__MAIN_TEXT__

Page 1

yy

S

S – znak kszta=tem podobny jest do Z i C. Ma=a litera S ]s\ podobna jest troszk" do ma=ej C ]c\, zwierciadlane jej odbicie, i C ]c\ czytane czasem jest jako S ]s\ lub K ]k\. Z przej>ciami d{wi"ku S jest problem, gdy/ przechodzi on wielorako& gr.-celt. HS ]ho ^ so\, niem. CZS ˘ pol. SZ, STC ]Cz\KS, ss ˘ sz ¯ st, sk. S cz"sto wyst"puje z T ]st\ i przechodzi w[wczas w Sz, np. Lestko ^ Leszek li>:, listownie ˘ liszka i>: ˘ szed=. itti-itti ˘ wël-szo=. przy tworzeniu nowych s=[w czytaniem istniej'cych wspak, ST wyst"puje niezmiennie, np. stub  bust, mist  steam }sti&m|; mist ]rzadka mg=a, ang. water vapor, like a fog, but less dense\  anglosas. i >redniow. ang. steme ˘ steam ]para wodna\; angloj"zycznym nieznana jest zasada tworzenia nowych s=[w poprzez czytanie wyraz[w wspak. w gotyckim alfabecie S jest omal identyczne z F, i jest to przyczyna pomy=ek&

abcdefghijk lnoprstuvwxyz, np. Geschaft ]Geschaft\.

staropol. ca 1455 samborza ssala ]w miejsce ffala\. W nazwiskach, pochodz'cy od `, • w anglosaskich jako przyrostek ˘ Jack ˘ Jacks ˘ Jackson, • w s=awia<skich jako przedrostek& Tokarski ˘ Stokarski, Trojanowski ˘ Strojanowski. k ]do\ ˘ k•was ]czynnik\ ¯ wasser, s ]od\ ˘ s•=[d ]odczyn\ ¯ =ada, woda, s ]do, na\ ˘ s•k=ad, s ]od\ ˘ s•t'd ]od•t'd\, w nazwiskach s ]potomek ¯ po kim\. SC niem. smacke – cmok SH ˚]litera\ H SK ˘ SzCz ang. skull }skal| – szczalbatka staropol. szczerupina – skorupa SSZCZÇ, Í s=aw.-ros. kus – kusza:, ]k's – k'sa: ^ je>:\ s=aw. ¢szub ]g=owa, wierzch\ – czub ros. sarancza saranha – pol. szara<cza ros. sachar – pers. szakar pismo – napisz las ¯ les – leszczyna i wiele innych. w j"zyku staropolskim Sz ^ Í, st'd Wiszniewski ^ Wi>niewski,

yy ry> ^ ¢rysz ˘ Ryszewski, Skaryszew ]ska ^ ziemia\, szo=ecki ^ sio=ecki ¯ sio=o, g=osi:  g=osz'c, prosi:  prosz'c, kres]y\ ]brzeg(i, granica\  czerk ]kres  czerk czyt. wspak, cz ^ >\ ˘ wykre>li: ^ wyczerknut ˘ kre>li:, wi"cej ˚polski j"zyk.

SzCH pieszo – piechota dusza – duch szybki – chybki

SSTS niem. schoss – >redniow. ang. schotte ]strza=\ ˘ ang. shot niem. wasser – ang. water ]woda\ niem. wesser – ang. better ]lepszy\ niem. nessel – >redniow. ang. netel niem. fuss – ang. foot ]stopa\ pol. pl'sa: – pl'ta:, wi:, ple>: przez zupe=ny przypadek& s•erpentyna – t•erpentyna, ˚swoi. SZ; Í¸; ST ˘ ZD =ac. Basilius – pol. Bazyli =ac. nostril – nozdrze hiszp. Zaragoza – Saragossa ang. bison ˘ bizon ang. cosin, cusin – kuzyn ang. nest – s=aw. gniezdo ang. mistress – mizdrzy: si" ang. forest – gozd, est ˘ ozd, ros. sostaw – pol. zestaw, OE izdist ˘ gwizd(a:>wist(a: jestem  jezdem, TD usta  uzda ¯ uz ]wi'z\ % da pryska:  bryzga:, KG pro>ba  gro{ba, PG ˚024 Mesopotamia – Mezo` Sigmunt – Zygmunt tatar. kumys – kumuz przemienno>: stosowana przez dawnych pisarzy& Seklucjana, Leopolit", Budnego, Wujka, Bia=obrzeskiego, Bielskiego& “ty jeste> semn'” ]ze mn'\, Czesi& s otcem gjt ]z ojcem i>:\.

S, Sz?Rz =ac. muscululus ]mi"sie<\ ˘ mus ]m"ski, p=ci m"skiej\ – m'/ anglosas. sur, >redniow. ang. sour. sur, niem. sauer – pol. /ur >redniow. ang. yis, yus ]tak\ ˘ pol. ju/, s=aw. ros. u/e; =ac. sic dun. smuds – ?mud{ niem. spise ]stop\ – spi/ niem. sold – /o=d – ros. so=dat, ang. soldier ]/o=nierz\ jez. Trusø – Dru/no Prusaki – Pru/any >redniow. ang. blessen ]b=ogos=awi:\ ˘ b=a/en(nyj ˘ B=a/ej wasser ˘ lit. suras ]kwa>ny\ – Sura/ sur, syr, ser, zur ]kwa•s(>ny\ – /ur tatar. wesa – we/a rz. Su=a – /u=awy Hrubiesz[w – rubie/ Bu/sk – Busk(Bugiem Czech Benesz – Bene/

pheasant – ba/ant, anison – any/ sto/ek – stos, >cisk – ci/ba pobliski – pobli/e grz'ski – grz"zn': mors – ros. mor/, rise – ry/ skowronek – ros. /awronok szal  sza= – /al ˘ szal(ik ^ tul(ik nazwiska& Ju/ko – Juszko Czyszpak ¯ ]Czy/ % Szpak\$ Grzegosz – Grzegorz }/| Krzysztofczyk – Krzy/tofczyk Lemierz – Lemiesz Mesjasz – nazwisko Mesjarz Snie/ko – Snieszko Zd'ba=a•sz(rz ?migrodzki – Szmi(Ími•grodzki staropol. Boszej – Bo/ej staropol. Goszka – Gorzka staropol. Krzysz – Krzy/ staropol. Kusz – Kurz staropol. Szydovye, Szydy – ?ydzi staropol. Ícieszka – Ície/ka staropol. alyesz – ale/ staropol. ciszba ]ci/ba\ – cisk staropol. iszesm – i/em ]i/ jestem\ staropol. jusz ]jusz trzy lata\ – ju/ staropol. kaszdy, kalsdy – ka/dy staropol. kyedysz, kyedysch – kiedy/ staropol. lemu/  lamus staropol. lyszka – =y/ka staropol. masze – ma/e ¯ maza: staropol. konyecz nosza – no/a staropol. koszany – sk[rzany ¯ ko/a staropol. posziczony – po/yczony staropol. przebeszal – przybie/a= staropol. ruszy: – r"/y:, U ˘ Å, ´ staropol. szena – /ona staropol. tesch, theszs – te/ staropol. ysz yschby – i/, i/by staropol. wloszy – w=o/y= staropol. zadrszal – zadr/a= staropol. zaraszeny – zara/ony staropol. zasluszyl – zas=u/y= staropol. /alm }nieme P| – psalm /': – s'cz ˘ wy/': – wys'czy: i wiele innych ˚wymiana liter i d{wi"k[w. ST ˘ ÍÇ ang. nest ]gniazdo\ – nie>: ]jajka\ niewiasta – niewie>ci piast ]opiekun\ – pie>ci: most ]wysoki\ – mo>ci ]panowie\ dostatecznie – do>: kostny – ko>: sterany ]zu/yty\ – >cierka post=aw – po>ciel ST wyst"puje razem, niezmiennie w tej kolejno>ci gdy s=owa wypowiadane s' wspak, np. anglosas. dust ]py=\ ˘ niem. staub. w s=owotw[rstwie j"zyk[w Europy ST ma wielorakie zastosowanie, jedno z najcz"stszych je/eli nie najcz"stsze ]analiza tu wymagana\, g=[wnie z racji litery S; gdy ST wesz=o w sk=ad s=owa

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

sta:, to st'd do wzgl"dnie ogromnej liczby termin[w o r[/norakim zastosowaniu, cz">ciej ni/ ka/da inna zg=oska, ˚sta:. S nieme ˚]litera\ H Przez HS, podejrzewam, w niekt[rych wypadkach S by=o nieme, zw=aszcza gdy na pocz'tku lub na ko<cu wyraz[w, np. `as ]syn tego, odpowiednik pol. `ak\, Pietras – syn Piotra; gdy nieme S – wynikiem& Pietra – dope=niacz Piotra; i tak w wielu innych miejscach& hebr. ˘ gr. Elias – s=aw. Ilja, O˘A˘E˘I gr. Thomas – s=aw. Thoma gr. basilikos – s=aw. Wasilko gr. Thaddaios – ros. Thaddei gr. Komnenos – ros. Komnin gr. barys ]ci"/ki\ – pol. bary ]plecy\ gr. palaios – s=aw. paleia gr. oinos – wino O ^ U ^ W gr. halle – franc. salle – ang. hall gr. pappas ˘ papas ˘ =ac. papa ˘ papie/ ]? ^ S\ gr. lochos ]por[d\ – pol. locha gr. gyne ]kobieta\ ˘ gynaikos ]w do pe=n.\ ˘ gyneko`, gyneco` gr. kinema, kinematos ]ruch\ ˘ kinemato` ]kinematografia\ gr. varys ]ci"/ki\ ˘ pol. bary, barki , gr.-celt. BW =ac. Ducas – s=aw. Duka =ac. bis ˘ staropol. bi, bie ˘ obie, obydwaj, ˚biesagi, oba(j =ac. alias ˘ staropol. alia ]˚k=ocina\ =ac. finis ˘ fini, fin ˘ Finland starofranc. glu, glus ]klej\ franc. Paris } pari | hiszp. pumas }puma| goth. reiks=ac. rex ]kr[l\ ˘ rik, pol. `ryk ang. yes ˘ yeah } je |, nieme H is ]woda\ ˘ island ]wyspa\ ˘ >redniow. ang. iland ˘ ang. island } ajlend, nadal nieme S | niem. kreis }krajs| ˘ pol. kraj wo=. 1289 bo ¯ bos ]bosy\ staropol. sinochodnik – inochodnik S ginie u nas gdy przed T& czes. strewic – trzewik czes. strizwy – trze{wy czes. strnadl – trznadel Sanders – Anders selekcja ]wyb[r\ – elekcja ]wyb[r\ s – symbol s=o<ca ]gor'ca\, seksu i gada, ziemi i morza. wi"cej ˚nr 005 i 485 Zg=oski.

¢s~ 1. z ` ]np. z rodu\, ze `, od `, po`, >redniow. ang. Spruce ¯ Pruce ]Prussia, Prusy w centr. Niemczech\, s(po•tr'ci:, s•kr"t – po•wr[t, wi"cej ˚485. 2. wzmocnienie, po=o/ony nacisk, akcent&

yy sklei:, sk=ama:, sp=ata:, spodoba: si", sprowadzi:, spr[bowa:, stwierdzi:. ¢~s 1. anglosaska forma liczby mnogiej, 2. patronim w nazwiskach, syn tego/& Graves, Hawkins, Perkins, odpowiadaj'cy pol. `ak(i ]ch=opak ¯ syn ch=opa\. ang. twins ]bli{niaki\. sabot(y odzież. drewniak(i ar. sabbot ]sanda=\, franc.-ang. sabot ]zmienione na bot – boot\.

sabota/(ysta franc.-ang. sabotage ]uszkodzenie maszyny sabotami – drewniakami\.

sacharyna spoż. sanskr. sarkara ]/wir, cukier\, gr. sakcharon, =ac. saccharon, ang. saccharin, ros. saxar. sad(ownictwo(zi:(za:(zak( zeniak(zonka(za(owi:, osad

1. rz"dy drzew, 2. ich zbiorowisko, ¯ pad, =o/, k=ad, lot, bud. o(si'>:, opa>:, stawi:, skoczy:, kroczy:. osad ma zwi'zek z lotem, opadaniem ˘ osad ^ nalot ^ napad. sad ^ =o/ ˘ sadzi: – =o/y:, wsadzi: – w=o/y:, posadzi:, posadowienie – po=o/y:, po=o/enie, wsad – wk=ad. 1. sad ^ budowa ˘ za(o-sada ^ za(o•budowa:, uzasadnienie ^ podbudowanie, sadyba ^ siedziba, 2. sadowi: – ustanawia: ]osada – stany ˘ stanica\; zasadniczo – g=[wnie, 3. chemiczna zasada odwrotno>ci' – kwas ¯ k % wasser, 4. kust ]g'szcz, ang. bush, shrub\ ˘ †g"st(o(y  cz"st(o(y, KG, s=aw. U ˘ pol. Å, ´, ˘ zsiad=e mleko ]g"ste\, osad, palisada ]cz"stok[=\, sada ^ cz"sto, pal ^ k[=; sadza(wka, obsad-a(ka, osad(a, sadyba, posadzka, sadzonka, rozsada, zasada ]regu=a\, nasadzi: si" ]nasi'>:, nastawi:\, przesada ]przekroczenie, wyolbrzymienie\; przesadzi: r[w ]przeskoczy:, susem\, sad=o. staropol. 1403 zamenil przeciwco karczme y sadovi nivø w døbrowe, 1424 szadu ]sadu\, 1424 yaplka... czso gye rwal w sadu panow Kamblowskich, 1425 pomoriii vlg. sadw, 1428 t' laca y s'd; sad y rwali geg cruszky, 1429 wisznowi sad, 1437 sad pogorszal; saad, 1452 do mego sadu, 1484 w szadzyech rosczye ˘ sad, saad, szad – 1. sad, 2. rodzaj sadzawki czy skrzyni na ryby. staropol. 1484(91 szadek – sadek. =ac. pomarium, franc. verger, anglosas. orceard, ortgeard, >redniow. ang. i ang. orchard, ros. polodovyj, fruktovyj sad-po=odowyj, fruktowyj sad.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wo=. 1289 sad=-sad, ob;s≠dat; -obsiedat ]“obsi'>:” – osadzi:, opa>:, okr'/y:\. ros. sad, =ac. sedimentum, got. satian, niem. setzen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. set; za(po(prze(wy•sadzi:, za(na(po(u(prze(przy(o(ob(do( (pod(w(wy(z(roz•sadzi:. staropol. 1450 sadofnig, 1464 sadownig – sadownik, cz=owiek zajmuj'cy si" sadem. staropol. sadowe drzewye ˘ sadowy – rosn'cy w sadzie, w zwi'zku z sadem.

sad=o anat.

t=uszcz zwierz"cy, od=o/ona warstwa t=uszczu, zwykle pod sk[r'. s=owotw. pokr. osad, sadza:, osadza: ]si"\ ¯ sad % =o ]rodzajnik, woda, i inne znacz.\. staropol. ca 1428 sagimen topyone szadlo, 1438 sadla ]sad=a\, 1475 stare sadlo; sadlo, 1496 szadlo; sadla, 1500 zadla, ca 1500 szadlo; szadlo aruina ˘ szadlo, sadlo – t=uszcz obrastaj'cy wn"trzno>ci zwierz"ce, tak/e przetopiony. =ac. arvina, etiam arvina liquefacta, s=aw.-ros. salo, ang. fat, tallow, suet. staropol. ca 1500 carne pistus paczek vel szadlny kolacz – rodzaj sma/onego ciasta nadziewanego mi"sem.

†sadlnik

1. spoż. t=uste ciasto wyrabiane prawdop. na g"sim smalcu, 2. prof. rze{nik, sprzedawca mi"sa. staropol. 1472 sadlnyk thorac, 1500 sadlnyk. =ac. 2. lanis, carnis venditor, starofranc. bochier, bouchier ˘ >redniow. ang. bocher ˘ ang. 2. butcher, ros. 2. mqsnik-mjasnik. †sadowi: lokowa:, stawia: na wyznaczonym miejscu. prawid=owo, bezokolicznik czasu tera{niejszego; wg Ss 1953& osadza:. sad ˘ sadowi: ˘ o` ]czas przesz=y\ % sadzi: ˘ osadzi: ]bezok. czasu przesz=ego\ ˘ osadza: ]bezok. czasu przesz=ego w tera{niejszym..., psuty, wik=any j"zyk polski, J.D.\. staropol. 1465 locare albo sadouicz. staropol. o(u•sadowi: ]bezok. czasu przesz=ego\. †Saduceusz, Saducej rel. cz=onek sekty /ydowskiej czas[w Jezusa, przecz'cej zmartwychwstaniu, istnieniu anio=[w, i odrzucaj'cej cz">ci prawa opartego na ustnej tradycji. staropol. pharysewschow y saduczevschow. hebr. tsadduqim ¯ Zadok ]$\ gr. Saddukaioi ˘ =ac. Sadducaei ˘


yy

ang. Sadducee. sadyba bud. siedziba, siedlisko. ¯ ukr. sadyba. ]dyba ^ sta:, przebywa: gdzie ˘ siedziba, zdyba: ^ zasta: kogo gdzie, napotka:\, na•miest•nik – po•sad•nik ]na ^ po\. ˚miasto.

sady-sta(zm osob., char.

osobnik znajduj'cy przyjemno>: w zadawaniu cierpie<. wojewoda donacki de Sade 1740– 1814, kt[ry opisa= r[/ne zboczenia.

sadz ryba.

skrzynia z otworami do przechowywania /ywych ryb w wodzie. ¯ niem. satz ]narybek\, TD. staropol. 1409 nye pobral Janowi s sadzow rib, 1420 ss szadzv vybral riby, 1470 s sadzow, 1471 s sadzow ryp, 1475 nye vkrathl ryp s szadzem s wody, 1489 albo sadzow ˘ sadz, szadz. †sadza $, pojemn. naczynie ofiarne z jednym uchem, wg Ss 1953. staropol. 1437 zadza capedo. sadza czysty w"giel pierwiastkowy w postaci proszku, powsta=y w wyniku nieca=kowitego spalania lub termicznego rozk=adu zwi'zk[w organicznych. s=owotw. pokr. szad{ ]osad lodowy\, sadz•a  o•sad. staropol. 1450 szacze ]sadze, w liczbie mnogiej\, 1463 sadze }f|uligo, XV w. sadze fuligo ˘ sadza – produkt spalania osadzaj'cy si" z dymu w postaci czarnego proszku. =ac. fuligo, franc. suie, anglosas. i >redniow. ang. sot ˘ ang. soot ]o bazowym znaczeniu «co osiada»\, ros. sa'a-sa/a. sadza: ¯ siad, sad(owi: ]si"\. staropol. tu szø wøcz starsy

posznayø, przy tem szø k stolu szadzayø , 1462 szadzana locabatur; 1429 vinculavit albo sadzal; thegodla nye myelyby go w yaczthwo szadzacz, 1418 w klod' szadzal, 1419 nye sadzal Katharzyny w klodø, 1437 nye... bicz any w lenczuch sadzacz, anly klodowacz; nye sadzal w klod', 1468 ani w clod' sadzali – 1. dawa:, wyznacza: miejsce do siedzenia, 2. ]w j"ctwo\ sadza: – pozbawia: wolno>ci, wi"zi:, 2.a. sadza: w k=od", w le<cuch sadza: – zakuwa: w dyby, w kajdany, 3. wyznacza: kogo> do polubownego rozstrzygni"cia sporu, 4. sadza: prawo – zwo=ywa: posiedzenie s'du o rozstrzygni"cie jakiej> sprawy, 5. sadza: komu> zdrad{ce –

yy nazywa: kogo> zdrajc'. ang. to seat, to place, ros. sa'at;-sa/at, posadit;-posadit, pome]at;-pomieszczat. †sadzawica sadzawka czy te/ ma=y sadz. staropol. 1425 sadzawicze. franc. mare, flaque, anglosas. i >redniow. ang. pol, pokr. holend. poel i niem. pfuhl; ang. pool, small pond, ros. lu'a-=u/a. sadzawka zbiornik wodny w naturalnym lub wykopanym zag="bieniu ziemi, ma=y staw. ˚sadzek. staropol. 1377 videlicet curia et

piscina, que sub curia est albo ¢sadzawke, 1404 parvam piscinam vlg. v schadzawki dictum, 1424 cum piscinulis vlg. szadzawky, 1424 piscinulas albo sadzawky, 1424 na sadzawcze, 1425 sadzawka, 1426 piscarium albo sadzawk" }"#, lecz tak w Ss 1953, mo/e b='d, w miejsce ø, J.D.|, 1427 in vulgari sadzawka dictam, situandi, 1428

]woda\ løky, olsze, sadzawkø... zathopila, 1499 w szadzawcze, ca 1500 piscina szadzawka, rybnyk ˘ sadzawka, schadzawka, szadzawka, ssadzawka –

zbiornik wody w zag="bieniu naturalnym lub wykopanym w ziemi, s=u/'cy do hodowli ryb. =ac. piscina, franc. etang, ang. pond; pool, ros. prud-prud, lu'a-=u/a, omut-omut. †sadz'cy posadzony, rosn'cy. staropol. ca 1500 phitanum szadzacze drzevo. =ac. qui satus est, crescens, ang. growing ]tree\. †sadze w liczbie mnogiej, ˚sadza. †sadzek sadzwka na ryby, stawek. staropol. 1417 piscarium vlg. sadzek. =ac. piscina, parvum stagnum, franc. etang, ang. pond, staroros. prud=.

†sadzel med.

wrz[d, rana rozj'trzona. ˚ropa ]czyrak, wrz[d, furunku=\. staropol. ca 1500 sadzel vlcus, gr. helkos ]ang. abscess, wound\, =ac. ulcus, ulceris, vulnus, franc. ulcere, ang. abscess, ulcer, wound, ros. qzva-jazwa, naryv-naryw. †sadzi: zasadza:, opiera:. ang. substantiate ]uzasadni:\, ros. dokazyvat;-dokazywat. †sadzenie ¯ niem. setzen ]k=a>:, po=o/y:; postawi:; posadzi:; sadzi:\, staropol. ca 1500 szadzenye consicio, 1471 schadzienye plantacio – 1. osadzanie ro>lin w ziemi, by ros=y, 2. szczepek, drzewko.

=ac. 1. plantas conserendi actus, 2. surculus, arbuscula, ang. 1. plant, set, 2. graft, ros. 1. sa'at;-sa/at ]sadzi:\, 2. privivat; (derev;q).

sadzi: ruch.

1. wk=ada: sadzonki ro>lin, drzewka, bulwy, itp., w odpowiednio przygotowan' ziemi", do=ki, tak, /eby przyj"=y si" i ros=y, 2. biec wielkimi krokami, susami, przeskakiwa: ˘ przesadzi: r[w ]przeskoczy:\, przesada, 3. wydobywa: si" gwa=townie ˘ para sadzi z garnka ]pod przykryw'\, woda sadzi z rury ]pod ci>nieniem\. staropol. y sadzil ies, y sadzyly,

ktho sadzi, a sadzcye wynnyce, sadzcye zagrodi, schadzicz bandzie plantabit; rosplodzicz, sczepicz, sadzicz; 1471 plantes bandziesz schadzil ˘ sadzycz, schadzicz –

1. wsadza:, wkopywa: ]ro>liny\ do ziemi, aby ros=y, obsadza: nimi ziemi", zak=ada: ogrody, 2. umie>ci:, posadzi:, 3. osiedli:, osadzi: kogo> na roli, 4. sadzi: w p"to – wi"zi:, kr"powa:, 5. wyznacza: kogo> do rozstrzygni"cia sporu. 6. sadzi: prawo – zwo=ywa: posiedzenie s'du, 7. =/e, zdrad{ce komu> sadzi: – nazywa: kogo> k=amc', zdrajc', 8. o kostkach do gry – k=a>:. staropol. >laz, sadz'cy,

na(ob(od(o(pod(po(prze(przy(u( (w(wy(za(z•sadzi:, ob(od(o(po(prze(w(wy•sadza:. ~sadzi:

1. ¯ niem. stezen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. to set, ¯ sad, sadzonka, sadza ]osad\, 2. skokami, susem, ˘ przesadzi: r[w, 3. sma/y: ˘ jaja sadzone, 4. wydobywa: si" pod ci>nieniem ˘ para, gaz, sadzi z rury. zwi'zane ze stawi:, koncepcji ˚018. za•sadzi: – 1. wiele, za ^ na, 2. ` na czym>, postawi:, oprze:, ¯ zasada, 3. zastawi: ]do pracy\ zasadzi: si" – zasi'>: si", zasadzka na•sadzi: – wiele na•sadzi: si" – zawzi': si" na kogo> po•sadzi: – 1. w pozycj" siedz'c', ¯ siad, osad ]opad\ 2. ziarna ro>lin, drzewka, umiejscowi: w ziemi, po ^ za; ¯ sad, sadzonka u•sadzi: – kogo> si=' prze•sadzi: – 1. z miejsca A do B, 2. ponad miar", przekroczy:, ¯ przesada przy•sadzi: – przyda:, przybawi:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ob•sadzi: do•sadzi:

– dooko=a, ¯ obsadka – przybawi:, przyda:, ¯ dosadnie o•sadzi: – co> w czym> pod•sadzi: – troch", od do=u, w g[r" w•sadzi: – do >rodka wy•sadzi: – na zewn'trz, z•sadzi: – w d[= roz•sadzi: – rozprzestrzeni: sadzeniem, szczepkami, ¯ rozsada

sadzone jaja spoż.

jaja wybijane ze skorupy nad patelni', k=adzione na t=uszcz w ca=o>ci i sma/one. †sadziec ryb., drewniana skrzynia z otworami, zanurzona w wodzie, s=u/'ca do przechowywania /ywych ryb. staropol. 1473 szaczczw. safandu=a char. ospa=y, powolny. `du=a ¯ ang. dull ]m"tny, nudny, t"py, LL ˘ +\. safjan garb. maroka<ska sk[ra. ¯ miasto Safi, w Maroku ]Marocco\. staropol. safian, szafian ]sakwa po turecku, wg S=ownika S. B. Lindego\, staropol. sajan – kurtka wojskowa, p=aszcz z lekkiej materii, wg ˚Ss 2011, mo/e z b="dem, niepewne. ros. saf;qn=-safjan. saga ¯ staroskand. sagan pojemn. du/e naczynie kuchenne, /elazne lub miedziane, rodzaj kot=a. ¯ ros. saja tkan. tkanina w=oska cienka lekka, wg S. B. Lindego, 1807.

sajan odzież.

obcis=y m"ski kaftan z kwadratowym wyci"ciem przy szyi, z r"kawami bufiastymi cz"sto nacinanymi, zw"/aj'cymi si" od =okci; noszony w Europie do XVII w., g=[wnie przez rycerstwo i dworzan. =ac. sagum ]odzie/ /o=nierska\, ital. saione.

sajdak, sahajdak broń.

=uk z ci"ciw', ko=czan, taftaj i =ubie. staropol. sajdak – futera= na =uk i strza=y, wg ˚Ss 2011, zdaje mi si", /e na =uk tylko, patrz poni/ej. 1816 r., nad =o/em umieraj'cego Konstantego, xi'/"cia Ostrogskiego †1533 „wisia=y nad =o/em czerwon' zwi'zane przepask' tarcz, bu=at, saydak z =ukiem, i ko=czan z strza=ami...” ˚bu=at. tatar. ˘ ros. sajdak=, sagajdak=-sahajdak.

sak, sak-wa(iewka 1. torba, worek, w[r, 2. sie: na ryby w rodzaju worka. staropol. 1412 albo sakiem, 1424 wlok et szak, 1438 wlokem et szakyem,

yy 1445 saky, 1446 wyencerz et cum

sak... wyenczyerz et sak; sak et wyenczerz, 1449 vlg. sakyem, ca 1455 sak barsa, 1459 szabrodnya vel saag, 1459 sak, saak, 1476 pisces cum barsa albo szakyem, rethe albo wlokyem, 1483 piscari posset tragena albo wlokyem et ssakyem solum pedester albo brodzacz ˘ sak, szak, saag, saak, ssak –

rodzaj sieci na ryby. hebr. saq ]p=[cienny worek na zbo/e\ ˘ gr. sakkos, =ac. saccus, franc. sac, anglosas. sacc, >redniow. ang. sac, sak, ang. sack, lit. ≈akas, tarba OA, ros. sak. sakra-ment(lny rel., dosł. >wi"cona woda ¯ sacrum % mentum ]g"sta woda, zawiesiny; olejek\. w S=owniku Webstera& suma }pieni"dzy| zdeponowana przez obie strony na rzecz rozprawy s'dowej ]zwana tak prawdop. od sk=adania jej w >wi"tym miejscu\, przysi"ga ]w p[{no=ac., ewangelia, tajemnica; u/ywana jako t=um. greckiego mysterion\ ¯ sacrare ]konsekrowa:\ ¯ sacer ]sakralny\. 1. w chrze>cija<stwie, ka/de z pewnych obrz"d[w nakazanych przez Jezusa& chrzest, bierzmowanie, eucharystia, pokuta, wy>wi"cenie do stanu zakonnego, ma=/e<stwa, i ostatnie namaszczenie, s' siedmioma sakramentami uznanymi przez katolickie i prawos=awne ko>cio=y; protestanci uznaj' tylko chrzest i Ostatni' Wieczerz", 2... itd. w Swo 1980& rel. a\ w katolicy{mie rzymskim i prawos=awiu& ustanowiony przez Chrystusa znak zewn"trzny udzielaj'cy =aski sam przez si", b\ w innych wyznaniach chrze>cija<skich ]protestantyzm\& znak przynale/no>ci do Ko>cio=a i pami'tka Ostatniej Wieczerzy. =ac. sacramentum, starofranc. sacrement, >redniow. ang. sacra-

ment, ros.

tainstvo, prihastie.

saksofon(ista muz. d"ty instrument muzyczny ¯ franc.

sakwa worek, torba ˚sak hebr. sak ]saq\, gr. sakkos, =ac. saccus, franc. sac, anglosas. sacc, >redniow. ang. sak, sac, ang. sack, ros.

sak.

sala bud. obszerne pomieszczenie

dla t=umu ludzi, do zebra<, zabaw, zaj":, nauki, itp. ¯ franc. salamandra płaz. jaszczur. =ac. salamandra ¯ gr. salami ]kie=basa z mi"sa o>lego\ ¯ ital.

salaterka pojemn.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

g="bsze naczynie sto=owe do podawania sa=at, jarzyn, owoc[w. ¯ franc. saladier ¯ salad~ – salat, TD ]sa=ata\. salceson spoż. gat. w"dliny ital. salsiccione ¯ =ac. salsicia.

saldo ekon.

balans, r[/nica pomi"dzy przychodem a rozchodem. ¯ ital.

saletr-a(zak chem.

KNO3, tradycyjna nazwa handlowa niekt[rych azotan[w maj'cych znaczenie techniczne. azotan amonowy – syntetyczny naw[z, azotan sodu – wyst"puj'cy w Chile jako minera= nitratyn, lub produkowany syntetycznie; naw[z sztuczny, azotan wapnia – syntetyczny naw[z azotowy. sal` ^ s[l, A–Ø, salt; ¯ >redniow. =ac. sal petrae ]s[l skalna\. staropol. 1499 salethrnyk – saletrnik, cz=owiek trudni'cy si" wyrobem saletry. staropol. XV w. sanletra – zapewne azotan potasu, saletra, =ac. sal ]s[l, ang. salt\ % petra ]ska=a\ ˘ >redniow. =ac. sal petrae ]s[l skalna\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. salpetre ˘ ang. saltpetre, saltpeter ]1. potassium nitrate, 2. sodium nitrate\. salina kopalnia soli, por. solina ¢saljan got., obce, sprzeda:, sens& spowodowa: wzi"cie, oferowa:. anglosas. sellan ˘ >redniow. ang. sellen ˘ ang. sell.

†salmiak chem.

chlorek amonu, NH4Cl. staropol. 1472 salmyak sal armoniacum. ang. sal ammoniac tinning block. salon(owy bud. obszerny pok[j do przyjmowania go>ci, do rozrywki. ¯ franc. salowa kobieta sprz'taj'ca sale szpitalne i obs=uguj'ca chorych. ¯ sala. salsa spoż. rodzaj ostrego sosu. staropol. XV w. s'lsa, ca 1500 schalsch' salsa, ca 1500 szalszy circa mensam, ca 1500 szalszø sz ryego ]pro thego\ ¢dzyela, 1472 schalsa almurias, 1444 vlg. wloczyaga albo szalsza ˘ schalscha, szalsza, schalsa – 1. rodzaj ostrego sosu, przyprawy do mi"sa, 2. spoż. polewka rybna, 3. bot. sa=ata, Lactuca sativa L.

†salserka, salsyrka pojemn.

naczynie na sos, na s[l, solniczka. staropol. 1495 salsirka salina, 1500 2 salsyrky,


yy

ca 1500 salinum szolnycza albo szalszerk'. =ac. vas iuri, sali asservando destinatum, franc. saliere ]naczynie na s[l\, >redniow. ang. salt, saler ˘ ang. saltcellar, ros. solonka-so=onka. salto sport. skok akrobatyczny. staropol. salt ]skok\. ital. salto mortale ]skok >miertelny\.

†saltra mit.

urojony, ma=y w'/ bez jadu, tak mi=uj'cy cz=owieka, /e gdy znajdzie go >pi'cego na puszczy – budzi go skocz'c na twarz, by inny z=y w'/ jadowity go nie uk'si=. staropol. yest yeden vasz maly

przez yadu, ktoremv dzyeya saltra, a ten czlovyeka barzo mylvy', ... tegodya kyedy naydzye czlovyeka spy'cz na pusczy, nathychmyast skoczy na yego oblycze, aby y zbudzyl sze snv, by yego, yny zly v'z yadovyty nye vk'szyl. salut(owa: ¯ =ac. salus, salutare ]/yczy: zdrowia\ ˘ >redniow. ang. saluten ˘ ang. salute; =ac. saluto ]witam, pozdrawiam\, ros. privetstvie.

salwa wojsk.

na komend" jednoczesny wystrza= z wielu strzelb lub armat. ital. salva ¯ =ac. salve ]witaj\.

salwowa: si" =ac. salva-re(tio ]zbawia:\. sa=at-a(ka spoż. ¯ =ac. salata ˘ starofranc. salade ˘ >redniow. ang. salat, salad, ang. salad; ital. insalata. 1. sam w pojedynk", osobi>cie, o w=asnych si=ach. staropol. sam, 1391 ani go sam zabil, 1397 samotrecz tako s dobrimi jaco sam, 1398 taco dobrich jaco sami, 1402 y sam mal gechacz, a tego ne uczinil, 1417 ysze Wawrzynecz szedl

se dwema panyczoma y szam trzeczy w Przeszprawow sapust, 1419 ysz gey gwalthem Margorzatha ne wygnala samowthora yako sama a trzeczim podleysim; ti ies sam crol moy; ne yemeg boga ginnego gedno mne, tworcza samego ˘ sam, szam, scham – 1. on sam, on, 2. m[g=by kto inny, mniejszej rangi, w zast"pstwie, ale nie – on sam, nie kto inny } ˘ sam prezydent wr"czy= mi nagrod"; skr[t »samo» ˘ w samo po=udnie, tj. najwy/sze, zenit, w sam raz – jak na miar", dok=adnie, J.D.| 3. wyraz wyr[/niaj'cy osob", 4. wyraz wskazuj'cy czyje> pojedy<-

yy cze wyst"powanie, sam jeden, tylko jeden, tylko ten, 5. wyraz podkre>laj'cy, /e co> dzieje si" samoistnie, naturaln' kolej' rzeczy, bez dodatkowej ingerencji ˘ szamy szwony szwonyli; albo samo vmarlo. ang. all by oneself. 2. †sam tu, w t" stron" ]zw=aszcza ku m[wi'cemu\. tak w Ss 1953 wi"c i ja, ale sam nie jestem pewien czy aby tam w=a>ciwie, bo zakrawa /e nie& staropol. 1416 przistamp sam, zabith bandz, XV w. powecz yemu

Tyburczy, aby sam przybeszal Woczech, w Ss 1953 kolumna

cytat[w. gr. autos ]sam\, ros. sam, got. sama, staronord. samr, sami ˘ >redniow. ang. i ang. same ]the same – ten sam\. w j. pol. wszystkie formy u/ywane z rodzajnikami& ja sam]r\, ona sama, one same, my sami.... wo=. 1289 sam=-sam ]sam\, liczne z=o/enia& samo•chwa=(b[jca(lub(iec( (zwaniec(ltnik(war(pas(uk( (pomoc(rodek(rz'd(tnik(wola. por. samo~ ˘ auto(samo•czynnie, po•wszech•ny – uni•wersal•ny ˘ po ^ uni ^ uno ]1\ ^ sam ]jeden\.

†samborza, szamburza, szymborza, zamborza bud. wie/a obronna nad bram' wjazdow'. staropol. 1388 samborza, ca 1455 zamborza ssala ]pro ffala\, ca 1500 propugnaculum albo szam-

borz'... item alia mensa super szamborza; schamburzaa, ca 1500 schymborza, †samczek istota p=ci m"skiej, m"/czyzna. ˚samiec. staropol. kaszdi samczek, ca 1450 samczek masculum. ang. male, ros. samec-samiec. †samcz" ch=opiec. staropol. bo wselkye samcze

n'pyeruey ¢othwarayacze sywoth vel albo ¢pyrworodnye, sanctum domino vovabitur. =ac. puer, franc. le gar∂on, galopin, gamin, polisson, >redniow. ang. boie ˘ ang. boy, lad, youth, ros. mal;hik-malczik,

mal;hiwka-malcziszka. †sameka pu=apka na myszy. staropol. ca 1420 sameka muscipula. Ss 1953& zapewne nale/y poprawi: na samo=[wka.

sami-ec(ca(czka ¯ sam ]jed•en(ynak; najwi"kszy\ % iec ]rodzaj m"ski\. staropol. samcza y samyczø ]mas-

culum et feminam\ stworzyl ge; ktos bi spal z samczem ]cum masculo\ sløczenim zenskim, oba... smyerczø zemrzeta ]kto by spa= z samcem z='czony /e<skim, oba... >mierci' zemr'\. 1. istota p=ci m"skiej& 1.a. cz=owiek, 1.b. zwierz", 1.c. ro>lina. starofranc male, masle, >redniow. ang. i ang. male, ros. samecsamiec, mu'hina-mu/czina. staropol. samycza, samicza, szamicza – 1. istota p=ci /e<skiej& 1.a. cz=owiek, 1.b. zwierz", 1.c. ro>lina, 2. g=[wne koryto rzeki, =o/ysko. 1. starofranc. i >redniow. ang. femelle ˘ ang. female, ros. samka-samka, 'en]ina-/enszczina. 2. river-bed, ros. ruslo-rus=o.

samo~ 1. naj~ w z=o/eniach, jako przedrostek; samolot ]najszybszy\ ¯ lot – szybko; samoch[d, samostrza=, w samo po=udnie, samowar, 2. si", siebie, w=asno` ˘ samo•s'd(zwaniec(lub(krytyka( (pas(chwa=(wola(uk(rz'd(b[jca( (czynny(graj(gwa=t(obrona(palny( (rodek(siew(zachowawczy(rzutnie. staropol. samo – 1. sam ]osobi>cie\ ˘ samo` – w tyle os[b, w='czaj'c osobisty udzia= tej/e, tj. osoby o kt[rej mowa& samowt[ry – ten/e z jednym, samotrzeci – ten/e z dwoma, samoczwarty – ten/e z trzema, samopi'ty – ten/e z czterema, samosz[sty – ten/e z pi"cioma, samosi[dmy – ten/e z sze>cioma, ...itd., nie ma samojedenasty. {le w Ss 1953, np. samotrzeci& «sam z dwoma innymi, w trzy osoby» – termin «sam» k=[ci si", czyt. wyklucza, «inne osoby», jak jedno, to nie drugie – jak «z innymi» to nie «sam»; koncepcji «p[=» ˘ p[=tora ]1,5, tor ^ 2 ˘ wt[r, w p[= do drugiej& godz. 1&30, godz. 2 bez po=owy\, p[=trzecia ]2,5\, p[=czwarta ]3,5\ – liczby, jednostki czasu, niepe=ne o po=[wk", tak i tu& mniej o jeden. 2. tu, w t" stron" ]zw=aszcza ku m[wi'cemu\, gr. autos ]sam\, auto ^ machina ^ samo ˘ auto•matycznie ^ machi•nalnie, auto ^ ros. maszina pokr. pol. samo•ch[d, samo•lot ˚statki powietrzne. †samoci'g pojazd. rodzaj sanek. staropol. 1437 szamoczang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

†samoczwarty w czterech, osobi>cie z trzema innymi, 1 % 3. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1393, 1412 szamoczwart, 1404 samoczwart, 1411 samoczwarta prziszla i

wirzucala Machnø z yey domu, 1425 samoczwarth, 1471 sszamoczwarth. †samoczyn odzież.

odzie/ z samodzia=u. dzia= ^ czyn ˘ samo•dzia=aj'cy(czynny. staropol. XV w. samoczin.

samodzia= tkan.

tkanina we=niana lub lniana domowej roboty, tkana na r"cznym warsztacie. staropol. 1422 ¢szamodrzali, ang. homespun, ros. domotkannyj. †samodziesi't w 10-ciu, osobi>cie z dziewi"cioma innymi, 1 % 9. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1417 samodzessanth, 1436 samodzeszanth, 1450 samodziessanth, 1462 samdzyesyanth, 1464 samodzesanth. †samodziewi't w 9-ciu, osobi>cie z o>mioma innymi, 1 % 8. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1403 zamodzewøth, 1423 ssamodzewanth, 1432 szamodzewath. samog=oska «g=oska d{wi"czna, otwarta, mog'ca tworzy: sylab"» wg mSjp 1969. d{wi"ki& A, E, I, O, U, u=atwiaj'ce wymow" wyraz[w i zrozumienie ich. dopisanie jednej linijki wi"cej, wyliczenie ich uczyni=oby rzecz jasn', lecz autorzy mSpj 1969 nie zdobyli si" na to; utrudnianie zrozumienia cech' Nauki polskiej. istniej' s=owa zawieraj'ce nie mniej ni/ trzy sp[=g=oski& wzbr – wzbr•ania:(oniony ¯ bro< wzdr – wzdryga: si" ¯ drga: ¯ dryg wzgl – wzgl"dny, wzgl'd ¯ gl'd wzr – wzrok, pokr. {renica, gl'd, wzrost ¯ rost ˘ rosn': wzr – wzruszenie ˘ wzruszu: wskrz – wskrzesi: ]o•rze{wi:(/ywi:\ wskr – wskro> ]przestrza=\ wstr – wstr"t wstrz – wstrzykn':, wstrzyma: wtr – wtr'ci: wsp – wspi': si" ¯ pi': si" drgn – drgn': ¯ drga:; dr/e: dzwr – podzwrotnikowej strefy {d{b= – {d{b=o ¯ b=onie ]='ka\ mst – ze•po(msta <stw – pa<stwo, poga<stwo, przekle<stwo, male<stwo, narzecze<stwo, spo=ecze<stwo, panie<stwo, i inne `<stwa stw – stworzy•:(ciel, plugastwo

yy ctw – niewolnictwo, i inne smr – smr[d ¯ r[d ]wydzielina\ pstr – pstr'g ¯ p % struga, U ˘ Å, pstryk, odg=os, d{wi"k ˘ pstrz – capstrzyk, sygna= b"bnem rst – garstka, nadgarstek, gar>: rstw – warstwa str – strach ¯ str ]wi"kszy\ % ach ]/achni"cie si"\, strop, orkiesrta, stru>, stryj, Stryk[w ]str ^ wi"kszy\ instrukcja, instrument, ]wy\str[j, strumie<, pstry, ilustracja, frustracja, konstrukcja, i inne strz – strz"p, jastrz'b wstrz – wstrz's, wstrzykn':, wstrzyma: skr – skraj]no>:\ ¯ kraj ¯ raj skroba:, iskra, skrypt, skr[t ¯ kr[cej, kr[tko skrz – skrz"tnie ¯ skrzat ]drobiazg, krzta ˘ krztusi: si", ˚krzt\ skrzat krzt – krztusi: si", dusi: ¯ krzta kszt – kszta=ci: ¯ kszta=t, forma ¯ niem. kunst ]sztuka\ k=wsz – rzek=wszy ¯ rzec, wym[wi: zdr – zdrowie zdrz – mizdrzy: si" ¯ umizg zgr – zgraja, sfora ¯ zgranie si", zespolenie dla celu, dostrojenie do innych, zgrabny, bazgra: zgrz – zgrzebnie ]ubrany\ drzw – drzwi ¯ otw[r, ]na\ dw[r trw – trwoga ˘ trwo/y: ]si"\ trwa: ¯ twardo trwoni: ]np. pieni'dze\ drw – drwa, drwal ¯ derewo drwi: ¯ drwina, kpina krw – krwawi: ¯ krew ¯ k % rew mbr – membrana, imbryk brd – brda: ¯ brednia brw – brwi ¯ ang. brow ]brew\ grd – grdyka ¯ ang. guard krt – krta< ¯ grdyka, KG krn – krn'brny ¯ ang. curb % br brn – brn': ¯ br[d, p=ycizna mg= – mg=a mkn – mkn': ¯ myk, mig, KG =kn – po=kn': ¯ =yk, haust tkn – tkn': ¯ tyka: ¯ ]do\tyk tkl – tkliwie schn – schn': trzn – trznadel =zn – pe=zn': ]sun': si", wolno\, pokr. =za, p=ozy ¯ ang. lazy ]leniw•y(ie ¯ len ^ ziemia\ OA, mo/e i od p=asko; kie=zno ˘ kie=za: zgn – zgnie>: ¯ gnie>: ¯ nie>: zgni: ¯ gni: stn – chrzestny ¯ chrzest chrzc – chrzciny ¯ chrzest mzd – mzda wzd – wzd': ¯ d':

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

bzd – ]wy\bzdyczy: si", ]wy\pi': – bzdzi:, pierdzie: ]nielit.\ bzdura ¯ dura]k\, g=upstwo brzd – brzd'ka: ¯ brzd'c ¯ brz"k grzm – grzmoci:, grzmi ¯ grom]ko\ g=o>no ¯ g=os, pokr. ˘ brzm – brzmi, d{wi"czy ¯ brz"k grzb – grzbiet, pokr. garb trzp – trzpiot szczk – szczka: ¯ czkawka ¯ kawka szczw – szczwany ]przebieg=y\ pszcz – pszczo=a rszcz – barszcz szk= – szk=o, szkliwo ¯ ros. stek=o ¯ got. stikls ]puchar, kielich\ skw – brzoskwinia, skwer, skwar sk= – sk=on ¯ k ]do\ % =ono, sk=ad rsk – parska:, parskn': r/n – r/n': zmr – zmrok ¯ mrok ¯ rok ]pora\ zbr – zbrodnia]rz\ ¯ rodnia zbroczy: ]krwi'\ wzbr – wzrboni: zdr – zdrowie, zdrewnia=y, zdr[j, zdrajca, i inne zdr zdj – zdj"cie, zdj': ¯ z % d % j': zdm – zdmuchn': ¯ z % dmuchn': zb= – zb='dzi: od` – odstawi:, odst'pi:, odwr[ci:, i inne `od pod` – podstawa, i inne pod` l>n – l>ni: wyra{nie z j"zyk[w obcych& nstr – konstrukcja ¯ com % struere str – astronomia ¯ gr. astron strudel ¯ niem. strudel ]wir\, strucla ¯ niem. strutzel, ltr – filtr ¯ ang., franc. ¯ filtrum ktr – elektryk(a skw – skwer ¯ >redniow. ang. square ¯ starofranc. esquarre szkw – szkwa= ¯ ang. squall ngw – sangwinik ¯ =ac. sanguis i inne, pogl'd, bo jest to zaledwie cz'stka – to co mi przysz=o na my>l, tj. bez wi"kszego wysi=ku, zainteresowania zagadnieniem, aspektem. z ¯ niem. zeit ]czas\, st'd zs u/ywane do tworzenia czasownik[w, szczeg. do czasu przesz=ego& koniec ˘ sko<czony, tworzy: ˘ stworzony, robi: ˘ zrobiony, broczy: ˘ zbroczony. podobnie d{wi"k w, i cz=ony od` i pod` te/ mia=y swoje funkcje gdy w postaci przedrostk[w. tak/e, d{wi"ki& r, rz cz">ciej u/ywane. Lachy ]mieszka<cy Korony Polskiej, okolic Krakowa, Polski P=d., Íl'ska\, Czesi, i Chorwaci ]zamieszkuj'cy niegdy> Karpaty Wschodnie\ maj' sk=onno>ci do opuszczania samog=osek, “>ci'gania” s=[w, wskazuje por[wnanie, jak franc. Garamond ]Claude Garamond, 16-wieczny drukarz\ ˘ garmond ]nazwa czcionki drukarskiej\, niem. geleit ]list /elazny\ ˘ glejt, ros. cze=owiek ]dosł. ku g[rze


yy

yy

czo=o ¯ cze=o % wie % k\ ˘ cz=owiek, ko=o: ˘ k=u:, got. stikls ˘ ros. stek=o ˘ szk=o. ˚polski j"zyk pod nr 700. =ac. vocalis ]litera\ ]d{wi"czna litera\ ˘ starofranc. vouele ˘ >redniow. ang. vowelle ˘ ang. vowel, ros. glasnaq bukva-g=asnaja bukwa.

samogwa=t osob.

masturbacja, seksualne wsp[=/ycie p=ciowe z urojonym partnerem. ¯ samo` ]sam siebie\ % gwa=t. w kr"gach katolickiego kleru zwane ipsacj'. †samojed{ char. ludo/erc•a(y. staropol. szamoyecz, ca 1500 szamoyedz anthro}po|phagi, szamoyedz lentrigones. hiszp. Caribal ]mieszkaniec Karaib[w, Wysp Karaibskich; termin u/yty przez Kolumba\, zmieniony pod wp=ywem =ac. canis ]pies\ ˘ hiszp. canibal ]zwierz"\, ang. cannibal, ros. l[doedljudojed }†ludojed|, kannibal. †samo=[wka pu=apka na zwierz"ta. ˚sobie=[wka, s=op, st"pica. staropol. 1500 szamolowka. >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka.

†samomar=y fizjolog.

zmar=y z przyczyn naturalnych, nie zabity, sam umar=. staropol. Tuk marchi samomarley.

†samo[sm]y\, sam[sm]y\ w o>miu, osobi>cie z siedmioma innymi, 1 % 7. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1402 szamooszm, 1420 yali gy szamooszmi, 1425 samoosm, 1436 samoosma odbicz, 1446, 1478 szamooszma, 1480 szamoosm. †samopi't]y\ w pi"ciu, osobi>cie z czterema innymi, 1 % 4. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1405 szamopanth, 1406 szamopøta, 1408 ¢szamopyth, 1411 samopøt, 1415 szamopanth, 1426 samopamtha silø, 1432 zamopøtha, 1446 zamop'd, samopi"t, 1447 szamopy'nth, 1448 szamopyath.

†samorzeczny rel.

Ksi"gi samorzecznych chwa= – Ksi"ga psalm[w. staropol. poczynayø szye kszy"gy

glosznych chwal albo samorzecznych proroka Dawyda krolya. =ac. liber Psalmorum, ang. Psalms ]book of the Bible in Old Testament\, ros.

psalom-psa=om.

†samosi[dmo w siedem os[b.

staropol. szamoszyodmo. †samosi[dm]y\ w siedmiu, osobi>cie z 6-ma innymi ^ 1 % 6. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1405 ssamossothni, 1410 samosodm, samosothm, 1424 samoszedm; szamoszyod-

my, szamoszyodmymy, sz'moszodm albo samotrzecz, szamoszyodm', samoszyodma szwyadkow, szamoszyodmo przyszagwszy, ssamoschyodm. †samostojno>: zesp[= istotnych cech, to, co w podmiocie istotne, niezmienne, esencja. staropol. 1426 samostoynoscz substancia, ang. substance, essence, ros. su]nost;-suszcznost.

†samostrza= broń.

kusza, >redniowieczna bro< sk=adaj'ca si" z =uku usadowionego na drewnianej kolbie w kt[rej wy/=obiony jest rowek na strza=" lub kamie<; napi"ta ci"ciwa zwalniana j"zykiem spustowym. ˚kusza. staropol. 1392 eze Michal poziczil Sandcowy samostrzala, 1399 witch ]w tich\ zamostralech, 1399 o ssamostrzal, 1406 samostrzalem, 1421 skopyamy a s szamostrzaly, 1423 samostrzal, 1469 szamostrzalu, 1471 schamostral,

ne slamal mecza ani samostrala ssegl ]nie z=ama= miecza ani samo-

strza=u z/eg=, spali= ¯ /ec\. franc. abralete, ang. crossbow, ros. samostr≠l=-samostre=. †samostrzelnik prof. rzemie>lnik wyrabiaj'cy =uki albo kusze. staropol. 1433 samostrzelnika s Gnyezna, 1465 szamostrzelnykovi, 1473 do szamostrelnika, ca 1500 szamostrzelnyk ballistarius. staropol. samostrzelnykowe zastøpi ˘ samostrzelnikowy – sk=adaj'cy si" z samostrzelnik[w. †samosz[sty w sze>ciu, osobi>cie z pi"cioma innymi, 1 % 5. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1396, 1400, 1405, 1419 samoszost, 1435 samoschosta, 1493 samoschoszth gawlthem. samotrzeci w trzech, osobi>cie z dwoma innymi, 1 % 2; {le w Ss 1953, ˚samo`. 1816, z pie>ni o Zawiszy Czarnym †1420& „Wtem zni/a drzewce, bod{cem konia zwiera, i samotrzeci na t=umy naciera.” ˚samowt[r. †samotrzecinacie w 13-tu, osobi>cie z 12-ma innymi. ˚samotrze:na:cie. staropol. 1401 ¢samotrzecinacze.

†samotrze:, samotrzeci

w trzech, osobi>cie z dwoma innymi. staropol. 1400 szamotrzecz, 1400, 1409, 1415, 1425 samotrzecz, 1434 szamotrzecza 1441 samotrzecza s pompczniky. †samotrze:na:cie w 13-tu, osobi>cie z 12-ma innymi ^ 1 % 12. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1407 samotrzecznaczcze, samotrzecznaczczye. samowar przyrz'd metalowy z grzejnikiem na w"giel drzewny, s=u/'cy do gotowania herbaty. ¯ ros. ˚samo % war. ¢samow=ast swoboda. staroros. samov=ast;-samow=ast. †samowt[r we dw[ch, osobi>cie z drugim, 1 % 1. {le w Ss 1953, ˚samo`. †samowt[rna:cie w 12-tu, osobi>cie z 11-ma innymi, 1 % 11. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1446 szamowtornaczcze. †samowt[r]y\ we dw[ch, osobi>cie wraz z drug' osob', 1 % 1. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1399 samoftor, 1400, 1406 samowtor, 1418 samowthor, 1419 nye wygnala samowthora, 1427 samowtora silø, 1434 szamowthoru, 1458 samoftorv, 1474 schamowthor.

samozwaniec char., osob.

¯ samo % zwaniec ¯ zew ]powo=anie\ ¯ zw ¯ zwuk ]d{wi"k, g=os\. †sampierz, s'pierz s'siad. †Sampson Samson, posta: biblijna. †sampierz s'pierz. †samsiad s'siad.

samura zwierz.

samica dzika, locha. ros. samur=-samur ]wieprz\. samuraj nale/'cy do dru/yny, rycerz, wasal ¯ jap. †samzielon bot. Pirola rotundifolia L. staropol. 1465 samzyelon pirula, 1472 samzelon senga. sanacja społ. uzdrowienie stosunk[w w jakiej> instytucji. =ac. sanatio ]uzdrowienie\.

sanatorium med.

zak=ad leczniczy, wypoczynkowy. =ac. sanatorius ]daj'cy zdrowie, uzdrawiaj'cy\ ¯ sanare ]uzdrawia:\. sandacz ryba. Lucioperca sandra, gat. ryby z rodziny okoniowatych; szara w niebieskie pr"gi. staropol. 1471 s'nd'cz barbulus. niem. sander. †sanda= drewno drzewa sanda=owego. staropol. 1472 sandal sandali}s|. arab. ∂andal, >redniow. =ac. sandalum ˘ starofranc. sandal,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

yy

>redniow. ang. sandells, ang. sandalwood.

sanda= odzież.

rodzaj trepa. ¯ sand ]piasek\. gr. sandalion, =ac. sandalium, >redniow. ang. sandalie, ang. sandal.

†sandares miner.

minera=, odmiana kwarcu. staropol. 1472 sandares sandaresum. ¢sandjan got. wysy=a:, sens& spowodowa: ch[d, niem. senden, anglosas. sendan, >redniow. ang. senden, ang. send.

sangwinik char., osob.

cz=owiek o gwa=townym, porywczym usposobieniu, krewki ¯ =ac. sanguineus ¯ sanguis ]krew\, ang. sanguine.

san-ie(ki, sanna, saneczka-rz(rstwo pojazd.

1. pojazd na p=ozach, zaprz"gany w konie, psy, renifery, przeznaczony do je/d/enia po >niegu, sanki, 2. techn. element d=utowniczy strugarki pionowej, przesuwaj'cy si" wzd=u/ jej =o/a. sn – >nieg ¯ ang. snow ¯ anglosas. snaw; isl. fenna ]pokrywa: >niegiem\, FS. staropol. 1393 sany, 1402 sani, 1461 szanye, 1487 sanye. >redniow. holend. sleedse ˘ ang. sledge, sleigh, niem. schlitten, wo=. 1289 na sani-na sani ]na sanie\, na san≠x=-na saniech ]na saniach\, ...na sanex= ouvezo-

wa, 1277. ros. sani-sani, sanki-sanki. †sanik bot. /akiel zwyczajny, Sanicula Europaea L. staropol. 1475 sanik, CK.

sanitar-iusz(ny(ka med. =ac. sanitas, franc. sanitaire, ang. sanitar-y(ium. sankcj-a(onowa: =ac. sanction ¯ sanctus, franc.-ang. sanction, ros. sankcq,

utver'denie.

sanktuarium rel. miejsce >wi"te

o przeznaczeniu kultowym. ¯ =ac.

†sanlert chem. zapewne azotan

potasu, saletra, KNO3. staropol. XV w. sanlerth. ang. potassium nitrate. sapa: fizjolog. ci"/ko oddycha:. odsapn': – odetchn':. pokr. ang. gasp ]=apa: powietrze z trudno>ci'\ ¯ >redniow. ang. gaspen, gayspen, ¯ staronord. geispa. ros. tq'ëloe dyxanie. staropol. XV w. sterto sapacz vel

chrapaczsapayancz; spirans schapayancz, dichay'ncz –

1. ci"/ko, g=o>no oddycha:, 2. dysze: z gniewem, rzuca: pogr[/ki.

saper(ka wojsk. starofranc. sappe, ang. sap ]kineta, w'ski r[w w kierunku wroga\.

†sapory spoż.

pachn'ce przyprawy do potraw.

¢Saracen wg S=ownika Webstera&

1. pierw. cz=onek dowolnego szczepu koczowniczego Syrii lub rejonu w jej pobli/u, 2. p[{niej Arab, 3. ka/dy muzu=manin, szczeg[lnie przeciwnik >redniowiecznych krzy/owc[w, XII–XIII wieku. nowogr. Sarakenos ˘ p[{no=ac. Saracenus ˘ starofranc. Sarazin, >redniow. ang. Sarasene ˘ ang. Saracen, ros. sracin-sracin.

sarafan odzież.

szlafrok, d=uga suknia kobieca. pers. sarapan, PF. saraj, seraj bud. pa=ac su=tana. ˘ Sarajewo, Bakczysaraj. pers. saraj ˘ tur. szaraj ros. seral;-seral. saraj, saraec= ]szopa\.

†sarbat mors.

marynarz, cz=onek za=ogi okr"tu.

sardynka spoż. Sardina pilchardus,

gat. ryby z rodziny >ledziowatych; przerabiana na konserw" w oliwie. gr. sardene, =ac. sardian, franc.-ang. sardine, ros. sardinka. †sardzony zepsute «studzienny». staropol. 1457 sardzony robak – paso/yt g=owy kt[ry mia= powodowa: migren".

†saremski, seremski miara.

zwi'zany ze Sremem ¯ Srem, w Jugos=awii. beczka o pojemno>ci u/ywanej w Sremie. w Ss1953& beczka o wielko>ci... itd. staropol. 1490 kuffa saremska, 1493 kuffa sereniska ]seremska\.

sarka-:(zm char., osob.

utyskiwa:, narzeka:. zjadliwy, z=o>liwy, ironiczny, szyderczy, przycina:. gr. sarx, sarkos ]kiszki\, gr. sarkazein, gr. sarkasmos, franc. sarcasme, ang. sarcasm. staropol. ca 1500 sarkacz – powoli i g=o>no pi:, siorba:. =ac. sorbere. sarkofag kult. ozdobna trumna z kamienia, br'zu, cz"sto pokryta malowid=ami lub p=askorze{bami. gr. sarx, sarkos ]jelita, wn"trzno>ci\ % phagein ]je>:\ ˘ sarkophagos ˘ =ac.-ang. sarcophagus, ros. sarkofag. sarn-a(iak anim., zwierz.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Capreolus capreolus, gat. ssaka z rodziny jeleniowatych. staropol. 1414 szarn', 1422 szarni, 1424 szarn, 1429 szarny, 1436 sarny, sarni po gorach, 1464 sarni, 1471, scharna capera; per capreas scharny, ca 1500 sz'rn'. franc. le chevreuil, niem. reh, rehbock, ang. doe ]p=owa sarna, kozio=ek\, roe-deer, roe-buck, ros. iz[br;-izjubr }†izubr|. ˚/ubr. staropol. ca 1500 szarn capricornus ˘ sarn – samiec sarny. staropol. 1435 ¢syrnye, 1497 szyarnych ˘ siarni – z sarnami zwi'zany. †sarnapa anim., zwierz. /yrafa. †sarnki w liczbie mnogiej, bot. Serratila tinctoria L. staropol. ¢sornky auricula gliris, ¢syrnky auricura gliris, 1472 szarnky gundula. sasanka bot. ro>lina wiosenna. staropol. 1. 1460 szeszenky filanium, ca 1465 zezenki ffilagium – sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. 2. 1472 byale sesenki lilium montanum – bia=e sesenki, zawilec wielokwiatowy, Anemone silvestris L.

szaszetka ma=a torebka z przegr[dkami ]$\.

†satan rel.

szatan, diabe=, czort, Lucyfer. uosobienie wszelkiego z=a, przeciwie<stwo dobroci. Lucyfer zapala= >wiat=o Bogu, zapewne wieczorem, o zachodzie s=o<ca, by B[g m[g= lepiej widzie:, anio= kt[ry zbuntowa= si" mu w ko<cu. czynnik do wyja>niania wszekich czyn[w o negatywnym wyd{wi"ku, /e to za podszeptem szatana. hebr. satan ]wr[g\, ang. Satan, Devil ˘ satanic, ros. satana-satana, d;qvol-diawo= ˘ sataninskij-sataninskij, d;qvol;skij-diawolskij.

satelita(rny techn. satrapa poz społ. ¯ staropers. szathrapavan ]chroni'cy l'd\.

namiestnik prowincji maj'cy nieograniczon' w=adz". gr.-=ac. satrapes, >redniow. ang. i ang. satrap.

saturator techn.

aparat do nasycania cieczy gazem. =ac. saturatio ˘ saturator, ang. saturator, ros. nasy]at;nasyszczat ]nasyca:\.

satyna tkan.

at=as, g=adki jedwab lub bawe=na, o splocie at=asowym, maj'cy lekko b=yszcz'c' powierzchni". starofranc., >redniow. ang. i ang. satin, ros. atlas.


yy

satyr mit.

w greckiej mitologii, bo/ek las[w, zwykle maj'cy o>le, kr[tkie uszy, torso cz=owieka, i nogi kozy. “mit[w greckich” c.d., urojenie, >wiadectwo czas[w powszechnej niewiedzy. gr. satyros, =ac. satyrus, franc. satyre, ang. satyr, ˚faun. satyr(a(yk literacki utw[r uszczypliwy, dosadny, pierw. danie z r[/nych owoc[w. ¯ satur ]do syta\, =ac. satira, satura.

satysfakcja osob.

uczucie przyjemno>ci, zadowolenia. =ac. satisfactio ]zadowolenie\, starofranc. satisfaction ˘ >redniow. ang. satisfaccioun, ang. satisfaction, ros. udovletvorenie. sauna bud. =a{nia fi<ska ¯ fin.

sawanna geogr.

obszar mi"dzyzwrotnikowy, w klimacie suchym, pokryty trawami, pojedy<czymi drzewami i krzewami. ¯ hiszp. Sabana, ¯ karaib. zavana. sawantka osob. erudytka, kobieta wykszta=cona, zwykle popisuj'ca si" swoj' wiedz'. ¯ franc. savante. s' liczba mnoga  liczba poj. jest, wo=. 1289 sout;-sut ]s'\, soutsut ]s'\. s=aw. U ˘ pol. Å, ´. s'cz-y:(ek ruch. ¯ si'k(ciec. s=owotw. baz' ang. soak ]z(za(prze( (moczy:, nasi'kn': wilgoci'\, OA ˘ Å; K ˘ Cz. s'cz ]1. ciek, struga ˘ rz. Wilga, 2. woda, mokrz, staropol. wilgo:\. s=owotw. poch. podsi'k ]podciek\ ¯ pod` ]od spodu\, wys'czy:. ang. to trickle, to drip, ros. kapat;-kapat, teh; (po kaplqm)-tecz ]po kapliam\. †s'd naczynie. ¯ s=aw.-ros. sosud(y. U ˘ Å, ´. =ac. vas ]naczynie\ ˘ zdrobn. vascellum, franc. le vase, la coupe, starofranc. >redniow. ang. i ang. vessel, staroros. sosud=-sosud.

s'd(ny(ownictwo(owy(zi: prawn. 1. aparat wymiaru sprawiedliwo>ci i czynno>ci z tym zwi'zane; wyrok(owanie, orzeczenie, 2. rozwaga, my>l, opinia, m'dro>:. s"dziwy, s'd•owy(ny; os'd, przes'd, ja s'dz" – my>l", moja opinia. 3. ¢mowa, os'd ˘ po•s'dzenie ]po•m[wienie kogo o co>, przypisanie komu czego>, szczeg. z=ego, negatywnego wyd{wi"ku\. s=aw. sud. staropol. s'd, U ˘ Å, ´& 1388 sand,1399 po prawu szødu, 1400 z gnesdzenskego sandu,

yy 1425 w szandze, 1445 y potkomorzego sz'du ]z s'du\,

do s'ndv, kv s'dv, do sandow, w s'dze, w sz'dzech, kv sz'ndv, sz'ndowy, sz'dowy, do sz'ndow, v sz'dze, w sz'nd, sz gych s'd sz' sklada, przed szwyeczkym szandem ˘ sand, szød, sød, szand, szandd, sz'dz, sz'd, s'd, s'nd, sandd, ssand, ss'd, ssød,

w Ss 1953 blisko 12 kolumn cytat[w – 1. instytucja wymiaru sprawiedliwo>ci, osoba lub zesp[= powo=any do wymiaru sprawiedliwo>ci& - burgrabi]ego\ s'd, - duchowny s'd ]drog' Ko>cio=a\, - krolew]ski\ s'd, - s'd polski; - s'd siedz'cy, - wielki s'd, - wojewodzy s'd; - wyszy s'd, 2. w=adza s'dowa, jurysdykcja& - s'dy czyni:, - okr"g s'dowy, - pospolity s'd, 3. rozprawa s'dowa, roki s'dowe, post"powanie s'dowe& - gajeny, gajny, gajony, jawny, osadzony s'd, - gor'cy s'd; - po=o/ony, wy=o/ony s'd; - przykazany s'd; - s'd gai:, zebra:; - s'dem odzier/y:, zby:, w s'dzie doby:; - osadzi: s'd; - s'dy s"dzi:; - siedzie: na s'dzie, 4. miejsce sprawowania w=adzy instytucji wymiaru sprawiedliwo>ci, miejsce odbywania rozpraw s'dowych, 5. wyrok, orzeczenie s'du, orzekanie w sporze s'dowym, te/ wydawanie wyroku, skazywanie, - gajony s'd; - jawny s'd, s'd spisan]y\; - os"dzi: s'dem, uczyni:, - wydawa:, wyda: s'd, 6. mniemanie, pogl'dy, 7. przysi"/ny s'd – przysi"ga. za(po(przy(o(roz•s'dzi:. S'd Ostateczny rel. urojenie, jeden z fundamentalnych dogmat[w wiary chrze>cija<skiej o istnieniu /ycia pozagrobowego w kt[rym... B[g-Ojciec siedzi w fotelu, i – zapewne – lask' str'ca sznur wiernych, prosto do piek=a, bo wszyscy s' grzesznikami, bez wyj'tku, w por[wnaniu z niedo>cignion' doskona=o>ci' Boga. Lecz obok Boga siedzi Jezus Chrystus, po prawicy, i ten wielu najwi"kszych z=oczy<c[w prosto do nieba >le, zanim stan"li przed obliczem Boga, bo, przed sw' >mierci', uwierzyli w

bosko>: Jezusa i szczerze /a=owali za grzechy – rozumie: nale/y& szczerze na ich standard my>lenia, rzecz zostawiona z=oczy<com do w=asnego os'du. Nie ma nic bardziej pustego, mijaj'cego si" ze sprawiedliwo>ci', kar', by p[j>: do nieba za samo uwierzenie w bosko>: Jezusa i szczere /a=owanie za z=e, niegodziwe /ycie przez dekady. Tak wysoka nagroda wynikiem niebosko>ci Jezusa za jego /ycia. Im wi"ksza nagroda – tym bardziej w'tpliwa podstawa, zas=uga; psychologiczne uzupe=nienie, kompensata braku. Na umys=y dzieci lat 10–12, ˚niedorozw[j, pederasta. „...siedzi po prawicy Boga-Ojca...” – ciekawe wi"c kto siedzi po lewicy. Po lewicy siedz' kap=ani plemienia Levi ˘ Lewita. Odpowiedzi' Stary i Nowy Testament; w Starym – pakt ?yd[w z Bogiem – wszyscy ?ydzi maj' by: zbawieni, niebo im gwarantowane, a w Nowym – pakt ludzko>ci z Jezusem Chrystusem – tylko ci, kt[rzy uwierz' w bosko>: Jezusa i szczerze /a=owa: b"d' za grzechy. Jezus wi"c siedzi po prawicy ¯ praw ]s=uszno>:\, a po lewicy nie wiemy kto, zostawiona na domys=. Siedzi po prawicy i “swoich” tj. wyznawc[w siebie, prosto do nieba >le, zanim stan' przed obliczem surowego Boga, by sko<czy: w piekle. „...siedzi po prawicy Boga-Ojca...” – musi siedzie:, bo gdyby sta= przez 2 tys. lat, dzie< i noc, to nogi by go zabola=y. A B[g-Ojciec – stary cz=owiek z siw' brod', siedzi na tronie kr[lestwa swego, i posypia tam od czasu do czasu. W[wczas samoloty spadaj' z nieba, w tym pod Smole<skiem, 10 kwietnia 2010, z dostojnikami kleru, i inne nieszcz">cia napotykaj' wiernych, w tym kataklizmy& kl"ski g=odu, plagi, powodzie, tornada, huragany, trz"sienia ziemi, wojny – Tatarzy morduj' wiernych Prawos=awnej Cerkwi, 1237, a bezbo/ni komuni>ci wygrywaj' wojn" z hitlerowskimi Niemcami, 1945, kt[rych /o=nierze nosili na pasach “Gott mit uns” ]B[g z nami\. Watykan, za podszeptem Jezusa-boga, szmuglowa= hitlerowskich oprawc[w do Ameryki Po=udniowej& Josefa Mengele ]1911.03.16–†1979.02.07\, Adolfa Eichmanna ]1906.03.19–†1962.03.31\, i dziesi'tki innych, podrz"dnych “rozwalaczy” z lokalnych miejsc strace<. Za> Rz'd USA przymyka= oko na Klausa Barbiego ]1913.10.25–†1991.09.25\ zwanego “Rze{nikiem Lyonu”, i wsp[=pracowa= z hitlerowcami, jak Wernher von Braun ]1912.03.23–†1977.06.16\, i innymi, w dziesi'tkach, >wiadomie, dot'd, a/ wymarli na terenie USA. Dopiero w[wczas wzi'= si" energicznie do >cigania zbrodniarzy hitlerowskich,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

oko=o 1980. ?e te/ wszechmocny B[g ma s'dzi: przest"pc[w dopiero po >mierci, nie za /ycia. Nie mo/e znale{: sposobu na nich, si=y. Pracowity, nie m"czy si" czynno>ci', o niewyczerpanym zapale jest, bo wtr'ca do piekie= z pr"dko>ci' 2–3 os[b na sekund", dzie< i noc, gdy/ tyle rodzi si" na >wiecie, czyli ok. 180–250 tys. ludzi na dob" – pomys=odawca nie by= >wiadom aspektu, ciasnej wiedzy o zaludnieniu Globu. I takim te/ pomys= S'du Ostatecznego trafia do wyobra{ni, i drewniana Arka Noego te/, na kt[rej wszystkie gatunki zwierz't >wiata zmie>ci=y si", wszystko co tylko /ywe na Ziemi zmie>ci=o si" po jednej parze ]bo «>wiat» to okolica\, i inne bajki z wiar' zwi'zane. Pr"dzej Bogu by=oby zg=adzi: ludzko>: nast"pnym, kilkudniowym Potopem i zacz': dzie=o zaludniania od nowa, ni/ siedzie: tysi'cami lat by g=adzi: w tym czasie – z zadowoleniem diab=a – dusze grzesznik[w kt[rych umi=owa= i stworzy= “na podobie<stwo swoje”, gdyby B[g my>la= ]B[g ^ ksi'dz, pastor, kap=an\. Wg ko>cielnej doktryny, wszyscy ludzie grzesz', wi"c wszyscy sko<cz' w piekle – B[g-Ojciec na pr[/no traci czas urz'dzaj'c im S'd Ostateczny, je/eli z g[ry wiadomo /e tak jest i tak b"dzie. Rozprawa o lapsusach wiary jest kopaniem le/'cego. W tym stanie zostawiam my>l'cym do os'du ju/ teraz, przed S'dem Ostatecznym, tj. zanim S'd Ostateczny nast'pi, czy S'd Ostateczny mo/liwy jest, i czyj to wymys=, ludzi o jakich horyzontach. ang. the Last Judgement, Judgement Day. †s'decki wyrabiany w S'czu staropol. 1495 item VII vlne tele

Colnensis, item XIII vlne tele s'dexz}k|ey. †s'dno pojemn.

naczynie, koszyk, ¯ s=aw. staropol. ca 1455 szandno cartallum, 1457 sporta scutellarum vlg. saydno ]w miejsce sandno\ 1463 sadno cartallum. =ac. vas, corbis, franc. vaisseau, ang. 1. vessel, craft, ship, 2. vessel, dish, basin, s=aw.-ros. sudno-sudno, U ˘ Å, ´, 1. mors. statek, okr"t ˘ l. mn. suda, ang. 1. vessel, craft, ship, 2. pojemn. naczynie ˘ w l. mn. sudna, ang. 2. vessel, dish, basin ˘ posuda-posuda, ang. vessels, plates, dishes. s'dny rel. s'du dotycz'cy. staropol. szadne ]s'dne\, 1471 w sch'dnem myesczie,

yy on ]Chrystus\ f dzen szødny na szød przydze; do dnia sødnego, po dnyv sz'dnem ˘ szødny, sz'dny, szadny. ang. judgment day, Judgment Day. s'downie prawn.

na mocy wyroku s'dowego, w drodze s'dowej. staropol. 1451 sandownye. †s'dowy s'du dotycz'cy. staropol. ca 1420 szødowemu osødzonw, ca 1428 rzeczy szondowich. ang. sentence of the court, ros. rewenie suda-reszenie suda.

†s'dz'cy prawn.

s'dz'ce dni – dni urz"dowania s'du. staropol. w sadzacze dny.

†s'dzenie prawn.

1. rozpatrywanie spraw w s'dzie, 2. wyrok, orzeczenie s'du. staropol. 1. kv sandzenyv rzeczy; moczy s'dzenya, 2. schandzenye sententiam; badzye dostoyen ssadzenya. =ac. 1. dies, quibus iudicia exercentur, 2. sententia iudicum. s'dzi: ]si"\ procesowa: ]si"\. ¯ s'd& 1. opinia, zdanie, mniemanie, st'd 2. orzeka:, wydawa: opini", 2.a. prywatnie, wyra/a: si", 2.b. z urz"du s'dem zwanym. znaczeniowo pokr. waga ˘ roz•s'dzi: ^ roz•wa/y:, nie•roz•s'dny ^ nie•roz•wa/ny. staropol. 1402 szondzycz;

szandzycz, sødzicz, sz'dz'... szadzycz, 1471 vkasch uel sandz ˘ szondzycz, szandzycz, sødzicz – s'dzi:, s'dzi: si"& 1. orzeka: o czyjej> winie ]lub niewinno>ci\, wydawa: wyrok, te/ rozpatrywa: sporn' spraw" 2. wymierza: sprawiedliwo>:, sprawowa: w=adz" s'downicz', 3. s"dzi: si" – procesowa: si", wie>: sp[r s'dowy, 4. mniema:, uwa/a:, mie: zdanie o kim>, o czym>. ang. legal procedure, ]kogo>\ to judge, to try, ]o czym>\ to judge ]of, on, by\,

to criticize, to consider, to think, to be of ]the\ opinion,

ros. ]z kim>\ sudit;/sq-sudit(sja ]ang. to go to law\. staropol. s'dz'cy,

do(od(o(po(przy(roz(u•s'dzi:, ob(od(o(po(prze(przy(roz•s'dza:. ~s'dzi: czas niedok. ¯ s'd ]opinia, waga, mniemanie\, rozstrz'sa: sprawy w celu nabrania pogl'du, szczeg. przeciwnych stron. s=owotw. pokr. rozs'dek ]rozwaga\. ros. sudit;-sudit, ang. to judge. za•s'dzi: – czas dok. ¯ s'dzi:, 1. przyzna: wyrokiem

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

s'dowym, 2. skaza: wyrokiem po•s'dzi: – my>l' przypisa: komu czyn kt[rego nie dopu>ci= si", pope=ni=; podejrzenie o to przy•s'dzi: – skaza: wyrokiem, przy ^ za o•s'dzi: – mniema:, po rozpoznaniu “dooko=a”; os'd roz•s'dzi: – wnikn': w spraw" i wyda: wyrok, opini"; rozs'dek, z` ˘ roz` Nie nale/y& prze•s'd(ny – zabobon prze•s'dzony – s'd ju/ wydany, z g[ry, przed rozpraw' s'dow'

†s'g 1. s=up ˘ pos'g, 2. wg Ss 1953, stos drzewa }drewna, J.D.| maj'cy d=ugo>: i wysoko>: jednego s'/nia }bez szeroko>ci$# J.D.|, wg innego {r[d=a, obj"to>ci ok. 3 m sze>ciennych. 1 s'/e< ^ 3 =okcie ^ 1,787 metra ˘ 1 s'/e< sze>cienny – omal 5 m3. †s'mnie: mie: “na sumieniu” ]uwadze, my>li\, my>le: o czym>, odwo=anie si" do rozs'dku. ¯ so ]roz` ¯ razem\ % mniema: ]¢s'dza: ˘ s'dzi:\. staropol. nye szamnyvcz sze, sz'mnalyessz sz' – 1. mie: w'tpliwo>ci, sprzeciwia: si", 2. ba: si", l"ka: si", obawia: si" czego>, 3. wstydzi: si", /a=owa: czego>. ang. to doubt, ros. somnevat;sq-somniewatsja. †s'mnienie osob. sumienie. †s'pierca ¯ supr, U ˘ Å, ´. staropol. powod ma pozwacz sam-

pyercz'; a gdy na roku sapyerz stanye a powod nye stanye, tedy s'pyercza ma bycz wyzwolon od rzeczy –

1. pozwany, strona procesowa broni'ca si", 2. pow[d, strona procesowa wyst"puj'ca z pozwem. †s'pierz ¯ supr, U ˘ Å, ´ dosł. przeciwnik, ¯ ¢supr ˘ supruga. 1. pozwany, strona procesowa broni'ca si", 2. pow[d, strona procesowa wyst"puj'ca z pozwem. 3. pe=nomocnik, zast"pca procesowy, 4. ten, kto jest {le usposobiony do kogo>, nieprzyjaciel, prze>ladowca, wr[g. staropol. 1479 s'pyerzna ]strona\ – strona pozwana w procesie s'dowym. =ac. ob` % ponere ˘ opponere ˘ opponens ˘ ang. opponent, adversary, franc. adversarie, antagoniste, niem. gegner,


yy

ros. protivnik-protiwnik. †s'prza oskar/enie, skarga s'dowa. staropol. 1397 zamprze dictis. staropol. samprzowo, s'przowego ˘ samprzowo, s'przowy – s'przow]y\ – zwi'zany z s'pierzem, stron' pozwan' w procesie s'dowym. =ac. accusare ˘ accusatio ˘ starofranc. acusation ˘ >redniow. ang. acusacioun ˘ ang. accusation, charge, ros. obvinenie-obwinienie.

s'siad(owa:(uj'cy, s'sied-ni(zki(ztwo społ. dosł. wsp[=siedz'cy ¯

so ^ co ^ wsp[=` % siad. staropol. 1391 sz ginimi szøsadi ]z innymi s'siadami\, søsadom mogim ]s'siadom moim\, 1410 ¢sansandom, 1413 sz søsadi przeoral; vsilszeli s'syedzi, 1428

yako gynym szanszadom; s'szedzy, sz'szada, sz'nsszada, v szaszadow, sansyadi, sz'szy'dowy, sz gednym sz'szy'dem – osoba

mieszkaj'ca w tej samej wsi, mieszkaj'ca w pobli/u, maj'ca posiad=o>: blisko kogo>. =ac. vicinus, franc. voisin]e\, anglosas. neahgebur ˘ >redniow. ang. neighbour, nyebour ˘ ang. ]Brit.-Eng.\ neighbour, ]Am.-Eng.\ neighbor, staroros. sos≠d=-sosied ˘ sosed-sosied. staropol. od szøøszadi swey',

y vezvala przyaczyolky y szaszyady ˘ szøøszada, szaszada –

s'siadka, kobieta mieszkaj'ca blisko kogo>. =ac. vicina. staropol. myedzi osobami søszetnimi ˘ søszetni – s'siedni, znajduj'cy si" obok, blisko. staropol. sz'szyeczskim, saszyeczkye ludze ˘ sz'szyeczski, saszyeczky – s'siedzki, s'siedzski& 1. zwi'zany z s'siadem, 2. s'siedzcy ludzie – obcy, nie podlegaj'cy prawu miejskiemu. staropol. s'siedztwo, s'siedstwo, s'siedzstwo – miejsce znajduj'ce si" w pobli/u czego>, najbli/sza okolica. franc. voisinage, niem. nachbarschaft, ang. neighborhood, ros. sosedstvo-sosiedstwo, okrestnost;-okrestnost. †s'siek zasiek ¯ za % siek ]r'b\, dosł. ¢odr'b ˘ odr"bn-y(o>:. staropol. 1426 sanszeky, 1494 reservacula albo szasyeky, ca 1500 sz'szyek granarius; 1435 sanszeki – 1. skrzynia lub przegroda w spichlerzu do przechowywania ziarna, 2. przedzia= w stodole, w kt[rym

yy sk=adano zbo/e. =ac. 1. cista, granariii disseptum, 2. horrei disseptum, niem. berhau ]zasiek\. †s'spia czy te/ osep ]$\ s'sep ]$\ danina uiszczana w zbo/u, wg Ss 1953. staropol. 1490 cum omnibus cen-

sibus, dacionibus, proventibus,... insipacionibus albo z sospia.

}z osypki ¯ osyp % ka ¯ osep, staropol. EY, ˚]litera\ E, J.D.|. s'/enie pokr. sag ¯ sah, GH; miara d=ugo>ci, r[/na zale/nie od okolicy, tu r[wna jednemu =okciowi, s'/e<, wg Ss 1953.

†s'/e< miara.

miara d=ugo>ci, r[/na zale/nie od okolicy, przewa/nie r[wna trzem =okciom, czyli sze>ciu stopom, wg Ss 1953. dawna miara d=ugo>ci w Polsce, ok. 190 cm, wg mSjp 1969; wg innych& 1 s'/e< ^ 3 =okcie ^ 1,728 m w Rosji& 2,134 m ¯ 1 wiorsta ^ 500 s'/ni ^ 1067 metr[w. ¯ sag, sah, % `en ]jeden\. staropol. 1416 vlg. szoyene ]pro szøzene, s'/ni\, 1436 sønszen ]s'/ni\, 1462 na trzy ¢sz'zanye ad tres passus; s'szenye, ca 1500 sszazen cubitus. czes. sah, moraw. saha, wo=. 1289 sa'nei-sa/nei ]s'/ni\, ros. sa'en=-sa/en. scali: po='czy: elementy w ca=o>:, skupi: je, zespoli:. wo=. isceliti ]wyleczy:\ ¯ is ]wy\ % celiti. scedzi: ¯ s ]czas dok.\ % cedzi:. staropol. 1471 sczadzyl ˘ scadzi: – o mleku& przepu>ci: przez p=[tno albo sito. scena(riusz(rzysta bud.,

scen-eria(iczny(ograf

cz">: sali teatralnej, oddzielona od widowni kurtyn'. gr. skene, =ac. scena, ang. scene.

sceptrum kult.

wysoce ozdobna laska, inkrustowana, z ornamentami, symbol w=adzy kr[lewskiej lub papieskiej, niezale/ no>ci, trzymana z okazji ceremonii. 1816 r., opis obrz'dku sk=adania ho=du, przez Albrechta, ksi"cia Prus, z=o/ ony 1569 Zygmuntowi Augustowi, w Lublinie, tekst pisany przez Aleksandra Gwagniniego †1614, naocznego >wiadka, kr[l& „Ubrawszy si" szed= na maiestat, a w prz[d i pozad szli Panowie senatorowie i Rada co przednieysza duchowna i >wiecka& miecz go=y na obie strony ostry Andrzey Zborowski Miecznik korony i iab=ko z=ote ze z=otym krzy-

/em Piotr Zborowski Woiewoda Sandomirski, sceptrum za> kr[lewskie Myszkowski Wda Krakowski przed kr[lem nie>li.” ˚sulejata, dalmatyka, piwia=, pozad. staropol. ca 1500 ¢ceptrum est ornaemntum regis sczeptr. staropol. sceptrvm; zaklyøl yes ceptra gich. gr. skeptron ˘ =ac. sceptrum ˘ starofranc. sceptre, ceptre ˘ >redniow. ang. sceptre, ceptre ˘ ang. scepter, wo=. skypetr= ]w Ipat. ltpsi pod 1255, w rzecz. 1253\. †schaby zepsute& ska=y, Ch ^ K. staropol. 1471 schaby. †schadza: si" ¯ s ]czas dok.\ % chadza: ]cz"sto chodzi:\ ¯ ch[d. staropol. 1484 sye zchadzay';

may' sye zchadzaczi; gdzye szye lud schadzal; syø schadzaacz; sza schadzaly; rownye schadzaly szyø, szye schadzaly, szø zchadzali ˘ schadzacz, zchadzacz – 1. gromadzi: si" w jednym miejscu, 2. spotyka: si", 3. styka: si", 4. sp[=kowa:, 5. traci: na czym>. ang. 1. to gather, 2. to meet ech other, 3. to touch each other, 4. to have sex.

schn': proces.

¯ suchy ]bez wilgoci\. staropol. 1466 szchn'czych, 1484 schnwcz, ca 1500 szchn'ly; schn'cz, szchn'l, ˘ schn'cz – 1. usycha:, traci: wilgo:, 2. s=abn':, traci: si=y. ang. to dry, to become dry, ]usycha:\ to wither, ]marnie:\ to wane, to waste, ros. soxnut;-sochnut. staropol. o(prze(przy(u(wes(wys( (ze•schn':. †schod wyj>cie, koniec, >mier:. =ac. ex` ]wy`\ % ire ]i>:\ ˘ exire ˘ exitus ˘ exitum ˘ ang. exit, ros. vy/u-xod-wy(u-chod. †schodno $, wg Ss 1953. staropol. 1395 ot tego v}zi|øli

szobe rok gini do Vtroszina ne schodno gich listom ]...nie zgro-

madzono ich “listem”, tj. pisemnym wezwaniem\, ˚schadza: si". †schodzenie ¯ s ]czas dok.\ % ch[d. staropol. szchodzenye – 1. zanikanie, przemijanie, 2. cechy ='cz'ce, wsp[lno>:, 3. zgromadzenie, zebranie. =ac. 1. transeundi, 2. communio, 3. convetus, ang. 1. passing, diminishing, 2. common attributes, 3. gathering.

schodzi: ruch.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

zst"powa:, i>: w d[=. staropol. schodzy, schodziwszi, 1471 schodzylyszmy, bila schodzila

zemyø, iest zchodzil, zchodziw wszitek Israhel, schodziwschi, schodzyl ˘ schodzycz, zchodzycz –

1. przew"drowa:, obej>:, 2. ko<czy: si", nikn':, przemija:, 3. obchodzi:, 4. spada: na kogo>, dosi"ga:, 5. schodzi:, zst"powa:, }schodzi: ni/ej, wg Ss 1953|, 6. traci: na czym>, 7. obraca: si", 8. schodzi: si" – gromadzi: si" w jednym miejscu, 9. schodzi: si" – sp[=kowa:, 10. schodzi: si" – zderza: si" w boju. =ac. 1. perambulare, ambire, circumire, 2. desinere, evanescere, deficere, transire, 3. abire, decedere, 4..., 5..., 6..., itd. ang. go down, ros. spuskat;sq-spuskatsja. staropol. schodzi: – ko<czy: si", przemija:. staropol. schodzi: na czym> – zbywa:, nie dostawa:. †Old Polish expire. schowa: ukry:, celowo z=o/y: niewidocznym miejscu. staropol. schowa: – zachowa:. staropol. schowanie – schronienie. ¯ s % chowa: ]1. kry:, 2. chroni:\. ang. hide, conceal, †Old Polish hide, shelter; preserve, ros. skry-vat;/t;-skry•wat(t. †schwali: kogo> zachwali:, zaleci:, przywabi: do kogo>.

scepty-k(czny osob.

osoba krytycznie odnosz'ca si" do wszystkiego, w'tpi'ca o wszystkim; z pewn' doz' pesymizmu lub negatywu w rozwi'zywaniu zagadnie<. ¯ gr. skeptikos ]my>l'cy\, =ac. scepticus, starofranc. sceptique ang. skeptic(al, ros. skepti-k/heskij.

schab spoż.

mi"so wieprzowe, cz">: >rodkowa g[rnej po=[wki tuszy trzody chlewnej. schadzka um[wione, zwykle potajemnie, spotkanie, randka. ¯ s ]z\ % chodzi:.

scheda prawn.

dziedzictwo, spadek, spu>cizna. gr. schidzo ]rozdzielam\ ˘ =ac. scheda ]oddarty kawa=ek\.

schemat(yczny(yzm szkic, struktura, plan. gr. schema(tos ]plan, wygl'd, forma\ ˘ =ac. schema ˘ ang. scheme, ros.

sxema, konspekt.

scherzo muz. utw[r instrumentalny ¯ ital scherzo ]/art\.

schizma rel. roz=am religijny. gr. schisma ¯ schizein ]rozszczepienie\, =ac. schisma, starofranc. cisme, scisme, >redniow. ang. scisme, ang. schism, ros.

raskol.

schizofreni-a(k med.

choroba psychiczna charakteryzowana przez halucynacje, z=udzenia i zatopienia si" ]wycofanie z /ycia\. gr. schisma ¯ schizein ]rozszczepiam\ % phren ]umys=, rozum\.

schlebia: osob.

stara: si" przypodoba: komu, przy>wiadczaj'c, potakuj'c, chwal'c przesadnie, itp., dla korzy>ci osobistych. franc. caresser, flatter, ang. ]slang\ canoodle; to caress, fondle, cherish, ros. laskat;-=askat.

schludn-y(ie osob.

dbaj'cy o czysto>: swego wygl'du, skromny, zgrzebny, lecz czysty, zadbany. schn': proces. stawa: si" suchym. za(u(prze(przy(obe(o(do(pode( (wy(ze•schn':. ~schn': pozbawia: wody, wilgotno>ci dzia=aniem niedosyt[w powietrza, promieni s=o<ca. za•schn': – czas dok. ¯ schn':, tak zwykle o ranie u•schn': – tak zwykle o ro>linie, u ^ pod ^ za prze•schn': – na wskro> przy•schn': – troch", przy ^ pod(e obe•schn': – dooko=a do•schn': – zupe=nie pode•schn': – troszk" wy•schn': – zupe=nie ze•schn': si" – sta: si" zbyt suchym, ¯ zsycha: si" roze•schn': si" – pop"ka: wskutek schni"cia ¢schodataj emigrant, potomek. ¯ s % chodat  i>: % aj. staroros. sxodataj-schodataj, ros. vyxodec, potomok.

schod-y(zi:(ek ¯ s ]z\ % ˚chodzi: ]st'pa:\. z – symbol upadku, w d[=; w – symbol wzrostu, w g[r" ˘ wchodzi: scholastyka – 1. g=[wny kierunek >redniowiecznej filozofii chrze>cija<skiej, charakteryzuj'cy si" d'/eniem do rozumowego udowodnienia dogmat[w religijnych, opieraniem si" na autorytetach ]Pisma >w., Ojc[w Ko>cio=a, Arystotelesa\ jako g=[wne {r[d=o poznania prawdy, abstrakcyjnymi analizami i spekulatywnym dociekaniem bez odwo=ywania si" do do>wiadczenia, 2. pot. dogmatyczne filozofowanie, rozstrzyganie spor[w przez odwo=ywanie si" do autorytet[w;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

yy formalistyczne, ja=owe dociekania. staropol. 1434 scolastyk – cz=onek kapitu=y zajmuj'cy si" sprawami szko=y katedralnej lub kolegialnej, albo jeden tytularny pra=at kapitu=y. gr. scholazein ]po>wi"cenie wolnego czasu na nauk", odpoczywa:\ ˘ gr. scholastikos ]szkolny\ ˘ =ac. scholasticus ˘ ang. scholastic(al(ism, ros. wkol;nyj-szkolnyj, sxolastiheskij. †schorze: os=abn':, straci: si=y. staropol. oczy moye schorzaly; XV w. infirmata est zvøntlala vel szchorzala. ang. to faint, ros. padat; v obmorok.

schorzenie biolog.

proces patologiczny, nienormalne funkcjonowanie organizmu lub jego cz">ci; ¯ choroba. schowa: ¯ s ]czas dok.\ % chowa:. umie>ci:, w=o/y: w miejsce niewidoczne z zamiarem przetrwania. staropol. ca 1420 szchowanemu, 1422 szchowacz; y schowal gych, 1432 any thych rzeczy

schowala; szchowal, schoway, schowa gi, schova, schoval, schowal syø, yemu kazal myecz zchovacz, schowacz, schowana, schovala –

1. ukry:, 2. przyw=aszczy: sobie, 3. przechowywa: na p[{niej, 4. przechowywa: dla zabezpieczenia, 5. zachowa: co> nienaruszone, dochowa:, dotrzyma:, 6. ustrzec, uchroni:, 7. w=o/y:, po=o/y: na swoim miejscu, 8. pomie>ci:, obj':, 9. o umar=ych – pogrzeba:, 10. wychowa:, wyhodowa:. †schowanie skrytka, kryj[wka, s=owotw. pokr. schowek, chowa:. staropol. 1404 ¢sszowana;

schowanya; y schovanye odzyerzecz }r-z| nye mo/e, kakosz czy' odzyerzy svyat dzyevyczy

}w Ss 1953 znaki zapytania, >wiadcz'ce o niezrozumieniu kontekstu, sensu& svyat jako zyvot$, dzyevyczy $; svyat ^ >wi"tej; dzyevyczy ^ dziewicy, >w. Marii, matki Jezusa, ˚deklinacja, J.D.|. 1. miejsce przechowania, schowek, sk=ad, 2. to co schowane, zapasy, 3. przebywanie, 4. przechowanie dla zabezpieczenia. ang. hiding-place, refuge, shelter, ros. ube'i]e-ubie/iszcze. †schowaniec poz społ. s=uga. staropol. wszitky schowanyce; schowanyecz; zchowanczy.


yy

=ac. vernaculus, famulus, starofranc., >redniow. ang. i ang. servant, ros. sluga-s=uga, slu'itel;. †sch[d ¯ s ]w d[=\ % ch[d ¯ krok. staropol. 1468 schody, ca 1450 chaos magnum przepascz, veliky szchod. 1. stopie<, 2. przepa>:. =ac. 1. gradus, 2. loca abscissa, praerupta, chaos, ang. 1. grade, degree, 2. abyss, precipice, ros. 1. stepen;-stepe<, 2. bezdna-bezdna, propast;-propast. †schromi: okulawi:, ¯ chromy ]kulawy\, wg Ss 1953& okaleczy:. s=owotw. baz' ¢chrom ¯ ¢chron ]bieg\ ¯ gr. chronos ]czas\, ˚schron. staropol. zchromyl wszitki konye

wozowe. ang. to limp, to halt, to be lame,

ros. xromit;-chromit ¯ xromat;.

schron(ienie(isko bud., wojsk.

¯ s % chron]i:\; bunkier, obiekt fortyfikacji; dom opieki, przytu=ek. s=owotw. baz' ¢chron ]bieg\ ¯ gr. chronos ]czas\ ˘ bie/'cy ]na czasie\. ang. shelter, ros. ube'i]e-ubie/iszcze ¯ bieg, ]ochrona\ za]ita-zaszczita ¯ ]it-szczit ]tarcza\. †schrona schowek, sk=ad. staropol. schrona; wszitkø moyø schronø ]wszytk' moj' schron"\, bo do tey schroni snyosø. ang. hiding-place. †schroni: si" uciec, zbiec ¯ zbieg. staropol. fugit szchronyl szy' od nych ˘ szchronycz ˘ schroni: si" od kogo>. ang. to take to flight, ros. ube'at;-ubie/at ¯ beg-bieg ]ang. flight\ ˘ beglec-bieglec ]ang. fugitive\, begstvo, be'at;, begun-biegun ]ang. fugitive\. †schudnienie proces. schudni"cie, zeszczuplenie, ¯ chudy. staropol. 1466 szchvthnyenye. †schwaci: chwyciwszy – zerwa:. staropol. ony... schvaczyly s nyego suknya. =ac. decerpere, ang. tear off, pull down, ros. sorvat;-sorwat. †schwali: ¯ schwa= ¯ chwa=a. wyrazi: cze>:, uznanie, uczci:. staropol. chwalcze ]chwalcie\, schwalicz. ang. to admire, ros. udivit;sq-udiwitsja. schwa= osob. nad podziw, na pokaz ¯ s % chwa=]a\ schwyci: ¯ s` % ˚chwyci:.

yy

schyla: ]si"\ ruch.

