zarnowki oculi, 1460 szarnowky corteola, ca 1465 scharnowky corteola, 1472 zarnowki spata christi †/arny urz'dzenie do wyciskania wina, oleju, prasa. ˚/arna. staropol. 1463 zarny trapeta. †/arota udr"ka, ucisk, prze>ladowanie. ˚/d/ymanie. staropol. ca 1500 calamitates zarorthy. =ac. calamitas, iniuria persecutio, ang. opression, ˚opresja, ros. gnët-gniot, ugnetenie, pritesnenie-pritesnienie. †/arownica jakie> naczynie, mo/e do rozcierania sk=adnik[w jad=a. staropol. sarownicze ˘ /arownica. =ac. vas quoddam.

/art(owa:(obliwy(owni> ros. wut-ka/it;

†/artki pr"dki, r'czy, chy/y. s=owotw. pokr. wartki. ang. quick, swift, fast, ros. bystryj-bystryj, skoryj.

/':, z/"ty, /'twa staropol. 1395 szitha szøcz ]/yta /':\, ca 1400 szøcz, ca 1420. snø ]/n'\, 1423 szal ]/n'=\, 1423 ale czso szøla, tho szøla na swem, 1426 ne szatha ˘ /': – sierpem >cina: zbo/e albo traw". ang. harvest, crop, ros. 'atva, 'at;. staropol. po(przy(u-/':, przy/yna:. /'d-a:(za(ny domaga: si" pod gro{b' przymusu lub odwetu, ostrzejsza forma polecenia, wym[g. s=owotw. pokr. s'd, S ?, s'dzi:, /'dza. wg Ss 1953& staropol. zondal ]/'da=\, zadayacza ]/'daj'c(a\, 1456 zadam, 1466 z'dacz ]/'da:\, szoda ]/'da\, zawzdy z'dala ˘ /'da: – 1. pragn':, bardzo chcie: czego, tak/e t"skni: za kim> lub za czym>,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. /yczy: ]komu> czego>\, 3. zwraca: si" ]do kogo>\ w celu uzyskania czego>, prosi:, 4. domaga: si" ]najcz">ciej przed s'dem\, ro>ci: sobie do czego> prawo, 5. /"da: si" – wynosi:, pyszni: si", staropol. /'daj'cy – upragniony, po/'dany. staropol. /'danie – usilne, gor'ce pragnienie czego>. staropol. /'dliwie – 1. usilnie, gor'co, 2. ch"tnie, gorliwie, z ochot' 3. z gor'cym uczuciem, z mi=o>ci'. staropol. /'dliwo>:, /'do>: – usilne, gor'ce pragnienie czego>. staropol. /'dliwy – 1. usilnie, gor'co pragn'cy, ch"tny sk=onny, 2. stanowi'cy przedmiot pragnie<, 3. b"d'cy wyrazem g'r'cej /yczliwo>ci, 4. szkodliwy. staropol. /'dnie – 1. usilnie, gor'co, 2. ch"tnie, gorliwie, z ochot', staropol. /'dno by:, /'dno ku komu> – t"skni: za kim>. staropol. /'dny, /'dni – 1. taki, kt[rego si" pragnie, po/'dany, upragniowny, 2. pragn'cy, po/'daj'cy czego>. 3. usilny, wytrwa=y, gorliwy, 4. ukochany, drogi. =ac. acer, acris, starofranc. egre, aigre, >redniow. ang. eger, egre, ang. eager, vigor(ous(ously, ros. 'elat;-/e=at. staropol. /'dliwie – ch"tnie, gorliwie, z ochot'. staropol. /'do>: – 1. usilne, gor'ce pragnienie czego>, 2. /yczliwo>:, przychylno>:. staropol. /'dza – 1. usilne, gor'ce pragnienie czego>, /yczenie, ch":, 2. wyra/one s=owami pragnienie, pro>ba, 3. chciwo>:, 4. gorliwo>:, 5. mi=o>:, gor'ce przywi'zanie, 6. przedmiot pragnie<, 7. zamiar, zamys=, intencja. staropol. po(wypo-/'da:. wg ˚Ss 2011& staropol. /'da:, /"da: – prosi:, b=aga:. /'dliwo>: – /'dza, po/'danie, /'dnie – ch"tnie, z upragnieniem, /'dny – 1. po/'dany, upragniony, 2. foremny, kszta=tny, /'do>: – po/'danie, pragnienie, /yczenie, /'dza – ch":, pragnienie, /yczenie. =ac. in` % timidus ]prze(wy(za-straszony, boja{liwy\ ˘ intimidare ]straszy:\ ˘ >redniow. =ac.

intimidatus ˘ ang. intimidate, ros. ustrawat;-ustraszat ]zastrasza:\, wo=. 1289 'adny-/adny. /'d=o narz'd k=uj'cy niekt[rych samic, na ko<cu odw=oka. staropol. z'dl ]/'de=\, 1400 zadla; szødla, 1441 szadlo ˘ /'d=o – 1. co> ostro zako<czonego, kolec, cier<, 2. narz'd k=uj'cy skorpion[w oraz samic niekt[rych owad[w. franc. dard, anglosas. stingan, >redniow. ang. stingen, ang. sting, dart ]1. /'d=o, 2. strza=ka\, ros. 'alo-/a=o, ukol-uko=. †/'/el sznur do przytraczania, wi'zania czego>, albo cz">: uprz"/y zak=adana na g=ow" konia, ˚uzda. staropol. 1437 z'zel zeuma, 1463 camus strik vel ¢zuzel; sansel camus, szanszel camus. /bik dziki kot, Felix silvestris. staropol. zdbyk, 1472 szdbyk cirigrillion, stbic ˘ /bik. ang. wildcat. †/da: czeka:, wyczekiwa:. ¯ ros. staropol. szdal gesm zbawena ]“/da=em” by= zbawienia\, szdal yesm, szdemy dnyow ˘ /da:. =ac. expectare, praestolari, franc. attente, niem. warten, ang. to wait for, to expect, ros. 'dat;-/dat. ¢/dy czas, rok, `razy, ]ang. times\ ˘ ros. hetyre'dy-czetyre/dy ]ang. four times; czterokrotnie\, bezwiednie m[wione& w ka/dym razie, ka/dorazowo. ¢kro: ¯ ¢krot ¯ rok ]czas, raz\ ˘ pewnego razu. ˚rok. 'dat;-/dat ]czeka:, oczekiwa:\. /e partyku=a wzmacniaj'ca, najcz">ciej tryb rozkazuj'cy czasownika. `/e – po samog=osce, `/ – po sp[=g=osce. 1. tak ]s=aw. da\, nie ˘ tak/e ]tak-tak\, no ^ tak; powiedz/e prawd" ^ powiedzno prawd", zr[b/e ^ zr[b tak, chod{/e tutaj ^ chod{ no, ust'p/e miejsca..., /eby ^ daby ]/e ^ da\, aby – /eby ]a ^ nie ^ /e\ u/e – potak]ni"cie\, sic# u ^ po; /e ^ tak ^ no. 2. lecz, jakkolwiek, wi"c, za>, se ]?S\, 3. sp[jnik rozpoczynaj'cy r[/nego rodzaju zdania podrz"dne& pisa=em /e b"d"..., mimo /e ]wbrew\. S=owotw. pokr. ju/. Poloni>ci zupe=nie zapomnieli co «/e» oznacza, pisz' w mSjp 1969& «wyrazek wzmacniaj'cy, zw=aszcza formy rozka{nika», i – nie>wiadomi – zawzi"cie ruguj' w narodzie «no» z