¯ s % ˚chyli: ¯ chy= ]sk=on\. staropol. o tem, yako drzeva

schylaly szye dayacz chval' Iesvcristvsovy; staropol. schilicz w zemø; r'ce schylyv schy}e|; myly Cristus schylyvschy szye k nyemv przydkn'l yemv vcho a nathychmyast bylo czalo; o tem yako chor'gvye y balvanovye snyzyly szye albo schylyly przeczyv mylemv Iesuszovy; balvany samy od szebye schylyly szye y daly yemv chval' ˘ schylycz –

1. sk=oni:, przygi':, 2. uczyni: sk=onnym, gotowym do czego>, 3. sfa=szowa:, 4. schyli: si", spa>:, zni/y: si". ang. to incline, to bow, to bend, to stoop, ros. naklonit;-nak=onit, nagibat;-nagibat, na/klonit;sq-na(k=onitsja. †schytrzy: ¯ s ]czas dok.\ % chytry. oszuka: kogo>, podst"pem czego> pozbawi:. staropol. maa bycz schytrzon a

chytrze posbawyoon; ma bycz poszbawyony albo szchytrzony; zchytrzyl, oszukal. ang. to cheat, to swindle, ros. obmanut;-obmanut.

†scudzo=o/y: ¯ s ]czas dok.\ % cudzo=o/y: ¯ cudze % =o/e. pope=ni: grzech cudzo=[stwa. staropol. XV w. sczudzolozyl. ang. to commit adultery, ros. prel[bodejstvovat;. scysja zdarz. ostra wymiana s=[w, k=[tnia, zajad=y sp[r. =ac. scissio ]rozerwanie, rozszczepienie\. ¢scytel obce. anglosas. scytel ]pocisk, strza=a\ ˘ >redniow. ang. schytel ˘ ang. shuttle ]ruchoma cz">: maszyny tkackiej przeplataj'ca nici, cz[=enko\. ros.

helnok (tkackogo stanka, wveinoi mawiny).

scyzoryk narz.

ci':, n[/ sk=adany no/yk. ¯ =ac. cisori-um(a, starofranc. cisoires, >redniow. ang. sisoures, ang. scisors ]no/yczki\.

†sczerpa: ruch.

wole moie w nich; sczinil tho vczinil sza; nye bødø golicz glowi any brodi, any na swem czele sczynyø narzaskow; vbodzy sczynyenysmy –

1. o namiotach – postawi:, 2. przetworzy:, 3. sczyni: si" – sta: si" }s ^ po(w|. †sczy>: ¯ s=aw.-ros. s ]czas dok.\ % czis=o ]liczba\; policzy:, Bohemizm wg Ss 1953. staropol. zcziszczy ]numerare\ proch na zemy. =ac. numerare, ang. to count, ros. shest;-sczest, staropol. EY. †sczyta: wylicza:. staropol. ya greszny(ca spowe-

dam sze... bogu... hy ¢thobye, oicze ¢dwchofne, sczyt}am| moye ¢greschy. seans posiedzenie, sesja. ¯ franc. seance. †sebesten spoż.

owoc egzotycznego drzewa Cordia myxa L. staropol. serapinum, sebesten sebesten, 1472. secesja akt odst'pienia, oderwania si", wycofanie lub separacja. ¯ =ac. secessio.

†sedno wet.

rana z obtarcia, odparzenia sk[ry u konia. staropol. sadno, 1434, od szadna triplex remedium, ca 1500, equos leprosos sedniwe, XV w. ˘ sedniwy – o koniu& dotkni"ty sednem. sedno j'dro, ziarno, istota. ¯ sed % no ]tak\ ¯ pokr. ang. seed.

segment(acja(owy

¯ s ]czas dok.\ % czerpa: ¯ czerpak ]naczynie z trzonkiem s=u/'ce do nabierania cieczy lub cia= sypkich\. nabra: p=ynu. staropol. sczyrpaa ˘ sczyrpaacz. ang. to draw or to scoop out, to draw up, ros. herpat;-czerpat.

†sczerwieni: proces.

¯ s ]czas dok.\ % czerwie< ¯ czerw, krew. zabarwi: na czerwono, poczerwieni:. staropol. XV w. corpus sanguine rubricaverunt sczyrwyenyly, =ac. rubricare, ang. to redden, ros. delat; krasnym-die=at krasnym. †sczesa: ¯ s ]czas dok.\ % czesa:. uczesa:. staropol. varkocz... sczosany. ang. to comb, ros. ras/hesat;-ras(czesat. †sczyni: si" sta: si", uczyni: si". staropol. dziwne szczinil wszitky

element czego, odcinek ¯ =ac. segmentum ]odcinek\.

segreg-acja(ator(owa: oddzielenie. =ac. segregatio. sejf metalowa szafa. ¯ ang. safe ]bezpiecznie\.

sejm(ik(owy społ.

wsp[lnie, do spo=u ˘ zjazd ludzi,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

zwykle pos=[w. znaczenie terminu ewaluowa=o przez wieki, g=[wnie jako organ ustawodawczy, sprawuj'cy w=adz" ¯ s=aw. s ]so, ze, =ac. con, com ˘ co`\ % niem ]nim\ ^ zjazd, spotkanie, do spo=u. ˚zejmowa: si" ¯ ima: ]j':, chwyta:, dos=ownie i w przeno>ni – argumentem, dyskusj'\. staropol. sejm walny, wielgi;

na seymye wyelgem;

1498 na seimie walnem, XV w. sgem duchowny sinodus, ca 1428 na ¢szeymye in convencione, 1437 sgem convencio, XV w. conuentio vlg. sseym$ ca 1455 szyem conventio, 1466 szyem, ca 1500 szeym convencio ˘ sejm, sjem ¯ s % jem ¯ j': ]bra:\ – 1.a. zjazd, zgromadzenie stan[w o zasi"gu og[lnopa<stwowym lub terytorialnym, obraduj'ce nad sprawami dotycz'cymi ca=ego kraju, prowincji ]walny ¯ wa= ^ ziemia\, 1.b. zjazd duchowie<stwa, synod. 2. rada, zgromadzenie. =ac. conventus, consilium, ang. convention ¯ =ac. convenire, Parliament, ros. sobranie-sobranie, s=ezd-sjezd, Duma-Duma. wo=. 1289 bys snem;... po sem

'e s=nm≠...i porekosta sob≠ s=nem..., k sonmovi ne wli..., snemw[sœ s bratom= ]do spo=u z bratem\.

sejsmograf przyrz'd rejestruj'cy drgania powierzchni ziemi wskutek wstrz's[w sejsmicznych. ¯ gr. seisoms ]trz"sienie ziemi\, ¯ seisein ]trz'>:\ % grapho ]pisz"\. †sek spoż. s=odkie wino. sekator narz. no/yce ogrodowe ¯ franc. secateur ¯ =ac. seco ]tn"\, ang. bill, ros. sadovye no'ni-

cy, sekator(y).

sek-ta(cja(tor(ciarz społ.

grupa os[b posiadaj'ca lidera, zesp[= pogl'd[w, filozoficznych doktryn; szko=a. =ac. secta ¯ sequi ]post"powa: za\, starofranc. i >redniow. ang. secte, ang. sect(arian(or, ros. sekta.

sekret(arz(arka(ariat(arzyk(ny tajnik. =ac. secret-um(arius(us ¯ secernere ]oddzielone, od='czone, ukryte\ ˘ franc. secretaire. staropol. ca 1500 cloaca, id est

latrina zrz'cz albo szakret; szakreth latrina ˘ sakret ]sekret, wychodek, ust"p\, =ac. latrina, ang. lavatory. seks(ualny p=•e:(ciowy =ac. sexu-s(alis.

yy seksta(ns(nt, sekstylion ¯ =ac. sext-a(us ]sz[sta\. staropol. sexta – jedna z tzw. godzin mniejszych modlitwy brewiarzowej.

sekstet zesp[= muzyczny, sk=adaj'cy si" z 6-ciu instr. lub >piewak[w. =ac. sextus ˘ ital. sestetto ˘ niem.

sextett. sekta rel. staropol. trzy secty; szekczy}e| albo zakomv nykogo nye przyaly ˘ sekta – cz">: spo=eczno>ci religijnej kt[ra oderwa=a si" od ca=o>ci, od=am religijny. =ac. secta ˘ starofranc. i >redniow. ang. secte ˘ ang. sect, ros. sekta-sekta, raskol.

sekularyzacja =ac. saecularis(o. sekunda miara upływu czasu.

jednostka miary czasu lub k'ta. >redniow. =ac. secunda minuta ]druga minuta\ ˘ franc. seconde ˘ ang. second, ros. sekunda,

moment, mgnovenie.

sekutnica char., osob. dokuczliwa baba, z=o>liwa, k=[tliwa. sekwencja nast"pstwo. =ac. sequentia ¯ sequens, franc.-ang. sequence.

sekwestr(owa:(ator prawn.

oddanie, przekazanie maj'tku, rzeczy spornej pod zarz'd. =ac. sequester ]skarbnik\, sequestrare ˘ starofranc. sequestrer ˘ >redniow. ang. sequestren ˘ ang. sequest-er(rator(ration, ros. otdel-qt;/it;. staropol. sekwestr – zab[r, konfiskata. †selca pos=aniec, wys=annik, pose=. staropol. 1407 szelczø, 1420 selczø, 1452 nobiles nuncios albo ¢syelcze dixisti, 1465 nobili albo selcza; nuncium albo selcza; selcze, 1469 selczamy. ang. envoy; messenger, ros. poslannyj-pos=annyj.

seledyn(owy kolor.

kolor zielonkawy, bladozielony. franc. celadon ¯ imi" Celadon, bohater romansu H. d’Urfe’a z XVIII wieku.

selek-cja(cjonowa:(tywny wybieranie. =ac. select-io(us ¯ seligere ¯ se ]oddzielnie, na boku\ % legere ]wybiera:\. selen chem. pierwiastek chemiczny. seler bot. ro>lina warzywna. gr.-=ac. selinon ˘ ital. seleri ˘ franc. celeri, ang. celery, ros. sel;derej. semafor techn. sygnalizator, urz'dzenie sygnalizacyjne. gr. sema ]znak\ % pherein ]nosi:\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

franc.-ang. semaphore, ros. semafor. semantyka jęz. dzia= j"zykoznawstwa zajmuj'cy si" badaniem znacze< i historii znacze< wyraz[w.

semen

1. =ac. semen ]nasienie, sperma\, 2. ros. semenit ]prze(wy•chwala: si", okazywa: dum", samochwalstwo, zarozumia=o>:; lekki ch[d, kr[tka wycieczka, drobny krok\. ros. semenit;. semestr(alny 6 miesi"cy, p[= roku. =ac.-ang. semest-ris(er. seminarium :wiczenia dydaktyczne obowi'zuj'ce student[w uczelni. =ac. seminarium ]dosł. szk[=ka ro>lin\.

¢semja pokr.

r[d, rodzina ¯ gr. hemia ]krew\, gr.-celt. HS ˘ por[d  pokrewie<stwo, ros. sem;q. ang. kin. †semkn': ruch. zemkn':. SZ. ang. escape, ros. ube'it;.

sen(ny(ik(o>: fizjolog.

dosł. odpoczynek; stan gdy organizm /

ywy ]cz=owiek, zwierz", ptak\ pozbawiony jest zmys=u czucia, odbierania bod{c[w p=yn'cych z otoczenia. s=owotw. baz' not ]nie, niet\, czyt. wspak, za zmian' TS, OE& not ˘ s=aw.-ros. son, pol. sen, ˚kwas& dzie< ]czyn\  noc ]odpoczynek\. czucie& tkkt ]ckkc\ ˘ tkn':, ockn': si" ]zbudzi: si"\. w zwi'zku s=owotw. z «sent» ]czucie\ ˘ sentyment ]uczucie\, tak i kart  trak ]ziemia\ ˘ trakt ]droga\, kartoffel ]ziemniak\; litera T w obu ma jakie> znaczenie. wg mSjp 1969& «stan tego, kto >pi; spanie» czyli “mas=o ma>lane”. son ]sen\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ no>nik, pod•nosi:, spa•da:, spa:, ang. snow. sen  nes ˘ pod(wz(u•niesienie. staropol. 1444 sen, ze snv, we znye, ze sna, ˘ sen – 1. stan wypoczynku fizycznego i umys=owego po='czony z zanikiem >wiadomo>ci, 2. marzenie senne, to co si" widzi w czasie spania, 3. obcowanie cielesne, 4. nocny sen – zmaza nocna, polucja, 5. czas czuwania stra/y nocnej. staroros. son=-son, ros. son-son, senny sonnyj-sonnyj, sennik sonnik=, we >nie vo sne, franc. le sommeil, somme; le songe, reve, ang. dream, por. sens ]czu:\. senat(or poz społ. star(osta. =ac. senatus ¯ senex, senis ]stary, starzej'cy si"\,


yy

>redniow. ang. senat, senas. staropol. 1498 senat, ca 1500 szenath – 1. dostojnicy nale/'cy do otoczenia panuj'cego i stanowi'cy jego rad" przyboczn' ]na Mazowszu\, 2. cz=onek senatu rzymskiego, senator. staropol. rada senaczka ˘ senacki – zwi'zany z senatem, staropol. ca 1500 szen'czstvo ˘ senacstwo – senat rzymski, organ ustrojowy staro/. Rzymu. †senek, snek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. 1437 senek primula, 1472 snek filanium.

senior(at poz społ.

starsz•y(e<stwo. =ac. senior ¯ senex ]stary\. †senitva, senitba ma=/e<ski, wg S=ownika S. B. Lindego, 1857. †sennik wyk=adacz, obja>niacz obraz[w sennych. staropol. ad ariolos, do szenykow.

sens(owny =ac. sentire ]czu:\ ˘ sensus, franc. sens, ang. sense; sent•encja(yment. ˚zmys=. staropol.1461(67 sens – rozum. ang. mind, ros. um-um, razum-razum.

sensacja =ac. sensatio ¯ sensatus. sentencja prawn. orzeczenie, maksyma, mniemanie, s'd. ¯ =ac. sententio.

sentyment(alny osob. =ac. sentimentum ¯ sentire ]czu:\, starofranc. i >redniow. ang. sentement ˘ ang. sentiment ros. huvstv-o/itel;nyj,

sen-

timent/al;nyj.

†sep, sepne płatn.

danina uiszczana w zbo/u od gospodarstwa ch=opskiego, z czasem zamieniona na sta=y podatek od =anu. staropol. ]1278\ 1415 sep, 1304 sep, ]1329\ 1554, sep, 1457 sepne. staropol. 1448 zytha sepnego y mernego sze mlyna za trzi kopi, 1471 item ¢sopny panes, 1477 Petro sepny ˘ sepny – 1. dotycz'cy daniny zwanej sep, 2. urz"dnik zajmuj'cy si" pobieraniem daniny zwanej sep, jej przechowywaniem i dysponowaniem.

separa-cja(tka(owa: od(roz•dzielenie. =ac. separatus ¯ separare ^ se ]oddziel-nie(enie\ % papare ]aran/acja, postanawia:, zarz'dza:\, >redniow. ang. i ang. separate(n ros. otdel;nyj, razdel;nyj. sepet pojemn. kufer ¯ tur.

sepia

1. ryba. gat. ryb, m'twa, 2. kolor. ciemnobrunatny barwnik, pigment – wyci'g z atramentowej cieczy tej/e ryby lub mi"czaka, gr.-=ac.-ang. sepia.

sepleni: jęz.

{le, wadliwie wymawia: liter" S i pochodne od niej, dosł. se % pleni:. staropol. szepietliwy ]sepleni'cy\.. niem. lispeln, wlispen, wilspen ˘ >redniow. ang. lyspen, wlispen ˘ ang. lisp, ros. wepelqvost;. †september wrzesie<.

¢Septuagint rel.

grecka wersja Starego Testamentu, wed=ug tradycji – z=o/onego w 70 ]lub 72\ dni ]72 ^ wiele, nie by=a to dok=adna liczba\, i przet=umaczona z j. hebrajskiego na j. grecki w 3-cim wieku B.C., dla Ptolemeusza II, kr[la Egiptu, greckie t=umaczenie Starego Testamentu, wg S=ownika Webstera, 1960. • po pierwsze, 70 lub 72 oznacza=o «wiele», nie by=a to >cis=a liczba, • po drugie, by=o to t=umaczenie z j. hebr. na grecki przez tych, co dopisali Nowy Testament w j. gr., a wi"c w wieki po Chrystusie, nie 3 w. B.C. i Apokryfa, w j. hebr. w='czona do Starego Testamentu Biblii kt[rej nie ma w hebrajskich Pismach ]ang. Scriptures\, pisanych do ok. 130 B.C., odrzucana przez wyznawc[w judaizmu i ko>cio=y protestanckie, ˚apokryf. Ptolomeuszowi w Egipcie przydatna by=a biblia w j. greckim.... =ac. septuaginta ]70\, ang. Septuagint. septyczny med. wywo=any przez bakterie ropotw[rcze. gr. septikos ]zaka{ny\ ¯ sepeins ]psu: si"\ ˘ =ac. septicus. ¢ser anat. g=owa. pers. ser ]g=owa\ ˘ serafan ]odzie/ kobieca od g=owy do st[p okrywaj'ca\. ¢ser, syr, sur 1. >rodek, 2. kwas. serce, serdak, Serock, sereda ˘ >roda; ser ]produkt mleka\, syrop ]s=odki i g"sty nap[j, jakkolwiek {r[d=em ma by: arab. szarab – pi:, w mej opinii – zlepek, przypadkowa zbie/no>:, zlepek informacji\. ˚sur, syrop. ser(watka, syr kwa•s(>na ]woda\. ¯ niem. sauer ˘ anglosas. sur ˘ >redniow. ang. sour, sur; =ac. serum ]serwatka\. wo=. 1289 syr=-syr ]ser\. staropol. 1427 oszmydzeszand zyrow ]80 ser[w\, 1440 tich syrow nye pokratl; syr, 1460 szyr ]sera\, 1470 masla y szyrow, 1471 dzieschancz schirow ]10 ser[w\, 1471 syr farmadium, 1480 szyrow, 1498 o zyry ˘ syr, zyr, szyr, schir –

yy produkt otrzymywany ze zsiad=ego mleka przez odci>ni"cie serwatki. =ac. caseus, franc. le fromage, anglosas. ciese, >redniow. ang. chese ˘ ang. cheese, staroros. i wo=. 1289 syr=-syr ]ser\. staropol. ca 1500 szerzny kosch ¢fuscina ]serny kosz\ – kosz do ods'czania sera. ˚serzysko ^ syrzysko. syr, ser, sur ¯ niem. wasser ]woda\. seradela bot. jednoroczna ro>lina z rodziny motylkowatych.

serafin rel.

cherubin ¯ hebr. serafim ]anio=, cz=onek najwy/szego z 9-ciu zakon[w anio=[w, reprezentowany w Biblii jako istota niebia<ska z trzema parami skrzyde=\; urojona posta: w wierze judeo-chrze>cija<skiej ]chrze>cija<stwo usprawnion' wiar' judaizmu\. staropol. cherubyn i serafin;

boga myluyøczy sz cherubyna, sz seraphyna; cherubyn tez y seraphyn swiati wolaiø. ang. seraph. ser-ce(cowy(deczny anat., osob.

dosł. >rodek; centralny narz'd uk=adu kr'/enia pompuj'cy krew do arterii, /y= i naczy< krwiono>nych, podtrzymuj'cy ci'g=e jej kr'/enie. zastosowanie serca w j"zyku dos=ownie i w przeno>ni. 1. serce, dos=ownie, w przeno>ni& 2. pragnienie, skryte /yczenie, 3. odwaga, animusz, m"stwo. staropol. sercze, szercze, szyercze, ca 1455 szyercze, 1472 sercze cor; thwego sercza;

da swe serce; syrcze; ostry myecz sercze moye przeschedl, w sierczv iest; w waschych szerczach, z doskonalim syercem, ku ochlodzenyv syercz ˘ sercze, szercze, szyercze, syrcze, serczee –

1. g=[wny narz'd organu kr'/enia, utrzymuj'cy swoim pulsowaniem obieg krwi w organi{mie, wyj'tkowo inne cz">ci wewn"trzne cia=a 2. symbol, siedlisko /ycia psychicznego, uczu:, my>li, zasad etycznych, 3. przeno>nie& wn"trze, >rodek, np. ziemi, morza. gr. kardia, =ac. cor, franc. le c≥ur, anglosas. heorte, niem. herz, >redniow. ang. herte, ang. heart, tak/e ang. source ]{r[d=o\ od serca pochodzi ]sic# ˚>rodek\, >redniow. ang. sours ¯ starofranc. sourse, surse, ros. serdce-serdce, wo=. 1289 sr∂ce-srdce ]serce\. s=aw.-ros. serdce, HS jak hex – sex ]6\ i inne. staropol. suogih grechow sirdec-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ne zaloual, 1444 sie}r|decznie ˘ sirdecznie – serdecznie, z g="bi serca, szczerze, gor'co. ang. cordially, ros. serdehnie-serdecznie. s=owotw. pokr. ang. core ]rdze<, j'dro\ ¯ >redniow. ang. core ¯ starofranc. cor, c≥r ¯ =ac. cor ]serce\. staropol. serdeczny, sierdeczny – 1. zwi'zany z sercem, duchowy, wewn"trzny, 2. kochany, drogi, bliski, 3. pe=en przyjaznych uczu:, 4. wyp=ywaj'cy z g="bi serca. =ac. cordialis ˘ franc. cordial, niem. herzlich, ang. cordial, ros. serdehnyj-serdecznyj, kordial;nyj-kordialnyj. serdak odzież. kaftan bez r"kaw[w. †serdecznik bot. kokornak powojnikowy, Aristolochia clematitis L. staropol. 1472 serdecznik aristologia longa. serdelek spoż. gruba kie=baska. †seremak char. cz=owiek smutny. ˚teskliwy. ang. sad man, ros. grusnyj.

serenada muz. ital. serenata ¯ =ac. serenus franc.-ang. serenade, ros. serenada.

sergety, surgoty odzież. str[j kobiecy.

seria(l ¯ =ac. series ]rz'd\. serio powa/nie. ¯ =ac. seriosus ¯ serius. †serkopl techn.

zawias ]s=owotw. koncepcji 025\. staropol. pro aspa albo serkopl ad hostium, ubi canes servabantur. =ac. cardo, >redniow. ang. henge ¯ to hang; ang. hinge, ros. petlq (dvernaq). serolog(ia(iczny biol., med. =ac. serum % gr. logos.

†serpan(ek(ka, sarpanek, czerpanek odzież.

chusta na g=ow", zw[j. podstaw' s=owotw. serpent ]$\. staropol. 1439 serpani, 1461 serpany, 1493 tria velamina albo serpany, 1494 duo valy szerpanow, 1450 szerpanka, 1483 3 sarpanky et vitta..., 1493 dwa serpanky, 1497 7 vitte albo czerpanky, 1499 1 par czerpankow, 1500 serpankow.

serpent(yna =ac. serpens, serpentis ¯ serpens ]pe=za:\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. serpent.

serw(owa: sport.

wybicie pi=ki zza linii boiska. ¯ serve ¯ >redniow. ang. servien

yy ¯ starofranc. servir ¯ =ac. servire ]serwowa:, u(po•s=ugiwa:, s=u/y:\. serwatka dosł. kwa>na woda po serze, ˚ser ]¯ sour\ % watka ]woda\. staropol. 1437 schirvatka aqua lactis, ca 1455 syrvathka, 1472 syruatka balducta, XV w. bebulca syrwatka sed

baculca dicitur proprie capalica; syrvathka serum; id est kodzya syrvatka aut lacte caprino; szyrvatka caprina, ca 1500 camella szyrvathk' vel maslank'; maszlana szirwatka oxialium, tak/e staropol. kapalica –

1. p=yn odci>ni"ty przy wyrobie sera ze zsiad=ego mleka, 2. ma>lanka. =ac. serum, franc. petit lait, niem. molke, anglosas. hw≤g, pokr. holend. wei; >redniow. ang. whei ˘ ang. whey, ang. 1. whey, 2. buttermilk; ros. 1. syvorotka-syworotka. 2. paxtan;e-pachtanie.

serw(is społ. =ac. servus ]s=u/y:\. serwet-a(ka tkan.

tkanina o r[/nych kszta=tach, najcz">ciej wzorzysta, zwykle do nakrycia sto=u. franc. serviette ¯ servir ]s=u/y:\.

serwis 1. zestaw, komplet naczy<, 2. us=ugi napraw. franc. service ¯ servir ]s=u/•y:(ba\.

serwus jęz.

poufa=e przywitanie lub po/egnanie. =ac. servus ]s=uga\. †serzysko ¯ ser; >rodek przy>pieszaj'cy zsiadanie si" mleka ]np. wysuszony /o='dek ciel"cy\, podpuszczka. staropol. ca 1455 szyrzysko coagulum , 1457 dicitur... proprie syrzysko, 1472 ¢syrysko coagulum, 1475 szyrzysko, ca 1500 coagulum szerzysko vel kw'szne mleko.

sesja zdarz.

posiedzenie, narada, obrady; okres obejmuj'cy cykl posiedze<; okres w kt[rym odbywaj' si" posiedzenia plenarne sejmu. =ac. sedere ]siedzie:\ ˘ sessio, franc. i ang. session, ros. sessiq-sessija, zasedanie-zasiedanie. †sesnek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. XV w. primula, id est szeszriek ]w miejsce szesznek\. set sport. partia gry. ¯ ang. set. seter anim., zwierz. pies my>liwski. ang. setter. set-ka(ny ¯ sto.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

setnie do syta; setnie ubawi: si", u>mia:, tj. do syta. staropol. EY.

¢setnik poz społ.

dow[dca oddzia=u z=o/onego ze stu zbrojnych. ¯ sto, OE ˘ 5-set, 6-set, itd. staropol. setnyky, setnyci, setnykom, sethnyki, ca 1500 szethnyk centurio ˘ setnyk, sethnyk, szethnyk. =ac. centurio, franc. le centenier, centurion, ang. centurion, ros. sotnik=-sotnik ¯ sotnq. staropol. storycerzewnik. setny wypadaj'cy na liczb" 100. staropol. 1447 bydlo sothne, 1442 sethny, 1445 homo sothni, 1446 pro homine sothnego, 1446 sethny, ˘ setny, sotny – zwi'zany z sotni', tj. organizacj' kr[lewskiej ludno>ci s=u/ebnej. ang. hundreth, 100th, ros. sotnyj-sotnyj. sezam skarbiec ¯ arab. gr. sesamon ]gat. ro>liny ze Wsch. Indii, o p=askim ziarnie i oleju, u/ywanej do jedzenia\. sezon(owy jedna z 4-ch p[r roku& wiosna, lato, jesie<, zima. starofranc. seson, seison, saison ˘ >redniow. ang. sesoun, seson ˘ ang. season, ros. vremq goda, sezon, pora. s"d=o oko w sieci$

s"dzi-a(owa: prawn.

osoba wydaj'ca wyrok, os'd, zdanie. staropol. 1391 sandza, 1393 otch szadzey, 1396 sandza, 1398 czho szkasaly szaødze, 1399 zødzan, 1399 szødze szødicz, 1400 pan sandza, 1402 ot pana sandczego, 1404 przed tym sandzø vstal, 1412 ot pana sandze visedl ˘

sandza, szadza, zødza, szødza, s'ndz, zandz, szandz, sz'dz –

osoba powo=ana do wymierzania sprawiedliwo>ci. =ac. jus ]prawo\ % dicere ]orzeka:\ ˘ judex ]s"dzia\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. juge ˘ ang. judge, ros. sud;q-sudja ˘ sudit;. staropol. s"dzia dany, obrany – s"dzia powo=any do rozstrzygni"cia konkretnej, tej szczeg[lnej sprawy. staropol. s"dzia dziedziczny, dziedzinny – s"dzia pe=ni'cy sw' funkcj" na zasadzie albo prawem dziedziczenia. staropol. s"dzia kasztela<ski, kasz-

telanow, pa<ski, staro>cin]y\, wojewodzy – s"dzia powo=any do

wymierzania sprawiedliwo>ci w


yy

zakresie praw nale/'cych do kasztelana, starosty, wojewody. staropol. s"dzia podobny, ustawiony – s"dzia kompetentny, w=a>ciwy. staropol. s"dzia polecony, urz"dny – s"dzia zwyczajny, aktualnie urz"duj'cy. }Ostrze/enie dla korzystaj'cych ze znaczenia terminu «s"dzia» – cz=onka wymiaru sprawiedliwo>ci w Polsce& korupcja toczy ustr[j Polski. Nie by=o tam sprawiedliwo>ci, nie ma, i nie b"dzie. Je/eli zdarzy si", to przez przypadek. My>l Polak[w zawodzi, ponosi fiasko w prostych sprawach. Kraj bezprawia, szwindli nieustaj'cych, =ap[wek, i fa=szu, ˚prawda ˘ prawo. Wojewoda by= rz'dc', panem ˘ pa<stwo, wydawa= wyroki, decyzje, tj. by= s"dzi', na swoje widzi-mi-si", ˚pan. Jan +aski, 1456–†1531, by= pierwszym kt[ry zebra= istniej'ce prawa, tj. spisa= je, i wyda= sw[j Statut +askiego, 1505. Nie spotka=em publikacji opisuj'cej dzia=anie Wymiaru Sprawiedliwo>ci w >redniowiecznej Polsce, tj. Wielko` i Ma=opolsce; jaka by=a struktura s'downictwa i jak ona dzia=a=a. Znane mi podr"czniki historii nie opisuj' jej. Niemcy osiedli w Polsce zwracali si" do s'd[w w Niemczech o rozstrzyganie spor[w mi"dzy nimi – musia=a by: tego przyczyna, i nie tylko bariera j"zykowa. Gdyby w Polsce prawo dzia=a=o i wyroki s'dowe by=y s=uszne – nie by=oby pola do dzia=alno>ci dla partii politycznej o nazwie Prawo i Sprawiedliwo>:.| staropol. s"dzie – syn s"dziego. staropol. s"dzina – /ona s"dziego. staropol. s"dzin]y\ – nale/'cy do s"dziego, pochodz'cy od s"dziego. staropol. s"dzki czy s'dzki – zwi'zany z s"dzi'.

s"dziwy stary, w powa/nym, zaawansowanym, podesz=ym wieku, m"drzec. ¯ s'd ]m'dro>:\. m'd, m"d]rkowa:\ – s'd; U ˘ Å, ´. staropol. szedziwy ]s"dziwy, siwy\, szedziwo>: ]s"dziwo>:, staro>:\.

s"k(aty(acz 1. >lad po odci"tej ga="zi, widoczny na pniu drzewa lub na powierzchni deski; odcinek trudny do obr[bki, przez to ˘ 2. trudno>:, k=opot, szkopu=. s=owotw. pokr. k't, k"s ˘ k'sa:& suk ]s"k\  kut ]k't\, ST, s=owotw. koncepcji 023. czes. suk, stonek, s=aw. sæc;, s¨c;-suc, ros. suk=. staropol. ca 1420 ¢søncz, 1471 s'nk, XV w. s'nk; ...albo oth szanka ˘ søncz, s'nk, szank –

yy 1. cz">: ga="zi ukryta w pniu, b'd{ te/ pozostawiona przy pniu po jej odci"ciu, 2. hak. >redniow. ang. 1. knag, ang. knot ]in wood\, 3. hook. s"p zool. ptak drapie/ny, o nieopierzonej g=owie i szyi oraz d=ugim, zakrzywionym dziobie; z grupy or=[w i jastrz"bi. pos"pny – jak s"p, pochmurny. staropol. 1444 samp, XV w. szømp, ca 1500 sz'p vultur, 1424 w opisie herbu samp. niem. geier, =ac. vultur ˘ starofranc. voutour, voltour ˘ >redniow. ang. voutur, volture, vultur ˘ ang. vulture, franc. le percnoptere, aigle vantour, s=aw. sæp=-sup ]s"p\, U ˘ Å, ´. dawny ros. sip=-sip, ros. korwun-korszun. sfa=szowa: ¯ s ]czas dok.\ % fa=sz. staropol. 1435 nye sfalschowal dobrey monety crolewskey ˘ sfalschowacz – w spos[b niedozwolony wykona: jaki> przedmiot, zwykle gorszej jako>ci, podrobi:. ang. to falsify, to forge, to counterfeit, ros. poddelat;-poddie=at.

sfer-a(yczny gr. sphaira, =ac. sphaera, starofranc. espere, >redniow. ang. spere, ang. sphere, ros.

war, globus.

sfinks mit.

gr.-=ac.-ang. sphinx ]dusiciel\.

sfora 1. pierwotnie& para, dwoje ˘ zgoda, zgranie, 2. zgraja ]ps[w\. prastare PF, sfora ]para\ ˘ sforka ]parka\, niesforny – niezgrajny, niezgodny. staropol. sforny ]zgodny\. niem. nizin i >redniow. holend. pak, >redniow. ang. pakke, ang. pack, ros. staq sobak-staja sobak. †si jęz. wg autor[w Ss 1953& zaimek wskazuj'cy najbli/szy czas, termin& «ten najbli/szy»; wg mnie tak/e «nast"pny», s=owotw. poch. siej ]ten\ ˘ do siego roku ]do nast"pnego\ ˘ dosiego roku# siej ˘ siemu ]temu\, siom ]tym\. oba – ten najbli/szy i nast"pny – bliskie sobie, bez wyra{nej, istotnej r[/nicy. staropol. sego roku, 1413 do sich

Swantek szdacz tich cztirzech cop, 1423 na ssye Godi, 1426 na ssy; w szy rok; aze do szyego dnya. ang. this ]ten\, herewith ]niniejszym,

ros.

sim\.

†siabr, siebr zdrowe dziecko. ˘ pa % sierb ˘ pasierb }brrb|.

s=owotw. pokr. siorba:. s=aw. s≠br=-siebr. staropol. ¢zyebrem vczynyl ˘ zyebr – wsp[lnik, towarzysz, druh. staropol. 1434 participaverunt albo sabrili, participare albo sabricz – wsp[lnie dzia=a:, bra: w czym> udzia=. ang. to participate, to take part in, ros. uhastvovat;-uczastwowat. sia: ruch. sypa: ziarnem g"sto. 1. rzuca:, sypa: ziarnem, 2. w przen. rzuca: czym g"sto, strzela: ˘ sia: niezgod", zasia: panik" ]zaszczepi: j'\, 3. gubi: ˘ posia: co>. pokr. ˚siew(ca, sianie; za(prze•sia: ^ za(prze•sypa:. siejba, samosiejka. s=owotw. baz' ang. sieve ]sito; przesiewa:\ ˘ za(od•siew, siewca ˘ sia:. za(na(po(prze(ob(do(w(wy(roz• sia:. staropol. 1398 szal naszenye ]sia=\,

gysz to ¢seyyø ]seminat\ we slzach, 1404 tego szita... nye szal, 1415 szala ]sia=a\, 1424 assby zyto sy'l, 1428 nye sal; darmo bøszecze szaacz szemyø wasze; ktores by szal; trzecyego lyata syeycye a znycye, ca 1455 vgori oracz, szyacz gothuya; iusz naszyenye szvoye kaszdi szey, 1466 kthoru by szyal na roly, 1471 syegye capusta Grzegorz ca 1500 schyacz Barthosz, oracz radzy syrpyen, ca 1500 szyacz seminare ˘ szacz, sy'cz, szaacz, szyacz, schyacz, ssacz – 1. rzuca: nasiona na rol" }ziemi", wg Ss 1953, zapewne w zrozumieniu /e uprawn', pulchn'|, by kie=kowa=y i wyda=y plon, ˚sianie, 2. wzi': pod zasiew, obsiewa:, 3. o m'ce& przesiewa: przez sito. staropol. na(o(po(przy(roz(w(wy( (za•sia:, pod(po(roz•siewa:. anglosas. sawan ˘ >redniow. ang. sowen, sawen ˘ ang. 1. to sow; anglosas. siftan ˘ >redniow. ang. siften ˘ ang. 3 sift, sieve, ros. 1. seqt;-siejat, 2. poseqt;, zasevat;-zasiewat, 3. prose-vat;/qt;-prosiewat.

~sia:

1. sypa: ziarno w zaoran' rol", rzucaj'c r"cznie lub mechanicznie – siewnikiem, 2. rzuca: g"sto, strzela:. za•sia: – czas dok. sia: na•sia: – wiele po•sia: – zasia:, za ^ po u•sia: – g"sto prze•sia: – przepu>ci: przez sito ob•sia: – zupe=nie, ca=o>: do•sia: – uzupe=ni:, doda: od•sia: – oddzieli: sianiem

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy w•sia: wy•sia: roz•sia: siu•sia:

– – – –

yy do >rodka wszystkie ziarno w r[/ne strony siu ^ tu ¯ siu(tu•da, moczem z siusiaka

siad(a:, si'-d{(>: 1. przybiera: pozycj" w kt[rej cia=o spoczywa w bezruchu na po>ladkach i biodrach, tu=[w jest wyprostowany, nogi zwykle zgi"te w kolanach, zwykle na krze>le, skale, itp., 2. w przen. lotn. l'dowa:, opuszcza: samolot na ziemi", dotyka: ko=ami o ziemi", p=ozami, lub podwoziem gruntu lub wody. staropol. syadala na wyrzchu;

nykt nye szyadal; ya syadam podle krolya za stolem; za mim stolem syadaly; szyaday'cz k stolu; nye szyaday na vyssche myescze; nye szaday; szy'd'y' ]siadaj'\ ˘ syadacz, szyadacz –

1. zajmowa:, przybiera: pozycj" siedz'c', 2. zatrzymywa: si", pozostawa:, 3. mieszka:, przebywa:, 4. na s'dziech siada: – uczestniczy: w zespole s'dz'cym. anglosas. sittan; pokr. niem. sitzen, >redniow. ang. sitten ˘ ang. to sit, ros. sidet;-sidet, sadit;sq ]siedzie:, ang. to sit\, sadit;sq, sest;-sest ]1. siada:, si'>:, 2. wsiada:, np. do wagonu, 3. o s=o<cu& zachodzi:; ang. to sit down\. za(po(u(przy(o(do(w(wy-si'>: ]si"\, za(na(po(prze(przy(do(pod(w(wy( (z(roz•siada: ]si"\, osad. pokr. sad•yba(zi:, osada. wi"cej ˚siedzie:. †siadanie pojedynek. staropol. ca 1420 duellum, id est duorum bellum uel vlg. szadane. staro` i >redniow. =ac. duellum ˘ ang. duel, ros. du`l;-duel, poedinok. †siadawa: sp"dza: czas siedz'c, przesiadywa:. ˚siada:. staropol. cz'stokrocz syadavala z synem svoym Iesucristem ˘ syadavacz. ang. to spend time sitting, ros. provodit; vremq. ...

siak jęz.

nie tak, inaczej, ni tak, ni siak. jeden tak, drugi siak. siaki jęz. nie ten, inny ¯ siak ni taki, ni siaki. ¢siakij taki. staroros. sqkyj-siakyj, ros. takoj-takoj, ang. such. sianie rzucanie, sypanie ziarnem lub czym innym. ˚sia:. sianie ¯ sia:. staropol. szenyu ]sieniu\;

o oranyv y syanyv, 1466 colerunt ad yemem albo orali na wgor albo na syanye, ca 1500 szyanye satio ˘ syanye, szyanye – 1. rzucanie ziarna na rol" }wg Ss 1953& na ziemi", rozumiem, /e uprawn', spulchnion'|, 2. zasiew, zbo/e zasiane. ˚sia:. siano(kos pasza ze skoszonej ='ki; gor'czka sienna, siennik ]w[r wypchany sianem\. staropol. 1391 schano, 1399 szana ]siana\, sano, szyano, na syene, 1408 mam scodi w szene za copø, 1411 wzøl szana, 1417 zithem, szyanem, 1420 przy sszenye, 1427 tho szano, 1428 y woz z syanem;

plew a szana ]faeni\ gest dosycz v nas, ca 1455 tu szyec szano ]tu siec siano, tj. kosi:\, szyano, 1493 syano, 1398 stog szana, 1455 ¢trzach wozow syen' ]siana\ 1472 nye wynossylem syana brzemyun ˘ schano, szano, sano, syano, szeno, szyano –

1. skoszona i wysuszona trawa przeznaczona na pasz" dla zwierz't, 2. siamo greckie, greckie, grzecskie, rzeckie siano – bot. Trigonella faenum Graecum L. =ac. faenum ˘ franc. le foin, anglosas. hieg, heg ]pokr. niem. heu\ ˘ >redniow. ang. haye, heie ˘ ang. hay, ros. seno-sieno. s=owotw. pokr. jesie< – ros. ose<, jesienny ¯ sia:, sianie. †sianowiec bot. Genista pilosa L. et Germanica L. vel Cytisus biflorus L’Herit. ˚siano/":. staropol. 1419 genestula, vepres schanowyecz, 1472 schanovecz mirica. †siano/": ˚sianowiec. staropol. 1420 albo szanosz'czy,

que seu szanosz'czy ad nostram villam... spectabant, 1451 ... prata albo sianozaczy, 1455 quia tu... syanoszanczi, 1469 albo szyanoz'czya, 1494 syanozaczy; 1437 schanoszøcz sandix, ca 1465 schanoschancz genesta, 1472 schanosz'cz mirica –

1. ='ka z kt[rej zbierane jest siano, 2. bot. Genista pilosa L. et Germanica L vel Cytius biflorus L’Herit. ang. 1. haymaking, mowing; meadow, ros. 1. senokos-sienokos; lug-=ug. †siara, szara ˚siarka, ˚siara. podstaw' s=owotw. dla siary ]p=ynu samic\ – ostry smak, ¯ szar ¯ ang. sharp ]stosowne do ci"cia, k=ucia\ ¯ >redniow. ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

scherpe, scharpe; szarszun ]miecz\, sier>: ¯ szer>: ˘ szorstki, siec ]ci':\ ˘ kosi:, kosiarka, i in. siarki ]zwi'zku chem.\ – /[=ty, /[=tawy kolor.

siara fizjolog.

p=yn samic wydzielany w ostatnich dniach ci'/y i pierwszych po wydaniu na >wiat p=odu. ˚siara. staropol. XV w. i podobnie 1455 szyara colustrum, 1450 lac vlg. szyara, ca 1500 sz'r' carista;

vlg. sz'ra vel szy'dle mleko; serum szar' vel k'p'lycz'. siar-czan(czek(ka chem. staropol. XV w. sarczanemv; ...et sulphureas, syarczane,... ˘ sarczany, syarczane – siarczany, z siark' zwi'zany. ang. sulphate, ros. sera.

siarczysty 1. o cz=owieku& pe=en temperamentu, ra{ny, /wawy, dziarski, krewki, 2. o mrozie& t"gi, ostry, trzaskaj'cy, 3. mocny, silny, zamaszysty, ognisty.

siark-a(owod[r chem.

/[=ta krystaliczna substancja. ˚siara. staropol. szyara, szara, szarø ]siark'\, 1472 syara sulfur; sulfur,

szara... valet contra asma; ¢ogyn y szar' gor'cza z nyeba, 1472 syarka sulphur; szark' ˘ szyara, szara, syara, syarka, szarka – siarka. =ac. sulphur, niem. schwefel, >redniow. ang. brimston, brinston, ang. ]chem.\ sulphur; brimstone, franc. soufre, Latopis 1116 c≠r;cier, dawny ros. s≠ra, ros. sera-siera, fitil;-fitil. staropol. XV w. sarczanemv; et sulphureas, syarczane ˘ sarczany, syarczany – siarczany, s siark' zwi'zany.

siatk-a([wka(rz

staropol. ca 1420 roszpuszczicze szathcy wasze; zathca, sszathka, wpadnø w szyatk", ca 1500 szyathk', 1444 swimi siatkami, 1471 schadky reciacula, ca 1500 craticula rost albo szyathk'; syadkø wnøtrznø ˘ szathca, zathca, sszathka, szyatka, szyathka, siatka, schadka, syadka –

1. sie: rybacka b'd{ my>liwska, 2. przedmioty przypominaj'ce wygl'dem sie:& 2.a. siatka metalowa zdobi'ca g=owic" kolumny, 2.b. krata czy te/ ruszt, 2.c. p=at t=uszczu okrywaj'cy w'trob". =ac. rete, franc. le resseau, filet ]siatka\, franc. le filet, rets ]sie:\, anglosas. nett ˘ >redniow. ang. i ang. net, pokr. niem. netz, dawny ros. s≠t;-siet, s≠tka,


yy

ros. set;-siet, setka-sietka, nevod-niewod, tenëta-tieniota. †si'c ¯ si"gn':. staropol. 1446 szyeglo ]si"g=o\, 1442 szaglyby ]si'g=yby\ ˘ szyecz ]si'c\, szagn'cz ]si"gn':\ – 1. w przestrzeni& doj>: do jakiego> kresu, dosi"gn':, 2. zg=osi: pretensje. staropol. do(o(po(prze(przy(

(wyprzy(zaprzy(za•si'c, si"ga:, do(prze(przy(zaprzy(za•si"ga:, si"gn':, do(po(prze(przy(za(zaprzy•si"gn':, zaprzysi"gowa:.

za(po(prze(przy(o(do(zaprzy•si'c. ¢si'g rozpi"to>:, zakres ˘ osi'g(ni"cie, za(wy•si"g(a:. ang. range. ˚si"ga:. si'k(a: ciecz, ciec. wy(pod•si'k(a: – wy(pod•ciek(a:. staropol. si'kn': ]wsi'ka:\, si'ka:, o(w•si'ka:, osi'kn':, ang. in` % filtrate ]filtrowa:, s'czy:\ ˘ ang. infiltrate, ros. prosahiva-nie/t;. ~si'kn': czas dok. ¯ si'ka: ]wch=ania: stopniowo wod", w przen. pogl'dy, ideologi"\. na•si'kn': – stopniowo nasyci: p=ynem, wilgoci' prze•si'kn': – na wskro>, na wylot pod•si'kn': – od spodu; podsi'k w•si'kn': – do >rodka wy•si'kn': – na zewn'trz; wysi"k si'pi(: meteor., ruch. opad drobnego deszczu, m/y:, m/awka. si'>: ¯ sad ]za(po(u•sadzi:, i inne\. staropol. szødze ]si'dzie\, syadl; y szyødze ]si'dzie\, y szyadla sama na nyem; y szyadl na loszv ]na =o/u\,

gdisz syadl ]cumque sedisset\ krol na swem stolvzv; syadlasta oba, kaszdi na stolczv swem; a syadl ]cumque... sedisset\ przed bogem, szedlem ]w miejsce szadlem\ a plakalem; szyadl na kraw'dzy; y szyad; y szedly pod nyem; szyadschy pocz' ygracz; aby szyedly na zyemy; za stolem szødze; a ma s pocogem szescz ]z pokojem si'>:\, szødø gestcz ]si'd' je>:\, bo nye syødzem k stolu; krol syadl za stolem gescz; abi k stolu syadla ˘ szøscz, szescz ˘ syadl(a ]siad=( (a\, szyadl, szyad, szedly ]siedli\ –

1. zaj':, przybra: pozycj" siedz'c', spocz': na czym> opieraj'c pup' tu=[w, 1.a. kucn':, si'>: w kucki, 1.b. sie>: za sto=em – usi'>: przy stole do jedzenia, uczty, 1. c. sie>: na stolcu – zasi'>: na tronie, obj': panowanie, rz'dy, 2. zaj': miejsce, znale{: si", przeby-

yy wa:, pozosta:, zosta: umieszczonym, 3. zamieszka:, osiedli: si", 4. zosta: zasiedlonym, za=o/onym, powsta:, 5. przyst'pi: do wykonywania obowi'zk[w s"dziego, 6. pa>:, trafi: si". staropol. ob(o(po(prze(przy(roz(

(u(w(wy(za(z•si'>:, siada:, po(w•siada:, siadawa:, siedzie:, do(na(od(po(wy(za•siedzie:, osi'dn':, posiedz'cy, siedziane.

za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(w(wy(z•si'>:, rozsiada: si". niem. sitzen. anglosas. sittan, >redniow. ang. sitten, ang. to sit, sat, ~si'>: czas dok. ¯ siada: ¯ sad, ¯ niem. sitzen, anglosas. sittan, >redniow. ang. sitten, ang. sit. za•si'>: – 1. przyst'pi: do dzia=ania, wzi': si" ˘ zasi'>: do pracy, za ^ u, 2. by: na stanowisku, piastowa: je; by: sytuacji ˘ zasi'>: na =awie oskar/onych za•si'>: si" – zasadzi: si", zasadzka na•sidzie: si" – d=ugo ˘ nasiad[wka ]d=ugie zebranie\ na•si'>: si" – zawzi': si" na kogo> po•si'>: – wej>: w posiadanie, naby: np. wiedz" u•si'>: – u` ]za`\ % si'>: prze•si'>: si" – z miejsca A na B przy•si'>: – 1. przybli/y: si", 2. troch", ¯ przysiad ob•si'>: – dooko=a do•si'>: si" – si'>: przy kim o•si'>: – osiedli: si", ¯ osiedle pod•si'>: – zast'pi: w siedzeniu w•si'>: – do >rodka wy•si'>: – na zewn'trz z•si'>: – w d[=, np. z konia roz•si'>: si" – rozprzestrzeni: si" w siedzeniu ¢sice tak, w ten spos[b. >redniow. sice-sice. †sicie bot. sitowie, ro>liny b=otne, staropol. 1478 szycye iuncus, 1471

schycze ¢iuven; ssycze, schitowye, ca 1420 szicze arundo –

1. oczeret jeziorny, Scirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Scirpus i Juncus, 2. trzcina pospolita, Phragmites communis Trin. ang. 2. reed, cane, ros. 2. kamywkamysz, trostnik-trostnik. sicz warowny ob[z Kozak[w zaporo/skich. sid=o wi'z]a:\, wik sid(=a: ^ wik(=a:, usidli: – uwi'za:. pokr. sieci, od set por. wik – trzewik pu=apka z postaci p"tli, czasem z podrywk', zastawiana przez k=usownik[w, potrzask, sie:. usidli:.

pokr. sito, TD. staropol. w sidle, s sidla, sidlo,

sidla, sydlo, szydlem, sydlem, sidla, szydlo – p"tla z w=osia lub drutu u/ywana do chwytania zwierzyny. =ac. laqueus, decipula, ang. snare, trap, ros. silok-si=ok, petlq-petlja, tenëta-teniota. staropol. 1446 szydlysch; szydly ˘ szydlycz – sidli:, =apa:, wik=a: w sie:, =ac. rete, capere, ang. snatch, ros. xvatat;-chwatat. ¢sidor woda. ¯ gr. hydor, gr.-celt. HS ˘ pol. nazwisko Sidor, lit. Kasidorys. †sie jęz. je/eli. staropol. XV w. sye. =ac. si, anglosas. gif ˘ >redniow. ang. i ang. if, ros. esli-iesli, esli by tol;ko-iesli by tolko, esli by da'e-iesli by da/e. siebie, sobie, sob' jęz. zaimek zwrotny odsy=aj'cy do podmiotu. staropol. syebye schamego; sy-

ebye, szyebye samego, szyebye zaprzal, 1391 sam oth sebe ima, 1395 ot szebe hy od dzeczi; thamo szebe; kogo podle szebe ma, 1424 crol gy ostawyl myasto sszebye, 1444 sam ot sz}ie|bye, ca 1450 syebye, 1456 od szyebye samego, 8 kolumn cytat[w w Ss 1953 ˘

syebye, szyebye, sebe, sszebye. anglosas. self`, sylf` ˘ >redniow. ang. i ang. self` ˘ myself, itself, ros.

sebq-siebja.

siec ruch. r'ba: ˘ odsiecz,

obusieczny, sieczka(rnia, siek•anina(iera; `ecz, `e/ ¯ ang. edge }ed/| ]ostrze\ ˘ je/ ]hedge hog\. staropol. 1401 y szekl yø; ne szekl; szekl; 1402 sekl, 1406 secare vlg. secz, 1412 ne szekl lanky teg ]...='ki tej\, 1415 kedy gymy szeczono, 1416 szekly... szekly gwaltem, 1418 swym ludzem szyecz... lanky, 1420 yako czsom szyekl, thom

szyekl na swem prawem,

1424 ale czso syekla, tho szyekla, 1429 secauerunt albo sekli ˘

szecz, secz, szyecz, syecz, ssyecz, schecz –

1. kosi: traw", zbo/e, 2. >cina:, obcina:, 3. r'ba: na cz">ci, ci':, niszczy:, 4. atakowa: broni' sieczn', zabija: staropol. do(na(od(o(pod(po(roz(

(u(wy(za(z•siec, sieka:, po(przy(z•sieka:. staropol. 1497 oth szyeczyenya lank, 1429 scheczenye ˘ szyeczenye, scheczenye – 1. >cinanie kos' trawy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

2. >lad ci"cia, naci"cia na drzewie. wo=. 1289 s≠]π ≥-sieszczi ja ]siec, r'ba: ich\, is≠kowa-isiekosza ]wysiekli, wyr'bali\, s≠kouhi siekuczi ]siek'c\, s≠ha- ]siekanina, r'banina\, iss≠heni-issieczeni ]wysieczeni, wyr'bani\, iz; \s≠ka-iz osieka ]z wyr"bu\, øs≠kwim= most=-otsiekszim most ]odr'bali most\, ros. seh;. za(na(po(u(prze(od(wy(z(roz•siec, przesieka, odsiecz. ~siec r'ba: siekier', broni' sieczn'. s=owotw. pokr. sieczka(rnia po•siec – por'ba: u•siec – nawtyka: wiele, jak sieczki, np. dzie=o b="dami, u ^ na od•siec – odr'ba:, ¯ odsiecz wy•siec – wyr'ba: ]las, ludzi\, ¯ wyr'b lasu ¢siecz, sicz zasiek kozacki, warowny ob[z Kozak[w zaporoskich; horda kozak[w siczowych, maj'cych swe siedliska w Siczy Naddnieprza<skiej. ros. s≠ha, s≠h; ]siecz\. †siecze< luty, ko<cowy, 12-ty m-c kalendarzowego roku kalendarza julia<skiego. ˚jacie<, str'pacz. ¯ siec ]r'ba:\; miesi'c “odr"buj'cy” ]odcinaj'cy\ rok, jeden od drugiego. w Ss 1953 b="dnie& drugi miesi'c roku, luty ]tak w kalendarzu gregoria<skim, w Polsce po 1586#\ ang. February, ros. fevral;-fiewral. siecz-ka(na drobno poci"ta s=oma. ci•':("ciwa; ]miecz\ obusieczny `ecz, `e/ ¯ ang. edge ]ostrze\ ˘ je/. sie: plecionka wi'zana w oczka, z nici, sznura, drutu, itp., s=u/'ca do =apania ryb, rzadziej do chwytania ptak[w, zwierz't. staropol. 1397 i 1398, 1401, 1408, 1413, 1415 szeczi; szeczamy, w syecy, 1404 secz, 1421 szeczy, 1422 sszecz, 1428 schedza, 1469 szyeczi, 1471 syeczy – plecionka ze sznura s=u/'ca do =apania ryb lub zwierz't. ¯ ang. set ]zastawi:\ ¯ >redniow. ang. setten ¯ anglosas. settan, pokr. niem. setzen i got. satian ]przyczyni: si" do siedzenia, w miejscu\ ˘ siatka, sid=o. anglosas. nett ˘ >redniow. ang. i ang. net, pokr. niem. netz ]siatka\, ros. setka-sietka, nevod-niewod, tenëta-teniota. mazur. seti ]sieci rybackie\.

siedem(na>cie(dziesi't(set si[d-my(emka liczebnik g=[wny, liczba lub cyfra 7. ¯ niem. sieben, MN. kszta=t si[demki ˚cyfra, odliczanie.

yy staropol. 1397 za sedm grziwen, 1399 iako setm grzuven; izem

sse dopusczil sedm smertnich grzechov; syedmy szmyertelnych grzechov; nye popelnyl szyedmy vczynkow mylosyernych, 1401 o szedm grziwen ysczini, 1401 szedmy grzywen, 1403 s szedmy wlok, 1406 i ne dal mu szedmi ran, 1409 a s szedmø kmoth na paney dom, 1409 szedm corczow gøczmenu, 1411 przes szedmy grosszow ˘ sedm, setm, syedm, szyedm – 1. liczebnik g=[wny, 2. siedem grzywien – kara pieni"/na pierwotnie wynosz'ca 6 lub 7 grzywien, p[{niej o znacznie mniejszej warto>ci rzeczywistej. staropol. siedmiory – siedmioraki. ˚ siedmioro. niem. sieben, anglosas. seofon, seofan, >redniow. ang. seoven, ang. seven(teen(ty, ros. sem-;/nadcat;/;desqt;. wo=. 1289 se∂m;-siedm ]siedem\. staropol. sedmnadzeszcza, setmønaczcze, siedmi'na:cie, 1402 sedminascze grziwen, 1412 sethminaczcze groszi, 1423 szyedmynascze groszi, 1429 szedmynacze grzywen ˘

siedemnadzie>cie, siedmnadzie>cia, siedmanadzie>cia, siedmdzie>cia, siedminadzie>cia, siedmnacie, siedmna:cie, siedmnadzie>cia, siedmnadzie>cie, siedmna>cie, siedna:cie, siemnadzie>cia, siemnadzie>cie – 17, dosł. 7 nad 10.

˚siedmiorna>cie ]17\. =ac. septendecim, anglosas. seofentyne ˘ >redniow. ang. seventene ˘ ang. seventeen, ros. semnadcat;-siemnadcat. staropol. 1409 szedmidzeszant, 1413 sedmidzeszand grziwen 1416 sedmdzesanth pnew pczol, 1418 zaoral sedmdzedzand brosd, 1418 sedmydzesanth... copczy 1420 szyedmydzeszanth, 1424 sedmdzeszanth grziwen, 1425 szedmdzeszanth grzywen ˘ siedmdziesi't, siedmidziesi't,

siedmiedziesi't, siedmiodziesi't, siedmadziesi':, siedmidziesi": – 1. liczebnik g=[wny, 2. najwy/sza kara w systemie >redniowiecznych kar pieni"/nych, wg Ss 1953& pierwotnie wynosz'ca 70 grzywien, p[{niej znacznie ni/szej warto>ci rzeczywistej. Sedno w zrozumieniu liczby 70, nie mo/na tej liczby bra: dos=ownie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˚70 i 2. anglosas. ]hund\seofontig, >redniow. ang. seofentig ]seven times ten\ ˘ ang. seventy, ros. sem;desat;-siemdiesiat ¯ sem;-siem ]7\ % desat; ]10\. staropol. siedmdziesi"tna,

siedmdziesta, siedmidziesta, siedmiedziesta, siedmiodziesta, siedmadziesi't, siedmenadziesi't, siedminadziesi't, siedmnadziesta, siedmanadziesta, siemnadziesta, siedmnadzieste –

najwy/sza kara w systemie >redniowiecznych kar pieni"/nych, ..., ˚wy/ej, uprzedni tekst; ˚70 i 2. staropol. siedemkro:, siedmkro: – 7-krotnie, 7 razy. ang. seven-fold, seven times, ros. semikratno-semikratno ¯ semi-semi` ]7-mio`\ % kratno. staropol. siedmdziesi'tkro: – 70-krotnie, 70 razy. ˚70 i 2. †siedemdziesi't i dwa wiele, w Íredniowieczu nie by=a to >cis=a liczba, jak dzi>, np. w bitwie nad Ka=k', 1219.05.30, zgin"=o 70-ciu kniazi[w, p[{niej 72-u, Wo=ga wpada do Morza Chwaliskiego 70-ma uj>ciami, j"zyk Babilonu rozpad= si" na 70 i 2, z polecenia Boga. tak i 40 ]wiele\, po Potopie, Noe p=ywa= dni 40 ]wiele\. ˚40 ]tak/e pod 700\. «siedemdziesi't» jest s=owem zaczerpni"tym z Biblii, z wypowiedzi Lamecha – jednego z potomk[w Kaina. >redniow. ang. meni, mani, moni ˘ ang. many, ros. mnogo-mnogo.

†siedl'czka techn.

=opatka u/ywana do wiania, tj. czyszczenia ziarna }z plew|, przez rzucanie go pod wiatr na pewn' odleg=o>:, wg Ss 1953. Co> z=ego z opisem znaczenia. Na moje wyczucie, jest to =opatka, jedna z wielu, w m=ynku do czyszczenia zbo/a, gdzie b"ben z=o/ony z takich =opatek, korb' nap"dzanych, tworzy wiatr usuwaj'c plewy z sypanego z g[ry ziarna, kt[re spada na ruszaj'ce si" poprzecznie sita do dalszego jego sortowania na ziarno i po>lad. Worki ze zbo/em kto> by czy>ci= =opatk', i wiatr na zawo=anie, o w=a>ciwej sile... i rzuca= na odleg=o>:, rozumiem, /e z kupy na kup".... Szkoda /e autorzy Ss 1953 nie przyst'pili do szczeg[=owego opisu jak to czyszczenie wygl'da=o. Ujrzeliby wtedy niedorzeczno>: rzucania. staropol. XV w. szedløczka ventilaborum, 1471 schedlaczka vyenna ]lub lopatka ¢vyedna\ ventilaborum. =ac. ventilaborum. ˚siejeczka, sierdzi'czka. siedlisko miejsce, teren sta=ego


yy

pobytu ludzi ˘ osiedli: si". ¯ =ac. sedimentum. staropol. 1392 sedliska, 1393 oczcza sedliscu, 1394 videlicet sedlisko 1397 dom, szedlisco y ogrod, 1398 te sedlisko trzima, 1399 sedlisco, 1400 sedliska, 1400, 1403 sedlisko, 1405 do yey sedliska, 1420 szedlisco y domostwo 1424 ku ssedlyszku, 1424 szedliszka, 1425 thim sedliskam, 1425 na... szedliszku, 1435 ku swemu szedlisku 1437 szyedlisko area 1440 na gego dom na sedlysko, 1450 s mego ssyedliska, 1451 ku szyedliskom, 1454 locacionibus vlg. szyedlyska, 1454 cum domibus vlg. szedlysky, 1455 szyedliska, 1457 albo syedlysky ˘

syedlysko, szyedlisko,

siedlisko, siadlisko, sielisko – 1. gospodarstwo kmiece z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarskimi, te/ rola nale/'ca do gospodarstwa, dom, 2. plac pod budow", parcela ]zabudowana lub nie\. staropol. 1425 szethlene, 1436 schedlenye, 1449 syedlenye ˘ siedlenie, zagospodarowanie posiad=o>ci kmiecej przez postawienie domu i budynk[w gospodarczych. staropol. 1430 vlg. plossz' szedliczn', 1452 albo dzal schedliczny, 1473 area albo szedliczna ˘ siedliczny, nale/'cy do siedliska, tj. taki, na kt[rym znajduje si" siedlisko – gospodarstwo kmiece& zabudowania mieszkalne i gospodarskie. staropol. o(po(prze(u•siedli:, po(u•siedla:, staropol. siedli:, staropol. 1483 syedlyschcze – siedliszcze, pojedy<cze siedlisko ludzkie z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, te/ wie>. za(na(po(u(prze(wy(roz•siedli:. ang. settlement, colony, ros. poselenie, koloniq. ~siedli: czas dok. ˘ rzadkie niedok. `siedla:, np. pocz"li osiedla: si" ]czas tera{niejszy w przesz=o>ci\. ¯ s=aw. ros. sie=o ]wie>\; `=o ˘ pol. `d=o, jak my=o ˘ myd=o, ra=o ˘ rad=o, gor=o ˘ gard=o, i inne. s=owotw. pokr. siedlisko, siod=o. ros. osedat;-osiedat ]osiada:\, ang. to settle ˘ settler. za•siedli: – rejon osadnikami, przybyszami

yy na•siedli: – wiele prze•siedli: – z miejsca A do B o•siedli: ]si"\ – osi'>: na sta=e, wznosz'c zabudowania wy•siedli: – usun': poza rejon, szczeg[lnie ludno>:; wysiedle<cy roz•siedli: – w r[/ne strony Nie nale/y& po•siad=o>: – ziemia z budynkami nale/'ca do kogo>

†siedmadziesi':, siedmidziesi": 70 grzywien. ˚siedem. siedmioro liczebnik zbiorowy odpowiadaj'cy liczbie 7. ˚siedem. staropol. szyethmorg' myloszyerdz' bozego, 1427 dobythka szedmoro scotha; wsz'l sedm'ro cony, 1428 wszyøl sedmyoro kony y dwa wozy, 1432 a czelanth szedmoro, 1444 zayal sedmoro kobyl; sedmyoro, syedmyoro yagnøt, 1464 nye uccratl sedmyorga cobil. anglosas. seofon, niem. sieben, >redniow. ang. seoven ˘ ang. seven, ros. sem;-siem. †siedmiorona>cie siedemna>cie. staropol. 1403 sedmoronacze, 1428 szedmoronaczcze kony, 1432 szedmoronaccze kony. †siedmi[r siedem, wyst"puj'cy w liczbie siedem. ˚siedem. staropol. 1404 wsandz sedmora coni ]wzi': siedmioro koni\, ca 1445 szedmyoro yednanye s

bracz'; syedmyorim blogoslawyenstwye; 1471 schiedmyori; syedmyory; sethmyora swyatthoscz; napelnyl y' szyedmyorym myloszyerdzym. †siedmipi"dek miara.

naczynie na mi[d o pojemni>ci 1(7 pi"dzi, mo/e pi"ty czyli ang. foot’a. b="dnie w Ss 1953& naczynie o wysoko>ci siedmiu pi"dzi, tj. oko=o 1,5 metra ]$#\; ile to miodu trzeba by naczynie to wype=ni:$ Nieznajomo>: j"zyka polskiego# w :wierci ^ 1(4, nie czterokrotnie, tak i w sze>ci, i siedmi – u=amek. siedz' po... s=aw. osiedli wzd=u/, przylegle, /yj' nad... ]rzek'\. siedzenie miejsce na kt[rym cia=o mo/e spoczywa: tu=owiem w pozycji pionowej, oparte na po>ladkach, jak =awka, krzes=o, fotel, siod=o. staropol. sedzene, ku szedzenyv,

szedzenye, szyedzenya, w sedzenyv, twego syedzenya, schiedzienye sedes, przedal szedznye swe, syedzenye ]possessio\ gich, volne sedzene, o godzynye syedzenya, o godzynach sandzenya ˘ sedzene, szedzenye, syedzenye,

schiedzenye – 1. siedzenie ]czynno>:; siedzie:\, 2. miejsce przy stole, miejsce ucztowania, sala jadalna, 3. przebywanie, 4. miejsce przebywania, siedziba, 5. posiad=o>:, maj'tek, 6. u/ytkowanie cudzej nieruchomo>ci w zamian za >wiadczenie okre>lonych powinno>ci, mieszkanie, 7. posiedzenie s'du, 8. rozmieszczenie, umieszczenie, czy mo/e zachowanie si", dzia=alno>:, 9. =awa. staronord. s≤ti ˘ >redniow. ang. sete ˘ ang. seat, ros. sidenie-sidenie, sedali]e, posadka (na lowadi) ]siod=o\,

mestoprebyvanie> mestopolo'enie-miestopo=o/enie. siedzie:, sied{ ¯ si'>: ¯ sad; =ac. sedere ]siedzie:\, mazur. sideti, od(za(prze(wy•siedzie:. siedlisko, siedziba, po•siedzenie, s'•siad ]s' – wsp[lnie, ¯ som ¯ com\, od(pod•siada:, roz•sadza:, za(na(po(u(prze(przy(o(do(pod( (w(wy(z•si'>: ]si"\, ˚siada:. pokr. sad ¯ =ac., por. sie:  siatka. siedziba ¯ sadyba ]`a – liczba mn.\, na•miest•nik – po•sad•nik ]na ^ po\. ˚miasto. staropol. albo sedøcim, albo

spøcim, albo lezøcim; sedøcy sø; sedese, nye szyedzal, sedzøcz; gisz sedzeli we wroczech ]we wrotach \; bo sedzely sø; gdze czszny szedzy; poth kosczolem szedzal; bo sedzely sø; syedzøce, na ktorem szadzal,, y zetrze nogø sedzøcego na sobye; syedzecz, syedzal, szyedzala na oszyelkv ]na osio=ku\, szyedz'cz ˘ syedzecz, sedzecz, sedecz – 1. siedzie:, spoczywa: na czym>, 1.a. siedzie: za sto=em – siedzie: przy stole, /eby je>:, ucztowa:, 1.b. zasiada: na tronie, panowa:, rz'dzi:, 2. by:, znajdowa: si", pozostawa:, przebywa:, mieszka:, 3. osiedlonym by:, te/ dzier/y: cudz' w=sno>:, nieruchomo>: w zamian za >wiadczenia okre>lonych powinno>ci, 3.a. siedzie: na czynszu – dzier/y: czyj'> nieruchomo>: p=ac'c za to czynsz, 3.b. na robocie siedzie: – dzier/y: czyj'> nieruchomo>: z obowi'zkiem pracy pa<szczy{nianej, 3.c. w ]czyj'>\ nadziej" siedzie: – by: zobowi'zanym wobec kogo> do bli/ej nieznanej powinno>ci,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

3.d. w woli siedzie: – by: osiedlonym pozostaj'c przez jaki> czas wolnym od >wiadcze< feudalnych, 3.e. siedzie: pod czyj'> r"k', pod kim>, w prawie – podlega: czyjej> w=adzy, jurysdykcji, prawu, 4. siedzie: ku prawu, na s'dzie, w przysi"/nictwie, itp. – sprawowa: w=adz", g=[wnie s'dow', uczestniczy: w zespole s'dz'cym, s'dzi:, urz"dowa:, 5. siedzie: w ciemnicy, j"ctwie – by: pozbawionym wolno>ci, by: uwi"zionym, 5.a. w k=odzie siedzie: – by: zakutym w dyby, 5.b. siedzie: na >mier: – by: skazanym na >mier:, 6. w niewolniczym, dosł. przek=adzie z j. =aci<skiego – by: postawionym, znajdowa: si"& bo tamo sø sedzely stolczowe w sødze ]illic sederunt sedes in iudicio\. †siega: wyszywa:, obszywa:. siego tego ST ¯ sij ]ten\ Dosiego roku – do tego roku.

sieja ryba.

gat. ryby, z rodziny =ososiowatych.

siejba ˚sia:.

staropol. 1450 po poluklodzu syegby, 1448 seminacuonis albo syegby, 1462 dictis seminibus albo seybach ˘ syegba, seyba – anglosas. sawan ˘ >redniow. ang. sowen, sawen ˘ ang. sowing, ros.

seqnie-siejanie ¯ seqt;.

†siejca siewca.

staropol. ca 1500 sementarius, szyeycz', qui seminat. †siejeczka =opatka u/ywana do wiana ziarna. wi"cej ˚siedl'czka, tak/e sierdzi'czka inn' nazw'. staropol. ca 1500 ventilabrum syeyeczk' vel vyeyeczk'.

†siek ruch.

cios, raz, ci"cie. ˘ siekiera. staropol. 1423 trzy sszeky. =ac. plaga, ictus. ang. blow, stroke; cut; to hew. †siekacz narz"dzie do ci"cia& 1. prawdop. no/yk, 2. zapewne rodzaj siekiery. staropol. 1497 schekatka, 1432

dwoye kony y wosz, y szekacz.

ang. cutting tool.

†siekaczka narz. prawdop.

rodzaj =opaty, czy te/ motyki. staropol. 1471 schekaczka. sieka-:(cz(nina ¯ siec, ci': ˘ siek•iera(acz, KC. staropol. XV w. tripe flaky ¢varzona y ssyekane, yantrznyce ˘ ssyekacz.

yy ang. to cut down, to hew, to fell ]wood\; to chop up ]cabbage\, ros. rubit;-rubit ]r'ba:\.

†siekanina odzież.

naszycia przy ubiorze, ozdobne naci"cia, wycinana falbana lub fr"dzle, wg Ss 1953. }chyba znacznie na domys=; s=owotw. baz' s=aw.-ros. rubit ˘ pol. r'ba:, r"ba:, i obr"b(ia:, a wi"c lam[wka| staropol. ca 1500 szyek'nyn' instita. siek-iera(acz ˚siek ˘ sieka:. siek•iera(acz, KC ¯ =ac. securis. narz"dzie sk=adaj'ce si" z trzonka i stalowego ostrza z obuchem, s=u/'ce g=[wnie do r'bania drewna i drzew, u/ywana czasem jako bro<. staropol. 1389 szekyri ]siekiery\,

iaco w lesech drew sekirami ]z szyekyrami\ wirøbili drzwi iego..., w sekirze ]szyekyrø\ y przesecze srzuczili yø, 1402 s szekirø, 1402 ne vcradl}a| sekiri, topora, 1413 szekir', 1414 dal dwe szyekyrze na ranky, 1418 czso pobral conye y szyekyri, 1418 szyekyri brany 1419 dwu szyekyru, ca 1500 szyekyer' securis, dwye syekyerze, szyekyera, s szekyra, w szekyrze –

narz"dzie do r'bania ]g=[wnie drzewa\, maj'ce metalowe ostrze osadzone na drewnianej r"koje>ci, u/ywane r[wnie/ jako bro<. =ac. securis, niem. ˘ starofranc. hache ]siekiera\ ˘ starofranc. hachette, >redniow. ang. hachet, ang. hatchet ]siekierka, toporek\, ros. topor-topor ]top[r\. Rodzaje siekierek& shingling hatchet ]obuch w kszta=cie bolca\, claw hatchet ]obuch w kszta=cie pi"tki\, lathing hatchet ]szeroki obuch\. staronord. øx, got. aqizi, anglosas. eax, ≤x, >redniow. ang. ax, axe, stary sanskr. acus, ros. sekira. siekierka ma=a siekiera, toporek. staropol. 1418 syekirka, 1419 y nansuekitk' uderzil, 1421 vz'ly dwa woly y szekyrky, 1432 dwoye kony y wosz, y schekyrk', 1437 s ostra bronya ani szekirkan, 1489 ostra bronya, szabla y syekyerka ˘

syekirka, szekyrka, schekyrka, szekirka, syekyerka – mniejsza siekiera. ˚siekiera.

†siekierzyca narz. siekiera. staropol. 1424 v dwe sekyrzycze ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sekyrzycza – siekirzyca. †sielawka zool., ryba.

sielawa, Coregonus albula L., ryba s=odkowodna z rodziny =ososiowatych, wyst"puje w jeziorach basenu Morza Ba=tyckiego. staropol. 1451 pisces schelawky et minogy. siel-anka(ski lit. ¯ sio=o ]wie>\. utw[r poetycki przedstawiaj'y spokojne /ycie wiejskie. †siemia pokr. rodzina, domownicy. siemi" pokr., bot. 1. rodzina, domownicy, tutejsi ¯ s=aw. siemo ]tutaj\ ¯ ros. sem;q ¯ gr. hemia, 2. ziarno, nasienie ro>lin oleistych. staropol. 1422 sex familiae vlg. siemie. =ac. familia ˘ ang. family, kin, ros. sem;q-semja. †siemi'czko bot. nawrot lekarski, Lithospherum officinale L. staropol. 1472 syem'czko milium solis. †siemieniec bot. konopie ]osobnik /e<ski\, Cannabis sativa L., ˚konop. staropol. szyemyenyecz canapus. anglosas. h≤nep, henep, >redniow. ang. i ang. hemp, ros. konoplq-konoplja. siemieniuszka zool., ptak. ptak z rodziny kulik[w. staropol. 1413 ]1396\ szemenuszky albo brochfogil. siemi" nasienie ro>lin oleistych, u/ywane jako pokarm dla zwierz't, albo przerabiane na olej. staropol. szemya, szemye ]se-

men\ w sobye samem; pola nye poszeway rosliczitim szemyenyem ]diverso semine\ ]pola nie posiewaj rozlicznym siemieniem\, darmo bødzecze szaacz szemyø; nye poszeway vinnicze swey ginim szemyenyem ]...innym siemieniem\, schiemyenya sementem, semen albo syemena –

1. element rozmna/ania ro>lin nasiennych, ziarno, nasienie, 1.a. koprzywne siemi", siemi" koprzywne – pokrzywa zwyczajna, Urtica dioica L., 1.b. siemi" lniane – len zwyczajny, Linum usitatissimum L. 1.c. siemi" ro/ane – r[/a francuska, Rosa Gallica L. 1.d. rzepne siemi" – rzepa, Brassica rapa L. 2. sperma, 3. potomstwo, r[d, pokolenie, plemi", 4. wielorybie siemi" – wonna substancja znajdowana w przewodzie pokarmowym wielorybowatych ]Catodon macrocephalus Lac.\. =ac. 1. semen, granum,


yy

2. semen, sperma, 3. posteritas, stirps, 4. corpus odoriferum, quod in balaenae visceribus inveniebatur. ang. 1. seed, 2. sperm, 3. offspring, kin, generation, ros. 1. semq-semja. ¢siemo jęz. tutaj. >redniow. semo-siemo. ¢siemo i owamo t"dy i ow"dy. s=aw. s≠mo i ovamo. †sienica, sie<ca bud. sienie. staropol. opony syencze ]cortinas

atrii\; we dwu syenczu koscyola ]in duobus atriis templi; weszly w szyenczu koscyola ]ingressi sunt porticum templi\, 1432 pallaciculum albo sencza, 1471 schienyczie ˘ syencza, szyencza –

1. przedsionek, portyk, 1.a. dziedziniec wi"zienny, 2. dom. =ac. 1. atrium, vestibulum, porticus, 2. domus, ang. 1. vestibule, 2. house, ros. 1. seni-sieni, 2. dom-dom. †sienne płatn. rodzaj daniny uiszczanej w sianie, z czasem zamienionej na >wiadczenie pieni"/ne. staropol. szyenne, szenne. siennik pokrowiec sianem wypchany, s=u/'cy za materac, do spania. ¯ siano, AE. ang. strawbed, ros. solomennyj t[fqk. †sienny zwi'zany z sianem. staropol. 1444 na obiedzach siennich in feno.

sie< bud.

pomieszczenie bez okien, zwykle w domach wiejskich, przylegaj'ce do wyj>cia z jednej strony, z drugiej – do izb i innych mieszkalnych. pokr. cie<, CS, przedsionek. staropol. w syenyach ]in vesti-

bulis\; poszrzodek syeny ]atrii\ przed koscyolem bozim; we dwu syenyw; v szyen byskupy'; veschly w szyen, namyeczyly ogyen srod szyeny ]in medio atrii\, 1428 y sen; szyen, s syeny krolowi, pokogik aut szyen ˘ syen, szyen, sen – 1. przedsionek, kru/ganek, 1.a. sie< ciemniczna – dziedziniec wi"zienny, 2. pok[j, komnata, sala, 3. pa=ac, dom, aula. ang.1. entrance-hall, vestibule, ros. 1. seni-sieni.

siepa-:(cz 1. oprawca, kat, s=owotw. pokr. siec, 2. strz"pi: na brzegach tkanin. staropol. 1396 ani sepal kmotowin, 1410 ...ani go sepal za yego czalo, 1417 ne szepal na drodze,

yy 1417 sepal, targal, 1449 traxit albo szyepala, XV w. suepacz, barbam, 1466 schyepa,

szyepay'cz aut targayacz; pungitur vlg. syepana –

szarpa:, targa:, brutalnie obchodzi: si" z kim>, czym>. staropol. roz(wy(z•siepa:, wysiepn':. staropol. 1382 sepane – siepanie, szarpanie, targanie. ang. 1. executioner, 2. to jerk, ros. 1. palah-pa=acz, 2. dërgat;diorgat, wvyrqt;-szwyrjat.

†sierchl, sierszl, sierzchl, sirchl, sirszl sier>: ¯ szer>:. staropol. szyrchl setas; szyrszl koszøø; szyrszly koszey; s syrszly koszych ]de pilis caprarum\, 1462 szyrchl, 1466 syerzchl; serszly, ca 1500 szyerchl – ow=osienie zwierz't, sier>:. staropol. szyrzchlystey ˘ szyrzchlysty – sirzchlisty, pokryty sier>ci', w=ochaty. ang. hair, bristle, ros. werst;-szerst. †sierce, sirce anat. serce. †sier: sier>:. †sierdeczny serdeczny, ¯ sierdce. †sierdzi'czka =opatka do... ˚siedl'czka, siejeczka. staropol. szerdzanczka. sierdzi: ¯ ser•ce(deczny. ros. serdit; ]z=o>ci:\. s=owotw. pokr. mi=osierdzie, przedrze{nia: ¯ dres  serd, koncepcji 022 czyt. wspak. staropol. syrdzysty – sierdzisty, sk=onny do gniewu, wybuchowy. ang. short-tempered, ros. vspyl;hivyj.

†sierdziwy char., osob. gniewny, zapalczywy.

siermi"ga odzież.

kapota, sukmana z samodzia=u noszona przez ch=op[w w dawnej Polsce.

sierota dziecko lub podrostek bez rodzic[w, zwykle zmar=ych lub zabitych. s=owotw. poch. osierocony T ˘ C. gr. orphanos ˘ =ac. orphanus ˘ ang. orphan; niem. waise, ros. sirota-sirota. staropol. zyrotam, sirocze, sirot,

szyroty, nad syrotamy, syrotø, sirota, syroth', zyrotha, szyrothy i wdowy; y syrocze; y sirotø; na szyroczye; wdowy y syrothy; syrothi; y szyroty; od szyroth; y wasze dzyeczi szyrothy ˘ zyrota, sirota, szyrota, syrotha –

1. dziecko, kt[re utraci=o obydwoje rodzic[w lub jedno z nich, 2. osoba osamotniona po >mierci

kogo> bliskiego. staropol. szyrotcze ˘ szyrotka – sierotka, sierota. staropol. sirotny – sierotny, 1. osierocony, pozbawiony najbli/szych krewnych, 2. dotycz'cy sieroty. ros. sirotskij-sirotskij. staropol. syroczsthwo – sieroctwo, stan osierocenia. =ac. orbitas. wo=. 1289 sirotam=-sirotam ]sierotom\, mazur. siroty ]sieroty\, ¯ s=aw. sirota/ka, siryj ¯ s=aw. siromax ]biedak\.

sierp narz.

ostrze do ci"cia zbo/a, trawy, sk=adaj'ce si" z p[=kolistego ostrza i r'czki. ¯ gr. harpe ]sierp\, ros. serp ]sierp\, gr.-celt. HS m-c sierpie<. anglosas. sicol, >redniow. ang. sikel, ang. sickle, el ˚le; pokr. ang. sharp ]ostry; HI\, >redniow. ang. scherpe scharpe ¯ anglosas. scearp, por. cierpki ]ostry\. staropol. scherp, ca 1420 sirp falx, 1444 szyrp, 1447 sex falces albo syrzpi, sirzpem ]cum falce\po-

szn'cz thraw', w szyrzpye ]in falce\; in falces w szyrpy; ale sirpem ]falce\ nye bødzesz zøczi; 1471 cosch' y syrp osztrzy; schirp, 1481 syrzp fflax, 1493 duos falces albo szyrzpy receperunt, 1499 albo syerpem; szyrzpem ˘ scherp, sirp, szyrp, szirzp, szyrzp, schirp, syerp –

narz"dzie do ci"cia zbo/a, trawy, p[=koliste, z kr[tk' drewnian' r"koje>ci' sierpie< dzi> [smy miesi'c roku, w Polsce po 1586, gdy w Watykanie wprowadzono kalendarz gregoria<ski, jesieni' 1582. W >redniowiecznej Polsce, a wi"c w j"zyku staropolskim, obj"tym Ss 1953, obowi'zywa= kalendarz julia<ski, ko<cz'cy stary rok w lutym; marzec by= pierwszym miesi'cem nowego roku; st'd b='d w Ss 1953, /e sierpie< by= [smym miesi'cem roku, gdy w rzeczywisto>ci sz[stym. staropol. schirpen, ca 1455 szyrpen, 1471 syrpyen; syrpen Augustus;

schyrpyen albo czyrwen... Augustus; in sisto mense Augustus sirpn'; stoyaczka vel sirpyen, szyrzpyen Augustus; lypyen, szyrpyen, wrszeszen ˘ schirpen, szyrpen, syrpen, syrpyen, sirpyen, szyrzpyen. ang. August, ros. Avgust

mesqc.

sierpik bot. sierpik barwierski,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

Seratula tinctoria L. staropol. 1460 szyrpyk falcula, ca 1465 syrpyk sarcula, 1472 syrpik sarilla ˘ sirpik. †sierpowy ¯ sierp ]ostrze\. staropol. syrpowy, schirpowy – 1. ]dzie<\ sirpowy – dzie< w kt[rym kmiecie byli zobowi'zani do pracy dla pana przy /niwach, 2. woz sirpowy – w[z bojowy z ostrzami osadzonymi na osiach k[=; rydwan. sier>: tak/e ˚szer>:, ow=osienie cia=a zwierz't. staropol. syercz, 1491 szyersczy; rosznagytey szyersczy ˘ syercz, szyerscz – ow=osienie zwierz't. ang. hair, bristle, ros. werst;-szerst. ˘ szorstki.

sier/ant wojsk. starofranc. serjant, sergant >redniow. ang. sergant, ang. sergeant. †siestrzyca pokr. siostra. †sie>: ruch. si'>:. †sietm siedem. siew(ca(nik(ny siewba, sielba, siejba roln.

¯ ba ]czyni:, uprawia:\, ˚sia:.

si" jęz. zaimek zwrotny, odsy=aj'cy

do podmiotu, po przyimkach. staropol. 1394 za z'n dacz; na szø, za sø, na szø, 1403, 1415 na szø, 1418 ale szam sza sz', przed sz' kraycze, ca 1428 y tez na sya zaluyacza, 1433 ne przeyal na ssza szemszkego vrz'dv, 1440 szam przes sya, 1449 szamy o ssz';

kazal gy prze}d| syø przywyeescz; pod schi'; w szy' wyerzycz; w szy"; w szya; abi szly przed sze; gdisz syø gest oglyødnøla za ssyø, w Ss 1953 blisko 11 kolumn cytat[w ˘

sø, szø, sz', sya, ssza, syø, szya, ssyø. ang. `self ˘ myself, ros. sebq-sebja

si"g(a:(n': kres ˘ ksi"ga, ksi"/yc ]oba do si"gania, k ^ do\, za> od ksi"gi ˘ ksi'/" i ksi'dz ]ludzie umiej'cy je czyta:\. za(wy•si"g, za(do(wy•si"gn':, osi'gn':, niebosi"/ny, ksi"/yc ]do si"gania\, przysi"ga. Autorom Webster’s Dictionary, 1962, nieznany jest zwi'zek range ]zasi"g\ z branch ]ga='{ ¯ ga ^ do, na, % ="g\, ="g ^ ni/, si"g ^ wy/\. wi"cej ˚885. s=owotw. pokr. k ]do\ % si"ga: ˘ ksi"ga ]do si"gania\ ˘ pod % renc, ranc ]ang. range\, r"ka ˘ podr"cznik.

yy wi"cej ˚zasi"g. staropol. szy'galy, szyagala, ca 1500 szag'; szyagnacz;

moze szy'gnacz, szyagnaly ˘ szy'gacz, szyagacz, szyagnacz – 1. wyci'gn': r"k", aby dosta: do czego>, 2. w przestrzeni, dochodzi: do jakiego> kresu, albo poza kres, dosi"ga:, dotyka:. 2.a. si"ga: nad]e\ co> – przewy/sza:, 3. chwyta:, 4. si"ga: si" – zg=asza: pretensj", 4.a. si"gn':, si"gn': si" ]na cze>:\ – naruszy: cze>:, obrazi:, targn': si" na czyj'> cze>:, 5. obejmowa:, ogarnia:. ang. to reach, ros. protqgivat; (ruku za hem), dostavat;, doxodit;. ~si"gn': czas dok. ¯ si"ga:. znaczeniowo pokr. dosta: ]r"k'\. ros. ¢stqg-stjag ]>ci'g\ ˘ pro-

tqgnut;, dostignut;, nastignut;, dostat;, ang. to reach. `si"g, `si'g  `ci'g, koncepcji s=owotw. 002.A. za•si"gn': – >ci'gn': co od kogo, ¯ zasi"g ]zakres\ o•si'gn': – uzyska: do•si"gn': – dosta: wy•si"gn': – na zewn'trz; wysi"gnik Nie nale/y& przy•si"gn': ¯ przysi"ga ¢sij, siego s=aw. ten, tego, siegodnia, dosiego roku. sik(awka ruch. trysk, p=yn lec'cy ]w powietrzu\ cienkim strumieniem. sika: – oddawa: mocz, siusia:. si ¯ is, ys ]woda\ ˘ `kis, ˚woda. ang. fire-hose ]sikawka stra/acka\. †sikad=o woda wytryskuj'ca spod ziemi, {r[d=o. si ¯ is, ys ]woda\. staropol. XV w. szykadlo scaturigo. =ac. fons, scaturigo, ang. source, spring, ros. istohnik-istocznik, ]wody\ rodnik-rodnik, kl[h-†klucz. †sikawiec samiec ryby. si ¯ is. staropol. 1472 sykavecz quinella.

sikawka techn.

agregat stra/acki do polewania wod' z w"/a, pod ci>nieniem. staropol. 1478 sicawka azarcha. ang. pump ]pompa\, ros. nasos-nasos. siklawa wodospad g[rski. si ¯ is. sikor-a(ka ptak. gat. drobnego ptaka owado/ernego, Paridae. staropol. 1472 sycora muscipa, ca 1500 parix est quedam auis szykor'. staropol. szykorzi lassek; sykorzy lassek ˘ szykorzi, sykorzy – zwi'zany z sikor'.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

franc. la mesange charbonniere, ros. sinica-sinica. ¢sila/ niskie zaro>la. >redniow. silq';-sila/. sili: ]si"\ nat"/a: si=" maj'c uzyskanie celu na uwadze. staropol. 1468 subiugavit vlg. szylyl, 1466 provocat ma sz' sylycz, w Ss 1953 d=ugie dwa cytaty daj'ce lepsze rozeznanie o znaczeniu s=owa, wg Ss 1953& 1. o p=ocie& przymocowa:, przystawi: }=ac. subjugatus ]ujarzmi:\, J.D.|, 2. sili: si" – zwi"ksza: swoj' si=". staropol. o(po(u•sili:, po(prze•sila:, usi=owa:. ang. to make efforts, ros. starat;sq-staratsja, naprqgat;sq-napriagatsja. ~sili: ]si"\ czas niedok. ¯ si=a ]moc ¯ mag, t"/yzna fizyczna, krzepa\. u/ywa: mocy do osi'gni"cia celu. ros. usilie-usilie, staraniestaranie, pomagat;-pomagat; ang. effort, to support, by force. za•sili: – czas dok., wzmocni:, pom[c, zasi=ek po•sili: si" – spo/y:, posi=ek wy•sili: si" – da: z siebie wiele, wi"cej ni/ przeci"tnie, wysi=ek Nie nale/'& usilnie, przesilenie, osi=ek, silnik, wysi=ek, s=aw.-ros. nasilie-nasile ]przemoc, gwa=t, ang. violence, force\. ¢silk obce, tkan. jedwab. anglosas. seoluc ˘ >redniow. ang. silke, selke ˘ ang. silk, s=aw. welk=. sil-ny(nik(i: ˚si=a, silny, moc(ny krzepki. mazur. sil;na ]silnego\ ¯ s=aw. ˘ ros. silnyj. pospolite “na gwa=t czego...” ]usilnie\, np. potrzebuj" na gwa=t cementu. staropol. szylen, szilen robustus;

ti to sø bili ot poczyøtka swyata sylny zlawøtny møszowye; ten pocznye bicz szylni na zemy; pan yako møøsz boyowni sylni, moczni; gest-li silni czili mdli; y silyeszim, nisz iest ten to; gesz to iest silnyeyszi mnye; s røkv sylnyeyszego; bo gdzekoly vzrzal Saul møsza sylnego ˘ szylen, szilen, silen, ssylen, szylny, sylny –

1. odznaczaj'cy si" enegri' fizyczn' albo duchow', zdolny do dzia=ania, mocny, pot"/ny, 2. wielki, du/y, ogromny, gwa=towny, 3. silnie oddzia=ywuj'cy. ang. powerful, ros. mogu]estvennyj, mo]nyj-moszcznyj. staropol. silno – bardzo, wielce, gwa=townie. staropol. si=a –


yy

yy

du/o, wiele, mn[stwo. anglosas. strang, strong, >redniow. ang. stronge, strang, ang. strong; engine, ros. sil;nyj-silnyj, krepkij. staropol. silni sz' ˘ silnicz – umacnia:, utwierdza:. staropol. 1436 sylnye – najsilniej& 1. z si=', mocno, energicznie, 2. z du/ym nasileniem, gwa=townie, 3. bardzo. ang. 1 i 2. forcible, 3. very, ros. 1 i 2. nasilno-nasilno. staropol. silno, sylno, szylno – bardzo. =ac. valde, vehementer, admodum, staropol. w silnosczy, 1461–1467 ot silnosczi moczi, 1471 sylnoscz ˘ silnoscz, sylnoscz – si=a, moc, krzepa. =ac. vis, potentia, ang. force, power, ros. sila-si=a, krepost;. silos szczelne zamkni"cie do kiszenia i przechowania zieleniny, pasz soczystych. gr.-=ac. sir-os(us, hiszp. silo.

sk[rze po uderzeniu, siniec, siniak. staropol. szynyaloszcz. =ac. livor, franc. meurtrissure, ecchymose, niem. quetschung, anglosas. brysan ˘ >redniow. ang. brusen ˘ ang. bruise, ros. sinqk-siniak, krovopodtëk. staropol. XV w. szynyeya nigresco ˘ szynyecz – sinie:, stawa: si" sinym. staropol. zsinie: – czas dok. ¯ siny. †sinder drobne cz'steczki /elaza odskakuj'ce podczas kucia go m=otem. {le w Ss 1953& zender ¯ ¢zynder }$|. staropol. 1472 sinder, anglosas. sinder, pokr. niem. sinter, >redniow. ang. sinder, cinder, ang. cinder ]odpady w procesie obr[bki metalu\, CS. ˚zender.

si=-a(acz(owa:(omierz(ownia( (owy moc(arz(owa: ˘

sinia-k(czy: med.

prze•moc – na•sile ]gwa=t\ ]prze ^ na ˘ prze•/y: – na•syci: si"\. staropol. moczny silø ]potentes

virtute\; w duszy mogey sylø albo mocz ]virtutem\; w czwyrdzy syly ]virtutis\ gego; chwalcze gy w sylach ]in virtutibus\ gego; ze wszythkych szyl moych; sze wszemy sylamy; 1436 potestate szyl', 1440 szilami viribus, 1444 wssitkimi sylami nisibus toti, moc i syla; szyly ˘ sila, syla, szila – 1. energia fizyczna albo duchowa, zdolno>: do wysi=ku, do dzia=ania, moc, 2. si=a sprzeczna z prawem, przemoc, gwa=t, 3. zdolno>: oddzia=ywania, wywo=ywania skutk[w, wysoka sprawno>:, 4. mn[stwo, wielka liczba czego>. =ac. 1. vis, virtus, potentia, 2. violentia, 3. magna efficacitas, 4. magnus numerus, multitudo, ang. force, power, strength, ros. sila-si=a, krepost;-krepost, mogu]estvo-moguszczestwo. staropol. 1471 schylugye ]si=uje\, ca 1500 szylovacz ˘ schylovacz – 1. si=owa:, tj. umacnia:, utwierdza:, 2. trudzi: si", pracowa:. =ac. 1. confirmare, 2. opus facere, laborare, ang.1. to strengthen, ros. 1. ukreplqt;-ukrepljat, usilivat;-usiliwat. †sina med. siniec. †sinia=o>:, sino>: siny >lad na

singel sport.

w tenisie, ping-pongu rozgrywka mi"dzy dwoma graczami. ¯ ang, single ]pojedy<czo, sam jeden\. ¢singlit, siglit rad•a(ca wielmo/y. >redniow. singlit-singlit, siglit-siglit. ros. sinqk.

†sinochodnik inochodnik, wg Ss 1953& corruptum }z b="dem|. nieme S, jak i inne, ˚]litera\ S, nie>wiadomo>: tego/ jednym z objaw[w brak[w w przygotowaniu autor[w Ss 1953 do parania si" zagadnieniem; innym, np. nieznajomo>: kalendarza, bo pisz', /e sierpie< by= [smym miesi'cem roku, jak dzi>, innym – r[/nica mi"dzy sze>ci` ]w tej cz">ci, u=amek\ a sze>cio` ]wielokrotno>: tego/\, itp. staropol. 1477 pro equo amulatore albo synochodnyka. †sino>: siniec, siniak, >lad na sk[rze po uderzeniu. wi"cej ˚sinia=o>:. staropol. 1437 ssynoscz liuor, 1444 vlg. othokem albo szynosczy', 1444 livor dicitur vlg. synoscz, inde lividum vulnus, id est syna rana, 1454 szinoscz, 1471 schynoscz liuorem, 1475 szynoscz, XV w. szynoscz livorem, ca 1500 szynoscz vel othok. ang. bruise, ros. sinqk-siniak.

†sintesz wi'zka lnu okre>lonej wielko>ci. staropol. 1356 vlg. sintesz. sin-y(ie: kolor. ciemny rodzaj koloru, pokr. niebieskiemu, modremu. staropol. 1437 ssyny liuidus, XV w. flavus siny, plovy, ca 1500 syne et spuchle, fuit, ca 1500 liuidam szyne, ca 1500 id est syny, }o wargach Jezusa|& alye byly nadobne, rumyane a nye byly ¢sylne szyny

]...nie by=y wielce sine, non fuerunt livida\, alye byly vyelmy czyste – niebieskofioletowy, mo/e te/ ciemnoniebieski, wpadaj'cy w czarny. =ac. lividus, ang. ]dark-\blue, ros. sinij-sinij. staropol. 1393 liuido sina, 1397 duo vulnera sine, 1398 dictum syna rana, 1400 synø y krawwø ranø, 1401 trzi rani syne, 1402 dwe szyny rane, 1403 dwu ranu sinu, 1403 sto ran sinich i krwavich ˘ sina lub sinia rana, rena, rena sina lub sinia – uszkodzenie cia=a polegaj'ce na wylewie krwi do tkanki podsk[rnej, siniak, siniec. ang. livid, blue ]colour\, ros. sinij-sinij ]siny\, sinqk-sinjak ]siniak\, sin-;/et;-si-<(niet.

sio# dźwięk.

okrzyk na ptaki, p=osz'cy je.

siod-=o(larz(larstwo techn.

¯ siada: ¯ sad. dogodne wg="bienie ze sk[ry umieszczone na grzbiecie konia, do jazdy. staropol. 1399 zodlach, 1406 kedi mi szodlo vcratl, 1412 wzøl Symanowa sodla, 1428 dwa wozy... y szodlo, 1458 y szyodlo, 1471 szy}o|dlo, syodlo, 1471 na schiedle ˘

zodlo, szodlo, sodlo, szyodlo, schiedlo –

rodzaj siedzenia zak=adanego na zwierz" do jazdy wierzchem. staropol. ca 1500 podklad szyodlowy subselia ˘ szyodowy – zwi'zany z siod=em, 1.a. podk=ad siod=owy – mi"kka podk=adka pod siod=o. wo=. 1289 s≠dlo-sied=o ]siod=o\, sedlo-sied=o ]siod=o\, v sedl≠x -w siedlech ]w siod=ach\, mazur. osedlan ]osiod=an(y\ ¯ s=aw. s≠dlo. niem. sattel, anglosas. sadol, franc. selle, >redniow. ang. sadel, ang. saddle ]wyk=adane, sk[rzane siedzenie dla je{d{ca na koniu, rowerze\, ros. sedlo-sied=o ]siod=o\. ¢sio=o wie> z cerkwi', wioska. staropol. 1461 siolo – wie>, wioska, osada wiejska. =ac. vicus, pagus; villa ]folwark, dom wiejski\ ˘ villaticus ]nale/'cy do domu wiejskiego\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. village, wo=. 1289 sela-sie=a ]sio=a\, ros. derevnq-derewnia, ]z cerkwi', ko>cio=em\ selo-sie=o.

siorba: dźwięk.

ci'gn': g=o>no gor'cy p=yn ustami. =ac. sorbere ]siorba:, ssa:\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ros. vs-asyvat;/osat;.

siostr-a(zeniec(zenica pokr.

c[rka mych rodzic[w. staropol. 1397 od sostru, 1400 szostra wnosla... sto grziwen swego posagu, 1400 y yegey szostram, 1400 swey szestrze, 1401 moga sostra ]moja siostra\, 1402 sza gego ¢sotrø, 1403 swe ¢setrze, 1405 z maczerzø i s szostrø, 1407 grziuen iego szostri poszsagu, 1408 iaco yene sosztrze, 1411 za swø szostrø, 1415 po mey sestrze, 1418 swymy szostramy, 1424 sostrø swø, 1437 schiostra z bratem ]bratek\ ca 1500 trzy syestrycze ˘

szostra, szestra, sostra, sosztra, szesstra, szyostra, schostra, szesztra, syostra, sostra, syestrycza –

1. c[rka tych samych rodzic[w w stosunku do swego rodze<stwa, 2. krewna dalszego stopnia& 2.a. siostra przyrodnia, 2.b. siostra ciotczana, po macierzy – c[rka siostry matki, 2.c. siostra stryjeczna, stryjowa – c[rka brata lub siostry ojca, 2.d. siostra ]w\ujeczna – c[rka brata matki, 3. kobieta nale/'ca do tego samego rodu czy pokolenia, 4. siostra cz=owiecza – kobieta, 5. zakonnica, cz=onkini zakonu lub bractwa zakonnego, 6. siostra z bratem – bot. fijo=ek tr[jbarwny, Viola tricolor L., ros. brat z siostr', s=owotw. koncepcji 018. staropol. siestrzyca ]siostrzyczka\ ¯ s=aw.-ros. sestrica, staronord. systir ˘ anglosas. sweoster, >redniow. ang. i ang. sister, niem. schwester, s=aw.-ros. sestra. wo=. 1289 sestra-siestra ]siostra\, sestrou-siestru ]siostr"\, >redniow. netπj-netij ]siostrzeniec\ ¯ isl. nefi, TF, ang. nephew ¯ starofranc. neveu ¯ =ac. nepos. • siostra m"/a – szwagierka franc. la belle s≥ur, ang. sister-in-law, ros. zolovka-zo=owka. • siostra /ony – szwagierka franc. la belle-s≥ur, ang. sister-in-law, ros. svoqhenica-swojaczenica. zdrobn. siostrzyczka – ang. little sister, franc. la petite s≥ur, ros. sestrica-siestrica; ros. sestrin-siestrin ]siostrzany, siostry dotycz'cy, ang. sister’s\. staropol. szyestrny –

yy pochodz'cy od siostry, siostrzany. staropol. siestrny syn – siostrzeniec. staropol. siestrzanek – 1. syn siostry w stosunku do ciotki lub wuja, siostrzeniec, 2. syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. siostrzanka, siestrzanka – 1. c[rka siostry w sposunku do ciotki lub wuja, siostrzenica, 2. c[rka krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. siestrzany – syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. 1395 setrzenicze, 1404 swim szestrzeniczam, 1418 gych szestrzeniczy, 1422 szestrzenicza ˘ siestrzenica – 1. c[rka siostry w stosunku do ciotki lub wuja, 2. siostra cioteczna, 3. wnuczka, c[rka syna lub c[rki rodzonej albo c[rka siostrzenicy. =ac. neptis ]wnuczka\ ˘ p[{no=ac. neptia ˘ starofranc. niece, niepce ˘ >redniow. ang. nece ˘ ang. niece, ros. plemqnnica-plemiannica. staropol. 1413 szestrzyni ˘ szestrzyn]y\ – siestrzyn, siostrzany, nale/'cy do siostry, z siostr' zwi'zany. ang. sister’s, ros. sestrin. staropol. 1484 nyedostathki braczszkye y syostrzynzkye ˘ syostrzynzky – zwi'zany z siostr' zakonn'. staropol. 1409 sestrz}e|ncza swego stavil, 1410 ranil mu sestrzencza, 1413 albo synowczow et szestrenczow, 1417 swemu sestrzenczu ˘ sestrzenyecz, sestrzinyecz – 1. syn siostry w stosunku do ciotki lub wuja, 2. brat cioteczny, albo stryjeczny, 3. syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. =ac. nepos ˘ starofranc. neveu ˘ >redniow. ang. neve, neveu ˘ ang. nephew, ros. plemqnnik-plemiannik. staropol. siestrzeni", siestrzani", siestrze<cz" – dziecko siostry w stosunku do ciotki lub wuja. †siostra z bratem bot. ˚bratek. staropol. 1437 schiostra z bratem, franc. le melampyre, pensee, ang. pansy, staroros. brat= s= sestroj. si[dmy ¯ siedem. staropol. 1400 na szodmø czøscz ]na si[dm' cz">:\, szodne ]si[dme\, 1414 schodni' czanscz, 1417 yedno szodm' cz'scz,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1423 syødmego,

syodmy psalm, syodme rozdzyelyenye, w szodmi dzen, dnyu szodmemu, w tem szodmem dnyu, sedmy myeszøcz, syodmi dzen, szyodmego lyata, w syodmy rok, myeszyøcza szodmego, w syodme obyscze ]obej>cie, okr'/enie\, =ac. septimus ˘ franc. septieme; >redniow. ang. seventhe ˘ ang. seventh, ros. sed;moj-siedmoj. †si[dmyna>cie, si[dmyna:cie – siedemnasty ¯ 7 % na ]nad\ % 10. staropol. ¢syødmenaczczye roz-

dzelenie, szyothmego naczcze latha, syodminaczcze dzen, syodmegonaczcye lyata. >redniow. ang. sevententhe ˘ ang. seventeenth, ros. semnadcatyj.

sirczany tkan. z grubego sukna. ¢siromach poz społ. biedak. staroros. siromax-siromach.

†sit, sity bot. oczeret jeziorny,

Sirpus lacustris L. staropol. 1472 biblus, papyrus syth. staropol. 1481 sytkowye iuncus, ca 1500 sytkovye iuncus, XV w. ab vnco oth szythkovya albo oth szanka ˘ sytkowye, sytkovye, szythkovye – bot. oczeret jeziorny, Sirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Sirpus i Juncus; szuwary. staropol. 1437 sythoeye iuncus; schitowye papirus, ca 1465 sytowye biblus, 1472 biblus, papyrus sythowye, XV w. ivncus, szythowie, XV w. iuncus aquebibus, id est szythowye, sitowie wodne& 1419 sytowe vodne alga, sitowie& 1437 iuncus vlg. sytowye, szytowye alga, szytowye papirus, 1444 naczi s szitowia vczinione, 1444 dicitur cirpus vlg. szythowye; szytovye iuncos, 1466 szythowye,

szythowym, schitowye cirpus, schitovye juncus; papyrii myasto sytovya; de carice sytowye; ulve meczycowe vel sitovye. locuste dicuntur sithowye... de quo fit czukier –

1. bot. oczeret jeziorny, Sirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Sirpus i Juncus; szuwary. 2. kosaciec /[=ty, Iris pseudoacorus L., 3. ro>lina bli/ej nie oznaczona o s=odkiej =odydze. staropol. schytowna, 1471 myasto sytowya ˘ schytowny, sytowy – sitowny, poro>ni"ty sitowiem. anglosas. hreod ˘ >redniow. ang.


yy

rede, reed ˘ ang. reed, cane, ros. trost;-trost

sito(wie, sitko, siciarz sprz"t gospodarski do rozdzielenia dw[ch sk=adnik[w, wymieszanych ze sob', maj'cy dno o dziurkach mniejszych ni/ przetak i rzeszoto. w mSjp 1969& ‘sprz"t gospodarski do przesiewania...» ¯ si, is, kra, el, =a, be, i inne ]woda\ % to ¯ tok, toczy: ]ciec; sia:\. prze•ciek(p=yw(syp. staropol. 1394 pro crebis dictis sitha, 1404 pro IV cribis dicta sitha, 1414 pro cribo albo sytho, 1420 item pro piliciis albo sitha, 1471 et andrum albo sitho, 1498 et unum szytho; pro cribis, alveis, sytha ˘ sitho, sytho, szytho – narz"dzie do przesiewania materia=[w sypkich. staropol. 1449 szytars, 1452 sytharzs – sitarz, rzemie>lnik wyrabiaj'cy sita. franc. le tamis, sas, blutoir, anglosas. sife, niem. sieb, >redniow. ang. i ang. sieve, ros. sito-sito, reweto-reszeto. ros. sit-o/ehko. ¢siuda jęz. tutaj, ˚suda. siusia: delikatnie& mocz oddawa:, wulg. szcza:, }deszcz leje jak z cebra| ˘ odla: si", odpryska:. s=owotw. baz' ¢iss, ¢yss ]woda, mokrz, deszcz\ ˘ siusia:, piss, dwie rzeki Pisa i Sesuwis ]w Prusach\, Szczireka ]dop=yw Dniestru, S od Lwowa\, Wis=a, i inne, ˚kwas, woda ]nr 494\. S=ownik Webstera& piss – prob. of echoic origin, czyli prawdop. d{wi"kona>ladowcze pochodzenie }s=owa|. >redniow. =ac. urinatus ¯ urinare; starofranc. pissier ˘ >redniow. ang. pissen ˘ ang. piss, urinate, micturate, ros. ]wulg.\ mohit;sq-moczitsja ¯ moha-mocza ]siu>ki, szczyny\. siwaki w liczbie mnogiej, pojemn. ludowe wyroby garncarskie o kolorze stalowoszarym lub czarnym. siw-y(wie:(wek(izna ¯ kolor. w=os[w bia=oszary, srebrzysty, pozbawiony barwnika. s=owotw. baz' wis ]g=owa\ ˘ siw•y(izna, s=owotw. koncepcji 022. staropol. 1388 semialbi dicto syui, 1421 equus vlg. sywi, 1424 schiwi, 1425 equi gnady et szywi, 1426 statuet equum albo szywego, 1430 pro equo vlg. szywi, 1440 equum szywy, 1446 sywego srzepcza y ne dal, 1456 przedal szivego konya ˘

syui, sywi, schiwi, szywi, szywy,

yy szivy– 1. o ma>ci konia, byd=a – bia=oszary, 1.a. z cisa siwy – siwy z domieszk' barwy kasztanowatej, 1.b. siwy jab=ki bity, jab=kobity, jab=kowity – maj'cy w ma>ci siwej wi"ksze ciemne plamy 1.c. siwy popielica, popielczasty – siwy o odcieniu popielatym, 2. niebieskofioletowy, mo/e te/ ciemnoniebieski, 2.a. rana siwa – uszkodzenie cia=a polegaj'ce na wylewie krwi do tkanki podsk[rnej, siniak, siniec. anglosas. gr≤g, pokr. niem. grau, >redniow. ang. grai, grei, ang. ]Brit.-Eng.\ grey, ]Am.-Eng.\ gray, ros. seret;-seret ˘ seryj cvet-seryj cwiet; seryj-seryj, sedoj-sedoj. †sj':, zj': ruch. zdj':. †sjem społ. sejm. ~sk, ski, ska ziemia ¯ s ]>redniow. ang. soilen\ % KI ]szumer. ziemia, kraj\; cz"ste w przyrostkach nazw grod[w, np. Bielsk, Bra<sk, Mi<sk, Smole<sk, Odelsk, Polska. ska=a – twarda ziemia ]=a - mi"kkie, woda, lub odwrotne znaczenie – b. twarde\. ¢sk materia= “drzewny”, tj. ze& >ci"tego drzewa, drewniany& laska, biczysko, stylisko, deska, deszczu=ka, Alaska ]bezlesie\ ¯ a % las % ka. gr. chthon ]ziemia\ ˘ s=aw. ch ^ sk ˘ deska – decha, laska – lacha. `ski, `ska 1. le>n•y(a, 2. ziem•ski(ia. wo=. Lachy ^ Polska ^ niem. Polen ¯ len ]ziemia\ ˘ len, lenno, lennik, ale jele< ¯ >redniow. ang. yellen ¯ to yell ]rycze:\ % en ]wielce, tj. g=o>no, dono>nie\. ¢sk =ac. con, com; =ac. concentrum ¯ com ]razem\ % centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie.

skafander odzież.

szczelne okrycie cia=a, odzie/ chroni'ca przed zimnem, utrat' ciep=a. gr. skaphe ]=[d{\ % andros ]cz=owiek\. skak-a:(anka ruch. ¯ skok, a raczej odwrotnie. s ]g[ra\, k, ko ]do\, t=um. od ty=u. staropol. moy koyn zkaczacz

przesz ploth wszkoczyl na ostry kol, 1471 skakal transilibat; na konyv skacze, ca 1500 skacze, ryczy; skacz'cz, skaczøczi, skacze, skakala –

1. odbijaj'c si" nogami, przelatywa:

na drug' stron" przeszkody, skokiem przedosta: si" gdzie>, 2. odbija: si" na moment nogami od ziemi, wykonywa: podskoki, 2.a. wykonywa: podskoki taneczne, ta<czy: =ac. 1. transilire, 2. exsilire, ang. 2. to jump, ros. 2. prygat;prygat, skakat;-skakat. skala(owa: ¯ =ac. scala ]pierw. drabina, odst"p pomi"dzy jej stopniami\. podzia=ka na przyrz'dach pomiarowych, zestopniowanie, gradacja. †skala: ¯ s` % ka= ]brud, g[wno\. s=owotw. baz' kalumny ]oszczerstwo\ ¯ =ac. calumnia. staropol. 1447 skal'ny, zaczmony;

maculari skalan bycz, pokalacz ssye; ...nygdy szy' nye skalyala, }o z"bach Jezusa|& zamby yego byly sylno byale..., a tesch nye byly skalane nyyedna nyeczystota; taynimy grehu scalano, 1444 skalal poluit ˘ skalacz, scalacz –

1. zbrudzi:, zanieczy>ci:, 2. splami:, zanieczy>ci: moralnie. =ac. 1. polluere, maculare, inquinare, 2. polluere, ang. 1. to soil, to make dirty, 2. to spot, to stain. staropol. skali: – zbrudzi:, splami:. †skale w liczbie mnogiej, petr. wielkie g=azy, kamienne, skaliste cz">ci g[ry. staropol. EY ˘ pol. ska=y. ˚ska=a. staropol. y skaly}a|, skalye, skaly. ang. rocks, ros. skaly-ska=y. skale< minera= ska=otw[rczy. ¢skalija w liczbie mnogiej, robaki, ˚skolija. staroros. skaliq, skoliq.

skalp(el(owa: anat.

sk[ra na g=owie i z ty=u czaszki. =ac. scalpellum ¯ zdrobn. scalprum ]n[/\ ¯ scalpere ]ci':\ staronord. scalpr, >redniow. ang. scalp, scalpe, ang. scalp, ros. skal;p.

ska-=a(le<(listy(lny(=ka( (mienie:, +L, AE, miner.

zesp[= minera=[w zwi'zanych ze sob' wsp[lnym pochodzeniem. ¯ ska % =a ]twarda ziemia\ ¯ szumer. KI ]ziemia\ % =a ]woda, b. mi"kkie, lub b. twarde\. staropol. skale ]ska=y\ ¯ ska=a staropol. EY. staropol. na zkale; a scal', 1413-1414 na szkalach, na ¢skau' rupem, ca 1420 scala saxum, XV w. rupes na skaly,

poth wyszok' skal', uderzysz w skalø, w yaskyny skaly, mowcze kv scale,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

yy

pakli w skale, na skalach, navisse skaly, skalye ˘ scala, zkala, szkala, skala – 1. kamienny blok, wielki g=az, kamienna, skalista cz">: g[ry, 2. szczelina, szpara w ziemi lub skale, 3. jednostka miary d=ugo>ci, maj'ca 3 kamienie, z t=um. Biblii&

svyaty Yan pocz'l krzyczycz tego mylego pana Iesucrista trzeczy kanyeny albo skala od Ierycha ]baptizantus est Iesus tertio lapide a Iericho\. }=ac. lapis, lapidis ]kamie<, ang. stone\, J.D.| staropol. 1430 skalka – ma=a ska=a. >redniow. =ac. rocca ˘ anglosas. `rocc; starofranc. roche ˘ >redniow. ang. rokke, roche ˘ ang. rock, ros. skala-ska=a, utës.

skamla:, skamke: dźwięk. ˚skomle:, OAE.

skandal społ. gr. skandalon ]pu=apka, usidli:\, =ac. scandalum, starofranc. escandle, >redniow. ang. scandle, ang.-franc. scandal]e\, ros. pozor/nyj,

postupok.

skandowa: dźwięk.

mowa, recytacja z uwzgl"dnieniem jej rytmu, zwykle podczas imprez sportowych i demonstracji ulicznych, =ac. scando ]wyst"puj"\.

skansen bud.

rodzaj muzeum na wolnym powietrzu rezerwatu budownictwa ludowego. szw. skansen ]szaniec\.

†skapa: ruch.

spada: kroplami, sp=ywa:. staropol. ca 1450 ale yasczy

skapa na ssygy. niem. tröpfeln, anglosas. dryppan ˘ >redniow. ang. dryppen ˘ ang. to drip ]kapa:, ocieka:\, ros. kapat;-kapat.

†skara:, skara: si" ¯ s` % kara(:. staropol. ma bicz skarano; o m'szoboystwo byl szkaran; podobn' wyn' ma bicz skaran; myalby bycz glown' pomsth' scz'th, skaran; gego tylko ma bycz skaran, 1456 sczaracz; przeto chczem, aby taczy acz nye mocz', ale wyn' by bili skarany zbiegowie; t' pothwarcz' vin' podobn' ma bycz skarana; }ociec z synem| ktorzy podlug vyny may' bycz skarany; 1471 skarany band', 1484 aby yemv pokut' vsthavyl y teze zkaral ˘ szkaracz, skaracz, sczaracz, zkaracz, scaracz – 1. wymierzy: kar", ukara:, 2. upomnie:, zgani:, 3. pow>ci'ga:, ukr[ci:. =ac. 1. poenam constituere, puni-

re, 2. monere, vituperare, 3. coercere, compescere, ang. 1. to punish, 2. to rebuke, 3. to curb, ros. 1. pokarat;, 2. sdelat; vigovor, 3. obuzdat;. staropol. skaranie – 1. ukaranie, wymierzenie kary, te/ sama kara, 2. nagana, skarcenie. staropol. scarany – zas=uguj'cy na nagan", kar".

†skaradno>: 1. brzydota, 2. ha<ba, 3. plugastwo. ˚szkaradny.

skarb-iec(nik(nica(onka s=owotw. baz' bracz ]poborca podatk[w\& bracz ˘ ]s\karb, K ˘ Cz; s`, z` ]wzmocnienie\, s=owotw. koncepcji 022 lub 023. 1. przedmioty u/ytku domowego, 2. kosztowno>ci, przedmioty warto>ciowe, drogocenne ]z=oto i szlachetne kamienie\, 3. >redniow. sprz"t kuchenny. Kiejstut, robi'c ob=aw" w Wilnie 1381 r., uwi"zi= Jagie==" z jego skarbami; Litwini zbierali skarby na pobojowiskach ]naczynia kuchenne\. staropol. 1414 swegi scarbu, 1420 crolewszthwo nebeszke szcarbowy szchowanemu, 1421 ne

pobrala harnassu, skarbu y schrzebra, 1432 scarbu pospolitego; viy'wszy scarb, yako sz' pyeny'dze, szrzebro, konye..., harnasz abo bron y stada szwyerzepycz; zkarb, skarbhy, y skarby skrite, y poblal skarbi domu boszego ˘ scarb, szcarb, skarb, zkarb – 1. rzeczy cenne, stanowi'ce czyj> maj'tek, te/ pieni'dze, 2. skarbiec, miejsce przechowywania rzeczy drogocennych, pieni"dzy, te/ skrzynia, itp. na rzeczy drogocenne. 3. skarb panuj'cego. ang. 1. valuables, 2. thesaurus, 3. treasury, ros. 1. cennosti, dragocennosti, 3. kazna, kaznahejstvo, sokrovi]e. staropol. skarbnycza – skarbnica, 1. miejsce przechowywania skarbu, skarbiec, 2. /ona skarbnika. staropol. 1237 skarbnik, 1287 scarbenic, 1386 scarbnikowi; scarbnik, 1391 wyppravil scarbnika, 1392 i 1394 scarbnik, 1411 za scarbnika – urz"dnik zarz'dzaj'cy skarbem i archiwum panuj'cego, z czasem urz'd tytularny. ang. treasurer, ros. sokrobnik, kaznahaj. staropol. skarbnikow]y\ –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

b"d'cy w=asno>ci' skarbnika. staropol. skarbny – 1. zwi'zany ze skarbem, dotycz'cy skarbu, 2. pisarz skarbny – prowadz'cy rachunki skarbowe lub pisarz kancelarii dworskiej, 3. pokojowiec kr[lewski, prawdopodobnie maj'cy piecz" nad kosztowno>ciami lub osobistymi rzeczami panuj'cego. staropol. skarbowy – dotycz'cy skarbu, tj. skarbca; stro/a skarbowa – stra/nicy skarbca. staropol. skarbniczka, skarborodzicielka – ta, kt[ra rodzi skarb, p=[d niezwykle cenny. †skarbi: zbiera:, gromadzi: rzeczy cenne, dobra materialne i duchowe. s=owotw. baz' bracz ]poborca podatk[w\, bracz ˘ s` ]wzmocnienie\ % karb, KCz, ˚skarb, bracz. staropol. zkarbi, ca 1500 skarbycz thesurisare;

nye skarbczye skarbow vam ]nolite thesaurizare vobis\ na zemy, ...alye skarbczye vam ]thesaurizate... vobis\ na nyebye ˘ zkarbicz, skarbycz.

staropol. skarbi: ˘ pol. zaskarbi: ]sobie\, tj. pozyska: wzgl"dy w=a>ciw' postaw', zachwyci:. ¢skarednyj jęz. spro>ny. staroros. skarednyj-skarednyj.

skar-ga(/ypyta(/y: ]si"\ jęz.

za/alenie, obwinianie kogo za co ¯ karga. staropol. 1437 skarga querimonia, 1448 szkarga, 1456 hec querela skarga, 1462 i 1466 skarg', 1474 y s welik' szcargø;

glos czerekwye skarg" dayøczey; przes skargy; mylczenye skargam y ]w\schem zalobam ˘ =ac. skarga, szkarga, szcarga –

1. narzekanie, /alenie si", uskar/anie si", 2. oskar/enie, wyst'pienie z roszczeniem, formalnie otwieraj'ce proces s'dowy. ang. complaint ˘ to complain, ros. roptanie-roptanie. ros. 'aloba-/a=oba ˘ 'alovat;sq-/a=owatsja ]uskar/a: si" na co lub na kogo\.

¢skarlat tkan.

droga tkanina, rodzaj barchatu. staroros. skarlat-skarlat.

†skarliwy jęz.

narzekaj'cy, utyskuj'cy. ¯ skarga % `liwy ]przydawka, cz=on wyrazu okre>laj'cy rzeczownik lub czasownik, jaki, np. /ar ˘ /arliwy, swara ˘ swarliwy, k=[tnia ˘ k=[tliwy, z=o>: ˘ z=o>liwy, m[c ˘ mo/liwy,


yy

zapobiega: ˘ zapobiegliwy, szczypa: ˘ uszczypliwy, /yczy: ˘ /yczliwy, zgrzyt ˘ zgrzytliwy, i wiele innych\. staropol. 1471 skarlyvy. ang. ]a person\ complaining. skarmi: ¯ s` ]wzmocn.\ % karma. staropol. 1458 anym gey psi skarmyl; bylo skarmyono ˘ skarmycz – 1. da: do zjedzenia, do po/arcia, pozwoli: je>:, 2. strawi:, przetrawi:. =ac. 2. concoquere, conficere, ang. 1. to feed, 2. to consume, to digest, ros. 1. kormit;-kormit, pasti. †skarny karc'cy, ¯ s` % kara. staropol. XV w. zkarnym. ang. punishing, ros. nakazatel;nyj. skarpa gwa=townie opadaj'ca >ciana nasypu, spadzista p=aszczyzna, stok wa=u, wykopu, nasypu ziemnego, urwisko. ital. scarpa, franc. escarpe, ang. scarp, isl. skerpa ]ostro>:\, ros. krytoj sklon, otkos.

skarpet-a(ka odzież.

odzie/ stopy do powy/ej kostek. pierw. owijak ]onuca, szal\. starofranc. escarpe, franc. escarpe, ang. scarf ]szarfa, szal\ PF, ital. scarpa ]trzewik\, scarpettiere ]szewc\, scarpettaccia ]chodak\.

†skartabel poz społ.

cz=onek ni/szego od szlachty stanu w=odyk[w. staropol. ...thedi szesczdzesz'th

grzywen, sczirczalcze abo scarthabellowy ]scartabello\ trzydzesczy grzywen... wstawnymi z rany bycz zaplacone. skar/y: jęz.

¯ s` ]wzmocn.\ % ¢karga. za(o•skar/y:. wg mSjp 1969& «podawa: skarg", wyst"powa: ze skarg'; obwinia:, oskar/a:, donosi:» czyli ˚“mas=o ma>lane”. staropol.1436 skarz'cze}m|u; causatur skarszy; 1471 k nyemu

skarzil, k nyemu skarsicz; yako myly Cristus skarzyl na zydovsk' nyemyloszye}r|noscz; scarzyly a gadali szø myedzy szobø; szkarzancz; na sz' skarz'cza; skarzyly, skarzyla, 1438 scarszil, skarzyl gest, skarsz'czym, skarszyl ˘ skarzicz, skarsicz, scarszicz, skarzycz, skarszycz – 1. narzeka:, u/ala: si", uskar/a: si", 2. obwinia:, stawia: zarzuty, 3. wszczyna: spraw" s'dow' przez wyst'pienie z oskar/eniem, roszczeniem. staropol. oskar/y:, uskar/y: si", uskar/a: si". staropol. 1466 ista lamentacione tristicie scarzenym ˘ scarzenye – skar/enie, narzekanie, lamento-

yy wanie.

~skar/y: czas niedok. ¯ skarga

]narzekanie, ubolewanie, /al\. wyjawia: innym sw[j b[l, doznawan' krzywd". s=owotw. poch. skar/ypyta. ros. ]narzeka:\ 'alovat;sq, ]obwinia:\ obvinqt;-obwinjat, ang. ]narzeka:\ to complain, ]oskar/y:\ to accuse, ]obwini:\ to charge. za•sili: – czas dok., wzmocni:, pom[c, zasi=ek po•sili: si" – spo/y:, posi=ek wy•sili: si" – da: z siebie wiele, wi"cej ni/ przeci"tnie, wysi=ek skat(ula: ruch. stacza: si", ros. skat.

skaza wada, b='d, plama, zwykle o materiale ]z=a we< ni:, >ci'gni"cie jej\. ang. defect, ros. ]brak\ nedostatok, ]wada\ nepravil;nost;. staropol. skaz – skaza, uszczerbek, szkoda, zepsucie. staropol. 1435 skaza; sskaza; za-

dney szkazy szpalenya nye vczula; we zkazø; ve skaz'; na ssasye; na szkasza, 1471 skaza ˘ skaza, sskaza, zkaza, szkasza –

1. uszkodzenie, zniszczenie, 1.a. rozk=ad cia=a, zepsucie, >mier:, 2. szkoda, strata, 3. rozpadlina, p"kni"cie ska=y.

skaz-a:(aniec(ywa: prawn.

¯ s` % ˚kaza:. wyda: wyrok uznaj'cy win" oraz wymierzaj'cy kar" za pope=nione przest"pstwo. staropol. 1386 jaco jednacze scazali, 1388 iaco sand skaszal, 1400 scazalem tobe, 1400 iaco mu skazano, 1403 iaco sandza scaze, 1404 jaco Wszegnew taco scazal, 1416 alyszby panowe skazaly, 1418 przyyaczele sø skaszaly, 1418 albo skazalychom, 1425 gdze prawo scasze, 1437 diffinire albo skazacz, 1449 diffinierunt vlg. skazali;

skazano, skazaly, sskasze, szkazano, szkaszal, skazalo, interloqui albo skaszacz, ca 1500 skazacz; szkazacz; y czso mu scazano, skazanich, szkazana, a zkazani byway', 1418 czso panowe szkasza, skazalysmy, szkazano, 1420 na nem scaszal;

w Ss 1953 siedem kolumn cytat[w – 1. rozpatrzy:, rozstrzygn': spraw", wyda: wyrok, podj': decyzj" w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, ustali: co> jako norm" prawn', 2. zas'dzi:, na=o/y: kar",

uzna: winnym, 3. przys'dzi:, przyzna: wyrokiem s'dowym, 4. poleci:, zaleci:, 5. przyrzec, 6. wypowiedzie: si", 7. da: znak, 8. skaza: si" – sta: si" jawnym. staropol. scazanye, sczazanye,

skaszane, skazane, skazanye, skaszanye, szkazanye, szkazane; w Ss 1953 trzy kolumny

cytat[w – skazanie& 1. wyrok, decyzja podj"ta w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, 2. wydanie wyroku, decyzji, og=oszenie wyroku, 3. rozkaz, polecenie, 4. pie><, utw[r poetycki, 5. uszkodzenie. staropol. skazany – zwi'zany ze skazaniem, tj. decyzj' s'dow', wyrokiem s'dowym. staropol. skazowanie – wydawanie wyroku, podejmowanie decyzji w post"powaniu s'dowym. staropol. ska{< – wyrok zag=ady. staropol. skazacz – ten, kto orzeka, rozs'dza, podejmuje decyzj". =ac. com` ]wzmocn.\ % damnare ]szkodzi:, krzywdzi:, kaleczy:\ ˘ condemnare, starofranc. comdemner ˘ ang. condemn, ros. prigov-arivat;/orit;. rdzeniem kaz ]kara\ ˘ ka{ni-a(:. †skazi: zepsu:, zniszczy:, zburzy:. staropol. 1400 skazicz; y masta

gich zkazil, skazily sø, zkazil ies, kazyles, 1403 ne scaszil, 1425 o czytyrzy copcze skazone, 1427 skazil my koczel ]kocio=\, 1431 ya nye skaszil... myedze y granicze gwalthem, 1432 roley ne zaoral any medze ¢sczasszil, 1435 nye sskazyl y ne zrambyl; skazano, skaszyla sze, oltarze gich skasz; skazø ]destruam\ viszokosczi wasze; a myast wasza skazona ˘ skazicz, scaszicz, sskazycz, skaszycz –

1. zniszczy:, zburzy:, spustoszy:, 2. zabi:, wygubi:, wyniszczy:, 3. okaleczy:, uszkodzi:, 4. okaleczy: moralnie, zdeprawowa:, 5. naruszy:, przekroczy:, 6. zniweczy:, usun':, odrzuci:, 7. pozbawi: mocy prawnej. staropol. skazitelny – ulegaj'cy zniszczeniu. staropol. ska{ca – niszczyciel, burzyciel. =ac. damnum ]strata, uszkodzenie\, ang. damage, ros. portit;-portit.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

†skazowa: ¯ skaza: ¯ s` % kaza:. 1. postanawia:, poleca:, zaleca:, 2. rozpatrywa:, rozstrzygn': spraw", wydawa: wyrok, podejmowa: decyzj" w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, ustala: co> jako norm" prawn', 3. zas'dza:, nak=ada: kar", uznawa: winnym, 4. dawa: znaki, wskazywa:, pokazywa:, 5. okazywa:, ukazywa:, czyni: jawnym. ˚skaza:. staropol. skazowanie – wydawanie wyroku, podejmowanie decyzji w post"powaniu s'dowym. †ska{ca szkodnik. staropol. 1481 skascza; aby on byl skascz' zakona. 1. ten, kto kaleczy, wyrz'dza szkod", 2. ten, co przekracza, =amie przepisy, zwyczaje. ang. wrong-doer, ros. zlodej-z=odej. staropol. ska{liwy – szkodliwy. †ska{< ¯ s` ]wzmocn.\ % ka{<. staropol. 1417 cu szkaszni, 1422 cu szkaszny erga, 1496 podlvk vyschey skazny y rothy, 1456 w skasny – 1. decyzja s'dowa, wyrok, 2. wi"zienie. =ac. 1. sententia, iudicum, 2. cacer, custodia, ang. 1. sentence, 2. jail, prison, dungeon, ros. 1. rewenie suda, 2. t[r;ma-}†turma|. ska/a: ¯ s` ]wzmocn.\ % ka{<. staropol. szklada y skaza, 1453 skazane byd{ – 1. uniewa/nia:, znosi:, 2. niszczy:, =ac. 1. rescindere, irritum facere, 2. delere, destruere, violare, s ang. 1. to invalidate, 2. to destroy, ros. 1 i 2. unihto'at;. staropol. skazenye – 1. zniszczenie, spustoszenie, 2. wytracenie, wyt"pienie, 3. okaleczenie, uszkodzenie, 4. pozbawienie znaczenia, 5. b='d, grzech. sk'd z jakiego, z kt[rego miejsca, sk'd jeste>$ pokr. k"dy ]gdzie\, odt'd ]z tego miejsca, od tego czasu\ ¯ t"dy; sk'din'd. z jakiego powodu staropol. sk'd, skad, skadesz ]sk'dzie/\, skød, skandse, sk'th, szkad, sk'dezsmy. staropol. sk'dby – pytanie& z kt[rego miejsca, z jakiego {r[d=a. staropol. sk'dkole – sk'dkolwiek, z kt[rejkolwiek strony. staropol. sk'dze – 1. sk'd/e, z ja-

yy kiego {r[d=a, od kogo, 2. kt[ry. >redniow. ang. whennes ˘ ang. whence, from where, from what place, ros. otkuda-otkuda ¯ ot-ot ]od\ % kuda-kuda ]k'd\, U ˘ Å, ´. †sk'pa: czy †sk"pa: ¯ s=aw.-ros. kupat;-kupat, U ˘ pol. Å, ´; staropol. t'sz Iesvsza Maria byla sk'pala – umy:, wyk'pa:. =ac. lavare, abluere, niem. baden, anglosas. bathian ˘ >redniow. ang. bathien, bathen ˘ ang. bathe, ros. kupat;, obmyt;-obmyt.

sk'p-y(stwo(irad=o(iec(i: char. ¯ skupia: ¯ kupa. nadmiernie oszcz"dza:, skner-a(stwo. staropol. 1447 sk'pym;

szobyem byl sczothr, bogv szkapy, XV w. szkapy clovyek, }>w. J[zef| tesz nye byl ¢sczodry any sk'py przednye ]nec tenax, neque cupidus fuit, nec avarus\. alye sczodry, mylosczyvy; byl sm'czyen albo szkap; sk'py ˘ sk'py, szkapy, szkap – odmawiaj'cy wszystkiego sobie i innym, zbyt oszcz"dny. czes. skupec, U ˘ Å, ´. anglosas. gr≤dig, >redniow. ang. gredie, ang. greed(y, ros. 'adn-yj/ost;-/adn•yj(ost ]chciw•y(os:\.

skecz lit.

kr[tki utw[r sceniczny o lekkiej, /artobliwej tre>ci, dowcipnym dialogu ¯ ang. gr. schedios, =ac. schedium, ital. schizzo, holend. schets, ang. sketch ¯ schitz.

skeleton sport.

jednoosobowe saneczki wy>cigowe. gr. skeleton ]szkielet\ ˘ ang. skeleton. ~ski s=aw., szczeg[lnie w Polsce& przyrostek w nazwiskach po& 1. skov ]dun. las\; st'd Berski, Gnatowski, Grabski, Jastrz"bski, Pola<ski, Polkowski, Szumski; fa=szywie& Adamowski, Biskupski, Czajkowski... Zaj'czkowski. 2. ziemia, ¯ s ]soil\ % ki ]ziemia w j. szumer\& nazwiska Ostrowski, Solski, 3. skill, LL ˘ J ]zr"czno>:, sprawno>:, umij"tno>:\ ˘ `skij ˘ ski.

¢skepanie rozsieczenie, rozszczepienie. staroros. sk≠panie-skepanie, sk≠pat;-skepat ]rozsieka:\. skiba odk=ad no/a p=uga, kromka. ski – ziemia, >lizg. ˚ba ]czyni:, robi:\. staropol. 1384 skyby 1437 lira brosda, skyba, stroan, 1446 XX tres liras vlg. skyb,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1456 in octo liris albo skyb;

qualibet lira albo od szkyby ˘ skyba, szkyba –

1. pas ziemi odwalony p=ugiem przy oraniu, 2. kawa=ek chleba, kromka, k"s. =ac. 1. lira, 2. frustum ]panis\, segemntum, mica, niem. erdscholle ]$\, ang. 1. $ }long slice of soil cut by plough through a farm field, turned sideway or up side down by ploughshare|. >redniow. ang. 1. plou, plogh, ang. 1. plow, plough ]to till the soil with a plow; use a plow ^ “skibowa:”, odk=ada: skib" p=ugiem, ale nie sama skiba\, 2. slice ]of bread\, ros. 1. borozda, 2. lomot;. w S=owniku pol.-ang. T. Grzebieniowskiego, 1959, skiba ^ ang. ridge ]grzbiet\, a furrow ]a narrow groove made in the ground by plow, czyli w'ska bruzda w gruncie po przej>ciu p=uga\ ^ bruzda. Skiba jako p=at ziemi, od=o/ony przez p=ug, nie ma >cis=ego odpowiednika w znanych mi w s=ownikach j. ang., ros., i pol., w pol.-niem. Erdscholle, gotykiem, Hanny Nakonecznej, 1943. Wprowadzam w'tpliwo>: bo sam nie wiem, nie jestem pewien. ¢skid, skith, skit g[ra. Bieszczady i Beskidy – dosł. Niskog[ry ¯ bie ]nisko\ % skid, skit ]g[ra\ ˘ pol. szczyt(owa: ]kulm(inowa:\. tak/e czyt, nos ]g[ra\ ˘ Kampinos, wi"cej ˚biel, g[ra, raj, i wzniesienie ]nr 700\. skier arch. pol. gwiazdka ˘ jaskier. iskierka ¯ iskra ¯ is ]woda, ogie<\ % kra, ark ]woda\, ˚element. Skier•niewice(biesz[w. pokr. staronord. sky ]chmura\, >redniow. ang. ski, skei ˘ ang. sky ]niebo\.

†skierka

staropol. skerky, 1437 skerka carbunculus, 1460 skyerky xantila ˘ skerka, skyerka – 1. najmniejsza cz'stka czego>, 2. skierka, skierki – bot. gat. astra, Aster amellus L.

¢skima, skyma, schyma rel.

monaszskie odosobnienie. >redniow. skima-skima, skymaskyma, sxyma-schyma. ¢skimach, skimnik monach, opat. >redniow. skimax-skimach, skimnik-skimnik. skin': g=ow' lub r"k' ruch. kiwn':, przyzwoli:, po(przy•takn':, powita:. staropol. ca 1500 skynacz – da: znak zgody ruchem powiek. =ac. palpebris annuere, >redniow. ang. nodden, bekken,


yy

beken ˘ ang. to nod, to beckon, ros.

kivnut; golovoj.

¢skind dun. futro. ¢skipetr kult. ber=o, lub wyj'tkowo

ozdobna laska lub pa=ka trzymana przez w=adc[w podczas ceremonii, symbol w=adzy i niepodleg=o>ci. gr. skeptron, =ac. sceptrum, starofranc. i >redniow. ang. ceptre, sceptre, ang. scepter, ¯ gr. skeptesthai ]laska do opierania si", opiera: si" na czym>\, s=aw. skipetr. †skisia=o>: zgrzybia=o>: ¯ grzyb, zniedo="/nienie ¯ niedo="ga. staropol. ca 1450 skyszaloscz. ang. awkwardness, awkward age, ros. nelovkost;-nie=owkost, neukl['est;-nieukliu/est. ¢skit kult. odosobnienie, pustelnia. ros. skit. ¢skith, skit, skid g[r•a(y, ˚skid. Skithia – kraj g[rzysty, wysoczyzna. skith ˘ staropol. scyth, sczith, sczyth ]wierzcho=ek, kulminacja\, ˚szczyt, ukr. Bieszczady i pol. Beskid ]dosł. Niskog[ry\ ¯ bie, be ¯ bie= ]niski\ % skid. tam te/ Go=og[ry, wo=. 1289 Go=ye gory, N od Bieszczad, SE od Lwowa. przez przypadek lub raczej nie& staronord. skith ]1. drewniana p=oza lub kloc, cz"sto jedna z pary, na kt[rej przesuwany jest ci"/ki przedmiot, 2. nisko posadowiona drewniana platforma do podtrzymania =adunku lub stogu, 3. ..., 4. ..., 5. drewniany klin u/ywany jako kontrola ruchu k[=, naciskany przez ko=o\ ˘ ang. skid ]1. podp[rka, 2. klocek hamulcowy, 3. pochylnia, 4. ze>lizg, 5. po>lizg\, i ang. ski ]narta\, skis ]narty\, ¯ staronord. skith ]but narciarski\. ang. mountain, ros. gor-a/y-gor•a(y.

†skiwa:, skiwn': ruch.

da: znak zgody ruchem powiek, mrugni"ciem. staropol. ca 1450 skywaly san innu-

ebant ]innuebant autem patri eius, quem vellet vocari eum\, 1471 annuerunt stukn'ly, skywn'ly ]stukaly, kywaly\. >redniow. ang. bekken, beken ˘ ang. to beckon, ros.

poda-vat;/t; znak.

sklei: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚klei:. staropol. XV w. szklygil ˘ sklijil ]sklei=\, staropol. YE, GJ. ang. to glue together, ros. skleit;-skleit.

†sklenica pojemn.

puchar, szklanica. ˚szklanka.

sklep(ikarz(owy bud.

lokal do sprzedarzy towar[w, s=owotw. s•klep – s•k=ad ˘ klepisko.

yy sk•lep – sk•=ad ˘ lep ^ =ad ^ rz'd ˘ lep•iej(szy ^ =adn•y(iej(iejszy ^ po•rz'dek. store ]sklep\ – storage ]sk=ad\, k•lep•ka – k•=ad•ka ]deska\, ˚komora, sk=ad, lepiej. staropol. sklep ˚sklepienie. =ac. instaurare ]reperowa:, naprawi:, wznie>:\ ˘ starofranc. estor ¯ estorer ]wznie>:, wype=ni:, zaopatrzy:, przechowywa:\, >redniow. ang. stor, stoor, ang. store, ros. magazin-magazin, sklad-sk=ad, ambar-ambar. staropol. szklepp, y szkleppem, z sklepem, szklep, 1471 sklep; o trzech sklepyech, ca 1500 testudo zolw albo sklep, polozenye teze sklepow myecz – sklepienie. =ac. testudo; volvere ]zawr[ci:\ ˘ volutus ˘ starofranc. vaulte, voulte, >redniow. ang. voute ˘ ang. vault, ros. svod-swod, poval-powa=. wo=. 1289 komary-sklepienie. sklepa: ¯ s` ]wzmocn.\ % klepa:. staropol. udzalal szwyeczydlnyk

sklepani ]candelabrum ductile\ s przeczystego slota; y sklepye ge w blachi, sklepaw ge w blachi; szclepya –

kuj'c metal uczyni: go cienkim, p=askim. ang. to hammer, ros. bit; molotom-bit mo=otom, kovat;-kowat. sklepienie archit. z=o/enie. ˚sklep. ¯ sklep ^ sk=ad ¯ k=ad ^ =o/, le/. przykrycie, konstrukcja no>na o przekroju krzywoliniowym u=o/ona nad pomieszczeniami; strop nieba, firmament. staropol. sklepiene, dach – zaokr'glone nakrycie pomieszczenia, komnaty, mo/e te/ dach. staropol. sklep – 1. sklepienie, 2. piwnica, 3. skarbiec. =ac. volutus ˘ p[{no=ac. ¢volta, ¢voluta, starofranc. vaulte, voulte, >redniow. ang. voute, ang. vault, ros. svod-swod, podval-powa=, ]grobowca\ sklep-sklep. sklepowy sprzedaj'cy w sklepie, sprzedawca obs=uguj'cy klientel". staropol. ca 1500 sklepovy – podpieraj'cy sklepienie. ¯ sklep ]sk=ad, z=o/enie\. sklero-za(tyk med. mia/d/yca. staropol. skleros ]twardy\ ˘ sklerosis ]twardnienie\, ang. sclerosis, to be forgetful, ros. zabyvat;-zabywat ˘ zabyvhivyj-zabywcziwyj ]zapominalski\. †skl"czy: ¯ s` ]wzmocn.\ % kl"k ¯ kluk ]kulka do wyci'gania s=omy ze sterty, hak\, U ˘ Å, ´. staropol. ...y skløczil iesm se

]curvaturus sum; naklonyl yesm

szye\; skleczyczy aut zdlawycz; sklaczeny; yze y' byl zly duch skly'czyl; sklanczene – zgi':, skrzywi:. =ac. flectere, curvare, ang. to bend, to curve, ros. gnut;-gnut, sgibat;-sgibat. †skl"sn': zapa>: si", schudn':. staropol. ca 1450 sklasl brzuch. =ac. macestere, ang. to get thin, to lose flesh, ros. xudet;-chudiet.

sk=ad-nica(any(nik(nia(ka(a:( (acz(ak(anka(ka(any(owa: ¯ s` % ˚k=ada:. z=o/ono>:, miejsce na towary, rzeczy o niejednolitym charakterze. mSjp 1969& 1. «sk=adanie, uk=adanie», 2. «to, z czego co> si" sk=ada», }czyli tzw. “mas=o ma>lane”|, 3. «dobry uk=ad, porz'dek», 4. «sklep jako miejsce sprzeda/y pewnych towar[w; pomieszczenie na jakie> towary, albo rzeczy, magazyn», 5. «nagromadzenie, zbi[r, sk=adnica», 6. poligr. «zestawienie materia=u drukarskiego ]czcionek, znak[w itp.\ w wyrazy, wiersze». k=ad ^ =o/ ]za(po`\ k=a>: ^ =o/y:, sk=ad ^ z=o/]enie\. =ad – porz'dek i woda ]g=adki\, s•klep – s•k=ad ˘ klepisko, ˚komora ]sk=ad, sklep\, sk•lep – sk•=ad ˘ lep ^ =ad ^ rz'd ˘ lep•iej(szy ^ =adn•y(iej(iejszy ^ po•rz'dek. ang. ]magazyn\ store, warehouse, ]kompozycja\, composition, ]do kupy, razem\ put together, ]list, gazet"\ fold, ]pieni'dze\ save, ]ofiar"\ sacrifice, ]o>wiadczenie\ make a statement, ]ho=d\ pay one’s respect, ]sk=ada: si" z czego\ consists of, ros. sklad-sk=ad, ambar-ambar, magazin-magazin. staropol. XV w. scladu;

contubernium kupczy sklad uel ¢gromada, 1444 contubernium skladanye vel kupczy sklad, 1428 depositorium albo sklath, 1433 sklath pignorare, 1471 in deposito albo w skladze, 1486 depositorio... albo sclad... depositorii... albo o sclad, ca 1500 sklad emporium ˘ sklad, sklath, sclad –

1. uk=ad, przymierze, 2. zwi'zek, zrzeszenie, 3. miejsce sk=adania czego>, przechowywania, depozyt, 4. prawo, w kt[rym przejezdni kupcy zobowi'zani byli wystawi: swoje towary na sprzeda/ w ca=o>ci lub przez okre>lony czas. 5. sp=ata ]najcz">ciej w postaci byd=a,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

koni\ dziedzictwa lub wype=nienie jakiego> zobowi'zania, uk=ad sp=at" zabezpieczaj'cy, 6 miara ziemi, prawdopodobnie r[wna dwom zagonom, kawa= ziemi tej miary. staropol. sk=ada: si" – zastanawia: si". †sk=adacz staropol. 1413–1414 scladacz concionator, 1471 skladaczie fabricatores;

fictor thworziczel, skladacz, tworzyczel aut skladacz, davnym szkladaczom czudnym, proszny szkladacze, ¢presz rosmaythe szkladacze ˘ scladacz, skladacz –

1. ten, kto co> obmy>la, uk=ada, tw[rca, autor, 1.a. nieisty sk=adacz – autor apokryf[w, 2. rozjemca, s"dzia polubowny. sk=ada: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=a>:. w mSjp 1969 odno>nik& sk=ada: p}atrz|. z=o/y:. sk=ada:, k=a>: s' czasami niedok., a z=o/y: – czasem dokonanym ]z`\. staropol. skladaly, skladam, 1490 scladay'cze;

nye scladaycye, szkladaya, skladay'cze szye, sz' sklada, skladasch, skladal gest, y skladala, componit sklada, componendo skladay'cz, skladaly, szkladal w gymye twoye, abo s'dzy skladay' ˘ skladacz, scladacz, szkladacz –

1. k=a>: w jednym miejscu, gromadzi:, zbiera:, 2. k=a>: jedno przy drugim, styka: ze sob', ='czy:, 2.a. ='czy: ma=/e<stwem, 2.b. ='czy: d=onie w ge>cie modlitewnym, 2.c. ='czy: cz">ci czego>, naprawia: wi'/'c, 2.d. sk=ada: si" – by: utworzonym, 3. przygotowywa:, tworzy:, obmy>la:, 4. sk=ada: pozew, /a=ob" – pozywa:, poci'ga: do s'du, 5. sk=ada: roki – odk=ada: termin s'dowy, 6. w drodze uk=adu zabezpiecza: sp=at" zobowi'za<, 7. >wiadczy: co> tytu=em sp=aty zobowi'za<, 8. zdejmowa: z siebie ]sukni", odzienie\, 9. uniewa/nia:, znosi:, 10. sk=adane poszcie – wymy>lny krok taneczny. ˚zamys= ]zamy>lone poszcie – wymy>lny krok taneczny\. ang. to gather; to prepare, create,

to plan; to make deposition; to delay a court session; and num-

yy ber of other terms, meanings. staropol. szkladanye – sk=adanie& 1. gromadzenie, zbieranie, 2. o wsp[=/yciu ma=/onk[w – z='czenie, 3. zwi'zek, zrzeszenie, 4. pie><, uk=adanie pie>ni.

†sk=adca poz społ.

rozjemca, s"dzia polubowny. staropol. 1426 y sclaczcze; s drugey stroni wthorego sklaczczye ˘ sclaczcza, sklaczcza – sk=ad{ca. sk=adka zrzutka, kwesta, sk=adanie si" na co, np. na kupno czego>. staropol. XV w. skladky sillabas – zg=oska, sylaba. ang. contribution, ros. vklad-wk=ad. sk=adnik cz">: sk=adowa jakiej> ca=o>ci, wchodz'ca w inn', wi"ksz'. staropol. 1436 szcladnik; od Annasza, skladnyka y tovarzysa – szcladnik, skladnyk – sk=adnik, wsp[=pracownik, pomocnik. ang. component, ros. odna iz sostavnyx hastej. sk=adny dobrze u=o/ony, zbudowany, kszta=tny, harmonijny, zgrabny. staropol. compositio skladnim ˘ skladni – wymy>lny; o kroku – taneczny. gr. sophistes ]m"drzec\ ˘ sophistikos ˘ =ac. sophisticus ˘ ang. sophistical ˘ ang. sophisticated ]wyszukany, wymy>lny\, ros. izvra]ennyj. sk=ama: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=ama:. staropol. 1444 sklamaan; sklamala-

by; seducere sklamacz, zwiescz; nye moze bycz sklamaan; vcinili przed wami a sklamali sø; sklamal was; nye sklama, nye klama, sklamany ludificati –

ok=ama:, oszuka:, zwie>: ang. to lie, to deceive, ros. so/lgat;-so(=gat. ros. obman-yvat;/ut;. sk=ania: ]si"\ ¯ s` % uk=on. staropol. 1471 sklanyay';

sklyanasch szye przede mn'; sklanya glowy, 1466 declinabat sklania s', nye sklanialem se; sklaniay' –

1. nachyla:, pochyla: ]na znak czci\, 1.a. o s=o<cu, sk=ania: si" – zbli/a: si" ku zachodowi, zapada:, zachodzi: 2. zgina:, kurczy:, 2.a. sk=ania: kolana – kl"ka:, 2.b. w przen. czyni: uleg=ym, poskramia:, 3. kierowa: ku czemu>, 3.a. sk=ania: si" od czego> – schodzi: z w=a>ciwej drogi, odst"powa: od zasad, 4. czyni: gotowym, ch"tnym do jakiego> dzia=ania.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. inclinare ˘ starofranc. encliner ˘ >redniow. ang. enclinen ˘ ang. to incline, ros. sklon-qt;/it;-sk=on-iat(it, sklonqt;sq, sklonit;sq. sk=on(no>:(i: ¯ s` % ˚k=oni:. sk=ania: si" ]ku\. rdzeniem k=on ¯ k =onu ¯ =ono. nak=oni:, u(po•k=on, s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. staropol. skloniy, sclony, bil sklonil, 1444 sklonieny cernui; sklo-

nione recline; y sclonyla szye k swemv schynu; szklonylaby sze, 1453 szklonylo szya k yey czudnosczy, sklonyw szyø, nye szklonyl non flexit, y sklonyla glow', sklonyl ˘ sklonycz, sclonycz – sk=oni:&

1. nachyli:, pochyli: ]przede wszystkim na znak czci\, 1.a. o dniu, sk=oni: si" – zmierzcha:, 1.b. oko sk=oni:, sk=oni: ]uszy\ – zechcie: spojrze:, wejrze:, zechcie: us=ysze:, wys=ucha:, 1.c. sk=oni: mi=osierdzie – zmi=owa: si", 2. nachylaj'c po=o/y:, u=o/y: dla spoczynku, 3. zgi':, skurczy:, 3.a. sk=oni: kolana – kl"kn':, 3.b. w przen. poskromi:, uczyni: uleg=ym, 4. kierowa: si" ku czemu>, 5. sk=oni: si" – schroni: si" gdzie>, 6. nam[wi: do czego>, uczyni: ch"tnym do dzia=ania, 7. nie wzi': pod uwag", uchyli:. staropol. sklonyenye – 1. podnieta, 2. odchylenie od wyznaczonego kierunku, zej>cie z w=a>ciwej drogi, 3. nastawienie uwagi, baczno>:. staropol. sk=onno>: – gotowo>:, zdecydowania na co>. staropol. sk=onny – ch"tny do czego>, przychylny. ros. sklon. †sk=opota: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=opot. staropol. sklopotacz – czyni: trudno>ci, niepokoi:. =ac. impedire, inquitare. staropol. sklopothanye – dokuczanie, prze>ladowanie, przykro>:, =ac. vexatio, insectatio, molestia, starofranc. harer ]szczu: psem\ ˘ franc. harasser ˘ ang. to harass ]niepokoi:, dr"czy:\, ros. utomlqt;-utomljat, iznurqt;-iznurjat. †sk=u: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=u: staropol. 1471 sszyeczone, zla-

mane y ¢skothe; albo ¢skot ¢bodze ]confodietur\ osøkamy ˘ skoth, skot – sk=[ty&


yy

1. przebi:, podziurawi:, 2. zabi: uderzaj'c czym> ostro zako<czonym. =ac. transfigere, perforare, starofranc. percer ˘ >redniow. ang. percen ˘ ang. to pierce, ros. prok-alyvat;/olot;. skner-a(stwo sk'p•iec(stwo. ~sko 1. wielkie, 2. stare& zamczysko ¯ zamek, konisko, klepisko. s=aw.-ros.-wo=. gumno ]1. zasiew, 2. klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ iran. zemin ]ziemia\, ˚k, sk, ski, ska ]ziemia\

skobel techn.

zgi"ty pr"t /elazny wbijany w drzwi, wieko skrzyni, kufra do za=o/enia k=[dki, rodzaj zamkni"cia drzwi, furty, bramy. staropol. 1407 scobli, ca 1428 scobl rucia, 1464 skobl trunci, 1466 pro aspis albo skoble, 1494 skobly, salve ˘ skobl, scobl – zgi"ty pr"t /elazny wbity ko<cami w odrzwia, drzwi, dyby, itp., dla zamkni"cia za pomoc' =a<cucha albo sztabki /elaznej. franc. le verrou, anglosas. h≤pse ˘ >redniow. ang. haspe, hespe ˘ ang. hasp, pokr. niem. haspe ]skobel, hak, kruk, kuna\, ros. zasov-zasow, zastë'ka kr[hok-zastio/ka kriuczok. ros. skoba ]klamra\. †skoblica gw[{d{ drewniany. staropol. 1466 clavis lignorum

albo skoblicze VIII denarios. †skoci: si" o owcy& okoci: si". staropol., o owcach& wszitky syø skoczyli. †skociec

1. jednostka pieni"/na warto>ci 1(24 grzywny, 2. jednostka wagi. staropol. 1399 y stirze scotcze ]i 4 sko:ce\, 1407 po=czwartanaczcze skoczcza, 1421 a duadzescze scot y scoczecz ˘ skociec. =ac. 1. pecunia valoris 1(24 marcae, 2. mensura ponderis. †skoci" ]m=ode\ bydl". ¯ skot. staropol. do skoczøcza ]skocz"cia\, staropol. skoci"cy – 1. odnosz'cy si" do zwierz"cia, 2. nierozumny, g=upi. staropol. skocski – bydl"cy, z byd=a si" sk=adaj'cy. staropol. ¢skoci: si" – cieli: si". ¯ skot ]byd=o rogate, g=[wnie krowy\, ¯ >redniow. ang. catel, katel ˘ ang. cattle, z wp=ywem >redniow. ang. ketel, kettle ]kocio=\; >redniow. ang. catel, katel ]byd=o\, >redniow. ang. ketel, kettel ]kocio=\ ˘ kocielnik ]rzemie>lnik wyrabiaj'cy kot=y\,

yy pomieszane, skot ˘ ]s\koci: ]si"\, kocielnik ]`ciel`\ ˘ cieli: ]si"\ ˘ cielak, skoci". staronord. kalfi, >redniow. ang. i ang. calf, ros. telënok-telionok.

†skoczec bot.

staropol. 1434 scocecz, 1464 skoczecz cantapucia, 1481 skoczec catapucium, 1472 laureola coczecz – 1.Tithymalus lathyris Hill., 2. nasienie wilczego =yka, semen Daphne mezereum L.

†skoczek bot.

staropol. 1437 skoczek catapucia,

Pokarm yego byl skoczky }locustae\ y myod lyeszny ˘ skoczek – 1.a. Tithymalus lathyris Hill. 1.b. Ricinus communis L., wielki skoczek, 2. szara<cza czy te/ jaka> ro>lina. †skocze< zool., ryba. =oso>, Salmo salar L. staropol. 1472 skoczen salmo. niem. lachs, salm, starofranc. le saumon ˘ >redniow. ang. salmon, saumoun, ang. salmon, ros. sëmga-siomga, losos;.

†skoczka 1. tancerka, 2. bot. Senecio Saracenicus L. staropol. ca 1500 skoczk' saltatrix, ca 1465 skoczka vigra pastoris.

skoczylas 1. las bydl"cy, byd=em wypasany ¯ skoczy ]bydl"cy\ ¯ skot ]byd=o\, 2. mo/e te/ starolas ]skoczy ¯ sko\. sko, czarno ]1. staro`, 2. wielko`\.

†sko:cowe, skotcowe płatn.

rodzaj daniny p=aconej przez mieszczan na rzecz panuj'cego. ˚skot ]skotowe\. staropol. 1456 scotczowe dicti, staropol. 1494 szkoczowe.

sko-k(owy(czek(czny(czy:, dosł. bryk ˘ skaka: ]bryka:\,

wyskok ]wybryk\. ros. skok, skot ]byd=o\ ¯ skoczy: ˘ skok, T ˘ Cz ˘ K, pod(wy(prze(do•skok, zaskoczenie pokr. krok ]`ok\. skoczylas ]1. wielki las, 2. starolas, 3. tak/e bydl"cy ¯ skot$\. staropol. richlym skokyem ˘ skok – krok. =ac. gradus. staropol. szkoczyl na kol y wrazyl szye ]skoczy= na k[= i “wrazi=” si" – urazi=, zrani= si"\, nathychmyast skoczy na yego oblycze ]... twarz\, ca 1500 sskoczycz salire ˘ skoczy: – 1. skokiem dosta: si" gdzie>, wskoczy: na co> lub zeskoczy: z czego>, 2. zsun': si" niezamierzenie

w niew=a>ciw' stron", 3. ta<czy: wykonuj'c podskoki. =ac. 1. transillire, insillire vel delilire, 3. salire, saltare, franc. le bond, saut, gambade, niem. sprung, ang. jump, spring, leap, ros. skahok-skoczok, pry'okpry/ok ¯ sprung, spring, G?. wo=. 1289 voskohiv=-woskocziw ]podskoczy=\. skoczek – 1. cz=owiek dokonuj'cy skok[w, 2. zool. w l.mn. skoczki – Iassidae, rodzina ma=ych skacz'cych pluskwiak[w r[wnoskrzyd=ych. franc. 1. un sauteur, ang. jumper, staroros. 1. skakun=-skakun. staropol. od(po(prze(przy(w(wy(

(za-skoczy:, s(po-skaka:, wyskakiwa:, wyskokn':.

za(na(u(prze(przy(o(do(od(pod( (w(wy(ze•skoczy:. ~skoczy: czas dok. ¯ skaka: – odbi: si" obiema nogami od ziemi, cz"sto przy tym ruchem do przodu ˘ skoczy: przez co, np. przez r[w ˘ przeskoczy:. s=owotw. baz' skot ]bydle rogte\. za•skoczy: – z nienacka, niespodziewanie na•skoczy: – zarzuci: co komu nagle, cz"sto nies=usznie u•skoczy: – w bok prze•skoczy: – przez przeszkod", ob•skoczy: – dooko=a do•skoczy: – zbli/y: si" skokiem od•skoczy: – oddali: si" skokiem pod•skoczy: – do g[ry nad•skakiwa: – narzuca: si" nadmiarem uprzejmo>ci w•skoczy: – do >rodka wy•skoczy: – 1. na zewn'trz 2. do g[ry, wy ^ si" ˘ wyskocz ]ty, sam\ ze•skoczy: – w d[= †skolenie dźwięk. o g=osie wydawanym przez psa – skomlenie. staropol. 1466 skoleniym. staropol. 1466 skol' ˘ skoli: – ujada:, skomli:, skomle:. EI. =ac. ad` % p[{no=ac. badare ˘ starofranc. baier, abaier ˘ >redniow. ang. baien, abaien ˘ ang. bay, whine, ros. laj-=aj. staropol. 1466 skol' ˘ skoli: o psie – ujada:, skomli:, skomle:. =ac. latrare, nictire, gannire. ¢skolija, skalija w liczbie mnogiej, robaki. staroros. skoliq-skolija, skaliq-skalija. skomle: u(do•prasza:. psi d{wi"k, por. skowyt. ˚skolenie.

skomoroch 1. bufon, kuglarz, /ongler, >mieszek, 2. cz=owiek oprowadzaj'cy tresowane nied{wiedzie. s=aw. skomrad=-skomrad,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ros. skomorox=. †skomorski o koniu – narowisty. staropol. 1498 scomorski. =ac. restare ˘ starofranc. rester ˘ starofranc. i >redniow. ang. restif, ang. restive ]1. odmawiaj'cy ruchu do przodu, o koniu – opieraj'cy si", st'd 2. trudny do kontrolowania, bezzasadny, oporny, uparty\. ros. rtahlivyj-rtaczliwyj.

†skomorsznie, skomorcznie staropol. 1471 skomorschenye, sya skomorcznye – 1. swawolnie, 2. rozpustnie. =ac. 1. lacive, petulanter, 2. libidinose, impudice, franc. 1. gourgandine, 2. starofranc. desbaucher, >redniow. ang. wantowen, ang. 1. wanton, 2. debauched, ros. 1. rezvyj-rezwyj, 2. raspustnyj-raspustnyj. staropol. skomroczno>: – rozpusta. =ac. intemperantia, libido, lascivia, ang. debauchery, ros. paspu]ennost;. staropol. skomroszny – 1. swawolny, lekkomy>lny, nierozwa/ny, 2. rozpustny, nieskromny. =ac. 1. lascivus, levis, imprudens, 2. libinosus, lascivus. staropol. skomroszy: – /y: rozpustnie, uprawia: rozpust". †skon rzecz przez kogo> dokonana, uczynek. ¯ s ]czas dok.\ % kon ¯ koniec, kres. s=owotw. pokr zgon, SZ, KG. goth. deds, staronord. dath, niem. tat, staroniem. wy/yn teta, staroholend. dede, >redniow. ang. deed, dede, ang. deed, act, ros. delo-die=o. skona: ¯ s ]do\ % ˚kona: ]koniec, kres\. staropol. ca 1428 skonanø; skonal syø, gdisz syø skonal, ca 1500

skonal, nye skonana, skonane, ies sconal, y skonala szye, skonal obiczaiem ˘ skona: –

1. zako<czy:, po=o/y: kres, 2. dokona:, spe=ni:, urzeczywistni:, 3. zamkn':, podsumowa: ]˚zawity\, 4. umrze:. =ac. 1. finem alicui rei facere, 2. facere, perficere, 3. claudere, consumare, 4. mori, ang. 1. to finish, 2. fulfill, 3. to close; deadline, 4. to die. †skona=y dok=adny, pope=niony. staropol. vydz'cz skonal' zglob' yego rzekl. s=owotw. poch. doskona=y. =ac. factus, commissus, ang. perfect, commited, ros. soverwennyj-sowierszennyj, sdelanyj-sdie=anyj.

yy †skonanie 1. do(wy•konanie, 2. koniec, kres. ¯ s` ]wy`\ % kona:. staropol. sconanye finis, asz do

skonanya, o skonany', przy skonanyv zywotha ˘ skonanie –

1. czas w kt[rym co> przestaje trwa:, ostatnia chwila, 2. koniec w przestrzeni, 3. spe=nienie, dokonanie, urzeczywistnienie, 4. podsumowanie, wynik, rezultat, 5. koniec /ycia, >mier:, 6. zatracenie, zag=ada, 7. doskona=o>:, 8. dostateczna ilo>:, pe=na miara. staropol. skonawa: – ko<czy:. staropol. skoni: – dokona:. staropol. sko<cza:, sko<cze: – 1. ko<czy:, k=a>: kres, 2. skona:, umrze:. ˚sko<czy:, staropol. sko<czanie – 1. kraniec, skraj >wiata, 2. zatracenie, zag=ada, staropol. sko<czenie – 1. czas w kt[rym co> przestaje trwa:, ostatnia chwila, 2. koniec /ycia, >mier:, 3. zatracenie, zag=ada, 4. doskona=o>:. staropol. sko<czona liczba mn. – ostatnie chwile, koniec. staropol. sko<czy: – 1. zako<czy:, po=o/y: kres, 2. skona:, umrze:. ˚sko<cza:. ang. execution, agony, limit, ros. ispoln-qt;/it;, agoniq-agonia, predel-predie=, granica-granica. sko<cz-y:(ony ¯ s` ]wy, do\ % ˚ko<czy: ]si"\ ¯ koniec. w pe=ni wykonany, zupe=ny, kompletny, doskona=y. staropol. sko<czenie – >mier:, skonanie ]$\. =ac. per` % facere ˘ perficere ]ko<czy:\ ˘ perfectus ˘ starofranc. parfit, >redniow. ang. perfit, ang. perfect, ros. soverwennyj-sowierszennyj, polnyj-po=nyj, wo=. 1289 skonhana-skonczana ]sko<czona\.

1. †skop, skopiec pojemn.

naczynie, ¯ ang. scoop ]chochla, szufelka, czerpak\. staropol. ca 1420 ¢scobp. =ac. vas ]naczynie\ ˘ vascellum, franc. vaisseau, le vase, la coupe, le calice, starofranc., >redniow. ang. i ang. vessel ¯ =ac. vascellum, staroros. sosud=-sosud.

2. †skop, skopczyzna płatn.

dziesi"cina, danina p=acona w snopach panu ]wojewodzie\ lub ko>cio=owi.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1438 skop, 1452 et skopi. ang. tribute, imposition, duty, staroros. desqtina-diesjatina, ros. dan;-da<, nalog-na=og ]nale/no>:\; =o/y:  le/e:, G?. 3. skop(iec anim., zwierz. kastrowany baran. staropol. skop. =ac. aries, praecipue castratus, niem. widder ]baran, tryk\, anglosas., >redniow. ang. i ang. wether ]kastrowany baran, samiec owcy\, ros. baran (kladenyj). staropol. skopowy – barani. =ac. arietinus.

¢skop gr. skopein ]widzie:, ogl'da:\. skopa: ¯ s` % ˚kopa:. †skor zool., insekt. skorek,

Forficula auricularia. staropol. aure skwory. ¢skora garb. s=aw. futro. „radi daem medom i skoroju” ]radzi damy – ch"tnie – miodu i futer\. †skorczyk bot. ˚starczyk, rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L.

skoro 1. szybko, rych=o, wkr[tce. s=owotw. poch. skorowidz, skoropis. ros. skoro/st;, 2. gdy, je/eli, poniewa/. staropol. skoro. staropol. skory ]szybki, rych=y\. =ac. celeriter, franc. prompt, vite, rapide ]skory\, ]bien\tot, anglosas. sona, >redniow. ang. sone, ang. soon, ros. skoro-skoro ˘ skoryj, skorost;-skorost, wo=. 1289 skoro-skoro ]skoro, szybko\.

†skorocel, skoroci":, skoro{rza, skoro/": bot. babka zwyczajna, Plantago maior L. ˚itrocel. staropol. scorocel arnoglossa plantago, 1491 ¢skoroyczancz arnoglossa plantago.

†skoro/":, sko=orz": bot.

1. babka zwyczajna, Plantago maior L., 2. babka lancetowata, Plantago lanceolata L. staropol. 1437 scoroszancz arnoglosa, plantago minor. skorpion zool. stawon[g z gromady paj"czak[w, /yj'cy w ciep=ych krajach. staropol. ...gory skorpiona. gr. skorpios, =ac. scorpio, starofranc., >redniow. ang. i ang. scorpion, ros. skorpion. skorupa ¯ skor % =upa: ]rozbija:\; skor ¯ 1. sk[ra, ko/a, 2. pali: ¯ ang. scorch }skorcz|. staropol. szkorvpa, 1419 skorupa yeincza, skorupa, scorlupa, 1471 scorupa ˘ skorupa –


yy

1. b=onka, sk[rka okrywaj'ca owoc, 2. twarda, wapienna, rogowata, itp. os=ona jaj albo zwierz't, 3. cz">: rozbitego naczynia glinianego, staropol skorupina, 4. przedmioty z wypalonej albo wysuszonej gliny. =ac. 1. cutis fructus, ang. 1. peel ]sk[rka owocu, ziemniaka\, 2. i 3. shell, 4. pottery, ros. 1. ko'a-ko/a, ko'ica, 2. i 3. skorlupa-skor=upa ]jaja\, rakovina-rakowina, 4. glinqnaq posuda, gonharnq. ˚szczerupina, szczerzupina. skory sk=onny do, ochotnie i skwapliwie przyst"puj'cy do czego. staropol. 1419 szmercz ma scora ˘ skory – szybki, rych=y. ˚skoro. skorzec zool., ptak. szpak, Sturnus vulgaris L. staropol. ca 1455 skorzec sturnus. †skorzy: nagli:, >pieszy: si". ang. urge, press, ros. spewit; hem-pieszit czem. †skorzy>ci: zabra:, przyw=aszczy:. staropol. 1455 skorzysczyl, 1478 sko}r|zisczyl, nye szkorzyszczyl ˘ skorzy>ci:, =ac. aliquid aufere, suum facere, ang. take, take off; appropriate, ros. vzqt;-wzjat, prisvoit;. ˚sobi:, sposobia:.

sko-s(>ny pokr. uko•s(>ny ¯ kos ]zez\.

†skosztowa: do>wiadczy: czego> na sobie, spr[bowa:. staropol. szkoszthovacz, 1484 zkoztovaczy sv' vpor'. =ac. experiri, temptare; experientia ]pr[ba, dow[d, eksperyment\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. to experience, ros. ispytat;-ispytat. †skot anim., zwierz. byd=o rogate, szczeg. krowy. ˚/ywotne, ja=owica, ja=owi". staropol. 1387 dwoye skota, 1387 skoth; scot, 1387 skotha, 1391 scod, 1394 scottu ˘ skot – 1. byd=o rogate, zwierz"ta, 2. jednostka pieni"/na o warto>ci 1(24 grzywny. =ac. 1. pecudes, animalia, 2. pecunia valoris 1(24 marcae. staropol. skotnia – droga do p"dzenia byd=a na pastwisko. staropol. skotnica, skotnik – wsp[lne pastwisko dla byd=a, wygon. staropol. skotny – bydl"cy, odnosz'cy si" do byd=a. staropol. skotopa>ca – pasterz byd=a, pastuch. staropol. skotowe – rodzaj daniny p=aconej przez mieszczan na rzecz panuj'cego. ˚sko:cowe. p[{noa=ac. captale, capitale

yy ]w=asno>:, dobra, inwentarz\ ˘ starofranc. chatel ˘ staronorm. Francji. catel ˘ >redniow. ang. catel, katel, ang. cattle, ros. skot-skot, rogatyj skot. †skotopaska ˚sielanka. gr. eidos ]forma, figura, posta:\ ˘ zdrobn. eidyllion ˘ =ac. idyllium, ang. idyll, idyl, ros. idilliq-idillija. ¢skov dun. las. 1. s=awia<skie ~ski ]le>ny\ – przyrostek w nazwiskach, 2. ale inne `ski, `skij – zaw[d, profesja, ¯ skill, 3. ziemski, z ziemi tej. †skowa: ¯ s % kowa ]/elazo\ ˘ podkowa, kowal. staropol. klodnik u cemnicy

scouany, skowafszy, skowane, scowal, zkowawssy ˘ skowa:.

1. zaku: w kajdany, w /elazne p"ta, 2. wyku: ]z metalu\, 3. kuciem przerobi:, przeku:. staropol. skowanie – spajanie kuciem. anglosas. sceacul, pokr. holend. schakel ]ogniwo =a<cucha\, >redniow. ang. schakel, ang. shackle, ros. zakov-yvat;/at;-zakowat, nade-vat;/et; kandaly, nalagat;/o'it; okovy. skowronek zool., ptak. szary ptak >piewaj'cy. skow, kow ¯ =ac. vox ]g=os\ czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 022 ˘ skowyt, skowronek, kowal. staropol. 1472 scowroneek alauda, 1451 scowronek alaudula; 1473 skowronek lucinia – 1. skowronek polny, Alauda arvensis L., 2. s=owik szary, Luscinia luscinia L. staronord. l≤virki, dun. lerke, niem. lerche, franc. alouette, anglosas. laferce, >redniow. ang. larke, laverke, ang. lark, ros. 'avoronok-/awronok.

†skowycze: dźwięk.

o psie – skomle:. staropol. ca 1500 skovyczy. =ac. nictire, gannire, anglosas. hwinan, >redniow. ang. whinen, ang. whine, ros. viz'at;-wiz/at. staropol. skowykn': – zaskomle:. skowyra }arch. pol.$| 1. pies ˘ skowyt, 2. skov ]$\ – dun. las. skowyt ˚wy•t(:, T ˘ Ç. nazwisko Skowyra. por. kundel, dog i sobaka. skowyt por. skomle:, skowycze:. skowyra ]pies\ % wyt ]wy:, TC\. skow, kow ¯ =ac. vox ]g=os\ czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 022 ˘

skowyt, skowronek, kowal.

sk[r-a(ka(ny(zany(nik anat.

zewn"trzna pow=oka cia=a ludzi i zwierz't, chroni'ca organizm przed mechanicznymi i termicznymi wp=ywami otoczenia. 1816 r., o umieraj'cym Konstantym ksi"ciu Ostrogskim †1533& na rozci'gni"tey pod nim skurze nied{wiedziey, okryty burk' kosmat', k"dziory siwey brody spada=y na piersi spalone i wysch=e... itd.” staropol. skora, szkora, scora, ¢skura, s skoor, ca 1420 scora cortex, ca 1500 skora chlebov' – 1. zewn"trzna tkanka stanowi'ca pow=ok" okrywaj'c' cia=o ludzi i zwierz't, 2. kora drzewna ]kora ^ wzd=u/, przekora – w poprzek, na z=o>:\, 3. skora chlebowa – przypieczona pow=oka chleba. =ac. 1. cutis, pellis, 2. cortex arboris, 3. crusta panis. isl. skora ]trze:, ociera:, wyciera:. otarcie sk[ry, oparzenie sk[ry\, isl. skurka ]rusza: szorstko – drapa:\, ang. ]ludzka, /ywa, na ciele\ skin, ]zwierz"ca\ hide, ]zwierz"ca garbowana\ leather, s=aw. skora, ros. ko'a, wkura, mazur. ko'a ¯ kora, ze zmian' R ˘ Rz ]'\. s=owotw. pokr. kora, korze<. staropol. 1472 skorka, 1393 i ca 1420 skorki, ca 1500 orzechov' skork' ˘ sk[rka – 1. zdj"ta sk[rka ma=ych zwierz't, najcz">ciej wyprawiona, 2. b=onka jaja lub orzecha znajduj'ca si" pod tward' skorup', 3. napletek, 4. sk[rzany naramiennik, cz">: zbroi chroni'ca rami" lub =okie:. ang. ]szynki, sera, owocu, kie=basy\ rind, ]owocu, ziemniaka\ peel, ]chleba\ crust, ]na futro\ pelt, ]na buty, r"kawiczki\ leather. staropol. 1455 duos saccos

skorzane, w skorzanem myechv, pasch skorzany albo skory, vtres lagwiczie skorzane, sand skorzany ˘ sk[rzany –

ze sk[ry zwierz"cej zrobiony. =ac. e pelle confectus, ang. made of leather. staropol. sk[rznia, cz">ciej w l. mn. sk[rnie, sk[rznie – obuwie z cholewami os=aniaj'cymi golenie, buty z cholewami. =ac. calcei scapis instructi, perones, starofranc., >redniow. ang. bote, ang. boot ]l.poj.\ ˘ boots ]l. mn.\, ros. sapog/i-sapog(i. †sk[rzyce l.mn., med. suszona kora

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

pewnych gatunk[w cynamonowca, u/ywana jako przyprawa oraz lek. staropol. ca 1418 skorzicze cynamonum, 1472 skorzicze cinamonum. skra iskra. †skraca: poskramia:. staropol. iako szelyazo trze a skracza. =ac. coercere, domare, franc. forcer, contraindre, ang. coerce, to curb ]powstrzyma:, obuzda:\, ˚uzda. ros. prinevolivat;, prinu'dat; siloj. †skradzione rzecz ukradziona. staropol. 1388 scradzone. =ac. res furto ablata, niem. stehlen, anglosas. st≤lan, stelan ˘ >redniow. ang. stelen ˘ ang. stolen, ros. ukradennyj-ukradiennyj. skraj(ny brzeg(owy, granic•a(zny. s•kraj  o•brze/e ¯ brzeg ]s` ^ o`\; tak/e ]$\ sk ]ziemia\ % raj ]granica, g[ra\ ¯ raj, rej ]rajon, region\. g[ra i granica – plemiona /y=y w zlewniach rzek, st'd granice bieg=y po grzbietach i wzniesieniach. s=owotw. pokr. kraja: ]ci':\. staropol. skrayalesz, skray', 1432 scrayal, 1491 szkrayane ˘ skraja: – 1. poci': na kawa=ki, 2. przyci':, wykroi: wed=ug miary. =ac. 1. in partes secare, ang. 1. cut into pieces. staropol. od skrayney zyemye ˘ skrajny – znajduj'cy si" na skraju, na kra<cu. =ac. extremus, ultimus. †skrapia: ruch. obrzuca: kroplami, spryska:, polewa:. ˚skropi:. staropol. scrapan, 1453 skrapya; skrapyaly ˘ skrapia:. =ac. aspergere, niem. besprengen, franc. asperger, ang. besprinkle, water, ros. okropl-qt;/it;-okropljat. †skra>: ¯ s % ˚kra>:. 1. potajemnie przyw=aszczy: sobie cudz' w=asno>:, ukra>:, 2. okra>:, ograbi:, z=upi:. staropol. scrad, ne scradl, rzeczy skradzyonych, byli szkradzioni. =ac. 1. alicui aliquid furto subducere, furari, furtum facere, 2. expilare, spoilare, niem. stehlen, anglosas. st≤lan, stelan, >redniow. ang. stelen, ang. steal, ros. uvorovat;-uworowat, ukrast;-ukrast. skrawanie techn., proces. mechaniczne usuwanie warstwy z powierzchni obrabianego przedmiotu w celu nadania mu odpowiedniego

yy kszta=tu, wymiaru, wygl'du. Podstawowe rodzaje obr[bki skrawaniem& toczenie, struganie, d=utowanie, wiercenie, rozwiercanie, nawiercanie, >cinanie, przecinanie, frezowanie, przeci'ganie, przepychanie, gwintowanie, szlifowanie, docieranie, skrobanie. Narz"dzia& n[/ tokarski ]imakowy boczny, i oprawkowy\, d=uto, wiert=o, rozwiertak, przecinak, frez ]walcowo-czo=owy, i do k[= z"batych walcowych\, pilnik, pi=a ]pod=u/na i tarczowa\, gwintownik, narzynka, przeci'gacz i przepychacz do otwor[w okr'g=ych, i do rowk[w wpustowych, >ciernica tarczowa, papier >cierny, rade=ko, wiert=o kr"te do /eliwa i stali, pog="biacz sto/kowy, skrobak p=aski, =y/kowy, i tr[jk'tny. skrawek strz"pek ¯ s % kraja: ]$\. kraj ]brzeg, kraw"d{\ ˘ kraja: ]ci':\ ˘ skrawek ]>cinek\, np. materia=u, resztka l'du, ziemi. s=owotw. pokr. skwarek& sk•raw•ek  sk•war•ek ¯ warzy: ]$\. †skrawi: skrwawi:, awwa, ¯ krew. skre>li: ¯ s` % ˚kre>li:. skr"-t(ca: ¯ s` % ˚kr"ci:. s=owotw. baz' ruta ]droga\, U ˘ ´. staropol. szkr'th ]skr"t\ – p"tla czy te/ sznur. =ac. laquesus vel fortasse funis, ang. rope, crod; string; or loop, ros. verëvka-wieriowka, wnur, ili, petlq-petlja, petlica. staropol. skr"tny ]zapobiegliwy\. s=owotw. pokr. skrz"tny ]zabiegaj'cy, troszcz'cy si" o co\. staropol. str'ci: kark ]skr"ci: go\, idiom& skr"t kiszek ]zawroty g=owy\, wo=. 1289 troud, ousobica, ang. idiom& intestine strife, ˚usobica, skr"ci: co, szczeg. cz">: cia=a, zwichn': je& dislocate, ros. vyvixnut;-wywichnut, sdvinut; s mesta. †skrob 1. krochmal, 2. >wierzb. staropol. 1472 skrob amidum;

skrob amilum; skrobem albo swyrbem, ca 1500 skrob. =ac. 1. amylum, 2. scabies, prurigo, franc. 1. amidon, empois, >redniow. ang. starche ¯ sterchen, ang. 1. starch, 2. scabies,

staroros. 1. kraxmal=-krachma=, 2. hesotka-czesotka, parwi. †skrobacz m=yn na ma=ej wodzie. staropol. 1376 scrobacz nuncupatur.

skroba: ruch.

drapa:, czy>ci: rylcem. ¯ anglosas. crabba ]dosł. drapacz\. staropol. scrobacz, scrobal, 1446 scrobana, scribi ˘ skroba: – 1. zdrapywa:, >ciera:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. wydrapywa:, wyciera:, czy te/ wydrapa:, wytrze:. =ac. 1. radere, scabere, 2. radere, delere, franc. egratignuere, >redniow. ang. scratten, ang. to scratch, †Old Polish wipe off, wipe out, ros. caripat;-caripat. staronord. skrapa, >redniow. ang. scrap-ien(en ˘ ang. scrape, pokr. holend.-niem. schrapen. staropol. skrobanie – wydrapywanie, wycieranie, wymazywanie, czy te/ wydrapanie, wytarcie, wymazanie. †skrobawy nier[wny, chropowaty. staropol. 1471 aspera gorovate, scrobave. =ac. asper, franc. rude, raboteux, anglosas. ruh, pokr. niem. rauh, >redniow. ang. ruh, rugh, ang. rough, ros. nerovnyj-nierownyj. ˚skropawy, PB. skrobia m'czka ziemniaczana.

†skroczek spoż.

skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny. staropol. szkroczek cremium. =ac. cremium. ˚skwarek, skrzeczec. †skroczy: przej>:, prze/y:. ¯ s % kroczy: ]i>:, st'pa:\ ¯ krok. =ac. passus ]krok\ ˘ p[{no=ac. ¢passare ˘ starofranc. passer, >redniow. ang. passen, ang. pass, ros. pro-xodit;/iti. skroi: ¯ s` % ˚kroi:. skrom spoż. sad=o z zaj'ca.

†skromliwy char., osob.

nie dbaj'cy o rozg=os, pokorny, cichy, spokojny. staropol. skromliwy. =ac. qui famam neglegit, humilis, quietus, placidus, tranquillus, =ac. modestus ˘ franc. modeste, ang. modest ]skromny\, ros. skromnyj-skromnyj.

skromn-y(e(ie 1. szczup=•y(e ]wynagrodzenie\, 2. przyzwoit•y(e pow>ci'gliw•y(e ]zachowanie\. staropol. uskromi: – poskromi:. poskromi: – pohamowa:, przyprowadzi: do porz'dku, powstrzyma:, ¯ srom ]wstyd\ ˘ sram, OA. ros. skromn-ik/yj. staropol. scromne, scromnye ˘ skromnie – uprzejmnie, pokornie, ulegle. ang. kindly. staropol. skromno – cierpliwie. =ac. patienter, ang. with patience, to be patient. staropol. skromny – 1. odznaczaj'cy si" niewyg[rowanym mniemaniem o sobie, niezarozumia=y, pokorny, 2. >wiadcz'cy o braku pychy,


yy

o pokorze. skro< anat. boczna cz">: czo=a. staropol. ca 1420 scrona timpus, ca 1455 na scrony', ¢schronya tempus, na szkrony ˘ skronia – boczna cz">: g=owy mi"dzy uchem a czo=em. gr. kranion ]czaszka\, =ac. tempus ]w=a>ciwe miejsce, fatalny, >miertelny, zgubny punkt\ ˘ tempora ]skronie\ ˘ zdrobn. ¢tempula ˘ starofranc. temple, tempe ˘ ang. temple, staroros. visok=-wisok. staropol. 1480 rany ¢skronnyey ˘ skronny – znajduj'cy si" na skroni.

†skropawo>: med.

nabrzmia=o>:, opuch=o>:. staropol. 1466 scropawosczy. =ac. tumor, starofranc. ]s’\enfler, se gonfler, ang. swelling, ros. opuxlost;-opuch=ost, vzdutost;-wzdutost ]wzd"cie\. †skropawy nier[wny, szorstki, chropowaty. ˚skrobawy, PB. staropol. skropawe. =ac. asper, franc. rude, anglosas. ruh, pokr. niem. rauh, >redniow. ang. ruh, rugh, ang. rough, ros. nerovnyj. skropi: ruch. obrzuci: co kroplami. staropol. scropyl, skropyonø, skropyone, scropyoney oleyem – obrzuci: kroplami, spryska:, pola:, obla:. ˚skrapia:. =ac. aspergere, ang. besprinkle, ros. okropit;-okropit ¯ okroplqt; ¯ kropit;-kropit ¯ kaplq-kaplja ]kropla\, ang. drop. staropol. skropienie – obrzucenie kroplami, spryskanie, polanie. skro> na wskro> – przez. †skrow schowek. ¯ skryw(a: ¯ kry:. staropol. 1406 y scrow pobrali. =ac. locus, franc. cachette, niem. versteck ]kryj[wka\, ang. hiding-place, ros. ube'i]e-ubie/iszcze.

†skr[ci:, skr[ci: si" 1. prze/y:, 2. skr[ci: si" – sko<czy: si". staropol. skroczyly, y skroczy sye. =ac. 1. vivere, transigere, 2. ad finem venire. skr[t, skraca: ograniczenie d=u/szego wyrazu do jednej i nie wi"cej ni/ 3-ch liter, np. kilogram do kg, a nazwy sk=adaj'cej si" z kilku s=[w – do ich pocz'tkowych liter, d=u/szej my>li – do s=owa, d=u/szej drogi – na prze=aj. ˚akronim. s=owotw. baz' ang. short ]kr[tki, kr[tko, i inne& niski, ma=y, szczup=y, b"d'cy na wyczerpaniu\, HK; ang. short ¯ >redniow. ang. schort,

yy ]anglosas. scort, sceort\ ¯ staronord. skort ]kr[tkie okrycie materia=em, materi'\  >redniow. ang. skirt ¯ staronord. skyrt ]sp[dnica\, czyli staronord. skort  skyrt. mSjp 1969& «to, co zosta=o skr[cone, poddane skr[ceniu», czyli “mas=o ma>lane”. przy tym, rzeczownik ˘ czasownik, np. strza=a ˘ strzela:, wiert=o ˘ wierci:, bro< ˘ broni:, a tu na opak& skr[t ¯ skraca:. staropol. skr[ci: ]ukr[ci:\, ang. abbreviation, shortening, ]na skr[ty\ cut corners, ros. sokra]-enie/at;. Oto kr[tka lista cz">ciej u/ywanych skr[t[w do 1981 roku& AK – Armia Krajowa AL – Armia Ludowa AM – Akademia Medyczna BBC – British Broadcasting Corp. BCh – Bataliony Ch=opskie Benelux – Belgium, Netherlands, Luxemburg, ˚akronim BHP – bezpiecze<stwo i higiena pracy CAF – Centralna Agencja Fotograficzna CAW – Centralne Archiwum Wojskowe CIA – Central Intelligence Agency ]w USA\ CDT – Centralny Dom Towarowy CPN – Centrala Produkt[w Naftowych CRZZ – Centralna Rada Zwi'zk[w Zawodowych CWF – Centrala Wynajmu Film[w Dz. U. – Dziennik Ustaw EWG – Europejska Wsp[lnota Gospodarcza FBI – Federal Bureau of Investigation ]w USA\ FWP – Fundusz Wczas[w Pracowniczych Gestapo – Geheime Staatspolizei ]w hitler. Niemczech i okupowanej Europie, ¯ Ge•sta•po, ˚akronim\ GOPR – G[rskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe GRN – Gromadzka Rada Narodo wa, p[{niej Urz'd Gminy GS – Gminna Sp[=dzielnia GUS – G=[wny Urz'd Statystyczny IOC – International Olympic Committee, ˚MKOl KC – Komitet Centralny KGB – Komitet gosudarstwiennoj bezopasnosti ]w ZSRR\ KC – Komitet Centralny KDL – Kraje Demokracji Ludowej KOP – Korpus Ochrony Pogranicza

KOR – KPZR –

Komitet Obrony Robotnik[w Komunistyczna Partia Zwi'zku Radzieckiego

Kommunistiheskaq partiq Sovetskogo So[za, KPSS KRN – Krajowa Rada Narodowa KWMO – Komenda Wojew[dzka Milicji Obywatelskiej LO – Liceum Og[lnokszta=c'ce LOK – Liga Obrony Kraju LWP – Ludowe Wojsko Polskie MCK – Mi"dzynarodowy Czerwony Krzy/ MHD – Miejski Handel Detaliczny MKOl – Mi"dzynarodowy Komitet Olimpijski, ]IOC – Int’l Olympic Committee\ MPiK – Klub Mi"dzynarodowej Prasy i Ksi'/ki MO – Milicja Obywatelska MON – Ministerstwo Obrony Narodowej MRN – Miejska Rada Narodowa MSW – Ministerstwo Spraw Wewn"trznych MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych NASA – National Aeronautics and Space Administration ]w USA\ NATO – North Atlantic Treaty Organization NBP – Narodowy Bank Polski NKWD – Narodnyj Kommissariat Wnutriennich Die= ]...Spraw Wewn"trznych, w ZSRR\, NKVD Narodnyj Kommissar-

qt Vnutrennix Del w j. ang. People’s Commissariat of Internal Affairs, NKVD or N.K.V.D NN – =ac. nomeno nescio imienia nie znam NOT – Naczelna Organizacja Techniczna NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna ]DDR – Deutsche Demokratische Republik\ NSDAP – Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei OHP – Ochotniczy Hufiec Pracy ONZ – Organizacja Narod[w Zjednoczonych ]U.N.O. – United Nations Org., Organizaciq Ob=edi nënnyx Nacij, OON\ ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej ORT – Obs=uga Ruchu Turystycz nego ˘ BORT – Biuro Obs=ugi Ruchu Turyst. OUN – Organizacja Ukrai<skich Nacjonalist[w

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

PAN – Polska Akademia Nauk PAP – Polska Agencja Prasowa PCK – Polski Czerwony Krzy/ PDT – Powszechny Dom Towarowy PeKaO – Polska Kasa Opieki PGR – Pa<stwowe Gospodarstwo Rolne PIW – Pa<stwowy Instytut Wydawniczy PKF – Polska Kronika Filmowa PKiN – Pa=ac Kultury i Nauki PKO – Powszechna Kasa Oszcz"dno>ci PKP – Polskie Koleje Pa<stwowe PKS – Pa<stwowa Komunikacja Samochodowa PKU – Powiatowa Komenda Uzupe=nie< ]˚RKU\ PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego PLL“Lot” – Polskie Linie Lotnicze “Lot” PN – Polskie Normy PPR – Polska Partia Robotnicza PPS – Polska Partia Socjalistycz na PRiTV – Polskie Radio i Telewizja PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe PTTK – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze PWN – Pa<stwowe Wydawnictwo Naukowe PZPN – Polski Zwi'zek Pi=ki No/nej PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza PZU – Pa<stwowy Zak=ad Ubezpiecze< RAF – Royal Air Force ]w Wielkiej Brytanii\ RFN – Republika Federalna Niemiec ]BRD – Bundes republik Deutschland\ RKU – Rejonowa Komenda Uzup. RN – Rada Narodowa RP – Rada Pa<stwa RWE – Radio Wolna Europa RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, Sovet `konomiheskoj

vzaimopomo]i, S~V SB – S=u/ba Bezpiecze<stwa SD – Stronnictwo Demokratyczne SL – Stronnictwo Ludowe SLD – Stronnictwo Ludowo Demokratyczne SM – Sp[=dzielnia Mieszkaniowa SS – Die Schutzstaffel der NSDAP ]w hitlerowskich Niemczech\ ÍOZ – Íwiatowa Organizacja Zdrowia, ]WHO – World Health Organization\

yy TPPR – Towarzystwo Przyja{ni Polsko-Rzdzieckiej, Ob]estvo pol;sko-

sovetskoj dru'by UB – Urz'd Bezpiecze<stwa UJ – Uniwersytet Jagiello<ski UNESCO – United Nations Educa tional, Scientific, and Cultural Organisation UPA – Ukrai<ska Powsta<cza Armia UPI – United Press International URM – Urz'd Rady Ministr[w USA – United States of America USC – Urz'd Stanu Cywilnego UW – Uniwersytet Warszawski WHO – World Health Organization ]Íwiatowa Org. Zdrowia\ WKR – Wojskowa Komisja Rekrutacyjna WP – Wojsko Polskie ZBoWiD – Zwi'zek Bojownik[w o Wolno>: i Demokracj" ZG – Zarz'd G=[wny ZHP – Zwi'zek Harcerstwa Polskiego ZMW – Zwi'zek M=odzie/y Wiejskiej ZMS – Zwi'zek M=odzie/y Socjalistycznej ZNP – Zwi'zek Nauczycielstwa Polskiego ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej ZSL – Zwi'zek Stronnictwa Ludowego ZSRR – Zwi'zek Socjalistycznych Republik Radzieckich, So[z Sovetskix

Socqlistiheskix Respublik, SSSR ]w ZURT – ZURiT ZUS – ZWZ –

USA zwany USSR – Union of Soviet Socialist Republic, skr. do Soviet Union, Zwi'zek Radziecki\, Zak=ad Us=ug Radiotechnicznych i Telewizyjnych Zak=ad Ubezpiecze< Spo=ecznych Zwi'zek Walki Zbrojnej skru-cha(szy: ¯ s` % ˚kruszy:. †skrudzi: zanieczy>ci:. ¯ sk ¯ s=aw.-ros. ¯ skwierny % brud. s=owotw. pokr. brudzi:, bru{dzi:. staropol. skrudza polluunt,

deformat et defedat skaradzy, skrudzi ˘ skrudzi:. =ac. polluere ]brudzi:\ ˘ pollutus ˘ franc. polluer, profaner, >redniow. ang. poluten, ang. pollute,

ros.

oskvernit;-oskwiernit.