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

potakiwania, jako nieliterackie.... Nic dziwnego, /e i innych prostych spraw nie potrafi' rozwi'za:, co s=owa czy nazwy niegdy> oznacza=y. ˚partyku=a. S=aw. forma czasownikowa ]czas tera{niejszy\& togda /e prijecha knjagini velikaja..., korol /e Andrej nie zaby ljubvi swojeja, ...brat /e jego..., Dani=o /e togda..., Bo/eju /e pomoßçju..., itd., forma nagminnie stosowana w latopisaniu. ˚da, tym, tem, te. wo=. 1289 a'e-a/e ]/e\, \'e-o/e ]/e\, e'e-e/e ]/e\, daby-daby ]/eby\. wg Ss 1953, staropol. 1420 sze, 1423 i ca 1425, 1433 ze ˘ /e – 1. wprowadza zdanie dope=nieniowe, 2. wporwadza zdanie podmiotowe, 3. wprowadza zdanie przydawkowe, 4. wprowadza zdanie przyczynowe, poniewa/, 5. wprowadza zdanie skutkowe, a/, 6. wprowadza zdanie okoliczno>ciowe, stopnia, 7. wprowadza zdanie sposobowe, 8. w po='czeniu «przeto /e» nawi'zuje zdanie do poprzedniego kontekstu. staropol. acz/e/, albo/, ale/, ale/-

by, alibo/, ali/]/e\, ali/by, ali/ci, ani/, aza/, aza/by, aza/ci, a/]e\, a/by, a/ci, a/ciby, co/, co/kole, c[/koli, czu/, czyj/e, doj'd/]e\, dok'd/]e\, e/]e\, e/by, e/ci, gda/, gdy/, gdy/by, gdy/by:, gdy/ci, gdy/ciby, gdy/koli, gdzie/, gdzie/ by:, gdzie/koli, ilko/, i/]e\, i/by, i/by:, i/ci, jakie/, jaki/, jako/, jako/by, jako/koli, jak/eby, jedn'/, jegdy/ci, jen/]e\, jen/ekoli, jeszcze/, je>li/eby, je/]e\, je/by, ju/]e\, ju/ci, kako/, kiedy/, kiedy/by, kiedy/ci, kt[ry/, kt[ry/kole, kt[ry/koli, kt[/, kt[/kole, kt[/koli, n'/, nice/, nie/li, nikakie/, nikty/, ni/]e\, ni/by, ni/eli, ni/li, ni/liby, nu/]e\, odj'd/e, odk'd/e, on/e, ot[/, ot[/ci, pakni"/li, poj'd/e, przeto/, przeto/ci, przezto/, takie/, takie/ci, taki/, tako/, tame/, tamo/, tam/e, ta/, tedy/, tego/dla, ten/e, te/]e\, te/ci, te/e/, to/, to/by, to/ci, tyle/, tylkie/, tylo/, wszako/, wszak/e, w/dy/, /eby, /e:. /ebrak ¯ zebra:, zbiera:. KC. osoba /yj'ca z ja=mu/ny, datk[w. staropol. szebrak, 1437 zebrak – ten, co prosi o ja=mu/n", n"dzarz, biedak. =ac. mendicus, inops, pauper, niem. bettlet]in\ ¯ betteln ]/ebra:\, starofranc. begard, >redniow. ang. beggere, ang. beggar ]/ebrak\ ¯ beg ]prosi:\, ros. ni]ij-niszczij, prositel;. staropol. /ebra: – prosi: o ja=mu/n", chodzi: po pro>bie.


x

staropol. /ebractwo, /ebtacstwo – ub[stwo, n"dza. staropol. /ebracz" – dziecko prosz'ce o ja=mu/n", chodz'ce po pro>bie. staropol. /ebraczy – dot. /ebraka. staropol. /ebranie – proszenie o ja=mu/n", chodzenie po pro>bie. /ebro pisane przez z=' liter" ?, w=a>ciwie& rzebro ]wyprowadzone zapewne od chudzielca-/ebraka\. zanadrze ¯ za % nad % rze. staropol. gedno zebro gego ]jedno /ebro jego\, zebra albo s kosczy – 1. jedna z ko>ci tworz'cych klatk" piersiow', 2.a. dyjable zebro – Falcaria vulgaris L. Bernh. 2.b. psie zebro – karbieniec pospolity, Lycopus Europaeus L. anglosas. rib ˘ >redniow. ang. ribbe, ang. rib, ros. rebro. Za A. Br¥cknerem& =u/. rjeb=o, dolno=u/. riobro, rioblo, niem. rippe. /eby aby, /e ^ a, la•da – by•le ˘ da ^ by ˘ da•by. wo=. 1289 daby-daby ]aby, /eby\. sp[jnik, przej>cie ze zdania g=[wnego do podrz"dnego, np. powiedzia=em mu ]g=[wne\ /eby poszed=... ]podrz"dne\. staropol. zebi, zeby ˘ /eby – 1. wprowadza zdanie dope=nieniowe, 2. wprowadza zdanie podmiotowe, 3. wprowadza zdanie przydawkowe, 4. wprowadza zdanie celowe, 5. wprowadza zdanie skutkowe, 6. wprowadza zdanie sposobowe. =ac. 1. i 2. ut, quod, 3., 4., 5., i 6. ut, ang. that, in order that. /ec pali: ogniem wysokim, ˚/ga:. staropol. 1388, 1425 szegl ]z/eg=\, zgly ]/gli\, kv obyecze szoney,

zszonych, obyat zszonich, a sszone obyati, zegl ˘ /ec, /eg= –

1. niszczy: ogniem, pali:, 2. pali: zwierz" ofiarne, jako cz">: lub kadzid=o na ofiar" bogu, 3. o ogniu – trawi:, poch=ania:, 4. poddawa: dzia=aniu ognia, wypala:, 5. parzy:, przypieka:, dokucza: wysok' temperatur', 6. /ec si" – przebywa: w nadmiernym gor'cu, w upale, w spiekocie, 7. z/one wino – spirytus winny. staropol. o(pod(po(prze(roz(spo(

(u(wy(za(z-/ec, pod(wy(za-/ega:. †/e: ˚/eby.