†skrusza: 1. niszczy:, uniewa/nia:, 2. wywo=ywa: skruch", wzbudza: /al. staropol. scrusaycz, scruszaycze

se.

=ac. 1. rescindere, irritum facere,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. poenitentiam efficere, franc. 1. invalider, ang. 1. invalidate, ros. unihto'it;-uniczto/it. staropol. skruszenie – 1. p"kni"cie, rozpadlina, 2. zniszczenie, kl"ska, 3. rana, 4. skrucha, /al za grzechy, 5. zamroczenie, odurzenie. =ac. 1. ruptum, rima, 2. contritio, destructio, clades, ang. 1. crack; crevice, cleft, 2. destruction; defeat, calamity, disaster, 3. vulnus, 5. stupor, torpor. ros. 1. wel;-szel, tre]ina, 2. pora'enie, razbitie. staropol. skruszy: – 1. zniszczy:, zburzy:, 2. wywo=a: skruch", wzbudzi: /al. †skrwawi: zbroczy:, splami: krwi', zrani:, do krwi. staropol. skrvawicz, skrwavyony, szkrwawyon, skravyon. =ac. sanguine cruentare, vulnerare. skryba poz społ. pisarz, pisiec. =ac. scriba ˘ niem. schreiber, franc. ecrivain, anglosas. writan ]pisa:\ ˘ >redniow. ang. writen ]pisa:\ ˘ ang. writer; secretary, clerk, ros. pisatel;-pisatel, sohinitel;-soczinitiel, pisec-pisec.

1. †skrycie 1. miejsce ukryte, niewidoczne, kryj[wka, ˚skrow, 2. rzecz tajna, ukryta, tajemnica, 3. czyn ukryty podst"pny, podst"p. staropol. sedzi we scriczi, we scriczy, w skricze, ve zkryczyv. =ac. 1. locus abditus, latebra, 2. res occulta, abdita, mysterium, 3. facinus occultum, dolosum dolus, ang. hiding-place. 2. skrycie niejawnie, potajemnie. staropol. skricye, skryczyem. =ac. occulte, abdite, franc. secret, reserve, ang. secretive, clandestine, ros. skrytnyj, tajnyj-tajnyj. skry: ]si"\ ¯ s` ]czas dok\. % ˚kry:. staropol. scril, syø skriczy, skarby

skrite, gest skrila posli, y skrilem w zemi ˘ skry: –

1. umie>ci: w zakrytym, niewidocznym, bezpiecznym miejscu, w ukryciu, w kryj[wce, schowa:, schroni:, 2. zas=oni:, uczyni: niewidocznym, nie ujawni:, zatai:. =ac. 1. abscondere, occultare, 2. obscurare, celare, abscondere. staropol. skryto>: – 1. miejsce ukryte, niewidoczne, 2. tajemna skryto>: – rzecz tajna, tajemnica. po•tajemnie – s•krycie ¯ taj•no – kryjo•mo ¯ ta•i: – kr•y:. po ^ s; ta ^ kr.


yy

†skrypt zapis. =ac. scribere ]pisa:\ ˘ scriptus ˘ scriptum ˘ starofranc. escript, >redniow. ang. i ang. script, ros.

rukopisnyj wrift.

skrzat duch, ludzik, krasn•al(oludek, urojenie okresu powszechnego analfabetyzmu, jak i lunatyk i wampir. ¯ ang. scrutiny ¯ starofranc. scrutinie ¯ p[{no=ac. scrutinium, U ˘ Å, ´ ˘ skrz"tny, sprz"t ]drobne przybory\, sprz'ta:, skrzat. wi"cej ˚skrz"tny. staropol. skrzathkovye ˘ skrzat – skrzat, krasnoludek. =ac. daemones parvuli, quos Poloni domos incolere credebant. ang. brownie, ros. kobol;d-kobold. †skrzeczec czy te/ skrzeczek staropol. ca 1455 skrzeczecz cremium, 1472 skreczecz canopeus – 1. spoż. skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny, ˚skroczek, 2. zool. chomik, Cricetus frumentarius Pall. †skrzeczek skwarek. ˚skroczek. staropol. ca 1500 cremium skrze-

czek vel pozar, vel polyedn'. †skrzeka: dźwięk.

o >wini – chrz'ka:. staropol. ca 1500 sgrzytha vel skrzeka. =ac. fendere, grundire, anglosas. grunnettan, >redniow. ang. grunten, ang. grunt, ros. xr[kat;-chrjukat ]chrz'ka:\.

skrzek 1. jajka /ab, 2. nieprzyjemny g=os ptak[w ]sroki\. staropol. krzek – skrzek.

skrzele anat.

narz'd oddychania tlenem rozpuszczonym w wodzie, ryb, mi"kczak[w, skorupiak[w, wachlarz, s=owotw. pokr. skrzyd=om ptak[w. staropol. ca 1450 scrzele ]skrzele\. 1451 scrzele brancea; za skrzele, skrzele penalus ˘ skrzele – narz'd oddechowy ryb i niekt[rych p=az[w. gr. branchion ]l.poj.\ ˘ branchia ˘ branchia ˘ branchiae. franc. les branchies, ang. gills, ros. 'abry-/abry.

skrzep 1. zastyg=a krew na ranie, strup, 2. widoczny zaciek krwi pod sk[r', zwykle od uderzenia, 3. krwinki zamkni"te w g"stej sieci w=[knika wewn'trz /y=y. s % krzep ]tward\ ˘ krzepki ]twardy\. staropol. rigidos, skrzeple ˘ skrzep=y – st"/a=y sztywny. staropol. skrzepl na povyetrzv, a takoz skrzepl ˘ skrzepn': – sta: si" martwym, zesztywnie:. †skrzesanie ¯ skrzosanie ruch. wywo=anie iskry w celu zapalenia

yy ognia, przez uderzanie krzemieniem o krzemie<. staropol. 1444 w skrzosanyw krzemienia.

†skrzesi: przywr[ci: do /ycia, wskrzesi:. staropol. skrzeszyl, =ac. a morte ad vitam revocare, revivere ˘ p[{ny starofranc. revivre, >redniow. ang. reviven, ang. revive, resuscitate, ros. voskresit;-woskresit, o'ivit;-o/iwit ¯ 'ivoj-/iwoj.

†skrz"tliwo>: char., osob.

zuchwa=o>:, zaczepno>:. staropol. proteruia skrzøtliwoscz, lichota. =ac. audacia protervitas, arrogantia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. arrogance, ros. vysokomerie. †skrz"tny zaczepny, swarliwy. staropol. skrzathny. ang. aggressive, status seeker, ros. nastupatel;nyj.

skrz"tn-y(nie char., osob.

zabiegaj'cy, troszcz'cy si" o co; zapobiegliwy, czynny, gospodarny, skrupulatny, drobiazgowy. skrz"tnie – wszystko, dok=adnie, do drobiazg[w. s=owotw. pokr. skrzat ]krasnal; kropla$\, mo/e i iskra ¯ is ]woda\, kra ]woda\. staropol. skr"tny – zapobiegliwy. =ac. scrutari ˘ p[{no=ac. scrutinium ˘ starofranc. scrutinie ˘ ang. scrutiny ˘ staropol. skr"tny ]skrz"tny\, U ˘ Å, ´ ˘ krz'ta: si", sprz'ta: i krzta ]okruch, do krzty\. staropol. sprz"tny – skrz"tny. =ac. industria ]przemys=\ ˘ industriosus ˘ franc. industrieux ˘ franc. lub =ac. ˘ ang. industrious, ros. trudol[bivyj. staropol. skrz"tny – 1. krn'brny, 2. natr"tny, porywczy, lekkomy>lny, 3. oszcz"dny, sk'py. ang. refractory, intractable, greedy, ros. uprqmyj-uprjamyj, stroptivyj-stroptiwyj, 'adnyj-/adnyj. skrzycze: ¯ s` % ˚krzycze:. †skrzydlica p=at blachy. staropol. 1471 przybil skrzidlicze affixit lamina; sskrzidlicze. =ac. lamina, franc. une feuille de metal, ang. sheet iron, ros. list-list. skrzyd=o anat., techn. wachlarz, por. skrzela. skrzyd=o drzwi, kompleksu budynk[w, lub skrzyd=o samolotu. kry=o, krzyd=o ^ mach ^ ang. wing ˘ s•krzyd=o  s•wing ]kilka znacze<, w tym wymachiwa:, rozmach, ko=ysanie, ruch wahad=owy, hu>tawka\.

s=owotw. baz', znaczeniem s=owa& «kry:» ˘ pokry•cie(wa: ]cia=o ptaka\, ale mach& «szybki ruch skrzyde= ptaka w locie, w ca=ym ich zasi"gu» ˘ roz(wy•mach ]cios pe=nym zasi"giem, r"ki, rozmach dzia=ania\, gmach i jego skrzyd=o, drzwi dwuskrzyd=owe, macha: czym. ˚mach. staropol. ˚krzyd=•o(ko – skrzyd=o. staropol. 1436 ¢skridly; na skrzydlu

orlowu, roswyodl skrzydle, scrzidla, skrzidlo, rossyszyl skr}z|ydla swa, pod skrzydla ˘ skrzyd=o –

1. narz'd lotu u ptak[w i owad[w, te/ anio=[w, 2. cz">: p=ytowej zbroi rycerza, rozszerzony naramiennik si"gaj'cy na plecy, 3. blaszka przymocowana nad czo=em do zwoju arcykap=ana, 4. strunowy instrument muzyczny podobny do cytry. wo=. 1289 kryly-kry=y ]skrzyd=a\ ¯ gr. kryptos ¯ kryptein ]kry:\. staropol. skrzyd=ko – skrzyde=ko. franc. aile, staronord. vengir, >redniow. ang. winge, weng, ang. wing, niem. flügel, ros. krylo-kry=o, krylywkokry=yszko ]skrzyde=ko\. skrzyn-ka(nia pud=o z desek, paka drewniana lub metalowa, u/ywana do transportu lub przechowywania. =ac. scrinium ]skrzynia, kufer, rega=, na pisma, pisanin"\ ˘ starofranc. escrin ˘ ang. scrine ]wysz=o z u/ycia\. szw. skrynka ]marszczy:, fa=dowa:\ ¯ sk=adania rzeczy przed w=o/eniem ]$\, >redniow. ang. schrynken, ang. shrink ]>ci'ga:, kurczy: marszczy:, w og[lnym zrozumieniu – ogranicza: wymiary\, staropol. krzynia – skrzynia. staropol. 1408 szrz}y|nie, z skrzynie, 1412 skrzinø rosbila, 1415

skrzina s rzeczami, skrzine dacz, o dwe skrzini y o dwe skrzincze, 1427 skrzinye ]skrzyni\, 1456 w skrziny, 1467 szkrzynya slupal –

paka drewniana z wiekiem, kufer s=u/'cy do przechowywania ubrania, po>cieli, przedmiot[w gospodarstwa domowego, naczynia, itp. =ac. truncus ˘ starofranc. tronc ˘ >redniow. ang., ang. trunk, ros. hemodan-czemodan, sunduk-sunduk. staropol. 1387 scrzinki, 1410 scrzinky, 1418 o dwe skrzincze 1453 skrzynka – ma=a skrzynka, kuferek s=u/'cy do przechowywania... itd., jak w kufrze. staropol. skrzynny – zwi'zany ze skrzyni', przechowywany w skrzyni. staropol. 1471 skrzyny' albo korab archam – biblijna akra Noego

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

]ang. Noah’s ark\, zbudowana w staro/. Iraku, w kt[rej mia= uratowa: wszystkie istoty /ywe >wiata, dzi> Globu, ma pochodzi: od =ac. arcere ]zamkn':, ang. shut up, enclose\. Prawdop. tak, od arcere, prawd' jest te/, /e «is, kra» ]woda\; kra  ark, i st'd skra i skrzynia; ogie< z wod' s=owotw. powi'zane, jako tzw. dwa pierwiastki, elementy, z kt[rych mia= sk=ada: si" Wszech>wiat& ogie< i woda ]wilgo:\, ziemia i powietrze. skrzyp bot. gatunek chwastu. staropol. 1393 skrzip,1437 scrzyp, scrzyp cirpus, scrzip, 1472 skrzyp cauda equina, 1472 vodny ¢skrip cauda equina – 1. skrzyp zimowy, Equisetum hyemale L. 2. skrzyp polny, Equisetum arvense L. 3. wodny skrzyp – skrzyp bagienny, Equisetum limosum L.

skrzyp-ce(aczka(ek(ie: muz.

instrument smyczkowy, czterostrunowy, o zasi"gu ponad 4 oktawy. Najbardziej cenione skrzypce wykonane przez Antoniego Stradiwariusa, =ac. Antonius Stradivaruis, 1644–†1737, Italia<ca z Kremony ]Cremona\, u/ywaj'cego roztworu z gatunkiem grzyb[w w kt[rym moczy= materia= drzewny na skrzypce. Dzi> jego proces nie do odtworzenia bo ten gatunek grzyb[w ju/ nie istnieje, jedynie bardzo zbli/one gatunki i – tym samym – skrzypce wykonane jego sposobem maj' d{wi"k bardzo zbli/ony do orygina=u. skrzyp•ie:(ce(ek. staropol. skrzypcy – skrzypkowie. staropol. skrzypie:, skrzypa: – gra: na skrzypcach, rz"poli:. staropol. skrzypanye y pyenye, ca 1500 sz}k|r}z|ypanya colnego – 1. muzyka, granie, 2. charakterystyczny odg=os wywo=any najcz">ciej tarciem obracaj'cych si" k[= wozu o swoje osie, ang. ]d{wi"k\ creak ]skrzypie:\. =ac. 1. symphonia, 2. strepitus rotarum. staropol. skrzypek, skrzypiec – graj'cy na skrzypcach, grajek. staropol. skrzypica czy te/ skrzypice – strunowy instrument muzyczny, lira, mo/e lutnia czy skrzypce, albo i harfa czy cytra. =ac. viola ˘ zdrobn. violino, ang. ]instrument\ violin(ist, fiddle(r, ros. skrip-ka/ah/ahka.

skrzypie: dźwięk.

d{wi"k wydawany przez nienaoliwione zawiasy drzwi, spr"/yny =[/ka – przeci'g=y trzask czego; d{wi"k nadmiernego zginania ga="zi, >cierania si" cz">ci metalowych,

yy zgrzyt. staropol. skrzypi'cy – nieprzyjemnie brzmi'cy, zgrzytliwy. staropol. skrzypie: o ko=ach i osiach – wydawa: charakterystyczny odg=os wywo=any tarciem przy obrocie. =ac. crepare, strindere, franc. grincement; grincer, craquer, >redniow. ang. creken, ang. creak ]d{wi"k podobny do g"si, wron\, ros. skrip-skrip ˘ skripet;. wo=. 1289 skripan≥-skrypania ]skrzypienia\. ˚skrzypce. skrzywdzi: wyrz'dzi: krzywd". ¯ s ]czas dok.\ % krzywda ]niesprawiedliwo>:, nies=uszno>:\ ¯ krzywo. staropol. skrzywdzily – wyrz'dzi: szkod", krzywd". =ac. iniuriam facere, anglosas. hearm pokr. niem. harm ]zmartwienie, strapienie\, >redniow. ang. herm, harm, ang. harm, ros. vred-wred, zlo-z=o. skrzywi: ¯ s ]czas dok., wy`\ % ˚krzywi: ¯ krzywo; zgi':, odchyli: od linii prostej, wykr"ci: na bok. staropol. zkrziw, skrzyvyonem a zalamyonem. ang. bend ]zgina:, skr"ca:\, distort ]przekr"ca:, zniekszta=ca:\. ros. izgibat;-izgibat.

skub(a: ruch.

rwa: po trosze palcami, lekko poci'ga:, szarpa:, szczypa:, targa:. niem. zupfen, rupfen, ang. pluck, plume, pull, ros. o]ipyvat;-oszczipywat. †sku: doprowadzi: do skutku, dzia=a:, czyni:. ¯ skutek. staropol. skvczycz, kto szkvczy. =ac. perficere, agere, facere, ang. bring about, bring into effect, ros. osu]estvit;-osuszczestwit. ¢skudelnica pojemn. garnuszek. >redniow. skud≠l;nica-skudelnica, skudel;nihi-skudelniczi ]garnuszki\. ¢skudilnica s=aw. naczynie gliniane, lub d[= z kt[rego urabiaj' glin" do naczy<. s=owo u/yte w Latopiscu Litwy i Kronice Ruskiej z 1432–1436 r. ¢skudyny ubogi, biedny, godny lito>ci. ˘ pol. paskudny. ang. scanty, poor, miserable, ros.

skudnyj. skuli: ]si"\ ¯ s` % ˚kuli: si" ¯ kula. zmniejszy: rozmiary cia=a, podci'gn': jego cz">ci i cz=onki, pochyli:.

skup(isko(i:(iony(ienie ¯ s` % ˚kupi:. 1. miejsce kupna, zebra: do kupy, 2. koncentracja. staropol. 1451 skupila; skvpycz, 1417 scupyl sø, 1405 szkupil 1418, scupicz ˘ skupi: – 1. zgromadzi: kupuj'c, naby: wiele

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

rzeczy na w=asno>:, 2. przeprowadzi: transakcj" kupna, 3. wykupi: od kogo> dobra, sp=aci: kogo>, 4. wykupi: zastaw. staropol. skupienie – umowa kupna-sprzeda/y,. staropol. skupowa: – 1. gromadzi: kupuj'c, nabywa: co> stale, 2. wykupywa: co> od kogo>, sp=aca: kogo>. gr. kentron ]ostry punkt\ ˘ =ac. concentrum ¯ com ]razem\ % centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie s=aw. skup ]skup, w miejscu\, staroros. skup;-skup. skura ˚sk[ra.

skurcz(y: si" fizjolog.

¯ s % kurcz ]>ci'g\. >ci'ganie si" mie>ni organizm[w /ywych pod wp=ywem jakich> bod{c[w. staropol. scurczyonyem, scurczone, skurczyly szy' ˘ skurczy: – skr[ci: przez skrzywienie, >ci'gn':, skuli:. staropol. skurcza: – skraca: przez skrzywienie czy >ci'gni"cie. >redniow. holend. lub niem. nizin krampe ˘ ang. cramp, convulsion, ros. sudoroga-sudoroga, korha-korcza. skusi: ¯ s ]czas dok.\ % ˚kusi:. zach"ci:, zawbi: kogo lub co ]ptaka, zwierza\ czym, np. jad=em. s=owotw. pokr. pokusa ˘ pokuta. staropol. byl skusil, skusicz, skuszono, skuszone, skusil ˘ skusi: – 1. do>wiadczy: kogo:, podda: pr[bie, wypr[bowa: co>, sprawdzi:, 2. wydoskonali:, wy:wiczy: wprawi: si" w czym>, 3. przes=ucha: kogo>, wypyta:. =ac.1. explorare, experiri, 2. in aliqua re exerceri, 3. ex aliquo quaerere, percontari. staropol. skusza: – :wiczy:, zaprawia:. =ac. exerceri. staropol. skuszenie – 1. badanie, do>wiadczenie, pr[ba, 2. do>wiadczenie /yciowe. =ac. 1. experimentum, probatio, 2. experimentia, usus. staropol. skuszowa: – bada:, przeszukiwa:, szpera:. staropol. sku>ca – ten, kto przes=uchuje, bada kogo>. =ac.. perscrutator. niem. ködern, ]an\locken, franc. leurre, apparter, amorcer, >redniow. ang. i ang. lure, ros. primanit;-primanit. †skuta dzia=anie, praca. staropol. na skut" swoy". =ac. opus, labor, ang. making, working,


yy

ros. delanie-die=anie.

skut-ek(ecznie(kowa: wynik, rezultat, w wyniku dzia=ania. ¯ sk'd, s=aw.-ros. U ˘ Å, ´; TD. staropol. casdego skutka, zlih

skutceh, troiaky skutek, ie skuthkem milosirdim, strogmy skuthku dobre, usta moia scuthkow ludzkich, skutky ˘ skutek –

1. czyn, uczynek, post"pek, dzie=o, praca, 2. zako<czenie dzia=ania, wynik, skutek. =ac. 1. facinus, factum, opus, 2. effectus, eventus. staropol. skutnie – skutecznie, z dobrym skutkiem. =ac. efficaciter, prospere, staropol. skutnik – sprawca, ten kt[ry co> czyni, pope=nia, staropol. skutny – skuteczny, silnie oddzia=ywaj'cy. staropol. skutecznie – 1. o interpretacji tekst[w biblijnych – w spos[b ukazuj'cy dos=owne znaczenie tekstu, dos=ownie, 2. z moc' prawn', wa/no>ci', w spos[b obowi'zuj'cy. staropol. skuteczny – przynosz'cy skutek. =ac. i >redniow. =ac. resultare, >redniow. ang. resulten, ang. result, †Old Polish deed, ros. rezul;tat-rezultat, po/sledstvie-po(sledstwie, vyvod-wywod. †skutnik sprawca, ten, kt[ry co> czyni. ˚skutek. skuwka techn. blaszka umacjaj'ca, ='cz'ca co ze sob'. ¯ ku:. skwapliw-y(ie ¯ kwapi:. skwar zwykle o s=o<cu i temperaturze s=o<cem powodowanej, spiekota, upa=, gor'co. ¯ war ]kipiel\ ˘ warzy: ]gotowa: jad=o w pojemniku, na ogniu\ ˘ warzocha, ale ˚skwarek ]s=oninka wysma/ona, przypieczona\ ¯ ang. squirt, s=aw. skwarna mowa – plugawa, ordynarna ˘ doskwiera: ]przypieka:\. sk•war  s•piekota; warzy:  piec. do•skwiera:  przy•pieka:. wo=. skverna, 1250, skv≠rna≥,

1420. †skwara upa=, spiekota, gor'co. staropol. squara. =ac. aestus, ardor, franc. la chaleur, ardeur, anglosas. h≤tu, >redniow. ang. hete, ang. heat, glow, ardor, staroros. 'ar=-/ar. ros. 'ara-/ara ]upa=, /ar latem\. skwarek wysma/ony kawa=ek s=oniny, mi"sa. ˚skrzeczec, szperka. ¯ ang. squirt ]tryska:\ ˘ skwyrczek, skwiercze: ]dosł. pryska: }gor'cym

yy t=uszczem|, dorozumiane jako d{wi"k sma/enia s=oniny na patelni, sycz'cy, trzeszcz'cy\, T ˘ Cz, skwarzy: ]sma/y:, topi: na ogniu\. mo/e i w zwi'zku& skrawek ]kawa=ek\, s=owotw. pokr. skrawek& sk•raw•ek  sk•war•ek ¯ warzy: ]$\. wg Ss 1953, staropol. zkwarczek zeschly sø lub skwyrczek 1437 squirczky cremium, ca 1440 skvyrczky; skwyrczek – skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny, gdy wg Ss 2011, staropol. skroczek – skwarek; nie pierwszy to taki wypadek rozbie/no>ci, ˚Ss 2011. staropol. skwarny – upalny, gor'cy. =ac. calidus, aestuosus. staropol. przy(ze-skwarzy:. nazwisko Szkwarkowski. skwer plac ozdobiony zieleni', zwykle o kszta=cie kwadratu. ang. squere ¯ franc. esquarre ¯ =ac. quattour ]cztery\.

skwiercze: dźwięk.

wydawa: d{wi"k, skwarki, sycz'cy i trzeszcz'cy ¯ skwarka ¯ skwar ¯ ¢skwier ]piec\ ˘ doskwiera: ]przypieka:, dokucza:\; s=owotw. pokr. :wierk. staropol. skwirk – d{wi"k powstaj'cy przy zetkni"ciu si" rozpalonego przedmiotu z zimn' wod', syk. staropol. schwircziala – 1. o g=osie – d{wi"cze:, rozlega: si", 2. o ptakach – kwili:, krzycze: /a=o>nie. †skwierk wg Ss 1953& d{wi"k powstaj'cy przy zetkni"ciu si"... ˚skwiercze:, ale wg fa=szuj'cego, zmy>laj'cego ˚Ss 2011& narzekanie, skargi, /ale, a wi"c =ac. complangere ]bi: si" w piersi\, starofranc. complaindre, >redniow. ang. compleinen, ang. complain, ros. 'alovat;sq/a=owatsja. ˚styskowa:. ˚Ss 2011. †skwi>: zakwitn':. staropol. y zkwytla, zekwtla sz', =ac. florere, ang. ]begin to\ blossom, ros. cvesti-cwiesti ¯ cvet-cwiet. skworec zool., ptak. szpak. ros. skvopec. skypetr kult. ˚sceptrum.

slalom sport.

konkurencja narciarska, zjazd zygzakiem po zboczu, wytyczon' tras'. ¯ ang. slalom ¯ norw. slalom ]>lad =agodnie pochy=y\.

slang jęz.

/argon miejskich ulicznik[w, s=ownictwo i idiomy przest"pc[w i w=[cz"g[w, w celu utajnienia dla obcych, przed zewn"trznym >wiatem, o czym mowa, nie podlegaj'ce zasadom literackim.

¯ ang. slang ¯ norw. slengjeord,

slengjenamn. slipy odzież.

kr[tkie, g="boko wyci"te, obcis=e majtki do k'pieli i p=ywania. ¯ ang. slip. slogan jęz. utarty, oklepany zwrot, og[lnik, frazes, bana=. “W lepsz' przysz=o>:” – w wyborach do w=adz trudno nie poprze: s=owom takiego kandydata. “R[wno>: dla wszystkich” – celowo skr[cone do trzech s=[w, lapidarnie, by w='czy: we< grupy kt[re tu nie nale/', a niezorientowani popr'. Ludzie bowiem nie s' r[wni sobie, fizycznie ]wygl'dem, budow' cia=a\, rozwini"ciem biologicznym i umys=u, i czynami st'd wynikaj'cymi, zachowaniem si". Domaganie si"& “Mieszkania dla wszystkich#” to inne tego rodzaju – dla leni te/. M"czennik “za Chrysta” ]Jezusa zwanego Chrystusem, tj. Namaszczonym\, szczeg[=[w brak. Wierni nie byli traceni za sam' wiar" w cokolwiek, je/eli nie dopu>cili si" czyn[w przeciw w=adzy, porz'dkowi publicznemu. W tym wypadku, w mej opinii, byli elementem wywrotowym, przest"pcami, bo i dzi> papie/e – w Chrystusa wierz'cy – wstawiaj' si" za nimi, za zbrodniarzami w wi"zieniach, z kar' >mierci; zwi'zek m"czennik[w “za Chrysta” z przest"pczo>ci' pozosta=, duch w='czania ich w swe szeregi, identykowania si" z nimi. Slogany s' zwrotami tworzonymi przez zainteresowane grupy spo=eczne, z ukrytym celem, w celu wprowadzenia odmiennie my>l'cej wi"kszo>ci w b='d, by z marginesu spo=ecznego wej>: w jego nurt, znale{: si" tam. Przez my>lowe zaw"/enie do kilku s=[w, jest poszerzeniem mo/liwo>ci obj"cia nim licznych grup os[b, przesuni"tych, zepchni"tych z jakiegokolwiek powodu na [w margines. ˚polity-k(ka(czny. ang. slogan ¯ gael. slugghghairm ¯ sluggh ]duch\ % gairm ]zawo=anie\ – okrzyk wojenny Szkot[w i Irlandczyk[w przed walk', lub has=o stowarzyszenia z parti', grup'; w szlacheckiej Polsce rody takie mia=y, w rodzaju& wszystko albo nic. †s=abi: ˘ os=abi:, os=abia:, os=abowa:, os=abn':.

†s=abina, s=abizna anat.

boczna cz">: brzucha mi"dzy /ebrami a biodrem. staropol. ca 1500 w slabynye, 1478 szlabysny ipocondria. gr. hypochondrion ˘ =ac. hypochondria ˘ franc. l’hypocondrie ˘ niem. hypochondrie, milzsucht,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ang. hypochondrium ]ka/da ze stron brzucha tu/ poni/ej najni/szego /ebra\, ros. ipoxondriq-ipochondrija, xandra-chandra.

s=ab-y(o(o>:(n':(ostka(owity osob.

w't=y, o niewystarczaj'cej sile. za(o•s=abn': ]opa>:, opada: z si=\. staropol. krechko>: ]s=abo>:\. staropol. nas=abnie: – os=abn':. staropol. ca 1450 slaby tepidi, 1471 slaba remissa, ca 1500 slaby laxus ˘ s=aby – nie skory do wysi=ku, opiesza=y }nie jestem pewien czy celna definicja w Ss 1953|. =ac. ignavus, iners, remissus. nord. slapr, got. slepan za(o•s=abn': ]opa>: z si=\. staronord. veikr, >redniow. ang. weik, ang. weakness, wo=. 1289 ne \slabnonie os=abno ]nie s=abn'c\. mazur. razslabiwasq ]os=abi' si"\ ¯ s=aw. slab-yj/nut;, ros. slabost;-s=abost, bessilie-bessilie. Wszelka s=abo>: wymaga ochrony by przetrwa=a. W przypadku dzieci i os[b chorych – opieki fizycznej, w przypadku s=abych argument[w, fa=szu – zakazu rozpowszechniania aspektu, prowadzenia docieka< i publikacji w sprawie, bo s' tu sprawy do ukrycia, niewygodne. A je/eli ju/, to kr[tko, lapidarnie. Po tych objawach pozna: s=abo>: – w pi>miennictwie po ciep=ych s=owach i wyrazach zrozumienia dla czyn[w natury brzydkiej, jak dla dzieci. Tak by=o z “Katyniem, 1940” – za rz'd[w komunist[w ]1944–1989\, /e to Niemcy wystrzelali polskich je<c[w wojennych w g="bi Rosji, w 3-ch wielkich obozach, z dala od siebie, w 1943; Niemcy tak zgrabnie przej"li od Rosjan nadz[r nad obozmi, /e /aden jeniec nie zdo=a= uciec w mi"dzyczasie – przed ucieczk' jednych i nadej>ciem drugich, z nich jeden by= dobrze znany – Katy< k(Smole<ska, i tak z Nikolausem Kopernikiem, 1473–1543, synem Niemc[w ze Íl'ska, przez Krak[w do Torunia w r"kach Niemc[w – /e Polakiem by= bo Toru< na Mazowszu ]w='czony do Korony aktem z 27 grudnia 1529, ˚Polska\; >redniow. ang. coper, anglosas. copor, =ac. cuper, cuprum ]mied{\ ˘ Copernicus ˘ Kopernik ]rzemie>lnik wyrabiaj'cy przedmioty z miedzi; `nik – rzemie>lnik, ˚473\, swe dzie=o wyda= w Norymberdze, nie w Krakowie. Polacy w macierzy maj' szereg takich s=abych punkt[w. Jak gdzie indziej, z innymi narodami, czy wi"cej od

yy

Polak[w – nie wiem, i powoduj' one natychmiastowe spi"cia i odrzut z rodakami zamieszka=ymi poza granicami Polski, co sam do>wiadcza=em na swej sk[rze i wiem od innych w mej sytuacji bo ostrzegali siebie nawzajem – spi"cia uwagami o katolicy{mie Polak[w, i ich polityce zagranicznej, spi"cia kt[re s' – w mej opinii – wynikiem fa=szu narod[w Europy Wschodniej, a fa=sz i ucieczka w >wiat urojony ]modlitw', snem\ wynikiem s=abo>ci, kwestia krwi. ˚k=am, prawda, Polska. Blisko st'd do wniosku, /e dzie=a pisane przez Polak[w w macierzy s' dla Polak[w w kraju, a dzie=a pisane przez Polak[w za granic' – s' g=[wnie dla Polak[w osiad=ych poza granicami Polski, bo wymagaj' kosmetycznych poprawek by by=y “strawne”, tj. tam przyj"te, akceptowane; interesy Polski wymagaj' ochrony. Rosja jest dla Rosjan ]z ich moskiewsk' “Prawd'”\, Polska jest dla Polak[w w macierzy ]dla nich voievodeship jest dobre\, a Polonia to jak eurokomunizm dla komunist[w w Moskwie – folklor, czyli co>, co dobrze /e jest, ale my>lowo to nie my, zjawisko stowarzyszone, nie podlegaj'ce w pe=ni naszej linii, stanowisku, zasadom. W posocjalistycznej Polsce, po 1989, aspekt[w, instytucji i ludzi wymagaj'cych ochrony jest wi"cej ni/ gdzie indziej, bo spo=eczny system, budowany przez komunist[w, zawali= si" tam – my>lowo s=aby by=, na fa=szywych przes=ankach budowany, ˚komunista.

s=a: ruch.

1. kaz ]mowa\, przesy=(ka, pose= ¯ przed•k=ada:(=o/y: – pos=anie, 2. >cieli:, rozpo>ciera:; po>ciel, pos=anie ¯ przed•k=ada:(=o/y: ¯ k=a>:. staropol. 1411 ne slal ]nie s=a=\, 1422 sl', 1427 slal, 1428 slemy; nye sslal, szlye, slye, slaly ˘ s=a:, st=a: – 1. poleca: komu> uda: si" dok'd>, zwykle z jak'> spraw', do wykonania czego>, albo przekazywa: co> komu> za czyim> po>rednictwem, wyprawia: w drog", wysy=a:, przesy=a:. 2. rozpo>ciera:, p=asko rozk=ada:. =ac. 1. mandare alicui, 2. sternere, niem. senden, anglosas. sendan, >redniow. ang. senden ˘ ang. send, ros. posylat;-posy=at, otpravlqt;-oprawljat. wo=. 1289 slawe-s=asze ]>le\, wl[hi-szljuczi ]>l'cy\. staropol. 1. na(obe(ode(po(prze(

(przy(roze(wy(za(ze-s=a:, przysy=a:, 2. roze(u(we-s=a:.

za(na(po(prze(przy(obe(do(ode( (pode(nade(wy(ze(roze•s=a:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

~s=a: 1. wyprawia: w drog" ˘ pose=,

s=aw. se= ]pokr. szo= ˘ poszo=\, 2. >cieli:, np. =o/e, drog" ˘ zas=ana >niegiem. za•s=a: – po>cieli:, po ^ za na•s=a: – nawie>: po•s=a: – wys=a:, po ^ wy, ¯ pose=, “poszo= won#” u•s=a: – za>cieli:, u ^ za prze•s=a: – z punktu A do B przy•s=a: – przyby: drog' ]po\s=a obe•s=a: – dooko=a do•s=a: – do='czy: wysy=k' ode•s=a: – odprawi: ]po\s=a pode•s=a: – troch", cz">ciowo, niepe=nie nade•s=a: – przyby:, nadej>:, nad(e ^ pod(e wy•s=a: – gdzie poza obr"b ze•s=a: – z g[ry, w d[= roze•s=a: – do wielu miejsc ¢s=ana meteor. szron. staroros. slana-s=ana, ros. inej-inej, ang. hoarfrost.

s=ania: si" ruch.

chwia:, i>: krokiem niepewnym, chwiejnym, zatacza: si". s=owotw. pokr. k=ania:, KS, s=o<. staropol. nye slanya ]nie s=aniaj\ ˘ s=ania: – zwraca:, kierowa:. =ac. convertere, dirigere, niem. nizin wabbeln, ang. wobble, ros. kolebat;sq-koelbatsja.

s=aw-a(ny(i:(etny 1. }arch.| wiara, wierny; prastare, o znaczeniu zupe=nie zapomnianym ˘ S=awianie, Prawos=awny, Bogus=aw, Wroc=aw ]Íwiatos=aw\ ˘ niem. Breslau, 2. chwa=a, powszechne uznanie, rozg=os, chwal, s=aw, wy•chwalaj( (s=awiaj, wyno> pod niebiosa. chwa=a(s=awa Bogu..., Zdzis=aw ˘ skr. ¸dzich; s=aw ^ ch ¯ chwal, wi"cej ˚nr 700 Nazwy. staropol. slawø moyø ]s=aw" moj'\, slawa ˘ s=awa – 1. dobra opinia, dobre imi" szeroko znane, uznanie, rozg=os, 2. chulba, ozdoba, to co przynosi cze>: i szacunek. 3. w kulcie religijnym – uroczyste wyra/enie uznania, s=owa pie>ni wyra/aj'cej uznanie, cze>:. 4. majestat, dostoje<stwo, wspania=o>:, jako cecha przynale/na Bogu, 5. >wi"to, uroczysto>: dla uczczenia kogo>, okazania komu> czci, szacunku, uwielbienia. 6. w religii chrze>cija<skiej – szcz">cie wieczne jako nagroda za bogobojne /ycie, 7. che=pliwo>:, przechwalanie si". =ac. 1. bona existimatio, fama, gloria, 2. decus, qui honorem dignitatem affert, 3. de cultu dei – laus, gloria, 4. maiestas, gloria, 5. dies festus, 6. beatitas aeter-


yy

na, ultima, 7. gloriatio, iactantia, ang. fame, glory, ros. slava-s=awa, izvestnost;. staropol. s=aw"tno>: ˘ s=awetno>: – dobra opinia, dobre imi" szeroko znane, uznanie, rozg=os, ˚s=awa. staropol. s=awi: – 1. wyra/a: uznanie, szacunek, podziw, chwali:, czczi:, wielbi:, 2. rozs=awi:, uczyni: g=o>nym, znanym, podziwianym, 3. uroczy>cie obchodzi:, >wi"towa:. staropol. s=awiony – pe=en uznania, podziwu. staropol. s=awnie – uroczy>cie, z wielk' czci'. staropol. s=awno:, s=awno>: – 1. dobra opinia, uznanie, rozg=os, 2. uroczysto>:, >wi"to uroczyste. staropol. s=awny – 1. szeroko znany, g=o>ny, podziwiany, 2. uroczysty, od>wi"tny, obchodzony uroczy>cie, 3. podnios=y, dostojny. po(wy(roz•s=awi:, przes=awny, ws=awi: si". ~s=awi: czas niedok. ¯ s=awa ]chwa=a\. ros. slavit;-s=awit, ang. to glorify, to extol, to prize. o•s=awi: – dooko=a; os=awiony w•s=awi: si" – okry: s=aw', uczyni: siebie s=awnym wy•s=awi: – wy(za•chwali: innym roz•s=awi: – w r[/ne strony >wiata Nie nale/y& prze•s=awny – prze` ^ wi"cej ni/ s=awa rozg=os, chwa=a; s=awa, s=awetny ]chwalebny\, b=ogos=awi:, znies=awia: ]poha<bia:\, wys=awia: ]wymawia:\ ¯ s=owo, nie od s=awy. Prawos=awny ]gr. orthodoksos\ ¯ doksa ]wiara i s=awa\ ˚Orthodox. S=awianie ^ Wierni ]pobo/ni\ ˘ Ko>ci[= Prawo•s=awny(wierny, s=owo ]wiara\ ˘ daj" s=owo, }przyjmuj"| na s=owo ]na wiar"\. gr. logos ˘ s=owo; s=awa ]wiara\ nie w zgodzie ze s=owem ]nauk', gr. logos\. ang. glory, fame, prise, wo=. 1289 slavou-s=awu ]s=aw"\, s= slavo[-s s=awoju ]ze s=aw'\, pol.-ros. slava. wi"cej ˚nr 700 Nazwy.

†s=awetny, s=awetni, s=aw"tni, s=aw"tny, s=awi"tny ˚s=owutie. staropol. ca 1420 slawøtni famosus; slaw'thna reputata, slav'thne clarum – 1. szeroko znany, g=o>ny, podziwiany, 2. uroczysty, od>wi"tny, obchodzony uroczy>cie, 3. podnios=y, dostojny. ˚s=awny. =ac. 1. clarus, illustris, famosus, 2. sollemnis, 3. altus, grandis. S=awianin potomek plemienia przy-

yy by=ego do Europy Wschodniej z rejonu Morza Chwaliskiego ]dzi> Kaspijskiego\. Plemi" rozpad=o si" w rejonie Krymu tworz'c liczne dzi> narody& Rosjan ]szczeg. Nowogrodzian bo znad Jez. Ilmen, hist. Ilmer\, Bia=orusin[w, Wo=yniak[w, Czech[w, S=owak[w, Moraw[w, Polak[w, Serb[w, Chorwat[w, S=owe<c[w ]w S=awonii, na Ba=kanach\. Pozosta=o>ci, szcz'tki, w s=ownictwie na to wskazuj' jak sarmata ]tytu= szlachecki\ ¯ Sarmata – cz=onek staro/. plemion ira<skich zamieszkuj'cych do III w. B.C. ziemie mi"dzy Donem a doln' Wo=g', wg Swo 1980\, mitra ¯ iran., i arabski stopie< religijno>ci – narodowy charakter S=awian. S=awianie ]wodniacy, znad wody\, pierwotnie ¯ s % =aw ]woda\, jak Wizygoci ]p[{no=ac. Visigothi\ ¯ wis, wiz, is, ys ]1. woda, 2. rzeka\ ˘ Wis=a, Sesuwis, Tigris, piss, Wizna, i szereg innych; =aw ˘ wp=aw, sp=aw, =awa ]fala\ ˘ =awica ]ba=wan wodny, ¯ `wic•a(e ^ wi"ksz•a(e ˘ r"ka ˘ r"kawica, b=ysk ˘ b=yskwica, liczne `wice w nazwach miejscowo>ci, np. Katowice ^ Wi"ksze Katy, Werbkowice, Bronowice, itp.\; =aw  ba= ]s=owotw. koncepcji 025\ ˘ ba=wan ]1. ogromna, spieniona fala morska, 2. pos'g bo/ka poga<skiego, 3. figura ze >niegu maj'ca cechy postaci ludzkiej, lepiona przez dzieci\. Nast"pnie znaczenie przesz=o na wiernego ]S=awianie ^ Wierni\ ˘ prawo•s=awny ^ prawo•wierny, ortho•doksyjny ¯ gr. orthodoxos ¯ ortho ]poprawnie\ % doxa ]>wiatopogl'd\ ¯ dokein ]my>le:\, i ja, w S=owniku, kilkakrotnie u/y=em w tym znaczeniu& S=awianie ^ Wierni; liczne `s=aw ]chwal, wierz\& Bogu( (Miro(Mieczy(Broni•s=aw, i inne. B="dnie S=owianin ]tak w j. pol.\, sugeruj'c przez to /e mo/e od s=owa ]gr. logos\; S=awianie niewiele maj' wsp[lnego z my>l', gr. logos ]s=owo, mowa, rachowanie, kalkulacja, s'dzenie, my>l\ ¯ legein ]m[wi:\; logikos ]zgodny z rozumowaniem\, inaczej nie byliby Wiernymi – sprzeczno>:. Wiara to >lepe zaufanie, ca=kowite oddanie si" osobie wiod'cej, czyt. bezmy>lno>:; mamy tak wierzy: w Jezusa Chrystusa, /e swoj' m"k' zbawi nas przed piek=em – wymys= pederast[w propagowany przez kler, m"ki uwielbiaj'cy, szczeg[lnie innych os[b. Wiara jest wysokiej warto>ci, ceny, u S=awian – ceniona jak i czo=obitno>: s=awom i akademikom o wysoce w'tpliwej zas=udze, ˚uczony. Ba=wochwalcy z natury – w Íwiebodzinie ogromny pos'g

Chrystusowi wystawili, wysoko>ci 33 metr[w, i wojew[dztwo maj' Íwi"tokrzyskie ¯ G[ry Íwi"tokrzyskie ¯ klasztor Íw. Krzy/a na pa>mie wzniesienia. I >wi"to Trzech Kr[li, 6 stycznia, te/ maj' – trzech kupc[w o imionach Kasper, Melchior, i Baltazar, zamienionych na kr[l[w, przyby=ych do stajenki w Betlejem, w dniach po narodzeniu Chrystusa, wiedzionych komet' w przestworzach Uk=adu S=onecznego. Tekst Konstytucji z dn. 3 maja 1791 zacz"li od artyku=u “Religia panuj'ca”, a w nim fa=sz – obra/am tym rodak[w – zabraniali przej>cia z katolicyzmu na jak'kolwiek inn' wiar" i gwarantowali swobod" wyzna< jednocze>nie ]jak jedno, to nie drugie\ i dzi> 3 Maja jest >wi"tem narodowym, samo sedno ducha Polaka. ˚konstytucja, Polska. Tekst najnowszej Konstytucji, z 1997.04.02, zamierzali zacz':, /e od Boga dana. Horyzonty my>lowe akademik[w polskich zawarte s' w nagrodzie literackiej im. Aleksandra Brücknera – agenta interes[w niemieckich w interesach polskich& j"zyku i literaturze; w starczym wieku wyemigrowa= do Berlina i tam zmar= 24 maja, w hitlerowskich Niemczech, na miesi'ce przed wybuchem wojny 1939–1945. Wybitny slawista kt[ry nie zna= j. rosyjskiego, cho: urodzony na Ukrainie ]$#\, a polski jako tako, czyli do>: s=abo ]pod=og" ¯ pod =o/e, jak podstawa ¯ pod stawa, podniebienie ¯ pod niebo, podzieli= na po-d=og"\. Hochsztapler w mej opinii – przepisywa= z dzie= innych autor[w, ale nie przyzna= si", g=[wnie z 6-tomowego S=ownika j"zyka polskiego, S.B. Lindego, 1807 ]Sjp 1808–1814, ˚nr 810\, a swoje dopiski-wymys=y b"d'ce uzupe=nieniami wskazuj' /e nie zna=, i nie czyta= dzie= z kt[rych – rzekomo – czerpa=, lecz ju/ z po>rednik[w. wi"cej ˚nr 820 ]Sejp 1927\. Jego metody nie na umys=y akademik[w polskich. Dlatego S=awianie nie wydali cz=owieka wielkiej my>li i nie wydadz', z wyj'tkiem Dmitrego Mendelejewa, 1834–†1907 – pod'/aj' za Zachodem obarczonym tak/e wiar' kontrolowan' przez pederast[w propaguj'cych sw' wizj" >wiata ch=optysi[w lat 8 – 12& p=aska Ziemia, >wiat to okolica, im wy/ej – tym cieplej, niebo ponad chmurami, ˚niedorozw[j. Dzieci >lepo wierz' rodzicom, tak i ci wymagaj' by wierni im wierzyli jak oni swoim – objaw niedorozwini"cia, jeden z wielu, zatrzymali si" na tym etapie. S=o`, d{wi"k O zosta= wprowadzony

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

do j"zyka p[{niej – pierwotnie go nie by=o, wg niekt[rych specjalist[w, i ja dzi> sk=onny jestem zgodzi: si" z nimi; pocz'tkowo zapatrywa=em si" do>: sceptycznie. ˚}litera| O. >redniow. =ac. Slavus, niem. Slave, ang. Slav, ros. slavqn-in/ka-s=awian•in(ka. s=awia<ski j"zyk j"zyk w kt[rym pisane by=y latopisy, g=[wnie j"zyk Nowogrodu Wielkiego. J"zyk Kijowskiej Rusi ]Kij[w, W=odzimierz Wo=., Luboml\, lat 1110– 1289–1377, jest j"zykiem wo=y<skim; bezpo>rednimi potomnymi& j. wo=y<ski ˘ dzisiejszy j. ukr. starobia=orus. % niem. ˘ pol. gdy wo=. bli/szy czeskiemu. S=awianie ]Wodniacy\ ¯ s` ]od`, po `\ % =aw ]woda\, z Sarmacji, znad Morza Chwaliskiego ]dzi> Kaspijskiego\, potomki staro/. Pers[w – plemi" osiad=e w rejonie Nowogrodu Wielkiego ]Starego\, n(Jez. Ilmer, wierz'cy w ba=wany; s=aw ]chwal, wierz\. Gdy wiara chrze>cija<ska przemog=a wiar" pogan, S=awianie ]Wierni\ ˘ prawo•s=awny ]prawo•wierny\, ale k=anianie si" ba=wanom, idolom, pos'gom, figurkom, pozosta=o do dzi> – narody ba=wochwalc[w. ˚ba=wan. J"zyk s=awia<ski zawiera szcz'tki j"zyka Wareg[w ]czyt. Bawar[w\ ¯ Waregi ]Bawary\, przyby=ych do Nowogrodu 864 A.D. ]Rurika z bra:mi\, i Anglosas[w, w tym& – lebed ]=ab"{\ ¯ le•be•d ¯ el•be ]woda\, bez w'tpienia, – czad ¯ toddler ]dziecko chodz'ce chwielnym krokiem, kr[tkim, niepewnym, ucz'ce si" chodzi:\, – doczka ]c[rka\ ¯ }doter| ¯ anglosas. dohtor, niem. tochter ˘ >redniow. ang. doughter ˘ ang. daughter, i – woda ¯ foda ]jad=o, karma\, przyczyna wymiany znacze<& pragnienie ]/'dza jad=a ¯ praga\ ˘ dzi> /'dza wody, g=[d ]/'dza wody ¯ =[d ^ woda\ ˘ dzi> /'dza jad=a, ˚Odrodzenie, – anglosas. etan ]je>:\ ˘ s=aw. eda } jeda | ]pokarm, po/ywienie; ang. food, eatables; eating\ ˘ pol. jad=o, TD, `a ^ `=o, – bereg ]brzeg\ ¯ brycg, – g"> ¯ anglosas. gos, >redniow. ang. gose, goos ]czas zapo/yczenia nie jest mi znany, tak i ugol\ – ugol ]w"giel\ ¯ niem. kohl, – zierno ]ziarno\ ¯ >redniow. ang. corn ¯ anglosas. corn, – mjsc. Nebel n(Prypeci' ¯ niem. nebel ]mg=a\, w j. polskim, ziemia orna ¯ orn, mo/e pochodzi: bezpo>rednio z j. greckiego, lub po>rednio, np. z jednego z germa<skich, a ten z j. greckiego.

yy ˚polski j. i s=awia<ski j. ]nr 700\. ~s=awi: ˚s=awa ]chwa=a\. ros. slavit;-s=awit, ang. to glorify, to extol, to prize. o•s=awi: – dooko=a; os=awiony w•s=awi: si" – okry: s=aw', uczyni: siebie s=awnym wy•s=awi: – wy(za-chwali: innym roz•s=awi: – w r[/ne strony >wiata Nie nale/y& prze•s=awny – prze` ^ wi"cej ni/ †s=ez ]$\ bot. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L., ˚smolan. staropol. ca 1500 ¢slasz saxifraga sancte Marie, 1478 mathky bozey ¢slek saxifraga ]matki bo/ej s=ez\, 1478. svyatey Marzey ¢szlasz saxifraga minor.

†s="p ryba.

rodzaj sieci na ryby. ˚wi"cierz. ¯ s=up, U ˘ Å, ´. mjsc. S=upsk, S=upca, S=upia ]kilka S=upii\. †s="pica, s="pnica, s="p rodzaj sieci na ryby. ˚podbierka, s=up. staropol. 1360 slamp, 1394 slemp, 1408 slampi, 1500 slampy vel zathoczka, 1266 slampnycza, 1399 slampnicza, 1482 slampnycze. ¢s=o }arch. pol.| – 1. jasny& s=o<ce, s=onina, s=oma, mas=o, 2. smak, s=odki i s=ony ]jasny, jak cukier i s[l\ ˘ mas=o, s=od•ki(ycz, s=ony ˘ s=onina, 3. prost•y(e ˘ s=oma, krzes=o, prz"s=o, wios=o, jas=o. S=owianie ¯ `s=aw ]chwal\, wierni. s=oboda ˚swoboda. s=od-ki(ycz(owy(zi: ¯ s=[d, cukier, bezsolny; s=odkowodny. staropol. slotke, w slodkey, trze-

scz myodowa slothka, a pycye naslotsze, poczty slotkye, ny mosze bicz slotkym ˘ s=odki –

1. maj'cy s=odki smak, nie gorzki ani kwa>ny, 2. dobry, =agodny, /yczliwy, 3. sprawiaj'cy przyjemno>: wywo=uj'cy uczucie szcz">cia. =ac. 1. dulcis, 2. bonus, clemens, benevolus, 3. suavis, lucundus. anglosas. swete ¯ swot, >redniow. ang. swete, swote, ang. sweet, s=owotw. podstaw' wet, wot ]mokrz, woda, ¢=[d\ ˘ s` ]od`\ % wet, wot ˘ swot, s=aw. s=adkij, ØA, ˚kwas, =ac. suavis ]s=odki\ ˘ staroniem. wy/yn suozi }s=oci| ˘ pol. s=odzi(:, ros. sladkij-s=adkij, ne'nyj, priqtnyj, krotkij-korotkij, milyj-mi=yj, dorogoj-dorogoj. wo=. 1289 sla∂kago-s=adkago ]s=odkiego\, ros. slad-kij/it;/kovatyj/

/den;kij.

staropol. s=odko – przyjemnie, w

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

spos[b sprawiaj'cy przyjemno>:, daj'cy uczucie szcz">cia. staropol. s=odko: – to co dobre, sprawiaj'ce przyjemno>:. staropol. s=odko>: – 1. smak s=odki, bez goryczy i kwasno>ci, 2. substancja o s=odkim smaku, 3. dobro:, =agodno>:, /yczliwo>:, 4. zdolno>: wywo=ywania przyjemnych dozna<, =agodno>:, rozkoszno>:, 5. osoba albo rzecz dobra, sprawiaj'ca przyjemno>:, rozkosz, 6. uczucie rozkoszy. staropol. s=odn': – mie: s=odki, przyjemny smak. s=odownia bud., techn. pomieszczenie lub urz'dzenie, w kt[rym odbywa si" przer[b zbo/a, g=[wnie j"czmienia, na s=[d. staropol. ca 1420 slodowna brasorium, ca 1455 slodownya brasorium; slodownia braseatorium. staropol. s=odownica – budynek do przygotowywania s=odu. staropol. s=odownik, s=odowny – ten co przygotowuje s=[d, staropol. s=odowy – zwi'zany ze s=odem. †s=od[wki ]$\ l.mn., bot. psianka s=odkog[rz, Solanum dulcamara L. staropol. 1472 ¢clodowski amarodulce.

†s=odycz bot.

lukrecja, Glycyrhiza glabra L. staropol. lacricia albo slodycz.

s=odycz 1. smak zbli/ony do smaku cukru, 2. cecha zapach[w md=awych, w wi"kszym st"/eniu odurzaj'cych, 3. cecha d{wi"k[w =agodnych, harmonijnych, bez zgrzyt[w, bez ostrych ton[w, 4. co> wywo=uj'cego mi=e uczucie, 5. cecha charakter[w, uosobie<, itp., =agodnych, subtelnych, delikatnych. †s=odyczka bot. Sium sisarum L. staropol. ca 1465 slodiczka ffillium, 1472 slodiczka. ˚s=odzi=ka. †s=odzi: si" wydawa: si" s=odkim, mi=ym, przyjemnym, po/'danym. staropol. ca 1420 ne slodzilo. s=owotw. poch. os=odzi:, rozs=odzi: si", rozs=adza:. †s=odzi=ka bot. Sium sisarum L. staropol. 1460 slodzylka filwum. ˚s=odyczka. †s=odzina spoż., bot., kosm. 1. odpady ze s=odu otrzymywane przy produkcji piwa, u/ywane jako pokarm dla zwierz't domowych, 2. bli/ej niezidentyfikowana ro>lina, prawdop. str'czkow, u/ywana jako pokarm dla zwierz't domowych, 3. jaki> kosmetyk, mo/e puder,


yy

wyrabiany z odpadu s=odu lub z ro>liny o nazwie s=odzina.

s=oik, s=[j

1. pojemn. naczynie szklane, 2. bot. roczny przyrost drzewa, warstwa okalaj'ca rdze<, 3. lit. w latopisaniu& ci'g wydarze< zaczerpni"ty z innego latopisu, wpleciony odt'd w wykonywan' aktualnie kopi". ros. sloj.

†s=ojek 1. ma=e naczynie s=u/'ce do przechowywania ma>ci, itp., s=oik, 2. skarb panuj'cego. staropol. 1418 puszka albo sloyek, w sloyek krolewsky uel w skarb. =ac. 1. parva pyxis operculo instructa, 2. fiscus regis, starofranc. i >redniow. ang. tresorie, ang. 2. treasury, ros. 2. kazna/hejstvo-kazna.

†s=ojerz, sz=ojerz 1. rodzaj czepca, przepaska na w=osy, 2. o koniu – maj'cy =ysin", tj. du/' bia=' plam" na czole, te/ staropol. s=ojerzowaty.

s=om-a(ianka(iany(ka bot.

{d{b=o ro>lin zbo/owych. ¯ so ]wysoko\ % =oma ]=ami'ca si"\. s=aw. s=o, so= ]jasny, prosty\. s=omiany zapa= – p=ytki ogie< ]ch":\. staropol. 1425 sloma y zytho, 1434 pobranye slomi, 1435 nye pobrala stoga slomy – wysuszone {d{b=a zb[/. =ac. stramentum, franc. la paille,le chaume, anglosas. streaw, streow, strea, >redniow. ang. stra, strea, ang. straw, wo=. 1289 solomyso=omy ]s=omy\ ¯ soloma-so=oma ] s=oma\, solomo[-so=omoju ]s=om'\, ros. soloma-so=oma, ros. slom-s=om ]z=om\, A. Br¥ckner 1927& b="dnie, ¢so=ma. †s=onawa s=ona, bezp=odna ziemia. staropol. slunawa. =ac. ager salsus, infecundus. †s=one >wiadczenie uiszczane w soli przez producenta soli na rzecz panuj'cego. staropol. 1229 i 1494 slone. s=oneczn-ik(ica(y bot., astr. za s=o<cem, dotycz'cy s=o<ca. staropol. 1437 aureola, eliotropia slunecznik, ca 1500 sluencznik cicorea, 1472 slunecznik cirorea maior, 1475 slunecznyk gria solis ˘ s=onecznik, sloniecznik, s=unecznik, s=uniecznik – 1. bot. cykoria podr[/nik i chondrilla, Cichorium intybus L. et Chondrilla iuncea L., ˚s=oni<czyk, 2. =ubin, Lupinus albus L. 3. tawula, Spiraea Ulmaria L. 4. le>ny slunecznik – pos=onek,

yy Helianthemum vulgare Gaertn. 5. Maryje slunecznik – pi"ciornik roz=ogowy, Potentilla reptans L. s=oneczny od s=o<ca pochodz'cy, jak s=o<ce, odnosz'cy si" do s=o<ca. staropol. 1444 goranczosczy slu-

neczney calorem solis; promyen sloneczny, svyatloscz sloneczna

– dotycz'cy s=o<ca jako cia=a niebieskiego, jego ciep=a, >wiat=a. franc. du soleil, solaire, niem. sonnig, ang. sunny ¯ sun ]s=o<ce\, ros. solnehnyj-so=necznyj, blestq]ij-blestjaszczij. s=oni-ca(k zwierz. samica s=onia, s=onik – ma=y s=o<. ˚s=o< ]elephant\. staropol. ws=uni ˘ s=oni – wykonany z tzw. ko>ci s=oniowej. =ac. eburneus. †s=oni: ruch. nachyli:, pochyli:. =ac. demittere, inclinare, franc. plier ¯ le pli, ployer, anglosas. bendan, >redniow. ang. benden, ang. bend, bow, incline, ros. sgibat;, preklonit;, poklon-pok=on. staropol. od(za•s=oni:, s=ania:, o(za•s=ania:. ~s=oni: czas dok. ¯ s=o<ce. kry:, pierw. chroni: przed s=o<cem. ¯ s=o< ]ciemny\, za•s=oni:(ciemni:. ros. za/kryt;-za(kryt, ang. to cover, to veil. za•s=oni: – czas dok., ca=kowicie prze•s=oni: – o(po(za•kry: przy•s=oni: – troch" od•s=oni: – usun': zas=on" †s=oniny liczba mnoga, spoż. t=uszcz i mi"so wieprzowe solone. s=onina ¯ s=one ]solone\ ¯ s[l ¯ salt; s=onina s=owotw. koncepcji padlina. staropol. ca 1500 v'dzone my'szo vel mlode szlonyny. =ac. lardum et caro porci salsa. †s=oni<czyk ]$\ cykoria podr[/nik, albo chondrilla, Cichorium intybus L. seu Chondrilla iuncea L. ˚s=onecznik. staropol. 1460 slonynzyk cicorea. s=oniowy pochodz'cy od s=onia. staropol. s=uniewy, s=un]i\owy, ws=onowy, ws=unowy. s=onka zool. gat. ptaka, Scolopax Scolopax rusticola L. staropol. s="ka czy s='ka, 1389 fl'ki ]pro sl'ki\, 1472 sl'ka fulica, ca 1500 sl'k' nasica. ang. woodcock, ros. kulik-kulik. †s=onno>: gi"tko>:. =ac. flexibilitas ˘ franc. flexibilite, niem. biegsamkeit, ang. flexibility, pliability, ros. gibkost;-gibkost. †s=onny ]$\ ˚s=ono>: ]bezp=. ziemia\.

staropol. 1409 usque ad ¢slonny brod inferius Tysmienica }i do s=onnego brodu poni/ej Ty>mienicy, mo/e nale/y czyta: «s=ynny»$|. †s=ono>: s=ona, bezp=odna ziemia. dzi> p=onna, niewydajna, mo/e nieu/ytki; wysoce istotne# s=ona, p=onna  p=on': ˘ s=o<ce. staropol. w neplodnoscz albo w slonoscz, slonoscz salsugo. =ac. ager salsus, infecundus. s=on-y(o(ina ¯ s[l ]salt\. staropol. ca 1500 szlony salsus – 1. maj'cy smak charakterystyczny dla soli, 2. nieurodzajny, nieu/yteczny. =ac. 1. salsus, 2. infecundus, inutilis, franc. 1. sale, niem. 1. salzig, ang. 1. salty, 2. barren soil, ros. 1. solonovatyj, 2. besplodnyj-besp=odnyj. s=onina – t=uszcz pod sk[r' na bokach i grzbiecie nierogacizny. `on – wiel-ki(ka(kie(ce ˘ s=ono p=aci:, s=ona cena. staroros. slanyj-s=anyj ]s=ony\, ros. solenyj-solenyj. s=o-<(niowy zool., zwierz. Elephas indicus L., pot"/ny gat. ssaka l'dowego kraj[w podzwrotnikowych, Afryki i Indii, symbol m'dro>ci i oci"/a=o>ci. ma by: ¯ tur. aslan lub arslan; mo/e i tak, lecz rodzime s=o< ^ ciemny ˘ za•s=oni:(ciemni:, przy•s=oni:(ciemni:; s=o< zdaje si" pochodzi: od s=o<ce, by: ze s=o<cem w zwi'zku, wi"cej ni/ z czymkolwiek innym. czasem obce s=owa pisowni' s' blisko polskim, przez ˚przypadek, i kusz', /e stamt'd s' czerpane. w s=owniku S. Lindego 1807& wos=o< ˘ s=o<, por. s=ania: si". staropol. 1471 slvn elephas, 1472 vslun elephas ˘

s=o<, s=u<, ws=o<, ws=u< gr. elephas, eleolifant, =ac. elephantus, starofranc. olifant ˘ elephant, >redniow. ang. elifaunt, olifaunt, ang. elephant, ros.

slon/ovyj-s=on(owyj.

s=o<ce astr.

dosł. p=on'ce cia=o ¯ s=ony ]p=onny\.

cia=o niebieskie ¯ niebiosa; gwiazda wok[= kt[rej obraca si" Ziemia i inne planety naszego Uk=adu; pozorny ruch S=o<ca wzgl"dnie Ziemi i chmur – zach[d s=o<ca, s=o<ce wyjrza=o zza chmur. ˚swar. w zwi'zku s=owotw. ze sk=onem ]nachyleniem\, lub jego wp=ywem ˘ niebosk=on ]pozorne nachylenie nieba ku ziemi\; s=o<ce ]dzie<\ chyli si" ku zachodowi.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

tak/e dzi's=o ]podniebienie\ zawieraj' w sobie zg=osk" s=o jak i niebo. s=o<ce mo/e by: hybryd' – po='czeniem =ac. sol z anglosas. sunne ˘ slunce. staropol. naprzecif slunczu vydzal,

zorze y sluncze, wzeszlo gest sluncze ˘ slu<ce –

1. gwiazda b"d'ca g=[wnym {r[d=em >wiat=a i ciep=a na ziemi, 2. miejsce nas=onecznione, 3. promienie, blask s=o<ca. gr. helios ˘ =ac. sol, franc. soleil, anglosas. i >redniow. ang. sunne, pokr. niem. sonne, ang. sun, ros. solnce-so=nce. s=owotw. poch. za(prze(od•s=oni:. †s=o<cstaj letnie przesilenie dnia z noc', 21 czerwca ka/dego roku. staropol. slonczstay solsticium, noczy rownocz equinoccium. =ac. solstitium, aequinoctium, starofranc., >redniow. ang. i ang. solstice, ros. povorot solnca, solncestojanie-so=ncestojanie.

†s=op techn.

pu=apka na zwierz"ta, potrzask. staropol.1253(58 slopi ]s=opy\. =ac. laqueus, pedica, anglosas. tr≤ppe, pokr. niem. treppe ˘ >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka-=owuszka. ˚samo=[wka, sobie=[wka, st"pica. †s=opiec pu=apka, potrzask. ˚s=op. †s=opie< 1. stopie<, sch[d, te/ wyst"p, podwy/szenie, 2. >lad, trop. staropol. sex gradus szlopenow, primus gradus, szlopen, ca 1420 tercius gradus szlopen; slopyenyew, slopyenyow. =ac. 1. gradus, etiam procursus, suggestum, 2. vestigium, franc. 1. le degre, anglosas. stepe, pokr. niem. stapf , >redniow. ang. steppe, ang. step ˘ doorstep ]pr[g\, ros. stupen;-stupe<, porog.

s=ot-a(ny meteor.

szaruga, ci'g=y opad deszczu, jesieni'. ¯ =ot ]woda\. †s=otwina geolog. podmok=a ='ka. ¯ s % =ot ]woda\. staropol. 1372 prata eciam sloczwini ˘ s=o:wina. =ac. pratum uvidum, ang. swampy meadow, ros. topkij lug-topkij =ug. s=owacki etn., jęz. 1. zamieszka=y przez S=owak[w, 2. dotycz'cy S=owak[w. staropol. ca 1500 Sclauonia est

quedam prouincia slovaczsk' zyemy', Slavonica marca vlg. szlowaczka grzywna ˘ s=owacski, s=owacki –

1. zamieszka=y przez S=awian,

yy 2. u/ywany przez S=awian. =ac. 1. qui a Slavis incolitur, franc. ]j"zyk\ la langue slave, le slavon, ang. †Old Polish Slavic, Slavonic, staroros. †slavqnskπjs=awianskij. S=owak etn. mieszkaniec S=owacji, w po=udniowej stronie Karpat. S=owacja % Czechy ˘ Czechos=owacja. staropol. Szlow'ck, ca 1500 Slov'k, ca 1500 Szlowak ˘ S=owak – przedstawiciel jednego z lud[w s=awia<skich, S=owianin. ¯ s=aw.

rodo•s=owie – rodo•w[d, wio•s=o – s=o•wo ˘ s=o ^ da, wio•s=o – wo•da S=owianie ¯ s=aw. ]S=awianie, OA\. staropol. s=owi: – og=asza:, wyra/a:. staropol. s=owie – mianowicie, to znaczy, to jest. staropol. ca 1500 ta sloua pise mødri ]te s=owa pisze m'dry\, timy sloui mødresc ]tymi s=owy m"drzec\, tih slov ]tych s=[w\, u tih sloueh ]w tych s=owach\,

przedstawiciel jednego z lud[w s=awia<skich& Rosjanin, Polak, Czech, S=owak, itd. ¯ s=aw ]wierny\ ¯ s=aw ]woda\; wi"cej ˚S=awianin. bez zwi'zku ze s=owem ¯ gr. logos. staropol. Szlovyanyn Sclavus. staropol. s=owia<ski, s=owie<ski – u/ywany przez S=awian, S=awianom w=a>ciwy. staropol. s=owia<ski, s=owie<ski – u/ywany przez S=awian, w=a>ciwy S=awianom. ˚s=owacki. =ac. qui Slavis usui est, Slavorum, ang. Slavic, staroros. †slavqnskπj.

1. to co si" m[wi, pisze, co zosta=o powiedziane, napisane, wyraz, wypowied{, te/ wiadomo>:, polecenie, rozkaz, przyrzeczenie, itp., zale/nie od kontekstu, 2. przys=owie, 3. litera, 4. nauka o pochodzeniu i pokrewie<stwie s=[w }w Ss 1953& wyraz[w|. =ac. 1. vocabulum, 2. proverbium, 3. littera, 4. scientia de verbum origine. franc. parole ]s=owo\, le dictionnaire ]s=ownik\, verbal, oral ]s=owny\ anglosas., >redniow. ang. word, ang. word(ing, verbal(ly, oral(ly,

1. to jest, to znaczy, czyli, inaczej m[wi'c, 2. mianowicie. staropol. slowye. =ac. 1. id est, videlicet, aliter dicere possis, 2. videlicet, scilicet, ang. 1. it means, in other words, 2. namely, ros. 1. inahe-inacze, 2. imenno. s=owik zool. gat. ptaka, s=owik szary, Luscinia luscinia. staropol. slowyk, slovyk, 1472 slouik filomena. anglosas. nehtgale, nihtegale, pokr. niem. nachtigall ]s=owik\, >redniow. ang. nihtyngale, ang. nightingale, ros. solovej-so=owej.

†Old Polish announce; namely, wo=. 1289 slovo-s=owo, slovesa-s=owesa ]s=owa\, slovesy-s=owesy ]s=owami\, staroros. slovo-s=owo, slovno ]jak, jak gdyby, jednak, przecie/\, slovesnyj ]ustny, werbalny, oralny\, slovesnost; ]literatura\, slovooxotlivyj ]rozmowny\, slovar; ]s=ownik\ ros. slov-o/no/osohinenie/

S=owianin, S=owak etn.

†s=owie jęz.

s=owny jęz.

1. sk=adaj'cy si" ze s=[w, wyra/ony mow', pismem, 2. dotrzymuj'cy danego s=owa, danej obietnicy. staropol. crzywd' slown' ˘ s=owny – wyra/ony s=owami, mow'. =ac. verbis expressus, ang. 1. verbal, 2. wordy, ros. 1. slovesnyj-s=owiesnyj.

s=ow-o(nictwo(nie(nik(otw[rczy rzecz, rozprawa, termin, wyraz, mowa, opowiadnie ¯ gr. logos ]logoss=owo, logo•s  s•=owo, GW\, s=owotw. koncepcji ˚nr 023& t•rap  rap•t. wo ]woda, wyp=yw\ s=o ]rzecz, sztuka; proste\. s=owo ^ woda&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

albo slow swych, szlowem, slowo, slovo, slowu ˘ s=owo –

dictionary,

oproizvod-stvo/oudarenie/ co. Z wyj'tkiem kilku procent s=[w rodzimych, omal ca=e s=ownictwo jest zapo/yczone z innych j"zyk[w. Nie m[j to wniosek, ale zgadzam si" z nim ca=kowicie. W czasach gdy powstawa=y s=owa /ycie by=o proste, i tak one powstawa=y – prosto. Gdy zapo/yczone, to najcz">ciej dwoma krokami& 1. prosto, pisownia ich obca, 2. zapo/yczone, pisownia zmieniona wed=ug stosowanych w[wczas zasad, opisanych w 001–026, np. gnu>ny ]ospa=y, po(wolny\  nygus ]le<, wa=ko<, nicpo<\, ang. short ˘ pol. skr[t, HK, ang. dark ˘ pol. u•krad•=, i innych& sem. ¢is ]woda\ % land ]ziemia\ ˘ island, isle ]wyspa\, rzeki& Tigris, Nysa ]niem. Neiße\, Sidon ]Ziemia-Woda$\, lecz czyt. na opak& Woda-Ziemia ¯ is ]woda ˘ si ^ ziemia\ %


yy

don, dan, den, dun ]woda\ ˘ rz. Don ^ gr. Tanais, TD, Danube ^ Dunaj, Denmark; dwucz=onowe po='czenia zdaj' si" by: niemieckimi, anglosaskimi, patrz dalej. gr. mesos ]mi"dzy\ % potami ]rzeka\ ˘ Mesopotamia ]Mi"dzyrzecze – mi"dzy rz. Tigris i Eufratem; is, eu ^ ¢woda, gdy au ^ z=oto, z wody wydobywane ¯ z % =o, =ot % to\, pol. Mazowsze, Mi"dzyrzec. ba=, bal, ba ]woda\ ˘ balia, i inne, tid, tide ]fala\ ˘ bal % tic ^ Baltic ^ faluj'ca woda. =o ]woda\ % wat ]woda\ ˘ +owat, nazwa nadana przez Wareg[w ^ Bawar[w, po 864 A.D. w Nowogrodzie Wielkim. =a ]woda\ % ba ]woda\ ˘ +aba ^ niem. Elbe ]woda-woda\. el ]woda\ % be ]woda\ ˘ Elbe, el, ba ˘ topiel, k'piel, balia. D•una % be ¯ D•anu•be ]Dunaj\. Duna – rzeka w +otwie, Daugava. ba ]woda\ % sk ]ziemia\ ˘ Bask franc. Basque, gr.-celt. BV p[{no=ac. Vasco. ka, ka= ]ziemia\ % lis ¯ silva ]las\ ˘ Kalisz ]staropol. sz ^ > ˘ liszka, li>:, le>ny, kleszcz, leszczyna, laska, lis, i inne\. gr. rrhein ]p=yn':, wyp=ywa:, ang. to flow\ ˘ niem. Rhein, ang. Rhine, pol. Ren. =ac. terra ]ziemia\ % gr. chthon ]ziemia, ang. earth, ground\ ˘ Czechy, T ˘ Cz, anglosas. land ˘ la ˘ Lachy, len ]ziemia\ ˘ Lech, Lechici, Polen, lenno i lennik ]ang. fief, s=owotw. pokr. field ¯ >redniow. ang. i anglosas. feld ^ ziemia uprawna\, te  fe; ld ¯ land ]$\. p[{no=ac. barga, starofranc., >redniow. ang. i ang. barge, ital. barca ]=[d{, statek, ang. boat\, =ac. barca ]ma=y statek, ang. small boat\ ˘ pol. barka, ros. korabl czyt. wspak& bar•ka ˘ ko•rab•l; ]przypadek$\ >redniow. ang. i ang. bark ]kora\. ang. turn ˘ pol. nurt czyt. wspak. kra ]woda\ % kow ]las\ ˘ Krak[w, nazwa prawdop. nadana przez krakowskich Niemc[w. Ab•dula ˘ Dule¶ba ]liczba poj.\ ˘ ˘ Duleby ]l. mnoga; plemi" tureckiego pochodzenia, osiad=e w >rodkowej cz">ci rz. Bug, na linii Wo=y< – +uck& Duleby, dzi> ukr. wie> Dulπbi, Zaturcy, Torczyn ¯ torky, wzmiankowane w wo=. latopisie obejmuj'-

yy cym lata 1205–1292, jako Po=owcy Dani=y wo=., 1201– †1264, tj. cery p=owej\ to•war  war•to]>:\, do  od. k=o•s  sz•k=o ¯ gla•ss, k  g. knife ]n[/\  finka ¯ finke. berg ]gora\ ˘ burg ]gorod ˘ gr[d\. berg ]g[ra, kopa\ ˘ greb ˘ za ]przed\ ˘ Zagreb ^ Zakopane. g ]do, ku\ ˘ Gda<sk ]do Danii\, Gdynia ]do rz. Dyny ¯ Dyna\ niem. Duna ˘ Dunaburg pol. Dyna ˘ Dynaburg =ot. Daugava ˘ Daugavpils lit. Daugava ˘ Daugpils ros. Dwina ˘ Dwinsk niem. Dunamunde k(Rygi, pol. Stryjk. 1582 Dinamunt, g, ga ]do\ ˘ ga•wied{ ]ciekawscy, dos=., by dowiedzie: si"\, k•si"ga ]do si"gania\. niem.-austr. von w nazwiskach wskazuj'cy na pochodzenie& z rodu lub miejscowo>ci; von ˘ nov; r[d ˘ rodak ˘ czes.-s=ow.-w"g. Novák, niem.-pol. Nowak ]rodak\; gr. haima ]krew\ ˘ s=aw. semja ]r[d, rodzina, rodacy, krewni; HS\, Bohemia ]=ac. nazwa Czech, by=e kr[lestwo i prowincja AustroW"gier\. s=aw.-ros. gord•yj ]wynios=y\ ˘ pol. drog•i ]wyg[rowany, nadmiernie wysoki, cena zawy/ona, ang. expensive\, nos ]g[ra, wysok•o(i\. s=aw.-ros. cho=od ]ch=[d\ % op ¯ =ac. oppositus ˘ cho=op ]ch=op ^ gor'cy, napalony\. ros. oborot ]ty=\ ˘ torba czyt. wspak ]mieszek noszony z ty=u, na kiju opartym o rami"\. wo=., mjsc. Wozwagl ]w'w[z$\ ¯ woz ]w[z\ % wa ]w'\ % gl, t=um. od ty=u, koncepcji 003, 1255 r., ?itomir w XIV w. ¯ /itnica ]spichlerz, ang. granary\ % mir ¯ miera ]miara\. wag ¯ niem. wägen ]wa/y:\. anglosas. god ]1. b[g, 2. dobry\ ˘ ang. 1. god ]b[g\, 2. good i dog ]pies, z=y\, pol. piesbies ]diabe=, z=y\, >redniow. ang. gode ]dobry\, god ]b[g\, dog, dogge ]pies\, godedogge ]dobrypies\. got. terminy religijne tworzone tak, by sylabami, d{wi"kami mo/na by=o czyta: wspak& ang. clerk – c•ler•k, ang. deluge – de•lu•ge gd, dun. kirk – k¶ir•k, dlaczego tak ˚anglosaski j., niem. kirche, anglosas. cirice, cyrice, >redniow.

ang. chireche, chirche, kirke ¯ gr. kyriakon ]dom Pana\ ¯ kyriakos ]nale/'cy do Pana\ ¯ kyrios ]mistrz, w=adca, ang. a master, ruler\ ¯ kyros ]si=a wy/sza, ang. supreme power\, ˚ko>ci[=. >redniow. ang. talken, talkien ˘ ang. to talk; talk ˘ klat % wa ˘ klatwa ]kl'twa\& 1. przysi"ga(:, 2. przekle<stwo, ang. to swear, oath. >redniow. ang. crossbow ]kusza\ ˘ staropol. be=t; cross ^ litera T, t; bow }bo=| ^ be=, OE, ros. d;qvol-diawo= – pol. diabe=. ang. half }haf| ]p[=\ ˘ s=aw.-ros. po=k ]do po=owy\ ^ huf ]oddzia=\ ˘ hufiec ]pododdzia=\, jak doros=y ˘ podrostek, ch=op ˘ ch=opiec, ma= ]m'/\ ˘ malec; ma= % /ena ˘ ma=/e<stwo. ang. nest ]gniazdo\ ˘ pol. nie>:, znosi: }materia= na nie, jaja| ˘ nos ]wysok•o(i\, son ]niski\ ˘ ma=y, m=ody ˘ syn ]$\ anglosas. sunu ]syn\ UY, >redniow. ang. sune, sone. ang. ankle ]kostka u nogi\ ˘ staropol. =oknia ]miara cia= p=ynnych\; ank•le ˘ =o•knia. ang. glass ˘ pol. szk=o, gla•ss ˘ sz•k=o, konc. ˚023, KG, L+, AO, ang. glue ˘ pol. klej, klei:, KG, UEI, lub k ]do\ % lei ¯ niem. leim. ang. st ]prz[d\ ˘ step, stop pol. st ]ty=\ ˘ stek, stopa stop, stopa ¯ st % oppositus prz[dty= ˚anglosaski j. ang. ear ]ucho\ symbolem wysoko>ci – pol. nos, uch i usz, rogi ˘ to bear, to wear ]nosi:\, dear ]drogi, wysoko ceniony\, pear ]gr•usz•ka\, tear ]=za\, mie: czego> po dziurki w nosie ]dosy:\ ^ po uszy. ang. swing ]kilka znacze<, w tym& wymachiwa:, rozmach\ ˘ pol. macha: ]ruch skrzyde=\, s•wing ]ang. s ^ pol. za, po; wing ^ skrzyd=o ˘ ¢mach ˘ roz(wy(za•mach, gmach, skrzyd=o budynku, drzwi dwuskrzyd=owe, i inne\. ang. evil ]z=o\  d•evil ]diabe=, z=y\ ˘ pol. piek  kiep ˘ piek=o  kiepski ]z=y\; >redniow. ang. eville, ivel, uvel ]z=o\  devel ]diabe=\; “Live is good.” live ˘ evil. ang.-franc. race ]rasa\ ˘ pol. cera; ra•ce  ce•ra ]karnacja\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

gr. hemi` ˘ =ac. semi` ]p[=`\ % Gallia ˘ Semigalia n(Dyn'. =ac. abdomen ]brzuch\ ˘ z ]granica\ % ad ˘ zad ]ty=, st, w[r, plecy, tecz\ ˘ s=owa pochodne, w tym wszetecznik, cieczka; zad•ek, ty=•ek, st•ek, wor•ek, pod•w[r•ko ]plac na ty=ach domu mieszkalnego, stoj'cego frontem do ulicy ¯ ulica ¯ u % lico ^ front, twarz\. =ac. eruditus ]posiadaj'cy szerok' wiedz" w wyniku czytania, uczony, wykszta=cony\ ˘ dure<; eruddure, wspak. =ac. labor ]wysi=ek, trud, praca\ ˘ pol. robal ˘ robak, wspak. =ac. silva ]las\ ˘ Silvester ˘ pol. Lasota ]Sylwester\; =ac. sil ˘ pol. lis ˘ les ˘ las ]Kalisz, kliszcz ^ kleszcz, li>:, lis, Lesko, Leszno, le>ny, Ole>nica, lesisty, leszczyna, orzechy laskowe, laska\; ang. fox ]lis\ ˘ forest ]las\, p  f ˘ fox ^ pox ˘ chicken pox ]ospa wietrzna\; ang. forest ˘ pol. porost, angloj"zycznym zwi'zek nieznany, bo j"zyk nie rozbity na znaczenia zg=osek; k ^ ch ˘ fox ^ foks ^ fuchs. pol. le ]ziemia, rola ˘ pole\ % Pieszko ]ma=y, drobny\ ˘ Lepieszko ]ma=orolny\; le ˘ Lech, Lach, ang. Pole, pole, lemiesz ¯ miesza:, ch ¯ gr. chthon ]ziemia\. pol. py= – drobny – du/y – wielki& pch=a, puch, i=, s=aw. tlen ]py=\, kur, kurz, s=aw. tlen ]py= ˘ kura ^ dr[b\, pies ]drobny ˘ piesok ˘ piasek\, krowa ]du/a ˘ krocie\, ko< ]wielki ˘ koniec ^ ma=y\, maj'ce odpowiednik w j. ang. lit.-pol. kun•ig]as\  opie•kun, gdzie& ig ^ opie ^ k=u:, lit. ig ˘ pol. ig=a, igraszki; opie ˘ pol. wulgaryzm pie¢¢. I wiele, wiele innych, w setkach. Jak mo/na by=o tego nie widzie:$# S=owa powstawa=y prosto& prz[dty=, g[ra d[=, pionpoziom, dobroz=o, dzie<noc, wodaogie<, ziemia woda, du/oma=o, bra:da:, pali: gasi:, budowa:ruinowa:, ju/ jeszcze ]ju/ ^ tak, potakni"cie; jeszcze ^ nie, nadal, przeczenie\, wojnapok[j, obcysw[j, pachnie>mierdzi ]odor, fetor\, prawdziwy fa=szywy, szczeryk=amliwy, dalekoblisko, wysokonisko, =adniebrzydko, ciep=ozimno, ciemnojasno, m'drzeg=upio, kwass=[d, szorstkig=adki, mokrysuchy, twardymi"kki, g=o>nycichy,

yy zdrowychory, szczodrysk'py, czystybrudny, g=odnysyt]y\, szczup=yoty=y, m=odystary, drogitani, przykrymi=y, przyjemnywstr"tny, szybkiwolny, t"pyzdolny, s=abymocny, biednybogaty, ci"/kilekki, olbrzymkarze=, wielkiniewielki, ma=y ]onona\, wi"kszymniejszy ]struj, mie< ˘ stryjwuj, strona ojca i matki, mniej-wi"cej& str•ona, oko•lica, str•umie<\, itp., zwane dzi> antonimami. S=owa powstawa=y te/ w oparciu o symbolok" kszta=tu liter& B, D – =uku ˘ bugan, duga, L – d=ugo>ci, wysoko>ci ˘ dlina, tall, M – fal morskich, ruchu ˘ mer, more, R – p=ynu, wody ˘ rhei, reka, water, S – ognia i wody ]rzeki\ ˘ Tigris, syk, U – ugi"cia, zwrotu ˘ U-turn, ulec, W – wiedzy ˘ wiedza, know, wise, V, P – narz. rodnych ˘ vagina, penis, Z – ko<ca, granicy ˘ Zlin, Be=z. og[lnie& A – ziemi; E – powietrza ˘ =ac. `ea w nazwach w=asnych& Galilaea, Erithrea, i inne. Powstawa=y prosto, i w oparciu o obserwacj" natury – /ycia i zjawisk ]˚element& ziemiapowietrze; woda ogie<\, i o logik" przy tworzeniu s=[w pokrewnych, zwi'zanych ze sob' ]˚py= – drobny – du/y – wielki ˘ i=, tlen – pies – krowa – ko<\, ang. wing ]skrzyd=o\ ˘ swing ]m.in. macha:\, hund ]pies\ ˘ hunt ]polowanie\, }z=y| pies ˘ bies, nie w oparciu o formy gramatyczne kt[rych tworz'cy nie znali, a je/eli by=y, to nie do stopnia dzi> stosowanego. A dzi> j"zykoznawcy u/ywaj' wysoce zagmatwanych poja>nie<, trudnych do zrozumienia, i termin[w gramatycznych kryj'c nimi sw' niewiedz", w skrajnych wypadkach my>li tak wysokiej, /e wynurzenia staj' si" gulgotem indyka, ˚972, /e przez to maj' by: naukowymi, skoro trudne do zrozumienia, wysi=ku wymagaj' ]Nauka nie mo/e by: =atwa i prosta#\; poci'g zepchni"ty na bocznic" – Nauka wykolejona ]nie t"dy droga, w zawi=o>ci, gmatwaniu rzeczy prostych\, ˚jeszcze& ju/ – potakni"ciem ¯ ang. yus, jeszcze – przeczeniem ¯ ang. yete; / – tak, pozytyw, wzmocnienie, e – nie, negatyw, os=abienie; / – tak, pozytyw, wzmocnienie, twardo, stanowczo ˘ zr[b/e, /uk, /elazo i inne, e – nie, negatyw, os=abienie, przeczenie, pow'tpiewanie ˘ jeszcze nie, daj jeszcze ]nie dosy:\. Im wi"ksza teoria, g[rnolotno>: – tym mniej wiedzy przyziemnej, tj.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

jak powstawa=y s=owa, od kt[rych. Tak prosto. St'd, je/eli wyja>nienie znaczenia wymaga trzech krok[w – jest prawdopodobnie b="dne, w tym ang. island – gmatwane wyja>nienie& island ¯ is ]woda\ % land ]l'd\, wg S=ownika Webstera& pierwotna pisownia iland poprawiona na podstawie =ac. insula ¯ prawdop. ]terra\ in salo ^ ]ziemia\ na morzu ^ ang. ]land\ in the sea. Niedoci'gni"cie ]iland\ poprawiono ]island\, bo S by=o nieme, tak i dzi>& island }ajlend|, isle }ajl|, bez uciekania si" do j. =ac. Islandia ]wyspa\, w pisowni Brytyjczycy wykoleili na Iceland ]l[d-l'd\$# ¯ ice ]l[d\ % land. is ˘ ice mo/e na zasadzie& >redniow. ang. vois ]g=os\ ˘ ang. voice. England ]Ko<cowy L'd\ ¯ eng ]end, s=owotw. koncepcji 024\, % land, jako Anglia ]L'd Angl[w, by=ego plemienia z P=n. Niemiec, osiad=ego w Wielkiej Brytanii; Angle ]Zak'tki\ – nazwa pospolita w Wiekach Írednich; Brze>: Kuj. ]brest, brze>: ^ granica ˘ kr[l +okietek †1333 ^ Zak'tek, niem. winkel ˘ province\. province ]zak'tek\; pro` ]za`\ % niem. winkel ]k't, zak'tek\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. province; niem. ˘ =ac. provincia – w S=owniku Webstera, /e prawdop. ¯ indoeurop. ¢pro-wo-s ]pochylony do przodu, ang. inclined forward\. Tak znaczenie bez sensu, jak i pisownia nie istniej'ca# Waregi ]Bawarzy\ ¯ Wa ^ Ba, % regis ¯ Vacringjar, wed=ug Rosjan, i dalej, od Ruskich i Grek[w do arab. varang i =ac. varing, bez przytaczania, cytowania imion przybyszy, ˚Waregi, i cytowania {r[d=a tej pisowni. lorde ]pan, ¯ clergy ¯ >redniow. ang. i starofranc. clergie ¯ p[{no=ac. clericus ¯ gr. klerikos ¯ kleros ¯ ¢klerg, ¢klerk ^ pan, b[g, dg s=owotw. koncepcji 024\, gdy wg S=ownika Webstera& ¯ anglosas. hlaford ]chlebodawca\, lady ]pani\ ¯ anglosas. hl≤fdige ]panna, ang. lady, mistress\ ¯ hlaf ]bochenek\ % `dige ]baz' d≤ge ^ chleb, ang. bread\. I >redniow. ang. laverde ]lord\ – sugesti' ¯ anglosas. hlaford, gdy w rzecz., w mej opinii ¯ starofranc. la verde ]ziele<, zielony, ang. the green\. ˚pan. country; count ˘ county ˘ country ]wojewoda ˘ woj. ˘ pa<stwo\,


yy

¯ >redniow. ang. contre, cuntre ¯ starofranc. contree – etymologia wykolejona na p[{no=ac. contrata ]region przyleg=y do granicy, a wi"c le/'cy poza granicami\ ¯ contra ]z przeciwka, ang. opposite, over against – logiczny bezsens, bo kraj le/y w swoich granicach, nie przyleg=y do tych granic, a wi"c poza\. Israel ¯ †is ]woda\ % gr. rrhein ]p=yn':, wyp=ywa:, ang. to flow\ % el ]woda; El•be ^ woda-woda\ wg S=ownika Webstera ma by:& zmaga: si" z Bogiem, ang. contender with God ¯ sarah ]zmaga: si" w zapasach, boryka: si", ang. to wrestle\. Jakub tak mia=, Gen. 32&28 – my>la=em, /e chcia= Boga wzi': za pas i powali: dziadka na ziemi", ale nie – Jakub zmaga= si" z anio=em; anio= to nie B[g. Bajka, jak od braci& Lecha, Czecha, i Rusa wzi"=y nazwy te plemiona, st'd i narody; Litwa ¯ Litwos, Krak[w ¯ Krakus, Warszawa ¯ Wars % Sawa. Szacowny Webster’s Dictionary, 1962 ]S=ownik Webstera\ zawiera braki, niedoci'gni"cia ]ang. shortcomings\, gdy tre>ci hase= wzi': pod lup"; wi"cej ˚island, lord, Waregi, nazwy w=asne, Webster’s Dictionary ]nr 885\. S=ownik powinien by: kr[tki i celny, tj. zawiera: poja>nienie kt[rego u/ytkownik szuka i by: w formie podr"cznika, ksi"gi. S=owniki o obj"to>ci 10–12 tom[w mijaj' si" z celem, gdzie opracowane has=a zajmuj' do>: cz"sto kilka stron, rozprawy naukowe, komplet cytat[w – zda< w kt[rych s=owo to zosta=o u/yte. S=owniki s' cz">ci' pomocnicz', przyborem do pracy nad czym> innym, np. t=umaczeniem jakiego> tekstu z j"zyka obcego, a tu, w takim wypadku, nadmiernie obszerne odci'gaj' uwag" od czynno>ci zasadniczej, pr[buj' tak. †s=oworzeczna nauka o j"zyku, gramatyka. ¯ s=owo % rzeczy:. staropol. ca 1492 slovorzeczna grammatica. =ac. scientia de lingua, ars grammatica, ang. linguistics ]nauka o j"zyku, w='czaj'c fonologi", morfologi", syntaks – sk=adni", i semantyk" – natur", struktur", i – szczeg[lnie – rozw[j i zmiany w znaczeniach mowy; semasjologii\, ros. lingvistihestvo.

¢s=owutie 1. g=o>na mowa, s=uch, 2. znacz•enie('cy(ny. staroros. slovutie-s=owutie, slovutnyj -s=owutnyj ]znamienity, znany, s=awny, s=awetny\. ˚s=awa.

s=[d, s=odki spoż.

yy

Ø ^ A, ziarna zbo/a, zw=aszcza pszenicy i j"czmienia, doprowadzone do skie=kowania a nast"pnie wysuszone, u/ywane do produkcji piwa. ¯ salt ]s[l\, “odmiana”& s•al•t  s•=[•d, Ø ^ A, TD, L+, s=owotw[rczej koncepcji 024. s=owotw. pokr. g=[d ¯ =[d ]woda\. staropol. slot,1405 szlodu y rszi, 1418 szlod, 1420 slodu y zboza, 1425 zitha mernego i slodu, ca 1455 slod, ca 1500 slod brasium. franc. mald, la drenche, anglosas. mealt, pokr. niem. malz, >redniow. ang. malte, ang. malt, staroros. solod=-so=od; mazur. osla∂a ]os=oda\ ¯ s=aw. sla∂kyi, sla∂kago ]s=odkiego\ ˘ ros. sladkij, lit. sa=dus przeciwstawienie soli ]salt\. s=ubica techn. ochrona filaru mostu, w kszta=cie dziobu, rozbijaj'ca napieraj'ce kry lodowe. ¯ s=up ]podpora, filar\ % przy=bica ]ruchoma cz">: rycerskiej zbroi ochraniaj'ca twarz\ ¯ bi:. s=uch(a:(acz(awka(y zdolno>: przechwytywania i analizowania d{wi"k[w. ˚s=ysze:. s=aw. uch, ch ]powietrze\. s= ]zmys=\ % u ]d{wi"k\ % ch ]chwyta:\ – dosł. chwytania d{wi"ku zmys=. prastare – na podstawie& 1. sposobu utworzenia& od ty=u, 2. kr[tko>ci, 3. podstawowego znaczenia. s=uchaj'cy si"; s=uchy – wie>ci, wiadomo>ci, pog=oski, plotki, ¯ g=os  s=uch  wiedza ˘ s=aw.-ros. 1116 nie•wieg=as ]nie•wiedza\, s=uch – s=ysze: duch – dysze: UY, ChSz. s=owotw. pokr. g=uchy. staropol. s=uch ]s=uchanie, wie>:\. staropol. sluch, szluch, sluszil ]s=ysza=\ ˘ s=uch – 1. zmys= s=uchu, zdolno>: s=yszenia, 2. s=yszenie, pos=yszenie, 3. to co si" s=yszy, g=os, d{wi"k, 4. wie>:, 5. u zwierz't – ucho. =ac. 1. auditus, audiendi sensus, facultas, 2. auditus, actus audiendi, 3. id, quod auditur, vox, sonus, 4. fama, 5. de animalibus auris. czes. sluch, hluch, HS, wo=. 1289 ouslywav=we -us=yszawsze ]us=yszawszy\, uslywav= -us=yszaw ]us=ysza=\, slywat; s=yszat ]s=uchaj'\, slywal=s=ysza= ]s=ysza=\, staroros. slux=-s=uch ]donosiciel, s=uch, ros. donoshik-donsczik\. staroros. slux=-s=uch ]zmys=\ niem. hören; erfahren; anhören, franc. ouπe, oreille,

ang. hear ¯ ear ]ucho\ ¯ anglosas. eare, >redniow. ang. ere. staropol. s=uchacz – ten kto s=ucha, s=uchaj'cy. =ac. auditor, qui audit, franc. auditeur, ang. listener, ros. sluwatel;-s=uszatiel. staropol. sluchacz, slvcha, sluchay', szluchay', 1466 szluchay, szluchaycze ˘ s=ucha: – 1. z uwag' przys=uchiwa: si" komu> lub czemu>, wys=uchiwa: tego, co kto> m[wi, stara: si" pos=ysze: co>, te/ s=ysze:, 2. us=ysze:, dowiedzie: si" o czym> od kogo>, 3. przyjmowa:, odbiera: skarg", przysi"g", zeznanie w procesie s'dowym, 4. by: pos=usznym, wype=ni: czyj'> wol", 5. wys=ucha: kogo>, spe=ni: czyj'> pro>b", 6. nale/e:, nale/e: si", przynale/e:, przypoda:, przys=ugiwa: komu> ]z tytu=u prawa\, 7. podlega: ]s'dowi, prawu\, 8. dotyczy:, 9. mie: prawo do w=asno>ci czego>, do udzia=u w czym>, 10. przystoi, jest s=uszne, w=a>ciwe, godzi si". ˚s=usza:, s=usznie. staropol. s=uchanie – 1. przys=uchiwanie si" z uwag' komu> lub czemu>, wys=uchiwanie tego, co kto> m[wi, 2. przyjmowanie skargi, zeznania w procesie s'dowym. staropol. do(po(przy(u(wy•s=ucha:,

wys=uchowa:, po(u(wy•s=uchn':.

za(na(po(u(prze(o(od(pod(w(wy• s=ucha: ]si"\.

~s=ucha:, ~s=ysze:

odbiera: d{wi"ki uchem, ¯ uch ]powietrze\ ˘ s=aw.-ros. wozduch, ruch, i inne; Ch  Sz, jak duch  dusza  dysze:, ruch  rusza:. znaczna cz">: obarczona zaimkiem «si"», cz">ciej ni/ gdzie indziej. za•s=ucha: si" – pogr'/y: si" w s=uchaniu na•s=ucha: si" – wiele po•s=ucha: si" – w jednym wypadku, ¯ pos=uch, pos=uszny u•s=ucha: si" – czyjej> rady prze•s=ucha: – ca=o>:, do ko<ca, ¯ przes=uchanie przy•s=ucha: si" – blisko o•s=ucha: si" – cz"sto od•s=ucha: – ca=o>: pod•s=ucha: – skrycie w•s=ucha: si" – wyt"/a: s=uch wy•s=ucha: – s=ucha: do ko<ca

†s=u: jęz.

1. zwa: si", nazywa: si",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

by: zwanym, nazywanym, 2. nazywa:, 3. znaczy:. staropol. slowye. =ac. 1. appellari, nominari, dici, 2. appellare, nominare, 3. significare, ang. 1. call, be called, 2. giving names, 3. meaning, ros. 1. zvanie-zwanie, 2. nazyvat;, 3. znahit.

s=uga poz społ.

serwant, pomoc(nik, asysta; us=u/ny, wys=uga, s=ugus, s=u/•'cy( (alec(y:(ba(ebny. ˚s=u/alec. s=uga bo/y – ksi'dz, zakonnik ¯ pierw. pose= Boga ¯ s= ]pose=\ % ga ]Boga\ ˘ s=•u•ga. staropol. 1395 slugø ]s=ug"\, 1399 sluga; svim slugam, slug ]s=ug\, nad slugami twogimi, slugy, slvghø ]s=ug'\ ˘ s=uga – 1. o m"/czy{nie – ten kto s=u/y, us=uguje komu>, ten kto jest na s=u/bie u kogo> ]w r[/nym stopniu osobistej zale/no>ci\, pomocnik, pos=ugacz, parobek, czeladnik, te/ niewolnik, r[wnie/ w przeno>ni, 2. s=u/ba ]dla so=tysa lub wojenna\. =ac. 1. famulus, minister, administer, puer, etiam servus, starofranc., >redniow. ang. servant, ang. servant, assisstant, ros. sluga-s=uga, slu'atel;, pomo]nik-pomoszcznik, wo=. 1289 rab=-rab ]s=uga\, slouga-s=uga ]s=uga\, slougis=ugi ]liczba mnoga& s=udzy\, slougy-s=ugy ]s=udzy\, s= slougami-so s=ugami ]ze s=ugami\, slou'ba-s=u/ba ]s=u/ba\, za(po(u(prze(przy(ob(do(od(wy• s=u/y: ]si"\. ¢s=ukyj, so=ucij garbaty. staroros. s=lucij-s=ucij, slukyj-s=ukyj, ros. gorbatyj-gorbatyj. †s=u<ce astr. s=o<ce. s=up(ek k=oda wbita w ziemi", pal(ik. os=upia=y – zaskoczony do ostateczno>ci. staropol. slupow, slvpi, szlvp, slup ˘ s=up – 1. pionowy element budowli podpieraj'cy czy przytrzymuj'cy co>, filar, kolumna, 2. pie< drewniany, pal, k[=, rzadziej s=up kamienny, wbity w ziemi", spe=niaj'cy r[/ne funkcje, 2.a. znak graniczny, 2.b. tzw. s=up s'dowy – pal na kt[rym wo{ny s'dowy og=asza= pozwy, wyroki s'dowe, 3. s=up drewniany lub inny b"d'cy przedmiotem kultu, ba=wan, 4. jakie> urz'dzenie zwi'zane z hodowl' ryb, 5. smuga, warstwa chmur lub ognia,

yy 6. pos'g, rze{ba. staropol. s=upi: – wbija: s=upy, otacza: co> palisad'. staropol. s=upowy – zwi'zany ze s=upem, b"d'cy cz">ci' s=upa. ang. pillar, column, post, pole, ]pie< drzewa\ trunk, ros. stolb-sto=b, kolomna, ]pie< drzewa\ stvol-stwo=.

†s=upik, st=upik bot.

Cicuta virosa L., szalej jadowity. staropol. ca 1465 slupyk sarpinia, 1472 stlupyk collidria. franc. ciguë, niem. schierling, anglosas. hymlic, hemlic, hymblice, >redniow. ang. hemlok ˘ ang. hemlock, ros. boligolov-boligo=ow. †s=usza nale/y si", przystoi. ˚s=uch. staropol. s=usznie ]jak nale/y si", odpowiednio, w=a>ciwie\, s=uszny ]akuratny, w=a>ciwy, godziwy\. niem. recht, anglosas. riht ]prosto, bezpo>rednio, w=a>ciwie\, >redniow. ang. i ang. right, ros. pravyj-prawyj. †s=usza:, s=usze: ˚s=uch, ChSz. staropol. 1466 slvschalyby;

sluszaya, szluszayacze, czascz slvszay'cza ˘ s=usza: –

1. nale/e:, nale/e: si", przynale/e:, przyda:, przys=ugiwa: komu> ]z tytu=u prawa\, 2. podlega: ]s'dowi, prawu\, 3. dotyczy:, 4. by: stosownym, odpowiednim, godzi: si", 5. by: pos=usznym, wype=nia: czyj'> wol", 6. /yczliwie s=ucha: kogo> czego>, wys=ucha: kogo>, 7. s=ysze:, 8. pozwoli:. s=uszn-y(o>: log. zgodny z nasz' my>l', pogl'dem, praw(y(id=owy, racja, trafny, uzasadniony. staropol. ca 1428 slusznye decenter; slusznye iesth rzeczona, ca 1500 slvsznye congrue ˘ s=usznie – 1. nale/ycie, odpowiednio, w=a>ciwie, tak jak nale/y, przystoi, 2. zas=u/enie, sprawiedliwie, 3. zgodnie z prawem, w spos[b dozwolony. =ac. 1. decenter, apte, convenienter, congrue, 2. meritio, iuste, 3. legitime, licite. staropol. s=uszno – nale/ycie, odpowiednio, w=a>ciwie, tak jak nale/y, przystoi. ¯ s=usznie. staropol. s=uszno>: – 1. przyzwoito>:, stosowno>:, to co si" godzi, 2. powaga, podnios=y nastr[j, 3. warunek. staropol. s=uszny –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. stosowny, w=a>ciwy, odpowiedni, taki jak nale/y, ˚s=oszno, 2. nale/ny, taki kt[ry si" komu> nale/y, 3. dozwolony, zgodny z prawem, wa/ny, 4. korzystny, po/yteczny.

s=u/-alec(laczy('cy(ba(bista( (bowy(ebny(ka(y: s=u/y:  s=uga ¯ u/y:  u/yteczny ]u ^ po\. pogardliwie i neutralnie o s=ugach i s=u/eniu; o p=aszczeniu si", podporz'dkowaniu, przestrzeganiu przepis[w i polece<. staropol. s=u/'cy – ten kto s=u/y, s=uga, najemnik, parobek. staropol. s=u/ba – 1. wykonywanie prac i pos=ug najemnych lub niewolniczych, stosunek zale/no>ci poci'gaj'cy za sob' wykonywanie pewnych prac i pos=ug, 2. dobrowolna gotowo>: us=ugiwania, niesienia pomocy, 3. spe=nianie obowi'zk[w urz"dowych, sprawowanie jakiego> urz"du, >wiadczenie powinno>ci wobec zwierzchnika, 4. spe=nianie czynno>ci religijnych, ofiar, sprawowanie obrz"d[w religijnych, 5. zap=ata, wynagrodzenie za s=u/b", 6. przyja{<, 7. po/ytek, u/ytkowanie, 8. gospodarstwo posiadane }Ss 1953& dzier/one| w zwi'zku z wykonywan' s=u/b', 9. nakrycie sto=owe. =ac. 1. famulatus, ministerium, servitium. staropol. s=u/ebni•ca(czka – ta co s=u/y, pos=uguje, wykonuje prace najemne. staropol. s=u/ebniczy – zwi'zany ze s=u/ebnikiem. staropol. s=u/ebnik – 1. s=u/'cy, s=uga, ten co wykonuje pos=ugi, 2. pierwotnie pomocnik s"dziego, p[{niej wo{ny s'dowy, tj. ni/szy urz"dnik s'dowy, dor"czaj'cy pozwy, odbywaj'cy wizje lokalne. staropol. s=u/ebnikostwo – urz'd s=u/ebnika, tj. wo{nego s'dowego. staropol. s=u/ebnikow]y\ – zwi'zany ze s=u/ebnikiem, tj. wo{nym s'dowym. staropol. s=u/ebno>: – s=u/ba, s=u/enie, pos=ugiwanie. staropol. s=u/ebny – zwi'zany ze s=u/b', pe=nieniem s=u/by, pos=uguj'cy. wg Ss 2011, staropol. s=u/ebny – /o=nierz najemny. staropol. s=u/enie – 1. s=u/ba, pos=ugiwanie,


yy

2. zap=ata za s=u/b". staropol. s=u/y: – 1. pozostawa: w czyjej> s=u/bie, 2. oddawa: cze>:, spe=niaj'c religi' nakazane czynno>ci, 3. wykonywa: s=u/b" wojskow', 4. o nieruchomo>ciach, te/ dobytku – przynale/e: do kogo> lub czego>, przypada: komu>, 5. przys=ugiwa: komu>, dotyczy: czego>, 6. by: przeznaczonym, u/ywanym do czego>. staropol. s=u/'cy,

do(po(prze(u(wy(za•s=u/y:, przys=u/a:, pos=ugiwa:, przy(u(za•s=ugowa:.

s=aw. slouga, OU ^ U ˘ ros. sluga. za(po(u(prze(przy(ob(do(od(wy• s=u/y: ]si"\. ~s=u/y: czas niedok., ¯ s=uga, osoba zatrudniona do wykonywania obrz'dk[w, szczeg[lnie w gospodarstwie domowym, dla innej lub innych. s=owotw. pokr. s=u/ba domowa. ros. slu'it;-s=u/it, ang. to serve. za•s=u/y: – czas niedok., dzia=alno>ci' uzyska: co, pozytywn' – na nagrod", negatywn' – na kar", ¯ zas=uga po•s=u/y: ]si"\ – narz"dziem lub >rodkiem uzyska: cel u•s=u/y: – wy>wiadczy: pomoc, ¯ us=uga prze•s=u/y: – lat tyle a tyle przy•s=u/y: ]si"\ – troch" ob•s=u/y: ]si"\ – ca=kowicie, samoobs=uga do•s=u/y: ]si"\ – uzyska: s=u/eniem od•s=u/y: – lat tyle a tyle, od ^ prze wy•s=u/y: – co u kogo, prac', ¯ wys=uga lat ¢s=y s=aw. sly ]pos=•y(owie\. s=ych ]zagin'=\  s=uch YU. ni s=ychu ni widu, s=ycha:  s=ucha:. s=ysz•e:(alny, ChSz. staropol. s=ycha: – 1. odbiera: d{wi"ki, s=ysze: co>, 2. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, s=ysze: o czym> od innych.

s=yn-ny(': rozg=os, powszechnie znany, s=awny. s=yn – p=yn, s=ynny – p=ynny, zas=yn':. staropol. slynøcz, slinøcz bødze, slyn'l, 1442 slinie po wssem swecze ˘ s=yn': – 1. by: zwanym, nazywa: si", 2. by: znanym, s=awnym, g=o>nym. =ac. 1. appellari, nominari, vocari, 2. clarum, illustrem esse, ang. be renowned, famous, ros. slavnyj-s=awnyj, znamenityj-znamienityj, izvestnyj-izwiestnyj.

yy s=ysze: odbiera: wra/enia d{wi"kowe. staropol. ne sliszal, ne sliszøczi, bødø slysecz, slis'cze ˘ s=ysze: – 1. posiada: zdolno>: s=yszenia }czyli “mas=o ma>lane”, J.D.|, 2. odbiera: d{wi"ki, te/ pos=ysze:, us=ysze: kogo>, co>, 3. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, us=ysze: od kogo> jak'> wiadomo>:, 4. s=ucha: kogo>, czego>, z uwag' przys=uchiwa: si" temu, co kto> m[wi, 5. wys=ucha: kogo>, spe=ni: czyj'> pro>b", 6. by: pos=usznym, wype=nia: czyj'> wol". =ac. 1. audire, audiendi facultatem habere, 2. auribus sonos percipere, 3. audire aliquid ex aliquo, 4. aliquem, aliquid auscultare, secundas aures praebere, 5. aliquem exaudire, alicuius preces explere, 6. oboedire, obsequi, franc. entendre, anglosas. hieran, heran, pokr. niem. hören. >redniow. ang. heren, ang. hear, ros. slywat;-s=yszat. staropol. s=ysza: – 1. odbiera: d{wi"ki, s=ysze: co>, 2. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, 3. uczestniczy: w czym>, nale/e: do czego>. staropol. s=yszanie – to co si" s=yszy, g=os. staropol. s=ysz'cy – s=yszalny, taki kt[ry mo/na s=ysze:. staropol. s=yszenie – 1. zmys= s=uchu, 2. odbieranie d{wi"k[w, tego co kto> m[wi, 3. to co si" s=yszy, g=os, d{wi"k, 4. wie>:. ˚s=uch ˘ s=uchy ]wie>ci\. staropol. prze(u(wy-s=ysze:. †s=za, z=za fizjolog. =za. smacz-ny(ek ¯ smak, apetyczny, przyjemny w konsumpcji, odbiorze. s=owotw. pokr. cmok. staropol. smaczny, szmaczny – 1. maj'cy dobry smak, smakowity, apetyczny, 2. dotycz'cy zmys=u smaku. =ac. 1. qui iucundi saporis est, 2. ad gustum pertinens. ang. tasty ¯ taste ¯ >redniow. ang. tasten, ros. vkusnyj. staropol. smaczno>: – smak. =ac. sapor, starofranc. taster, >redniow. ang. tasten, ang. taste, ros. vkus-wkus. staropol. smacznie – o >nie& mile, przyjemnie. =ac. dulciter, iucunde. ¢smaga p=omie<, ogie<, /ar. sma•li:(ga: ˘ pa•li: – /•ga: ]pa ^ /\.

staroros.

smaga-smaga.

smag-a:(=y pali:, smali:, bi: batem, rzemieniem. smag=y – opalony, >niady, o ciemniejszej cerze. staropol. 1466 szmaga; szmagal – uderza: biczem, kijem, itp., ch=osta:, biczowa:. staropol. smaganie – bicie, ch=osta, zabijanie. =ac. flagello, starofranc. laz, >redniow. ang. lassche, ang. lash, ros. bit; plet;[, knutom. †smag=o>: smuk=o>:, szczup=o>:. staropol. 1414 smagloscy. =ac. tenuitas, ang. slenderness, ros. tonkost;-tonkost. †smag=y wysoki i szczup=y, smuk=y. staropol. ca 1500 smagly. niem. schlank, verleumden, =ac. altus et macer, procerus, franc. mince, svelte, ang. slim, slender, ros. tonkij-tonkij, gibkij. smak(o=yk zmys= reaguj'cy na przyj"cie pokarmu, strawy przez nasz organizm, w dosł. fizycznym sensie i przeno>ni, 1. odr[/niaj'cy smak lub zapach, 2. pr[bka do ust na skosztowanie, ˚kusza:, je>:. staropol. szmak, ca 1500 szmak' sapor ˘ smaka – 1. w=a>ciwo>:, pokarm[w, napoj[w, itp., zdolna wywo=a: z zmy>le smaku przyjemne lub nieprzyjemne wra/enie, 2. zmys= smaku. =ac. 1. sapor, 2. gustus. staropol. smakowa: – 1. by: smacznym, sprawia: w zmy>le smaku przyjemne wra/enie, 2. by: przyjemnym, mi=ym. staropol. smakowanie – w=a>ciwo>: pokarm[w, napoj[w..., j.w. pokr. szw. smak, dun. smag GK, anglosas. sm≤c, >redniow. ang. smac, smak, ang. smack smag  gams czyt. wspak, ang. gums } gams | – ]dzi's=a\. Íredniow. ang. gume, gumme, gomme, anglosas. goma, pokr. niem. gaum.

smalec, szmalec spoż.

topiony t=uszcz. ¯ niem. schmalz ]smalec\, schmelzen ]topi:, rozpuszcza:\ ˘ smali: ]smaga:, pali: ogniem\. s=owotw. pokr. szmelc. staropol. 1472 smalcz anxugia, 1475 i 1482 smalcz ˘ smalc – t=uszcz otrzymywany najcz">ciej z przetopionego sad=a lub s=oniny wieprzowej. =ac. adeps liquatus, tak/e =ac. lardum, laridum,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

franc. la graisse, le suif, starofranc., >redniow. ang. i ang. ang. lard, tak/e fat, ros. salo-sa=o ]sad=o\, 'ir-/ir.

†smalcowa:, smelcowa: proces.

przetapia:, przepuszcza:. staropol. 1462 smelczowany, 1476 smalczowanego, 1495 smalczowan}y|ego. =ac. liquare, franc. fondre, attendir, anglosas. meltan, >redniow. ang. melten, ang. melt, ros. ]metale\ plavit;-p=awit, ]mas=o, wosk\ pastaplivat;rastapliwat. smali:, osmalony smaga: wiatrem, s=o<cem, lub ogniem; smali: cholewki – zaleca: si"; duby smalone – brednie. ˚smalec, szmelc. sma•li:(ga: ˘ pa•li: – /•ga: ]pa ^ /\. u(przy(o(pod(wy•smali:. ~smali: czas niedok., przypieka: co ogniem, “zmali:” procesem topienia. ¯ ang. small } smol | ]ma=y, drobny\. s=owotw. pokr. smalec ]t=uszcz topiony\, smoluch, smolarnia, ale Smole<sk ¯ ang. small ¯ >redniow. ang. smal ]w'ski, szczup=y, cienki\ % len ^ sk ]ziemia, l'd\. u•smali: – czas dok. ¯ smali: przy•smali: – troch" o•smali: – dooko=a pod•smali: – troch", pod ^ przy wy•smali: – ca=kowicie †smalkierz ten, kt[ry “smali” ]t"go pije\ gorza=k".

smar(owa:(owacz(owid=o( (ownica(ownik t=usta ma{ u/ywado pokrywania cz">ci metalowych w celu zmniejszenia tarcia. ˚ma{. staropol. 1472 smar axugia; szmar succrida ˘ smar – topiony t=uszcz zwierz"cy, =[j, smalec. =ac. adeps animalium liquatus; crassus ]t=uszcz, t=usty\ ˘ starofranc. gresse, graisse ˘ >redniow. ang. gresse, grese ˘ ang. grease, ros. 'ir-/ir, salo-sa=o. anglosas. smerian, >redniow. ang. smerien, ang. smear ]smarowa:, maza:\, ros. mazat;-mazat, pahkat;. za(na(po(u(przy(o(ob(do(wy(roz• smarowa:. ~smarowa: czas niedok. ¯ smar, lepka substancja u/ywana do powlekania ruchomych cz">ci maszyn, sprz"tu, w celu zmniejszenia tarcia mi"dzy nimi. ¯ ang. to smear ¯ >redniow. ang. smerien ¯ anglosas. smerian ]namaszcza:\, pokr. niem. schmieren. znaczeniowo pokr. ma{, ma>:. ros. mazat;-mazat ]maza:\, pahkat;-paczkat ]pa:ka:\

po•smarowa: – na=o/y: smaru u•smarowa: si" – ubrudzi: smarem przy•smarowa: – troch" o•smarowa: – dooko=a, ca=o>: ob•smarowa: – zupe=nie, o ^ ob, zwykle opisa: kogo uszczypliwie, w szczeg[=ach do•smarowa: – doda: smaru wy•smarowa: – pokry: smarem roz•smarowa: – rozprzestrzeni: smar

†smard

1. poz społ. ch=op pierwotnie wolny, z czasem uzale/niony wraz z gospodarstwem od panuj'cego lub pana feudalnego, 2. char. nicpo<, =ajdak, rozpustnik. staropol. ]wy='cznie w =aci<skiej odmianie\ 1227 smardi vlg. appellantur, vlg. appelati smardones, 1457 i 1477 smardze, 1500 szmard. smardz Morchella esculenta Pers., gat. grzyba jadalnego kapeluszowego. staropol. 1389 szmarze, 1394 smarsze, 1478 smarsz sparagus, ca 1500 smarsz ˘ smar/.

smark(a:(acz(aty(ula fizjolog.

wydzielina z nosa, pogardliwie o niedoros=ym, niedojrza=ym, m=odym, wysmarka:. staropol. 1488 smarkacz – niechlujny m=okos, nicpo<. anglosas ]ge\snot, >redniow. ang. snot, snotte, ang. snot, staroros. vozgri-wozgri ]smarki\, ros. sopli-sopli ]“sople”\. ~smarowa: ˚smar,

†smarsk, smarszczenie zmarszczka.

†smartuz bud. stragan, kram. ang. booth, ]huckster’s\ stand, ros. xi'ina-chi/ina.

†smartuz stragan kupecki, kram. staropol. 1475 szmartuz. =ac. taberna, franc. tente, niem. kramladen, >redniow. ang. bothe, ang. booth, ros. xi'ina-chi/ina.

†smathtlaki g=adka d=u/yca, sp=awne okr'glaki – d=ugie pnie >ci"tych drzew, obrobione z ga="zi; tratwami transportowane do Gda<ska, st'd obca nazwa bo tam transakcja zawierana z odbiorcami zza granicy. wg Ss 1953 – jaki> rodzaj sp=awnego drzewa }drzewo jest rosn'c', /yw' ro>lin', J.D.|. staropol. 1426 smathtlaki, OA. ¯ >redniow. ang. smothe ˘ ang. smooth ]g=adki, r[wny\ % tall. liter[wka w wymowie i pisowni& tall•ki ˘ tla•ki, mo/e pod wp=ywem «okr'glaki», za> OO ˘ A, jak food, blood. ˚czamnor ]belka, dyl, kloc\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sma/y: proces.

yy

¯ smag]a:\, utrzymywa: na ogniu we wrz'cym t=uszczu lub syropie cukrowym. pokr. smaga: G?, smag ]smak\ KG, smal-i:(ec. staropol. smaszony, w goranczym pyeczw albo szmasz – przyrz'dza: potrawy na t=uszczu rozgrzanym do wysokiej temperatury. =ac. aliquid frigere, excoquere, starofranc. frire ˘ >redniow. ang. frien ˘ ang. fry, ros. 'arit;-/arit. za(na(u(przy(do(pod(wy•sma/y:. ~sma/y: czas dok., ¯ smaga: ]pali:\ ogniem, G?. ros. 'arit; ˘ iz'arit;-iz/arit, ang. to fry. za•sma/y: – podrumieni:, za ^ pod na•sma/y: – wiele u•sma/y: – do ko<ca, u ^ do przy•sma/y: – troch", przy ^ za do•sma/y: – do ko<ca pod•sma/y: – troch", pod ^ za †sm'd dym, sw'd ze spalenizny. staropol. smøød. anglosas. rec, pokr. niem. rauch(en ]dym(i:, pali:, kurzy:\, >redniow. ang. reke ˘ ang. reek, ros. dym/it;-dym(it, kurit;sq-kuritsja. †smekta: g=aska: si", g=adzi: si" ]czuj'c ucisk w sercu\, rozciera:. staropol. po szyrczv szemkcze ]po sercu semkcze\. smerdel >mierdziel, pogardliwie o dziecku kr"c'cym si" ko=o n[g. sm"t-ny(ek pokr. smutek, pos"pny. staropol. sm"ci: si" – smuci: si", staropol. sm"tek – rozterka, smutek, /al. ˚smutny. staropol. sm'cza sy', smøczasz ˘ sm"ca:, sm'ca: – 1. martwi:, trapi:, smuci:, 2. wzburza:, trz'>:. staropol. sm'cenie, sm"cenie – utrapienie, zmartwienie, zasmucenie. staropol. sm"ci:, sm'ci: – 1. martwi:, trapi:, smuci:, zmartwi:, strapi:, zasmuci:, 2. wzburzy:, zatrz'>:. staropol. smøtek, ze wszech smøtcow ]od wszech smutk[w\ ˘ sm"tek, s=aw. U ˘ pol. Å, ´ – stan wywo=any przykrym prze/yciem, strapienie, przygn"bienie, dolegliwo>ci. =ac. tristitia, maeror, luctus, dolor. staropol. sm"tliwy – 1. nacechowany smutkiem, przygn"bieniem, 2. przynosz'cy szkod". staropol. smøczen, smøtna ]sm"tna\, sm'tni, smøtni, 1453 szmanthnego ˘ sm"tny –


yy

1. przygn"biony, strapiony, 2. pobudzaj'cy do smutku, /alu, op=akany, /a=osny. =ac. 1. tristis, maerens, 2. qui

tristem reddit, miser, miserabilis. ang. sad, being sad,

pehal;nyj-pieczalnyj, unylyj-uny=yj, mrahnyj-mracznyj.

ros.

†smie> czy zmie> spoż.

korzenna przyprawa do wina. staropol. wina czistego pelni smesy; zmyeszy.

†smldnik bot.

1. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All., ˚smolan, 2. gorysz siny, Peucedanum cervaria Lap. staropol. smldnyk, 1472 smldnik peucedanum alterum; bohemizm.

†smldownik bot.

1. skalnica ziarnista, Saxifraga granulata L., ˚smolan, 2. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1472 sm}l|downik saxifraga, 1472 smldownik peucedanum nigrum. †smlodownik bot. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1478 smlodownyk smgala.

†sm=[d bot.

1. gorysz pag[rkowy, Peucedanum oreoselinum Moench., 2. gorysz b=otny, Peucedanum palustre Moench, 3. marchew zwyczajna, Ducus carota L. silvestris, 4. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All., 5. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1437 smlod altivorago, szmlod, ¢szmlyod ˘ sm=[d. smo-k(czek gad. w'/. etymologia nieznana, ja s'dz", /e ¯ >redniow. ang. i ang. smoke ]dym\, anglosas. smoca wydostaj'cy si" z pyska smoka – legenda bez /adnego zwi'zku z rzeczywisto>ci'; urojenie. dzi> tak/e& /ar=ok ]o dziecku\. staropol. ca 1420, ca 1455 smok – mityczny w'/ skrzydlaty. gr. drakon ˘ =ac. draco ˘ starofranc. dragon ˘ >redniow. ang. dragoun ˘ ang. dragon, ros. drakon-drakon ¯ gr. staropol. smokowy – 1. do smoka nale/'cy, 2. smokowe j"zyki – bot. ]$\ nazwa nie przypisana wygl'dowi ro>liny. ¢smoking ¯ ang. to smoke.

smoking odzież. ang. tuxedo, ¢smokow spoż.

yy smo-=a(lny(larnia(larz(listy( (=owa:(=owy produkt uboczny

owoce figowego drzewa. staroros. smokov;-smokow.

†smolan bot.

1. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulatus L., ˚s=ez, smldownik, z=omikamie<, smolnik, 2. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All. staropol. 1478 smolan benedicta, ca 1500 smolan dyptamum. †smolanki w liczbie mnogiej, bot. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum miltiflorum All.

†smole< 1. zag"szczona, przedestylowana smo=a drzewna, tzw. smo=a szewska, 2. bot. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L. staropol. 1472 smolen saxifraga, =ac. pix densa, dura. †smole<ski bielizny smole<skie – sk[rki wiewi[rcze przywo/one ze Smole<ska. ¯ bie=ka ]wiewi[rka\. staropol. 1429 bieliznami smolenskimi.

†smolnianin poz społ.

wg Ss1953& nale/'cy do bli/ej nieznanej grupy dworzan ruskich W=adys=awa Jagie==y }kr[la 1385–†1434|. ¯ smo=a ]czer<, czarn`, karn`\. Wg mnie – czarni ludzie, zbrojny lud, tj. pro>ci ¯ czer< ]karni, poddani\ ¯ czerny ]karny\, termin u/ywany w Smole<sku XV w., ˚Akademiczeskij spisok w mej “Litwie”, 2014, zapis pod rokiem 1440& „I w=adyka smole<ski Semeon i knjazi, i bojare, i mesticzi, i czernyja ludi ce=owali pana Andrej... itd.” Ochraniarze kr[la, kniazia. Pewnie i w zwi'zku z mieszka<cami wsi Smolki, 20 km S od jez. Disne, 11 km W od rz. U>wiata; bo nazwa wsi od tej grupy spo=ecznej, jak liczne Kunigiszki ¯ kunigas. staropol. 1412 smolnanom.

†smolnica pojemn.

zapewne naczynie na smo=". staropol. 1496(97 za smolnicze.

†smolnik bot.

1. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L., ˚smolan, 2. kokornak powojnikowy, aristolochia clematitis L., ˚sm[=ki, 3. kokorycz, Corydalis tuberosa D. C. staropol. 1419 bruscus, saxifraga, scolopendria smolnyk, 1460 smolnik saxifraga maior, ca 1465 smolnyk saxifraga, 1472 smolnyk aristologia longa, 1493 szmolnyk aristologia longa. smoluch cz=ek ubrudzony dymem, czerni', kopciuch. niem. schmauch, pokr. anglosas. smoca ˘ >redniow. ang. i ang. smoke ]dym\.

suchej destylacji w"gla kamiennego, drewna, itp., w postaci oleistej, czarnej cieczy. s=owotw. pokr. smali: ]pali:\ ˘ czerni: dymem, kolor czarny, np. diab=a, smo=a w piekle. sm ^ czarny, czer<. staropol. 1437 smola pix, 1472 szmoli, ca 1500 szmol' pix;

ysz tham w pyekle zmol' pygye ]w piekle smo=' pije\ ˘ smo=a –

ciecz otrzymywana przez such' destylacj" drewna sosny. staropol. smolny olej – olejek z /ywicy sosnowej. =ac. pix, picis, anglosas. pic, franc. resine, poix-resine, niem. harz, >redniow. ang. pich, ang. pitch ]smola\, pichy ]smolny\, ros. smola-smo=a, var-war, wo=. 1289 smola-smo=a ]smo=a\. ¢smotr obce, ros. smotr-smotr ]inspekcja, przegl'd\. ¢smotrenie troska, opieka; doz[r. staroros. smotrenie-smotrenie. ¢smotr-i(et’ patrz(e:. ros. smotr-i/et;. †sm[=ki w liczbie mnogiej, bot. 1. kokornak powojnikowy, ˚smolnik, Aristolochia clematitis L. 2. sm[=ka pospolita, Lychnis viscaria L. smrek podhala<skie& drzew. >wierk. staropol. 1472 ¢smrk mirtus; smerk ferreolanus ˘ smerk – 1. >wierk pospolity, Picea excelsa Lk., 2. modrzew europejski, Larix Europea D. C. >redniow. =ac. Prussia ]prawdop., poniewa/ drzewo by=o pierwotnie znane jako rodzime Prusom, w centr. Niemczech\ ˘ >redniow. ang. Spruce ¯ Pruce ]Prussia, Prusy\ ˘ ang. spruce ]rodzina wiecznie zielonych drzew iglastych, zrzucaj'cych szyszki lub nasiona pobobne do owoc[w\. †smrodliwie: prawdop. brudzi:. staropol. ca 1500 smrodlyvyecz szy' sordidare. =ac. sordidium reddere; =ac. sus ]>winia\ ˘ zdrobn. suculus ˘ starofranc. soillier ˘ >redniow. ang. soilen ˘ ang. to soil, ros. pahkat;-paczkat. †smrodliwo>: rzecz wydzielaj'ca przykr' wo<, w przen. grzech. staropol. 1466 ¢szmrodlyvosczy. staropol. smrodliwy – wydzielaj'cy przykr' wo<. staropol. smrodno>: – /ycie rozwi'z=e, =ac. qui male olet, foetidus; mores corrupti. †smrodyna ˚kocierpka, bot.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

1. czeremcha, Prunus padus Mill., 2. porzeczka czarna, Ribes nigrum L. staropol. ca 1455 smrodina, 1472 smrodina fasianus. smr-[d(odzi: ]wydziela:\ przykry, odra/aj'cy zapach, fetor, odor. ¯ >mier:, trup, zw=oki; sm ^ czer<. sm•or•t  sm•r[•d, TD, t•ur•p  t•ru•p. staropol. smort, smrodu szmyer-

dz'czego, onego smrodu, szmrod, smrod ˘ smr[d –

1. przykra wo<, 2. co>, co wywo=uje odraz", wstr"t. =ac. 1. foetor, odor, malus, 2. aliquid foedum, turpe, franc. la puanteur, anglosas. stenc, niem. gestank, >redniow. ang., ang. stench, ros. smerd≠t;-smerdiet ]>mierdzie:, franc. sentir mauvais, puer, ang. to stink\, wo=. 1289 smr=d;-smrod ]smr[d\, smrada-smrada ]smrodu\, staroros. smerd=, smrad=, mazur. smrad, za(na(wy-smrodzi:. staropol. smrodliwy – wydzielaj'cy przykr' wo<. ~smrodzi: czas niedok. ¯ smr[d ]fetor, wo<, ang. odor\. ros. ...]$\ ¯ von;-wo<, ang. to stink, pokr. stench ]smr[d\. za•smrodzi: – czas dok. ¯ smr[d na•smrodzi: – wiele smrodu wydzieli:, zostawi: za sob' smuci: nape=nia: smutkiem, trapi:. staropol. schy' szmuczyla ]si" smuci=a\, szya smuczyla ˘ smuci: – martwi:, trapi:. ˚smutek. =ac. dolore, maerore, afficere, cruciare, franc. le chagrin, la tristesse, niem. betrüben, >redniow. ang. sad, anglosas. s≤d, ang. make sad, sadden; grieve, ros. pehalit;-pieczalit, wo=. smutit; oumom-smutit.

†smug geolog.

dolina, obni/enie terenu, obiekty w takim obni/eniu znajduj'ce si", np. ='ka, staw, potok, itp. staropol. 1415 smuk, 1372 smug, 1396 o smugi, 1398 smug ˘ smug. =ac. vallis ]poet. dolina\ ˘ starofranc. valee ˘ franc. la vallee, >redniow. ang. vale, ang. valley, ros. dolina-dolina. †smuga dolina, wyd=u/one obni/enie terenu. staropol. 1411 na smudze; przesmuga ]przez smug"\, staropol. smugowy – ze smugiem zwi'zany. smuga wst"ga dymu, kurzu, ognia, >wiat=a. smuk=y wysoki, cienki i szczup=y ]cienki, wiotki\. smut-ny(ek sm"t(ek, stan psychicz-

yy ny, nast"pstwo przykrych prze/y: jak cierpienie, niepowodzenie. ¯ s % mut % ek. mut ¯ =ac. mutus, staropol. 1453 szmvthkv szvego ]smutku swego\, 1476 smvthkv; szmuthku, wszmuthkoch, ca 1500 smutek, smuthku ˘ smutek – stan wywo=any przykrym prze/yciem, strapienie, przygn"bienie, dolegliwo>ci. =ac. tristitia, maeror, dolor. franc. le chagrin, la tristesse, anglosas. sorg, sorh, >redniow. ang. sorwe, sorrowe, seorwe, ang. sorrow, ]sadness$\, ros. pehal;-pieczal, skorb-skorb. staropol. smutno – ponuro, w nieweso=ym nastroju. staropol. smutny – przygn"biony, strapiony. wo=. 1289 smoutisœ-smutisja ]smuci= si"\. ˚sm"tek, U ˘ Å, ´.

smycz rzemie< do prowadzenia ps[w.

†smyczek pojazd.

cz[=no, =[d{ wydr'/ona z jednego pnia. ˚cz[=no. staropol. 1444 smyczek. ital. schifo, staroniem. wy/yn scif, franc. la nacelle, >redniow. ang. esquif ˘ ang. skiff, ros. helnok=-cze=nok.

smyk(n': 1. poj': w mig; smyka=ka, zwykle o szybko pojmuj'cym malcu, 2. cz">: instrument[w strunowych jak skrzypce, alt[wki, wiolonczele, kontrabasy.

¢smyka techn.

prawid=o szewskie, drewniana forma stopy, nogi, wk=adana do but[w dla utrzymania ich fasonu. staroros. smyka-smyka, ros. kolodka-ko=odka.

†smyntarz, cmyntarz, cmynterz kult. cmentarz. †smys=, zmys= rozum, umys=, sens, my>l, zmys=. anglosas. ]ge\mynd, >redniow. ang. mind, mynd, ang. mind, ros. um-um, razum-razum.

¢sna, sno 1. rosn': ˘ sosna, krosn•o(a, wiosna, 2. prawa ¯ s=aw. desno ]prawo\ ˘ rz. Sna, Krosna. ¢snabdiewajuszczij ochraniaj'cy. staroros. snabdeva[]ijsnabdiewajuszczij.

†sna:, sna, snad{ jęz.

mo/e, podobno, przecie/, widocznie, ˚zapewne, przypadkiem, wyra/a mo/liwo>: zaistnienia jakiej> sytuacji. staropol. schna, snad, =ac. forte, fortasse, sine dubio, ang. maybe, probably, apparently,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros.

mo'et-byt;-mo/et-byt.

†snadnie bardzo pilnie, gorliwie. staropol. snadnye, =ac. diligentissime, studiosissime, ang. eagerly, ros. pylko-py=ko, 'elanno. staropol. sna/nie – pilnie, gorliwie. =ac. deligenter, studiose. staropol. sna/no>: – przy=o/enie si" do czego>, wysi=ek, staranie. =ac. studium, labor, cura. staropol. sna/ny – gorliwy, gotowy, sk=onny. =ac. studiosus, paratus, promptus. staropol. sna/y: si" – gorliwie przyk=ada: si" do czego>. †snadno =atwo, lekko, ch"tnie. staropol. snadno. =ac. facile, nullo labore, ang. at ease, with ease, snadno-snadno ]lekko, =atwo\, r[/ne od& staroros. sned; ]po/arcie, pastwa\, ok. 1692& psom i pticam na sned; ]psom i ptakom na “snied”\. ros. svobodno-swobodno, legko. staropol. snadny – =atwy, prosty, =ac. facilis. snajper wojsk. strzelec wyborowy. ang. sniper ¯ snipe ]strza= z ukrycia\. †sna/nie, sna/no>: ˚snadnie.

†sna/y: si" 1. :wiczy: si", oczyszcza: si", 2. stara: si", sili: si", usi=owa:. ˚snadnie. =ac. debere ]winnym by:\ ˘ devir, starofranc. deveir ˘ franc. devoir, >redniow. ang. endever, ang. to drill, endeavour ]usilnie pr[bowa:, usi=owa:, stara: si", wyt"/a: si=y, d'/y:, zmaga: si"\, ros. obuhenie, vypravka. sn': ¯ sen. za(u•sn':, senny. †snecha powin. synowa, /ona syna. ¯ sn – syn. ˚snocha, OE. †snek, senek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. 1437 senek primula, 1472 snek filanium. †sn"bi: wydawa: za m'/. staropol. snøbycz. =ac. filiam in matrimonium, nuptum dare. †snimanie albo >nimanie zbieranie si", zgromadzanie. staropol. we snymanyv albo w sebranyv. wsp[lne z ros. snimat;-snimat o licznych zastosowaniach, w tym zbiera: i gromadzi: ¯ s-s ]zd`, z`, s`\ % imat;-imat ]j':, chwyta:\. †sni>: zej>:. ¯ sn` ]ze`\ % i>:.

snob(ek(izm 1. osoba bez d[br materialnych lub spo=ecznej pozycji,


yy

2. osoba przywi'zuj'ca do nich wag" i imituj'ca je, 3. cz=owiek uwa/aj'cy si" za lepszego od otoczenia. ang. snob ¯ staronord. snapr. ¢snocha synowa. ˚snecha, OE. snoxa-snocha ¯ sn˛=-syn. snop(ek p"k z/"tego zbo/a zwi'zany powr[s=em. ¯ sn, sna ]rosn':\ ¯ rost ˘ wies•sna ]wiosna; wszystko ro>nie\ % op ]przeczenie, ¯ =ac. oppositus\. staropol. 1396 dwa snopi, 1404 any ssnopa dawal, 1409 dwanacze sznopu, 1426 szosti snopp ˘ snop – wi'zka z/"tego zbo/e ]wyj'tkowo innych ro>lin\, cz"sto jako >wiadczenie w naturze na rzecz pana feudalnego. staropol. snopowy /yto snopowe – rodzaj daniny p=aconej pierwotnie w snopach /yta. staropol. 1415 szito snopoue. franc. la gerbe, anglosas. sceaf, >redniow. ang. schefe, ang. sheaf, ros. snop -snop, vqzanka , wo=. 1289 snopov;e-snopowie ]snopy\. †snow ni:, pasmo, >cieg. ˚†witka. anglosas. thr≤d, >redniow. ang. threde, ang. thread, ros. nit-;/ka-nit(ka ]ni:, nitka\, volokno-wo=okno ]w=[kno\. staropol. 1451 snovala abo przendla ˘ snowa: – prz'>:. =ac. fila ducere, anglosas. spinnan, pokr. niem. spinnen ]prz'>:, snu:\, >redniow. ang. spinnen, ang. spin, ros. prqst;-prjast }†prast|.

snowa-rka(cz techn.

maszyna w=[kiennicza do nawijania osnowy tkackiej, robotnik pracuj'cy na niej. †snownik t=umacz(wyk=adacz sn[w. †snowy ukazuj'cy si" we >nie, senny. staropol. 1466 snovego vkazanya.

†snoza techn.

prawdop. spodnia deseczka w skrzynce ko=a m=y<skiego nasi"biernego. staropol. 1461 et snosi ]i snozy\.

snu: ruch.

ci'gn':, wysuwa:; snu: ni: z k="bka, prz"dziwo, prz'>:; snu: si" za lud{mi, wysnu: wniosek, za(u(wy•snu:. ~snu: czas niedok. ni: ci'gn':, w'tek. znaczeniowo pokr. sun':& s•nus•un. ros. prqst;-prjast ]prz'>: ¯ prz"dza\, ang. to spin. za•snu: – czas dok. ¯ snu:, niebo zasnute chmurami ]zaci'gni"te\ wy•snu: – na zewn'trz, wyci'gn':, np. wniosek snycerz rze{biarz w drzewie

yy ]dawniej tak/e w kamieniu\. ¯ niem. schnitzer. s=owotw. pokr. sznit ]>lad w drzewie, drewnie, po ci"ciu pi='\. staropol. 1402 sniczczer, 1425 sniczer, 1473 sniczcer ˘ sznicar, sznicer – rzemie>lnik rze{bi'cy w drzewie, kamieniu, glinie, metalu. =ac. sculpere ]rze{bienie w kamieniu\ ˘ sculptus ˘ sculptura ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. sculpture ]1. sztuka rze{bienia d=utem, 2. ka/dy produkt tej sztuki\, ros. skul;ptura, vaqnie. =ac. sculptor lignarius, lapidarius, franc. le sculpteur, ang. sculptor, carver, ros. skul;ptor, vaqtel;. ¢so wysoko, hoso, gr. HS. sosna, sopel, sok, posoka, proso. moszcz ^ sok, soki ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy; so ^ g[ra ˘ wysoki ^ wyg[rowany; wysota. ¢so tak, wsp[lne z ang. so, np. I think so ]tak s'dz"\, jako tako – tak sobie, so % bie ]by:\ ˘ sobie, sob[r ]`b[r – zbi[r\, sojuz ]`juz – w"ze=\. †sob mo/e spichlerz, sk=ad. ˚so=. staropol. 1471 cameram albo szob. sob(o~ ¯ si", dla siebie. sobek, sobowt[r. staropol. sob' – siebie. †sobaka pies. pokr. pers. sabah, ros. sobaka. sobek ¯ dla siebie, egoista, samolub. staropol. sobek, ang. selfish ¯ self ]sobie\, self-centered, egocentric, ros. samol[bivyj-samoljubnyj, `goistiheskij-egoisticzeskij. †sobi: bra: sobie na w=asno>:, przyw=aszcza:, zagarnia: bezprawnie. sobi: ˘ sposobi:. ˚skorzy>ci:. staropol. 1468 approprias albo so-

bysch y' szobye, appropriando albo sobyancz y' sobye ˘ sobi:. =ac. ad` ]do`\ % proprius ]si"\ ˘ appropriare ]w=asnym czyni:\ ˘ appropriatus ˘ franc. s’approprier, ang. appropriate, ros. prisvaivat;-proswaiwat.

†sobie=[wka ]nie sobiel[wka#\ samoczynna pu=apka, potrzask. ˚samo=[wka, s=op, st"pica. staropol. 1447 sobye rzyc lowka. =ac. decipula, pedica, starofranc. trappe, piege, anglosas. str≤ppe ]klatka schodowa\, >redniow. ang. trappe ˘ ang. trap, ros. zapadnq-zapadnia, lovuwka-=owuszka. †sobiewolnie dobrowolnie. staropol. 1394 sobewolne wybrala.

=ac. volo ˘ voluntas ]wolna wola\ ˘ voluntarius ]dobrowolno>:\ ˘ >redniow. ang. voluntarie ˘ ang. voluntary ˘ ang. voluntarily, ros. dobrovol;no-dobrowolno.

†sobiewolny osob., char.

1. w=asnowolny, swobodnie sob' rozporz'dzaj'cy, nierz'dny, swawolny, wszeteczny; ˚wszetecznik ¯ wsze % tecz ]ty=, zad\ % nik, 2. uparty, zuchwa=y, nie daj'cy si" podporz'dkowa: cudzej woli. ¯ sobie` ]swa`\ % wolny ¯ wola. staropol. spyly maszczyszna sz

nyewyast' albo sz dzyewk', czo proszna gest albo szobyewolna. franc. debaucher ˘ debauche, ang. debauchee, wanton,

raspustnik-raspustnik, razvratnik-razwratnik.

ros.

¢sobina w=asno>:, posiad=o>:, w=a>ciwo>:. staroros. sobina-sobina, ros. imu]estvo-imuszczestwo, ang. property, possessions.

sobol-i(owy garb.

zrobiony ze sk[rek sobolowych. ¯ sob[l – zwierz" futerkowe, ssak drapie/ny z rodziny =asicowatych. sobota OA, dzie< przed niedziel'. staropol. sobotowa: – odpoczywa:. staropol. 1404 na pøtek, a nye na sobothø, 1408 w ssobothø, ca 1420 w sobot' ˘ sobota – 1. sz[sty dzie< tygodnia, 2.a. szabat, si[dmy dzie< tygodnia, czczony przez Izraelit[w jako >wi"to na cze>: Jahwe, b"d'cy jednocze>nie dniem odpoczynku, 2.b. ka/de >wi"to, ='cz'ce si" z religijnym nakazem wstrzymania si" od pracy, z odpoczynkiem. z tym “sz[stym” czy “si[dmym” i innymi numerami dni tygodnia jest problem opisany w cz">ci Nazwy, nr 700, has=o tydzie< ¯ tyj de< ]ten dzie<\, bo poniedzia=ek ¯ po niedzieli, a wi"c niedziela by=a pierwszym dniem, >roda ma by: >rodkowym, st'd& niedziela, poniedzia=ek, wtorek – >roda ]>rodek\ – czwartek, pi'tek, sobota. Nie inaczej. hebr. szabbath ˘ gr. sabbaton ˘ =ac. sabbatum ˘ ros. subbota. wo=. 1289 v soubotou veliko[-w subotu wielikoju ]w Wielk' Sobot" – przed Wielkanoc'\.

†sobotnica płatn.

prawdop. tygodniowy czynsz z kopalni rudy nale/'cy panu feudalnemu. staropol. 1497 sobothnyczamy.

†sobotny 1. zwi'zany z sobot', 2. zwi'zany z szabatem. ˚sobota.

sob[l zool., zwierz.

Martes zibellina, Mustela zibellina, ssak drapie/ny z rodziny =asicowa-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

tych, o pi"knym futrze, /yj'cy na Syberii i w Azji Írodkowej. staropol. 1472 szobol sabellus, 1472 lauro, sabalus sobol. niem. zobel, holend. sabel, >redniow. =ac. i ang. sabellum ¯ starofranc. sable lub saible, ang. sable, ros. sobol;-sobol. sob[r społ. zb[r, zbi[r. ¯ so ]wsp[lnie\ % b[r ]branie – podejmowanie\, pokr. ros. sobranie ]zebranie\; synod, zjazd wy/szych duchownych.

sob[tka zdarz.

tradycyjne >wi"to ludowe obchodzone w noc >wi"toja<sk'.

socha narz.

rozwidlenie, ga='{; drzewo rosochate; prymitywne narz"dzie orne o rozdwojonym ryclu; ulepszone rad=o. lit. arklas. Sochaczew, nazwisko Sochaj. staropol. sochy, 1410 y dwye szosze wszø=, 1428 y oszmy sooch, 1437 o ktore sochi ˘ socha – 1. ga='{ rozwidlona, s=up drewniany, przewa/nie rozwidlony, rosochaty, te/ r[/ne przedmioty wykonane z rosochatego drzewa, 2. miara powierzchni pola, tyle, ile przez jeden dzie< mo/na zaora: jedn' soch', 3. s=up wyobra/aj'cy b[stwo pog<skie, pos'g b[stwa poga<skiego. Sochaczew wymieniony pod 1281r. ]6789\& ne dowedwim 'e im goroda. s=xaheva, pod 1283&

s=xahev=, Soxahev=. socha – ulepszone rad=o – w j. ang. “mouldboard plough” ]Am.-Eng. spelling& moldboard plough\ lub “turnplough”, tak/e “frame-plough” obraca=o skib" i przez to jest odpowiednikiem sochy. Moldboard posiada=o wykrzywion' p=yt" z metalu przymocowan' do ramy p=uga. Mold board ¯ mold ]ziemia\ % board. †sochaczki w liczbie mnogiej; wolny targ na mi"so, tak/e jatki. staropol. 1405, 1412 sochaczki.

socjal-ny(izm społ. =ac. socialis ¯ socius ]kompan,

towarzysz\. towarzysze partyjni w krajach komunistycznych..., ustr[j oparty na spo=ecznej w=asno>ci >rodk[w produkcji – zamys= kt[ry nie sprawdzi= si", bo w prywatnych r"kach lepiej dbane. †soczba, soczenie potwarz, oszczerstwo. ¯ sok. staropol. blasphemia potwarz, soczba. =ac. contuemlia, opprobarium, maledictum. staropol. soczca, socze< – oskar/yciel, oszczerca, potwarca. staropol. soczy: –

yy

1. oskar/a:, obwinia:, szkalowa:, 2. osacza:, polowa:, >ciga:. =ac. scandalun ˘ starofranc. esclandre, escandle ˘ anglofranc. esclaundre, >redniow. ang. sclaunder, ang. slander(er, calumniator, accuse(r, ros. klevetnik-klewietnik ¯ kleveta-klewieta, zloslovie. staropol. na(o-soczy:. socz-ewica(ysty ¯ sok K ˘ Cz, bot. ro>lina z rodziny motylkowatych; zawieraj'cy du/o soku. staropol. 1437 schoczewicza lens, ca 1465 soczevycza llenticula, 1472 ssoczewicza lens – 1.a. soczewica jadalna, Ervum lens L. 1.b. wodna soczewica czy szoczewicza – rz"sa drobna, Lemna minor L. 2. pokarm sporz'dzany z soczewicy. †soczewiczka czy szoczewiczka bot.

1. soczewica jadalna, Ervum lens L., 2. wodna soczewiczka czy szoczewiczka – rz"sa drobna, Lemna minor L. ˚soczewica. staropol. soczewiczny czy szoczewiczny; soczewny czy szoczewny – zrobiony z soczewicy. soczewka KCz. fiz., anat. ¢socziwo soczewica. staroros. sohivo-socziwo, ros. hehevica-czeczewica, ang. lentil.

sod-a(owy chem.

zwi'zek chemiczny. =ac.-ital.-hiszp.-ang. soda, franc. soude, ros. soda. ¢sodietiel stworzyciel. staroros. s=detel;-sodietiel, ros. sozdatel;-sozdatel.

Sodoma i Gomora bibl., rel.

oba grody-miasta na obszarze obecnego Libanu, kt[re dobry B[g pokara= za “zboczenia seksualne”, tj. odchodz'ce od powszechnych wyobra/e< – metody sp[=kowania przez wtargni"cia pr'cia do waginy. wi"cej ˚Gomora.

sodomia med.

ustny stosunek p=ciowy pomi"dzy lud{mi, lub czynno>ci seksualne mi"dzy cz=owiekiem a zwierz"ciem. ang. sodomy ¯ Sodom and Gomorra ]in the Book of Genesis, 19&24\.

sofa mebel.

niska, mi"kka kanapa z oparciem. arab. suffa ˘ tur. sof]f\a.

soja spoż.

ro>lina oleista z rodziny motylkowatych, o jadalnych nasionach. ¯ chi<.-jap.

sojusz(nik(niczy społ.

dosł. so ]wsp[lnym\ % juz ]w"z=em\

¯ juzy ]wi"zy\. ros. so[z. †sok oszczerca, potwarca. ˚soczy:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sok dosł. ku g[rze ¯ so ]g[ra\ % k;

1. ciecz zawrta w organizmach ro>lin, 2. wydzielina gruczo=[w trawiennych w organi{mie ludzkim i zwierz"cym, 3. p=yn otrzymywany z owoc[w i warzyw przez wyciskanie albo t=oczenie. staropol. 1429, 1444, 1472 sok. niem. saft ]sok\, saftig, saftreich ]soczysty\, =ac. jus, starofranc. jus, franc. le suc, jus, >redniow. ang. juis, juce, ang. juice ]sok\, juicy ]soczysty\, staroros. sok=-sok.

so-k(czysty biol.

/ywica; posoka – zastyg=a krew. dosł. do g[ry ¯ so ]g[ra ˘ wysoko\ % k ]do\, t=um. od ty=u. moszcz ^ sok, soki ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy; so ^ g[ra ˘ wysoki ^ wyg[rowany, drew ]/yt\ ˘ krew ]sok ˘ posoka, /y=a\ ˘ krwawi:, krzew(i:, ˚drzewo, zdrowie.

†sokodyniec na dziki czyli ody<ce poluj'cy.

†sokol-i(ne(nik ¯ sok[=, gat. ptaka. staropol. sokoli – zwi'zany z soko=em, miejscem przebywania soko=a, piskl", lot, oko. staropol. sokolne – powinno>: =owiecka zwi'zana z utrzymywaniem soko=[w my>liwskich, te/ z pilnowaniem gniazd sokolich. staropol. sokolnik – 1. cz=owiek przynale/ny do ksi'/"cej ludno>ci s=u/ebnej, zajmuj'cej si" strze/eniem gniazd sokolich, =owami na m=ode soko=y i udzia=em w polowaniu soko=ami, 2. ten co opiekuje si" ptakami do polowania. starofranc. le grand fauconnier, fauconier, >redniow. ang. fauconer, ang. falconer, staroros. sokol;nihπj-sokolniczij. ¢sokotati ruch., dźwięk. 1. trz'>: ]si"\, potrz'sa:, wstrz'sn':, 2. :wierka:. staroros. sokotati-sokotati, ros. boltat;, strekotat;strekotat. sok-[=(oli zool., ptak. Falco L., gat. drapie/nego ptaka. ˚rar[g. staropol. 1424 ne ulapil socola; socol falco ˘ sok[= – 1. zool. sok[=, Falco L., 2. powinno>: =owiecka... ˚sokolne. po{no=ac. falco prawdop. ¯ falx, falcis ]sierp\, starofranc. faucon, falcun ˘ franc. le faucon ˘ >redniow. ang. faucon, faukon, ang. falcon, staroros. sokol=-soko=, wo=. 1289 sokolom-soko=om ¯


yy

sokol=-soko= ]sok[=\.

pol. sokolik, franc. petit faucon, ang. falconet, staroros. sokolik=-sokolik. franc. la chasse au faucon, ang. falconry ]1. sztuka uczenia soko=[w polowania, 2. polowanie z u/yciem soko=[w\, ros. sokol;naq oxotasokolnaja ochota. sol muz. pi'ty d{wi"k gamy C-dur. ¯ =ac. sol. ¢sol’ geolog. ziemia, grunt. =ac. solum, starofranc. soile, sueil, >redniow. ang. soile ˘ ang. soil, franc. sol, s=aw. sol;,

a kolomyiskou[ sol; ølouhiti na mœ. ]a Ko=omyjsk' Ziemi" od='czcie dla mnie. wo=. ltps, Ipat. pod 1240\. Solski ¯ sol % ski ]ziemski\ ¢sol’ solidne, mocne, trwa=e, masywne. s=aw. sol;,

i dveri sol∑a m≠dœnye ]i d{wierze-drzwi solidne miedziane\.

solanka miner.

{r[d=o mineralne zawieraj'ce rozpuszczon' s[l kamienn', i inne znaczenia.

solar-ium(nia(ymetr bud. =ac. solaris ]s=oneczny\ ¯ sol ]s=o<ce\. solenizant osoba obchodz'ca w

danym dniu imieniny lub urodziny. >redniow. =ac. sollenizo ¯ =ac. sollemnis ]uroczysty\.

solenn-y(ie kult.

rocznie; s=owo u/ywaw religijnych ceremoniach, rocznych festiwalach i rytua=ach; rodzaj przysi"gi, zapewnienia, zobowi'zania si" =ac. sollemnis ¯ sollennis ¯ sollus ]wszystko\ % annu ]rok\, starofranc. i >redniow. ang. solemne, solempne ˘ ang. solemn; ros.

tor'estvennyj, pywnyj. soli: dodawa: soli, przyprawia: sol' do smaku albo konserwowa:. ¯ s[l ¯ salt, Ø ^ A.

solidarny społ.

zgodny, id'cy w parze. ¯ solid]e\. franc. solidarite.

solidny trwa=y, dobrze wykonany, przeciwie<stwo tandety, rzetelny, uczciwy. =ac. solidus ˘ starofranc. i >rdniow. ang. solide ˘ ang. solid. wo=. 1289 sol∑a-solia ]solidne\. ¢soli=o talerz, danie na stole. staroros. solilo-soli=o, ros. bl[do-bljudo, ang. dish. solina ^ salina kopalnia soli, sol ^ s[l ^ salt, OA ^ Ø. †solk o>wiadczenie. staropol. 1492 solk. =ac. testimonium, ang. declaration,

yy deposition, statement,

deklaraciq-deklaracija, ob=qvlenie, sviditel;stvo, izlo'enie-iz=o/enie.

ros.

sol-ny(nica(ony, so=owy ¯ s[l. staropol. solny, solony, so=owy – 1. zwi'zany z sol', zawieraj'cy s[l, 2. zwi'zany z /up' soln'. staropol. solnica – 1 naczynie na s[l, solniczka, 2. miejsce wydobywania soli.

sol-o(ista([wka muz.

utw[r muzyczny albo jego cz">: do wykonania przez jeden g=os albo instrument. =ac. solus ]sam jeden\ ˘ ital. solo nieme S ˘ franc. le soliste ]solista\, ang. solo ˘ solist ]solista\, ros. solist=-solist ]solista\. solski ziemski. ¯ ˚sol % ski nazwisko Solski ]Ziemski\. †so= bud. spi/arnia. ˚so=ek, s[=. ¢so=b >redniow. poselstwo. s=y – pos=y ]pos=owie\. Powie>: wrem. let& ...ili s kupleju, ili w so=bu, k carewi waßemu ]z kupiectwem, lub w poselstwie\. ˚s=y. >redniow. sol=-so=, sly-s=y. †so=ecski czy szo=ecski społ. nale/'cy do so=tysa, zwi'zany z funkcj' so=tysa }staropol. sz ^ >; sio=ecki ¯ sio=o|. staropol. 1419 sluszby szoleszske, †so=ecstwo czy szo=ecstwo uposa/enie so=tysa we wsi na prawie niemieckim }staropol. sz ^ >; sio=ectwo ¯ sio=o|. staropol. 1417 szoleczstwo. †so=ek budynek lub cz">: budynku s=u/'ca do przechowywania zbo/a i przedmiot[w warto>ciowych. ˚so=. staropol. 1469 szolek, niem. kornspeicher, =ac. granum ]ziarno zbo/a\ ˘ granarium ˘ ang. granary, franc. le grenier, grenier a ble, ros. 'itnica-/itnica, xlebnyj ambar-chlebnyj ambar. ˚spichlerz.

¢so=omie<, sze=ome<, szeloma< geolog. pag[rek, wzg[rek. so ^ ho; ch sz; cho=m. staroros. solomen;-so=ome<, welomen;-sze=ome<, weloman;-szeloma<.

so=-tys(ectwo poz społ.

g=owa wsi, od 1958 przedstawiciel wsi z wyboru; w okresie mi"dzywojennym ]1920–1939\ – przedstawiciel admin. pa<stwowej i samorz'du terytorialnego na wsi, w Polsce przedrozbiorowej ]przed 1772 – dziedziczny zwierzchnik administracji wiejskiej. ¯ so= ]pose=, wys=annik\ % tys ¯ tyt]u=\ TS – tytu= wys=annika ]$\. staropol. 1387 w szoltisza rola ]w oli – na stanowisko – so=tysa\,

1395 gego szoltisza, 1398 scholtissem, 1403 v szaltisa ˘ so=tys, so=tes, szaltys, szoltys]z\ – pierwotnie dziedziczny w=a>ciciel maj'tku otrzymanego od pana feudalnego w zamian za lokacj" wsi na prawie niemieckim, przewodnicz'cy wiejskiej =awy s'dowej i zarz'dzaj'cy wsi' z ramienia pana. ¯ scholle ]gleba, skiba, bry=a\ % titel ]tytu=\, TS. ang. village administrator, ros. golova sel;radygo=owa sielrady ]$\. staropol. so=tysek, so=tesek, szo=teszek, szo=tysek ˘ so=tys. =ac. scultetus, staropol. so=tyski, szo=tyski – nale/'cy do so=tysa, zwi'zany z funkcj' so=tysa, staropol. so=tysowa, so=tysewa,

so=tyszewa, szo=tysowa, szo=tysewa, szo=tyszewa – /ona so=tysa. staropol. so=tysow]y\, so=tysew, so=tyszew, szo=tysow]y\, szo=tysew]y\, szo=tyszew]y\ – dotycz'cy

so=tysa, zwi'zany z so=tysem. staropol. so=tystwo, szo=testwo – urz'd i uposa/enie so=tysa we wsi na prawie niemieckim. ¢so=ucij, s=ukyj anat. garbaty. staroros. s=lucij-s=ucij, slukyj-s=ukyj, ros. gorbatyj-gorbatyj. sombrero odzież. mi"kki kapelusz z szerokim rondem. hiszp. sombra ]cie<\. ¢son, sen  nos obce • j. s=awia<skie& nos ]g[ra, wysoki, stary\  ¢son ]d[=, ma=y, m=ody, junak\, gdy • j. nordyckie na opak& `son, `sen ]g[ra, senior, stary\ ˘ Morrison, Petterson, Jackson, i wiele innych.

sonata muz.

utw[r muzyczny instrumentalny solowy lub zespo=owy. =ac. sonare ]d{wi"cze:, brzmie:\. sond-a(a/(owa: zag="bnik, przyrz'd do mierzenia g="boko>ci wody. franc. sonde, ang. sonar. sonet lit. utw[r poetycki zawieraj'cy dwie zwrotki czterowierszowe i dwie trzywierszowe, o specjalnym uk=adzie rym[w. =ac. sonus.

¢soniemszemasja zdarz.

spotkali si", zeszli si". staroros. s=nem=wemasqsoniemszemasja, ros. sowlis;.

¢so<m zdarz.

sejm, zebranie, sob[r, zjazd. >redniow. son;m-so<m, s=nemsoniem. ¢soobiednik wsp[=biesiadnik,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

¯ so ]wsp[=\ % obieda: ¯ obiad. staroros. soobednik-soobiednik, s=ob≠dnik=-soobiednik, ros. sotrapeznik-sotrapeznik. sopel ]lodowy, na dachu lub okapie\, zwisaj'cy kawa=ek zamarzni"tej cieczy, zw"/aj'cy si" ku do=owi. ¯ sop ]g[ra\ % el, is, si, kra ]woda\. staropol. 1437 soppel tiria, ca 1455 szopel avvia, ca 1500 tiria vulg. szopel. =ac. stiria, glacies pendens, niem. eisscholle, eisstück, franc. gla∂on, anglosas. isgicel, >redniow. ang. isikel ˘ ang. icicle, ros. ledqnaq sosul;ka. sopran muz. wysoki g=os kobiecy. =ac.-ital. supra, sopra ]ponad\.

sort(owa:(ownia(ownik( (ownica(yment grup•a(owa:, rodzaj, klasa; wyb[r towar[w lub przedmiot[w r[/nego gatunku. =ac. sors, sortis, starofranc. i >redniow. ang. sorte ˘ ang. sort, ros. svid, rod, klass.

†sopuch bud.

otw[r w piecu prowadz'cy do komina. staropol. 1450 szopuch. †soroczyny 40-dniowy okres po >mierci, po>wi"cony pami"ci zmar=ego. ˚sorok ]40, wiele `\. ¯ s=aw.-ros. sorok ]40\, tak w dzisiejszym zrozumieniu, lecz w >redniowieczu «sorok» ]wiele ¯ arab.\, st'd i kwarantanna ]niby okres 40-tu dni, w rzecz. wielu\. staropol. 1460 quadragesimalibus albo soroczyny.

†sorok garb.

p"k, wi'zka sk[r sobolich zawieraj'cych 40 ]wiele\ sztuk. ¯ s=aw.-ros. sorok ]40, czyt. wiele\. staropol. 1472 soroky de sobellis. †Sortes Sokrates. †sor-zalach p=ynna solanka. staropol. 1278 sorzalach. ¯ niem. =ac. sal liquidatus, aqua salsa.

†sor-zalc chem.

s[l warzonka, czy te/ p=ynna solanka. ¯ sor` ]sort, rodzaj, nieme T\ ¯ sortieren % zalc ¯ salz ]s[l\.

sos spoż.

przyprawa, s=ona polewa, zawiesista ciecz o r[/norodnym smaku. =ac. salsus ]s=ony\, =ac. salire ]soli:\ ¯ sal ]s[l\ starofranc. sause, saulse, >redniow. ang. sause, ang. sauce, ros. sous, priprava.

†sosenka, sosnka, so>nica bot.

wilczomlecz, sosnka, Tithymalus cyparissias Lam. staropol. 1460 Esula minor szoszanka, psy mlecz, 1419 sosnka, 1472 so}s|nka esula; ezula,

yy schosnka, zosznka, szosznka, shosnka ˘ sosnka. sos-na(enka(nina drzew.

Pinus silvestris L., gat. drzewa iglastego z rodziny sosnowatych. ig=y i szpilki ]pin\. ¯ so % sna ]rosn'ca wysoko. t=um. od ty=u\. staropol. so>nia – drzewo sosnowe. staropol. 1483 sosyenka ˘ sosienka – ma=a, m=oda sosna. staropol. 1388 sosna, 1415 sossna, 1431 schosny, 1434 sosszny, 1444 sosna ˘ sosna. staropol. 1426 sosnowy, 1491 sosnove, 1499 sossnowego ˘ sosnowy, so>ni – z sosn' zwi'zany, z sosny pochodz'cy. staropol. ca 1500 szosznyn' pinetum ˘ so>nina – las, gaj sosnowy. =ac. pinus, anglosas. pin, ang. pine, ros. sosna-sosna. sosr'b, sosr"b w budownictwie drewnianym obrobiona belka biegn'ca przez >rodek pu=apu pod belkami. ¢sosuti nasypa:. staroros. s=suti-sosuti, ros. nasypat;-nasypat. sosznik, so>nik narz. ka/dy z dwu /elaznych z"b[w u sochy. ¢sotu/ajuszczij przycie>niaj'cy. staroros. s=tu'a[]ijsotu/ajuszczij, ros. pritesnq[]ij.

souflet spoż.

rodzaj zapiekanego deseru z bia=ek ubitych z cukrem na pian", roztartych owoc[w i innych dodatk[w. franc. souffler, ang. souffle.

sow-a(i zool., ptak.

Strix, gat. nocnego ptaka o mi"kkim upierzeniu, ostrych pazurach, i drapie/nym trybie /ycia, =owi'cego myszy. ˚s[wka. osowia=y – sowi nastr[j, apatyczny, zatopiony w sobie, wy='czony. ¯ so ]wysoko\ % wa ]hukaj'ca\, t=um. od ty=u; gdyby ¯ owl – nieme S$ staropol. szowa strix, sova, 1471 zow' nictimene, 1472 sowa nocticorax, ca 1500 szova, sowa noctua, sowa ulula ˘ sowa. franc. hibou, niem. eule ]sowa\, anglosas. i >redniow. ang. ule ˘ ang. owl, ros. sova-sowa. ang. horn-owl, ros. filin-filin. sowicie obficie, nadmiernie. staropol. sowicie – obficie, koncepcji 002.A. ang. copious ]sowity\, lavish, abundant, ros. obilnie-obilnie. sowiecki radziecki. w Polsce nazwa z odcieniem z=o>liwo>ci, uszczypliwo>ci, bo ros. sovet/ovat;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ s=aw. s=v≠† ma pol. odpowiednik – rad¶a(zi:. W j"zykach zach. ]ang., franc.\ tak prostego odpowiednika nie ma – formy przymiotnikowej, ko<cz'cej si", przy tym, na `cki, pozostawiono wi"c Soviet. Za odleg=ym Zachodem – g"si polskie ]Reja „.../e Polacy nie g"si i sw[j j"zyk maj'”\, nie bacz'c na sw[j j"zyk i znajomo>: j. s=aw., z kt[rego j. pol.wyodr"bni= si", i rosyjski zza miedzy. Nieznajomo>: j. obcych nagminna w narodzie, niedomaga, i to jest kolejny przyk=ad, /e raczej t=umaczenia z j. zachodnich, niezrozumia -=e, ni/ jasne z rosyjskiego – z j"zyka wst"tnych i znienawidzonych Rosjan. Termin Polski mi"dzywojennej 1920–1939, emigrant[w po 1945, i katolik[w po 1990. Schizmy katolickoprawos=awnej i jadu ci'g dalszy, ˚rad. Tak i ˚oficer ]urz"dnik\, t=um. z j. angielskiego, ¯ office ]urz'd, biuro\. Dzi>, po j"zyku poznasz kto kim jest, a ch=opa po pogl'dach, nie po ubraniu. ¢sowieczati uwarunkowa:. staroros. svehati-swieczati, ros. uslovit;sq-us=owitsja.

†sowiniec bud.

nazwa komnaty wawelskiej. staropol. 1461 sovynecz, 1461 sowyniecz. †sowisty szeroki, fa=dzisty. staropol. ca 1500 szovysthy plascz. =ac. latus, sinuosus, ang. spacious, ros. prostrannyj-prostrannyj, obwirnyj-obszirnyj. †sowito 1. podw[jnie, 2. szczodrze, hojnie, obficie. staropol. ssovitho. =ac. dupliciter, ang. double, ros. dvojnoe hislo-dwojnoe czis=o, dvoinoe kolihestvo. staropol. ssowytey, szowytha ˘ sowity – 1. podw[jny, ˚sowicie, 2. szeroki, fa=dzisty. =ac. latus, sinuosus.

sowizdrza-=(lski osob., char.

trzpiot, urwis, p"dziwiatr, narwaniec, w lit. ludowej od XV w., w literaturze XVII wieku, odznaczaj'cy si" jowialnym, burleskowym humorem ¯ niem. ]$\ sowi-ty(cie(to obfi•ty(cie, sut•y(o. spolszczone =ac. sufficiens ¯ sufficere ]wystarczaj'co, dosy:\, OU, WF. ¢sowleka: dosł. zwlec; rozbiera:. wo=. 1289 s=vlahati> ...i sam= s=vlahawe eg. i áblahawe i v= porty svoa ]i sam rozebra= go i w=o/y= na< “porty” swoje – zgrzebn' szat" do snu\, ros. sovle-h;/kat; ]sowle•c(ka:\, ang. to take off, lub

down; to strip, to divest


yy

franc. oter, enlever, depouiller. ¢sozdati zbudowa:, stworzy:. staroros. s=zdati-sozdati, ros. spostroit;, sozdat;. s[d =ac. soda.

s[jka zool., ptak.

Garullus glandarius L., s[jka, ptak z rodziny krukowatych o rdzawoszarym upierzeniu, z ma=ym czubkiem. staropol. szoyka, 1466 soyka, 1472 soyka garrulus ˘ s[jka. s[l, salt ØA, chlorek sodu, 1. miner. minera= bezbarwny, przezroczysty, o smaku s=onym, 2. chem. zwi'zek chemiczny powsta=y przez zast'pienie metalem albo rodnikiem elektrododatnim czynnych wodor[w kwasu. staropol. 1418 soly, 1471 sz schol', 1472 sol sal ˘ s[l – 1. minera=, chlorek sodu u/ywany g=[wnie jako przyprawa do potraw i >rodek konserwuj'cy, 2. sol ormie<ska – chlorek amonu. =ac. 1. sal, 2. sal ammoniacum. gr. hals, halos, H ^ S =ac. sal, niem. salz, anglosas. sealt, >redniow. ang. i ang. salt. sol-i:(ony(niczka, s=on-y(nina. †s[= bud. budynek lub cz">: budynku s=u/'ca do przechowywania zbo/a i przedmiot[w warto>ciowych. ˚so=ek, so=. staropol. 1403 w sole, 1411 sola, 1412 sol, 1415 sola ˘ s[=. s[wka zool., ptak. Athene noctua, ma=y ptak z rz"du s[w; p[jd{ka. ˚sowa. staropol. 1447 sowka. franc. la chouette, ang. dwarf-owl, staroros. syh=-sycz. franc. le duc, hibou, ang. horn-owl, ros. filin=-filin. ¢sø dun. – jezioro, ba=wan. Truso ]w Prusach\ – jez. Dru/no TD, S˚?.

†spacha: dopu>ci: si", pope=ni:, uczyni:. =ac. com` ]razem, wsp[lnie\ % mittere ]s=a:\ ˘ committere ]wnie>: razem, pope=ni:\ ˘ >redniow. ang. committen, ang. commit, ros. soverwat;-sowierszat. spacer(owa: ruch. wolny krok, przechadza: si" ¯ niem. spazieren. staropol. spacyjatum chodzi: – i>: na spacer, spacerowa:. ang. walk, stroll, to stride, ros. progulka-progu=ka, wagat;-szagat.

spacj-a(owa: poligr.

odst"p pomi"dzy literami w druku. =ac. spatium ˘ starofranc. espace ˘ >redniow. ang. i ang. space.

yy spa-:(nie(lnia w stanie snu by:, z utrat' >wiadomo>ci, cz"sto noc', w pozycji poziomej. ziemia; =ac. terra, T ˘ Cz ˘ cze•ta  pa•ra, cze ^ pa ^ ziemia ˘ wy•spa, za•spa, spa•da:(dek, pa•g[rek, ko•pa, son, sen ]poziom\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, spa:. gr. hypnos ]sen\ HS, jak& hex – sex, hepta – septem, hella – sella, helio – solei. staropol. ospany – >pi'cy, senny. staropol. albo spøcim ]>pi'cym\, spøcy sø, spaly, spal ˘ spa: – 1. by: pogr'/onym we >nie, 2. spa: z kim> – obcowa: z kim> ciele>nie, wsp[=/y: seksualnie. =ac. 1. dormire, 2. miscere in Venerem, coire cum aliquo. staropol. o spanyv ]o spaniu\, przesch spanya ]bez spania\, ca 1500 sp'nye sopor ˘ spanie – 1. sen, stan wypoczynku fizycznego i umys=owego po='czony z zanikiem >wiadomo>ci, 2. to co si" widzi w czasie spania, marzenie senne, 3. obcowanie cielesne. =ac. 1. somnus, 2. somnium, 3. coëundi cum aliquo. ang. sleep, slumber, dream ]spa:\, sleepy, drowsy ]senny\, ros. son/nyj-son(nyj ]sen(ny\. wo=. 1289 spa†-spat ]spa:\. >pi'•cy(czka, sypia•:(lnia, spioch, za(po(prze(przy(do(ode(wy(roze• spa: ]si"\, u>pi:, ospa=y. ~spa: czas niedok., by: w stanie wy='czonym od otaczaj'cej rzeczywisto>ci, nie odbiera: zmys=ami wzroku i s=uchu, czucia, np. dotyku, w"chu; naturalny stan wy='czenia >wiadomo>ci dla odpoczynku cia=a. mSjp 1969, spa:& «by: w stanie snu». ros. spat;-spat ]spa:\, ang, to sleep, to be asleep. za•spa: – spa: za d=ugo, przespa: czas zbudzenia si", wstania z =o/a po•spa: – troch" u•spi: – doprowadzi: do snu prze•spa: – od godziny do godz. przespa: si" – troch", rzuci: si" w drzemk" do•spa: – do ko<ca; ospa=y ^ nie dospany, zaspany ˘ powolny w dzia=aniu ode•spa: – nadrobi: brakuj'ce godziny snu wy•spa: si" – spa: do woli roze•spa: si" – pogr'/y: ca=kowicie Nie nale/y& o•spa=y ]zaspany, st'd powolny\.

spad(a:(ek(kobierca(dawca( (ochron(zisty ¯ pad ]pion\, gdy leg ]poziom\ ˘ pada: i le/e:. ˚leg.

spa ]g[ra, wzniesienie\ % d ]d[=\, spadochron ¯ spad % ochron; przemieszcza: si" z g[ry na d[=, w przen. otrzymywa: co od “g[ry”, tj. od przodk[w, bezpo>rednich ]rodzic[w\ i dalszych, jak w drzewie genealogicznym. son ]sen\ – nos, spa ]g[ra, pion\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, s•pad•a:, spa:. staropol. pu>cizna – spadek. staropol. 1485 spadek; spadky 1491 spadek, 1495 spathkyem, 1500 spadkv ˘ spadek – mienie przypadaj'ce komu> prawem dziedziczenia po zmar=ym, og[= maj'tkowych praw i obowi'zk[w z tym zwi'zanych. staropol. spad=y – spadkowy, przypadaj'cy w spadku po zmar=ym. staropol. spadowa: – przypada: w spadku. staropol. spadnienie, spadzienie – upadek, zguba, zag=ada. =ac. hereditas, successio ˘ starofranc. i anglofranc. enheritance, franc. l’heritage, succession, >redniow. ang. inheritauns, ang. inheritance, ros. nasledstvo-nasledstwo. ang. ]spad, obni/enie\ fall, drop, ]pochy=o>:\ slope, ]scheda\ inheritance, elgacy, ros. spast;, spadat;-spadat. ˚spa>:. spaja: ¯ spoi: OA

spal-i:(enizna(iny proces.

¯ s` % ˚pali:. podda: dzia=aniu ognia, zniszczy: ogniem. staropol. ziwo spalon bødze ]/ywym spalon b"dzie\, spaliw

myasto, spalyone ognyem, kazal spalycz, spalyoni sø ognyem, ma bycz spalon, spalycz czyalo –

zniszczy: ogniem, sprawi:, /e co>, kto> sp=onie. =ac. comburere, igni consumere. staropol. spalenie – zniszczenie ogniem. ang. burn ]out, up\, combustion, ros. s'eh;-s/ecz ¯ s % /ecz, spalit;-spalit ¯ s % palit. spa=ek polano, kawa=ek por'banego drewna na opa=. †spa=o>: gnu>no>:, ospa=o>:. ang. sloth ˘ slothful, ros. lenost;-lenost ˘ lenivyj, medlennost; ˘ medlennyj. †spania=y wspania=y. ang. magnificent. ros. velikolepnyj. spanie ˚spa:. †spar, spara wg Ss 1953& przyrz'd do =owienia z przyn"t', potrzask. do =owienia zwierza czy ptak[w$ przy tym, zamieszczone pod szpar, szpara. wg mnie& pu=apka, sid=a do =owienia

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

drobnego zwierza. staronord. snara ˘ ang. snare ]pu=apka, sid=a; p"tla rozci'gni"ta na ziemi, w >rodku przyn"ta w ten spos[b umocowana, /e po dotkni"ciu jej mechanizm zwalnia nagi"te m=ode drzewo i drobne zwierz" oderwane jest od ziemi prostuj'cym si" drzewkiem. Lecz by p"tla pochwyci=a zwierzaka – musi zaciska: si" na pewnej wysoko>ci od ziemi. W tym celu roz=o/ona jest wok[= kr"gu wbitych patyk[w pochylonych ku >rodkowi\. Spar jest wi"c potrzaskiem w pewnym tylko znaczeniu, bo potrzask jest wykonany z metalu, zamykaj'cy si" z trzaskiem, st'd nazwa. ros. silok-si=ok, petlq-†petla tenëta-teniota. =ac. decipula, staropol. ca 1455 spar pedica, ca 1500 pedica podeschwa vel

sp'r'; na szwey stavyam sperze ]pro sparze$\. ˚samo(sobie•=[wka, s=op, st"pica.

sparing sport. bokser do treningu. ¯ ang. sparring ¯ spare % ring. spartakiada sport.

igrzyska sportowe. ¯ imi" Spartakus z Thracji ]$-71 B.C.\, przyw[dcy powstania niewolnik[w rzymskich. sparta<ski ¯ Sparta, w staro/ytno>ci g=[wne miasto na Peloponezie, w Lakonii, zwane tak/e Lakedaemon ]ang. Lacedaemon\. †spary fizjolog. smr[d, gazy wydalane przez odbyt(nic". staropol. 1437 spari pedor, =ac. pedor, fetor, foetor ¯ fetere, franc. la puanteur, ang. fetor, stench, stink, ros. smrad=-smrad, von;-wo<. †sparzenie przypalenie, przypieczenie cia=a ogniem albo czym> gor'cym. ¯ s % para }wodna|, opar, ukrop. =ac. abdustio, ang. scald, burn, ros. o'og-o/og, ob'og-ob/og. sparzy: ]si"\ ¯ s` % ˚parzy:.

†spas rel.

zbawiciel, zwykle Jezus Chrystus. staropol. 1390 sancti spaas, 1407 swientego spassa, 1465 sanctus salvator albo spasz, p[{no=ac. salvator ¯ salvare, starofranc., >redniow. ang. sauveour ˘ ang. saviour, savior, the Saviour, ros. spas-spas, spas-at;/eniespas•at(enie, Spasitel;. staropol. spaszene ˘ spasienie – 1. zbawienie, rzekome uratowanie duszy od piekie=, po >mierci, przez siln' wiar" w Jezusa Chrystusa, 2. wypasienie, skarmienie byd=em, ko<mi ¯ s` ]wy`\ % pa>: ˘ pasza, spasiony ]wy(o•karmiony, oty=y, t"gi, nalany, z nadwag'\.

yy spasiony 1. utuczony, oty=y, t"gi. staropol. spasiony, 2. zbawiony, ˚spas ]Zbawiciel, Jezus Chrystus\, 3. skarmiony byd=em, ko<mi. staropol. 1408 spaszenim ]spasieniem\; spassyenye lanki ]spasienie ='ki\, o spassyenv zbosza. ang. 1. fatten, 2. ˚spas, 3. grazed, ros. 1. okarmlennyj ¯ karma. †spaskudzi: obrzydzi: co, uczyni: co brzydkim, nieprzyjemnym. ¯ s` ]z`\ % pasku-dzi:(da(dny. staropol. spaszkudzyly. ang. have made abominate, ros. sdealt; otvratitel;no. †spasny zbawczy. ¯ s=aw.-ros. =ac. salvare ]z(wy-bawi:\ ˘ p[{no=ac. salvator ˘ starofranc. i >redniow. ang. sauveour ˘ ang. savior, saviour ]zbawiciel\; franc. sauver, salver ]zbawi:\, >redniow. ang. saven, sauven, ang. to save ]zbawi:\ ˘

the Saviour, Redeemer

]Zbawiciel, Odkupiciel\, ros. spas-spas ]zbawca, Zbawiciel\, spas-at;/itel;-spasat(itiel ]zbaw•i:(iciel\. †spastwi: zje>:, po/re:, skonsumowa:. ¯ s` ]czas dok.\ % pastwa. staropol. spastwyl, pozarl moye bydl'. =ac. comedere, devorare, ang. consumed, devoured, ros. s=est;-sjest, po'rat;.

†spa> 1. wypasienie zbo/a, ='ki, szkoda powsta=a przez wypasienie, 2. odszkodowanie za wypasienie. ¯ s` ]czas dok.\ % pa>: ]karmi:\. staropol. 1382, 1387 spas, 1397 spaysz i spasz, 1403 spasz, 1442 spaz ˘ spa>.

†spa>: 1. pozwoli: byd=u, owcom, zje>: cudze zbo/e na polu, ogo=oci: ='k" z trawy, itp, wypa>:, 2. umo/liwi: byd=u, owcom, nakarmienie si" na pastwisku, pa>:. ¯ s ]czas dok.\ % pa>: ]karmi:, /re:\. staropol. 1390 i 1393 zpasl, 1401 i 1410 spasl, 1402 spasla, 1424 mi spasly lankø ˘ spa>:. spa>: ruch. ¯ s` % ˚pa>: ¯ pad. ¯ s` ]czas dok.\ % pada: ¯ pad ]pion\, gdy leg ]poziom\. nag=ym ruchem, pod wp=ywem grawitacji, zmieni: po=o/enie na ni/sze, cz"sto na ziemi", np. jab=ko lub jaki inny owoc z drzewa ˘ spady. staropol. na szemø spatl ]na ziemi" spad=\, ne spadne, spadla s glowy, s drzewa spadn'cz – wg Ss 1953& 1. opu>ci: si" nagle z g[ry na d[=, zlecie: na ziemi"

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

}je/eli opu>ci: to z g[ry na d[=, nie ma opuszczania do g[ry, J.D.|, 2. przewr[ci: si", run':, upa>: na ziemi", 3. zosta: zabitym, polec, 4. trafi: mimowoli do >rodka, do wn"trza czego>, wpa>:, 5. od='czy: si", odst'pi:, odpa>: od czego>, porzuci: co>, 6. straci: >wie/o>:, zwi"dn':, 7. dosta: si" komu> przypadkowo, przytrafi: si" komu>, 8. dosta: si" komu> w drodze spadku, przej>: na czyj'> w=asno>: po zmar=ym. =ac. 1. decidere, delabi, 2. cadere, ruere, 3. interfici, cadere, 4. incidere in aliquem locum, 5. desciscere ab aliqua re, 6. marcescere, 7. alicui contingere, 8. hereditate alicui. franc. tomber, anglosas. feallan, pokr. niem. fallen ]pada:; lec, legn':\ ˘ >redniow. ang. fallen, ang. fell ]pa>:, wpa>:, opa>:, upa>:, run':; przypa>:, zdarzy: si"\ ¯ fall; drop, ros. past;-past, upast;-upast. spada: ]ni/ej, mniej\ ˘ spa>: na wadze ]schudn':\. ang. to lose weight, become lean, ros. poterqt; ves-potierat wies.

¢spati społ.

1. obali:, dokona: przewrotu, 2. zmusi: do ucieczki. staroros. spati-spati, ros. oprokinut;-oprokinut, obratit; v begstvo-obratit w biegstwo. †spatrza: 1. zobaczy:, 2. sprawdzi:. goth. saihwan, anglosas. seon pokr. niem. sehen ]widzie:, zobaczy:, spostrzec\, >redniow. ang. seen, sen, ang. 1. see, 2. to check, verify, ros. 1. u/videt;-u(widiet, po/smotret;-po(smotret. 2. proverit;-prowierit. staropol. spatrzenie – ogl'dni"cie, obejrzenie, staropol. spatrzy: – 1. ogl'dn':, obejrze:, 2. rozwa/y:, wzi': pod uwag", 3. przewidzie:, z g[ry postanowi:, 4. do>wiadczy:, podda: pr[bie. =ac. 1. videre, spectare, 2. considerare, reputare, 3. praevidere, 4. experiri. staropol. spatrzy: si" – spr[bowa: si", zmierzy: si", =ac. experiens ˘ experientia, starofranc., >redniow. ang. i ang. experience, ros. opyt/nost;-opyt(nost, ispytanie-ispytanie.

spaw(acz(anie(arka techn.


yy

miejsce ='czenia metalowych cz">ci, segment[w, element[w metod' zgrzewania.

spazm(atyczny

1. med. atak drgawek, skurczy, 2. psych., gwa=towny p=acz, cz"sto po='czony z krzykiem, >miechem, omdleniem. gr. spasm-os(a ¯ span ]si'gn':, szarpa:, skr"ca:\ ˘ =ac. spasm-us(a ˘ starofranc. spasme ˘ ang. spasm.

†sp'd, spand, spud miara.

bli/ej nieznana jednostka miary cia= sypkich. ˚spude. staropol. 1406 spød modius, 1408 modios siliginis vlg. spandi, 1409 pro modio vlg. spand, 1434 y ssp'nd rszi ]i sp'd /yta\, 1434 ...spanda ofsa i corcza rszi. †sp'downik cz=owiek nale/'cy do ksi'/"cej ludno>ci s=u/ebnej, mo/e zajmuj'cy si" wyrobem naczy< drewnianych zwanych sp'dami. staropol. 1218 spudounici.

specjal-ny(ista(izowa:(izacja( (no>:, specja= =ac. specialis ¯ species ]osobliwo>:\. specyfi-ka(kacja(czny =ac. specificus ^ species % facere ]osobliwo>: % robi:\.

spedycja za=atwianie przewozu r[/nego rodzaju towar[w, przesy=ek. ital. spedizione. spektakl kult., zdarz. przedstawienie, widowisko teatralne, operowe, baletowe. =ac. spectaclum ¯ spectare ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. spectacle, ros. zreli]e, spek-

takl;, vid.

spektrogra-f(fia(m fiz. aparat

optyczny do fotografowania widm. =ac. spectro` ¯ spectrum ¯ spectare % gr. graph ¯ graphikos ¯ graphein; helio.

spekula-nt(cja log.

teoretyczne rozwa/ania, u/ycie filozofii w dociekaniach. =ac. speculatus ¯ speculari ]ogl'da:\ ¯ specere ]widzie:, patrze:\. ¢spekulator poz społ. kat. staroros. spekulator-spekulator, ros. palah-pa=acz.

spelunka bud.

knajpa ze s=abym o>wietleniem, miejsce dokonywania podejrzanych transakcji, lokal gromadz'cy elementy przest"pcze.

†spe=na 1. obficie, pod dostatkiem, 2. w pe=ni, w ca=o>ci, nienaruszenie. ang. plenty, whole, ros. ]obficie\ (iz)obilno, ]nienaruszenie\, nevredimo-

yy niewredimo, vsë-wsio. spe=ni: wykona: w pe=ni, urzeczywistni:, zi>ci:, uczyni: zado>:. s` ]wy`\ % pe=ni % :. staropol. spelnysz, spelnil, spelnyl, spelnisz, spelnylesz – 1. wykona:, zrealizowa:, 2. o czasie& spe=ni: si" – up=yn':, min':. =ac. 1. facere, exsequi, explere, 2. praeterie, transire, labi. staropol. spe=nienie – wykonanie, realizcja. starofranc. remplir, acomplir, exaucer, executer, anglosas. fullfyllan, >redniow. ang. fulfillen, ang. fulfill, ros. ispolnit;-ispo=nit, is` ^ wy`. staropol. spe=nia: – wykona:. =ac. facere, exsequi, perpetrare. †spe=nie w ca=o>ci, nienaruszenie. staropol. 1466 szpelnye ˘ spe=nie. =ac. integraliter, totaliter, starofranc. plein, rempli, complet, anglosas., >redniow. ang. i ang. full ˘ in full, fully, ros. vpolne-wpo=nie. staropol. spe=ny – pe=ny, kompletny, zupe=ny. =ac. integer, totus ˘ integralis ˘ ang. integral; whole, entire, intact, franc. entier, niem. ganz ]ca=y, ca=kowity, zupe=ny, wszystek, ca=kiem\, ros. celyj-ce=yj. spe=ni: ¯ s` % ˚pe=ni:. †spe=za płatn. koszt, wydatek. =ac. expendere ˘ expensus ˘ expensum ˘ anglofranc., >redniow. ang. i ang. expense, ros. trata-trata, rasxody. spe=zn': w pe=ni zawie>:. ¯ s % pe= %z % n':, staropol. EY ˘ pe= ¯ pe=en ] ˘ wype=ni:\, spe=ni:, z – z=o, upadek, zaw[d. staropol. spe=zn': – zniszczy:, obr[ci: w py=, perzyn" ]popi[=\. =ac. evanescere, ang. fail completely, †annihilate, ros. ne imet; uspexa, ne dostignut;-nie dostignut, †unihto'it;-uniczto/it. spe=zn': r[/ne od pe=zania ]$\ ˘ spe=za: – zsun': si", zej>:. sperma biol. nasienie samca, semen. ¯ orn ]r[d, rodzi:, rodzaj, ˚orn\  erm ]nasienie\, MN, OE ˘ gr.-p[{no=ac. sperma ]nasienie\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. sperme ˘ ang. sperm. †spernal du/y gw[{d{. staropol. 1394 spernale. =ac. magnus clavus. sp"d ¯ ang. spend. sp"dzi: ¯ s` % ˚p"dzi:. sp"ta: na=o/y: p"ta, zwi'za:, skr"powa:. ¯ s` ]czas dok.\ % p"ta.

staropol. spøtany søø w peta; sp'tane, szwy'zane ˘ sp"ta:. =ac. compedire, vincula indere, >redniow. ang. feteriened, ang. fettered ¯ fetters ]p"ta\, ros. nadet; puty-nadiet puty. †sp"tanie trudno>:, k=opot, udr"ka. staropol. spantanye. =ac. difficultas, molestia, cura, ang. difficulty, trouble, ros. trudnost;-trudnost, smqtenie-smiatenie. spi': ¯ s` % ˚pi':. spi': ¯ spina: ¯ s ]czas dok.\ % pin. 1. po='czy: jakie> rzeczy, dwie cz">ci czego za pomoc' klamry, spiniki, szpilki, itp., 2. ostrogami >cisn': boki konia. staropol. rozwyøzvge spøte ]rozwi'zuje spi"te\, sp'tane, szwy'zane ˘ spi': – 1. zwi'za:, skr"powa:, sp"ta:, 2. rozstawi:, rozbi: ]namiot\. =ac. compedire, vincula indere, 2. ponere, collocare ]tentorium\, ang. buckled, clasped, festened, ros. zastegnut; prq'koj. spichlerz, spichrz bud. budynek przeznaczony do sk=adania i przechowywania zapas[w, g=[wnie zbo/a, i innych artyku=[w /ywno>ciowych. ¯ niem. speicher. staropol. 1469 szolek ˘ so=ek. staropol. 1466 promputario vlg. spichrzem , 1452 spichirs , 1494 spycherz; spycherz celarium ˘ spicherz, spichyrz czy te/ >picherz, >pichyrz; spichlerz czy te/ >pichlerz. =ac. granum ˘ ang. granary, ros. 'itnica, xlebnyj ambar. spic(zasty ostro zako<czony. spiczasty nos, pazur, dach. ¯ niem. spitz ]szpic\, =ac. pungere ˘ punctus ˘ punctum, starofranc. point ]kropka, uk=ucie\ ˘ >redniow. ang. i ang. point, ros. ostrië-ostrio. spi: ¯ s` % ˚pi:. †spi: si" upi: si", nadu/y: napoj[w alkoholowych. staropol. spywszy sy', szy' spygya ˘ spi: si". =ac. inebriari, ebrium fieri, ang. get drunk ¯ drink, ros. zapit;sq-zapitsja.

spiec ]si"\ proces.

¯ s` % ˚piec ]si"\. podda: co dzia=aniu wysokiej temperatury. staropol. spyekl ˘ spiec – 1. upiec, 2. z='czy:, stopi:. =ac. 1. assare, 2. coniungere, ligare. ang. ]ciasto\ bake, ]mi"so\ roast, grill, ]pali:\ burn, scorch, ros. ispeh;-ispiecz, zapeh;. †spiek=o>: up[r, zatwardzia=o>:. staropol. obstinacio, spekloscz w

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

slosczy. =ac. pertinacia, obstinatio ˘ franc. obstination, >redniow. ang. obstinacie, ang. obstinancy, ros. uprqmstvo, uporstvo. †spiek=y lodowy, >ci"ty w l[d. staropol. 1466 lyskavicz' spyekl' ]>lizgawic' “spiek='”\, =ac. glacialis, congelatus, ang. glaciated, turned into ice, ros. ledqnoj-ledianoj.

spiek-ota(alnia meteor.

upalna, sucha pogoda; upa=, /ar id'cy od s=o<ca. ¯ piec ˘ wy(przy(za•pieka:. sk•war  s•piekota; warzy:  piec. do•skwiera:  przy•pieka:. ang. heat ]in summer\, sun heat, ros. 'ara-/ara.

†spieni: proces.

uczyni: pienistym, ubi: na pian". ¯ s` ]czas dok.\ % piana. staropol. spyenyonem ]spienionym\. =ac. spunare, spunam facere. spiera: ¯ sp[r, zaprzeczecza:, argumentowa:, wdawa: si" w dysput". staropol. spiera: – opiera:, ang. to argue, dispute, contention, ros. sporit-sporit, disputdisput, ssora-ssora, rasprq-rasprja. ˚prza. spieszy: ruch. ¯ piechota. uczyni: jezdnych piechot'. r[/ne od >pieszy: ]i>: z szybk' pomoc', ¯ po>piesznie, po>piech\. 1. spi"cie rzecz ='cz'ca dwie cz">ci, spinka, haftka, szpilka, guzik. staropol. 1468 spyancze, ca 1500 sponky albo spy'czye; spy'czye vel spen ˘ spi"cie – ozdobna sprz'czka, klamra. >redniow. ang. claspe, clapse, ang. clasp ]zapinka, klamra\, ros. ]odzie/y\ prq'ka-}†pra/ka|, ]ksi'/ki\ zastë'ka-zastio/ka. 2. spi"cie zwarcie, starcie si" przeciwnych pogl'd[w, jak w elektryce plus z minusem, zderzenie si" s=owem. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie si". =ac. disputare ˘ starofranc. desputer, franc. la querelle, altercation, brouille, le differend, >redniow. ang. disputen, ang. dispute, contention, ros. ssora-ssora, rasprq-raspria. spiker jęz. m[wca. ang. speak(er. †spiknard bot. Lavandula Spica Cav. staropol. 1472 spiknard spica nardi.

†spikn': si" sprzysi"/y: si", zm[wi:. staropol. ca 1500 spyknacz szy'. =ac. coniurare, conspirare ˘ starofranc. conspirer ˘

yy >redniow. ang. conspiren ˘ ang. conspire, franc. commencer a

parier, prendre la parole, conjurer, charmer,

ros. zagovarivat;-zagowariwat. staropol. spiknienie – sprzysi"/enie, zmowa. =ac. coniuratio, conspiratio ˘ starofranc., >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, franc. conspiration, complot, staroros. zagovor=-zagowor.