1. wprowadza zdanie dope=nieniowe, 2. wprowadza zdanie przydawkowe, 3. wprowadza zdanie skutkowe, 4. ='czy zdania wsp[=rz"dne, i. ¢/edati zapragn':. staroros. 'edati-/edati, ros. 'a'dat;-/a/dat.

†/egad=o 1. narz"dzie /elazne s=u/'ce do pi"tnowania, wypalania pi"ta, 2. /elazko do trefienia w=os[w. staropol. ca 1420 szegadlo cauterium, 1439 zegadlo epicausterium, ca 1500. pyathno vel zeg'dlo, ca 1500 zegadlo calamistrum. †/egawica, /egawka ¯ /ga:. bot. pokrzywa /egawka, Urtica urenus L. staropol. 1472 zegauicza urtica parua; zegawicza vrtica minor – franc. ortie, niem. nessel, anglosas. netele, >redniow. ang. netle, netel, ang. nettle, ros. krapiva-krapiwa.

/eglar-z(ski(stwo, /egluga ¯ /eglowa:, /egluga. ?S ¯ segl. staropol. ca 1455 zeglarz speculator, ca 1500 zeglarz, zeglarz na-

uta, zeglarz nauclerus; zeglarz remex, zeglarz remigator –

ten, kto /egluje, wios=uje, nadaje wios=ami bieg i kierunek =odzi. staropol. /eglowa: – nadawa: wios=ami bieg i kierunek =odzi, wios=owa:. isl. segl ]/elgowa:\ S?, anglosas. segl, germ. segel, >redniow. ang. seil, ang. sail(or, franc. voile, s=aw. parus-=/nyj/ina -parus(nyj(ina, ˚/agiel. ros. ]/agiel\ parus-parus, ]okr"t, statek\ korabl;-korabl, sudno-sudno, ]/eglowa:\

katat;sq po mor[, plyt;, oplyt;. • /eglarz – cz=owiek trudni'cy si" /eglarstwem. • /eglarstwo – ca=okszta=t wiedzy o statkach /aglowych i /egludze na nich. • /egluga – przewo/enie ludzi i towar[w wyznaczonymi szlakami wodnymi; og[= spraw i zagadnie< dotycz'cych p=ywania wod' =odziami i statkami nap"dzanymi wiatrem, przy pomocy /agli. ˚/agiel. Liczne rozwi'zania nap"du i kszta=tu statk[w& STATKI /aglem nap"dzane& caravel, catboat, clipper ship, felucca, galleon, galley, hermaphrodite brig, ketch, lateen sail, lugsail, mainmast, outrigger, sloop, xebec. ?AGLE S=ownik Webstera wymienia 37 nazw /agli statku o pe=nym takielunku, na za='czonym szkicu z rozpi"tymi na masztach – gdzie one s', w kt[rej cz">ci statku i masztu. Pomijam, bo bez szkicu niewiele one znacz', a ja nie znam polskich odpowiednik[w. BOJE ˚boje. †/egle< 1. w"giel ¯ /eg= ¯ /ec, /ga:, 2. bot. urzet bawierski, Isatis tinctoria L. staropol. 1472 zeglen carbo,

1472 saponaria zeglyen. /egna: ¯ zgon ]koniec\ ¯ gon ]p"d\. za•/egna: – za•ko<czy:, gna: ¯ goni: ¯ gon ^ p"d ^ ko< ˘ wy•gna: – wy•p"dzi:, wy•gon – wy•p"d; po•/egnanie – po•zgonne ]poza koniec\, ˚po(za-/egna:. s=owotw. pokr. zgoni: ]wyp"dzi:\ ¯ zegna: ]sp"dzi:\, Z? ˘ staropol. “zegnaj'cy egzorcysta” – /egnaj'cy i zganiaj'cy ]wyp"dzaj'cy\ diab=a z cia=a wiernego. staropol. szegnagø ]/egnaj'\, szegnasz, zegnay'cz, segnayvcz, 1437 zegnay'czi exorcista, 1428 zegnayoncz ˘ /egna: ]si"\ – 1. rzuca: zakl"cia maj'ce zniweczy: dzia=anie z=ych mocy, 2. b=ogos=awi:, 3. rozstawa: si" z kim>, 4. /egna: si" – czyni: znak krzy/a na sobie, 5. duchowny sprawuj'cy egzorcyzmy. =ac. 1. excantare, 2. benedictere, cruce signare, 3. discedere, abire ab aliquo, 4. cruce se signare, franc. adieu, niem. lebewohl sagen ]rozstawa: si"\, sich bekreuzen ]/egna: si", znak krzy/a czyni:\, ang. bid farwell ]na po/egnanie\. staropol. /egnanie – rzucanie zakl": maj'cych zniweczy: dzia=anie z=ych mocy, wzywanie nadprzyrodzonych mocy na pomoc. staropol. ca 1455 zegnanyecz exorcista ˘ /egnaniec – duchowny sprawuj'cy egzorcyzmy. staropol. po(prze-/egna:, po(prze(za-/egnawa:. /egota nazwa herbu szlacheckiego. †/ag/u=ka ˚g/eg/u=ka ]kuku=ka\. †/el(e: /al, uczucie smutku. ˚/al. staropol. sa w zely ]s' w /alu\,

gisch zaloscz may' albo lkay'

]ji/ /a=o>: maj' albo =kaj'\, gest w zeli ]jest w /alu\ ˘ /el – 1. uczucie smutku, /al, 2. wyrzuty sumienia, skrucha. =ac. 1. lucus, tristitia, 2. contritio, paenitentia, franc. le chargin, la tristesse, anglosas. sorg, sorh, niem. sorge, >redniow. ang. sorwe, sorowe, ang. sorrow, ros. pehal;-pieczal, skorb;-skorb. /el(atyna p[=sta=a, elastyczna masa powsta=a z zastygni"cia cieczy, np. galareta, kisiel. =ac. gelare ]zamra/a:\ =ac. gelata, ital. gelatina, franc. gelatine, ang. gel }d/el| ]/el\, ang. gelatin, gelatine ros. 'elatin-/elatin, studen; -stude<, ˚galareta. †/elazna z /elazna, o ma>ci ko<skiej – kary z domieszk' siwego. staropol. 1445 ¢zelaszmioszywy, 1474 zelasnosywy paruus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

1499 kon szelasznoszywy ]ko< /elaznosiwy ¯ /elazo % siwy\. =ac. subniger, qui colore albo ferrugineoque. /elazny, zielazny ˚/elazo.