¢spina anat. ¯ =ac. spina ]ko>: grzbietowa,

plecy\. w Rosji nadal u/ywane.

spina: ¯ s` % ˚pin ]szpilka\. spin-ka(a: drobny przedmiot r[/nego kszta=tu przeznaczony do ='czenia ze sob' stykaj'cych si" cz">ci, np. pukli w=os[w, mankiet[w u koszuli, itp. wg mSjp 1969& spinka – przedmiot przeznaczony do spinania, czyli “mas=o ma>lane”. ¯ s % pin; s=owotw. pokr. szpilka. anglosas. pinn, pokr. niem. pinne ]szpilka\, >redniow. ang. pinne, ang. pin. staropol. spina: – ='czy:. =ac. coniungere, ligare; connectere ˘ ang. connect, ros. svqzyvat;-swiazywat. staropol. spinad=o – ozdobna sprz'czka, klamra, =ac. fibula ornata, ang. ornamented clasp, ros. ukrawennaq prq'ka. spinning ryba. rodzaj w"dki. ang. spinning ¯ spin. †spir maszt; †spirnik maszcik. żegl. wysoki s=up drewniany s=u/'cy do rozpinania /agli, wywieszania flag. baz' «cienka i d=uga cz">:». staropol. malus spir, inde spirnik, niem. speer, anglosas. i >redniow. ang. spere, ang. spear ]1. bro< sk=adaj'ca si" z d=ugiego drzewca, ostro zako<czonego, zwykle metalem lub kamieniem, 2. jego ostrze, 3. ka/de podobne rozwi'znie u/ywane do rzucania; dzida, w=[cznia, oszczep\. spiral-a(ka(ny pokr. zw[j, ci'g=a linia krzywa o coraz dalej zataczaj'cych kr"gach. gr. speira, =ac. spiralis ¯ spira ang. spiral, ros. spiral;.

spiryt-us(ysta(yzm =ac. spititus ]oddech, tchnienie, duch\ ¯ spirare ]dmucha:, tchn':\ ˘ starofranc. espiryt ˘ >redniow. ang. i ang. spiryt. spis lista, wyliczenie przedmiot[w, os[b, czynno>ci, wed=ug z g[ry za=o/onego porz'dku, rejestr, wykaz. ¯ pisa:; po(o•pis.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. spysalem ]spisa=em\, spisan ]spisany\, thegodla spyszacz, skazanye wypysano abo zagaszono ˘ spisa: – 1. zapisa:, zanotowa:, 2. wykre>li:, uniewa/ni:. =ac. 1. conscribere, annotare, 2. delere, irritum facere, ang. 1. write down, 2. strike out, ros. 1. napisat;-napisat, 2. vyherknut;-wyczerknut. staropol. spisane – op=ata uiszczana pisarzowi podatkowemu przy wp=acaniu podatku. spisa broń. kopia, lanca, dzida. spisa: – skopiowa:, odpis. pokr. szpic. niem. spiess. spisa: ¯ s ]od, wy\ % ˚pisa:. spisa: si" ¯ s ]po, za\ % pisa: si" ]wykaza: si" czym> w sprawie\. wo=. 1289 spisaxom-spisachom ]s(od(wy-pisa=em\. †spisek prawn. spisana umowa. =ac. com` ]razem, wsp[lnie\ % trahere ]ci'gn':\ ˘ contrahere ]ci'gn': razem, dobija: targu, mie: zysk\ ˘ contractus ]ci'gn': wsp[lnie\, starofranc. i ang. contract, ros. kontrakt-kontrakt, dogovor-dogowor.

spis-ek(kowa:(kowiec społ.

tajne porozumienie do wsp[lnego osi'gni"cia celu, zmowa, sprzymierzenie, knucie. ¯ pisa: si". staropol. spisowa: si" – spisek zawi'zywa: spisek, spiskowa:. =ac. com` ]wsp[lnie\ % spirare ]od(dycha:\ ˘ conspirare ˘ starofranc. i >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, plot, ros. zagovor-zagowor. ¢spisok s=aw.-ros., pol. by=oby spisek, OE ]odpis\ ¯ s` ]po`, od`, wy`\ % pis. =ac. copia, niem. kopie, franc. copie, >redniow. ang. i ang. copy, ros. spisok=-spisok. †spisowa: si" zrzeka: si". staropol. 1497 zpysuge ssye. =ac. renuntiare, omittere. ang. renounce, resign, ros. otrekat;sq-otrekatsja, otkazyvat;sq-otkazywatsja. 1. †spi/a czy te/ †>pi/a spoż. pokarm, prowiant. staropol. 1428 spysza, 1442 ze szpyz', ca 1455 szpyza edulum ˘ spi/a. =ac. cibus, alimentum, franc. nourriture, le fourrage, ang. food, nourishment, ros. pi]a-piszcza, korm-korm. 2. spi/(owy bronz(owy, stop miedzi, cynku, zawieraj'cy te/ cz"sto o=[w. po>redni-g[rno-niem.


yy

]glocken\spise stop ]na dzwony\. staropol. 1440 spyszy', spize, 1461(67 w spiszach, ca 1500 spyz' cuprum, spyz' metallum ˘ spi/a czy te/ >pi/a – stop miedzi, cyny, i cynku =ac. Brundisium, ital. gr[d Brindisi ˘ $ ital. bronzo ˘ franc. bronze ˘ ang. bronze, ros. bronza-bronza. spi/arnia prowiant, zapasy potraw. ¯ niem. speise ]pokarm, jad=o\. staropol. so= ]spi/arnia\. staropol. 1429 szpiszarnyan ]spi/arni'\, 1437 spyzarna promtuarium, 1440 spizarne cameras – pomieszczenie s=u/'ce do przechowywania zapas[w /ywno>ci, tak/e spichlerz. =ac. panis ]chleb\ ˘ >redniow. =ac. panetaria ˘ starofranc. paneterie, >redniow. ang. i ang. pantry ]ma=y pok[j lub magazynek obok kuchni w kt[rym trzymane s' sk=adniki, naczynia, i porcelana\, ros. kladovaq-k=adowaja, hulan-czu=an. spl-ata:(e>: ruch. ¯ s` % ˚ple>:. ='czy: co z czym, przeci'gaj'c, przek=adaj'c jedno przez drugie, pasma, nici, listwy, pr"ty. czas tera{n. ¯ s` ]czas dok.\ % ple>:. staropol. splatay'cz rancze. staropol. splecenie – po='czenie, splot. staropol. splatanie – uczesanie, fryzura. ang. intertwine, interlace; ]w=osy\ plait, braid, ]np. lin"\ splice, ]koszyki\ to make, ]sznur[wki u buta\ weave, ros. plesti-plesti, plest;.

splendor przepych, >wietno>:, wspania=o>:. =ac. splendor ¯ splendere ]>wieci:\ ˘ starofranc. esplendour, brytyjski ang. splendour, ameryk. ang. splendor. sple>: ¯ splot ¯ plot ]zw[j\. 1. powi'za:, po='czy:, 2. o r"kach – z=o/y: do modlitwy, 3. wpl'ta:, uwik=a: w co>. ¯ s` ]czas dok.\ % ple>:. ˚splata:. staropol. splyotla.

sple>nia=y proces.

pokryty ple>ni', zielonkawoszarym nalotem grzybu na psuj'cych si", rozk=adaj'cych produktach spo/ywczych. ¯ s` ]czas dok.\ % ple><. ˚ple><. staropol. ca 1500 spelsznyaly chleb muscidus panis. =ac. muscore corruptus, franc. moisissure ]ple><\, >redniow. ang. moul, mowlde, ang. mouldy, musty, ros. plesnevelyj-plesniewie=yj. splot skr"t ]nici, w=os[w\. ¯ ple>:.

splun': ruch. ¯ s` % ˚plun':.

¯ plu:. wyrzuci: z ust >lin". staropol. prze zamby pszluuy. =ac. spuere, sputum edere, anglosas. spittan, pokr. du<. spytte, >redniow. ang. spitten ˘ ang. spit, ros. pl[nut;-}†plunut| ]plun':\ ¯ plevat;-plewat ]plu:\. †sp=ache: ma=y kawa=ek roli, pola. staropol. 1418 za wzdanye zplachcza. ¯ s % p=achta ]du/y p=at grubego p=[tna\ ˚p=achta. =ac. parvus ager.

sp=aci: płatn.

¯ s` ]czas dok.\ % ˚p=aci:. staropol. sp=aci: – wywi'za: si" z pieni"/nych zobowi'za<. 1403 splacil; splaczy, 1476 splaczycz ˘ sp=aci:. ang. pay off ]a debt\, ros. uplatit;-up=atit. staropol. 1453 splaczcza varandus; splaczcza ˘ sp=a:ca – ten kt[ry reguluje zobowi'zania zamiast innej osoby do tego zobowi'zanej. sp=ata: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚p=ata:.

sp=aw ruch.

przew[z >ci"tych drzew, drog' wodn', z pr'dem rzeki, g=[wnie bali. ¯ s % p=aw(i: ]nurza:, moczy:\ ¯ =aw ]woda\ ˘ p=ywa:, p=awny, sp=awik. sp=awi: – przewie{: wod', lub up=ynni:, pozby: si" kogo, czego. staropol. sp=aw – przewiezienie, przetransportowanie czego> pr'dem wody, spust. staropol. sp=awi: – przewie{:, przemie>ci: co> drog' wodn', z pr'dem wody.

sp=odzi: 1. utworzy: co, szczeg[lnie dziecko lub utw[r literacki ˘ p=odny pisarz, 2. akt pocz"cia, pocz':. mSjp 1969& «pocz':, urodzi: dziecko». }doro>li nie rodz' si", nawet nie dzieci, lecz noworodki, niemowlaki, J.D.|. s=owotw. pokr. zap=odni•:(enie – prokreacja ¯ pro` ]za`\ % kreacja ]tw[r\ ¯ =ac. procreatus. ˚prokreacja, p=[d. †sp=onia=y bezp=odny ]$\. ¯ s` ]czas dok.\ % p=onny. Ss 1953& ]$\ zdzicza=y. staropol. splonyely byli, zplanieli byly. sp=oszy: strachem spowodowa: ucieczk", zwykle wyjawiaj'c nagle swe pobli/e, np. ptakom, zaj'com, w spos[b niezamierzony, a wi"c z=ym ]szkodliwym\ post"pkiem, obyciem, b="dem my>liwego. mSjp 1969& «przestraszywszy spowodowa: ucieczk", wycofanie si"». Ss 1953& wystraszywszy pobudzi: do ucieczki.

yy ¯ s` ]czas dok.\ % p=ochy ]strachliwy\ ¯ p=ocho ]{le\; p=och  strach. s=aw. z=o ]szkoda\.

sp=onka wojsk.

cz">: naboju broni palnej; zap=on ¯ p=on]':\. sp=oszy: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚p=oszy:. sp=uka: si" ¯ s` % ˚p=uka:. sp=yn': ¯ s` ]czas dok.\ % ˚p=yn':. staropol. 1. odp=yn':, >ciec, opa>:, 2. zniszcze:, 3. straci: si=y, odwag". Ss 1953& opa>: w d[= }nie ma opadania w g[r", do g[ry, J.D.|. staropol. sp=ynienie – up=ywanie, >ciekanie. staropol. sp=ywa: – 1. >cieka:, opada:, 2. niszcze:, rozsypywa: si", 3. traci: si=y, odwag". sp=ywa: ¯ s` % ˚p=ywa:. spo~ daj sobie ]$\.

spocz-':(ynek(ywa:(nij 1. zaprzesta: jakiej> dzia=alno>ci, wy='czy: si" z /ycia, norm, 2. k=a>:, od=o/y:, 3. odda: w inne r"ce, kompetencj", odpowiedzialno>:, obowi'zki. ¯ s % poczyna:; s ]si", sobie\ ˘ spocznij sobie. staropol. spoczyn': – odda: ducha, umrze:, ang. 1. ]wy='czy: si"\ retire, 2. ]od=o/y:\ put aside, 3. ]odda: w r"ce\ power transfer, ¢spod kr'g, grupa. staroros. spod-spod, ros. krug-krug, gruppa-gruppa. spod]e\ ¯ SZ % pod ]blisko, w pobli/u czego, poni/ej, podk=ad\ ˘ sp[d. spodek ¯ sp[d ¯ pod]e\. podstawka, talerzyk pod szklank". spodni odnosz'cy si" do spodu, b"d'cy na spodzie, dolny. ¯ sp[d ]dolna cz">: czego\ ¯ s ]od\. staropol. spodni – le/'cy pod spodem, le/'cy pod czym>. spodnie odzież. ¯ sp[d; dolna cz">: m"skiego ubioru kryj'ca nogi.

spodoba: si", spodobi: si" ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚podoba: si". przypa>: do gustu, by: po czyjej> my>li. staropol. spodoba ny szy', 1484 zpodoba albo yako sye gym b'dzie vydzialo, ca 1500 szpobobalo }si"|, =ac. placere, ros. udob-nost;/nyj/stvo. †spodr'ba: wyr'ba:, wyci':. staropol. a lassy gich spodr'bay, =ac. excidere, ang. cut out, ]lasu\ clear. †spodzich bot. rdest ptasi, Polygonum aviculare L., ˚rdest. staropol. 1460 spodzych. franc. naπade, epi d’eau, pota-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

mot, ang. birdweed, pigweed, lowgrass, staroros. rdest=-rdest. spodziewa: mie: nadziej", oczekiwa:. ¯ s % podziewa: ]przebywa: z dala ¯ straci: z oczu\ ˘ podzia:, zatraci:. spogl'da: ¯ spo` % ˚gl'da:. spo` ^ roz`, raz`.

spoi-:(wo(na(sty proces.

zespoli:, z='czy:, zespawa:; substancja ='cz'ca cz">ci, elementy, jak wapno, cement, gips, lut. staropol. 1403 spoil, 1471 spogysz, sze spolu sesla ˘ spi: – 1. >ci>le z='czy:, sczepi: r[/ne przedmioty lub ich cz">ci, 2. zjednoczy:, zespoli:. staropol. spojenie – 1. to co ='czy, wi'/e ze sob', 2. miejsce po='czenia, zespolenia. ang. weld, ]lutowa:\ solder, ros. svarit;-swarit, spaqt;spajat, soedinit;-sojedinit.

†spojma: 1. o zawieraniu ma=/e<stwa przez m"/czyzn" – wzi': sobie za /on", 2. o zawieraniu ma=/e<stwa przez obie p=cie – zawrze: ma=/e<stwo, pobra: si", ˚brak. =ac. 1. uxorem ducere, 2. matrimonium inire. staropol. spojmowa: – o zawieraniu ma=/e<stwa& bra: sobie za /on".

spo-jrze:(gl'da: ¯ spo` % ˚jrze:. spoziera: ¯ zier, wzrok, {renica. skierowa: wzrok przez moment, nagl'danie. †spok=ada: powali: co. wg Ss 1953& powali: na ziemi" }w rzeczy samej, wa= ^ ziemia ˘ powali: na ziemi", “mas=o ma>lane”, ale rodacy zapomnieli i nie mo/na zarzuci: w tym wypadku “mas=a ma>lanego” bo mo/na powali: na mat", =o/e, itp., J.D.|. pad ]pion\, leg, k=ad, wa=, r[w ]poziom\ ˘ pok=ada: ^ polega:; po=o/enie, mjsc. R[wne, R[wno ]Staroziem\; ziom ]poziom(ka, ziomek\ ¯ ziemia. ˚poziom. staropol. 1466 spokladala. =ac. sternere, ang. knock down, bring to the ground, ros. prisu'dat;-prisu/dat. spok-[j(ojnie(ny cisza, =agodne usposobienie, pogodne, opanowane. staropol. ca 1500 spokoy ˘ spok[j – brak trosk, k=opot[w. staropol. spokojnie – 1. bez trosk, bezpiecznie, 2. pokojowo, =agodnie, 3. nie doznaj'c przerwy lub innych przeszk[d. staropol. spokojno – nie doznaj'c przerwy i innych przeszk[d w

posiadaniu nieruchomo>ci. staropol. spokojny – 1. pokojowy, nienapastliwy, przyjazny, =agodny, 2. beztroski, bezpieczny, 3. nie doznaj'cy przerwy lub innych przeszk[d w posiadaniu nieruchomo>ci. franc. calme, tranquillite, silence, ang. calm, tranquility, silence, serenity, ros. tiwina-tiszina. wo=. 1289 poko≥-pokoja ]spokoju\, pokoœ-pokoja ]s(pokoju\, s=aw. pokoi ˘ ros. spokoj/nyj, daj sobie spok[j – synonimem. †spolec ogarn':, spa>: na kogo>. staropol. spolegl ˘ spolec.

spoliczkowa: ruch.

uderzy: w twarz. ¯ s` ]czas dok.\ % policzek ¯ po` ]u`, na`\ % lico ]twarz\. staropol. 1472 spolyczkowal. niem. nizin sklapp, niem. klaps, ang. slap in the face ]d{wi"kona>ladowcze\, ros. po]ëhina-poszczioczina. †spolity pospolity, zwyczajny. staropol. o spolitem mlynarzv, staro=ac. commoinos ˘ communis, starofranc. comun, >redniow. ang. commun, ang. common, ros. obyknovennyj-obyknowiennyj, obyhnyj-obycznyj.

spo=e-m(czny(cznik(e<stwo razem; wsp[ln•ie(ota; do spo=u. spo` ^ raz` ˘ spo•=em ^ raz•em. staropol. 1408 szpolem, 1498, ca 1500 spolem ˘ spo=em, spo=u – razem z innymi, wsp[lnie. staropol. spo=ecznie – wsp[lnie, razem. staropol. spo=eczno>: – wsp[lne po/ycie, wsp[lnota, przyja{<. spo=eczny – wsp[lny. ang. ]spo=em\ common, ]do spo=u, wsp[lnie\ in common, ]spo=eczno>:\ community, ]spo=eczny\ social, ros. ]wsp[lny\ ob]ij-obszczij, ]publiczny\ ob]estvennyj, ]spo=eczno>:\ ob]estvo. ˚gmin ]posp[lstwo, spo=eczno>:\.

†spo=ucielesny stanowi'cy jedno cia=o, jedno>:. staropol. spoluczelesnie. =ac. unitas ¯ unus ]jeden\, starofranc. unite, >redniow. ang. unite ˘ ang. unity, ros. edinstvo-edinstwo, edinoduwie-edinoduszie. †spo=udziedzic wsp[=w=a>ciciel. staropol. spolvdzedzyczmy. =ac. coheres, franc. coheritier, ang. joint proprietor, joint-heir, staroros. sonasl≠dnik= ˘ sonaslednik-sonaslednik.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†spo=upomoc społ.

yy

wsp[=praca, wsp[=dzia=anie. p[{no=ac. cooperatio ˘ franc. cooperation, collaboration, ang. cooperation, collaboration, ros. sotrudnihestvo, sodejstvie-sodiejstwie. †spo=urycerz towarzysz walki. staropol. spolvricerzewy. =ac. commilitio. †spomina: wspomina:, przywodzi: na pami":, przypomina:. staropol. nye spomynay daremno, =ac. commemorare, reminisci, recordari, rememorare ˘ starofranc. remembrer, >redniow. ang. remembren, ang. remember, ros. pomnit;-pomnit, pripominat;-pripominat. †spomion': ws(przy•pomnie:.

†spomnie: 1. wspomnie:, pomy>le:, 2. rozwa/y:, pomy>le:. staropol. spomnycze, szpomny. =ac. 1. commemorare, reminisci, recordari, 2. considerare, reputare, ang. 1. remember, 2. consider, ros. 1. pomnit;-pomnit, vspomnit;-wspomnit, 2. obdumat;. †spomni-ca(k wspomo/yciel(ka, pomocni-ca(k, wsp[=pracownik. staropol. vyelka spomocznycza, =ac. audiutrix, auditor, ang. supporter, assistant, ros. podder'ka-poddier/ka, pokorvitel;, pomo]nik. †spomo/enie wspomo/enie, wsparcie duchowe lub materialne, zapomoga, pomoc. ¯ s` ]z(za`\ % po % ¯ moc, m[c, mag. ang. support, ros. pomaganie. †spom[c wesprze: duchowo lub materialnie, pom[c. staropol. spomosczye ˘ spom[c, =ac. aliquem adiuvare. ¢spona przeszkoda; bezpo>rednie zagro/enie. staroros. spona-spona, ros. prepona-prepona, prepqtstvie-prepiatstwie.

sponder prawn.

1. zastaw, zabezpieczenie, 2. zobowi'zanie, >lubowanie. =ac. spondere ˘ respond ]odpowied{\. ˚korespond•encja(ent(owa:. †sponka ozdobna sprz'czka, klamra, spinka, te/ naszyjnik, bransoleta. staropol. 1416 sponki, ca 1420 sponka, 1426 sponky, 1428 sponkamy. =ac. fibula ornata, etiam monile, armilla, ang. ornamented clasp, necklace, ros. prq'ka-pria/ka, owejnikoszejnik, o'erel;e-o/erelie.

spontaniczn-ie(y(no>: samorzutny, odruchowy, dobrowolny,


yy

/ywio=owy, zwykle krok w pozytywn' stron"; podj"cie akcji zgodnej z, lub w wyniku naturalnego odczucia, impulsu, bez zewn"trzych uwarunkowa<, wp=ywu i przemy>lenia. =ac. spontaneus ¯ sponte ]z wolnej woli\.

sporadyczn-ie(y nieregularny, rozproszony. gr. sporadikos ¯ sporas ]rozproszony\ =ac. sporadicus, ang. sporadic, ros. sporadiheskij. †sporca ten, co bierze udzia= w sporze, strona procesowa. staropol. a gynszi sporczye. sporny rzecz, przedmiot, do kt[rej nie mniej ni/ dwie strony uzurpuj' prawo. mSjp 1969& b"d'cy przedmiotem sporu. staropol. sporny – b"d'cy przedmiotem sporu. =ac. de quo controversia est. staropol. sporny – swarliwy, k=[tliwy, przeciwny, sprzeczny. =ac. disputare ˘ disputabilis ˘ ang. disputable, ros. spornyj-spornyj. ˚dysputa. sporo, sporze wiele, do>: du/o, lecz nie ca=o>:. staropol. sporo – =atwo, g=adko, obficie. s=owotw. pokr. porowaty ¯ pory. ang. pretty much, many, ros. mnogo-mnogo, mno'estvo-mno/estwo. staropol. sporo>: – powi"kszenie ]co do ilo>ci, wielko>ci\, uczynienie liczniejszym, silniejszym, przyrost.

sport(owiec(owy sport.

:wiczenia i gry maj'ce na celu podniesienie sprawno>ci fizycznej. >redniow. ang. sporte ˘ ang. sport. spory znaczny, do>: du/y, wielki ˘ spory kawa= drogi. przysporzy: ]przyda:\; wydatny. sporysz bot. paso/yt k=os[w zbo/a. spory % rysz ¯ ris ˘ ry/, SzS?. staropol. 1437 sporisz; sporzisz, ca 1465 i 1491 sporysch, ca 1465 sporyszth centinodia, 1460 sporzych febronia ˘ sporysz, sporzysz, sporyszt, sporzych – bot. 1. rdest ptasi, Polygonum aviculare L. 2. sporysz, Claviceps purputer Tul. tak/e staropol. 1472 goricz frugistrum ˘ gorycz ]sporysz, Claviceps purpurea Tul.\. sporz'dzi: wykona: ¯ rz'dzi: ˘ spo` % rz'dzi: ˘ u(przy•rz'dzi:. †sporzy: si" powi"ksza: si". ¯ sporo ]du/o, wiele\. staropol. 1444 sporzi sia. starofranc. enlargier ˘ >redniow. ang. enlargen, ang. enlarge,

yy ros. uvelihivat;-uwielicziwat. †sposabia: przyw=aszcza: sobie. ¯ spo % sobi:. ˚sobi:, skorzy>ci:. staropol. 1466 sposchabia, =ac. appropriare ˘ appropriatus ˘ ang. appropriate, ros. prisvaivat;-priswaiwat.

†sposoba 1. kszta=t, 2. wojsko. by: mo/e forma ˘ formacja ]szyk, rz'd ˘ porz'dek, zarz'dzenie\. ˚spos[b. staropol. ca 1500 zposoba figura, spossobv miliciam ˘ sposoba. =ac. 1. figura, 2. exercitus, ang. 1. form, shape, 2. army, ros. 1. obraz-obraz, 2. vojsko.

†sposobi: 1. przygotowa:, 2. przyw=aszczy: sobie. ˚sposabia:. staropol. kasicze sposobicy s'

kv gedzenv, sposobonim kv gedzenv ˘ sposobi:. =ac. 1. praeparere, instituere, 2. suum facere, sibi vindicare, ang. 1. prepare, make ready, 2. appropriate,

ros. 1. prigotovit;-prigotowit, 2. prisvoit;-priswoit. †sposobienie 1. dzia=anie, 2. zdolno>:, 3. przyrzeczenie, 4. wojsko. staropol. sposchobyenym, 1493 spossobyenye. =ac. 1. actio, 2. facultas, 3. promissum, 4. exercitus, ang. 1. action, 2. ability, 3. promiss, 4. army. ros. 1. delal;nost;-die=alnost, 2. sposobnost;-sposobnost, 3. obe]anie-obieszczanie, 4. vojsko-wojsko. sposobn-o>:(y dosł. got[w ˘ dogodny, sprzyjaj'cy, trafiony czasem. ¯ sposobny ]gotowy, szykowny\ ˘ przy•sposobienie – przy•gotowanie. staropol. sposobny – stosowny, odpowiedni, w=a>ciwy. =ac. opportunus, rectus, anglosas. ger≤de ˘ >redniow. ang. redie ˘ ang. ready, †Old Polish adequate, proper, ros. gotovyj-gotowyj, wo=. 1289 vr≠mœ po∂obnowremia podobno ]sposobn' por"\. †sposobowa: przygotowywa:, gotowym czyni:, przyrz'dza:, formowa:. wg Ss 1953& wykonywa: ]$\. =ac. exsequi, facere ]$\. spos[b metoda, umij"tno>:, mo/liwo>:, rada& mam na niego spos[b, takim sposobem, w ten spos[b, sposobny – dogodny. ¯ spo` ]przy`, z`\ % sobi: ]gotowa:, rz'dzi:, szykowa:\. staropol. zrz'd, zr'd, ca 1400 spo-

sob figuram ˘ spos[b – kszta=t. =ac. figura, †Old Polish form, shape, ros. †obraz-obraz. franc. voie, anglosas. weg ]GJ\, >redniow. ang. wei, way, ang. way, means, ros. sposob-sposob, sredstvo. †spospolicie razem, wsp[lnie. staropol. 1466 spospolicze. =ac. una, communiter, ang. together, jointly, in common, ros. razom-razom, sovkupno.

spostrze-c(gawczy(galny(/enie CG?; s ^ za; po ^ u; strzec ^ zwa/a: ˘ s•po•strzec  za•u•wa/y:. wyodr"bni: co wzrokiem, zwr[ci: uwag" na co ¯ spo % strzec ]pilnowa:\. staropol. spostrzec si" ]zmie>ci: si"\. ¯ s % postrzec ¯ po % strzec, strzeg=. ang. perceive, notice ]spostrzega:\,

percepti-ve(veness(on

]spostrze•gawczy(gawczo>:(/enie\, ros. o]u]-at;/it;, ]zauwa/y:\ usmatrivat;, zame-hat;/tit;-zamie•czat(tit. spotka: zdarz. natkn': si" na kogo, zetkn':. ¯ spo` ]na`\ % tka: ¯ tkn':. spotka: si" – synonimem. ang. spot ¯ >redniow. holend. spotte ¯ pokr. staronord. spotti ]ma=e miejsce na ziemi\.

spowi-ed{(ednik(ada: rel.

¯ s` ]po`, od`, wy`\ % powiada: ¯ po` % wiedzie:; ¯ spo` ]spo=em, do spo=u, razem\ % wied{ ¯ wiedzie:, m[wi:. ˚¢fess. wyznanie grzech[w ksi"dzu-grzesznikowi, by lepiej czu= si" /e nie jest sam w tym, co robi; g=[wna obawa pederast[w. t=um. =ac. confessus ¯ confiteri ¯ com` ]razem, do spo=u\ % fateri ]przyj': do wiadomo>ci\ ¯ wiedzie:. staropol. spowiada:, spowieda:, spowiada: si", spowieda: si" – 1. g=osi:, wypowiada:, 2. g=osi: chwa=", wys=awia:, 3. s=ucha: czyjego> wyznania grzech[w dla udzielenia rozgrzeszenia, 4. spowiada: si" – wyznawa: grzechy kap=anowi dla uzyskania rozgrzeszenia. =ac. 1. praedicare, eloqui, 2. laudes canere, laudibus effere. staropol. spowiedniczy – pozostaj'cy w zwi'zku ze spowiednikami, tj. wyznawcami Chrystusa, zwolennikami. staropol. spowiednik – wielbiciel Chrystusa, oddany zwolennik, wyznawca. staropol. spowiedzie: – zezna:, zwierzy: si", przyzna: si". staropol. spowied{ – 1. g=oszenie chwa=y, wys=awianie, 2. wyznanie grzech[w przed kap=a-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

nem w celu uzyskania rozgrzeszenia. =ac. com` % fateri ˘ confiteri ˘ confessus ˘ p[{no=ac. confessare ˘ starofranc. confesser ]spowiada: si"\, professer ]g=osi:, naucza:\, >redniow. ang. confessen, ang. confess, ros. ispovedyvat; -ispowiedywat, ispovedyvat;sq -ispowiedywatsja.

spowodowa: ¯ s` ]czas dok., z`\ % pow[d. †spowyszy: ruch. ¢spowy/szy:, wywy/szy:, wynie>: nad innych. ¯ spo` ]z`\ % wysz % `y: ¯ wysoko. staropol. spowyszona. =ac. aliquem super alios effere, exaltare; elevare ]podnie>:\ ˘ elevatus ˘ franc. elever, ang. elevate, ros. vozvysit;-wozwysit. spoza zza. ¯ spo` ]z`\ % za. spoziera: spogl'da:. ¯ {renica.

†spo/ec proces.

spali:, po/arem zniszczy:, dosł. z/ec. ¯ spo` ]z`\ % /ec ]pali:\. staropol. 1441 nye sposdzgla. anglosas. b≤rnan, bernan, >redniow. ang. bernen, bernnen, ang. burn, ros. ob'eh;-ob/ecz ¯ ob'igat;-ob/igat.

spo/y-cie(j(wczy(wca spoż.

konsumpcja. ¯ spo % /y ]/ywno>:\ % cie. sp[d(nica Ø ^ A, spad, d[= ]rzeczy, np. odzie/y\ ¯ s ]od\ % pad ]pion\. spodnie, sp[dnica, spodek; pada:. staropol. we spod – pod spodem, na d[=, ni/ej. =ac. deorsum, subter, starofranc. le bas, ang. bottom, down, lower part, ros. niz=-niz, ni'naq hast;. wo=. 1289 ispodnœ≥-ispodniaja ]dolna\. sp[jnik jęz. ¯ spaja:, Ø ^ A

sp[=-ka(dzielnia(g=oska(kowa: społ. do spo=u, razem, wsp[lnie.

ang. partnership, company, ros. tovari]estvo, kompaniq-kompanija, ob]estvo-obszczestwo. staropol. sp[=ek – wsp[lno>:, zwi'zek. staropol. sp[lnie – razem, wsp[lnie. staropol. sp[lnik – 1. wsp[lnik, 2. po>rednik. staropol. sp[lno>: – wzajemno>:. staropol. sp[lny, sp[lni – wzajemny, obustronny. sp[r, sporny zdarz. sprzecz•ka(ny, polemika, dyskusja, dysputa. spo`, sp[` ^ raz`, roz` ˘ sp[•r ^ raz•pria, spo•=em ^ raz•em. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie. ˚sporny, dysputa, prza, sprzeczka. staropol. sp[r, spora – zatarg,

sprawa sporna, rozstrzygana w drodze post"powania s'dowego. franc. conflict, differend, contestation, altercation, ang. dispute, contention, ros. rasprq-rasprja, †raspra.

sp[{ni-a:(i:(alski(enie ¯ p[{no.

spra: proces. ¯ s` % ˚pra:.

usun': brud z bielizny przy u/yciu wody. staropol. sperze rvcho sve, =ac. lintea lavare, franc. laver, anglosas. w≤scan, >redniow. ang. wasshen ˘ ang. to wash, ros. steret;-steret ¯ stirat;. sprawi: ¯ s` % ˚prawi:. 1. wykona:, dosł. da: ¯ s ]czas dok., wzmocn., po\ % prawi: ]da:\ ¯ praw ]da, tak\ ˘ sprawi: komu lanie ]da: =upnia\, sprawi: ]zada: co, np. b[lu\, 2. dawn. przygotowa: co, szykowa: ]wo=. naradzi:\ ¯ radzi: ]zarz'dzi:; na`, za`, po`....\, ˚rz'd, da:. †spr'g=y odczuwaj'cy pragnienie, cierpi'cy na niedostatek napoj[w, ˚spragniony. staropol. spraglego napogicz. spragniony /'dny czego, szczeg[lnie wody, jad=a. staropol. sprag=y – spragniony. staropol. spragn': si" – odczu: brak, niedostatek napoj[w, sta: si" spragnionym. pierwotnie praga – 1. jad=o, 2. picie, =akn': ]/'dza wody\ ¯ =a` 1. woda ¯ niem. wasser, ang. water, 2. chcie: ¯ ang. want. anglosas. thurst ]pragnienie\, pokr. niem. durst ]pragnienie\, >redniow. ang. thirst, thurst, ang. thirst, ros. 'a'da-/a/da. anglosas. thurstig ]spragniony\, >redniow. ang. thyrsti, ang. thirsty, ros. 'a'du]ij ¯ 'a'da/t;, alhnyj-alcznyj ¯ alkat;. †spraktykowa: zjedna:, przyci'gn': na swoj' stron". =ac. unus ]jeden\ ˘ unire ]jedna:\ ˘ unitus ]pojednano\ ˘ >redniow. ang. unyten, ang. unite, ros. soedinqt;/it;-sojedin-jat(it. sprawa s=owo o wielorakim zastosowaniu, wynik=ym ze swej podstawy «praw» o kilku r[/nych znaczeniach – 1. rz'd ˘ sprawowa: urz'd, 2. prawo ˘ prawda, sprawa s'dowa, 3. s=uszno>: ˘ sprawiedliwo>:, 4. czyn ˘ sprawny ]na chodzie\, naprawi:, wprawi: }w ruch|. s=owotw. pochodne& prowadnica, prawi:, praw – prow]adzi:\ OA. praw ]rz'd\ ˘ wszystkie& =ad, w=ada:, sprawiedliwo>:, porz'dek ˘ szereg, rz'd, szyk ˘ szykowa:, gotowa: si". 1. prawi:& opowiada:, zda:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

yy

relacjonowa: ˘ sprawozdanie, zda: spraw" – opisa: j'; zda: sobie spraw" – uprzytomni:, urzeczywistni:; sprawny ^ zdatny ˘ usprawnienie ^ uzdatnienie, 2. prawo, piast•a(owa:; sprawowa: urz'd – piastowa:; prowadzi: rzeczy, 3. zagadnienie, kwestia, problem; rozstrzygn': spraw", sprawa pilna, dra/liwa, s'dowa ]rozprawa ¯ prawo\, 4. tok rzeczy, ch[d, dotyczy ˘ obchodzi; nie moja sprawa ]nie obchodzi, nie dotyczy\, o co chodzi$ ]co za sprawa$\. staropol. sprawa – 1. kierowanie, zarz'd, opieka, 2. usprawiedliwienie si", oczyszczenie z zarzut[w, udowodnienie niewinno>ci, 3. porozumienie, umowa, polubowne za=atwienie sporu, 4. dzia=anie, 5. wgl'd wewn"trzny, posta:, 6. naprawienie, 7. prawo, 8. rzecz do za=atwienia, 9. ]=uk, kusza\ do sprawy – got[w do u/ycia, staropol. sprawca – 1. ten kto kieruje, zarz'dza, rz'dca, prze=o/ony, opiekun, 2. tw[rca. staropol. sprawiacz – 1. ten kto co> przygotowuje, poprzednik, 2. budowniczy. staropol. sprawia: – 1. kierowa:, prowadzi:, zarz'dza:, 2. usprawiedliwia:, wykazywa: niewinno>:, 3. przygotowywa:, przysposabia:, 4. sporz'dza:, wykonywa:, zleca: wykonanie, 5. spe=nia: powinno>:, pos=ugi, wywi'zywa: si" z obowi'zk[w, czyni: zado>:, 6. powodowa:, wywo=ywa:, 7. dzia=a:, czyni:. staropol. sprawienie – 1. zarz'dzanie, opiekowanie si", 2. usprawiedliwienie, wykazanie niewinno>ci, 3. wykonanie, 4. polepszenie, poprawa, 5. budowla. staropol. sprawianie – 1. przygotowywanie, przysposabianie, te/ naprawianie, polepszanie, 2. dzia=anie. staropol. sprawiciel – tw[rca. staropol. sprawiacz – ten kto kieruje, zarz'dza, opiekuje si". staropol. sprawi: – 1. pokierowa:, poprowadzi:, rz'dzi:, 2. usprawiedliwi:, uniewinni:, 3. przygotowa:, przysposobi:,


yy

uczyni: zdatnym do u/ytku, 4. sporz'dzi:, zrobi:, wykona:, 5. zrealizowa:, uskuteczni:, 6. spowodowa:, wywo=a:, 7. zapewni: komu> powodzenie, 8. sprawi: si" – ugodzi: si", za=atwi: sp[r polubownie. staropol. sprawnie – zgodnie z przepisami prawnymi, tak jak prawo wymaga, zgodnie ze zwyczajem. staropol. sprawny – 1. sprawiedliwy, uczciwy, prawy, 2. zgodny z przepisami prawnymi, 3. doskona=y, wolny od brak[w. staropol. sprawowa: – 1. kierowa:, prowadzi:, zarz'dza:, 2. przygotowywa:, przysposabia:, 3. powodowa:, wywo=ywa:, 4. przekazywa: wiadomo>ci, zawiadamia:, informowa:. staropol. sprawowanie – w=adza, rz'dy. staropol. sprawuj'cy – taki kt[ry ma by: wykonany, zbudowany. wg Ss 2011, staropol. sprawa – 1. porz'dek, =ad, 2. post"pek, 3. bitwa, wojna, 4. rz'dy, dow[dztwo. Sprawca – stw[rca, w=adca, panuj'cy, sprawi: – 1. sporz'dzi:, wykona:, zrobi:, 2. opatrzy:, 3 naprostowa:, 4. ustawi:, sprawiony – ustawiony w szyku bojowym, sprawnie – sprawiedliwie, s=usznie, prawnie, sprawny – sprawiedliwy, sprawowa: – kierowa:, powodowa:, wychowywa:, sprawowa: si" – t=umaczy:, usprawiedliwia: si", sprawy – post"pki, uczynki, post"powanie. ros. sprava-sprawa ]z prawa\, ang. affair, matter& what’s the matter$ ]co za sprawa$\ ¯ =ac. materia; it does not matter ]nie ma sprawy, niewa/ne, nieistotne\. spraw-ca(ka, KC, ten, kto spowodowa= spraw", problem, by= przyczyn' czego, zwykle o negatywnym wyd{wi"ku, zwi'zane z pobiciem, wybrykiem i innymi karalnymi; sprawka – czyn koliduj'cy z przyj"tymi obyczajami, prawem. ˚sprawa. =ac. per` ]poprzez, na wskor>\ % patrare ]skutkowa:\ ˘ perpetrare ˘ perpetratus ˘ ang. perpetrator, ros. vinovnik, prestupnik, soverwitel;-sowierszitiel. sprawdz-a:(ian ¯ praw. ujawnia: stan rzeczywisty, s=uszny, zgodny z prawem. sprawi-:(a: powodowa:, urz'dza:, wywo=ywa:. sprawiedliwo>: obiektywizm, bezstronno>:, s=uszno>:, racja, ¯ praw]y\. staropol. sprawiedliwo: – post"powanie zgodne z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi. staropol. sprawiedl-iwo>:(no>: –

yy 1. boskie prawo moralne, boska nauka moralno>ci, 2. post"powanie zgodne z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi, uczynek s=uszny, wynikaj'cy z zasad moralnych, 3. s=uszny, bezstronny s'd, wyrok, obiektywne os'dzanie, 4. s=uszno>:, racja. staropol. sprawiedl-iwie(nie( (niwie(niwy(ny, sprawiedny – 1. zgodnie z przyj"tymi zasadami moralnymi, uczciwie, 2. zgodnie z przepisami prawnymi, tak jak prawo wymaga, 3. bezstronnie, s=usznie, w oparciu o bezstronny os'd. staropol. sprawiedliwy – 1. post"puj'cy zgodnie z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi, uczciwy, prawy, 2. zgodny z przepisami prawnymi, taki jak prawo wymaga, 3. bezstronny, oceniaj'cy, rozstrzygaj'cy bezstronnie, s=usznie, 4. oczyszczony z zarzut[w, usprawiedliwiony od pos'dzenie, niewinny, 5. s=uszny, oparty na bezstronnym os'dzie, 6. nale/yty, w=a>ciwy, rzetelny, nieoszukany. sprawn-y(o>: na chodzie, czynn-y(o>:, dobrze wy:wiczony, zr"czny w ruchach. ˚sprawa.

sprawozda-nie(wca(wczo>:( (wczy ustna lub pisemna relacja, przekazanie ich, ¯ zdanie spraw. sprawunek przedmiot zakupiony. ¯ sprawi: sobie.

spr"/-yna(ysty(arka(enie(y:( (ynowy(ysty techn. ros. pryg ¯ ang. spring. spr•"•/•yn•a – spr•in•g, in ^ en ˘ ".

sprint(er sport. bieg(acz na kr[tki

dystans, staronord. spretta ]biec\, >redniow. ang. sprenten, ang. sprint. sprosi: ¯ s` % ˚prosi:.

sprosta: 1. podo=a:, naprawi:, skorygowa:, 2. stan': na jednakowym poziomie, dor[wna:. ¯ s % pro ]przeciw\ % sta:. s=aw. stati proti.

sprostowa: 1. wyprowadzi: na prosto, s=uszne; naprawi:, usun': b='d, nie>cis=o>:, 2. uczyni: prostym. ¯ s` ]czas dok.\ % prosto. franc. redresser, arranger, ang. straighten ¯ straight ]prosto\, ros. vyprqmit;-wypriamit.

†sproszczenie wy(z•bawienie, uwolnienie. staropol. sproszczenye.

=ac. salus, liberatio, franc. le salut, sauvetage; deliverance, liberation, ang. liberation, ros. spasenie-spasienie, osvobo'denie-oswobo/denie.

†spro>ci: 1. uwolni:, 2. zwr[ci:, skierowa:. =ac. 1. liberare, 2. dirigere, ang. 1. release, 2. turn, direct, ros. 1. osvobo'dit;-oswobo/dit, vypustit; na vol[. spro>n-y(e lubuj'cy si" w dwuznacznych sytuacjach, aluzjach, dowcipach, dotycz'cych cz">ci intymnych, reprodukcyjnych, cia=a, ˚dwuznacznik. ¯ prosiak, >wi<skie ]brudne\ /arty. staropol. sprosny, sprostny – 1. tani, bez warto>ci, albo ma=ej warto>ci, lichy, marny, 2. niecny, niegodziwy, nikczemny, 3. niemoralny, nieprzyzwoity, 4. obra{liwy, 5. wzbudzaj'cy wstr"t, odraz", r[wnie/ wzgard", 6. skromny, niewyszukany, 7. prosty, ubogi, 8. o p=[tnie – surowy, gruby. staropol. sprostnie – spro>nie, zuchwale, bez nale/ytej czci. staropol. sprosno>:, sprostno>: – 1. to co budzi odraz", obrzydzenie, czyn niemoralny, 2. nieprzyzwoito>:, bezwstyd, 3. brzytota, szpetota, 4. nudno>ci, wymioty. wg Ss 2011, staropol. spro>ny – 1. prostacki, nieobyczajny, 2. okropny, haniebny. anglosas. fylthe, >redniow. ang. filthe, fulthe, felthe, ang. filth ]brud\ ˘ filthy ]brudny, spro>ny, tj. wulgarny\, ros. neblagopristojnyj. sprowadzi: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚prowadzi:. spr[bowa: ¯ s` ]wzmocn.\ ˚pr[bowa: ¯ pr[ba. †spr[chna: zgin':, zmarnie:. staropol. nygd nye sprochna. =ac. perire, tabescere, ang. perish, languish, ros. pogibnut;, umret;, haxnut;, tomit;.

†spr[chn': proces.

zgni:, zmarnie:. =ac. putrescere, tabescere, dissolvi, dilabi, staropol. spr[chnia=o>: – zepsucie, zgnilizna, staropol. spr[chnia=y – 1. u=omny, =atwo si" psuj'cy, zepsuty, zu/yty, 2. ulegaj'cy zgniciu, zepsuciu. staropol. spr[chnie: czy spr[chna: – zgni:, zepsu: si".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

†spr[/ni: zaj':, zatrudni:. staropol. spr[{ni:. =ac. implicare ˘ franc. employer, ang. employ, ros. dat; zamqtie. †spr[/no>: nierozwa/ny post"pek. staropol. spr[zno>:. =ac. inconsiderate, temere factum. >redniow. niem. nizin, >redniow. ang. slippen ˘ ang. slip, ros. vpadat;, vpast; v owibku. ˚spust ]pr[/n\; s % lip ]usta\ ˘ sp % ust ˘ spust. †sprys /erd{ do popychania =odzi. staropol. 1437 spris precentaculum. spryt(ny(nie zr"czny, szybki i m'dry, umiej'cy sobie radzi:. anglosas. sprytlan ]id'cy do przodu, w przedzie, zryw, ang. to come forth\, pokr. pryg-pryg ]spr"/yna, skok\. sprytny kot, fryga. sprz'c(zka ¯ prz"g ]ci'g\, >ci'g. s – spi':, z='czy: w pewn' ca=o>:. rodzaj zapi"cia, klamra. ¯ uprz'/, sprz"g=o, ¯ sprz"g•a:(n':, CG ]ci'gn':\ ˘ zaci'g, w alfabetach, gdy liter" G wymieni=o C& gr. A, B, G, D..., =ac. A, B, C, D.... staropol. sprz'c si" – po='czy: w jednym zaprz"gu par" koni lub wo=[w nale/'cych do dw[ch r[/nych w=a>cicieli. sprz'ta-:(czka(nie =adz•i:(enie, porz'dkowa•:(nie. s=owotw. pokr. sprz"t. s=aw. prœtat;-priatat ]kry:, przechowywa:\. ¯ scrutiny ˘ ˚skrz"tny, U ˘ Å, ´, sprz"t ]drobne przybory\, sprz'ta:, skrzat. staropol. 1423 sprzathnacz ˘ sprz'tn': – zebra: z pola. ang. put in order, †Old Polish harvest, ros. privodit; v porqdok. †sprz'/e< społ. s'siad, wsp[lnik. staropol. 1497 sprz'znye. ang. neighbour; partner ]wsp[lnik\, accomplice ]wsp[lnik w zbrodni, z=ym uczynku\, ros. sosed-sosied, uhastnik. sprz'/ka ¯ ¢prz"g ]ci'g\. por. sprz'czka.

sprzec-zka(iw(iwia:(za: przeczy: ]k=[ci: si"\ ¯ przekora. staropol. przecza, prza, ]ostra wymiana s=[w mi"dzy niezgadzaj'cymi si" lu{mi, osobami, k=[tnia\. baz' przekora ¯ kora ]wzd=u/, zgodno>:\, niezgodno>:. staropol. sprzeczny – sk=[cony, niezgodny. staropol. sprzeciwia: si" – stawia: op[r, przeciwstawia: si". =ac. resistere, adversari, ang.

yy resist, ros. soprotivlqt;sq. staropol. sprzeciwi: si" – 1. przeciwstawi: si", zbuntowa: si", stawi: op[r, 2. mie: wrogie zamiary wobec kogo>. staropol. sprzeciwienie – sprzeczno>:, niezgodno>:. staropol. sprzeciwie<stwo – spisek, knowania. staropol. sprzeciwno>: – op[r, sprzeciw. ang. agrument, contention, squabble, ros. sporit;-sporit, rasprq-rasprja, ssora-ssora.

sprzed ¯ s ]z\ % przed ]prz[d, za\ ˘ zza.

sprzeda-:(/(/ny(wca(dajny(: si" ¯ s % prze ]pro\ % da: ]kaza:\ ¯ s % przekaza:. staropol. 1410 sprzedal, sprzedala, sprzedagcesz ]sprzedajcie/\ – odst'pi: za pieni'dze, =ac. aliquid vendere, goth. saljan, anglosas. sellan, >redniow. ang. sellen, ang. sell, ros. prodat;/sq-prodat(sja. s=aw.-ros. ]prze ^ pro\, Latopis 1116 proda'a-proda/a ]ubytek\.

sprzeniewierzy: ¯ s` % prze % nie ˚wierzy: ¯ sprze` ]czas dok., jak sprze•da: ^ przekaza:\ % nie ]˘ sprzenie ^ przekazanie\ % wiara ]po(za•wierzonego\. przyw=aszczy: sobie powierzone, cudze mienie, pieni'dze, itp., lub przekaza: je komu w nieuczciwy, skryty spos[b, defraudow:. staropol. zniewierza:, starofranc. en` % besillier ˘ embesillier ˘ anglofranc. enbesiler ˘ ang. embezzle, ros. prisvoi-vat;/t;priswoi•wat(t.

†sprzewraca: 1. wywr[ci:, powywraca:, 2. zniszczy:, zburzy:. staropol. y stoly sprzevraczal. =ac. 1. evertere, 2. destruere, delere, franc. 1. tourner sens dessus dessous; renverser, ang. 1. overturn, to turn or throw over, ros. 1. oprokinut;-oprokinut. †sprzezbo/ny nieszcz">liwy. staropol. sprzezbosznych. =ac. infelix, franc. malheureux, ang. unhappy. sprz"g(a: ¯ sprz"g ]ci'g\, sprz'/ka ]>ci'gawka\, sprz'czka; s – spina:. staropol. sprz"ga, sprz"/a, sprz"/aj – para koni lub wo=[w nale/'cych do r[/nych w=a>cicieli, zaprz"gni"tych razem do jednego wozu, p=uga, itp. ang. couple, join,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. soedinqt;-soedinjat. sprz"t rozumiany w liczbie mnogiej; u/yteczno>:, drobne przedmioty podlegaj'ce porz'dkowaniu, przesuwaniu, ustawianiu, po sko<czonej pracy, dniu, jak narz"dzia, np. taczki, sprz"t kuchenny, np. naczynia, tak/e meble jako sprz"t gospodarstwa domowego, rzeczy ruchome. wszystko co jest u/yteczne do wykonania czynno>ci, zadania, nazwa og[lna. sprz"t kuchenny – naczynia, przybory, sprz"t ogrodnika – =opaty, grabie. ¯ ang. scrutiny ¯ starofranc. scrutinie ¯ p[{no=ac. scrutinium ˘ skrz"tnie, sprz"tny ]skrz"tny\, sprz"t, sprz'ta:, U ˘ Å, ´, ˚skrz"tny. =ac. utensilis ]sprz"t kuchenny, w tym garnki\ ˘ starofranc. utensile, >redniow. ang. utensele, ang. utensil ˘ utensils, ros. posuda-posuda, utvar;. †sprz"tny skrz"tny. †sprzyjacieli: z='czy: przyja{ni'. staropol. sprzygyaczelilem. =ac. amicitia coniungere, ang. to unite by friendship, ros. soedinit; dru'boj, pokrovitel;stvovat;. sprzyja: by: usposobnionym przychylnie, po my>li, dopisywa:. ¯ s % przyja:, ¯ przy ]pro\ % ja: ]j':\. staropol. sprzyja{liwy – sprzyjaj'cy, przychylny. =ac. favere ]przychyla: si", sk=ania: si"\ ˘ favor ]dobra wola\ ˘ starofranc., >redniow. ang. favour, ang. favour(able, ros. blagosklonn-ost;/yjb=agosk=onn-ost(yj.

sprzymierz-eniec(y: ¯ przymierze.

†sprzypowie>ci: ¯ s % przypowiast. staropol. sprzypowieszczony – zwi'zany z przypowiastem, wynikaj'cy z przypowiastu, z przypuszczenia. staropol. sprzypowieszczony rok – termin s'dowy wyznaczony dla zado>:uczynienia wcze>niej ju/ wydanemu wyrokowi. †sprzysi'c si" zm[wi: si", uknu:, zorganizowa: spisek. staropol. 1425 sprzisangli }si"|, =ac. coniurare; conspirare ˘ starofranc. conspirer, >redniow. ang. conspiren, ang. conspire, ros. umywlqt;-†umyszlat, sostavit; zagovor-sostawit zagowor, sgovorit;sq. staropol. sprzysi"/enie – spisek, zmowa. =ac. conspirare,


yy

franc. complot, conspiration, starofranc. i >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, ros. zagovor-zagowor. †spuchlany spuchni"ty, obrz"k=y, dotkni"ty puchlin' wodn'. staropol. ca 1500 spuchlane. =ac. tumidus, turgidus, hydropicus.

†spuch=y spuchni"ty, obrz"k=y, nabrzmia=y. ¯ puchl ]miekkie ˘ opuchlizna\ ¯ =ac. pulcher ]pi"kna\ lchchl. staropol. ca 1500 spuchle. =ac. tumidus, turgidus, franc. enfler, gonfler, niem. angeschwollen, ]an\schwellen, >redniow. ang. swellen ]opuchlizna\, ang. swollen ]opuchni"ty\ ¯ swell, ros. opuxol;-opuchol. †spude bli/ej nieznana jednostka miary cia= sypkich, u/ywana w Wiekach Írednich; ˚sp'd. staropol. sp'd; ø, u ˘ pol. ', ". staropol. 1408 spandi, 1409 spand, 1421 videlicet sp'di, 1433 modios vlg. spød,1434 y ssp'nd rszi, 1434 spanda ofsa i corcza rszi, Spude lub Spudo, wg niem. Volxa, ?mudzin – wg Duisburga – pan znakomity i prawowierno>ci zwolennik, wezwa= Krzy/akow do Putenik, w Litwie, w lata po 1307. Mnie nie uda=o si" ustali:. Najbli/szym terminem pisowni' i znaczeniem jest anglosas. pudd ]r[w\ ˘ >redniow. ang. zdrobn. podel ˘ ang. puddle ]1. ka=u/a, szczeg[lnie rozlana woda w bezruchu, 2. g"sta mieszanina gliny i czasem piasku, z wod'\. Termin zawiera wskaz[wk" co do wielko>ci ]miara czego – ka=u/a\, jak i cia=a sypkiego ]glina, czasem piasek\. Przy tym, w j"zykach Nordyk[w – anglosaskim i >redniow. angielskim. Inne kombinacje pisowni nie daj' /adnych wynik[w. ˚spinka ¯ s % pinn, tak i spude ]staropol. sp'd\ ¯ s % pudd. Na moje wyczucie – mo/e ok. 15 litr[w, i mo/e w zwi'zku ze staroros. pud ^ 16,380 kg ]˚miara\, zdecydowanie – jednostka mieszcz'ca si" w naczyniu drewnianym, becz[=ce, cebrze, ˚sp'downik. †spuka: si" p"kn':, rozpa>: si". ¯ s % s=aw.-ros. puk ]p"k\, U ˘ Å, ´. staropol. spukaloby sze. =ac. rumpi, dilabi. ang. to pop, to burst, ros. puk-puk ]gar>:, wi'zka, p"k\ ˘ pukat;-pukat ]p"ka:\.

†spusk ruch.

spuszczanie wody ze stawu, te/ ryby wybierane po spuszczeniu wody ze stawu. staropol. 1493 spusky.

spust(owy techn.

yy urz'dzenie zwalniaj'ce. w broni palnej, zamek, zasuwa, rygiel. ¯ s ]o\ % pust ]pr[/n, pad\ ¯ pu>ci:; pust ]pr[/n, niech\ ˘ miech, MN. skojarzenie& anglosas. i >redniow. ang. slippen ˘ ang. slip... s•liplip•s ]usta\ ˘ pol. sp % ust(owy, OA. ˚spr[/no>:, gdzie pr[/n ]pust\. staropol. 1447 spust – 1. stawid=a, tak/e uj>cie, odp=yw, 2. spuszczanie wody ze stawu ]dla =atwiejszego wybrania ryb\, te/ ryby wybierane po spuszczeniu wody ze stawu, 3. rozlewisko stawu rybnego. >redniow. niem. nizin, >redniow. ang. slippen, ang. ]techn.\ slip, ]u strzelby, cyngiel\ trigger, ros. ]broni\ sobahka-sobaczka. †spustek czy spustka kopia, dzida. =ac. hasta, contus, starofranc. la pique, lance, anglosas. i >redniow. ang. spere, pokr. niem. speer, ang. spear, ros. kop;ë-kopio, pika-pika. spustosz-enie(y: pierw. czynno>: niszczenia, czynienia ziemi ]l'du\ z ludzi ]pust\ – mieczem i ogniem, uprowadzaniem, dobytek w ruin", dzi> stan pusty, ruina, zniszczenie. ¯ s % pust]o(y\ % szy:; pust ]pr[/n\. staropol. spvstoschacz,

opvsczacz alybo pvsthe czynycz

˘ spustosza: – obraca: w pustkowie, niszczy:. =ac. devastare, delere ˘ devastatus ˘ franc. ravager, devaster ˘ ang. devastate, ros. opustowat;-opustoszat. staropol. spustoszenie – zniszczenie, ruina. =ac. vastatio, ruina. staropol. spustoszy: – uczyni: pustym, zniszczy:. =ac. depopulari, destruere. spuszcza: ]si"\ dosł. opr[/nia:. ¯ s` ]o`\ % pust ]pr[/n\, ST ˘ SzCz. staropol. spuszcza: ]si"\ – 1. opuszcza: ]s` ^ o`\, obni/a: }wg Ss 1953& opuszcza: na d[= – nie ma opuszczania do g[ry, J.D.|, 2. zsy=a:, 3. wypuszcza:, odprowadza: wod" ze stawu ]dla =atwiejszego wybrania ryb\ ˘ spuszczanie, 1429, 4. przekazywa:, zdawa: co> komu>, 5. zdawa: si" na kogo> lub na co>, polega: na kim>, 6. powo=ywa: si", 7. o =uku – zwalnia: napi"t' ci"ciw" przy strzale, 8. decydowa: si" na co>, wdawa: si" w co>. 9. opuszcza:, zostawia:; s` ^ o`, wg Ss1953& $ }niewiadomo|& 1409 Jaco Micolay ne spu}sz|cza Jana, ale jaco przed nim bega.

ang. emptying, †Old Polish 1. lower, abate, 2. deport, send down, 3. drain the pond, 4. relate, 5. rely, 6. refer, 7. arrow release, 8. involve. ros. opora'nivat;. †spuszczadlny destylacyjny, s=u/'cy do destylacji. staropol. sadt spvsczadlne, szady spusczadlne ˘ spuszczadlny. =ac. distillare ˘ distillatio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang.

distillation;

wg Ss 1953& destillatorius ]E, des`\, ros. distillqcënnyj. †spuszczenie ¯ s` ]o`\ % pu>ci: ]pr[/ni:\, tak/e s` ]z`, u`\ % wolni:, oraz pust ]lud\ ˘ spustoszenie ]wyludnienie\, pustynia ]bezludzie\. staropol. spuszczeniu, spusczienye, spusczienya, spusczenye – 1. opuszczenie, z=o/enie urz"du, 2. powierzenie, przekazanie komu> czego>, 3. wypuszczenie wody ze stawu, 4. opanowanie przez kogo>, op"tanie, 5. dopuszczenie do kopulacji, 6. spustoszenie, zniszczenie. ang. 1. vacant, 2. rely, 3. drain..., ros. 1. pustoj, poro'nij.... †spu>cia=y bezludny, pusty, opustosza=y. ¯ s` ]o`, wy`\ % pust ]lud\ ˘ pustynia i puszcza ]bezludzie\. staropol. myasto spuscziale. =ac. desertus, vacuus, incultus. 1. spu>ci: ¯ s` ]z`, o`, u`\ % ˚pu>ci: ]wolni:\. w pionowy ruch wprawi:, obni/y:, zsun':, zrzuci:. ang. drop, ]oczy\ cast down, ]g=ow"; opada:, obwisa:\ droop, ]psa ze smyczy\ unleash, ]uwolni:\ release.

2. spu>ci: ¯ s` ]wy`, o`\ % ˚pu>ci: ]pr[/ni:, pr[/nym czyni:\. wy(o•pr[/ni: du/y pojemnik na ciecz jak beczk", kranem, w"/em, ang. ]wod"\ let off. 3. spu>ci: ¯ s` % ˚pu>ci: ]si"\. rzadkie& spu>ci: si" ]na kogo>\ – zda: si", polega: na kim>. ¯ s=aw.-ros. pust ]niech\. ang. rely. staropol. spu>ci: – 1. spu>ci:, zes=a:, 2. odst'pi:, przekaza:, 3. tanie:, obni/a: cen". s=owotw. pokr. pustka, pusty ]pr[/ny\ i ruch w tym kierunku, celu. wg Ss 1953& 1. sprawi: by co> spad=o ni/ej }nie ma spadania wy/ej, J.D.|, opu>ci: na d[= }nie ma opuszczania do g[ry|, 2. wypu>ci:, odprowadzi: wod" ze stawu ]dla =atwiejszego wybrania

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ryb\, 3. zsy=a:, sprowadza: co> na kogo>, 4. podda: si" czyjemu> rozstrzygni"ciu, 5. przekaza: co> komu>, zrzec si" na czyj'> korzy>:, zrezygnowa:, 6. uwolni: od zobowi'za<, 7. pozwoli: kmieciowi opu>ci: gospodarstwo, 8. rozpu>ci:, roztopi:, 9. z='czy:, spoi:. ang. lower(ing, drop. zezem czyli /artem& czy paj'k mo/e spu>ci: si" z sufitu$ †spu>cie: sta: si" pustym, bezludnym. ¯ s` ]o`\ % pust ]lud\. spu>cizna maj'tek, tw[rczo>: po przodkach lub po kim>, dziedzictwo, przelana z g[ry ]przez wst"pnych\. gr. eremos ]opustosza=y, samotny\ ˘ eremia ˘ eremites ]pustelnik\; gr. sperma ]ziarno\ ˘ s(pu>cizna; erm ]pust\ ˘ sperma ]spu>cizna\. starofranc. i anglofranc. enheritance ˘ >redniow. ang. inheritauns, ang. inheritance, ros. nasledstvo-nasledstwo. sputnik sztuczny satelita Ziemi wystrzelony w ZSRR jesieni' 1957. ros. sputnik ¯ s % put; % nik. spycha-:(arka ruch. ¯ pcha:; pchaj'c, wywieraj'c sta=y nacisk, zmieni: po=o/enie czego ruchem posuwistym. staropol. spichaly ge ˘ spycha: – zrzuca:, str'ca:. =ac. deicere, praecipitare, ang. push down }pusz| ]spycha:\, bulldozer ]spychacz\, ros. pixat;/sq-pichat(sja. †spyrka skwarek, YE. ˚szperka. spyt-a:(ki ¯ s ]za`, wy`\ % ˚pyta:. staropol. spytek – ten, kt[ry pyta si". Spytek z Melsztyna. staropol. spytal, spytaymy, 1402 spitay go; spytano ˘ spyta: – 1. zwr[ci: si" do kogo> z zapytaniem, zapyta: kogo> w celu uzyskania jakiej> informacji, poinformowa: si", 2. przepytywa:, szuka:, 3. pr[bowa:, do>wiadcza:. ang. 1. ask question, 2. inquiry, investigation, 3. trial, attempt, ros.1. sprawivat;-sprasziwat, 2. vopros-wopros, ]prawnie\ dopros-dopros, sudebnoe sledstvie, 3. po/pytka-po(pytka. †spytanie ¯ s` ]za`\ % pyta:. staropol. spytanye, 1395 spitane, 1468 na spitanye ˘ spytanie – 1. zagadnienie, problem do rozstrzygni"cia, 2. zasi"gni"cie opinii prawnej u wy/szej instancji s'dowej. ang. 1. question, problem, 2. legal consuling obtained from superior court,

yy ros. 1.

vopros-wopros, zadaha.

sra-:(czka(lka fizjolog.

wydziela: ka=. dzi> ordynarne. ˚sratwa. ¯ srom ]wstyd\ OA. staropol. sra: – =ajno zadkiem wypuszcza:, wg S. B. Lindego. staropol. sracz – wychodek, ust"p. =ac. latrino ]wychodek\, ang. ]wulg.\ to shit ]sra:\, czes. srati, seru, =u/. szrasch,

szral, szäru, szärom. ¢sracin Arab, >redniow. sracin. ¢sraczica odzież.

koszula przy ciele. staroros. srahica-sraczica, sorohica-soroczica, ros. ispodnqq rubawkaispodnaja rubaszka. †srakasty, sroczasty o ma>ci ko<skiej – w bia=e i ciemne plamy, pstry, =aciaty. s=owotw. pokr. sroka, OA.

†sratwa fizjolog.

wypr[/nianie /o='dka, uk=adu trawiennego, odbytnic'. ˚sra:. staropol. 1450 sratwa. =ac. actus cacandi, ang. ]wulg.\ shitting.

†srebrnica pojemn.

naczynie ze srebra. staropol. 1388 srzebnice. =ac. vas argenteum, ang. silver vessel, silver kitchen ware, ros. serebrevyq posuda.

srebrnik

1. moneta. moneta srebrna, 2. bot. pi"ciornik g"si, Potentilla anserina L. ˚pi"ciornik. staropol. >rebrnik, >rzebnik, >rzebrnik, >rzebrznik ˘ srebrnik. =ac. 1. nummus argentus, franc. 1. la monnaie d’argent, ang. 1. silver coin, ros. 1. serebro-serebro. ˚srebro. franc. bot. potentille argentee, ros. bot. serebrqnka-serebrianka.

srebr-o(ny(owy(zy:(zysty 1. metal szlachetny, bia=y, kowalny; pierwiastek chemiczny, 2. wyroby, naczynia ze srebra, 3. pieni'dz, monety srebrne, 4. /ywe srebro – rt":. staropol. jrzebro, strzebro, >rebro, >rzebro ˘ srebro – 1. srebro jako metal, srebrne monety, wyroby ze srebra, 2. /ywe srebro – rt":. staropol. sierbny, strzebrny, >reb-

ny, >rebrny, >rzebny, >rzebrny, >rzebrzny ˘ srebrny – zrobiony ze

srebra, dotycz'cy srebra. staropol. >rebrzczyzna, >rzebczyzna, >rzebrzczyzna ˘ srebrzczyzna – danina p=acona w Wielkim Ksi"stwie Litweskim na rzecz ksi"cia.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ silber BW,V, F. got. silubr ˘ niem. silber, anglosas. seolfer ˘ >redniow. ang. sylver, selfer, ang. silver, wo=. 1289 srebro-srebro, srebrœnye-srebrianye ]srebrne, srebrzane\, srebra -srebra ]srebra\, srebrou-srebru ]srebra\, srebrom=-srebrom ]srebrem\. ros. serebro. ros.-franc. serebrenπe-serebrenie ]argenture\, serebrevyj-serebrewyj ]d’argent\, serebrql;]ik ]argenteur\, serebristyj ]argentin\, serebrit; ]argenter\, serebrit;sq ]etre argente\, serebro ]argent\, serebrqnik= ]orfevre, srebrnik – 1. rzemie>lnik, 2. moneta\. ros.-ang. serebristyj ]argentiferous\, serebrit; ]to silver, to silverplate – posrebrza:\, serebrit;sq ]to gleam like silver\, serebro ]silver\, serebrqnik= ]1. silversmith; 2. silver coin\. nazwy bot. franc. arbre d’argent, protee argente, ros. serebrqk=-serebriak. franc. potentille argentee, ros. serebrqnka-serebrianka. ˚pi"ciornik. †srepie krepiej, srogo, OE, KS. staropol. 1463 Iacom ya ne sbyl

Mycolayowa ¢kmyecze Maczeya srepye na dobrowolney drodze gwaltem ]jakem ja nie zbi= Macieja – kmiecia Miko=aja – “srepye” na publicznej drodze, gwa=tem\. ang. robust ]$, due to misspelling\, ros. krepko, silno-silno.

†sroczasty, srakasty, strakaty srokaty o ma>ci ko<skiej – w bia=e i ciemne plamy, pstry, =aciaty. s=owotw. pokr. sroka, OA, KCz. †sroczka bot. ostr[/eczka polna, Delfinium consolida L., w l. poj. i mn. staropol. 1472 sroczky calcatripa.

sro-gi(/y: ]si"\ osob., char.

1. surowy, okrutny, nie maj'cy wyrozumia=o>ci, 2. t"gi, wielki, ogromny ]mr[z\. s=owotw. pokr. ostroga, przestroga, strach, OA, ostrze. staropol. 1444, ca 1500 srogy – surowy, okrutny, budz'cy postrach. =ac. severus, crudelis, terriblis, ang. severe, stern, ros. strogij-strogij, surovyj. staropol. srogliwie – surowo, gro{nie. =ac. severe, minaciter. staropol. srogo – surowo, okrutnie, bezwzgl"dnie. =ac. crudeliter, severe. staropol. srogo>: – surowo>:.


yy

=ac. severitas, duritia. ¢srok odrywek, k"sek. staroros. srok-srok, ros. otryvok, kysok-kusok.

sroka zool., ptak.

Pica pica, albo Pica caudata Ray., gat. ptaka o bia=oczarnym upierzeniu, skrzecz'cym g=osie i pozostawiaj'cym ka= na p=otach. ¯ charakteru ka=u, OA. staropol. 1472 sroka pica, ca 1500 pica est quedam auis srok', niem. elster, franc. pie, ang. magpie ¯ Mag ¯ zdrobn. Margaret % pie, ros. soroka-soroka. †srokacinki pstre plamy. †sorokaty, strakaty ˚soroczasty.

srom(otny anat.

1. zewn"trzne narz'dy p=ciowe u kobiet i samic ssak[w; zesromoci: ]wykopulowa:\, 2. wstyd ¯ s=aw. sram= ˘ sramit;, staropol. wstyd; sromotny ]przymiotnikowe\; srom ˘ sram ]dzi> ordynarne& wydzie=am ka=\, OA. s=owotw. pokr. sroka. pers. szarm – wstyd, SSz, OA, roar. W Wiekach Írednich «wstyd» by= najwi"ksz' ha<b' i drugim najci"/szym oskar/eniem o<, po «bezbo/ no>ci», st'd liczne pochodne, formy, i zastosowania ‘sromu». wg Ss 1953& staropol. srom – 1. wstyd, przykre uczucie wywo=ane >wiadomo>ci' z=ego post"powania, nagan' albo l"kiem przed nagan', przed znalezieniem si" w nagannej sytuacji, 2. gorsz'ce post"powanie. staropol. sroma: si" – prze/ywa: uczucie wstydu, wstydzi: si". staropol. sromanie – wstyd, uczucie wstydu. staropol. sromie{liwo>: – 1. poczucie wstydu, 2. znies=awienie, zniewaga. staropol. sromie{liwy – 1. po='czony ze wstydem, 2. wstydliwy, skromny, unikaj'cy nagannego post"powania. staropol. sromocenie – 1. znies=awienie, zniewaga, obelga, 2. zarzucenie s"dziemu, s'dowi niew=a>ciwego post"powania s'dowego, 3. post"powanie przynosz'ce komu> wstyd. staropol. sromociciel – ten, kto znies=awia kogo>. staropol. sromoci: – 1. zawstydza:, wy>miewa:, obrzuca: wyzwiskami, obra/a:, zniewa/a:, 2. uczyni: zarzut s"dziemu... itd., 3. przynosi: ujm", okrywa: ha<b', 4. doznawa: uczucia wstydu.

yy staropol. sromota – 1. uczucie wstydu, stan zawstydzenia, 2. snies=awienie, zniewaga, obra{liwe wy>miewanie, 3. z=a opinia, 4. czyn gorsz'cy, przynosz'cy ujm", 5. dokuczliwe naleganie, 6. wstydliwa cz">: cia=a, 7. oszpecenie. staropol. sromotnie, sromotny – 1. w spos[b poni/aj'cy, wyszydzaj'cy, ha<bi'cy, 2. w spos[b naganny, przynosz'cy ujm", 3. wstydliwie, skromnie, 4. sromotny – tak/e lichy. wg Ss 2011& staropol. srom, sromota – wstyd, ha<ba. staropol. sroma: si" – wstydzi: si". sromie{liwy – skromny, wstydliwy. anglosas. scamu, pokr. niem. scham ]wstyd\, >redniow. ang. schame, ang. shame, ros. styd-styd, sram-sram; pozor-pozor. ros. sorom=, przez ca=y XIII wiek. Ss 2011 S=ownik staropolski, 2011, dost"pny wy='cznie na Internecie, z kt[rego i ja korzysta=em, zawiera do>: istotne r[/nice ze S=ownikiem staropolskim 1953 – 2002 ]Ss 1953\. Autorzy Ss 2011 nie zamieszczaj' materia=u {r[d=owego, przez to znaczenia tam s' w'tpliwe. Dojrza=em rzeczywist' warto>: gdy by=o za p[{no. Na polu j"zykowym autorzy s' Teodorem Narbuttem, 1847, na polu historii – wszyscy fa=szerzami. Taki to kraj – fikcj" uwielbiaj'cy, do czytania fikcji nak=aniaj'cy uczni[w w szko=ach, a fikcja to urojenia, zmy>lenia, gdy w powie>ciach, nowelach, a gdy w s=ownikach – fa=sz. Fa=sze w Ss 2011 maj' wi"c narodowe pod=o/e. W Ss 2011 wyk=adnia znacze< s=[w po polsku, czyli znaczenie s=owa jest, wyra{nie odbiegaj'ce od rzeczywistego, i nie wiadomo sk'd takie zaczerpni"te. W kraju dobrych manier i obyczaj[w mo/liwo>ci do nadu/y: jak dziur w szwajcarskim serze, tak i tu. Nale/y kierowa: si" Ss 1953. wi"cej ˚zmy>lenia i nr 832, tak/e nauka. sst ˚S. anglosas. w≤ter, niem. wasser, ang. water; niem. schuss ]strza=\, ang. shoot, shot ]OO czyt. U\

ssa-:(k(wka proces.

ci'gn': mleko z piersi matki. staropol. mleko ssacz, 1466 syesz, dzyeczy sz'cze, ssal, male dzyeczya szcz'cze, szaly – wyci'ga: z czego> p=yn ]ustami\,

zw=aszcza mleko z piersi matki. staropol. ssanie, sanie – wyci'ganie ustami mleka z piersi matki. =ac. sugere, lactere ]ssa:\, actus lactendi ]ssanie\, franc. succion ]ssa:\, anglosas. sucan, niem. saugen ]ssa:\, saugend ]ss'cy\, >redniow. ang. suken ]ssa:\, ang. ]ssa:\ suck, ]ssanie\ suction, ]ssak\ mamal, ros. sosat;-sosat ]ssa:\, sosanie-sosanie ]ssanie\, mlekopita[]ee 'ivotnoe ]ssak(i\, wo=. 1289 sou]ix=-suszczich ]ss'cych\, ssu]ix-suszczich ]ss'cych\. ~ssa: czas niedok. ¯ ssak. 1. ci'gn': mleko z piersi matki, ci'gn': ciecz ustami przez wytworzenie podci>nienia, pr[/ni, wargami i i j"zykiem, 2. techn. o r[/nego rodzaju urz'dzeniach& wci'ga:, poch=ania: wskutek zmiany ci>nienia, np. ss'ca pompa ]ang. suction pump\. s=owotw. poch. soska, osesek. ros. sosat;-sosat, ang. to suck. przy•ssa: si" – mocno przyczepi: wargami, jak pijawka wy•ssa: – na zewn'trz, w przen. ` z palca ]uroi: sobie\ ¢st ¯ =ac. forestis, ang. forest ]las\. d{wi"k w wielu nazwach z lasem zwi'zanych, np. ˚Brestowica, Berest, tak/e state, stan i sta:. =ac. status – ang. position,

standing. St. skr[tem saint ]>wi"ty\; =ac. sanctus ˘ >redniow. franc. i ang. saint. ¢st ^ ch stopie< ]$\

stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:, stud•nia ^ ch=od•nia. st ty=, zad, w[r, plecy, tecz, % `ek ˘ st(ek ^ ty=(ek ^ zad(ek; przod(ek, s=owotw. koncepcji 002.A. worek ]mieszek noszony na plecach\; plecak, tecz ˘ wstecz ]do ty=u\, wszetecznik, cieczka; wi"cej ˚wrot. tak/e ¢wr[t ^ ty= ˘ odwr[t ]wojsk\, podczas odwrotu..., na odwrocie strony ]na tylniej stronie\, st, >: ˘ sz 1. pion; >ciana, 2. stopie<; `st ]naj`, stopie< najwy/szy\, 3. Lestko ^ Leszek, li>:, listownie ˘ liszka, st'pa: ]i>:\, ros. stek=o – szk=o, 4. st ^ wiel, sto`, stonoga ^ wielo` ]wielon[g\, stopa, stokrotnie, stopie< ^ wielopion, stos ^ wielos, stosunek ^ wieloraz ˘ iloraz. ˚sta:. 5. st ^ zad, ty= ˘ stopa ]do przodu\ ¯ st % op ¯ =ac. oppositus. ¢sta s=aw. sta

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

1. stan, pozycja spo=eczna ˘ starosta, 2. stan, posiadanie; a po tolkou s= vsœkogo sta. ]o narzuconym haraczu, jego domiar& z rozwag' od wszelkiego stanu\. sta 1. stoi, sta= sta, mazur. stoql ]sta=\.

stabiliza-cja(tor =ac. stabili-s(tas ]sta=y, trwa=y\ starofranc. estable, >redniow. ang. i ang. stable ]1. nie =atwy do poruszenia b'd{ wyprowadzenia z r[wnowagi, do p"kni"cia lub rozpadu na cz">ci, podania si", 2. trwa=y w charakterze, celu, lub rozwi'zaniu, solidny, niezachwiany\, ros. stojkij-stojkij, postoqnnyj-postojannyj.

†staciwa techn.

naw[j tkacki, wa= w warsztacie tkackim na kt[ry nawijana jest osnowa. staropol. szthacziwø ]staciw'\.

†staciwny anat.

/y=a staciwna – /y=a zgrubia=a, rozd"ta, /ylak. staropol. ca 1500 zyla st'czywna varix. =ac. vena tumida, varix, ang. varix, varicose vein ]/ylak\, varicose ]/ylasty\. stacj-a(onowa: post[j, przystanek ]przy stanie – przy domostwie\, ˚stan. staropol. stacyja – 1. powinno>: utrzymania panuj'cego i jego dworu, urz"dnik[w b'd{ dru/yny w czasie podr[/y po kraju, ci'/'ca na ludno>ci wiejskiej, zamieniona z czasem na danin" w naturze albo na op=at" pieni"/n' ]˚stan, stanowe\, 2. ofiary sk=adane przez ?yd[w w >wi'tyni jerozolimskiej w czasie jej nawiedzania. =ac. stare ]sta:\ ˘ status ˘ statio ]stanie, miejsce, trwanie; stacja\ ˘ p[{ny starofranc. i >redniow. ang. stacioun, ang. station, niem. station, franc. poste, gare, station. ros. stoqnka-stojanka, ]miejsce postoju\ stanciq-stancija, ]miejsce\ mesto-miesto. sta: dwie funkcje s=owa& 1. rzeczownikowa, 2. czasownikowa. • rzeczownikowa – pion, miara, waga, • czasownikowa – ruch ]i>:\, zmiany miejsca i po=o/enia, przemiany, trwanie ]w tym bezruch ˘ lampa stoi\. 1. Rzeczownikowa, fizyczna, prosto& w pozycji pionowej, wyprostowanej. ¯ o, s, pad, t ]os, ot, st\ – pion, gdy wa=, r[w, leg, =o/, k=ad – poziom. Proste jak niebo ]gwiazda, piorun\ i ziemia& niebo; pion ˘ prostopad=y, ziemia; poziom ˘ r[wnoleg=y. oba& prosto•pad=y i r[wno•leg=y – zawieraj' w sobie synonimy, tym sa-

yy mym – jak rodze<stwo – pokrewne s' sobie, bo jednej koncepcji, wskaz[wka na poprawno>: i zale/no>: od siebie obu; mocno zwi'zane ze sob'. 1. pion, wznosi: si" ˘ stopie<, posta:, postawa, przy(za(na(od(wz•rost, d"ba sta: – erekcja, podniesienie ˘ ko< staje d"ba ]na tylnich nogach\ i ros. wulgaryzm z d"bem zwi'zany, sztorc ]ku g[rze, prostopadle\, stork ]bocian\ ¯ anglosas. storc, pokr. niem. storch ]baz' ¢ster – sztywny\, tak/e stark ]poet. sztywny\, stretch, ang. forest ]las\, straight ]prosty, sztywny\, stiff, stand ˘ >ciana, post ]s=up\, postument, koncepcji& stan siad ˘ na stanie ^ w posiadaniu, star ]gwiazda\ ¯ anglosas. steorra ¯ gr. astron, =ac. stellar ]gwiezdny\ ¯ stella ]gwiazda\, staropol. stawiciel ]budowniczy\ ^ ros. postawszczik, ang. stem ]pie<\, ros. stwo= ]pie<\, ale standard, ustawa ¯ stan ^ pan ]rz'd(ca, w=adza, prawo\, ˚pan, 2. pe=ny, miara ˘ dostat•ek(eczny(ni, dostateczny ]mierny\, ros. wiersta ]wiorsta\, staja, stopa, wzrost, gr. stadion ¯ gr. histanai ]sta:, pozycja pionowa\, st'giew, i inne; kost, ko>: ]kryw ˘ krzyw\ ˘ krzywo, pokost, po•krywa(krzywa, `oko>: ]prosto; o ^ nie\ ˘ `o>:& g="b(wys(szer•oko>:, d=ug•o>:, pi">: ˘ pi"d{ ]miara d=ugo>ci\, do>: ]w miar", do miary\, starczy, sta:, staje ]na co\ – wy(starcza, do•sy: ]prze•sta<; do ^ prze\, 3. r[wnowaga ˘ stat•ek(eczny(yka. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy • sta: ]na co\ ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, st[=, Ø ^ A ]¢r[wno, staropol. kana=, przekop, r[w\, ang. steady ]m.in. sta=y, zr[wnowa/ony\, stable ]sta=y\, table ]st[=\  niem. tafel  pol. tafla, stabilny, staropol. alye nosz'cz wag' w r'kv rownym stepyenyem alybo stepnem wazywszy sprawyedlywye skazanye kasdemv may' vczynycz. gr. histanai ]sta:, w pozycji pionowej\; =ac. statio, statuere ]o kilku znacz., w tym stawia:, k=a>:\, anglosas. standan, >redniow. holend. standen, >redniow. ang. standen, ang. stand ]sta: – w pozycji pionowej, stawia: si", pozostawa:; znajdowa: si" w pewnej sytuacji; stawia:; wstrzymywa:, znosi:\ – obie funkcje razem ]w Webster’s pr[ba rozdzielenia ich\, t=umaczone na j"zyk rosyjski& ros. stoqt;-stojat, stat;-stat, po/stavit;-po(stawit. 2. Czasownikowa; sta: ]dzia:\ si" – 1. z(wy•darzy: si", wypa>:, przytrafi: si" ˘ stawi: si" ]przy-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

by:... by: – czasownikiem\, przystawi: si" ]zbli/y:\, przysta: ]zgodzi: si", god – czasownikiem\, 2. przej>: stopniowo w inny stan, w inn' posta:, itp., zmieni: si" w kogo, w co, 3. spe=ni: si", zi>ci: si", urzeczywistni:, 4. stan bezruchu& przystoi ]wypada\, stoj'ca woda, =zy stoj' w oczach, wystaje z boku, sta: na co ]starcza:\ ˘ sta: na kupno, kolumna, lampa stoi ]istnieje\, st[g zast[j, post[j ¯ stagnacja, Ø ^ A, stancja, stacja  stacjonowa:, staro>: ]leciwo>: ¯ lat, dawno>:\, starosta ]wysoki stanem, pozycj'\ ¯ sta ]stan\ % wzrost ]wysoki\, ang. state ]stan, warunki w kt[rych kto> lub co> znajduje si", jako>:, forma, posta:, poziom, liczba, w danym momencie\ ^ ros. postojanie, swierstni-k(ca ]r[wie>ni•k(ca\, stawia: ]czyni:, robi:, dzia=a:\ ˘ stawia: kroki ]kroczy:\, budynek ]budowa:\, itp., przesta: ]co robi:\ – za(pows-trzyma: ]z, za – czas\. stan, staw ^ }t|rwa, stop ˘ trwa:, prze•rwa, prze•sta< ]prze•rwij\, nie•u•stan•nie ^ u•staw(i•cznie ]bez przerwy\. sta: ¯ stoj, stoi ^ god ^ rok ]pora, czas, godzina\ ˘ przy(do•stoj•nie – god•nie, nie przy•stoi – nie godzi si", sta: ^ dzia: ˘ za(na(przy(prze-sta:, sta: si" ^ dzia: si"; podziewa: si", nasta:, o co chodzi, o co idzie ]zaimek ruchu\, i inne. «sta:» my>lowo zwi'zane z «i>:», «pada:», «le/e:», «wisie:» ]˚nr 019\, odpowiednik ang. go, going ]i>:\ ˘ what’s going on$, t=umaczone& co si" dzieje$, o co chodzi$ ]pytanie o zdarzenie\, stoi ^ by: ]jest, s'\ ˘ stoi w zgodzie, stoi w ogniu, sta: ^ mieszka:, przebywa: zatrzyma: si" ˘ oddzia= sta= we wsi. ˚zosta:. =ac. stare ]sta:\, starofranc. ester, anglofranc. estaier, >redniow. ang. staien ˘ ang. stay ]zatrzyma: si", przebywa:, pozostawa:, mieszka:; ws(za-trzymywa: si", hamowa:, podpiera:\; franc. devenir, anglosas. bicuman, becuman, >redniow. ang. bicumen, ang. become, ros. sdelat;sq-sdie=atsja, stat;-stat. wo=. 1289 stati-stati ]sta:\, stanet;-staniet ]stanie\, stoawe-stoasze ]stali\, sto≥sta-stojasta ]stoj'\, stawa-stasza ]stoj'\, sto≥-stoja ]stoi\, stoit;-stoit ]stoi\, stawa na noh;-stasza na nocz ]stali na noc\, sta-sta ]sta=, zatrzyma= si"\, stava-


yy

ti-stawati ]stawa:\, sto≥ti-stojati ]sta:\. za(na(po(u(prze(przy(do(od(w( (wy(zo•sta:, rozsta: si", obstawa:. wg Ss 1953, obie funkcje wymieszane& 1. staropol. stacz, stogøcz, sstala,

stoyøcze, sø staly, stal gest, stoiø, stoyøcz ˘ sta: –

1. zajmowa: pozycj" pionow', sta: na nogach, 2. by: postawionym, ustawionym w jakiej> pozycji, zw=aszcza pionowej, w jakim> miejscu, 3. przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 3.a. zatrzyma: si" gdzie>, pozostawa: jaki> czas, mieszka:, 4. nie rusza: si", sta: w miejscu, nie zmienia: pozycji, miejsca, 5. by: nieruchomym, nie mie: zdolno>ci ruchu, 6. trwa: w jakim> stanie, 6.a. w jednej mierze sta: – jednakowo ocenia:, jednakowo traktowa:, 7. wyst"powa: na pi>mie, znajdowa: si" w ksi"dze, 8. by: obecnym na rozprawie s'dowej, 8.a. sta: prawu – sta: przed s'dem, sta: na roku, ˚rok(i ]s'dow•y(e\, 9. toczy: sp[r s'dowy, pozostawa: w stosunku procesowym, 9.a. sta: na pozwie(ch, w roce(ch, w roku, 10. by: bezpiecznym, 11. mie: warto>:, cen", kosztowa:, by: r[wnowa/nym, 11.a. odpowiada: czemu>, 12. mie:, zachowywa: moc prawn', dopuszcza: prawnie, 13. utrzymywa: si", trwa: dalej, zachowa: si", 14. usilnie stara: si", zabiega: o co>, 15. wspiera:, pomaga:, 15.a. pomaga: w procesie, 16. stawa: do walki, 17. sta: przeciw(ko komu> – wyst"powa: przeciw komu>, 18. sta: czym> – polega: na czym>, zawdzi"cza: czemu> sw[j byt, istnienie, 19. nast"powa:, staropol. do(na(o(po(prze(przy•

sta:, rozsta: si". ˚staja:.

2. staropol. sta: – przetrwa:, zachowa: si". 3. staropol. sta: ]si"\, ssta: ]si"\,

stan'wszy, staw na nogy, stawschy, stanø, sstala, stal gest, stanyesz ˘ sta: ]si"\ – 1. wsta:, podnie>: si" do pozycji stoj'cej, stan': na nogach, 2. stan': w miejscu, zatrzyma: si", 3. zaj': jak'> pozycj", miejsce, 4. stawi: si" na rozprawie s'dowej, 4.a. sta: roku, sta: ]ku\ prawu, s'du; sta: prawo, rok(i; sta: na rok; sta: przed prawem, s'dem; sta: na roku,

yy 5. osi'gn': cen", 6. osta: si", zachowa: si", 7. sta: za szkod', na szkodzie, szkodzi:, usi=owa: szkodzi:, 8. stan': do walki, 9. odej>: z roli, 10. ]bezosobowo\ nie stanie, nie sta=o – zabraknie, zabrak=o, 11. zosta:, pozosta:, 12. sta: si" – zdarzy: si", przytrafi: si", spe=ni: si", dokona: si", 12.a. sta=o si" prawo, skazanie ]z kim>, o kogo>\ – zebra= si" s'd, dosz=o do wydania wyroku s'dowego, 13. sta: si" – zosta: stworzonym, 14. sta: si" – przeistoczy: si", sta: si", 15. sta: si" – doj>: do jakiego> stanu. staropol. do(na(odew(od(o(pow(

(prze(przy(u(w(wy(za(ze( (wzmartwychw(zmartwychw( (zmartwyw•sta:, sta=y, o(u(wy(zo•sta=y, stane, wstane, stany, wstany.

wg ˚Ss 2011& staropol. sta: – 1. kosztowa:, warto>: mie:, 2. usta:, przesta:. ~sta: ]si"\ ˚sta:, gdzie szereg zastosowa<, w tym& 1. stan bezruchu ˘ stoj'ca woda, 2. dzia: si", by:; 2.a. wydarzy: si", wypa>:, przytrafi: si", 2.b. przej>: w inny stan. za•sta: – kogo> na miejscu podczas pobytu tam tej osoby na•sta: – rozpocz': po•sta: – sta: chwil" jak' u•sta: – zatrzyma: si", cz"sto ze zm"czenia prze•sta: – przerwa:, zako<czy: przy•sta: – zgodzi: si" ob•sta: – trwa: na swoim do•sta: – otrzyma: od•sta: – sta: czas jaki> w•sta: – wznie>: si" z pozycji siedz'cej, le/'cej wy•sta: – sta: do skutku zo•sta: – 1. gdy inni odeszli, 2. znale{: si" w jakim> po=o/eniu, sytuacji roz•sta: si" – rozej>: si" w r[/ne strony, na d=ugi czas ¢stad ¯ stud }st˙d| ˘ pol. stad=o, stadnina, niem. stute, anglosas. stod, >redniow. ang. stod, stode, ang. stud ]1. stado koni, szczeg[lnie utrzymywanych do rozrodu, 2. miejsce gdzie takie konie s' trzymane, 3. stajnia\, ros. konskij zavodkonskij zawod. stadion w staro/. Grecji, teren na kt[rym odbywa=y si" zawody sportowe m"/czyzn, wyposa/ony w bie/ni" i r[/ne urz'dzenia, otoczony trybunami dla widz[w.

1. arena sportowa, 2. miara d=ugo>ci; w Athenach – 185 m, lecz Olimpijski – nieco ponad 192 m. ˚staja ]stadium – [sma cz">: mili\. ¯ gr. histanai ]sta:, w pionie\ ˘ =ac. stadium ˘ franc. stade, niem. rennbahn ]arena\, stadium ]miara d=ugo>ci\, >redniow. ang. i ang. stadium ]l. poj.\, stadia ]l.mnoga\, ros. stadij-stadij, stadiq-stadija. stadium okres, faza rozwojowa, stan przej>ciowy. =ac. stadium ]miara d=ug.\, ˚stadion. †stadko stado, lud ]nar[d\, plemi". ang. tribe, race; nation; herd, ros. plemq-plemia, narod-narod, stado-stado. stad=o ]rodzinne\ para ]ma=/e<ska\. staropol. stadla, staadla, sthadlo, st'dlo, o stadlye, stadlo ˘ stad=o – 1.a. grupa ludzi zwi'zana wsp[lnymi cechami, pozycj' spo=eczn', uprawnieniami, obowi'zkami, 1.b. grupa rodzinna, zw=aszcza ma=/e<stwo, 1.c. grupa os[b jakiej> p=ci, 1.d. stan panie<ski, 2. wiek /ycia ludzkiego, 2.a. dzieci"ce, dziecinne stad=o – wiek dzieci"cy, 2.b. stad=o m"skie – wiek m"ski, 3. okre>lona funkcja w spo=ecze<stwie, 4. zewn"trzne i wewn"trzne warunki /ycia, spos[b /ycia, staropol. stad=o – 1. stan, 2. p=e:, 3. rodzina. ˚¢stad. =ac. copula ]wst'/ka, ta>ma, opaska\, starofranc. cople, >redniow. ang. i ang. couple, ros. para-para. A. Br¥ckner 1927 zarzuca D=ugoszowi wymys=, /e to obchody poga<skie uroczyste, ˚Kupa=a. stad-o(nina(nik gromada zwierz't, hodowla zarodowa koni, samiec rozp=odowy ¯ stud }stad|. staropol. stadnik – ogier. ˚¢stad. ang. stud } st˙d | ]stadnina\, niem. stute ]koby=a\. staropol. 1437 stadnik emissarius 1. ko< trzymany przy stadzie do rozp=odu, ogier, 2. pasterz stada ko<skiego, 3. kandydat na m"/a czy kochanka. staropol. stadny – ze stadem zwierz't zwi'zany, a. o koniach – pas'cy si" w stadzie, b. brona stadna – jedna z bram w murach Jerozolimy. staropol. stado – grupa zwierz't jednego gatunku, zw=aszcza koni, wypasanych razem, razem hodowanych. =ac. grex, franc. le troupeau, anglosas. heord, pokr. niem. herde, >redniow. ang. i ang. herd, ros. stado-stado.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

wo=. 1289 stad=-stad ]stad\ ¯ stado-stado, stada ix=-stada ich, stady-stady ]stadami\. ¢stafilie spoż. rodzynki. staroros. stafil;e-stafilie, ros. iz[m-izjum. stagnacja zast[j, zahamowanie ¯ =ac. stagnatus ¯ stagnare ]powstrzyma:\ ˘ pol. st[g, Ø ^ A. staja dawna miara d=ugo>ci licz'ca 125 krok[w, tak/e gruntu. ¯ stadia ]stadiony, l. mn.\, ˚stadion. staropol. 1391 i 1425 staye, 1419 i 1424 stage ˘ staje – 1. kawa=ek pola okre>lonej wielko>ci ]r[/nej zale/nie od okolicy\, najcz">ciej ok. 1,4 ha, 2. miara odleg=o>ci, miara d=ugo>ci ]wielko>ci zmiennej\ najcz">ciej ok. 200 m. =ac. stadium ¯ gr. stadion, MN. staropol. ca 1500 stajad=o ]krok\ ¯ =ac. stadium est octua pars miliary

vel spacium duodecim passum st'yadl' ]stadion jest [sm' cz">ci'

mili...\; ang. mila ^ 1609,3 m.

1. †staja:, staja: si" ¯ sta:. staropol. prztotcz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y woda, y k temu møszo y chlep. 1. by: stawianym, umieszczonym, 2. by:, przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 3. trwa:, 4. stawia: si" na rozprawie s'dowej, 5. przestawa: co> robi:, usuwa: w dzia=aniu, 6. staja: si" – stawa: si", pojawia:. staropol. na(od(o(pow(prze(przy( (w-staja:, rozstaja: si". 2. †staja: stopnie:, ¯ stan ]zmiana stanu, topnie:, rozp=ywa: si", przechodzi: z lodu, >niegu, w wod"\. ang. melt, ros. rastopit;-rastopit. †stajad=o ˚staja. staj-nia(enny trwa•:(nie; 1. budynek, pomieszczenie dla koni, 2. i gdzie konie staj' d"ba. ¯ ang. stallion ]ogier\, LL ^ J. st[j ^ staj, Ø ^ A; st[jnia. =ac. stare ]sta:\ ˘ stabilis ˘ starofranc. estable ˘ ang. stable – 1. stajnia, stadnina, budynek w kt[rym konie i krowy s' trzymane i karmione, ˚stanica, 2. sta=y, trwa=y. Obora pierw. ¯ ˚or ]ko<\. Stajenny – koniuch, ˚marsza=ek. Konie, krowy, >winie i inne zwierz"ta trzymane by=y razem, w oborach. Gdy ukuto termin stajnia, zosta= on przy koniach, a obora pozosta=a krowom. Dzi> g=[wnie jest tak rozumiane ]zmiana ci"/ko>ci znaczenia\. staropol. stajenny – zatrudniony w

stajni. =ac. stabularius agaso. staropol. 1421, 1471 w stayny, 1462 ¢stahna, 1465 staynyey, 1479 et sztayen, ca 1500, stayny' stabulum ˘ stajnia – 1. pomieszczenie dla zwierz't domowych, 2. dom nierz'du, 3. mo/e ju/. por. sta:, >redniow. ang. staien ˘ stay ]sta:\, A ^ Ø; st[j, post[j. =ac. stabulum ]stajnia\, starofranc. gromet ]s=uga\, >redniow. ang. grome, ang. groom ]1. stajenny, osoba, zwykle ch=opiec, w obowi'zku pilnowania, strze/enia, karmienia, i czyszczenia koni, 2. pan m=ody\, ros. histit; (lowad;).

stal(owy(ownia(oryt([wka(owa: stop /elaza z w"glem. staropol. ca 1500 stal. =ac. chalybs, anglosas. stiele, st≤li, >redniow. ang. stel, ang. steel, AEI, ros. stal;. staropol. stalny, stalowy – stalowy, zrobiony ze stali. stalag ob[z dla je<c[w wojennych, szeregowc[w i podoficer[w. niem. stalag ¯ stammlager ¯ stamm ]baza\ % lager ]ob[z\.

stalagmit geolog.

wg mSjp 1969& sto/kowaty naciek na dnie jaskini, najcz">ciej wapienny. odwr. stalaktyt – u g[ry jaskini. gr. stalagmos ]kropl•a(owanie\ ¯ stalassein ]kropi:, kapa:, ocieka:\; stalaktyt ¯ gr. stalaktos ¯ stalassein ]kapa:, s'czy: si"\. sta-le(=y ci'g•le(=y; niezmiennie, przez ca=y czas, wci'/. ˚stawiczno>:, stojno>:, stateczno>:. staropol. zsthalye ˘ stale – zawsze, wytrwale. =ac. semper, constanter, ang. constantly, always, ros. postoqnno-postojanno, nastojhivo, vsegda-wsiegda. staropol. sta=o>: – 1. wytrwa=o>:, wierno>:, niezmienno>:, 2. m"stwo. =ac. 1. constantia, fides, 2. virtus. staropol. 1. sta=y ¯ stale ]ci'gle\ – 1. wytrwa=y, o niezmiennych przekonaniach, 2. trwa=y, mocny, nie podlegaj'cy zmianom, 3. ochoczy, pe=en energii, zapa=u, =ac. 1. firmus, constans, pervicax, 2. firmus, fortis, stabilis, 3. impiger, strenuus, staropol. 2. sta=y ¯ sta: si" ]czas.\ – 1. spe=niony, dokonany, 2. usta=y, zm"czony. =ac. 1. qui factus est, 2. fessus, lassus, fatigatus, ang. incessant, continual, perpetu-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

al; steady, steadfast,

yy

ros. nepreryvnyj-nieprerywnyj, postoqnnyj-postojannyj.

stalle ozdobne =awy w prezbiterium ko>cio=a, z wysokimi oparciami, dla dostojnik[w uczestnicz'cych we mszy. ¯ >redniow. =ac. stallum. sta=y ˚stale. ang. incessant, continual, perpetual; steady, steadfast, ros. nepreryvnyj-nieprerywnyj, postoqnnyj-postojannyj. stamt'd z tamtego miejsca. ¯ s ]z\ % tam % t'd ˘ ]t"dy\, Å´.

stan 1. zestaw okoliczno>ci lub cech charakteryzuj'cych osob" lub rzecz w danym czasie, okresie, momencie; spos[b lub posta: istnienia; kondycja ˘ jako>:, forma, posta:, poziom czego, 2. posiadanie ˘ stano(zbioro•wisko, na stanie ˘ liczba, ilo>:, 3. rz'd jako w=adza ˘ stanowisko, u(po•stanowi: – za•rz'dzi:, s=owotw. pokr. stanow•czo(isko(i:, stany ]spo=.\, Stany Zjedn. ]USA\, racja(m'/(sekretarz(zdrada stanu, rz'dzi:, decydow:, s'dzi: ˘ stanowczo ^ zdecydowanie, postanowienie, 4. hist. grupa, warstwa spo=eczna o wyodr"bnionej sytuacji prawnej, stany ]spo=eczne\ ˘ stan szlachecki, mieszcza<ski, ch=opski, 5. cz">: sukni, okrycia od ramion do pasa ˘ stanik. =ac. status ]stan, pozycja, stanie, miejsce, stanowisko, trwanie\. pierwotnie& 1. dom, chata, sza=as; osada, siedlisko, ob[z; przystanek ]przy domostwie\ ˘ stanica, stancja, przysta< ˘ wo=. 1289, o na=o/onym podatku na grodzian Brze>cia n(rz. Bug& s=

sta po dv≠ lokn≠ medou. po dv≠ ovci. po pœ†cadesœt; desœ†kov; lnou. a po sto xl≠bov=. a po pœti cebrov= ávsa. a po pœti cebrov= r;'i. a po k˛ kourov;. a po tolkou s= vsœkogo sta. 2. kraj, pa<stwo, rz'd ˘ m'/ stanu, zdrada stanu, Pakistan, Afghanistan, Stany Zjednoczone, ˚rz'd, pan; pan ^ stan ]rz'd(ca, w=adza, prawo\ ˘ ros. sverstan-swierstan – przy•prawiony(rz'dzony, ros. rewit;-reszit – po•stanowi:, niem. reich ]rzesza\ – pa<stwo ¯ pan, ChSz, sub•standard – pod•rz"dny. 3. pozycja spo=eczna ˘ stanowisko ]urz'd, za•rz'dzanie\, stany ]po•rz'dek, =ad spo=eczny\& duchowny, ch=opski, mieszcza<ski, szlachecki, rycerski,


yy

4. koncepcji 018 “sta:siedzie:” ˘ na stanie – w posiadaniu& liczba, ilo>: czego; zosta:, osta: si", stanowi:, zasta: w stanie ^ w tym czasie w formie, 5. jako>:, forma, posta:, poziom czego; okoliczno>ci, warunki ˘ w z=ym lub dobrym stanie, stan wody; etap lub faza istnienia ˘ w stanie rozkwitu, stan sta=y, ciek=y, i gazowy, 6. umys= ˘ namy>la: si" ^ rozwa/a: ^ zastanawia:, my>l ^ waga ^ stan ¯ =ac. sanus ]umys=owo zdrowy\ ˘ ang. sane, insane, na•my>la: si" – za•stanawia: si", roz•wa/a:, za(po(u•stanowi:, stanowczo ^ twierdz'co ¯ twierd, zdecydowanie, szczeg[lnie umys=owy lub emocjonalny, nastr[j, kategoria rzeczy ˘ stan melancholii, gor'czkowy, podniecenia, dziki stan, ma=/e<ski, cywilny, oskar/enia, powa/ny, spoczynku, bierny, wojenny, /y: ponad stan, 7. damska cz">: odzie/y pokrywaj'ca biust ˘ stanik, ˚dom. staropol. stan – 1. powinno>: utrzymania panuj'cego i jego dworu, urz"dnik[w b'd{ dru/ yny w czasie podr[/y po kraju, ci'-/'ca na ludno>ci wiejskiej, zamieniana z czasem na danin" w naturze albo na op=at" pieni"/n', ˚stacja, stanowe, 2. zatrzymanie si", post[j, przystanek na drodze, 3. naturalne lub sztuczne pomieszczenie s=u/'ce za mieszkanie, tymczasowe miejsce schronienia, najcz">ciej b"d'ce namiotem ]˚stanek, stankowy, stanowisko\, 4. sza=as my>liwski, 5. budynek do przechowywania r[/nych przedmiot[w, spichlerz, 6. okr"g, obw[d, 7. zbrojny zast"p ]anio=[w\, 8. warunki w jakich kto> si" znajduje. †stanczynsz czy sztanczynsz płatn. op=ata za stragan na targu, za miejsce na placu targowym. =ac. pecunia.

standar-d(dowy(yzacja przeci"tny, typowy wzorzec, gatunek jakiego> wyrobu, norma jako>ci. ¯ >redniow. ang. i ang. standard ¯ starofranc. estendard ¯ by: mo/e niem. pochodzenia. sub•standard – pod•rz"dny. †stane stawienie si" na rozprawie s'dowej. ˚stany. staropol. 1443 we stanem. †stanek 1. namiot, 2. rodzaj ruchomego dachu nad /o=nierzami atakuj'cymi mury. ˚stanowisko ]namiot\. †stangret czy sztangret poz społ.

yy

wo{nica, s=u/'cy powo/'cy ko<mi w bryczce, karecie. staropol. 1500 stangred. niem. stangereiter. franc. le cocher, ang. driver, ros. kuher-kuczer, izvozhik.

†stanica bud.

pomieszczenie dla zwierz't domowych, stajnia. ˚stajnia. staropol. 1471 stanycza, =ac. stabulum. stanica warowna osada kozacka, ˚stan. ¯ s=aw.-ukr.-ros. stan. †stanie ¯ sta: ]dwie funkcje& rzeczownikowa – pion, i czasownikowa – sta: si"\, ˚sta:, staropol. stanie }tu znowu obie funkcje pomieszane, wg Ss 1953| – 1. znajdowanie si" w pozycji stoj'cej, trwanie w pozycji stoj'cej, 2. przebywanie gdzie> jaki> czas, 3. miejsca postoju, schronienia ]zw=aszcza dla zwierz't\, 4. stawienie si" na rozprawie s'dowej.

stanik odzież.

g[rna cz">: bielizny kobiecej podtrzymuj'cej piersi; g[rna cz">: sukni od ramion do pasa. ˚stan. staropol. stanik ]po=o/enie, sytuacja, plan\. ang. brassiere ˘ pot. bra. †stankowy zwi'zany ze stankiem, >wi"tym namiotem w kt[rym Izraelici przechowywali ark" przymierza w drodze z Egiptu do Palestyny& Exodus 25, 26, 27. staropol. dzwyrzy stankowich. =ac. pertinens ad tabernaculum sacrum ¯ tabernaculum ]namiocik ¯ taberna ]sza=as, szopa\, starofranc., >redniow. ang. i ang. re. tabernacle, ros. palatka-pa=atka. ˚stan, stanek, stanowisko. †stanowe powinno>: utrzymania panuj'cego... ˚stacja, stan. stanow-i:(czy decydowa:, rozstrzyga:; kategoryczny. ¯ stan ]1. pan, w=adza, rz'd, 2. s'd, decyzja, postanowienie\ ˘ stanowczo ^ zdecydowanie. ˚pan. staropol. stanowi:, stanowi: si" – 1. mocno osadza:, 2. powstrzymywa:, pow>ci'ga:, 3. krzepi:, umacnia:, mno/y: si=y, 4. budowa:, 5. wprowadza: do stajni, 6. stanowi: si" – przebywa:, obra: sobie stanowisko. staropol. roz(u(za-stanowi:, ustan-awia:(owia:(owowa:. wg Ss 2011, staropol. stanowi: – powstrzyma:, zatrzyma:. ang. decide, firm; categorical, †Old Polish restrain, ros. rew-at;/it;/itel;nyj, tvërdyj-twiordyj.

~stanowi: czas niedok. ¯ stan ]rz'd,

w=adza, s'd, my>l ˘ stan umys=owy\. wg mSjp 1969, stanowi:& 1. «decydowa: o czym, rozstrzyga:, zarz'dzi:», 2. «odgrywa: decyduj'c' rol", znaczy:, wa/y:», 3. «by: w czym, tworzy:, sk=ada: si" na co, wynosi:», 4. «zootechn. dopuszcza: samca do samicy». ros. 1. rew-at;/it;-resz-at(it, 3. sostoqt; iz-sostojat iz, ang. 1. to decide, to make think; to settle, to determine, 3. to consist of. za•stanowi: si" – czas dok., po(prze•my>le: po•stanowi: – zadecydowa:, powzi': decyzj" u•stanowi: – 1. wprowadzi: jako prawo, 2. zaprowadzi: je †stanowienie stanowisko wojskowe, posterunek, wg Ss 1953; czujka. staropol. 1471 stanovyenye. ang. sentry, sentinel, ros. hasovoj-czasowoj. †stanowienie umowa, przymierze, wg Ss 2011. ang. agreement, alliance, ros. sxodstvo-schodstwo, so[z-sojuz ]zwi'zek\ ¯ so % [z. stanowczy dosł. zdecydowany; bliskoznacz. nieust"pliwy. ¯ stan ]1. pan, w=adza, rz'd, 2. s'd, decyzja, postanowienie\ ˘ stanowczo ^ zdecydowanie. ˚pan. stanowisko dosł. pozycja, w znacz. fizycznym i w przeno>ni; w znacz. fizycznym ˘ stanowisko artylerii, strzeleckie, w przeno>ni ˘ stanowisko dyrektora; punkt widzenia, pogl'd, os'd ˘ sta: na stanowisku ]mniema:, uwa/a:, s'dzi:\. ¯ stanowi: ¯ stan ]1. pan, rz'd, 2. s'd\ % `isko ]zasi"g\ ˚pan. wg mSjp 1969& 1. «miejsce dzia=ania, czyjej> pracy», 2. «pozycja w terenie zajmowana przez wojsko; miejsce usytuowania dzia= lub innej broni podczas walki», 3. ‘pozycja zajmowana przez kogo ]rzadziej co\ w danym >rodowisku, otoczeniu; pozycja w hierarchii zawodowej, s=u/bowej; odpowiedzialna posada», 4. «punkt widzenia, pogl'd», 5. bot. «miejsce wyst"powania, wzrostu jakiej> ro>liny w naturze», 6. łow. «miejsce postoju i oczekiwania my>liwego na zwierza w lesie podczas polowania». ¯ stan ]˚pan, rz'd ˘ rz'dca\. staropol. stanowisko – namiot. staropol. stanowiszcze – 1. namiot ]˚stan, stanek, stankowy\, 2. stanowisko wojskowe, posterunek,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

3. post[j czy te/ miejsce postoju. staropol. stanownik – osoba odpowiedzialna za organizacj" kwater ksi'/"cych podczas objazdu kraju przez panuj'cego. staropol. stanowy – 1. zwi'zany ze stanem, namiotem okrywaj'cym biblijn' ark" przymierza, 2. zwi'zany ze stanem-obozem, terenem obozowiska, 3. Íwi"to Stanowe, Íwi"ta Stanowe – /ydowskie >wi"to Namiot[w. franc. i ang. position& 1. umiejscowienie, posadowienie, 2. przed=o/enie propozycji; twierdzenie, zapewnienie, 3. spos[b w kt[ry osoba jest umiejscowiona, aran/owana; postawa, stanowisko, stosunek; dyspozycja, 4. stan umys=u w stosunku lub opinia o przedmiocie; stanowisko, postawa, jak stanowisko senatora w sprawach mi"dzynarodowych, 5. miejsce gdzie osoba lub rzecz jest; sytuacja; po=o/enie, jak po=o/enie statku, 6. ...itd., 13 zastosowa<, znacze<, ros. ]wojsk.\ poziciq-pozicija; =ac. opinio ˘ starofranc., >redniow. ang. opinioun ˘ ang. opinion; post, ]spo=eczne\ standing, ]pogl'd\ stand-point, opinion, ros. mnenie-mnienie ]mniemanie\. †stany rok stany, stany rok – termin s'dowy na kt[rym stan"=a jedna ze stron uczestnicz'cych w sporze. sta<czyk cz=onek stronnictwa polit. w Galicji ¯ nazwisko Sta<czyk, b=azen kr[la Zygmunta Starego. †stapole czy sztapole pnie drzew przygotowane do formowania tratwy. ¯ sta` ]wielo`\ % pole ]pie<\. staropol. 1426 octo centa stapolczu... na trawthø. †]z\ stara ˚starodawny. stara: si", staranie czyni: kroki ku, wysila: w kierunku, d'/y:. ¯ ang. stare ]uporczywie patrze:, wytrzeszcza: oczy\. staraniem ]dokona: czego>, osi'gn':\ – uporczywo>ci', dogl'daniem, zabiegami, pilno>ci'. s=owotw. pokr. u(za•biega:. por. sterany – zu/yty, zm"czony. staranny dba=y, dok=adny. starcia, starcie si" ˚ruch. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie. staropol. starcie – zniszczenie. †starczek bot. rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L. staropol. 1472 starczek agrimonia. †starczny obfity. ¯ starczy ]do>:\. staropol. staczne sufficiens. starofranc., >redniow. ang.

yy i ang. sufficient, ros. dostatohnyj-dostatocznyj. starczy: nie brakowa:, w dostatecznej ilo>ci, satysfakcjonuj'cej, zadawalaj'cej. wy(starczy ]do>:, dosy:\. ˚sta:. staropol. starczy:, staczczy:, staczy:, statczy: – 1. spe=nia: wym[g ilo>ci, liczby, wymiar[w – “miary na zamiary” ]oczekiwa<\, }wg Ss 1953& by: wystarczaj'cym pod wzgl"dem ilo>ci, liczby, wymiar[w itp., wystarcza:, czyli “mas=o ma>lane”, J.D.|, 2. nad'/a:, podo=a:, da: rad", by: w stanie, sprosta:, 3. trwa:; nie statczy: – up=ywa:, przemija:. ˚sta: ]forma czas.\. =ac. sufficere ˘ starofranc. suffire, >redniow. ang. suffisen, ang. suffice, ros. byt; dostatohnym. †starczyk rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L., zepsute& staropol. 1460 ¢skorczik agrimonia, 1472 starczek agrimonia; XV w. ...accipe folia starczek, .... staropol. YE. †starga: ¯ s ]czas dok.\ % targa:. 1. podrze:, porozrywa:, poszarpa:, 2. zmierzwi:, zwichrzy:. †stargn': >ci'gn':, szarpi'c gwa=townie zrzuci:, powali:. ¯ s`]czas dok.\ % targa: ]ci'gn':\. staropol. ne stargnal. ang. violently pull down, pull off, ros. sta]it;-staszczit. †stargowa: ]si"\ ¯ s ]czas dok.\ % targowa: ]ci'gn': w swoj' stron"\. staropol. stargowa: ]si"\ – targuj'c, zgodzi: si" na ostateczn' cen" kupna-sprzeda/y, dobi: targu. staropol. stargowanie – zgodzenie si" na ostateczn' cen" kupna-sprzeda/y, dobicie targu. †stark klin, r[g ]$\. staropol. 1424 na starku. †stark, sterk usterka, wada. starka spoż. w[dka przechowywana przez szereg lat. ¯ stara. staro~ starsza, dawniejsza forma ¯ star-y(a& staro-dawny(>wiecki(modny, star(o – wiel(o ˘ starogr[d ]Wielu<\, lit. Wielona, Star-gard(ogard, i inne, Wielkie Ksi"stwa ]Stare\, Wielkomorawia, Wielkopolska ]˚wielki\, tak i przydomki “Wielki” ]Stary\& W=odzimierz Wielki †1015, Kazimierz Wielki †1370, odpowiednik ang. the Great, Staro•las, Czarno•las ]Wielki las\. Czernia•k[w ^ Czarno•las ^ Staro•las ]k[w, kow ^ las\, ˚czern`. †staro: 1. wiek podesz=y, s"dziwy, 2. dawno>:, odleg=o>: w czasie. =ac. antiquitus, vetustus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. 1. advanced age, 2. old, ros. 1. po'iloj-po/i=oj, 2. starinnyj-starinnyj. starodawny dosł. wielce stary. ¯ staro` ]wielce\ % dawny ]stary\, nie na opak, /e staro` ]stary\, dawny ]wielce\, cho: kusz'ce. ˚staro`. staropol. ]z\ stara ]z\

stara dawna, ]z\ staro dawno, z starodawna, starodawny –

1. od d=ugiego czasu, od bardzo dawna, z dawien dawna, 2. z odleg=ej przesz=o>ci, bardzo dawno temu. staopol. staradawny – istniej'cy od odleg=ej przesz=o>ci, od dawna, bardzo dawny, bardzo stary. ang. ancient, antique, old, ros. starinnyj-starinnyj. †starogon znacz.$ staropol. 1359 et per ista loca sunt perpetuales starogony et barczi.

starosta poz społ.

starszy stanem, pozycj'. ¯ staro` ]stopie<, wy/szy\ % stanem ¯ sta ]stan\, albo& sta ]stary\ % wzrost ]wiekiem\, mo/e oba razem. ˚birew. staropol. starosta – 1. pocz'tkowo namiestnik kr[lewski sprawuj'cy na okre>lonym terytorium pe=ni" w=adzy w zast"pstwie panuj'cego ]starosta generalny, ziemski\, z czasem urz"dnik sprawuj'cy na tym obszarze w=adz" administracyjn', s'dowo-policyjn', oraz zarz'd d[br kr[lewskich ]starosta grodowy\, tak/e tenutariusz d[br kr[lewskich ]starosta niegrodowy\, lub ich zarz'dca, 2. zwierzchnik, prze=o/ony, zarz'dca, naczelnik, te/ rz'dca, namiestnik, 3. starzec, s"dziwy, leciwy, senior. staropol. staroscki czy staro>:ski – zwi'zany ze starost', pochodz'cy od starosty. staropol. starostwo – 1. okr"g podleg=y w=adzy starosty, 2. dobra kr[lewskie oddane w zarz'd staro>cie. staropol. staro>cina – /ona starosty. staropol. staro>cin]y\ – zwi'zany ze starost', pochodz'cy od starosty, nale/'cy do starosty. wg Ss 2011& staropol. starosta – ekonom, w=odarz, za(rz'dca, w=odarz, gospodarz wesela. =ac. prea` % facere ˘ praeficere ˘ praefectus ˘ starofranc. i >redniow. ang. prefecte, ang. prefect(ure, franc. le prefet, ros. prefekt/ura-prefekt(ura. staro>: okres /ycia nast"puj'cy po wieku dojrza=ym, charakteryzowany wi"dni"ciem cia=a, stopniowym zanikiem funkcjonowania jego narz'd[w.


yy

staropol. 1. staro>: – 1a. zaawansowany wiek, s"dziwo>:, leciwo>: ¯ lat wiele ]na karku\, 1b. dawno>:, odleg=o>: w czasie, 1c. przedawnienie. ˚starzyzna. staropol. 2. staro>: – skr. staranno>:; staranie, dba=o>:, troska. =ac. 1a. senectus, 1b. vetustas, 1c. abolitio, 2. cura, diligentia, ang. 1a. old age, 1b. antiquity, 1c. negative prescription, 2. care. ros. 1a. po'ilost;-po/i=ost.

†starowieczno>: staro/ytno>:, starodawno>:. =ac. antiquus ˘ antiquitas ˘ franc. antiquite, ang. antiquity, times of yore, ancient, ros. drevnost;-drewnost, starina-starina ˘ starinnyj. staro/ytny dotycz'cy okresu zamierzch=ego; dla r[/nych kultur jest to r[/ny up=yw lat, np. dla egipskiej – w tysi'cach, dla bliskowschodniej i Rzymu – ok. 2 tys. lat temu, dla Rosji i Polski – tysi'c lat, a dla USA – 200; okres najcz">ciej zamierzch=y, zatarty w znacznej cz">ci, ma=o znany. s=owotw. zwi'zane z ˚drzewo& de•re•wo]da\ – sta•ro•/yt]ko>:\, wo•da – /yt•ko>:. ko>: ^ krzyw ˘ krzyw•da. ang. ancient, ros. drevnij-drewnij, vetxijwietchij ]stary, staro/ytny\, starinnyj-starinnyj ]starodawny\, antihnyj-anticznyj ]antyczny\. S=ownictwo j"zyka angielskiego ma dwa korzenie& • angielski ¯ >redniow. ang. ¯ franc. ¯ =ac. ¯ grecki • angielski ¯ >redniow. ang. ¯ staroang. ]anglosas.\ ¯ got. Pierwszy korze< idzie na Po=udnie Europy& franc. ]Francja\ ¯ =ac. ]Italia, staro/. Rzym\ ¯ gr. ]Grecja\. Dlaczego grecki wszed= w sk=ad =aci<skiego$ To st'd, /e Imperium Rzymskie sk=ada=o si" z 2-ch cz">ci& • Zachodniego ]ze stolic' w Rzymie, mie>cie Rzym, Roma\, i • Wschodniego ]ze stolic' w Konstantynopolu\. Ale w Konstantynopolu w=adza by=a rzymska, z ni' i j"zyk =aci<ski, a nar[d i kultura – grecka, w tym j"zyk. St'd, po roz=amie w Ko>ciele Chrze>cija<skim, 867–1054, Zach[d Europy poszed= za Watykanem ]j"zyk =aci<ski w ko>cio=ach, tam i centrum wiary\, a Wsch[d Europy – za Konstantynopolem ]j. grecki, tam i stolica wiary... by=a, bo przesta=a by:\. Cesarstwo Rzymskie upad=o. Konstantynopol, w r"kach Grek[w, zosta= okr'/ony i zdobyty przez Turk[w, w maju 1453, dzi> Istambu= ]ang. Istanbul ¯ gr.\, i odt'd Ko>ci[= Ortodoksyjny nie ma swej stolicy, a katolicy nadal maj'.

yy Dla wierz'cych w Boga – wszystko to za jego wiedz' i zgod'; na jego oczach muzu=manie bili chrze>cijan w Palestynie i Konstantynopolu, za nasze grzechy. Tak i Tatarzy. Ja doci'gn'=em t=umaczenia latopis[w do 1453, bo wa/ny to rok dla latopisania. W Konstantynopolu bowiem pisane by=y latopisy dla Rosji, i po jego upadku, w 1453, nagle zrobi=a si" przerwa w zapisach, zrozumia=e, a/ do czas[w gdy Smole<sk przej'= aspekt pisania i kopiowania, oko=o 1483. Aspekt ten nieznany dla Rosjan – jest w mej “Litwie”. Rosjanie nie s' >wiadomi, /e w Konstantynopolu pisano latopisy dla Rosjan, ani /e nast"pnie w Smole<sku, po 1483. W Konstantynopolu odby= si" pierwszy sob[r g=[w Ko>cio=a, w 318 A.D., i odbywa=y si" inne w tym rejonie, i w ich wyniku, w Konstantynopolu ujrza=a >wiat=o, powsta=a, Biblia w tekstach kt[re dzi> znamy, z=o/ona z u=amk[w – u=omnych tekst[w istniej'cych przed 200 A.D., a kt[re dzi> traktowane s' jako szcz'tkowe w zestawieniu z obecnymi, bogatymi, obszernymi tekstami Biblii.

start(er(owa:(owy nag=y zryw, pocz'tek. staronord. sterta, anglosas. styrtan, >redniow. ang. sterten, ang. start, ros. otpravlenie, nahalo. stary dosł. wiekowy. star – rast ]rost ^ wiek ˘ wzrost\ czyt. od ty=u. 1. wiekowy, u schy=ku, zaniku ˘ staro•dawny(>wiecki(modny, staro•dawny ¯ z dawnych wiek[w, 2. maj'cy wiele lat, podniszczony, zu/yty ¯ sterany, 3. miniony, by=y, nieaktualny, star ^ wiel ˘ staro ^ wielo ˘ stary ^ wielki, dawny, przed` i przyrostek w wielu nazwach geogr. i przydomek w=adc[w. staropol. stary, stara, stare, starzy, sthare, starø ˘ stary – 1. istniej'cy w przesz=o>ci, dawniej, poprzedni, dawny, 2. istniej'cy w odleg=ej przesz=o>ci, od dawna, od d=u/szego czasu, 3. taki co prze/y= du/o lat, co dawno urodzi= si", maj'cy wiele lat, nie m=ody, 4. starszy – rodzice, 5. starszy, starzejszy, nastarszy – wy/szy stanowiskiem od innych, godniejszy, znaczniejszy, prze=o/ony, zwierzchnik. =ac. 1. antiquus, vetus, pristinus, 2. qui iam diu extat, 3. qui multos annos vixit, aetate provectus, senex, 4. parentes, 5. qui dignitate alios praestat, praepositus, praefectus, franc. vieux, vieil, vieille, ancien, niem. alt, zach. Sakson[w eald,

anglosas. ]Angl[w\ ald, >redniow. ang. i ang. old, ros. staryj-staryj, wo=. 1289 starπi-starij ]stary\, starπiwiny-starijsziny ]starszym\, starπi-starij ]starzy\, starostistarosti ]staro>ci\, star≠iwinoustareiszinu ]starszego\. †starz czas prze/yty. staropol. }ile>| lat ]by:\ w starz – mie:, liczy: ile> lat. =ac. aectus ˘ starofranc. aage ˘ >redniow. ang. i ang. age, ros. vozrast-wozrast.

star-zec(ze:(o>:(osta(y( (uszka(szy(o/ytny(ocie (szak(sze<stwo(szyzna ¯ sterany ]zu/yty\ AE. sterta, szczerbiec. starzec cz=owiek w s"dziwym wieku, cz"sto siwy, zgrzybia=y, niedo="/ny. staropol. az do starcza ]do starca\, starce, starci, 1466 starcza – 1. cz=owiek w s"dziwym wieku, 2. stary, do>wiadczony mieszkaniec wsi uczestnicz'cy jako >wiadek w procesie granicznym, 3. prze=o/ony, zwierzchnik. staropol. starzectwo, starzecstwo, starzestwo – 1. dawno>:, odleg=e czasy, 2. przyw[dztwo, zwierzchnictwo. staropol. starze: si" – stawa: si" starym, s=abym. staropol. po(prze-starze: si",

zastarze:, zstarze: si", postarza=y, zstara: si", zastarzawa:. >redniow. ang. i ang. elder,

ros.

starwij-starszij. ˚stryszek.

†starzyna roln.

dawny ug[r wzi"ty zn[w pod upraw".

starzyzna stare przedmioty nie przedstawiaj'ce wi"kszej warto>ci. staropol. starzyzna – przedawnienie. ˚staro>:. statecznie dostatnio, dostatecznie – zadawalaj'co; ostatki. =ac. satisfactorius, franc. satisfactoire, ang. satisfactory, sufficiently, enough. wg Ss 1953, staropol. statecznie – 1. dok=adnie, 2. skutecznie. =ac. 1. accurate, 2. efficaciter, ang. 1. exactly, accurately, precisely, 2. effectively. ros. 1. tohno-toczno, akkuratno. 2. deistvitel;no. wg Ss 2011, staropol. statecznie – pewnie, stale, trwale. †Old Polish surely, firmly, continously, ros. udovletvoritel;no. †stateczno>:, statek zdolno>: konstrukcji zachowania niezmiennego po=o/enia i kszta=tu pod dzia=aniem obci'/enia. ˚stojno>:. ang. steadiness,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ros. stojkost;-stojkost. staropol. stateczno>: – 1. sta=o>: w uczuciach i dzia=aniu, 2. si=a, moc, m"stwo, 3. skutek, 4. mi=o>: ]jako cnota chrze>cija<ska\, przywi'zanie, oddanie. staropol. stateczny – 1. roztropny, rozwa/ny, sprawny w dzia=aniu, 2. sta=y w uczuciach, niezmienny, 3. w=a>ciwy, dobry. ang. 1. prudent, 2. steady, 3. right, ros. 1. umnyj, blagorazumnyj> ostoro'nyj, 2. postaqnnyj, 3. pravyj> pravil;nyj. wg Ss 2011, staropol. stateczny – sta=o>:, powaga. ang. steady, authority, ros. postoqnnyj-postojannyj.

statek pojazd.

konstrukcja p=ywaj'ca o nap"dzie parowym, motorowym, atomowym, itp., s=u/'ca do przewo/enia ludzi lub towar[w. ¯ mier ]miara\, ˚sta:, do•statek – w miar", do•stateczny – mierny. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy•sta: ]na co\ ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, dostateczny ]mierny\, ˚miara. 1. r[wnowaga, zr[wnowa/enie, ˚statyka, YE, sta:, 2. >r[dl'dowa jednostka p=ywaj'ca /eglugi przybrze/nej, por. okr"t, 3. pot. zwykle l. mn. naczynia, sprz"t, zw=aszcza kuchenny ]por. skarby\. franc. le vaisseau, batiment, navire, =ac. vascellum ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. vessel ]1. naczynie do utrzymywania czego>, jak waza, garnek, dzban, czajnik, itp., 2. wy='cznie biblijne..., 3. pojazd do podr[/owania po wodzie, statek lub =[d{, szczeg[lnie d=u/szy ni/ =[d{ wios=owa, 4. statek powietrzny, 5. w anatomii i zoologii... itd.\ >redniow. schippe ˘ ang. ship, anglosas. scip, pokr. niem. schiff ]okr"t, statek, =[d{, nawa\, ros. korabl;-korabl, sudno-sudno; ko•rab•l ¯ bar•ka czyt. wspak, ˚s=owo gdzie i s=owotw[rstwo. 1816 r., o Stefanie Batorym powracaj'cym 1581 z wojny na Inflantach, przez Wilno do Warszawy, w Wilnie „zak=ada tam szko=" g=[wn' Litewsk'. Sulikowski pag& 124 i 125 przywodzi w czasie ustanowienia tego przygod", maluj'c' dzielnego kr[la powag" i statek. Gdy iu/, m[wi on, przywiley ustanawiai'cy Akademi', by= wygotowanym, pos=a= go kr[l... itd. ˚przygotowa:. pag& ¯ =ac. pagina, franc.-ang. page

yy ]strona\. „Rad' }J.| Zamoyskiego, roztropnym u/yciem statku i dobroci, umia= kr[l }Stefan Batory 1537–†1586| stronnik[w Maxymiliana i nieprzychylne ieszcze sobie poci'gn': umys=y...” wg Ss1953, staropol. statek, stadek, sthatek, sthathek ˘ statek – 1. mienie ruchome, zw=aszcza wyposa/enie mieszkania }sprz"t, J.D.|, inwentarz /ywy, 2. narz"dzie, 3. uczynek, skutek uczynku, 4. uporz'dkowane dzia=anie, porz'dek, 5. spos[b /ycia, obyczaj. =ac. 1. bona, quae moveri possunt, utensilia, 2. instrumentum, 3. factum, facti effectus, 4. ratio

quaedam agendi, disciplina, ordo, 5. ratio vitae, mos. ang. 1. utensil ]˚sprz"t\, 2. tool. wg Ss 2011, staropol. statek –

1. maj'tek, dobytek, 2, naczynie, 3. stateczno>:, rozwaga. ang. †possessions, vessel, staid, ros. imenie-imienie, sosud, posudina, trezvyj, stepennyj. statki powietrzne maszyna kt[ra utrzymywana jest w powietrzu przez aerodynamiczne jego si=y pod skrzyd=ami, gdy sam nap"dzany do przodu >mig=em lub innymi >rodkami jak komora odrzutowa. Wynalazek z lat 1903 – 1909. dwup=atowe biplane, jednop=atowe monoplane, =[d{ lataj'ca flying boat, szybowiec glider, helikopter helicopter, pasa/erski jet-propelled aripl. pol. samolot ]najszybszy\ ¯ samo` ]naj`\ % lot ¯ lata:, lecie: ]szybko\, franc. avion, ang. aeroplane ˘ airplane, ros. aeroplan-aerop=an. statu-a(etka pos'g, rze{ba przedstawiaj'ca posta: ludzk'. =ac. statua ˘ ital. statuetta. status stan prawny. gr. status, starofranc. estat, >redniow. ang. stat, ang. state. statut zbi[r przepis[w dotycz'cych organizacji, zakresu i sposobu dzia=ania osoby prawnej. =ac. statutum ]postanowione\. =ac. regula ]rz'dzi:\ ˘ regulare ]rz'dzi:, kierowa:, regulowa:\ ˘ regulatus ˘ ang. regulate ]1. kontrolowa:, kierowa: lub rz'dzi:, zgodnie z podstawami, zasadami, lub system, 2. uzgodni:, dostosowa: do szczeg[lnego standardu, wymogu, stopie<, liczb", sum", itp., jak regulowa: ogrzewanie, ...itd. ˚regulacja\. ang. status, regulations, ros. privedenie v sistemu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. statut – zbi[r prawa stanowionego, ustawa, przepis prawny. =ac. corpus legum, lex; =ac. statutus ˘ p[{no=ac. statutum ˘ starofranc., >redniow. ang. statut ˘ ang. statue, ros. statuq-†statua. staty-ka(czny w bezruchu, w r[wnowadze. ˚statek, YE.

statyst-a(owa:(yka(ycznie >redniow. =ac. statisticus ¯ status. statyw podstawa. staropol. ca 1420 szthacziwø kn}a|pszkø ˘ szthacziw – warsztat tkacki, dos=, statyw, T ˘ Cz. ˚knap ]tkacz, sukiennik\. 1. staw ma=y zbiornik wodny, wi"kszy od bajora, mniejszy od jeziora. dzi> stawy hodowlane ryb. za•sada ^ u(pod•stawa ˘ staw ^ sadzawka. ¯ st]oj'ca\ % aw ]woda\, ˚sta:. ros. stav-staw. staropol. 1401 pol stawu ]p[= stawu\, 1403 w stavech, 1404 stawu, 1405 staw ˘ staw – naturalny lub sztuczny zbiornik wodny. =ac. piscina naturalis v. artificiosa, franc. etang, niem. teich, weiher, >redniow. ang. ponde ˘ ang. pond, staroros. prud=-prud. staropol. stawek – ma=y staw, sadzawka

2. staw, stawienie, sstawienie przegub r"ki lub nogi& =okie:, nadgarstek, kolano; =amie w stawach ]o dolegliwo>ciach\; ruchome z='cze dw[ch cz">ci, zestaw ˘ nastawi: ]z=o/y:, zestawi: ko>ci w miejscu z=amania\, nastawnia kolejowa, zestawienie ]z=o/enie\, ale stawi: si" na czas ]do='czy:, przyby:\ ¯ sta:. s=aw. stog= ]stag, staw; A, B, W, G\ ˘ su ]ze\ % stog= ]staw\ ˘ sustog= ]zestaw\ ˘ pol. staw, ros. sustaw ]przegub\. staropol. 1466 ¢sztaww, ca 1500 staw artus; ca 1500 stawem, ca 1500 stavy; sthawy ˘ staw, sstaw – 1. ruchome zestawienie, po='czenie cz=onk[w cia=a, w tym ko>ci, 2. cz=onek cia=a. =ac. 1. articulus corporis, 2. pars corporis, artus; niem. gelenk, =ac. junctus ˘ starofranc. joint, joinct ˘ jointure, >redniow. ang. i ang. joint, staroros. sustav=-sustaw. 3. †staw ˚sta: ]funkcja czas.\ 1. ca=okszta=t zewn"trznych i wewn"trznych warunk[w /ycia, w odniesieniu do rzeczy& wygl'd, stan. 2. wiek, lata ]kogo>, czyje>\. =ac. status ]stan; pozycja; stanie; miejsce; stanowisko; trwanie\ ˘ starofranc. estat ˘ >redniow. ang. stat ˘ ang. state,


yy

ros. sostoqnie-sostojanie. stawa: ˚sta: ]funkcja czas.\. staropol. stawa: – 1. bywa:, przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 2. by: obecnym w wyznaczonym terminie i miejscu, w celu wzi"cia udzia=u w rozprawie s'dowej w charakterze strony, 3. s=abn':, traci: si=y, moc, warto>:, 4. starcza:, by: do dyspozycji. staropol. do(na(o(po(pow(prze( (przy(u(w(za(zo•stawa:. †stawad=o miejsce postoju. staropol. stawad=a =[d{ – przysta<. =ac. locus, quo quis consistit, starofranc. ester ˘ anglofranc. estaier ˘ >redniow. ang. staien ˘ ang. stay, ros. ostanovka-ostanowka. †stawanie mieszkanie, miejsce gdzie si" mieszka, sta=ego pobytu. staropol. 1426 stawane. =ac. habitatio, mansio, ang. habitat, ros. 'ili]e-/iliszcze, 'ilitel;stvo-/ilitielstwo. †stawarz bot. gatunek storczyka, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. †stawek ma=y staw, sadzawka. staropol. 1426 do sthawku. =ac. parva piscina, holend. poel, niem. pfuhl, anglosas. i >redniow. ang. pol, ang. pool, ros. lu'a-=u/a, omut-omut. stawia: ¯ sta:. po(pod(za(wy(do(u•stawa, stawka przedstaw•i:(ia:, za(na(po(u(przy(przy(od(do(od( (pod(nad(w(wy(za(roz(zo•stawi:. staropol. stawia: – 1. umieszcza:, k=a>:, lokowa:, 2. przedstawia:, zw=aszcza przed s'dem ]>wiadka, r"kojemc", przedmiot sporu, itp.\, przyprowadza:, doprowdza: na rozpraw", 3. budowa:, 4. stawa: na sporze – chwyta: w pu=apk". =ac. 1. ponere, collocare, 2. adducere, ostendere, 3. aedificare, 4. decipula capere, ang. 1. locate, 2. present, ros. 1. pome]at;-pomieszczat, 2. predstavlqt;-predstawliat. staropol. na(o(po(przeza(roz(u( (za(zo•stawia:. †stawiciel ten kto stawia budynki, budowniczy, mistrz nad cie>lami. staropol. architectus stawyczel,

czo bvduye, mystrz nad czeslamy. =ac. architectus, ang. contractor,

ros.

postav]ik-postawszczik.

†stawiczno>: sta=o>:, wytrwa=o>:. ˚stojno>:, stateczno>:, stale. s=owotw. pokr. ustawiczny ]dosł. bez ustanku ¯ usta` % `wiczny ^ bez\,

yy s=owotw. koncepcji 003. staropol. stawicznosz}:|. =ac. constantia, patientia, ang. constant, patience, ros. postoqnnost;-postojannost, nastojhivost;-nastojcziwost. stawi: ¯ sta: ]funkcja czas.\; op[r, dawne, dzi> jedynie& stawi: czo=a. staropol. stawi: – 1. umie>ci:, po=o/y:, 2. przedstawi: przed s'dem ]>wiadka, r"kojemc", przedmiot sporu, itp.\, doprowadzi: na rozpraw", 3. zbudowa:, postawi:; dudowa:, 4. zbudowa: przegrod" na rzece, zastawi:, 5. zostawi:, zachowa:, 6. stawiony – po=o/ony, znajduj'cy si", 7. stawi: si" – przybywa:, przyby: osobi>cie, zg=osi: si", ukaza: si", 8. stawi: si" – che=pi: si", pyszni: si", przechwala: si", 9. stawi: si" – przeszkodzi:, by: zwad', 10. stawi: si" – udawa:. staropol. do(na(o(pod(po(przy(roz(

(u(w(wy(za(ze(zna(zo•stawi:, przy(u•stawowa:, odstawiony. ~stawi: ]si"\ ¯ staw ^ =o/ ˘

postawa ^ po=o/enie, s=aw. sustaw ^ z=o/enie, zestaw& za•stawi: – 1. za=o/y:; zastaw, 2. co czym w poprzek na•stawi: – nakierowa: po•stawi: – w pion u•stawi: – u=o/y:, u ^ za przed•stawi: – przed=o/y: prze•stawi: – prze•=o/y:(nie>: przy•stawi: – przy=o/y:, tu/ obok ob•stawi: – dooko=a, ob=o/y:, ob•stawa: – sta: na swoim, podtrzymywa: swoje zdanie, stanowisko do•stawi: – do=o/y:, przy='czy: od•stawi: – od=o/y:, na bok pod•stawi: – pod=o/y:, od spodu nad•stawi: – wysun': do dzia=ania w•stawi: – w=o/y: do >rodka wy•stawi: – poza obr"b, normy ze•stawi: – 1. z=o/y: w ca=o>:, 2. znie>:, obni/y: roz•stawi: ]si"\ – rozdzieli: ]si"\ zo•stawi: – opu>ci:, zaniecha:

†stawid=o techn.

urz'dzenie s=u/'ce do regulacji poziomu wody doprowadzanej do m=yna, zastawa, >luza. staropol. 1371 stauidla, 1428, stawidla, 1434 y stawydl. †stawienie ¯ sta:, stawi:; 1. to, co zosta=o postawione, zbudowane, budynek, 2. oporz'dzenie, przygotowanie do u/ytku, 3. przyprowadzenie, dostawienie kogo> ]do kogo>\,

4. s=awienie, chwalenie. tak/e& stawienie, sstawienie – staw, ruchome po='czenie cz=onk[w cia=a. ˚staw. 1. †stawisko ¯ staw % isko; staropol. 1399 stawisco, 1410 na mem stauisku, 1434 stawiszka, 1459 stawisko – 1. naturalny lub sztuczny zbiornik wody, staw, 2. opuszczony, nie zagospodarowany staw. staropol. stawiszcze – staw, albo miejsce gdzie by= staw. 2. †stawisko skr[cone stanowisko, miejsce postoju. ˚sta:, stacja i inne.

¢stawiti na szczit jęz.

broni:, dost'pi: zaszczytu ]cz"sty frazeologiczny zwrot\. staroros. staviti na ]it – stawiti na szczit. stawka ustalona jednostka. †stawne ˚ustawowe; unormowane, okre>lone przepisem, ustaw'. staropol. 1387 stawne lukno, 1397 i 1411 stawna lukna, 1410 stawne ]=ukno\. wg Ss 1953& stawne =ukno – naczynie na mi[d bli/ej nie znanej obj"to>ci }istotnie, bli/ej nie znanej, ˚sze>cip"dek, lecz =ukno jest miar', J.D.|.

†stawnica 1. beczka bli/ej nieznanej obj"to>ci, 2. danina ]prawdop.\ z piwa.

†stawnik, stawownik, stawowy bli/ej nie znany, nie okre>lony, pracownik zatrudniony przy stawach. sta/(ysta obowi'zkowy, pr[bny okres pracy, praktyka. =ac. stagium ˘ franc. stage. st'd pokr. odt'd ^ z tego miejsca. staropol. st'd, st'dsze, stand, stad ˘ st'd, st'd/e – 1.a. o miejscu – z tego miejsca, z r[/nych stron, 1.b. tam st'd, tame/ st'd – stamt'd, 2. o czasie – od tego czasu, od tej chwili, odt'd, 3. o wnioskach – z tego powodu, dlatego, 4. sk'd... st'd. =ac. 1.a. hinde, hinc, 1.b. illinc, istinc, 2. ex eo tempore, postquam, 3. quam ob rem, inde, 4. unde... inde, franc. d’ici, de la, par cela, >redniow. ang. hennes ¯ henne, ang. hence, ros. ots[da-otsjuda, ot six por-ot sich por.

st'giew pojemn.

wysoki dzban o szerokim dnie, zw"/aj'cy si" ku g[rze, zwykle z jednym uchem. staropol. 1394 stangwy; sthøgew, 1437 st'gef sponda, 2 st'gve. staropol. st'giewka – ma=a st'giew.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

staropol. st'gwiany – zwi'zany ze st'gwi', dotycz'cy st'gwi. s=owotw. pokr. =agiew, ˚sze>cipi"dek, =ukno, g'sior. st'pa: ruch. kroczy:, stawia: kroki, posuwa: si" naprz[d chodem. pokr. ang. step ]krok\. s=aw. stoupati; s=aw. OU ^ U ˘ pol. Å, ´, ros. v/stupat;. za(po(u(przy(do(od(pod(wy(rozst"p, na(prze•st"pca, po(wy•st"pek nast"pca, przest"pca, podst"pny, wyst"pek, dost"pny, obst'pi:, stopie<. s=owotw. w zwi'zku s=owotw. ze stop' ¯ stopa. staropol. st'pa: – 1. stawia: kroki, i>:, 2. odchodzi: w bok, schodzi: z w=a>ciwej drogi, 3. ust"powa: przed czym>, unika:. staropol. st'panie – 1. ch[d, spos[b chodzenia, 2. post"powanie, uczynki cz=owieka. staropol. ¢st'pi: ¯ st"pi: – 1. postawi: stop", st'pn':, 2. wst'pi:, wej>:, p[j>:, 3. obst'pi:, otoczy:, 4. odej>:, oddali: si", 5. wznie>: si", 6. wzi': udzia=, 7. stan': do walki, podj': walk". staropol. st'pnienie – 1. st'pni"cie, krok, 2. >lad stopy, 3. stopie< w hierarchii spo=ecznej, 4. st'pnienie ]prawa\ – post"powanie prawna, procedura prawna. staropol. do(na(ob(od(o(po(prze(

(przy(roz(u(w(wy(za•st'pi:, s(ob(od(o(po(prze(przy(w(wy( (za(z•st'pa:, s(do(od(o(po(prze(przy(u(w(wy( (za(z•st"powa:, przyst"pawa:. ~st'pi: czas dok., `kroczy:, `j>:

¯ i>:, s=owotw. zwi'zane z si'>: ¯ siada:, kroczy:, i>:, st'pa:, depta:. ¯ ang. step ˘ ang. to replace, approach, surround, walk-in, step down, i inne. za•st'pi: – 1. wej>: na czyje> miejsce, ¯ zast"pstwo, 2. zaj>: komu w drog", w poprzek na•st'pi: – 1. nadej>:, nasta:, ¯ nast"pstwo, 2. nadepta: po•st'pi: – 1. obchodzi: si", post"powa:; post"p u•st'pi: – u` ]za`\ % st'pi: p[j>: na ust"pstwo prze•st'pi: – z miejsca A do B; wykroczy:; przest"pca przy•st'pi: – 1. przybli/y: si", podej>:, 2. wzi': si" do czego ob•st'pi: – dooko=a do•st'pi: – osi'gn': zaszczytu

yy od•st'pi: pod•st"p w•st'pi: wy•st'pi:

– odej>: – podej>cie – do >rodka – na zewn'trz, wy ^ prze ˘ wykroczenie, wyst"pek z•st'pi: – w d[= roz•st'pi: si" – rozej>: si", przej>cie da: Nie nale/y& s•t"pa ]krokiem, wolno\ †stdza, sedza, sdza >cie/ka. ˚stedzka, ste/ka.

stearyna produkt zmydlania =oju, sad=a, oleju. ¯ gr. stear ]t=uszcz\. steatyt minera=, odmiana talku, barbarwy bia=awej, szarej, lub zielonkawej. w ska=ach metamorficznych. stebn(owa: szy:, wyszywa: >ciegiem nieprzerwan' lini'. niem. steppen. †stedzka >cie/ka, ˚stdza, ste/ka. staropol. 1437 steczka, na drodze, steczcze. =ac. semita, franc. le sentier, le petit chemin, anglosas. p≤th, niem. pfad, steig, >redniow. ang. path, ang. path, footpath, trail, ros. trop-a/inka-trop•a(inka, doro'ka-doro/ka, put;-put.

†stegna

staropol. 1425, 1428 stegna, 1. >cie/ka, droga kt[r' pedzone jest byd=o na pastwisko, 2. pastwisko. ¯ steg ]>cie/ka\ % gna: ]p"dzi:\. stek anat. odbytnica, kloaka, ty=ek. st, ty=, zad, w[r, plecy, tecz, % `ek, `ak ˘ st(ek ^ ty=(ek ^ zad(ek; przod(ek, s=owotw. koncepcji 002.A. worek ]mieszek noszony na plecach\; plecak, tecz ˘ wstecz ]do ty=u\, wszetecznik, cieczka; wi"cej ˚wrot. tak/e ¢wr[t ^ ty= ˘ odwr[t ]wojsk\, podczas odwrotu..., na odwrocie strony ]na tylniej stronie\, s=owotw. pokr. >ciek. stek k=amstw, obelg. stek spoż. kotlet, zraz. ang. steak ¯ >redniow. ang. steike ¯ staronord. steik.

stelmach prof.

rzemie>lnik wykonuj'cyn pud=a powoz[w, bryczek, a tak/e ich ko=a, naprawiaj'cy powozy. ko=odziej, stolarz wiejski. niem. stellmacher. staropol. stelmach, stalmach, starmach mo/e te/ sztelmach; stelmacher, starmacher czy sztelmacher, sztarmachar.

¢stelmagister poz społ.

koniuszy, prze=o/ony nad wo{nicami.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. stelmaister czy sztelmaister. †stelmaszka czy sztelmaszka /ona stelmacha. ˚stelmach. staropol. 1453 stelmaschka. stemp-el(lowa: odcisk(a:, znak(owa:, piecz"•:(towa:, niem. stempel, pokr. stampfen ¯ anglosas. stempan ˘ >redniow. ang. stampen, ang. stamp ]nacisk\. staropol. stempel, st"pel mo/e te/ sztempel, szt"pel – pr"t metalowy do ubijania prochu w lufie broni palnej. sten rodzaj pistoletu maszynowego o wydolno>ci 550 sztuk amunicji na min., wa/'cy 8 funt[w ]3,6 kg\, u/ywany w czasie okupacji 19401944 przez cz=onk[w organizacji bojowych ruchu oporu ¯ ang. Sten gun ¯ skr[t od nazwisk wynalazc[w& S ]Sheppard\ i T ]Turpin\ % En ]England\. †stendar, styndar mo/e te/ sztendar, sztyndar k=oda drewniana s=u/'ca za podstaw" lub podpor". wg Ss 1953& pie< drzewa }drzewo jest /yw', wieloletni' ro>lin', J.D.|. staropol. styndari, stendary. franc. tige, tronc, anglosas. stemn, stefn, pokr. niem. stamm ]pie<\, >redniow. ang. i ang. stem, ros. stvol=-stwo=.

steno-pis(graf(gram spos[b szybkiego pisania za pomoc' umownych znak[w i skr[t[w. gr. stenos ]w'ski, ciasny\ % grapho ]pisz"\; gramma ]pismo, litera\. ¢step obce. st ]ty=\ ˘ stek ]ty=ek\, step ]krok\, stopa, st'pa: ¯ stup, wst"p, stud. ukr.-ros. stupen;, stepen; ¯ anglosas. stepe ˘ >redniow. ang. steppe, ang. step ]krok\. ¢stepe< krok, stopie<, ¯ ang. step. >redniow. stepen;-stepe<, ros. stupen;-stupe<. ˚stopie<.

step(owy geogr.

obszar r[wniny pokryty ro>linno>ci' bezdrzewn', z przewag' traw. ros. step; ˘ ang. steppe.

ster(nik(owa:(owny żegl.

]=odzi'\ kier(owa:. wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o, wio•s=o, i wiele innych, ˚nr 400. 1816 r.& styr ]styr rz'du\. Styr – rzeka na Wo=yniu. stary dolnoniem. st¥r. staropol. sztyrowa: ]sterowa:\, ang. rudder ]ster\, steer ]sterowa:\, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. styr – przyrz'd do kierowania =odzi', tratw', statkiem.


yy

anglosas., >redniow. ang. rother ]wios=o\ ˘ ang. rudder ]ster\, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. sternik, styrnik, styrznik – ten co kieruje sterem, statkiem. franc. le timonier ]sternik\, ang. steersman ]sternik\ ¯ steer ¯ >redniow. ang. steren ¯ anglosas. stieran, pokr. niem. steuern, ros. rulevoj-rulewoj, wturman. sterany proces. zu/yty zniszczony przez trudy, m"cz'cy tryb /ycia; szczerbiec, >cierka. ˚stary. sterczy wystaje, odstaje, wypina spodnie..., s=owotw. pokr. ˚sztorc, OE. anglosas. stearc ]sztywny\ ˘ stercan ]usztywnia:\; >redniow. ang. sterchen ]usztywnia:\ ˘ starche ]˚krochmal\ ˘ ang. starch; =ac. pro` % trudere ˘ protrudere, ang. protrude, ros. prosovyvat;/sq, prosunut;/sq-prosunut(sja, vysovyvat;/sq-wysowywat(sja, vysunut;/sq-wysunut(sja. stereo~ przestrzenne wra/enie d{wi"ku, tr[jwymiarowo>:. stereo•fonia(grafia(skopia(metria( (chemia(typ. gr. stereos ]stanowi'cy bry=", st"/a=y\. †sterk, stark usterka, wada. †sterleziec czy sterle{ca ryba. ryba z rodziny jesiotr[w, sterlet, Acipenser ruthenus. sterta wysoka kupa, stos s=omy, zbo/a, siana. ˚start ]sterta\, stos. ang. stack, pile, heap, niem. schober, franc. la meule, staroros. skird=-skird. staropol. 1471 sthyrti ]sterty\, 1475 stirty, 1475 sztherth ]stert\ ˘ sterta, styrta – wysoki st[g siana albo s=omy ze zbo/a. ¢sterwo >cierwo, trup; zatrata. staroros. stervo-sterwo, st;rvo-sterwo.

steryl-ny(izacja(izator(izowa: 1. niszczenie drobnoustroj[w podwy/szon' temperatur', 2. pozbawianie zdolno>ci rozrodczych, zwykle przez usuni"cie gruczo=[w p=ciowych. =ac. sterilis ]bezp=odny\. †steska: odczuwa: ucisk, przykro>:, niepok[j. ¯ s` ]czas dok.\ % s=aw.-ros. toska. staropol. 1447 steskay verberes. franc. angoisse, anxiete, ang. anguish, affliction, pain, grief; weariness, boredom, oppression, ros. toska-toska, OE. staropol. steska: ˘ steskn':, b="dnie w Ss 1953& ¢st"skn': ]$\ – nie wiadomo co, odczuwa: t"sknot".

yy †ste/ka >cie/ka. ˚stdza, stedzka. staropol. ca 1500 przechod, steschk' vel sczeska ˘ ste/ka. =ac. semita. steward(essa osoby obs=uguj'ce pasa/er[w w samolocie lub na statku. anglosas. stiweard, stigeweard ¯ stig, sti ˘ >redniow. ang. stiward ˘ ang. steward(ess. st"bno ˘ stebno.

st"ch-lizna(n':(=y proces.

zapach w=a>ciwy wilgotnym pomieszczeniom przez d=u/szy czas nie wietrzonym. ¯ st"ch=y ¯ ang. stench ]smr[d\. staropol. ca 1500 sth'chlyna putor. =ac. putor, niem. gestank, franc. puanteur, >redniow. ang. i ang. stench, ros. von;-wo<, zlovonie. †st"chn': utworzy: zag="bienie poddaj'c si" naciskowi. staropol. støchne.

st"k(a: dźwięk.

wydawa: g=uchy d{wi"k podczas wysi=ku fizycznego lub b[lu. ˚szcz"k(a, uk "k – d{wi"k, wysi=ek ]j"k, m"ka\ ¯ uk ]zwuk, huk\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k, p"k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy. ang. moan ]j"cze: lamentowa:\, groan ]j"cze:, j"k\, ros. ston-ston ˘ stenanie. staropol. a szdy stakasz; yvsz

stakam, yvsz my vmrzeczy; barszo staka; nye postal any stekal ˘ st"ka: – wydawa: j"kli-

wy g=os ]pod wp=ywem choroby, b[lu, lub strachu\, j"cze:. staropol. st"kanie – j"kliwy g=os, j"ki. =ac. gemitus, suspiria. staropol. st"kn': – wyda: j"kliwy g=os. wg ˚Ss 2011, staropol. st"ka: – chorowa:, niedomaga:. st"p ruszy: st"pa; ruch. najpowolniejszy, miarowy ch[d konia. Å´ anglosas. stepe ˘ ang. step ˘ pol. st'p(a:.

st"pa pojemn.

naczynie przeznaczone do mia/d/enia, rozkruszania czego. 1. †st"pa staropol. stampa – 1. urz'dzenie sk=adaj'ce si" z naczynia lub koryta, i t=uczka, tzw. st"pora, s=u/'ce do obt=ukiwania, ubijania, kruszenia, 2. kuchenne albo apteczne naczynie z t=uczkiem do ucierania na mia=ki proszek przypraw kuchennych i >rodk[w leczniczych, mo{dzierz, 3. potrzask na zwierz"ta, pu=apka.

s=owotw. pokr. ros. stupka ]mo{dzierz\, oba pokr. anglosas. stampan ]kruszy:, naciska: do p"kania na kawa=ki\ ˘ niem. stampfen, >redniow. ang. stampen, ang. stamp, stampede ¯ hiszp. estampida ]ang. a crash, zgnie>:, rozbi:, i inne\. wg Ss 2011, staropol. st"pa – wydr'/ony pie< do =uskania ziarna na kasz". ¯ stem ]pie<\. anglosas. stemn, stefn, pokr. niem. stamm ]1. pie<, 2. plemi", r[d, 3. pokolenie\, >redniow. ang. i ang. stem. 2. †st"pa zniewa/enie, zniewaga, pogarda ]$\, ¯ ¢stupa. wg Ss 1953. †st"pica potrzask na zwierz"ta. staropol. ca 1420 stampicza decipula ˘ st"pica, mo/e i stampica ]˚st"pa\ ¯ stup(a: ]kro•k(czy:\. =ac. decipula, franc. trappe, anglosas. tr≤ppe, >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka=owuszka. ˚samo=[wka, sobie=[wka, s=op. st"pi: t"pym uczyni:, nieostrym. ¯ s ]czas dok.\ % t"py. staropol. stapyoni zlomek zelaza. staropol. ca 1455 stampyeliby ˘ st"pie: – sta: si" t"pym. ang. blunted, ros. tupoj-tupoj. †st"pka kuchenne albo apteczne naczynie z t=uczkiem, s=u/'ce do ucierania na mia=ki... itd., ˚1. st"pa.

st"pka mors.

g=[wna belka na spodzie statku, biegn'ca pod ca=' jego d=ugo>ci', kil. wst"pny ¯ w` % ˚st'pi: ¯ step. †st"por t=uk, t=uczek. ˚1. st"pa. staropol. st"porowy – zwi'zany ze st"porem. †st"powa: wst"powa:, wchodzi:, wkracza:. ¯ ros. stup ¯ ang. step. ¢st"skn': wg Ss 1953 }nie istnieje, J.D., ˚steska: ˘ steskn': ¯ toska|. st"/enie zawarto>:. ¯ s % t"gi, G?. s=owotw. pokr. nat"/enie. †st"pny st"pny boj – zaczepny, wst"pny, pierwsza faza boju. staropol. støpnym boyem, st'pni boy. =ac. pugna aperta, quae dicitur, starofranc. engager, ang. engage, to enter into conflict with ]the enemy\, ros. vstup-at;/it; v sra'enie s-wstup-at(it w sra/enie s.

¢stiagi wojsk.

>ci'gi, wojenne znaki obnoszone w celu do='czenia miejscowych do si= kniazia; wielkiego kniazia “stiag” by= zwykle koloru czarnego z wizerunkiem Zbawiciela na tkaninie. >redniow. stœgi-stiagi. ¢stich lit. rz'd, linijka, wiersz;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

zako<czenie zdania; poezja, wiersz. staroros. stix-stich. ¢stiegno anat. biodro. staroros. stegno-stiegno. stiuk nasa plastyczna z gipsu, wapna i piasku.

†st=oczy: 1. >ci': g=ow", 2. zadr/e:, zachwia: si". staropol. stloczyl ˘ st=oczy:. =ac. 1. caput abscidere, 2. contremescere, comoveri, franc. 1. decapiter, ang.1. behead, 2. tremble, shiver; sway, ros. 1. obezglavlit;-obezg=awlit, 2. dro'at;-dro/at. st=uc ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚t=uc. rozbi:, pobi:, pokruszy:. staropol. st=u, s=uc, st=uc si" – 1. rozbi:, zniszczy:, uszkodzi:, po=ama:, pot=uc, pokruszy:. 2. uderzy: kogo>, uszkodzi: na ciele, spowodowa: czyje> obra/enia. franc. fracture, anglosas. brecan, >redniow. ang. breken ˘ ang. break, ros. razbit;-razbit, slomat;. staropol. st=uczenie – rozbicie, zniszczenie, po=amanie. staropol. st=ukanie – uderzenie wywo=uj'ce huk. st=umi: ¯ s ]czas dok.\ % t=umi:. staropol. stlumycz ˘ st=umi: – 1. pokona:, poskromi:, podepta:, 2. przerazi:, oszo=omi:. =ac. 1. superare, vincere, domare, 2. aliquem in terrorem. staropol. st=umia: – gn"bi:, poskramia:. =ac. premere, vexare, domare; suppressus ˘ >redniow. ang. suppressen ˘ ang. suppress, ros. podavit;-pridawit. †st=umienie ¯ s ]czas dok.\ % t=umi:. staropol. w sztlvmyenv pozand'nye ]w st=umnieniu po/'dania...\, 1. karno>:, rygor, 2. >cisk, zbiegowisko. =ac. 1. disciplina, 2. turba. ang. to curb, ros. sder'it;, obuzdat;. †st=u>cie: sta: si" t=ustym, uty:. ¯ s ]czas dok.\ % t=uszcz, t=usty. ang. become fat, obese, sto 1. 100, skr[cone cento ^ sto, CS. gr. hekaton, =ac. centum, franc. cent, p[{ny anglosas. hundred, >redniow. ang. hondred, honderd, ang. hundred, ros. sto-sto, sotnq-sotnia ]setka\ ˘ `sotnyj-sotnyj ]`setny\. 2. wiel•e(o ˘ sto•pa(kro:(noga( (=ek(krotnie(s(sunek(do=a(ziarn. `pa – pal•ec(c[w. stokro: – wielokro:, nazwisko Bolesta ]Ponad Sto; Wi-

yy "cej ni/ Sto\ ¯ boleje sta. staropol. sto – 1. liczebnik jednoczonowy, 100, 2. liczebnik wielocz=onowy, np. tridzesczi y sto ]130\, 3.a. pstre sto – jednostka organizacyjna ludno>ci feudalnie zale/nej, z=o/ona z ludzi o r[/nym statusie prawnym i r[/nym zakresie wykonywanych obowi'zk[w, 3.b nazwa bli/ej nieznanego urz"du. 4. jaka> op=ata. †stoczek potok czy {r[d=o. ˚stok. staropol. 1773 v stoczku. =ac. rivus vel fons, ang. stream or spring, ros. potok-potok, ruhej-ruczej. stocz-nia(niowiec(y: zak=ad zajmuj'cy si" budow', remontem i konserwacj' statk[w ¯ stoczy:, stacza: OA ¯ stok ]pochy-lnia(=o>:\. staropol. stoczy: ]z='czy:, zespoli:\. ang. shipyard, ros. verf;-werf. †stoczysty stoczysta wrota – wrota wspieraj'ce si" i tocz'ce si" na przytwierdzonych do nich u do=u k[=kach. staropol. dwogych vroth stoczystych. stoczy: ¯ s` % ˚toczy:. stodo=a budynek gospodarczy do przechowywania zbo/a w snopach, siana, s=omy; konstrukcji szkieletowej& dach oparty na s=upach, >ciany i klepisko, zapola po jego obu stronach. ¯ >redniow. ang. stode, stude ]kolumna, filar\. ˚zapola w stodole. pol.-ang. pole ]s=up\. staropol. 1385, 1400 stodola – budynek w gospodarstwie wiejskim, s=u/'cy do przechowywania nie m=[conego zbo/a i s=omy. =ac. horreum, franc. grange, anglosas. bere≤rn, niem. scheune, >redniow. ang. i ang. barn, ros. xlebnyj ambar, 'itnica-/itnica.

†stog=owiec, stog=[w

bot. miko=ajek polny, Eryngium campestre L. staropol. 1437 stoglowecz irungus, 1475 stoglovyecz; stoglovyecz narcisus;1472 stoglow yringi, 1437 yringus stoglow. †stogowy zwi'zany ze stogiem. stoi(: godnie, =adnie. do(przy•stojny. stoicki spokojny, opanowany. gr. stoikos ¯ stoa ]portyku, ganku, kolumnady, w Poikile, w Atenach, gdzie Zenon z Kition naucza= etyki, od ok. 308–301 B.C.\ =ac. stoicus, >redniow. ang. Stoycis ˘ ang. Stoic. stoisko stragan na kiermaszu, punkt obs=ugi, dzia= sklepu wielobran/owego.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ stoi % sko. ang. stall ]stragan, buda, stoisko, kiosk; przegroda w stajni\. †stojaczek ]nr 1 i 2\, ]tylko nr 2\ stojak, stoja= bot. staropol. 1472 strziaczek ]lub stoiaczek\, filoteten, 1493 stoyaczek satirion, 1472 stoyak satirion. 1. marzanka wonna, Asperula odorata L. 2. gatunek storczyka z kulistymi bulwami, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. stoj-ak('c('co ¯ sta:. OAÅ. †stoj'cze< czy stoj"cze< sierpie<. b="dnie w Ss 1953& wrzesie<, i – gorzej – dziewi'ty miesi'c roku. w Polsce, do 1586, rok rozpoczyna= si" od marca ]marzec by= pierwszym miesi'cem roku\, st'd wrzesie< by= si[dmym, nie dziewi'tym miesi'cem roku, J.D., i nie wrzesie<, lecz sierpie<, patrz ni/ej# w cytacie «sierpie<» a w opisie «wrzesie<»; por. stoj'czka. staropol. schirpen, stoiatschen. =ac. menis Augustus. †stoj'czka czy stoj"czka sierpie<. sz[sty miesi'c roku. ˚stoj'cze<. staropol. stoyaczka vel sirpyen. †stojno>: wytrwa=o>:. ˚stawiczno>:, stateczno>:, stale. s=owotw. pokr. ostoja, o` ^ po` staropol. stoynoscz, vstawycz-

noscz; constancia stoynoscz, vstavicznoscz. =ac. constantia, perserverantia, ang. constancy, perserverance,

postoqnstvo-postojanstwo, nastojhivost;-nastojcziwost.

ros.

1. †stok ¯ s ]po\ % tok ]ciek, p=yw\. 1. strumie<, potok ]˚stoczek\, 2. {r[d=o, 3. zbiornik wody opadowej, ka=u/a, >ciek, nieczysto>ci. bia=y ]p=ytki, na nizinie\ % stok ]potok\ ˘ Bia=ystok. ˚bia=y. staropol. 1415 stok, 1425 na stoku, =ac. 1. rivus, torrens, 2. fons, ang. 1. stream, 2. spring. 2. stok zbocze, skarpa, pochy=o>: ˘ stocznia, pochylnia. tok ]ciek, bieg, p=yw\ ˘ stoczy: si", K ˘ Cz. anglosas. slupan ]szybowa:\ ˘ aslupan ]wy>lizn': si"\ ˘ aslopen ˘ aslope ˘ zaprzeczenie, przeciwie<stwo, ang. slope, slant, ros. sklon-sk=on, otkos-otkos, naklon-nak=on, pokatnost;pokatnost. stok=osa bot. ro>lina z rodziny traw rosn'ca przy drogach, w rowach, itp., niekt[re gatunki u/ywane jako pasza. staropol. ca 1460 sthoclossa centu pica – stok=osa /ytnia, Bromus secalinus L.


yy

†stokorodny rodz'cy {r[d=a. stokro-:(tnie(tka ¯ sto` ]wielo`\. zupe=nie nieporozumienie w Ss 1953& stokrotnie, sto razy, i t=umaczone dos=ownie na j. =aci<ski& =ac. centies, ang. many ` ]as many thanks\, sto ^ 100, literally translated as hundred ]of something\. staropol. stokrotny – 1. wielokrotnie wi"kszy, 2. setny. jak uprzednio, b="dnie w w Ss 1953& 1. sto razy wi"kszy, 2. setny.

stol-arz(arka prof.

rzemie>lnik zajmuj'cy si" obr[bk' drewna, wykonywaniem z niego element[w. ang. stool ]sto=ek\, ˚cie>la. staropol. stolarczyk – syn stolarza, albo ch=opiec zatrudniony u stolarza. staropol. stolarka – /ona stolarza. staropol. 1478 stolarzs ˘ stolarz – rzemie>lnik wyrabiaj'cy z drzewa sprz"ty, meble. =ac. carpentum ]dwuk[=ka, pow[z dwuko=owy, bida\ ˘ p[{no=ac. carpentarius ]ko=odziej\ ˘ staronorm., franc. carpentier, >redniow. ang., ang. carpenter, ros. plotnik-p=otnik. stolec tron, krzes=o. ˚tron. staropol. stolec – 1. sprz"t do siedzenia, sto=ek, 2. krzes=o w=adcy, tron, 3. w=adza, panowanie, wysoka godno>:, dostoje<stwo, 4. krzes=o s"dziego, cz=onka s'du, tak/e sam s'd, instancja s'dowa, 5. stolec wdowi – dobra dzier/one przez wdow" po >mierci m"/a, 6. wzniesienie, kopiec. =ac. 1. sella, 2. sella ragia, solium, 3. potestas, imperium, honos, dignitas, 4...., 5. ..., 6. tumulus, ang. 1. chair, 2. throne, 3. authority, excellency, 4. bench, s=owotw. pokr. stolica ]wiele lic\, sto=ek i inne, ¯ sto` ]wielo`\. ros. tron-tron, prestol-presto=. wo=. 1289 na stolci-na stolci ]na stolcu, tronie\, stolnyistolnyi ]sto=eczny\, stolnogostolnogo ]sto=ecznego\. stolica społ. centrum w=adzy. ol, o= ^ stol ^ str ]wielk•i(a\ ˘ stolec wielkoksi'/"cy ]tron, sto=ek\ ˘ sto=eczne, KC ˘ Cz. ˚sto. lica ¯ liczba, lico ]twarz\; `ca ]ziemia\ ¯ =ac. terra. Stolice Polski& Warszawa ¯ Krak[w ]Korony Polskiej\ ¯ Pozna< ]Polan\ ¯ Gniezno ¯ jez. Lednica. stolic' Mazowsza by= P=ock n(Wis=', w='czonego do Korony dokumentem

yy z dat' 27 grudnia 1529, jako zwyk=e wojew[dztwo. Polanie – plemi" z okolic Kijowa, st'd i na Mazowszu nazwy& Pako>:, Kutno ¯ kut ]k't\, Lednica ¯ led ]l[d\. Mieszko ]M>ciwy ¯ mest\ ¯ Siemomys= ¯ Siemowit ]Znak ?ycia ¯ siemo % wit, ¯ gr. semeion ^ znak\, ˚Mieszko, nr 700. ang. capital, metropolis, =ac. capitalis ]g=owy\. gr. metropolis ¯ meter ]matka\ % polis ]pa<stwo, miasto\. stolica jest rodz. /e<skiego i ojczyzna tak/e, chocia/ od ojca pochodzi. ˚sto=p. staropol. stolica – 1. sprz"t do siedzenia, s=o=ek, 2. krzes=o w=adcy, tron. ˚stolec. †stoligwa zool., ptak. staropol. 1472 stoligwa lucima; 1437 szoyka, stoligwa ˘ stoligwa – 1. brodziec samotny, Totanus ochropus Temm, 2. s[jka, Garrulus glandarius L. stol-ik(nik(ec(ica tron, poz społ. urz"dnik dworski maj'cy piecz" nad sto=em kr[lewskim, p[{niej& ni/szy urz"dnik ziemski. anglosas. stol ˘ ang. stool ]sto=ek\ s=aw. stolp= ]s=up kamienny wbity w ziemi" na ok. 1000 krok[w przed grodem w=adcy\, na stolci ]na stolcu\, stoln-yi/ogo ]stoln•y(ego\. †stolin olbrzym. staropol. 1437 vyesolego stolina. gr. gigant, gigantos ˘ =ac. gigas, giganted ˘ starofranc. jaiant, franc. gaiant ˘ >redniow. ang. geant, ang. giant, ros. velikan-wielikan. †stolistnik bot. krwawnik pospolity, Achillea Millefolium L. staropol. 1419 stolistnyk millefolium, 1437 stolistnik supersilium veneris; stolisthnyk uel krwawnyk.

stolnica drewniany blat do wyrabiania ciasta. ¯ stolnik, KC ¯ stolec. ang. moulding-board, staropol. stolnica, stolnikowa – /ona stolnika. 1. †stolnik urz"dnik dworski dogl'daj'cy sto=u panuj'cego, p[{niej honorowy ni/szy urz"dnik ziemski. ˚cze>nik ]urz"dnik kr[lewski maj'cy piecz" nad napojami\. staropol. stolnica, stolnikowa – /ona stolnika. staropol. stolnikowiec – syn stolnika. staropol. stolnikowy – nale/'cy do stolnika, pochodz'cy od stolnika. niem. tafeldecker ]nakrywacz, stolnik\. 2. †stolnik g[rnik solny, kopacz dziedzicz'cy prawo do stanowiska

roboczego w kopalni soli.

†sto=ecznik

staropol. 1411 stolecznik; stolecznyk ˘ sto=ecznik –

1. poz społ. dygnitarz ksi'/"cy, 2. prawn. =awnik w s'dzie prawa niemieckiego, 3. rel. sto=ecznicy – wg wierze< chrze>cija<skich, nazwa ch[ru anielskiego stoj'cego bezpo>rednio przed tronem bo/ym. staropol. sto=eczny pan – dostojnik >wiecki lub duchowny zasiadaj'cy w radzie kr[lewskiej. sto=e-k(czny por. stol` sprz"t domowy do siedzenia, zwykle na czterech nogach, bez oparcia. franc. tabouret, anglosas. stol, >redniow. ang. i ang. stool, ros. skemejka-skamiejka, taburet-taburet. staropol. sto=ek – 1. sprz"t do siedzenia dla jednej osoby, 2. krzes=o w=adcy, tron.

†sto=owe płatn.

danina roczna sk=adana ko>cio=owi parafialnemu. ˚st[=. ¢sto=p centrum w=adzy, s=up kamienny przed grodem w odl. ok. kilometra, wiorsty; zwykle z god=em. ˚stolik. wo=. 1289 stolp=-sto=p.

¢stomach anat.

/o='dek ¯ ang. stomach. nie >redniow. ang. pisownia# staroros. stomax-stomach, ros. 'eludok-/e=udok.

stomatolog(ia gr. stoma]tos\ ]usta\ †ston naci"cie, >lad po uderzeniu ostrym narz"dziem. =ac. incisio, vestigium instrumenti acuti in ligno factum. †ston': uton':, utopi: si". =ac. aqua mergi, in aqua perire, ang. be drowned, ros. utonut;-utonut. stonka owad. Chrysomelidae, ziemniaczana, /uk z Kolorado, owad /eruj'cy g=[wnie na ziemniakach. stonoga ¯ 100 ]wielo`\ % noga

†ston[g

1. bot. wid=ak go{dzisty, Lycopodium elevatum L. 2. zool. Oniscus murarius L. staropol. 1437, 1472 stonog.

stop(er(owa: ¯ ang. st ]¢prz[d, do przodu\ % op ¯ oppose ]przeciwstawia:, sprzeciwia:; oponowa:\ ¯ =ac. oppositus, wi"cej ˚anglosaski j"zyk. gr. stuppe ˘ =ac. stuppa ˘ p[{no=ac. stuppare, pokr. franc. etouper, niem. stopfen, >redniow. ang. stoppen ˘ ang. stop, ros. ]obstruction\ zader'ka,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

]interruption\ pereryv, ]end\ konec, ]cessation\ prekra]enie.

stop(i: techn.

kompozyt metali ¯ topi:. stopi: si" ¯ s ]czas dok.\ % topi:. zmieni: stan sta=y w ciek=y. b="dnie stapia: ]czas przesz=y z tera{niejszym w jednej formie; czas tera{n. utworzony z czasu przesze=go#$\. franc. fondre, anglosas. meltan, >redniow. ang. melten, ang. melt]ed\, ros. rastopit;-rastopit, ]metal\ plavit;-p=awit. staropol. stopi: – 1. doprowadzi: do stanu ciek=ego, 2. utopi:, zatopi:, =ac. 1. liquefacere, 2. in aqua demergere.

stopa, st'pa: anat. ruch.

step ]krok ˘ kroczy:\ ˘ stopa ˘ st'pa:& ang. step ]krok\, anglosas. stepe ]dolna cz">: nogi\, pers. paj ]noga, stopa\, anglosas. stepe ˘ >redniow. ang. steppe ˘ ang. step ]krok\. staropol. stopa – 1. dolna cz">: nogi od pi"ty do palc[w, 2. dolna cz">: czego> czy te/ miara d=ugo>ci, 3. miara d=ugo>ci, oko=o 33 cm, 4. >lad, 5.a. bot. kobyla stopa – podbia= pospolity, Tussilago farfara L. 5.b. wilcza stopa – karnieniec pospolity, Lycopus Europaeus L. 5.c. zaj"cza stopa – koniczyna pospolita, Trifolium arvense. ˚stopka. =ac. 1. pes, 2. alicuius rei pars infima, 3. mensura longitudinis, ca 33 cm, 4. vestigium, franc. le pied, niem. fuss, anglosas. i >redniow. ang. fot, ang. foot, ros. ]stopa\ noga-noga, ]miara\ fut-fut, ]poetyckie\ stopa-stopa. stopie< dosł. wielopion. ¯ sto` ]wielo`\ % pie< ]pion\. miara ]rozwoju\. stopniow•o(y. jeden z kilku lub wielu st[p na schodach, szczebli na drabinie, systemie punktacji czego, np. wynik[w nauczania, rozwoju – w «wielopionie». 1. dosł. pionowy krok, st'panie ¯ step, st'p(a: % pie< ¯ pion, IEIO, ˚pion, 2. }arch. s=aw.| pokolenie. mazur. stepen;, =ac. degradare, starofranc. degre ]stopie<, ranga\ ˘ >redniow. ang. degre, degree, ang. degree, ros. gradus-gradus, hin-czin,

yy rang-rang, stepen;-stepe<.

=ac. gradi ]post"powa:, kroczy:\ ˘ gradus ]krok, stopie<, ranga\, franc. degre, rang, grade, ang. grade,

stepen;, hin, san-san, naklon-nak=on ]sk=on skarpy,

ros.

po(na•chylenie\. ˚stopa. W moim, zrozumieniu, prosto – zwierciadlane odbicie& wy/szy p=ytszy lepszy wysoki p=ytki dobry ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^ niski g="boki z=y ni/szy g="bszy gorszy st'd w 5-punktowej skali ocen szkolnych& 5 – bardzo dobry, 4 – dobry, 3 – dostateczny ]mierny\, 2 – niedostateczny. ze skal' wzwy/ nie ma problemu; problem jest ze skal' poni/ej linii. W moim zrozumieniu& wszystko co wy/ej – lepiej ˘ wy/szy, a co ni/ej – gorzej ˘ ni/szy. a tu mSjp 1969 zamieszanie& gorzej – stopie< «wy/szy» od «z=e» ]w g[r", do g[ry\, gdy my>lowo w przeciwnym kierunku ci'gnie, nak=ania, do do=u. a Ss 1953 zamie>ci= stop" ]ang. foot\ ze stopniem ]ang. grade\ pod jednym has=em – stopie< – oba znaczenia& staropol. stopie< – 1. sch[d, 2. miara d=ugo>ci, ok. 33 cm, stopa, 3. stan nat"/enie, intensywno>ci. przyczyn' ˚pomieszania jest& =ac. gradi ]kroczy:, spacerowa:, ang. to step, walk\ ˘ gradus ]krok, ang. a step, degree, rank\ ˘ ang. grade, >redniow. stepen;-stepe< ]krok, stopie<\, ros. ]ang. of stairs\ stupen;-stupe<.

stopka 1. zdrobniona stopa, 2. cz">: po<czochy lub skarpetki wk=adana na nog", 3. ma=a szklaneczka do alkoholu, 4. techn. 4.a. cz">: instalacji elektrycznej, 4.b. cz">: broni palnej zabezpieczaj'ca przed mimowolnym oddaniem strza=u, 4.c. cz">: pomocnicza p=uga, 5. zako<czenie audycji radiowej, 6. przypisek na dole strony, cz"sto zawieraj'cy nazw" publikacji. ang. 6. footnote ]kr[tki komentarz na dole strony z odno>nikiem do tekstu\. staropol. stopka – 1. przedmiot przypominaj'cy ma=' stop", 2. bot. 2.a. sporysz, Claviceps purpurea Tub. 2.b. zaj"cza stopka – pi"ciornik

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

roz=ogowy, Potentilla reptans L. 2.c. koniczyna polna, Trifolium arvense. ˚stopa. †storaks /ywica z drzewa styrak lekarski, resina Styracis officinalis L. staropol. ca 1500 storax storax. storczyk orchidea, gatunek kwiatu. ˚sum& staropol. szom alipso – zepsute& szon calypso ¯ niem. schön; calypso – kwiat z rodziny Orchid[w, napotykany na bagnach, na =odydze pojedy<czy, bia=y kwiat z purpurowym lub /[=tym j'drem ¯ gr. orchis\. Bia=y kwiat na bagnach, ale t=umaczenie posz=o z ang. stark }stork| – biel na bagnach ˘ storczyk ]bocianek\, lub& orkork& orchis }orkis|  stark }stork|. staropol. ˚bycza=o, byczel. franc. orchide, niem. orchideen, ang. orchid, ros. orxideq-orchidea. stor-a(y zas=ony w oknie.

†storycerzewnik wojsk.

¯ sto % rycerz(y. setnik, dow[dca stu ]najcz">ciej uzbrojonych\ ludzi. ˚stupan. staropol. storiczerzewnyky, stho ryczierzew ˘ storycerzewnik. =ac. centurio ˘ franc. le centenier, centurion, =ac. ˘ ang. centurion, ros. centurion-centurion, sotnik-sotnik ¯ sotnq-sotnia ]la centaine\. †storzan bot. polonicznik nagi, Herniarnia glabra L. staropol. 1437 storzan erenosa.

†storzanek, storzyk, storzysz, tak/e storzyczewie ]$\ bot. gatu-

nek storczyka z kulistymi bulwami, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. staropol. 1493 sto}r|zanky, 1472 storziczeue satirion, 1472 storzik satirion, 1472 storzyss satirion. stos rzeczy u=o/one jedna na drugiej, kupa, sterta. staronrod. i dialekt. norw. tossa ˘ ang. toss ]rzuca: w g[r", podrzuca:\. s•tos  tos•s; “na stos go”. s=owotw. pokr. ros. sostaw ]zestaw, ang. composition, structure, formation; personnel\& s•t•os  s•os•t]aw\, s=owotw. koncepcji 023. staropol. stos, stus – cios, uderzenie, pchni"cie. ang. pile, heap, ros. kuha-kucza. staropol. stos – kupa, sterta. =ac. strues, acervus, ang. stack, ]stos\ pile, heap, ros. ]siana\ stog-stog, ]zbo/a\ skird-skird. ˚sterta. stosina r"koje>: bicza, biczysko. stosowa-:(ny wdra/a:. za(przy•stosowa:. ~stosowa: czas niedok. 1. wprowadza: w /ycie, w czyn,


yy

2. czyni: co odpowiednim do czego, 3. adresowa:, kierowa:, odnosi: co do kogo. stosowa: si"& 1. nagina: si" do kogo, czego, np. do przepis[w, prawa, 2. odnosi: si" ˘ zakaz stosuje si" do... ros. primenqt;-primenjat, stosowa: si" ]do czego\ prisposoblqt;sq (k hemu), ang. to apply, to adapt, to put in practice, to conform ]to\. za•stosowa: – u/y: odpowiednio zastosowa: si" – wykona: zgodnie z wskazanymi warunkami przy•stosowa: – adaptowa:, dostroi: do warunk[w do•stosowa: – dopasowa:, dostroi: wy•stosowa: – starannie co> u=o/y:, przygotowa: do okazania, pokazania, przedstawienia stosun-ek(kowy odnoszenie, zwi'zek, zale/no>:, relacja. ¯ stos ]kupa\ % `unek ]jeden\, kupa ¯ kopu ]upaopu\. †stoziarn bot. polonicznik nagi, Herniarnia glabra L. staropol. ca 1465 stosyarn centumgrana. ¯ sto` ]wielo`\ % ziarno. st[g, sto/ek, sto/y: G?, dosł. staw}ia:| ¯ sta:. kopica, du/a kupa trawy, siana, symetrycznie u=o/ona, z op=ywow' powierzchni' na zewn'trz, jako magazyn poza budynkiem. =ac. stagnare ˘ stagnatus ˘ stag]nacja\ Ø ^ A. staronord. stakkr ˘ >redniow. ang. stac ˘ ang. stack ]st[g, sterta\. s=aw. stog= ]stag, staw; A, B, W, G\ ˘ su ]ze\ % stog= ]staw\ ˘ sustog= ]zestaw\ ˘ pol. staw, ros. sustaw ]przegub, zestaw, z=o/enie\; tak/e sta: Ø ^ A, GC; A. Br¥ckner 1927, b="dnie& k[=, ostrok[=, oko=o kt[rego sto/y si" siano. staropol. st[g – siano lub s=oma u=o/ona w kszta=cie piramidy lub sto/ka. staropol. sto/y: – sk=ada: siano, zbo/e, w st[g. sto/ek – figura geometryczna powsta=a przez obr[t tr[jk'ta, ekierki, wed=ug pionowej osi.

st[jk-a(owy 1. stan bezruchu, 2. w'ski, nie wyk=adany ko=nierzyk. policjant w stopniu szeregowca w zaborze ros. ¯ sta:, ros. stojka.

1. st[=, sto=ow-a:(y(nik sto=[wka mebel. blat oparty na

4-ch nogach, zwykle s=u/'cy do spo/ycia na nim posi=k[w. ¯ niem. stuhl ]sto=ek, krzes=o, stolec

yy ^ tron kr[lewski\. =ac. tabula ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. table ]franc. la table\, staroros. stol=-sto=. staropol. sto=owe – danina sk=adana ko>cio=owi parafialnemu. stropol. stol, stool, k sto=u, przed stolem, cum stoli, stholy, y stoly – 1. sprz"t domowy, najcz">ciej drewniany, s=u/'cy do spo/ywania na nim posi=[w, tak/e potrawy na nim podawane, 2. tron kr[lewski, 3. skarb ksi'/"cy lub biskupi, 4. trybuna= s'dowy, instancja s'dowa. =ac. 1. mensa, 2. sella regia, solium, 3. bonum ducis aut episcopi, 4. iudicium. 2. †st[= kana=, przekop. ¯ st[= ]r[w ¯ r[wno(waga\. ˚sta:. =ac. canalis, fossa, ang. canal, ditch, moat, ros. kanal-kana=, kanava-kanawa, rov-row. †stpicza }arch.| szprycha u ko=a. =ac. radius ang. a spoke of a wheel. †stpie<, spie< 1. spinka, sprz'czka, 2. rami" wagi, wg Ss 1953. zakrawa, /e stepie< ]miara, r[wnowaga\ tu pomy=kowo radaktorzy Ss 1953 w='czyli; obie formy maj' w sobie E ]...\& stepyenyem alybo stepnem, s=owotw. pokr stopa ]miara\. ˚sta: ]jako miara\, ˚albo. staropol. ca 1420 stpen fibula, 1437 stpyen fibula, ca 1500 sy'czye vel spen. >redniow. ang. claspe, clapse, ang. 1. clasp, ros. 1. prq'ka-†pra/ka.

~str, ~pr

1. wielk•i(a(ie, ros. strastnaja nedelja ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\, 2. rzeka& Dniestr, Dniepr, Wiepr ˘ Wieprz, strumie<, struga; mjsc. Drestr n(Dunajem, dzi> Silistra, pol. Sylistra. ˚o=, on, en. stracenie(c ¯ s ]za`\ % traci:, gubi:. wy='cznie fraz. przeznaczony na stracenie ]...na >ci"cie\ ˘ straceniec ]wi"zie< skazany na >ci"cie g=owy; dzi> desperat\. ang. desperado, ros. golovorez-go=oworez. staropol. alybo straczenym

vrz'ndv swego y gemyenya sztracenym... ˘ stracenie –

1. pozbawienie urz"du, utrata maj'tku, stanowiska, uprawnie<, 2. zniszczenie, zatrata, pozbawienie /ycia, 3. przegranie sprawy w s'dzie. staropol. straceniec – 1. skazany na >mier:, skazaniec,

2. /o=nierz lekkozbrojny potykaj'cy si" w pojedynk" z wrogiem, przed bitw', harcownik, wolty/er. franc. 2. voltigeur, ang. 1. condemned, 2. light infantryman. strach(liwy, straszy: ChSz. psycholog. l"k, trwoga, przera/enie, uczucie zagro/enia, uczucie ogarniaj'ce kogo wobec niebezpiecze<stwa. porzekad=o& strach ma wielkie oczy. graniczny strach prowadzi do orgazmu. st'd wisielcom rozpinano rozporki – sperma by=a >wiadectwem >mierci powieszonego osobnika. za> w zwi'zkach homoseksualnych partnerzy przywykaj' do strachu, duszeni, wi"c granic" jego posuwaj' coraz dalej i dalej, dusz'c coraz wi"cej, a/ nie ma drogi odwrotu, bo osoba duszona traci /ycie. bywa=y takie wypadki. s=owotw[rczo strach zwi'zany z baniem si" ¯ ba: si". ba: si"  b[j ]si"\  =ac. pugna ]b[j, bitwa\ ˘ ros. pugat ]straszy:\. s=owotw. pokr. stroszy: ]pi[ra\. =ac. timor, metus, franc. frayeur, effroi, niem. furtch ]strach, obawa\, anglosas. ]Mercian ¯ Mercia, kr[lestwo Anglosas[w w >rodkowej Anglii\ fyrtho, >redniow. ang. fryhte, fyrhte, ang. fright, staroros. ispug=-ispug, strax=-strach, u'as=-u/as. ang. scare, ros. pugat;. wo=. 1289 strax=-strach, strawnym=-strasznym, strawlivoustraszliwu ]straszliwy(m\. s=aw. strax= 'e velik=, za(na(po(prze(od(wy•straszy:, nieustraszony. staropol. strach – 1. uczucie zagro/enia, stan niepokoju wywo=any niebezpiecze<stwem istniej'cym lub spodziewanym, trwoga, przera/enie, boja{<, 2. zdolno>: wywo=ywania przera/enia, trwogi, 3. zmieszanie, ha=as, wywo=ane strachem. =ac. 1. timor, metus, 2. metus iniciendi facultas, 3. trepidatio metu affecta. staropol. strachowa: – ba: si", odczuwa: trwog", l"k. =ac. metuere, exhorrescere. ~straszy: czas niedok. ¯ strach ¯ str` ]stopie< wy/szy\ % ach# ]/achni"cie si"\. uczucie zagro/enia wobec zbli/aj'cego si" niebezpiecze<stwa. znaczeniowo pokr. trwoga, l"k, przera/enie ]mocniejszy rodzaj strachu\. ros. pugat;-pugat, ang. to frighten, to scare, to terrify. za•straszy: – stytemamatycznym

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

straszeniem wprowa dzi: w stan l"ku na•straszy: – jeden raz, na ^ po po•straszy: – troch", pogrozi: prze•straszy: – na wskro>, na wylot od•straszy: – odp"dzi: strachem wy•straszy: – wyp=oszy: strachem, szczeg. ptaki i dzikie zwierz"ta, zmusi: je do ucieczki ze•straszy: – ptaki z dachu straci: ¯ s` ]czas dok., wzmocn. za`\ % traci:. w Ss 1953& straca: ]czas dokonany z tera{niejszym\, utworzony od czasu dokonanego& straci:, ale tak w j. staropol., i co> tu ju/ utracili>my, jak'> wiedz", aspekt gramatyki. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. =ac. effundere, perdere, dissipare, franc. la perte, privation, >redniow. ang. los ¯ losen, lesen, ang. loss, ros. poterq-poteria. staropol. tako ziemyanye czasto-

krocz konye... straczay' y tesz dzedzyny... zastawyay' ]stracaj' – trac'\, ...dla swego glupyego rozvmv mlodych lyat gymyenye straczay' ]...mienie trac'\, ˘ straca: –

1. marnowa:, trwoni:, 2. zosta: pozbawionym czego>. ang. 1. waste, 2. deprive, ros. 1. poterq-poteria, 2. liwit;-liszit. staropol. straci: – 1. zosta: pozbawionym czego>, ponie>: szkod", strat", 2. zmarnowa:, przepu>ci:, strwoni:, zmarnotrawi:, 3. zgubi:, 4. zg=adzi:, zabi:, pozbawi: /ycia, 5. przegra: spraw" w s'dzie, utraci: co> na mocy wyroku s'dowego, 6. jajko stracone – jajko zniesione bez wapiennej skorupy. staropol. stracony – taki, na kt[rym zapad= wyrok skazuj'cy na >mier:. staropol. stra:ca – niszczyciel, wykonawca wyroku >mierci.

¢strada ci"/ka praca w polu podczas /niw. ros. strada. ros. stradnyj-stradnyj, stradnaq pora-stradnaja pora, stradnoe vremq-stradnoje wremja – /niwa, ang. harvest time. †strada bieda, ub[stwo, niedostatek. =ac. pauper ]biedny\ ˘ paupertas ˘ starofranc. poverte, povrete, >redniow. ang. poverte, ang. poverty, ros. bednost;-biednost. ¢strada: cierpie:. ang. to suffer, to endure, to bear; ]po kim\ to grieve ]/a=owa:\. †strada: postrada:, straci:.

yy anglosas. losian ]straconym zosta:\, leosan ]s(traci:\, >redniow. ang. losen, lesen, ang. lose, ros. po/terat;-po(terat. staropol. strada: – 1. by:, zosta: pozbawionym, 2. pozbawia: ]kogo> czego>\, zabiera: ]co> komu>\. staropol. stradanie – utracenie, zgubienie. staropol. stradnik – 1. ten, kto znajduje si" w ci"/kim po=o/eniu, zw=aszcza materialnym, ubogi, te/ nieszcz">nik, 2. cz=owiek z=y, bezbo/ny. staropol. stradny – 1. nieszcz">liwy, znajduj'cy si" w ci"/kim po=o/eniu, 2. ubogi. †stradl, strznadl zool., ptak. Emberiza citrinella, trznadel, ptak z rodziny =uszczak[w. †stradza ¯ s=aw.-ros. ˚strada. 1. nieszcz">cie, ci"/kie po=o/enie, 2. ub[stwo, n"dza, 3. szkoda, uszczerbek. =ac. 1. malum, calamitas, 2. paupertas, egestas, 3. damnum, detrimentum, iactura. ang. 1. misfortune, disaster, 2. misery, 3. detriment, a rubbing off, loss, damage. stragan(iarz kram(arz, prowizoryczny sklepik, budka z wy=o/onym towarem. niem. schragen anglosas. `agan ]posiada:\. ang. stall ]stragan, buda, stoisko, kiosk; przegroda w stajni\, LL ^ J. strajk(owa: ang. strike †strakfisz czy sztrakfisz, strakfus, strekfus czy sztrakfus, sztrekfus suszona ryba. =ac. piscis siccus. ¢stra< 1. wzd=u/, 2. naprzeciw. staroros. stran;-stra<, ros. podle-podle, naprotiv.

¢stra<nyj, strannyj 1. stronnik, 2. cudzoziemiec, obcy. staroros. stran;nyj-stra<nyj, strannyj-strannyj, ros. strannik-strannik, inostrannyj-inostrannyj. strapienie ¯ trapi: ¯ trap ]pu=apka\. zmartwienie k=opotem. strapoten podnoszone siedzenie przymocowane do krzese= granicz'cych z przej>ciem. franc. strapontin.

¢strastnaja nedela rel.

cerk. strastnaq nedelq ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\.

strasz-ak(ny(liwy(y:(yd=o ¯ strach, ˚d=o, =o `d=o ]stuka:, uderza:\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staronord. uggligr ]straszny, tj. strach budz'cy, ang. fearful, dreadful\ ˘ >redniow. ang. ugli, uglike, ang. ugly ]straszny, lecz wielce brzydki\; ang. fearful, dreadful, ros. strawnyj-strasznyj, u'asnyj-u/asnyj. za(na(po(u(prze(od(wy•straszy:.