/el-azo(azny(iwo ¯ /el ]zbity, twardy\. staropol. zelazo, 1472 zelazo ferrum, ca 1500 zyelaszo ferrum,

ognyeve albo rospalone zyelazo, wyele zelyaza, mosyødzu a zelyaza ]ferri\ ˘ /elazny, zielazny – 1. /elazo, te/ wyroby z niego, 2. /elazna cz">: p=uga, lemiesz. staropol. /elazny – zrobiony z /elaza, zwi'zany z /elazem. staropol. dalit, dolet, calcatar – tlenek /elaza, FeO2. ˚kalkatar. franc. le fer, niem. eisen, anglosas. i >redniow. ang. iren, ang. iron, staroros. 'el≠zo-/elezo, 'elezo-/eliezo, wo=. 1289 'elezou-/elezu ]/elaza\. †/ele: /a=owa: smuci: si". ˚/el. †/ele{ce jaki> /elazny przedmiot u/ywany przez bartnika, pewnie puszka z metalu wydzielaj'ca dym kt[ry uspakaja pszczo=y. staropol. 1461 y zelascem y psczol z damba nye wykratl ˘ /ela{ce lub /elazko. /elbet ¯ /elazo % beton. †/ele{nik, ziele{nik vel kosisko. staropol. ca 1455 zelesznyk lebes, 1495 dwa zelyesznyky, ca 1500 zyelesznyk, 1424 y szelesznika nan dobil, 1419 verbena zeleznyk, XV w. zelyesznyk uel koszysko – 1. /elazny garnek, 2. jakie> ostre narz"dzie, kosisko, 3. werbena, Verbena officialis L. =ac. 1. olla ferra, 2. instrumentum quodam actum. ¢/elig ¯ selig ? ^ S ¯ sail ]/agiel. przeja/d/ka /agl[wk', /eglowa:\. anglosas. segl, niem. segel; jez. Seliger w g="bi Rosji, nazwiska ?eliga, ?eligowski, ?elechowski. ¢/elja zmartwienie, /al, nieszcz">cie, ˚tuga. staroros. 'elq-/elja, ros. pehal;-pieczal. ¢/elw ˚/e= 1. wrz[d, 2. /[=w. staroros. 'elv;-/e=w. ˚/e=w. ¢/e=dy trawy. staroros. 'eldy-/e=dy, ros. travy-trawy. ¢/e=oza gruczo= ros. 'eloza. ¢/e=w 1. opuchni"cie, guz, nowotw[r, wrz[d, 2. /[=w. Latopis 1116 'elv;-/e=w. ros. mozol;, naryv> herepaxa.

†/e=w(ica siostra m"/a, >wiekrow. †?emajtyc ?mudzin. ¯ ?emojt. staropol. Szamayticzy. =ac. Samogitus. †/em=a bu=ka pszenna, placek. staropol. 1420 zemli, ca 1500 zeml' semella. †/ena, /e<szczyzna kobieta. †/en':, /on': p"dzi:, wia:.  wo=. 1289 'enou]ou/enuszczu ]>cigaj'cym, goni'cym\. ˚/enuti. †/eniec, /e<ca, /y<ca ten co /nie i zbiera z pola dojrza=e zbo/e, kosiarz. staropol. zenyczom, zyenczow, po zenczoch ˘ /eniec ¯ /': ]ci':\.

/eni-twa(aczka(: ros. 'enit;ba.

†/enizna w=asno>: ziemska stanowi'ca posag czy wiano /ony. staropol. 1420 na me zenisne. /en-owa:(uj'cy wprawia: w zak=opotanie, pozbawia: pewno>ci siebie; onie>miela:, kr"powa:. ¯ franc. gener ]kr"powa:\ ang. feel embarrassment, ros. zatrudnqt;-zatrudniat. ¢/enuti gna:, goni:. ˚/en':. Latopis 1116 'enuti-/enuti, staroros. 'enut;-/enut ¯ g=nati-gnati, gonati ]goni:\, ros. gonqt;, presledovat;. ros. pogonq-pogonja. ang. give a chase. †/e< zbo/e, plon. ˚/':, z/':, zbi[r, /":, /eniec, /n':. staropol. vrody szny, roczney sny, =ac. frumentum, frux, ang. harvest, crop. †/e<ca, /y<ca, /eniec ˚/eniec. /e<ski ¯ /ena, /e<szczyna ]kobieta\; kobiecy. zwi'zek ma=/e<ski ]ma= % /e<ski\ – m"/a z kobiet'. staropol. 1431 m'sczynskye, panyenskye y zenczynskye ˘ /e<czy<ski – niewie>ci, kobiecy. =ac. zdrobn. femella ¯ femina, starofranc. i >redniow. ang. femelle, ang. female, ros. 'enskij-/enskij, staropol. /e<ski – dotycz'cy niewiasty, kobiety, charakterystyczny, typowy dla niej, z niewiast', kobiet' zwi'zany, do niej nale/'cy, przeznaczony dla niej, z niewiast, kobiet sk=adaj'cy si", niewie>ci, kobiecy. =ac. muliebris, feminus ¯ femina, franc. feminin, femelle, ang. feminine, 'enskogo roda-/enskogo roda. †/e<szczyzna, /ena kobieta. staropol. ten masz vmarl a tha

szenczyszn' ]mulier\ poszla za drugego masz' ˘ niewiasta, kobieta.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. mulier, femina, anglosas. wif ]kobieta\ % mann ]ludzka posta:, cz=owiek\ ˘ wifmann ˘ >redniow. ang. wumman, wimmon, wifmon ˘ ang. woman, ros. 'en]ina-/enszczina. /er pokr. /re:, ˚/ir, EI. staropol. zer, zyrmy, 1471 zyr zirw, 1485 szyrv, 1458 na zirw ˘ /er – 1. owoce le>ne, zw=aszcza /o="dzie, bukiew ]owoce buku\, s=u/'ce jako karma dla trzody, 2. las, w kt[rym wypasano trzod", mo/e te/ byd=o, pastwisko le>ne, 3. prawo wypasania trzody, mo/e byd=a, w lesie, 4. op=ata sk=adana za prawo wypasania trzody, byd=a, w lesie, ˚/erowina. =ac. 1. fructus silvarum, 2. silva. franc. pasturer ˘ starofranc. i ang. pasturage ]1. pastwisko, 2. wypas byd=a, 3. prawo do wypasu\, ang. pasture, feed, ros. pasti-pasti, vygonqt; (skot); pastis;-pastit. †/erada zool. wesz g=owowa, Pediculus capitis L. staropol. 1472 zerzada pediculus. anglosas. lus, pokr. niem. laus, ang. louse ]l.poj.\, lice ]l.mn.\, ros. vow;-wosz, vowka-woszka. †/erca starosta weselny, gospodarz wesela. ˚/erzec. staropol. ca 1420 zircza architricli-

nus; zyrcz', zyrczowy, staroscze albo zyrczowi, ca 1470 starosczye svadzebnemv ˘ staropol. /yrca. =ac. nuptiarum curator, nuptis praefectus. †/erdnik s=uga zobowi'zany do budowania namiot[w dla ksi"cia i jego dworu podczas podr[/y po kraju. staropol. 1247 sridnici, 1259 sridniconibus. †/erdziany zrobiony z /erdzi, palik[w. staropol. 1483 ¢zirdzenye ˘ /yrdzieny. /erd{ dr'g. staropol. 1428 szirdzi ]/erdzie\, 1437 falanga vlg. zyrcz, 1444 szerdza ˘ /erd{ – 1. d=ugi, cienki dr'/ek drewniany, ko=ek, palik, te/ k[=, dr'g, 2. s=up, pal stosowany przy budowie mostu. =ac. 1. petrica, baculus; palus, 2. pila pontis, =ac. palus ˘ anglosas. pol, pal ˘ >redniow. ang. i ang. pole; ang. pole, rod, ros. 'erd;-/erd. ¢/er=o uj>cie rzeki, ros. gar=o, ang. mouth ]usta; uj>cie rzeki\. Latopis 1116 'erlo-/er=o. †/erowina op=ata sk=adana za prawo wypasania trzody w lesie. ˚/er.


x staropol. 1479 szyrowinami ˘ /yrowina. staropol. 1389 wgony zyrowe ˘ /yrowy ˘ pol. /erowy – maj'cy zwi'zek z /erem, czyli pastwiskiem. †/erzec starosta weselny. ˚/erca. staropol. ca 1455 zyrzecz architriclinus,1443 architliclinus zirzecz. †/erzawie mr[z, przymrozek, szron. ˚/=[d ]szron\ ¯ =[d ]woda\. /e>my /e ]partyku=a, potwierdzenie\ /e my>my }to zrobili|. wo=. 1289 esmy priwli-esmy priszli ]/e>my przyszli\. /eton metalowy znaczek upami"tniaj'cy jakie> wydarzenie, b"d'cy oznak' przynale/no>ci do stowarzyszenia, klubu, itp, marka kontrolna w niekt[rych przedsi"biorstwach. ¯ franc. jeton, starofranc. conteor ˘ >redniow. ang. countour, ang. counter ]imitacja monety\, niem. zahlpfennig. †/": zbo/e, plon. ˚/e<, z/':, /':. †/"da: si" pyszni: si", wynosi: si". ˚pyszny. /ga: pali: wysokim ogniem; p=omieniami. sma•li:(ga: ˘ pa•li: – /•ga: ]pa ^ /\. >redniow. spos[b trzebienia wroga, metoda i wynik najazd[w o charakterze wyniszczaj'cym, pustosz'cym ]pust – lud\; pustoszy: ]wyludnia:, uprowadza: ludzi, pleni:\ ˘ plon. s=owotw. pokr. pod/ega:. agnis ˘ ags ˘ /ga, s=aw. S?. staropol. /g'cy – pal'cy. wo=. 1289 i 'ehi \kr(e)st;na≥ grada-i /eczi okrestnaja grada ]i /ec ˘ /ga: okolice grodu\. wo=. 'ga-/ga ]/ga=\ ˘ po/oga.

1) i ledom= v=stavwim; rec≠ navodnivwisœ. za'-gowa most= na Dnestr≠. 2) i grad ves; izbi ep(i)s(ko)pou 'e pridbnoumou v= cerkov= oub≠gwou. so knœgine[ i d≠tmi. povel≠ nehistivyi \gnem za'e]i. 3) i v=dast; im= vzœti Dœdkov= grad. øtoudou' pl≠niv= zeml[ Boloxov;skou[. i po'eg=. 4) Danil= 'e gorod za''e. e'e Rostislav= s=zdal= ]Dani=o za/eg= gr[d kt[ry Ro>cis=aw wzni[s=\.

5) nau†rπa ...v=stav;we 'e za';gowa kolimagy svo≥. rekwe stany ]nazajutrz ...wstawszy, za/egli kolimagi swoje, zwane stanami\.

6) i mnogy gorody pozsypa i vsi po';'e. i veliko oubiistvo s=tvori ]‘wiele’ – dwa lub wi"cej, grod[w

‘rozsypie’ i wszystkie popali. i wielkie ‘ubijstwo’ wyrz'dzi\.

7) i po'gout; vsœ vn≠wnœa xramy. i \grady i goumna ]w grodzie Opawa, popalili w nim wszystkie ‘chramy’ – ko>cio=y, podgrodzia i klepiska\,

8) i priwed= k vratom pr=vym po'gowa. i prii-dowa na drouga≥ vrata.... i \kolo drougyx= vrat= po'gowa \krstnaa gra∂. priwed=wim= 'e k= tretπim vratom=. kaza Danilo s=s≠dati. i 'ehi \krest;na≥ grada ...i outroudivsœ reh s(y)novi svoemou. po''i vsœ \krestnaa grada. 9) Nautrπa 'e snemwe poide v= verx; |pavy pl≠nœ≥ i 'ga. 10) Naumrπa 'e spolhivsœ z Boleslavom= poide pl≠-nœ≥ i 'ga. k= gloubohi-hem;. ] trzebi= i pali=\,

11) ne \bretowa vsœ bo b≠. po'egl= v=lodislav;. \ krestnaaa. i bli'nœ≥ vesi. i t≠m; ne za';'en= b≠ grad. 12) i bys radost; velika. \ pogibeli pogan;skoi. i s=''e domy ix= i pl≠nœwe sela ix. ...po'gowa domy ix. ...'gou]a. za'go wa taicevihi. ...za'gowa i stawa na s≠le. ...i 'gou]e zeml[ ix=. 13) ou'as= bys v nix=. i ne strep≠wa. i vdawasœ. i gorod za';'e. l[di 'e izvede. 14) ≥ko ø Tatar= za''en b≠ grad. 15) \ za';'enπi goroda xolma. 16) povel≠ za'ehi ego. i tako herez nih; izgor≠ ves;. 17) za';'esœ i ta pogor≠. 18) i poha voevati. i sela 'ehi. 19) i is=s≠he ves; ø mala do velika. i gorod za';'e. i poide nazad v= svoasi. 20) a 'ita po'gowa i sela... no vse po';'eno bys ratnymi. ¢/ir bogactwo, dostatek. staroros. 'ir-/ir, ros. bogatstvo, izobilie. ¢/ito pole, zasiewy; chleb na pniu. Latopis 1116 'ito-/ito. ¢/iwot 1. /ycie; w=a>ciwo>:, w=asno>:, 2. byd=o domowe. staroros. 'ivot-/iwot, ros. 'izn;, imu]estvo> domawnyj skot. /leb strome wci"cie w stoku g[rskim. †/lutenica choroba w'troby obja-

wiaj'ca si" /[=tym zabarwieniem sk[ry, /[=taczka. ˚/[=knienie, /[=to>:. staropol. zlutenyczy ]/[=taczki\. =ac. aurugo, ictericia, starofranc. la jaunisse ¯ jaune, jalne ]/[=ty\, >redniow. ang. jaundis, jandis, ang. jaundice, ros. 'eltuxa-/e=tucha. †/luty /[=ty. staropol. slutee. =ac. gilvus, flavus, starofranc. jaune, >redniow. ang. yelwe, ang. yellow, ros. 'ëltyj-/e=tyj. /=[b, /=ob-ek(i: pod=u/ny pojemnik drewniany s=u/'cy do karmienia byd=a. ¯ /=obi: ]pie< drzewa\. staropol. 1403–1405 szlob; we szlobye, 1466 szlobowy, 1477 slob, 1499 corytha, szlob ˘ /=[b – 1. pod=u/ne naczynie drewniane u/ywane najcz">ciej do karmienia i pojenia byd=a, 2. =[d{ podtrzymuj'ca m=yn nawodny i ]lub\ jego ko=o, 3. urz'dzenie do prowadzenia wody, 4. w warzelnictwie – okre>lona miara soli, tzw. koryto, 5. przegroda spi"trzaj'ca wod" na rzece, tama, jaz. anglosas. cribb ˘ >redniow. ang. cribbe ˘ ang. crib, manger, ros. qsli-jasli ]jas=a\, stoilo (dlq skota). †/=[bek czy /=obek ma=e wg="bienie w brodzie, do=ek. ¯ /=obi: ]ry:\. staropol. podbrodek... vezrzod slobol ]lub slobek\ maluczky mial ]“we>r[d” – po >rodku – /=obol lub /=obek male<ki mia=\. =ac. laculla in mento, †/=[d grad, szron. ¯ =[d ]woda\. ˚/erzawie. anglosas. h≤gel odmiana hagol st'd pokr. niem. hagel ]grad\, >redniow. ang. haile ˘ ang. hail, ros. grad-grad. /=opa: pot. pi: ]wod", w[dk"\. /mija jadowity gatunek w"/a ¯ zmej ]smok\. staropol. na zmygu lub na zmigi ˘ {mij ˘ /mij – /mija, jadowity gatunek w"/a. staropol. /mija – /mija, jak wy/ej. =ac. vipera aspis. staropol. {mijowy, {mijewy ˘ /mijowy – 1. w=a>ciwy /miji, 2. pochodz'cy od /miji. serb. zmaj, s=owen. zmij i zmet, bu=g. zmech, czes. zmek, ros. zmej. staropol. /mij ]gad\. anglosas. n≤dre, >redniow. ang. adder; w'/ ]snake; naked – nagi, KG\. †/minda, /mie<da sk'pstwo,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x

=akome zbieranie. staropol. /minda, /mindak ]sk'piec, sknera, dusigrosz\.

/mindactwo, /mie<dactwo ]sk'pstwo, sknerstwo\. anglosas. gr≤dig, >redniow. ang. gredie ˘ ang. greed ]chciwo>:, /'dza\ ˘ greedy ]chciwy\, ros. 'adnost;-/adnost. †/muda brak troski, dba=o>ci o co>, niedbalstwo, te/ zwlekanie, opiesza=o>:. staropol. smvd' ]/mud'\, zmvda. staropol. zmudliwy ]/mudliwy\ – nie troszcz'cy si" o nic, niedba=y. staropol. zmudny ]/mudny\ – 1. nie troszcz'cy si" o nic, niedba=y, 2. oci'gaj'cy si", zwlekaj'cy z czym>. =ac. 1. neglegens, indilegens, 2. tardus, remissus, ang. 1. negligence, 2. delay, ros. 1. nebre'nost;-niebre/nost, 2. zader'ka, zamedlenie. /mud-a(ny moz-[=(olny, narzymaj'cy, wymagaj'cy cierpliwo>ci /mudny wymagaj'cy du/ego wysi=ku, poch=aniaj'cy wiele trudu i czasu, ci"/ki, mozolny, uci'/liwy. ?mud{ mieszka<cy ziemi /mudzkiej. staropol. Smocz, Smodz ]?m[d{\, Samogitiae, Samagitica , przez dwie litery& «s» i «m» =acinnicy polscy zamienili ?m[d{ na =ac. Samogitia ]=ucznictwo, kusznictwo\. ?m[d{ ¯ smud ]brud, b=oto\, niska, p[=nocna cz">: Litwy jako kraju, sk=adaj'cej si" zasadniczo z dw[ch cz">ci& Litwy ]Po=udnia\ i ?mudzi ]P[=nocy\, i wi"cej ni/ jednej, drobnej dzielnicy& Ksi"stwa Zawilejskiego i Nalszczan. †/murek ciuciubabka, zabawa dzieci"ca. †/n': >cina: dojrza=e zbo/e. /nn/ ]n[/\. ˚z/':, /':, /e<, /niwo. s=owotw. pokr. /niwa ¯ niwa ]pole, pozion; le ^ ziom\. staropol. nye bødzesz znøøcz, ang. harvest, crop, †/nisiano bot. gatunek janowca albo szczodrze<ca, Genista pilosa L. vel Cytisus biflorus L’Herit. staropol. 1472 znyschano mirica.

/niw-o(iarz(iarka koncepcji 002.A. «pion – poziom» i ? ^ Z ˘ zbo/e na pniu ]w pionie\ – fr. niveler ˘ /niwa ]zniwelowanie\, niwa ]poziom, zasiane pole\. staropol. ca 1455 na sznywo; czsv

zniwa; znywa iøczmyenego, bo stal nad zenczi, gysz snopi wyøzaly na polyv; czasu sznywa zitha ˘ /niwo –

1. /"cie i zbieranie z pola dojrza=ego zbo/a, 2. czas /"cia i zbierania z pola

dojrza=ego zbo/a, 3. zbo/e, plon. anglosas. h≤rfest, niem. herbst ]jesie<\, >redniow. ang. hervest, harveste, ang. harvest, niem. ernte]zeit\ ]/niwo, /niwa\, schnitter ]/niwiarz\, ros. 'atva-/atwa, sbor-sbor. †/og ogie<, /ar. s=owotw. poch. po/oga ]silny, wysoki ogie< trawi'cy domostwo lub domostwa\ ang. fire, red-heat, glow, ros. ogon;-ogo<, 'ar-/ar. /o='d-ek(kowy cz">: przewodu pokarmowego cz=owieka i innych kr"gowc[w. staropol. 1436 ad stomachum v

zol'dek; myedzi plucem a myedzi szoløtkem, ca 1500 zol'dek stomachus ˘ /o='dek. gr. stomachos ]gard=o\ ˘ =ac. stomachus ]/o='dek\ ˘ franc. estomac ˘ >redniow. ang. stomak, ang. stomach, ros. 'eludok-

/e=udok ¯ /e=` ]/[=`\, 'ivot/iwot, staroros. stomax-stomach, /o='d{, /o="dzie ¯ /e=` ]tward`\. 1. owoc d"bu, jajowaty orzeszek otoczony u podstawy miseczk', 2. pot. w kartach& kolor trefl. staropol. 1419 zolødz fructus querci, 1472 zoløcz glans, 1393 v szolandzu ˘ /o='d{ – 1. owoc d"bu, 2. prawo do wypasania >wi< w w d'browie dworskiej, /o="dne, 3. chrz'stka tarczowa krtani. =ac. glans, niem. eichel, franc. gland, anglosas. acern ]orzeszek\, got. akran, staronord. akarn, >redniow. ang. akern, AEO, ang. acorn ]owoc, orzeszek d"bu\, ros. 'ëlud;-/e=ud ]/o='d{\. /o=d(ak, /o=nierz wojak ]zaci"/ny\. staropol. 1438 zolth, ca 1500 zold, 1448 zold ˘ /o=d – wynagrodzenie, zap=ata. =ac. merces, salarium, =ac. soude, solde ]p=aconej monety\, starofranc. soldier, soudiour, ang. soldier, ros. soldat, voennyj. staropol. 1480 et zoldatos ˘ /o=dat – /o=nierz najemny. =ac. merces ]wynagrodzenie, zap=ata\ ˘ mercenarius ˘ franc. le mercenaire, =ac. ˘ ang. mercenary, staroros. naëmnik=-najomnik. †/o=dny sprawuj'cy urz'd za wynagrodzeniem, zap=at'. ˚/o=d(ak. staropol. 1497 dicti solthni. =ac. mercenarius, mercede conductus, ang. mercenary. †/o="dne op=ata za prawo... ˚/o='d{. s=aw.-ros. U ]jak /o=ud\ ˘ pol. Å, ´. staropol. zolandne.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1393 dambinø szolandna, 1423 dabow szolødnych, 1424 rambyl dambiny zolandney ˘ /o="dny – rodz'cy /o="dzie. =ac. glandifer. staropol. ca 1465 czaszka scho-

landzyewa capsula glandinis ]miseczka /o="dzia\ ˘ /o="dziewy

– stanowi'cy cz">: owocu d"bu. =ac. ad glandinem pertinens. †/o=na 1. /o=na, Merops apiaster L., 2. dzi"cio= zielony, Genicus viridis Boie. staropol. ca 1500 apes zoln', 1472 zolna merops ˘ /o=na. †/o=nierstwo powinno>: geudalna, obowi'zki lennika wobec pana feudalnego. ˚/o=nierz. staropol. 1444 zolnerzstwo. niem. knecht ]rycerz\, anglosas. cniht, cneoht, >redniow. ang. kniht, ang. knighthood ¯ knight – rycerz, wojak, m=odzian lat ok. 20 ]1. w wojennej s=u/bie kr[la lub innego feudalnego w=adcy, mieszkaniec w posiadaniu ziemi pod warunkiem s=u/enia swemu w=adcy, jako cz=onek zbrojnej konnicy – “a mounted man-at-arms”, 2. p[{niej, cz=owiek “wysoko urodzony”, kt[ry s=u/'c jako pa{ i obywatel ziemski by= oficjalnie podniesiony do honorowego stopnia wojskowego, przez kr[la lub innego “qualified lord” – mo/nego, i zaprzysi"/ony do rycerskiego stanu\. /o=nierz cz=onek si= zbrojnych kraju, bez wzgl"du na stopie<. staropol. /o=nierz, /o=dnierz – 1. cz=owiek s=u/'cy w wojsku za wynagrodzeniem, pobieraj'cy /o=d, 2. dow[dca oddzia=u z=o/onego z tysi'ca /o=nierzy, ˚setnik ¯ 100, 3. lennik, wasal, ˚/o=nierstwo. =ac. 1. miles mercenarius, 2. mille militibus praepositus, 3. is, qui homagium praestat vassalus. †/o=tarz, /a=tarz 1. strunowy instrument muzyczny, rodzaj harfy z pud=em rezonansowym, 2. ksi"ga psalm[w, psa=terz, 3. egzekwie. ˚psalm, /alm. staropol. szaltarz, zoltarz, w

zaltarzoch, nad organi zaltarza

˘ /o=tarz – 1. instrument muzyczny, psalterium, 2. Ksi"ga psalm[w Starego Testamentu, psa=terz, ˚/alm ¯ psalm, 3. relikwie, egzekwie, szcz'tki. gr. psallein ]po(ci'ga:\ ˘ psalterion ]instrument muzyczny szarpany\ ˘ =ac. 1. psalterium, instrumentum musicum chordis praeditum ˘ starofranc. sautere, psalterie ]franc. le psautier, livre des psaumes\ ˘ >redniow. ang. psauterie, ang. psaltery ]1. instrument muz., psalterion, 2. psa=terz, ksi"ga bibl.\,


x psaltyr;-psa=tyr i psaltir; ]psa=terz\, psalomo]ikros. 2.

psa=omoszczik ]czytaj'cy psalmy\, franc. le lecteur d’eglise ]czyt. ps.\, =ac. 2. psalmorium corpus, liber quidam Veteris Testamenti, 3. exsequiae, sacra funebria, ang. 2. Book of Psalms, a book of the Old Testament ]consisting of 150 psalms\, 3. relics ]pl. of relic – the body, or part of the body, of a dead person, remains; in ecclesiastical usage, the body or part of the body of, or an object kept and reverenced as a memorial of, a saint, martyr, etc., as in the Roman Catholic and Orthodox Eastern churches\, ros. 3. eccl. relikviq-relikwija, mo]i (svqtyx)-moszczi. staropol. ca 1470 szo=tarznyk ]war. oltarznik\ – >piewaj'cy psalmy, >piewak-psalmista. ang. psalmodist ]>piewak psalm[w\, psalmist ]kompozytor psalm[w\, ros. psalmopenie ]>piewanie psalm[w\. ¢/on dziw ˘ dziwo/on ]synonim\ ˘ /onka ]dziwka\; Witowt uciek= z wi"zienia przy pomocy dw[ch /onek, 1382, obs=uguj'cych go w celi, przebrany za jedn' z nich. w piosence g[ralskiej& „na polanie po pod jedlom do=em watra sie pali, czy sie grzej' dziwo/ony, czy j' diabli skrzesali.” /ona(ty kobieta zwi'zana >lubem z m"/czyzn' ˘ /e<ski, u•k=adna – u•=o/ona ˘ k=ad, k=am – =o/ ˘ =adna – /ona. dziw ]cud\ ˘ dziwny ]cudny, pi"kny\ ˘ dziwo/on, ˚/on, /ena, OE. staropol. szona, z szony, oby-

czayne zon, vsrzala zona, wsyøl zonø ]wzi'= /on"\ ˘ /ona –

1. niewiasta, kobieta, 2. grzeszna, z=a /ona /ona z=a, /ona z=a dziewka – nierz'dnica, 3. ma=/onka, 4. na=o/nica. =ac. 1. mulier, femina, 2. meretrix, 3. uxor, coniux, nupta, 4. concubina, paelex. wg ˚Ss 2011, staropol. /ona – 1. niewiasta, kobieta, 2. ma=/onka, 3. na=o/nica. franc. 1. femme ]kobieta, niewiasta\, 2. epouse ]ma=/onka\, >redniow. ang. i anglosas. wif. ang. wife ]1. /ona, 2. †kobieta\, spouse ]ma=/on-ek(ka\, staroros. supruga ]arch. kobieta\, ros. 'ena, staroros. 'enuti/enuti ]goni:, >ciga:, prze>ladowa:\. /onka kobietka, najwyra{niej niezam"/na; dwie /onki odwiedzi=y uwi"zionego Witowta, w przebraniu

jednej z nich, w jej odzie/y, Witowt wymkn'= si" ze strze/onej komnaty. Musieli mie: dobr' chwil" “intymnego odosobnienia” by wymieni: okrycia.... ˚/on. staropol. 1470 zonka, 1437 zonk', 1443 zonka ˘ /onka – 1. kobieta /yj'ca bez >lubu z m"/czyzn', 2. wie>niaczka ]na Rusi Czerwonej, tj. Wo=yniu; czarna – wysoka, bia=a – niska, nizinna, czerwona – pomi"dzy nimi, wy/ynna\. †/oraw most zwodzony. ang. bascule bridge. †/or'sz bot. jaskier roz=ogowy, Ranunculus repens L. ˚/orn[g. staropol. ca 1460 i ca 1465 zorasz pes ceruinus, 1468 ¢zorzosz, 1472 szor'sz pec corui, ca 1500 zorasz pes corui. †/orn[g jaskier roz=ogowy, Ranuculus repens L. ˚/or'sz. staropol. 1460 ¢zornug pes corvinus. †/[=cica bot. glistnik, jask[=cze ziele, Chelidonium maius L. ˚z=otnik, z=otokwiat, z=otow=os, /[=tnik. staropol. 1491 zolczyca celidonia. †/[=ciej chondrilla sztywna, Chondrilla iuncea L. staropol. 1484 i ca 1500 zolczey cicorea, 1437 zolczenyecz.

3. ziemna /[=: – centuria pospolita, Erythraea centaurium Pers. ˚ziemie/[=:, ziemi/[=:. =ac. 1. fel, bolis, 2. res amara, amaritudo. †/[=knienie, /[=to>: choroba w'troby objawiaj'ca si" /[=tym zabarwieniem sk[ry, /[=taczka. ˚/lutenica. staropol. solknyenye. =ac. aurugo, ictericia; galbus ]/[=ty\ ˘ galbinus ]zielono/[=ty\ ˘ starofranc. jaunisse ˘ >redniow. ang. jaundis, jandis ˘ ang. jaundice, ros. 'eltuxa-/e=tucha. †/[=tek /[=tko, /[=ty >rodek jaja ptasiego, otoczony bia=kiem. staropol. 1455 zoltek; zolthek vitallum, ca 1500 zolthek vitellum. =ac. vitellum ovi, franc. jaune d’≥uf, anglosas. geolce, gioleca, >redniow. ang. yolke, yelke, ang. yolk, ros. 'eltok (qihnyj)-/e=tok. †/[=tnik bot. glistnik jask[=cze ziele, Chelidonium maius L. ˚/[=cica, z=otnik, z=otokwiat, z=otow=os. staropol. 1419 zoltnyk celidonia maior, ca 1465 scholtnyk celido-

†/[=cieniec, /[=cianiec

Lilium martagon L., ˚z=otog=owiec, z=otog=[w. staropol. ca 1500 zolthoglow affodillus. †/[=to>: choroba w'troby objawiaj'ca si" z[=tym zabarwieniem sk[ry. ˚/[=knienie, /lutenica. =ac. galbus ]/[=ty\ ˘ galbinus ˘ starofranc. jaune, jalne ]/[=ty\ ˘ jaunisse ]/[=taczka\ ˘ >redniow. ang. jaundis, jandis, ang. jaundice, ros. 'eltuxa-/e=tucha. †/[=tow=os 1. glistnik jask[=cze ziele, Chelidonium maius L., 2. lilia z=otog=[w, Lilium martagon L. ˚/[=tog=[w, z=otog=owiec. staropol. 1419 zoltowloss celidonia maior ]glistnik\ ˚/[=tnik, /[=cica, z=otnik, z=otokwiat, z=otow=os, staropol. 1484 zlothowlosz ]lilia\ ˚z=otog=[w, z=otog=owiec. ang. ]lilia\ yellow water lily.

1. chondrilla sztywna, ˚/[=ciej, 2. janowiec bawierski, Genista tinctoria L. staropol. 1437 zolczenecz, zolczenyecz uel krolevna, 1472 crisantica zolczanecz, zolczenecz ˘ /[=cieniec. †/[=cie< 1. chondrilla sztywna, Chondrilla iuncea L., ˚ /[=ciej, 2. cykoria podr[/nik, Cichorium intybus L., 3. lnica pospolita, Linaria vulgaris Mill., ˚czy>cica. staropol. 1419 cicorea scholczyen, 1437 sloczen cecorea, 1472 zloczen cicorea maior, 1485 szolczen ambrosiana;

zolczyen aut podrosznyk, alii vocant modrag; ca 1500 szolczen llinaria. †/[=czaj bot. rumian /[=ty,

Anthemis tinctoria L. staropol. 1472 zolczay butalmon. /[=: sok trawienny wytwarzany przez kom[rki gruczo=owe w'troby zwierz't kr"gowych i cz=owieka. staropol. 1478 zyemna zolcz centaura, fel terre, ca 1500 zyemna zolcz centaurea ˘ /[=: – 1. wed=ug [wczesnych poj":, jeden z czterech p=yn[w, znajduj'cych si" w ciele istot /ywych, /[=:, 2. substancja o gorzkim smaku, gorycz, mo/e te/ trucizna,

nia; zolthnyk; celidonia jascolczye szyelye siue ¢zothnyk

]jask[=cze ziele siwe /[=tnik\.

†/[=tog=[w bot. lilia z=otog=[w,

/[=-ty(kn':(:(taczka(tko barwy cytryny, trzeci kolor t"czy. ¯ franc. jeu` ]jeune\ ˘ /e=` ]/e=tyj\; wi"cej ˚z=oto. staropol. 1419 szolti, ca 1428 zolthy; szolti glauceus, 1450 zolthy, zolte vloszy ]/[=te w=osy\ ˘ /[=ty – maj'cy barw" z=ota, siarki, mleczu, s=onecznika, wosku. =ac. gilvus, flavus, franc. jaune, anglosas. geolo, geolu, pokr. niem. gelb ]/[=ty\ i ang. gold ]z=oto\, >redniow. ang. yelwe, ang. yellow; =ac. bilis ]/[=:\, franc. bile, ang. bile, bili-ary(ous,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. 'ëlh;-/e=cz ]/[=:\, ]kolor\ 'ëltyj-/o=tyj, 'elt-et;/