†straszenie psycholog.

trwoga, przera/enie, boja{<. ¯ strach, Ch  Sz. =ac. timor, metus franc. frayeur, epouvante, peur; effroi, terreur; epouvante, ang. fright, awe, scare. straszliwy straszny. p[{ny starofranc., >redniow. ang. i ang. terrible, niem. fürchterlich, furchtbar. ros. strawnyj-strasznyj. staropol. straszliwy, straszny, straszywy – 1. budz'cy strach, groz", wywo=uj'cy l"k, 2. l"kliwy, boja{liwy, tch[rzliwy. =ac. 1. metum iniciens, terriblis, horrendus, 2. timidus, pavidus. staropol. straszniwy – budz'cy strach, groz", przera/enie, wywo=uj'cy l"k. staropol. straszno – z l"kiem, ze strachem. straszy: napawa: uczuciem obawy o /ycie, ci"/k' utrat' zdrowia lub d[br materialnych, grozi: komu. =ac. metum, niem. erschrecken, spuken, franc. effrayer, epouvanter, >redniow. ang. fryhte, fyrhte, ang. fright, ros. strawit;-straszit. staropol. straszy:, straszy: si" – 1. wywo=ywa: trwog", nape=nia: l"kiem, przera/a:, te/ w znaczeniu dokonanym, 2. straszy: si" – ba: si", l"ka: si", odczuwa: trwog", strach, te/ w znaczeniu dokonanym. staropol. po(prze(przy(u(ws(za(z• straszy:. ~straszy: czas niedok. ¯ strach ¯ str` ]stopie< wy/szy\ % ach# ]/achni"cie si"\. uczucie zagro/enia wobec zbli/aj'cego si" niebezpiecze<stwa. znaczeniowo pokr. trwoga, l"k, przera/enie ]mocniejszy rodzaj strachu\. ros. pugat;-pugat, ang. to frighten, to scare, to terrify. za•straszy: – stytematycznym straszeniem wprowadzi: w stan l"ku na•straszy: – jeden raz, na ^ po po•straszy: – troch", pogrozi: prze•straszy: – na wskro>, na wylot od•straszy: – odp"dzi: strachem wy•straszy: – wyp=oszy: strachem, szczeg. ptaki i dzikie


yy

yy

zwierz"ta, zmusi: je do ucieczki ze•straszy: – ptaki z dachu straszyd=o kto> lub co> o brzydkim, cudacznym wygl'dzie. ¯ strach. niem. vogelscheuche; schreckbild ]strach na wr[ble\, franc. epouvantail, ang. scare-crow ]1. strach stoj'cy w polu, maj'cy straszy: ptaki, 2. co>, co straszy, lecz w rzeczywisto>ci nie jest szkodliwe, 3. osoba ubrana w star' i zu/yt' odzie/\, ros. strawili]e-strasziliszcze. staropol. straszyd=o – 1. to, co wywo=uje strach, przera/enie, l"k, 2. rodzaj kuk=y stawianej w polu lub ogrodzie dla odstraszenia ptak[w. strata ¯ s` ]u`, za`\ % traci:. nimowolny, nieplanowany, cz"sto przypadkowy, ubytek czego lub kogo, wg mSjp 1969& «to, /e kto> lub co> zostaje pozbawione kogo lub czego, stracenie, utrata; ubytek powsta=y po straceniu kogo lub czego» czyli “mas=o ma>lane”. >redniow. ang. los ¯ losen, lesen, ang. loss, ros. poterq-poteria, ubytok-ubytok. staropol. strata – 1. wydatki pieni"/ne, koszty, szkoda poniesiona. przepadek czego>, 2. zguba, zag=ada, zniszczenie, =ac. 1. impensa, detrimentum, iactura, 2. interitus, pernicies.

straw-a(ny(i: ¯ s` % ˚trawi:.

spos[b przygotowania i prowadzenia wojny, kampanii i operacji wojennych, dziedzina sztuki wojennej. gr. strategia ]spos[b przygotowania i prowadzenia wojny, kampanii i operacji wojennych; dow[dca wojskowy w staro/. Grecji\, franc. strategie, ang. strategy, ros. strategi-q/k/heskij, >redniow. stratig-stratig ]w[dz, naczelnik armi\, s=aw. voenahal;nik=. stratosfera warstwa atmosfery od 12 do 40 km ]wg S=ownika Webstera\ i si"gaj'ca 50–55 km ]wg Swo 1980\. gr. atmos ]para\ % sphaira ]sfera\ ˘ =ac. atmosphaera ]otoczenie ziemi\ ˘ stratum ]pos=anie, warstwa\ % franc. atmosphere ˘ ang. stratosphere.

s=aw. storo' – obowi'zek czuwania i ruszania na pomoc, ostrzegania; czujka, warta, pilnowanie staropol. str[/a i stra/a Ø ^ A ˘ stra/ak, stra/nik i str[/. wo=. 1289 storo'≠-storo/e ]stra/y, stra/e\, storo'evestoro/ewe ]stra/e\, storo'ei-storo/ei ]stra/e\. staropol. stra/a – czuwanie, czatowanie, =ac. vigiliae, insidiae, franc. veiller, la garde, niem. wachen, ang. watch, wake; lying in wait, ros. stra'a-stra/a, karaul=. str'ca: ¯ s` ]po`\ % tr'ca:. w jedynym znanym mi wypadku, np. nie wolno potr'ca:... itd. staropol. str'ca: – odlicza: od nale/nej sumy jak'> cz">:, potr'ca:, staropol. str'cenie – odliczenie, potr'cenie jakiej> sumy pieni"dzy. †str'ci: ¯ s` ]czas dok., wzmocn., po\ % ˚tr'ci:. 1. spowodowa: upadek dotkni"ciem, 2. odliczy: komu z wyp=aty pewn' sum" pieni"dzy w wysoko>ci czyjego> zobowi'zania.

strateg(ia(iczny wojsk.

stratyfikacja geolog.

uk=ad ska= osadowych warstwami. >redniow. =ac. stratificare ¯ stratum ]warstwa\ % facere ]robi:\, farcio ]robi"\.

stratygrafia dzia= geologii historycznej. ¯ =ac. stratum ]pos=anie, warstwa\ % gr. grapho ]pisz"\.

jad•=o(alny, pokr. po•tra•wa, trawa, ¯ wa ]jad=o, po/ywienie\, tra•wie•nie ¯ traw(i: ]rob(i:, czyn(i:\. przez przypadek, lub nie przestawka ang. starve ]umrze: z braku /ywno>ci\, ar  ra. franc. aliment, mets, plat; nourriture, niem. mahl, mehl, speise, ang. meal, dish, nourishment; digest, ros. eda-jeda, perevarit;. staropol. ca 1500 strawa, 1412 za strawø ˘ strawa – 1. >rodki spo/ywcze, /ywno>:, pasza; uczta pogrzebowa, stypa, 2. wydatki pieni"/ne, zap=ata za co>, koszty. staropol. strawi: – 1. zu/y: na swoje potrzeby, wyda:, te/ {le wyda:, straci:, 2. zje>:, zjedzony pokarm przyswoi:, 3. zniszczy:, wygubi:, 4. przeznaczy: na co> pewien czas. staropol. strawienie – 1. zniszczenie, zginienie, strata, 2. spo/ycie pokarmu, przyswojenie go, 3. jadowe strawienie – trucizna. staropol. strawca – marnotrawca. staropol. strawny – 1. odnosz'cy si" do strawy, koszt[w, 2. rozrzutny, marnotrawny. staropol. strawne – zwrot poniesionych koszt[w. wg Ss 2011, staropol. strawi: – straci:, sp"dzi: czas ˘ }strata czasu ]$\|.

stra/(ak(nica(nik poz społ.

ang. 2. deduct, subtract, ros. 2. vyhitat;, vyhest;. staropol. str'ci: –, 1. zrzuci:, zepchn':, spowodowa: upadek, 2. odliczy: od nale/nej sumy jak'> cz">:, potr'ci:. wg Ss 2011, staropol. str'ci: kark – skr"ci: go. †str'g=y czy zdr'g=y wprowadzaj'cy w os=upienie, zuchwa=y. ˚skrz"tliwo>:, =ac. stupendus, audax, ang. stunning, ros. porazitel;nyj. str'-k(czek =upina grochu fasoli, po -d=u/ny owoc ro>lin motylkowatych. ang. pod, ros. struk-struk, struhok-struczok, s=aw. U ˘ Å, ´. staropol. str'cze – str'ki. staropol. 1472 str'k canderes – ca=y ]pod=u/ny\ owoc ro>lin motylkowych, albo tylko sama =uska okrywaj'ca jego nasiona. =ac. siliqua. †str'pacz, str"pacz luty. wg Ss 1953& str'pacz czy str"pacz – drugi miesi'c roku, luty, z b="dem, bo do 1582 w Watykanie, i 1586 w Polsce, luty by= 12-tym miesi'cem roku, jest 2-gim dzisiaj ]w kalendazru gregoria<skim; rok zaczyna= si" od marca, a dzie< jako doba od przebudzenia, tj. od godz. 6-tej rano\; w Europie do 1582 obowi'zywa= kalendarz julia<ski. tak i str'pacz wg ˚Ss 2011& ˚luty gdzie jacie< i siecze<. etymologia str'pacza niejasna& s=aw. U ˘ pol. Å, ´ ˘ strupacz ]$\.

†stred{, strzed{ 1.a. mi[d, 1.b. plaster miodu, 2, bot. trzcina cukrowa, Saccharum officinarum L. =ac. 1.a. mel, 1.b. flavus, franc. 1.a. miel, 1.b. ryon de miel, anglosas. 1.a. hunig, 1.b. hunigcamb, hunig, niem. 1.a honig, met, 1.b. ]honig-\wabe, >redniow. ang. 1.a. honi, hunig, 1.b. hunicomb, ang. 1.a. honey, 1.b. honeycomb, ros. 1.a. mëd-miod, 1.b. medovyj sot-miedowyj sot. strefa geogr. pas, pewien obszar. niem. streifen. †stred{ mi[d ]p=ynny\. streszcza: ¯ tre>•:(ciwy kr[tko, zwi"{le, z tre>ci' ]faktami\. str"czy: KCz za(po•r"ka; rajenie, na•str"czy:(rai:, `"k ]wysi=ek\; r"ka, zar"czyny, odstr"cz•y:(aj'cy – odpycha•:(j'cy

strofa lit.

zwrotka, powtarzaj'cy si" uk=ad

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

rytmiczny w utworze poetyckim. gr. strophe ]kr"cenie, obr[t\ ¯ strephein ]skr"t\. strofowa: jęz. karci:, gani:. niem. strafe(n ]kara:\. staropol. zlayacz, zestromoczycz abo strofowacz ˘ strofowa: – 1. zaskar/y:, zakwestionowa: wyrok s'dowy jako niew=a>ciwy, niezgodny z prawem, 2. zarzut uczyniony s"dziemu o nies=uszny, niesprawiedliwy wyrok, zakwestionowanie s=uszno>ci wyroku s'dowego. †strofrichter czy sztrofrichter prawn. s"dzia w sprawach karnych. =ac. iudex, qui poenas reis constitut. ang. judge in penal code. stroi: budowa:, czyni: ]miny\, urz'dza:, upi"ksza:, ub•iera:(ra: w co; wystrychn': ]na dudka\, ˘ strojn•y(i>. anglosas. macian, >redniow. ang. maken, ang. make, ros. delat;, so/tvorit;. staropol. stroi: – 1. czyni:, sporz'dza: co>, 1.a. poczwy stroi: – odgrywa: jakie> sceny, 1.b. stroi: si" – zachowywa: si", post"powa:, 2. stroj'cy – prze=o/ony, zwierzchnik ]str – wi"kszy, wy/szy\. ˚starosta. =ac. 1. aliquid facere, conficere, 2. praepositus, praefectus, wg Ss 2011, staropol. stroi: si" – gotowa: si", wybiera: si", stroi:, stroji: – 1. pope=nia:, wyprawia:, wyczynia:, 2. odprawia:, spe=nia:, 3. przygotowywa:, urz'dza:,

†stroje bobrowe fizjolog.

wydzielina pewnych gruczo=[w bobra o silnej woni i powszechnie znanych w=a>ciwo>ciach leczniczych. ˚str[j. =ac. castoreum. staropol.1464 stroye bobrowe castoreum, ca 1465 bobrove stroye castarinum ˘ bobrowe stroje. †strojenie czynienie czego>. ¯ stroi: ¯ str ]wi"cej, wy/ej\. =ac. actus aliquid faciendi, franc. la construction; le batiment, edifice, anglosas. macian, niem. machen, >redniow. ang. maken, ang. make, making, ros. stroenie-strojenie, rost-rost, delanie-die=anie. †strojnie albo strojno obficie. ¯ str ]wi"cej, wy/ej\ ¯ st ]miara\. =ac. large, capiose, liberaliter. staropol. liberalius est bibendum mvssy stroyney pycz ]musi “strojniej” – wi"cej, nadmiernie – pi:\, strok owad. giez, b'k.

yy strom-y(izna spadzisty, urwisty, bliski pionu. ¯ str ]prosto\ % o ]kierunek, ku\ % m ]ziemia\.

stron-a(nnik(nictwo 1. jedna z dw[ch przylegaj'cych, lecz przeciwstawnych, 2. kierunek ˘ w r[/ne strony, strony >wiata, 3. punkt, aspekt ˘ s=aba strona, 4. bok, flanka ˘ na stron" ]na bok\, 5. okolica; str ]wi"cej\ % ona ]mniej\ ˘ strona ]mniej wi"cej, oko=o\ ˘ oko ]mniej\ % lica ]wi"cej\ ˘ okolica, zwole< ]stron•nik ^ zwolen•nik\, 6. szar ^ len ^ wa= ^ ziemia ^ >wiat ˘ ros. Wsielennost ^ Wszech>wiat, wr[ci: w swoje strony ]do swej ziemi, okolicy\. strona ˘ stron•nik ^ zwolen•nik, u•stronie ^ u•bocze, za•k'tek; mjsc. Zwole< ¯ wola ]okolica, ubocze\. strona ^ >wiat ˘ Universe ^ Wszech>wiat, uniwersalny ^ wszechstronny. ang. ]strona ksi'/ki\ page, ]kraj, region\ country, region, land, ros. stranica-stranica ]strona ksi"gi, ksi'/ki\, strana-strana ]kraj, region, ziemia\, strannik-strannik ]podr[/nik, w"drowiec, obcy\, wo=. 1289 na \nou storonou r≠ky-na onu storonu reki ]na t" stron" rzeki\, strany svo≥-strany swoja ]strony, okolice, swoje\. staropol. strona – 1. bok, powierzchnia czego>, wyznaczana z okre>lonego punktu patrzenia m[wi'cego, te/ ]z tego punktu wyznaczony\ kierunek po=o/enia tej powierzchni, 2. kraj, ziemia, 3. uczestnicy sporu s'dowego, 4. cz">: czego> ]maj'tku, ludzi, itp.\, 5. skiba, 6. strona mi"sa – po=e: ]mi"sa\, p=at mi"sa b"d'cy pierwotnie po=ow' ca=o>ci mi"sa. ˚stronne. =ac. 1. latus, pars, 2. terra, tellus, 3. qui in iudicio litem habens, 4. pars alicuius rei, 5. lira, sulcus, 6. lacinia carnis. wg Ss 2011, staropol. strona – struna. ang. string, chord, ros. struna-struna. ˚struna. stroni: trzyma: z dala, unika:, zwykle o rzeczach i sprawach konfliktowych, przyprawiaj'cych o k=opot, nieprzyjaznych.

†stronka 1. cieniutka blaszka, 2. odzież. rodzaj p=aszcza. =ac. 1. lamnula, 2. genus quoddam vestis exterrioris. †stronne danina sk=adana w postaci po=cia ]p=atu\ mi"sa wieprzowego,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zwanego ˚stron'. staropol. 1434 stronne. strony liczba mn. ˚strona l. poj., s=aw. strany, stany, pokr. okolice ˘ rodzinne strony. wo=. 1289 stron≠-stronie.

strop bud.

p=askie nakrycie przestrzeni zamkni"tej, przegroda pozioma dziel'ca budynek na kondygnacj". ¯ str ]wi"cej, wy/ej\ % op ]przeciw\; wa= ]ziemia\; sufit ¯ suffice ]wystarczas, zadawala:\ ¯ =ac. sufficere. franc. le plafond, plancher, niem. zimmerdecke, decke, =ac. caelum ]niebo\ ˘ franc. ciel ]sklepienie, dach\ ˘ ang. ciel ]wewn"trzna, g[rna cz">: kryj'ca pomieszczenie, przeciwleg=a pod=odze\ st'd ang. ceiling z wp=ywem franc. cieller, =ac. caelare, staroros. potolok=-poto=ok. staropol. strop – powa=a, sufit, mo/e te/ wi"{ba dachowa, wi'zanie. staropol. ca 1420 strop fastus – pasek spinaj'cy, ¯ ang. strip, wg Ss 1953& $ }znaczenie nieznane, J.D.|.

†stroska:, stroskota: proces.

skruszy:, zmia/d/y:. ˚strzaska:, trzaska. stroszy: ]pi[ra\ wznie>:, napuszy:. ¯ straszy:, OA. †strozak lub sztrozak gruby w[r, po wypchaniu s=om' lub sianem s=u/'cy do spania, siennik. ¯ stro ]wi"kszy\ % sak ¯ sack ]w[r\. =ac. culcita, ang. strawbed, ros. solomennyj t[fqk. staropol. 1453 sago alybo pylszn vel strozak, 1495 schtrozak, ca 1500 strozak stropendium, †stro/nia ryba. w"dka. ¯ str ]wi"ksza, wy/sza\ % ro/nia ¯ r[g ]k't, haczyk, angle\. =ac. hamus, harundo, franc. hame∂on, ang. fishing rod, ros. udohka-udoczka. staropol. 1465 hamis al. strosznamy. †stro/yna drzew. krzak ciernisty. =ac. vepres, ang. thorny shrub, staropol. 1448 ¢strozyne vepres; vepres strvszyny czyrnowy. str[j odzież. ubi[r, ¯ stroi: stroj•ny(ni>; nastr[j. ros. stroj ]aran/acja odzie/y, jej uk=ad lub porz'dek\. staropol. stroy, stroia, stroye, /elazne stroje ]/elazne narz"dzia\, bobrovy stroy castoreum ˘ str[j – 1. przyrz'd, narz"dzie, instrument ]np. muzyczny\, 2. bobrowy str[j – wydzielina pewnych gruczo=[w bobra, o silnej woni i powszechnie znanych w=a>ciwo>ciach leczniczych. ˚stroje.


yy

=ac. castoreum.

str[/ poz społ.

1. dozorca, stra/nik, wartownik, 2. obro<ca, protektor. starofranc. guarder ]strzec\ ˘

guarden, garden, guarder ]nadzorowa:\; ang. guard ]str[/\ ˘ guardian ]opiekun\, ros. stra'astra/a ˘ xranitel;-chranitiel. staropol. strosz, strosza, stroszem, stroszow ˘ strosz – ten co pilnuje, strze/e kogo> lub czego>, ten co czuwa, pe=ni nadz[w, dozur nad kim>, czym>, stra/nik, wartownik, te/ opiekun, obro<ca. wg Ss 2011, staropol. stro/a – 1. stra/, 2. opieka, nadz[r. †str[/a ¯ str[/ ¯ str ]nad`, wy/ej\. 1. pilnowanie, strze/enie kogo> lub czego>, czuwanie, pe=nienie nadzoru, doz[r nad kim>, czym>, warta, stra/, te/ piecza, opieka, obrona, 2. cz=owiek albo ludzie pe=ni'cy stra/, 3. zasadzka, 4. miejsce pobytu, 5. powinno>: pe=nienia stra/y w grodzie, rych=o zast'piona danin' w naturze lub pieni'dzach, zwane te/ str[/ne. 6. kr[lewskie gospodarstwo rybne na przedmie>ciu Krakowa. =ac. 1. custodia, patrocinium, cura, defensio, 2. custos aut custodes, 3. insidiae, 4. locus, asservatur, staropol. str[/ne ˚punkt 5, powinno>: pe=nienia..., staropol. str[/nica – miejsce w kt[rym si" pe=ni stra/. pomieszczenie dla stra/nik[w, wie/a stra/nicza. staropol. str[/ny – 1. zwi'zany ze str[/', tj. zasadzk', 2.a. ten co pilnuje, strze/e, pe=ni nadz[r nad kim<, czym>, stra/nik, 2.b. pan str[/ny – jaki> urz"dnik ksi'/"cy, mo/e poborca daniny zwanej str[/', lub odpowiedzialny za str[/" grodu. staropol. str[/ewy ]str[/owy\ – osoba odpowiedzialna za organizacj" kwater ksi'/"cych podczas objazdu kraju przez feuda=a.

stru-cel(cla(del spoż.

gat. ciasta z powid=ami. niem. strudel ]wir\. staropol. stroczlas, struczle, 1472 struczla collisia, 1498 ¢struczel, 1468(98 sthrucel – rodzaj pieczywa z pszennej m'ki, mo/e przek=adanego serem. †stru: uszkodzi:, zmarnowa:. =ac. violare, laedere, vitiare, perdere, ang. to damage, ros. poportit;-poportit. stru: si" ¯ s` % ˚tru: ]si"\. †strudzi: pozbawi: si=, zm"czy:. os=abi:. ¯ s` ]czas dok., u`\ %

yy trud ]wysi=ek, zn[j\. ˚strutnie:. =ac. viribus privare, fessum, franc. fatiguer, anglosas tiorian, teorian ˘ >redniow. ang. tiren ˘ ang. to tire, ros. ustat;-ustat, utomlit;.

strug(a:(arka narz.

>cin(a:, g=ad(zi: ]g=adki\, >cina: z czego pod=u/ne wi[ry. nord. striuka, niem. hebel. =ac. planare ˘ p[{no=ac. plana ˘ ang. plane, franc. levier, ros. strug-strug, rybanok. staropol. ca 1420 strug dolaborum 1437 strug scabrum, ca 1455 strug leuigar ˘ strug – narz"dzie stolarskie do strugania drewna, d=uto }w Ss 1953& do strugania drzewa; drzewo jest /yw' ro>lin', organizmem, J.D.|. staropol. 1471 strugaly ˘ struga: – ciosa:, ociosywa:, obrabia:. =ac. asciare, dolare. †strug ciek, potok. ˚struga. struga ciek, potok, ruczaj, ciecz p=yn'ca wartko, w'skim pasmem. stru – p=yn':, pokr. strumie< `uga, por. jar(uga ]w'w[z\. mo/e w zwi'zku s=owotw. ze staroniem. sturja ]jesiotr, ang. sturgeon\, sturj, sturg ˘ strug, GJ. wo=. 1289 k= struz≠-k struzie ]ku strudze\. staropol. 1280 strug gleboki, 1480 ad fluvium alybo do strugu, fluvii strug... fluvii in Dunaiecz ˘ strug – strumie<, potok, staw. =ac. rivulus, piscina, ang. stream, pond, ros. potok-potok, ruhej-ruczej. struga-: ruch., proces. ¯ strug.

struktura(lny =ac. struere ]gromadzi:, do kupy, aran/owa:\ ˘ structus ˘ structura. strumak panc. rodzaj he=mu,

ochrona g=owy. 1816 r., z pie>ni o Konstantym, ksi"ciu Ostroga& „Wraz pier> behterem a strumakiem g=ow", obwarowawszy, dobywa bu=ata, obie/d/a szyki... itd.” strum-ie<(yk potok, rzeczka. nord. straumr }stromr| anglosas. i >redniow. ang. strem ˘ ang. stream, niem. strom, tracki Strymon ]rzeka\, bu=g. strumica, holend.-flamandzki beek. Strumie< zdrobnieniem od strum. Rzeka Struma w p=d.-zach. Bu=garii i p=n.-wsch. Grecji wpadaj'ca do M. Egejskiego, d=ugo>ci ok. 400 km. staropol. 1279 i 1283 strumen – – woda p=yn'ca niewielkim korytem, ma=a rzeka, potok, te/ g="bokie miejsce w rzece. wi"cej ˚potok. staropol. strumie<czysko – dawne koryto strumienia.

strun-a(nik spr"/ysta ni:. niem. strang ]kord\, anglosas. streng, >redniow. ang. streng, string, ang. string, strum ]rz"poli:, brzd'ka:\, ros. struna-struna. by: mo/e, z w=ywem =ac. instrument, MN ]strumstrun\. staropol. struna, strwna, strvna – 1. naci'gni"ta ni: stanowi'ca {r[d=o d{wi"ku w instrumentach muzycznych, 2. strunowy instrument muzyczny, cytra, lutnia, 3. naw[j, wa= w warsztacie tkackim na kt[ry nawijana jest osnowa. =ac. 1. chorda instrumenti musici, 2. instrumentum musicum chordis instructum, cithara, lyra, 3. iugum, ciu stamina circumligantur.

strup biol.

zaschni"ta, zaskrzep=a krew na ranie, owrzodzeniu, obumar=e tkanki. burst ]p"kni"cie\ czyt. wspak, PB, s=owotw. koncepcji 023. w zwi'zku s=owotw. z =ac. rup`. staroros. strup-strup, ostrup-ostrup ]wrz[d\, ˚ostrup, ros. strup, ang. scurf, scab. staropol. strup – sucha skorupka powstaj'ca na ranie lub owrzodzeniu. strupiesza=y zniszczony staro>ci', sprawiaj'cy wra/enie obumar=ego. ¯ str ]stary\ % trup. †strupownik bot. miko=ajek polny, Erygium campestre L. staropol. ca 1465 strupownyk yringus. stru->(si Struthio camelus L., du/y ptak biegaj'cy, /yj'cy na stepach i pustyniach Afryki i p=d.-zach. Azji. gr. strouthion ˘ =ac. avis ]ptak\ % gr. strouthion ˘ p[{no=ac. avistruthius ˘ starofranc. ostrusce, ostruche, >redniow. ang. ostrice ˘ ang. ostrich, franc. autruche, niem. strauÆ, ros. straus-straus. staropol. 1426, 1472 strusz strucio, strus, strucionem strussa ˘ stru>. †strutnie: straci: si=y, os=abn':. ˚strudzi:. ang. weaken ¯ weak, ros. oslabit;-os=abit, bessilit;-bessilit ¯ bes-bes % sila-si=a. staropol. ca 1500 struthnyalo, ¢stru/ie broń. drewniana kopia. staroros. stru'ie-stru/ie, ros. drevko kop;q. †stru/ka ma=a struga, strumyczek. ¯ zdrobn. struga ]`ka\, G ˘ ?, jak noga ˘ n[/ka, =o/e ˘ =[/ko, itp. †stru/yna ¯ struga:, G ˘ ?. 1. odpadek przy struganiu, wi[r,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

2. obtarty kawa=ek sk[ry, rana od obtarcia, 3. >nie: – grzyb paso/ytniczy, paso/yt k=os[w pszenicy, staropol. 1472 spica struzina, paszdzoro, ostrzyzki, sniecz ]>nie:\, wg Ss 1953& od=amek k=osa. †strwo/y: ¯ s` ]czas dok.\ % trwoga. staropol. 1434 strwoszono. †stryaczkos $, jaki> pojemnik. wg Ss 1953& mo/e kocio=, garnek. ¯ staropol. stry` ]wi"kszy\. staropol. XV w. stryaczkos. †strybowa: wyznaczy:, wytyczy: przebieg spornej granicy. staropol. 1452 kandy sobye stribovaly i znaki polozyly. ¢strych linia, kreska; poci'gni"cie pi[rem, p"dzlem. niem. strich. 1. †strych czy te/ sztrych str[j ˘ wystrychn': na dudka ]wystroi: tak\. 1. w opisie herbu – pas, pr"ga wyr[/niaj'ca si" barw' od reszty t=a tarczy, 2. tkanina u/ywana na podszewk" czy te/ kolorowa obszywka, bramowanie szaty. niem. strich ]kilka znacze<, w tym& kreska, kierunek, cz">: kraju, stadko, np. ptak[w, barwa np. sukna\.

2. †strych, strychulec, strycholc drewniany wa=ek do wyr[wnywania do odpowiedniego poziomu cia= sypkich, przy odmierzaniu w naczyniach stanowi'cych miar". strychulec ¯ niem. strei % holtz }holc|. st ]miara, ˚sta:\ ˘ strycharz ]jednostmiary cia= sypkich\, rych ¯ rychtowa: ]szykowa:, gotowa:, stroi:\. staropol. 1460 rowno et alium pod strich. staropol. miara strychowana czy sztrychowana – miara do pe=na nasypana i wyr[wnana przy pomocy wa=ka zwanego strychulem. 3. strych bud. niemieszkalna cz">: budynku, domu, tu/ pod dachem; pomieszczenie w budynku mi"dzy stropem a dachem. s=owotw. pokr. ˚strzecha ]wsp[lne strch\, czysto s=aw. pochodzenia – stry` ]wi"cej, wy/ej\, b="dnie przyj"te z niem. strich lub estrich ]posadzka\. A. Brückner, 1927& ¯ niem. Strich, znaczenia nie podaje... Podobnie – {le – w ma=ym S=owniku j. pol. ]mSjp 1969\ i S=owniku wyraz[w obcych ]Swo 1980\ – od niem. Estrich ]klepisko, posadzka kamienna\. s=aw. rch ¯ wierch ˘ strzecha, strych. staropol. strych – spos[b, tryb. staropol. wagostrychownica – poziomica ¯ strychowa: – stroi:, budowa:, wznosi: ¯ strych – g[ra, wyszki.

yy franc. Attique ˘ attique, ang. attic, ros. herdak-czerdak. strychar-z(stwo prof. ˚strych nr 3, rzemie>lnik wykonuj'cy ceg=y. staropol. muratores albo stricharze, 1453 ¢strzycharz, 1455 stricharz, 1471 strycharz furnarius, ca 1455 quartae ¢strzycharsz, czwyertnya ˘ strzycharz – 1. rzemie>lnik produkuj'cy ceg=" i dach[wk", 2. jednostka miary cia= sypkich, zapewne czwarta cz">: korca. strychnina alkaid silnie truj'cy, bezbarwny i krystaliczny. gr. strychnos, =ac. strychnos. strychulec deszcz[=ka, walec do wyr[wnywania miary zbo/a lub wyg=adzania powierzchni ceg=y ¯ niem. streiholz ]drewno do przesuwania po czym>\. 1. †stryczek stryjek, brat ojca. 2. †stryczek bot. Mandragora Mandragora officinalis L. staropol. 1471 mandragora st}r|yczek. stryczek sznur z p"tl' na ko<cu do zaci'gania, do wieszania skaza<c[w. ¯ strych, ChSzCz. staropol. stryczek – sznur, powr[z. ang. halter, rope, ros. verëvka-wierjowka. †strygield czy sztrygield ekon. op=ata pobierana przez w=adze miejskie za czynno>ci zwi'zane ze sprawdzianem ilo>ci i jako>ci sukna wwo/onego do miasta. ¯ stry % gield ]cech\, ˚gie=da.

stryj(ek(enka(ostwo pokr.

brat ojca. strona ojca i strona matki& on – wielki, du/y, wysoki; ona – niewielka, niedu/a, niska ˘ str – wi"kszy ˘ stryj ]strona ojca\, uj – mniejszy ˘ wuj ]strona matki\. w j. ros. i ang. bez r[/nicy& diadia, uncle, bez znaczenia po kt[rej stronie& ojca czy matki. wo=. 1289 stryi-stryi ]stryj\, strya-strya ]stryja\, stry≥-stryja ]stryja\, stryevi-stryewi ]stryjowi\, stry[-stryju ]stryju\. =ac. avunculus ]wuj, brat matki\ ˘ starofranc. uncle, oncle, franc. oncle, anglofranc., >redniow. ang. i ang. uncle, ]1. brat ojca lub matki, 2. m'/ ciotki\, niem. onkel, ros. dqdq-diadia, deduwka. staropol. 1386 strig ]stryj, GJ\, 1398 swimi strigmi ]swymi stryjami\, 1399 y presz stryge ]przez stryja\... stryga yego ]stryja jego\, 1412 kedi mi striya gonil ˘ stryj – brat ojca czy te/ krewny ze strony ojca. =ac. frater patris, etiam agnatus.

†stryjec, stryc, stryk 1. brat ojca,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. nale/'cy do tego samego rodu, krewny ze strony ojca. =ac. 1. frater patris, 2. agnatus. staropol. sin strycza gego, 1430 dwu strinczu lub striyczu. staropol. stryjeczny, stryczny – b"d'cy potomkiem stryja, ze stryjem zwi'zany }w Ss 1953& dzieckiem stryja; m[j stryjeczny brat ma 70 lat, i nadal dzieckiem jest|. staropol. stryjek, stryk – 1. brat ojca, 2. nale/'cy do tego rodu, rodu ojca. staropol. stryna, ¢stryjna – /ona stryja. staropol. stryjny, stryny – 1. b"d'cy potomkiem stryja, ze stryjem zwi'zany }wg Ss 1953& dzieckiem stryja; m[j komentarz jak uprzednio|, 2. krewny z linii m"skiej, od strony ojca }wg Ss 1953& spokrewniony w linii m"skiej|. staropol. stryjow]y\, stryjew]y\ – ze stryjem, bratem ojca zwi'zany. staropol. stryjowczyzna, stryjowizna, stryjewizna, strykowizna – spadek po stryju, stryku. =ac. hereditas quae a patruo venit. †stryk sznur, powr[z. =ac. funis, ang. rope, cord; string, ros. verëvka-wieriowka, kanat. staropol. 1393 pro cordis striki. †stryszek staruch, starzec. ¯ stry ]stopie<& wi"kszy, wy/szy; stary\. =ac. senex, franc. aine, niem. alter ]stary, staruszek; staro>:; wiek\, anglosas. ]Mercian; Mercia – by=e anglosaskie kr[lestwo w centralnej Anglii\ eldra, ≤ldra, >redniow. ang. i ang. elder, ros. starwij-starszij. staropol. 1431 striszek.

strza=(a broń.

pocisk wyrzucony z zab[jczym p"dem. pokrewne& cisk, rzut, miot, kid, tu=, wy(po•strza=, strzel•i:(ec(ba(nica. staropol. szyp – strza=a, dzida. strza=(a(ka ¯ strza=a ]pocisk\. 1. zesp[= czynno>ci zwi'zanych z wypuszczeniem strza=y z =uku, kuszy, itp., wyrzucenie pocisku z broni, dzi> palnej, w kierunku celu, za pomoc' ci>nienia gaz[w prochowych ˘ pad=y strza=y, bro< gotowa do strza=u, odda: strza=, 2. górn. =adunek materia=u wybuchowego, wybuch tego =adunku, 3. sport. silny rzut pi=ki w kierunku bramki przeciwnika. franc. coup de feu, niem. schoss, >redniow. ang. schotte ˘ ang. shot }szat| ˘ pol. sza ˘ ku % sza ˘ kusza, staroros. vystr≠l=-wystrie=, ros. vystrel.


yy

anglosas. sceotan ]strza=\ ˘ sceot, >redniow. ang. schotte ˘ p[{no=ac. Scotus, Scottus ˘ ang. Scotland ˘ ros. Wotlandiq-Szotlandija. strza=a – 1. }arch.| szybko, b=yskawicznie, mkn':, 2. pocisk z pr"ta, trzciny lub kija, zako<czony grotem, wyrzucony z =uku. przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza= ^ se= ^ let ^ lot ^ rzut ^ kid ^ wierg ^ miot, ˚nr 467\ ˘ po•cisk – strza=•a. ˚szyp, PB. ang. arrow, bolt, dart, s=aw.-ros. strel/a. wo=. 1289 str≠ly-stre=y ]strza=y\, str≠la-stre=a ]strza=a\, str≠l=stre= ]strza=\, zastr≠len=-zastrelen ]za(u-strzelon\, str≠lcem-strelcem ]strzelcom\, str≠la[]im=-strelajuszczim ]strzelaj'cym\, strelamistre=ami ]strza=ami\, str≠lam=-stre=am ]strza=om\, =ac. quadrus ]kwadrat\ ˘ quadrellum ]kwadracik\ ˘ >redniow. =ac. quarellus, starofranc. quare, >redniow. ang. quarel, ang. quarrel ]strza=a do kuszy; kr[tka, ci"/ka strza=a z grub', st"pion' g=owic', strzelana z kuszy\, ˚strzela: gdzie przedrostki. staropol. ca 1420 strzala; strzali swe ]strza=y swe\, poslal strzali swoie, strzaly ˘ strza=a – 1. pocisk wypuszczony z =uku, 2. znak pisarski przypominaj'cy strza=". staropol. strza=ka – 1. pocisk wypuszczony z =uku, 2. bot. uczep tr[jlistkowy, Bidens tripartita L. strzaska: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚trzaska: ¯ trzaska. rozbi: kloc drzewa na trzaski, st'd i inne terminy zwi'zane z rozpadem pod wp=ywem si=y, nag=ych uderze<. staropol. stroska: – skruszy:, zmia/d/y:. norw. smaska, ang. s` ]wzmocn.\ % mash ˘ smash, ros. razdrobit;-razdrobit, kruwit;-kruszit, razbit; v drebezgi-razbit w drebiezgi.

strz'sa: ruch.

¯ s` ]czas dok.\ % ˚trz'>:. wy='cznie& nie wolno strz'sa:, itp. †strz'>:, strz'sn': ¯ s` % trz'>:. zrzuci: co, np. owoc, gwa=townym poruszeniem pnia drzewa. wg Ss 1953& staropol. strz'>: – 1. gwa=townie czym> poruszy:, potrz'sn':, 2. zrzuci: co> z czego> szybkim ruchem, 3. rozbi:, roztrzaska:. staropol. strz'>nienie – wstrz's, nag=e szarpni"cie. ang. 1. to jolt, 3. crush, smash,

yy ros. 1. trqsti-triasti. 3. razbit; -razbit, v drebezgi-w drebiezgi. trzaska ^ drzazga, drobiazg. †strzebiony eunuch, kastrat. =ac. eunuchus, castrate ˘ castratus ˘ ang. castrate; franc. chatrer, emasculer, ros. oskopit;-oskopit, oxolostat;-ocho=ostat, strzec, ¢strzega: ˘ o(po•strzega:; dosł. zwa/a:; s ^ za; po ^ u ˘ s•po•strzec  za•u•wa/y:; pilnowa:, dozorowa:. ` uszy – nas=uchiwa: ]strzyga\. strzec si" – mie: na baczno>ci, strzeg"(/ony G?, strze/ si" – wystrzegaj ¯ strzeg. wo=. 1289 strehi-streczi ]strzec\. ang. to guard, to supervise, ros. za]i]at;-zaszcziszczat, nabl[dat;-nabliudat. staropol. by strzegl, bi strzegly,

gdybych sthrzegl ve thnye y w noczy, wzrokv strzeg'cz, tobe strzedz, strzesze ˘ strzec –

1. pilnowa: kogo>, czego>, sprawowa: stra/ lub opiek" nad kim>, czym>, czuwa:, dozorowa:, 2. zachowywa: co>, stosowa: si" do czego>, przestrzega: czego>, 3. podgl'da: kogo>, obserwowa: w z=ych zamiarach, czyha: na kogo>. =ac. 1. aliquem, aliquid custodire, 2. aliqiud observare, facere, custodire, 3. alicui insidiari. staropol. dostrzec si", obstrzec,

o(wy•strzec, o(pod(po(wy•strzega:. ~strzec, ~strzega: czas niedok.

¯ strze/, G?, baczy:, spogl'da:, ¢jrze: ˘ spo(do(wy(za•jrze:, zwa/a: ¯ waga, chroni:. ros. osteregat;sq-osteregatsja, oxran-qt;/it;-ochran-jat(it, ang. to guard. za•strzec – postawi: warunek po•strzec – dojrze: u•strzec si" – unikn': prze•strzec – zwr[ci: uwag" komu na potencjalny k=opot o•strzec – zaleci: ostro/no>: do•strzec – dojrze:, dopatrzy: si" wy•strzec si" – unikn':, uchroni: si" przed kim, czym strzecha, strych bud. ¯ strch. s=omiany dach ˘ strych ]pod dachem, R ˘ Rz\, lub odwrotnie, od strychu – strzecha. str, stry ]wy/ej\ ˘ strop, stryj, i inne, uj ]mniej, ni/ej\ ˘ ujma, uj ˘ wuj, ch, cha ¯ chata; s=aw. rch ]wierch, wierzch\ ˘ strch. staroros. strexa-strecha ]dolna cz">: dachu\. anglosas. th≤c ˘ >redniow. ang. thac ˘ ang. tchack ˘ tchatch ]dach

ze s=omy, traw, sitowia, palmowych li>ci, itp.\. staropol. ca 1420 strzecha tectum;

na strzesze, oprawyacz strzechø domv boszego ˘ strzecha –

1. przykrycie budynku, dach, 2. buda, sza=as, 3. pokrycie budynku czy te/ belkowanie dachu. =ac. 1. tectum domus, 2. taberna, casa, tugurium. staropol. strzeszny – maj'cy zwi'zek ze strzech', tj. dachem. †strzeda, czroda, czrzoda trzoda. †strzeka: o chorobie – raz po raz sprawia: b[l, dokucza:, n"ka:. to/same& ˚strzyka: – bole: przeszywaj'c z przerwami, raz po raz, k=u:, staropol. YE. franc. elancement, anglosas. twengan, >redniow. ang. twengen, ang. twinge, pokr. niem. zwicken ]szczypa: ˘ uszczypliwy, dokuczliwy\, ros. ostraq bol;-ostraja bol.

strzel-a:(anina(ec(ba(ecki(isty( (nica wojsk. ¯ zwalnia: mechanizm

broni wyrzucaj'cej pocisk]i\ z du/' pr"dko>ci'. staropol. strzelba – strzelanie, salwa. ang. rifle ]karabin, strzelba\, shot ]wy(strza=\, shoot ]strzela:\, shooting ]strzelanina\, shooter ]strzelec\, ros. strel;ba-strelba ]strzelanie\, strelok-strie=ok ]strzelec\, vystrel-wystrie= ]wystrza=\, vintovka-wintowka ]karabin\. ros. ru';ë-ru/jo ]bro<\. za(po(u(prze(o(od(wy(roz•strza=, podstrzelony. staropol. 1416 strzelaly ]strzelali\, 1421, 1427 strzelal ˘ strzela: – 1. wypuszcza: strza=y z =uku lub pociski z broni palnej, 2. zabija: strza=ami lub pociskami. staropol. strzelnie – wyrzucanie pocisk[w z broni palnej. staropol. strzelba – 1. strza=y, 2. bro< miotaj'ca pociski. staropol. strzelca, strzelec – =ucznik, kusznik, /o=nierz zbrojny w =uk albo w kusz". staropol. strzelczy – s=u/'cy strzelcowi, przez strzelca u/ywany. staropol. strzelenie – 1. wyrzucenie pocisku z r"cznej broni palnej, wystrza=, 2. odleg=o>: strza=u z =uku. staropol. strzeli: – 1. wypu>ci: strza=" z =uku, lub pocisk z broni palnej, 2. dosi"gn': strza='. staropol. strzelisko – wg Ss 1953& mo/e uchwyt jakiej> broni, np. =uku. na moje wyczucie – kolba, tak i bicz ˘ biczysko ]przed=u/enie bicza\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

stylisko ]przed=u/enie kosy\, itp. staropol. strzelnica – wie/a obronna. staropol. u(wy(za•strzeli:,

s(po(wy•strzela:. ~strzeli: czas niedok., ¯ strza=

]z broni palnej\ ¯ strza=a ]z =uku\. strza= – wyrzut pocisku z lufy broni palnej wskutek ci>nienia gaz[w z pal'cego si" prochu. strza=a – pocisk do =uku i kuszy, sk=adaj'cy si" z grotu i pr"ta ]brzechwy\, czasem opatrzony pi[rem steruj'cym. ros. strelit;-strelit ˘ strel;ba, strelqnie, zastrelit;, ang. to shoot, to fire. za•strzeli: – czas dok. ¯ strzeli:, zabi: strza=em po•strzeli: – cz">ciowo, zrani:, po ^ pod u•strzeli: – zabi: strza=em, za ^ u prze•strzeli: – na wskro>, na wylot o•strzela: – seri' strza=[w od•strzeli: – od='czy:, pozbawi: strza=em pod•strzeli: – troch", ˘ podstrzelony tj. ciut nienormalny wy•strzeli: – strza= odda: ze•strzeli: – co> lec'cego, na ziemi", np. samolot roz•strzela: – zabi: strza=em lub strza=ami, egzekucj' †strzelca $, bot. gatunek szczawiu, Rumex obtusifolius L. staropol. ca 1500 strzelcza lappacium acutum.

†strzelnik bot.

1. uczep tr[jlistkowy, Bidens tripartita L. 2. stokrotka pospolita, Bellis perennis L. staropol. 1472 strzelnyk balirago, 1460 sthrzyelnyk consolida minor. strzemi"({liwo>: techn., osob., powstrzym•a:(ywa: si". rodzaj metalowej p"tli umocowanej na rzemieniu po obu stronach siod=a, s=u/'cej do oparcia stopy. s=owotw. pokr. po(wstrzyma:, wstrzemi"{liwo>:, wymi", YE, ¯ str % z % yma: ]ima:\ ˘ trzyma:. franc. etrier, anglosas. stigrap, stigerap ¯ stigan ]wspina: si"\ >redniow. ang. stirop, ang. stirrup, ros. stremq-stremja. wo=. 1289 stremen-stremem ]strzemion\ ¯ stremeno-stremeno ]strzemi"\. staropol. strzemie< – kab='czek zwisaj'cy z lewej i prawej strony siod=a, s=u/'cy do oparcia nogi je{d{ca przy wsiadaniu na konia i w czasie jazdy wierzchem; strzmi". †strzeszny maj'cy zwi'zek ze ˚strzech', tj. dachem. †strze/ EY, zool., ptak. strzyrzyk, Troglodytes parvulus Koch. staropol. 1472 sztresz regulus, ca 1500 pitriculus strzez, regulus idem.

yy †strze/enie 1. pilnowanie kogo>, czego>, sprawowanie opieki nad kim>, czym>, 2. zachowywanie czego>, chronienie przed naruszeniem. ˚strzec. strz"p(i: 1. dzierga:, 2. skrawek. porwa: na strz"py. †strz"pa: ba: si". =ac. metuere, ang. ]kogo>, czego>\ be afraid of, ]o kogo>, o co>\ fear, ]bardzo ba: si"\ dread, ros. boqt;sq-bojatsja, straxstrach, boqzn;, u'as-u/as. staropol. strz"pacz, bacz sye bødo ]ba: si" b"d"\. staropol. strz"pn': – przestraszy: si". †strz"pczasty ¯ strz"p(i:. zako<czony fr"dzlami. †strz"pek fr"dzla. =ac. fimbria cirrus, ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici, sznurk[w jednej d=ugo>ci, zwisaj'cych lu{no z guza je ='cz'cego\, knob, knot, button, ros. kist;-kist ]ki>:\, knopkaknopka, uzel-uze= ]w"ze=\, bant. †strz"pn': przestraszy: si".

†strznadl, stradl zool., owad. Emberiza citrinella, trznadel.

strzyc ruch. obcina: no/ycami.

stry – ostry lub prosty, nastawiony ¯ anglosas. streht ˘ >redniow. ang. streght ˘ ang. straight. ostrzy-:(/yny, strzy/yny strzyc uszami. wo=. 1289 borodou strigπiborodu strigij ]brod" strzy/on'\. franc. tondre, anglosas. sceran, pokr. niem. scheren ]ob(strzyc, postrzyga:, goli:\, >redniow. ang. scheren ˘ ang. shear, clip, ]w=osy\ cut, ros. strih;-stricz. staropol. ca 1450 strigøcz cisione. ci':, ucina: w=osy, sier>:. staropol. o(po(prze(z-strzyc, po(roz-strzyga: ]w Ss 1953 tak/e >laz do zbioru pisowni w='czone... $\. wg Ss 2011& staropol. strzyc – gry{:, toczy:. strzyg-a(o< kult. widmo nocne w wierzeniach ludowych. strzygonia owad. gat. motyla, szkodnik las[w sosnowych.

strzyk(a(a:(awka 1. bole: przeszywaj'co, z przerwami, raz po raz; k=u:, 2. tryska:, wycieka: ma=ym strumieniem pod du/ym ci>nieniem. s=owotw. pokr. strza=; k=u•je(: ˘ zastrzyk; =am•ie(a: ]w ko>ciach\. ang. 1. ]bole:\ twinge, 2. ]tryska:\ squirt. staropol. strzeka:, YE, ˚strzeka:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. strzyka: – tryska: la: si". staropol. strzykad=o – strzykawka, rurka z t=okiem wewn'trz. gr. sirinx, syringos ˘ >redniow. =ac. siringa ˘ >redniow. ang. siringe ˘ ang. syringe, ros. wpric-szpric. †strzykowie bot. mniszek pospolity, Taraxacum officinale Wigg. staropol. 1472 ¢strikowe rostrum porcinum. †strzyma: s` ]ws`, za`\ % trzyma: ]j':, chwyci:\. franc. halte, niem. halt, ang. halt, ros. zader'at;-zadier/at, ostanovit;sq-ostanowitsja. staropol. strzymacz – 1. za(pows-trzyma: w ruchu, 2. trzyma:, posiada: jako w=asno>:. staropol. strzymanie – 1. posiadanie na w=asno>:, 2. pobyt, przebywanie. ang. 1. possession, 2. stay, ros. 1. imenie-imienie 2. perebyvanie-perebywanie, ostanovka-ostanowka. strzy/(yk zool. gat. ptaka, Traglodytus vegulus, staropol. strzy/, strze/, EY. †strzy/enie ruch. >cinanie sier>ci. ˚strzyc, CG?. †str/e< zawarto>:, >rodek ]pestki\, ˚rdze<. †stubre]j\t czy sztubre]j\t tkan. gatunek sukna. ˚stulnek. =ac. genus quoddam panni. staropol. 1453 stubreyt, 1450 stubreth. †stucholc czy sztucholc belka. =ac. trabs, tignum, anglosas. beam ]drzewo\, niem. baum ]drzewo\, >redniow. ang. i ang. beam, ros. brevno-brewno, balka-balka. staropol. 1436 stucholcz. ˚stynholc. ¢stud dun. – w[=. staro` i >redniow. ang. oxa, pokr. staroniem. ohso. stud – grupa zwierz't, szczeg[lnie koni, utrzymywana g=[wnie do rozp=adzania(rozrodu; miejsce gdzie grupa ta jest utrzymywana, stadnina. ¯ >redniow. ang. stod, pokr. niem.

stute.

ale lit. Kinstud, Keystutte 1345–†1382 ¯ >redniow. ang. stude ]kolumna, filar; herbu Kolumny; kin ^ r[d\. ¢stud osob. wstyd, ˚styd, YU. staroros. stud-stud, ros. pozorpozor, ang. shame, disgrace, ignominy, dishonour. student szkoln. kszta=c'cy si" ¯ =ac. studens ¯ studere ]/'dny, skory, gorliwy\. w Polsce termin utar= si" dla ucz'cych si" na wy/szych uczelniach, w


yy

USA – dla wszystkich uczni[w, od szko=y podstawowej, przez >redni', do uczelni.

studi-a(owa:(um szkoln. =ac. studium. studio odizolowane pomieszczenie dla nagra< lub pracy artystycznej. ital. studio.

stud-nia(zi: 1. stud ]ch=[d ˘ ch=odnia, pokr. styd\ % dnia ]woda, pokr. dno, Dniepr\. zi'b ˘ ros. zastuda ]przezi"bienie\; prze(o•studzi: ^ prze(o•ch=odzi:. 2. stu ]woda\ ˘ st'giew, U ˘ Å, ´, s=owotw. pokr. =agiew ]=a ^ woda\. s=owotw. pokr. ¢studa, stygn': ¯ tygiel ¯ niem. tiegel ]rynka\, ˚ig=a. ros. studen;-stude< ]ch=odnik, franc. la gelee, gelatine\. staropol. studnica ]studnia, {r[d=o, zdr[j\. anglosas. wella; niem. welle ]fala\, >redniow. ang. welle, ang. well ]1. wyp=yw wody spod ziemi, 2. g="boka dziura lub szyb wykopany w ziemi, do pobierania spod ziemi wody, gazu, ropy, 3. ...itd.\, ros. kolodec-ko=odiec ]studnia\, istohnik-istocznik ]{r[d=o\. staropol. 1458 studnya ˘ studnia, studnica – otw[r wykopany w ziemi i zabezpieczony, s=u/'cy do wydobywania wody, tak/e naturalne {r[d=o. =ac. puteus, etiam fons, franc. le puits, niem. brunnem, anglosas. wella, >redniow. ang. welle, ang. ]water\ well, ros. kolodec-ko=odec }ko=o ^ woda|. staropol. studniczy – maj'cy zwi'zek ze studni'. staropol. studzi: – ch=odzi:, ozi"bia:. staropol. studzienka, studzionka – ma=a studnia czy {r[de=ko. staropol. studziennik – cz=owiek kopi'cy studnie, studniarz. staropol. studzieny, studziony ˘ ¢studzienny – 1. maj'cy zwi'zek ze studni', 2. studzienny robak – paso/y= g=owy kt[ry mia= powodowa: migren". †stufnal czy sztufnal ¯ ufnal, rodzaj gwo{dzia. =ac. genus quoddam clavi. staropol. 1461 stuphnale.

stuk-a:(kot(ni"cie dźwięk.

g=os wielokrotnych uderze<, d=oni' lub twardym przedmiotem, jeden o drugi, szczeg[lnie lekkie uderzenia ]stukanie\ do drzwi. s=owotw. pokr. pukanie – stuk-puk, huk, zwuk ¯ uk ]d{wi"k\ ˘ ucho. "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy,

za(po(do(wy-stuka:. franc. cogner, frapper, anglosas. cnocian, cnucian, >redniow. ang. knokken, ang. knock, ros. stuknut;-stuknut ¯ stuhat;-stuczat ¯ stuk-stuk. staropol. stuka: – dawa: znak r"k'. staropol. stukn': – 1. da: znak r"k', 2. uderzy: czym> o co>, wpa>: na co>. ~stuka: czas. niedok. ˘ dok. stukn':. wielokrotnie uderza: palcami, d=oni', m=otkiem, itp., o blat sto=u, drzwi wej>ciowe do domu; ko=ata:. s=owotw. pokr. styka: ]='czy:\, UY, i puka:& stuk  puk. znaczeniowo poch. bi: ˘ stukni"ty ]odbi=o mu, tj. straci= troch" rozumu\. ros. stuhat;-stuczat, ang. to knock. za•stuka: – czas dok. ¯ stuka:, kr[tko, tj. kilka razy uderzaj'c po•stuka: – kr[tko, przez chwil" do•stuka: si" – uzyska: efekt stukaniem, np. stukaj'c do okna noc' od•stuka: – pot., odstuka: w niemalowane drzewo – zabobon& odczarowa: stukaniem palc[w wy•stuka: – uderzeniami palc[w, narz"dziem stul-a:(i: ¯ s ]wzmocn.\ % tuli: ]zamkn':\ ¯ mkn': ]strza=a, tu=, cisk\. s=owotw. pokr. przytuli: ]przycisn':\, otuli: ]o ^ wok[=\. ˚strza=a. =ac. observare, claudere, ang. press close ]together\ ]zamkn': g"b", usta\ to shut up, ros. zastavit; molhat;zastawit mo=czat ]stuli: g"b"\. staropol. 1466 stul' ˘ stula: – zamyka:, zaciska:. staropol. stuli: – zamkn': ¯ mek, mkn':, zacisn':. †stulich, stulicz bot. rdest w"/ownik, Polygonum bistorta L. staropol. ca 1465 stulych combmoria, 1472 cerbonia, viperana stulich, 1472 cerbonia, viperana stulicz. stuli: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚tuli:.

†stulik, stulikiep, stulikiepek

bot. grzybienie bia=e, Nymphaea alba L. staropol. 1472 stulik nenufar, ca 1465 stulikep nenifar, 1472 stulikepp nenufar, ca 1500 stulikyepek nenvfar. †stulnek czy sztulnek gat. sukna. ˚stubre]j\t. staropol. 1492 stulnek.

stu=a rel.

cz">: stroju liturgicznego duchownych katolickich, obrz"dowa, dwucz">ciowa szata, okrywaj'ca piersi i plecy. gr. stole ˘ =ac. stola ]d=uga szata\.

†stupan poz społ., wojsk.

yy

dow[dca stu ]najcz">ciej uzbrojonych\ ludzi. ˚setnik, storycerzewnik. =ac. centurio ˘ franc. le centenier, centurion, ang. centurion, niem. zenturio, ros. sotnik=-sotnik. †sturzenie wg Ss 1953& $ }w'tpliwe| bezp=odno>:. stur  ster. =ac. sterilitas. ¢stute ]niem.\ klacz, koby=a; stutter ]holend.\ – stadnina, teren dla byczk[w. stwardnie: ¯ twardy.

†stwardza: proces.

twardym czyni:. =ac. durum reddere, ang. harden, making hard. †stwardzony zdecydowany, uparty. =ac. obstinatus, ang. decided, stubborn, ros. tvërdyj-twiordyj, uprqmyj -upriamyj, upornyj-upornyj. staropol. 1471 stwardziony. stwarza: powo=ywa: do istnienia. ¯ s % tworzy: ¯ tw[r ]istota\. =ac. crerare ˘ creatus ˘ ang. create, franc. creer, niem. ]er\schaffen, ros. sotvorit;-sotworit ¯ tvorit;-storit. †stwarzanie stworzenie, OA, istota ludzka, cz=owiek. s=owotw. pokr. twarz, tw[r, A ^ Ø. wg Ss 1953& $ }niepewne|, cz=owiek. =ac. homo, ang. human being, man, ros. tvorenie-tworenie, tvar-twar ]tw[r, A ^ Ø\. †stwierdza:, >:wirdzi: ¯ twierd. 1. o przymierzu – zawiera:, umacnia: przysi"g', 2. namawia:, zach"ca:. s=owotw. pokr. zatwierdzi: ]s ^ za\. stwierdzenie wzmocnienie wypowiedzi, szczeg[lnie kogo innego, faktem, dowodem. ¯ s` ]po`\ % twierd, twird ]moc\. =ac. confirmare ˘ starofranc. confermer, >redniow. ang. confermen, ang. confirmation, ros. ]dow[d\ utver'denieutwier/denie, podtver'denie. staropol. stwierdzenie, stwirdzenie, >:wierdzenie, >:wirdzenie – 1. os=ona, obrona, twierdza, podpora, 2. trwa=o>:, 3. sklepienie niebieskie, niebo, 4. urodzaj, obfito>: zbo/a, 5. okrucie<stwo. ang. 1. fortification, 2. steady, 3. celestial ¯ =ac. caelum ^ niebo, 4. abundance, ¯ =ac. abundantia, 5. cruelty ¯ =ac. crudelitas.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

stwierdzi: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚twierdzi: ¯ twierd ]mocny\. wzmocni: wypowied{ faktem, dowodem. ˚stwierdzenie. ¯ s` ]wzmocn.\ % twierd ]mocny\. staropol. stwierdzi:, stwirdzi:, >:wierdzi:, >:wirdzi: – 1. uczyni: twardym, utwardzi:, 2. mocno osadzi:, zamocowa:, 3. umocni:, wzmocni:, obwarowa:, uczyni: silnym, utrwali:, pokrzepi:, 4. o przymierzu – zawrze:, umocni: przysi"g', 5. urzeczywistni:, wprowadzi: w czyn. †stwirdzi: umocni:, wzmocni:. ¯ twierd ]¢tward ˘ twardy, twierdza, twierdzenie, i inne\. ˚fortyfikacja. ang. fortify, ros. ukrep-lqt;/it;, podkrep-lqt;/it;. †stwolin olbrzym. gr. gigas, gigantos ˘ =ac. gigas, gigantes ˘ staronorm. Francji gaiant, starofranc. jaiant, >redniow. ang. geant ˘ ang. giant, ros. velikan-wielikan. staropol. 1471 gigas sthwolyn, obrzym. stworz-y:(y=(yli(enie ˚tw[r. ¯ s` % ˚ tworzy: ¯ tw[r. powo=a: do istnienia, do /ycia. =ac. creare ˘ creatus ˘ ang. create, franc. creer, niem. ]er\schaffen, ros. sotvorit;-sotworit. s=tvoriwa-sotworisza. staropol. stworza: – kszta=towa:, formowa:. =ac. informare, effingere. staropol. stworzenie – 1. to, co zosta=o powo=ane do istnienia, cz=owiek, zwierz", 2. czynno>: powo=ania do istnienia, do /ycia, 3. nadawanie kszta=tu, kszta=towanie, 4. wytwarzanie, produkowanie. staropol. stworzyciel – 1. stw[rca, ten, kt[ry powo=uje do istnienia, do /ycia, daje czemu> pocz'tek, 2. tw[rca. staropol. stworzy: – 1. powo=a: do istnienia, do /ycia, da: czemu> pocz'tek, 2. utworzy:, ukszta=towa: 3. przekszta=ci:, przeobrazi:, 4. przeznaczy:, ustanowi:. staropol. stw[rca czy stworzec – stworzyciel, ten, kt[ry powo=uje do istnienia. stw[r(ca ¯ tworzy:. ˚tw[r. ¢sty plastry wosku pszczelego. staroros. sty-sty, ros. soty (phelinye)-soty ]pczelinye\, ang. honeycumbs.

†stychacz, stykolec, stycholc czy sztycholc belka czy te/ =ata

yy u/ywana do rob[t budowlanych. ¯ niem. stich ]wbicie w co, podparcie$, dzi> stichling ^ kostur\ % holtz. stycz-e<(niowy(no>:(ny ¯ styk, dzi> pierwszy miesi'c roku, w kalendarzu julia<skim, rozpoczynaj'cym rok od ko<ca marca, stycze< by= 11-tym miesi'cem, i zwa= si" ledzie<. zakrawa, /e stycze< od styku – stykaj'cy si" z grudniem, ostatnim miesi'cem ubieg=ego roku. wyja>nienie z serii& Bia=owoda – bia=a woda rzek' p=ynie, skarby – bi/uteria i kosztowno>ci zbierane po wygranych bitwach, Rzymianie przybyli na Litw" – ze staro/ytnego Rzymu czas[w Nerona, Leszek Bia=y – o siwych w=osach, +okietek – wzrostu =okcia, itp. w rzeczy samej, stycze< ¯ sty ]10\ % ten, jak tydzie< ¯ tyj ]ten\ % dzie<, i jest t=umaczeniem =ac. December ¯ decem ]10\ % `ber ¯ membrum ]cz=on\. sty ]10\ ˘ dwa % sty ˘ dwu•na•sty, dwa•na•>cie ]12\, i inne ]na ^ nad\. wg Ss 1953& pierwszy miesi'c roku. staropol. ledzie< – dosł. lodowy, staropol. stischen, 1444 styczen, 1471 sticzen, 1476 Szthyczen

Ianuarius; Ianuarii, sticznya, Tyczyen Ianuarius, Sticen Februarius ˘ stycze<, tycze< –

1. stycze< – 11-ty miesi'c roku, 2. luty – 12-ty miesi'c roku. =ac. Januarius ]menis\ ]miesi'c Janusza kt[remu [w czas po>wi"-cony\, niem. Januar, franc. janvier, ang. January, †Old Polish icy ¯ ice, ros. qnvar;-janwar, †ledqnojledianoj ¯ lëd-ljod ]l[d\. ¢styd s=aw., pras=owo – wstyd. u/yte w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem. let 1118 r. stydstud ]ch=[d\, YU, odwr. anglosas. stud.... litera W, istniej'ca ju/ w Normandii, urobiona w XI wieku, nie istnia=a jeszcze w Rosji na pocz. XII w. †stydliwy wg Ss 1953& skromny. =ac. modestus, w konsekwencji franc. modeste, ang. modest – niecelnie. ros. skromnyj-skromnyj. W moim zrozumieniu – nie>mia=y, w konsekwencji& franc. pudique, pudibond, chaste, >redniow. ang. schei ˘ ang. shy, niem. schamhaft ¯ scham ]wstyd\, ros. stydlivyj-stydliwyj ¯ styd=-styd ]wstyd, ang. shame, franc. la honte, vergogne\. stygmat znak, znami", pi"tno. gr.-=ac. stigmata ¯ stizein ]k=u:\. stygn': proces. ozi"bia:, zi"bi:, ch=odzi:. o(za•stygn':. s=owotw. pokr. stud, styd, tygiel ]naczynie do pra/enia r[/nych substancji, topienia metali\. ˚ig=a. ~stygn': czas niedok., kusz'ce&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

¯ =ac. stigma ¯ gr. stigma ¯ stizein. zapewne odno>nik my>lowy do zaskrzep=ych ran Chrystusa, ukrzy/owanego w Palestynie, przez Rzymian. mo/e w zwi'zku ze «studnia» ]ch=[d\, i to bardziej prawdop., UY, GD koncepcji s=owotw. 023, 024. ¢stud ˘ prostuda ]przezi"bienie\. ros. zasty-vat;/t;-zasty-wat(t, ang. to congeal. za•stygn': – zakrzepn': prze•stygn': – troch", ozi"bi: o•stygn': – zupe=nie, ca=kowicie wy•stygn': – ca=kowicie wytraci: nadwy/k" ciep=a †styk narz. narz"dzie do zgarniania ziemi z p=uga, istyk, kozica. =ac. rallum, anglosas. sticca, >redniow. ang. stikke ˘ ang. stick, staropol. 1448 aratis et decem styky. styk m-c stycze<. pokr. dotyk ¯ tyka:, tkn':. s=owotw. pokr. ˚stuka:. †stykolec ˚stychacz& belka, =ata...

styl(owy(istyka(izacja(istyczny 1. ostrze u/ywane przez staro/ytnych do pisania na woskowych tabletkach, 2. wz[r, model, spos[b post"powania, m[wienia. gr. stylos, =ac. stilus, starofranc. stile, style, >redniow. ang. stil, stile, ang. style ]nacisk\. stylisko r"koje>:, trzon. ¯ styl % isko ]zasi"g\. stylon tworzywo sztuczne. ang. steelon. stymula-cja(nt(tor podnieta, pobudzenie, zach"ta, bodziec. =ac. stimulare ˘ stimul-atio(us(

(atus. †stynholc czy sztynholc belka.

˚stucholc. =ac. trabs, ang. beam. †stynwaga czy sztynwaga techn. sztaba w przedniej cz">ci dwukonnego wozu, z hakami, do zawieszenia na nich oryczyk[w. wg Ss 1953& cz">: wozu do kt[rej si" zak=ada orczyki. si" ¯ siebie ¯ ja, np. oblej" si" ]siebie\; ja nie zak=adam – powinno by: bezosobowo; cz">: wozu – kt[ra& przednia, boczna, tylnia$ ˚sztylwaga.

stypa kult.

1. pogrzebowa uczta, biesiada, 2. heca. staropol. stypa – pocz"stunek po pogrzebie, uczta pogrzebowa. =ac. epulum funebre. staropol. stypny – uczestnicz'cy w stypie.

stypend-ium(ysta szkoln.

zapomoga pieni"/na z fundusz[w spo=ecznych lub pa<stwowych, prze-


yy

znaczona dla ucz'cej si" m=odzie/y. =ac. stipendium ¯ stips ]ma=a moneta, lub datek w tej postaci\ % pendere ]rozwa/a:, p=aci:\, ang. stipend. †styr ˚ster, staropol.-wo=. YE, jak monastyr – monaster. ang. rudder, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. styrnik, styrznik – sternik. 1816 r., o wypadkach z ok. 1634& „Krystyna c[rka Gustawa Adolfa panowa=a we Szwecyi, kierowa= styrem rz'du s=awny Oxenstiern... itd.” †styrta ˚sterta, staropol. YE. †styska:, styska: si" utyskiwa:; 1. jęz. wyra/a: niezadowolenie, uskar/a: si", narzeka:, 2. styska si" komu> – przykrzy si" komu>, kto> odczuwa zniech"cenie, obrzydzenie. staropol. styskowa: – 1. wyra/a: niezadowolenie, uskar/a: si", narzeka:, utyskiwa:, 2. odczuwa: ucisk, niepok[j. ang. being dissatisfied, complain, ros. po/'alovat;sq-/a=owatsja. wg Ss 2011, staropol. styskowa: – przykrzy: si", skar/y: si", narzeka:, utyskiwa:. ˚skwierk. s=owotw. pokr. ros. toska-toska ]ang. anguish, affliction, pain, grief; weariness, boredom, oppression\, mo/e z wp=ywem tusknut;-tusknut ]ang. to become dim or dull\. sub~ =ac. pod]leg=y\, wiele s=[w utworzonych w ten spos[b, np. sublokator.

subiektyw(ny subtelny delikatny. =ac. subtilis. staropol. subtylno>:, YE ˘ subtelno>: – delikatno>:, wra/liwo>:. =ac. teneritas; subtilitas ˘ starofranc. sotillete, >redniow. ang. sutelte, ang. subtlety, ros. tonkost;-tonkost.

sucho ]rzadkie\ ¯ suchy. stan czego pozbawiony nawet wilgoci ˘ sucho w ustach, usz=o na sucho ]bez konsekwencji, bez bicia ¯ p=aczu ¯ =ez w oczach\. staropol. po suchu, po susze, y sucho ˘ sucho – suchy teren. l'd. †suchod[=, suchd[= w'w[z, ˚wozwagl, dolina pozbawiona wody. ang. dry ravine, gorge ]o kilku r[/nych znaczeniach, nr 7& g="bokie i w'skie przej>cie mi"dzy spadzistymi wzg[rzami\. staropol. 1251 suchodol. †suchog=[w bot. Prunella vulgaris L. franc. la brunelle, niem. brunelle, ros. suxovërtka-suchowiortka. staropol. 1472 suchoglow diapen-

yy tica. ˚chmielik, chmielnica. †sucho>: ¯ ¢such, susz ]/ar, piec\. 1. suchy teren, l'd, 2. d=ugotrwa=y okres bez deszczu, posucha, susza, 3. brak wra/liwo>ci religijnej, osch=o>:, 4. w >redniowiecznej filozofii /yciowej – jedna z istotnych cech, tzw. czterech /ywio=[w ]element[w\ i humor[w =ac. 1. terra sicca, 2. ariditas, siccitas, anglosas. drugoth ]susza, suchy l'd\, >redniow. ang. drougth, drugthe, ang. 2. drought, ros. 2. zasuxa, bezdo'die. †suchota ¯ such % `ota ]wielka\; 1. meteor. nadmierne upa=y, spiekota, 2. med. suchoty, gru{lica. =ac. 1. calor vehemens, aestus fervidus, 2. phtisis, ang. 1. heat ]in summer\, 2. tuberculosis, TB, ros. 1. 'ara-/ara, 2. tuberkulëz -tuberkulioz, bugorhatka lëgkix, haxotka-czachotka. staropol. 1471 schuchot', ca 1428 szuchota; schuchota tisis. †suchotki ]w liczbie mnogiej\ bot. nicennica polna, Filago arvensis L. staropol. 1472 suchotky limasia. †suchowirzch ˘ ¢suchowierzch. bot. Pirola rotundifolia L. staropol. 1472 suchowirzch virina.

such-y(ar(oty(otnik ¯ uch ]powietrze\, susz ]/ar, piec\. susz•y:(arnia, usycha: ]wi"dn':\, prze(wy•schn':. gru{li•ca(k. ˚susza. =ac. siccus, aridus, franc. sec, anglosas. dryge, >redniow. ang. drye ˘ ang. dry, ros. suxoj-suchoj. staropol. naprzecif vodze gest szucha, 1437 ssuchy aridus, 1444 w suchich ˘ suchy – 1. pozbawiony wilgoci, wody, 2. odznaczaj'cy si" niewielk' ilo>ci' lub brakiem opad[w atmosferycznych, 3, obumar=y, uschni"ty, 4. o cz=owieku – rozgor'czkowany, 5. w >redniow. filozofii przyrody – jedna z istotnych cech tzw. 4-ch /ywio=[w ]element[w\ i humor[w, 6. suche dni, dni suche – wyznaczone w ka/dym kwartale trzy dni& >roda, pi'tek i sobota, zobowi'zuj'ce do postu; objaw kontroli wiernych, czy przestrzegaj' wymog[w narzucanych przez kler, jak lejce dla koni. †sucica wzniesienie sztucznie usypane, kopiec. ¯ sypa: % kopica ]$\, UY. =ac. scopulus, ang. mound ]stos, kupa, nasyp, wa= ziemi, piasku, itp., usypany nad mogi=', w fortyfikacji\,

]mogi=a\ tumulus, barrow, ros. prigorok, xolm-cho=m, kurgan-kurgan ]˚kurhan\ ¯ ukr. staropol. sucie – usypywanie, formowanie czego> przez sypanie.

†su: 1. tworzy:, wznosi:, formowa: co> przez narzucanie ziemi, 2. wysadza:, zdobi: co> drogimi kamieniami. s=owotw. pokr suty, suto ]$\. staropol. na(od(o(po(przy(roz(u( (za•su:, sypa:. ¢sud niem. po=udnie. anglosas. suth >redniow. ang. suth, ang. south, niem. s¥d, ThD, franc. sud, midi, s=aw. [g-jug. ¢suda tutaj, STD tu i tam – ros. s[da i tuda ]suda i tuda\. [ w dawnej pisowni ^ u. ros. tuda ]tuda\, myl'ce z polskim «tutaj» TD. †sudanny na(po•dobny; nie koniecz -nie pi"kny, jak to Polacy obecnej doby rozumi', wyci'gaj'c wniosek z “odp=aci: si" pi"knem za nadobne” ]takim samym, podobnym\. ˚nadobny. =ac. similis, franc. similaire, ang. similar, ros. podobnyj, poxo'ij-pocho/ij; †Old Polish appropriate(ly, ros. sootvetstvenn-o/yj.

¢sudar poz społ.

pan, ˘ gosudar(stwo ]pa<stwo\, s=owotw. koncepcji 002.B.c. franc. monsieur, ang. sir, master, staroros. sudar;-sudar ]pan\ ˘ gosudarstvo ]pa<stwo, ang. state, empire\. ¢sudina pojemn. s=aw. naczynie. ...w=o/achu w sudinu ma=u. ˚sosudy. †sudlica, sulica bro< kol'ca, w=[cznia, dzida, lanca. ˚sulica. =ac. lancea, hasta, franc. la pique, lance, anglosas. i >redniow. ang. spere, ang. spear, niem. speer, lanze, ros. kop;ë-kopio, pika-pika. †sudwica bot. Nasturtium silvestre R. Br. albo Barbarea vulgaris R. Br. staropol. 1472 sudwicza nasturtium agreste.

¢sudy płatn.

op=aty ¯ sud ]op=ata\. nazwa jednej z bram w Konstantynopolu, do 1453. sufiks jęz. przyrostek. =ac. suffixus ¯ suffigere ¯ sub ]pod\ % figere ]przymocowywa:\.

sufit bud.

dolna powierzchnia stropu, pu=ap. ital. soffito, soffita ¯ =ac. suffixus, ang. soffit.

suffler

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

osoba podpowiadaj'ca w teatrze. franc. souffleur. sufragan rel. biskup tytularny, pomocnik ordynariusza diecezji. ¯ >redniow. =ac. suffraganeus.

suge-stia(rowa:(stywny radzi:, naprowadza:, podpowiada: =ac. suggestio, starofranc. i >redniow. ang. suggestioun, ang. suggestion, ros. predlagat;, sovetovat;.

¢sugnuti ruch.

do(po•>cign':, dogoni:. staroros. sugnuti-sugnuti.

¢sugubyj rozdwojony, podw[jny, dwojaki. staroros. sugubnyj-sugubnyj, sugubiti-sugubiti ]podwaja:\. suita muz. cykliczna forma muz. franc. suite. ¢suje, sujeta na pr[/no, na pusto, niewa/ne, bez znaczenia. staroros. sue-suje, sueta-sujeta. ˚tszcza, tunie, wosuje, wskuju. ¢suk d{wi"k maj'cy pochodzi: z j. tureckiego, w mniemaniu polskich j"zykoznawc[w, bo tak w mSjp 1969 opisali pochodzenie s=[w& borsuk i sukmana, nie podaj'c jednak od jakich to s=[w. istotnie, wi"cej nazw tkanim pochodzi z j. tur., ale nie jest to solidna podstawa, regu=a w miar" pewna na kt[rej mo/na si" opiera:, na samym d{wi"ku. sukno ¯ tur. czekman ˘ sukmana ]$\. 1. †suk bot. dziki bez czarny, Sambucus nigra L. franc. le sureau, niem. nizin ellern, eldern, anglosas. ellern, ellen, >redniow. ang. ellerne i – z w='czeniem D jak w “alder” – eldore, ang. elder ]ka/dy z du/ej grupy ro>lin “honeysuckle” – r[/owatych, Rosaceae, o bia=ych lub r[/owych kwiatach, i czerwonych lub czarniawych jagodach\, ros. buzina-buzina. 2. †suk sok, b="dnie, pod wp=ywem =ac. succus ˘ staropol. 1419 succ succus. ˚sok. suka anim., zwierz. samica psa. ros. suka-suka, anglosas. bicce, >redniow. ang. bicche, ang. bitch ]samica psa, wilka, lisa\. †suka: skr"ca: razem kilka nitek. staropol. ca 1500 szvkacz albo obraczacz. staropol. przesuk-a:(awa:(owa:. staropol. ca 1500 szvkadlo girgillum, girgillus vyadlo vel szvk'dlo; szvk'dlo gira ˘ sukad=o – przyrz'd tkacki s=u/'cy do nawijania nici na cewk". =ac. fistula textoria. sukces(ja(or udanie si" czego,

yy pomy>lno>:, powodzenie; spadkobierca, nast"pca. =ac. sub` ]po(de`\ % cedere ]i>:\ ˘ succedere ]podej>:\ ˘ starofranc. succeder ˘ ang. succeed ]nast-"powa:('pi:\; =ac. succedere ˘ successio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. succession ]nast"pstwo, kolejno>:\, ros. ]nast"powa:\ sledovat; za, nasledovat;-nasliedowat, ]kolejn.\ posledovatel;nost;.

sukienka odzież.

kr[tka ˚suknia, po kolana. w zwi'zku s=owotw. z sukno i suk  kus ]¢kr[t\ ˘ kr[tki, skr[t. niem. kleidchen, staronord. skyrt ]koszula\, kirtle, jednoznaczne ]ang. exactly cognate with\ anglosas. scyrte ]kr[tk•i(a(e\, >redniow. ang. i ang skirt, ros. [bka-jubka, plat;e (∂amskoe). †sukiennik, sukienik tkacz sukna czy te/ kupiec, handlarz suknem. staropol. szukyenyk, szukyennyk, 1499 sukennyg. staropol. sukienny – 1. zrobiony z sukna, 2. dotycz'cy sukna, zwi'zany z suknem.

sukmana odzież.

siermi"ga. ¯ j. tur., wg mSjp 1969.

suknia odzież.

wierzchni str[j kobiecy, d=ugi ]do ziemi\, i lu{ny, posiadaj'cy ozdoby w formie deseni lub krawieckich pomys=[w ]dodatk[w\, codziennego u/ytku lub od>wi"tnego, bogato w[wczas zdobiony, wykonany z fantazj'. Poprzez wieki i kraje naszej cywilizacji, nie w spos[b uj': kr[tko style sukien i materia=y w nich u/yte, gdy wiele s=[w nie opisze dobrze jednej. Trzeba je zobaczy:. Oto kilka angielskich nazw balowych sukien& bustle, farthingale, hoop skirt, jumper, peplum, polonaise. s=owotw. kusz'ce sukno ]tkanina z czystej we=ny zgrzebnej\ na pochodzenie s=owa, czy zwi'zek z t' tkanin'. By: mo/e, lecz suknia ma te/ jaki> zwi'zek z d=ugo>ci' okrycia, bo suk  kus ˘ kusy ]kr[tki\. ˚sukno ]ang. cloth\. Pierwotnie tak podejrzewa=em i nast"pnie znalaz=em potwierdzenie& ang. gown, ]sukienka\ skirt ¯ anglosas. scyrte ]kr[tk•i(a(e\ ˘ ang. shirt ]koszula\, HK, ros. plat;e-p=atie. staropol. 1399 y za suknø ]i za sukni"\, 1403 o chtoto sziknø i o plaszcz, 1404 ne szgøl ssukney ss... ]nie zdj'= sukni z...\ ˘ suknia. staropol. suknica – szata, ubranie.

suk-no(ienny(mana tkan.

gruba tkanina, tkanina z czystej

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

we=ny zgrzebnej o powierzchni spil>nionej na wskutek folowania. ¯ tur. czekman. =ac. pannus leneus, franc. le drap, anglosas. clath, >redniow. ang. i ang. cloth ]sukno, materia=; >cierka, obrus; 1. materia tkana lub prasowana z w=[kien bawe=ny, we=ny, jedwabiu, sier>ci, syntetycznych w=[kien, itp., u/ywana do odzie/y noszonej, domowych wyrob[w, 2. cz">:, p=at takiej materii do szczeg[lnego u/ytku, jak “tablecloth” – obrus, “washcloth” – r"cznik do k'pieli, “loincloth” – dolnej cz">ci plec[w, 3. zwykle lub okre>lenie odzie/y jakiej> profesji, st'd 4...\ ˘ cloths ]l. mn., r[/ne od clothes – odzie/\, ros. sukno-sukno, tkan;-tka<. staropol. 1402 ¢sukna, 1404 ¢sugno, 1419 sukna; svkno, sukyen. sukurs pomoc, zasi=ek; podczas wojny& posi=ki, odsiecz w czasie potrzebnym, nieszcz">ciu, strapieniu, niedoli, w krytycznej sytuacji. >redniow. =ac. succursus ˘ ang. succursal ¯ =ac. succurere ¯ sub ]pod\ % currere ]biec\ ˘ starofranc. sucurre ˘ >redniow. ang. socouren, ang. succor, staropol. sukurs. sulejaty odzież. pil>niane obuwie. ˚dalmatyka, piwia=, sceptrum, pozad. sulica broń. kr[tka, metalowa kopia, spisa, lanca. ˚sudlica. wo=. sulica. wo=. 1289 ]iti s= sulicamiszcziti so sulicami ]tarcze z lancami\, >redniow. sulica-sulica. sulima herb Zawiszy Czarnego, poleg=ego †1420, starosty Spisza ˘ Magura Spiska E od Tatr.

su=tan poz społ. tur.-muzu=m., egipsko-arabski so=dan –

kalif w Kairze panuj'cy, od 16-go wieku tytu= car[w tureckich ]do 1922 r.\. w=adca muzu=man[w w Omanie, Maroku, i szczeg[lnie – w Turcji. dawny gatunek tytoniu tureckiego. sultan ]zwyci"ski, w=adca, ksi'/"\. franc. le plumet, panache, le sultan, ang. sultan, ros. sultan. staropol. 1500 soltan, 1500 z solthanem. nazwisko So=tan, TD.

sum ryba.

wyj'tkowo du/y gat. ryby s=odkowodnej o szerokim otworze g"bowym i charakterystycznych w'sach, Silurus glanis L. zakrawa /e summus ¯ mustache. ang. sheatfish. staropol. sum, som – zool. 1. sum, Silurus glanis L, 2. bli/ej nieokre>lona ryba morska, 3. wg Ss 1953& $, szom alipso, XV wiek; ¯ szon calypso ¯ niem.


yy

schön ]piekna\, calypso ]orchidea, storczyk, bia=y kwiat z purpowym lub /[=tym j'drem ¯ gr. orchis\; gruba “ryba” tu trafi=a si".

sum-a(owa: 1. kwota pieni"/na, 2. wynik dodawania, og[=em, og[lna liczba; podsumow•anie(uj'c – podlicza•nie(j'c, 3. d=uga msza w obiad, uroczysta, z kazaniem ]suma poprzednich\. =ac. summa ˘ starofranc. somme, sume ˘ >redniow. ang. summe ˘ ang. sum. staropol. summa, 1437 szumy – 1. pewna ilo>: pieni"dzy, kwota, 1.a. d=u/na suma pieni"/na g=[wna, tj. nie obejmuj'ca dodatkowych >wiadcze< jak odsetki, kary umowne, itp., 2. wynik liczenia, ang. 1. i 1.a. principal ]kapita= bez procent[w\, 2. result, ros. 1. kapital-kapita=, 2. rezul;tat-rezultat, sledstvie-sledstwie. †sumak bot. Rhus coriaria. staropol. 1472 sumag ros siriacus; XV w. sumak.

sumie-nie(nny(nno>: skrupu•=y(latny(tno>:; poczucie etyki, u(po•czciwo>:. ¯ s ]z\ % um]ys=\ % mienie ]mniemanie, os'd\ ¯ s=aw. staropol. s'mnienie ]sumienie\. =ac. com` % scire ]zna:\ ˘ conscire ˘, conscientia ]>wiadomo>:, znanie, czucie, znaczenia\ ˘ ang. consci-ence(entious(ous, ros. sovest;-sowiest. staropol. nasego sømnena ]naszego sumienia\, czysthe szamnyenye, ss'mnyenye, na s'mnyenyv ˘ sumienie – 1. >wiadomo>: odpowiedzialno>ci moralnej za swoje czyny, wewn"trzne poczucie r[/nicy mi"dzy dobrym a z=ym ]dobrem a z=em\, YE, 2. my>lenie, my>l, 3. niepok[j moralny, skrupu=. sumowa: liczy:, zwykle dodawa:. ¯ suma ]wynik dodawania\. ang. summarize, ros. kratko rez[mirovat; ¯ franc. resumer. sumpt ekon. koszt, pieni'dze. =ac. sumptus. †sumy w liczbie mnogiej ¯ suma – rodzaj sk[rzanego worka. staropol. 1394 sumy. ang. bag, wallet; satchel, ros. sumka-sumka.

sun': ruch.

przemieszcza: bez wstrz's[w i zatrzymywania, p=ynnie. ˚suwa:. ˚sunica ]poziomka\ ¯ po` ]wzd=u/, przy `, r[wnolegle do `\ ziemi. niem. schieben, rücken, ang. drag,

yy taskat;, ta]it;> tqnut;-tianut ]ci'gn':\.

ros.

za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (w(wy(z(roz•sun':, sun': ¯ sn': ¯ sn ]>nieg, ang. snow\. staropol. sunøl ]sun'=\ ˘ sun': – sypn':, rozrzuci:. ang. to scatter, to disperse, ros. razbrosit;-razbrosit. ~sun': ]si"\ zmienia: po=o/enie przedmiotu ruchem wzd=u/ powierzchni, ruchem p=ynnym, bez u/ycia k[=. za•sun': – do celu, czas dok. na•sun': – na wierzch po•sun': – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny u•sun': – 1. oddali:, wydali:, 2. pozby: si" ˘ usun': b="dy, ze stanowiska prze•sun': – z miejsca A na B przy•sun': – podsun': bli/ej do•sun': – przystawi: od•sun': – odstawi:, od='czy: pod•sun': – troch", cz">ciowo w•sun': – do >rodka wy•sun': – na zewn'trz z•sun': – z g[ry w d[= roz•sun': – rozdzieli: suni"ciem †sunica bot. poziomka pospolita, Fragaria vesca L. ¯ sumniczki, ¢sunice – poziomki. staropol. 1472 sumniczki fragaria. niem. erdbeere, franc. fraise, fraisier, anglosas. streawberie, >redniow. ang. strawberi ˘ ang. ]wild\ strawberry ]dzika truskawka\, ros. zemlqnika-zemljanika ¯ zemlq-zemlja ]ziemia\. staropol. sumniczki ¢suniczki – poziomki ¯ poziomka pospolita. †supan odzież. /upan, S?. sup-e=(=a: pokr. w"ze=. super~ nad]rz"dny\ do ` =ac. super ]nad\.

suplement materia= dodatkowy, uzupe=niaj'cy. =ac. supplementum ¯ supplere; >redniow. ang. i ang. supplement. suport techn. podparcie. =ac. supportare ¯ sub ]pod\ % portare ]nosi:\ franc. supporter, ang. support(er. supr przeciwnik ˘ supruga, s'pierz, sampierz, szampierz. s=aw. sæpr;-supr. supruga podleg=a ˘ /ona; PF; =ac. suffragari ]g=osowa: na kogo, wspiera:, faworyzowa:\ ˘ suffraganus ]biskup podleg=y wy/szemu biskupowi\ ˘ starofranc. suffragan ˘ >redniow. ang. i ang. sufragan. ¢sur ]ang.\ po`, pod`, nad`, przy`, prze`, za`, o` ]oko=o, wok[=\;

o` ^ za` ˘ za•ko<czenie – ros. o•konczanie. po`& surface ]powierzchnia\, pod`& surge ]podnosi: si"\, surrender ]podda: si"\, nad`, prze`& surfeit ]przesyt, nadmiar\, surplus ]nadwy/ka\, przy`& surmise ]przypuszczenie\, surname ]przydomek\, prze`& surpass ]prze• wy/sza:(kracza:\, survive ]prze/y:\, za`& surprise ]zaskoczenie\, o`& surround ]otacza:\. gdy sur` ¯ =ac. super, supra ]ponad, powy/ej\ – sup` ¯ =ac. sub ]pod, poni/ej\. ¢sur, syr, ser 1. ˚woda, 2. ˚kwas. sur ^ po ]woda\ ¯ potami ]rzeka\; face ^ lico ^ wierzch ˘ policzek, ang. surface ]powierzchnia\. niem. wasser ]woda\ ˘ kwas, ser ]produkt przerobu mleka\, ros. syr, i inne, w tym lit. suras ]kwa>ny\ ˘ Sura/ n(D{win', 40 km. powy/ej Witebska, S?, i nad Narwi', Big Sur w p=n. Kaliforni; b="dnie w S=owniku Webstera& ¯ =ac. superficies, sur` ¯ starofranc. sur`, sour; =ac. super, supra ]nad, ponad\. sour ]#\, tak i w j. ang. – kwa>ny, jakby swego j"zyka zapomnieli. tak i sirup ¯ >redniow. ang. sirupe ¯ starofranc. sirop ¯ sir % op]pose\, maj'ce pochodzi: z >redniow. =ac. sirupuum ]mo/e i tak\, lecz dalej zupe=nie b="dnie bo od arab. szarab ]pi:, dot. r[/nych napoj[w\, s=odki, smak ]odczucie\, gdy szarab, picie, pi: ]czynno>ci', czasownikiem\, ˚syrop. anglosas. 2. sur, niem. sauer, >redniow. ang. sour, sur, ang. sour, ros. kislota-kis=ota, kislyj.

†suran garb.

surowa, niewyprawiona sk[ra.

†sura<stwo ho=d feudalny czy te/ jaka> powinno>: zwi'zana ze stosunkiem lennym. surdut odzież. rodzaj okrycia, odzie/y; m"ski str[j wizytowy. franc. surtout. surma muz. d"ty instr. muzyczny, tr'bka obszyta w sk[r". per. surna]j\, tur. surma, s=aw. surna. >redniow. surna-surna. †surmacz powin. szwagier, brat /ony. ˚szurmacz, ze=w. ang. brother-in-law ]the wife’s brother\, ros. wurin-szurin. surogat ¯ =ac. surrogatus ]wybrany w miejsce, zast"pca; namiastka\, staropol. surogator ]zast"pca starosty grodzkiego\. surojadka bot. gat. grzyba

surowica biol.

osocze krwi lub limfy, pozbawione

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

w=[knika – bia=ka fibrynogenu oraz innych sk=adnik[w bior'cych udzia= w krzepni"ciu krwi. =ac. serum ]serwatka\, ang. i niem. serum, franc. le petit-lait, ros. syvorotka-syworotka. staropol. ca 1125 surouice – solanka, s=one {r[d=o. =ac. aqua salsa, ang. salt-spring.

surowo 1. na surowo – jad=o nie przyrz'dzone w=a>ciwie, 2. surowo u(karany – ostro, srogo, nad norm". ¯ surowy. staropol. surowo – >wie/o, niedawno. ang. fresh(ly, recent(ly, ros. sve'ij-swie/ij, nedavno. surow-y(e(iec(izna sur[wka; 1. w stanie niedojrza=ym, ziele<, 2. materia= wyj>ciowy przy obrabianiu, przetwarzaniu. ros. surovyj ¯ sour % raw ¯ ang. sour ]kwa>ny\ % raw ]surowy, niewyko<czony, niewyrobiony, niedo>widczony, nieokrzesany\, >redniow. ang. rawe. Ang. rough,

rude, harsh, inclement, austere, severe, rigorous.

mazur. surovo ]surowo, srogo\. staropol. 1431 surowe, ca 1450 surow}y|e; surowego ˘ surowy – 1. nie poddany obr[bce, znajduj'cy si" w pierwotnym stanie, 2. srogi, >mia=y. niem. 1. roh, ungekocht, 2. streng, franc. 2. severe, rigoureux, rude, ang. 2. severe, bold. ˚syrowy. ¢surskij syryjski ¯ Syria. >redniow. sur;skij-surskij.

sus ruch.

1. zaj"czy skok, 2. >redniow. machina ciskaj'ca kamienie, wo=. 1289 sous; ; ...donde'e stawa na sous≠.

na metanom= kamenii. Ipat. ltps pod 1229 r. ˚taran. Machina miotaj'ca kamienie na p[=tora zasi"gu strza=y, sk=adaj'ca si" z d=ugiej belki na ko<cu kt[rej umocowana jest gruba lina ze sznur[w, a na ko<cu liny – koszyk, w nim du/y kamie<. Po przeciwnej stronie belki, o kr[tszym ko<cu, umocowanej na osi tak, by mog=a obraca: si" wok[= niej wahad=owo – sznur nawini"ty na b"ben, obci'/ony blokiem kamienia. Sznur na b"bnie nawijany przez kilka ludzi, d{wigni', blok podnoszony przy pomocy b"bna, na zatrzask. Podniesiony blok kamienny, puszczony nagle, powoduje gwa=towny ruch d=ugiego ko<ca belki, i kamie< z koszyka leci jak z procy, na du/' odleg=o>:, burz'c

yy mur zamku i zabijaj'c obro<c[w. Dzia=anie susa przypomina po trosze /uraw u studni – nier[wne ramiona d=ugiego, ruchomego dr'ga, kr[tsze – obci'/one, na ko<cu d=u/szego – ruchoma cz">: ci'gn'ca ze studni wiadro z wod', czyli to, o co nam chodzi, tak i tu – rzucany ze< kamie<; dodatkowo, na d=u/szym jest jeszcze sznur by wyd=u/y: rami" i – tym samym – zasi"g rzutu. gr. manganon, =ac. trans ]poprzez\ % buc ]pie<\ ˘ tre`, tra` ˘ starofranc. trebucher ]potyka: si"\ ˘ trebuchet, >redniow. ang. trebuchet, ang. trebuchet }trebjuszet| ]>redniow. machina wojenna do ciskania du/ych kamieni\, tak/e gr. ballein ]ciska:, miota:\ ˘ =ac. i ang. ballista ]urz'dzenie do ciskania du/ych kamieni i podobnych pocisk[w, u/ywane w staro/ytnych wojnach\ ˘ ang. ballistic(ian; niem. schleuder` lub wurfmachine. ˚poroky. suse= gat. drobnego zwierzaczka polnego, z rodziny wiewi[rek, zmykaj'cego do pionowej dziury susem, pokr. ang. souse }sus| ]wzbijanie si" ptaka w powietrze, lub gwat=owny jego spadek, jak sok[= na polowanego, pikowa:, w d[= «na =eb, na szyj"»\. ang. ]na skalistym, Zach. Brzegu USA\ gopher. niem. erdeichhörnchen ]$\, zieselmaus. staropol. 1486 susolki ˘ ¢suse=ek – futerko z sus=a. †susienie ˚su/enie. staropol. XV w. nyedostatek albo szvszyenye ]...albo susienie$\. †susz woszczyna, puste plastry wosku bez miodu. staropol. 1472 susch mum. susz-a(y:(arnia meteor., proces. pozbawia: wilgotno>ci przez odparowanie, odwadnia: ]osuszy: teren\. susza – brak opadu deszczu. za(na(po(u(prze(o(do(pod(wysuszy:. staropol. o(po(prze(u(wy-suszy:, przy(u(wy-susza:. ang. drought ]susza\, ros. suw-a/it;, zasuxa, staropol. susza – 1. suchy teren, l'd, 2. suche, obumar=e drzewa, lub ga="zie zbierane w lesie na opa=. staropol. suszenie – rodzaj postu, ograniczenie spo/ycia napoi. staropol. suszy: – czyni: suchym, pozbawia: wilgotno>ci; wg Ss 2011 suszy: – po>ci:. ang. to dry ]suszy:\ ¯ Slavic suwa% †dry land, terra firma, continent, ang. fast, ros. postit;sq-postitsja,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

postnihat;-postniczat, der'at; post-der/at post. ¢suszczyj rzeczywisty, prawdziwy. ros. sou]ou ]prawdziwie\, ros. suwyj. †suszka bot. konopie ]osobnik z m"skimi kwiatami, czyli konop\, Cannabis sativa L. ]masc.\. franc. chanvre, anglosas. h≤nep, henep, pokr. niem. hanf ]konop\, hanfen ]konop•ny(iany\, holend. hennep, >redniow. ang. i ang. hemp, ros. konoplq-†konopla, pen;ka. staropol. 1475 souszka. ~suszy: czas niedok., usuwa: wilgo: naturalnym pr'dem powietrza, lub w suszarni. s=owotw. baz' such•o(y(a ˘ znaczeniowo pokr. ˚schn':. ros. suwit;-suszit, ang. to dry. za•suszy: – czas dok. ¯ suszy:, zupe=nie na•suszy: – wiele po•suszy: – r[/ne rzeczy u•suszy: – zupe=nie u ^ wy ^ za prze•suszy: – 1. troch", podsuszy:, 2. nadmiernie, wi"cej ni/ ]prze` ^ nadmiar\ o•suszy: – zupe=nie, ca=kowicie do•suszy: – doko<czy: suszenia pod•suszy: – troch", pod ^ prze(d wy•suszy: – zupe=nie †suszykufel osob. op[j, pijak. ang. drunkard; drunken ]pijany\, ros. p;qnica-pijanica, p;qnyj-pijanyj. sutanna rel. sp[dnica, szata, str[j duchownych katolickich. ital. sottana ˘ franc. soutane.

sutek anat.

brodawka piersi, parzysty narz'd samic do karmienia osesk[w, znajduj'cy si" na brzusznej powierzchni cia=a ssak[w. sutener kult. osobnik ci'gn'cy zyski z procederu prostytutek. franc. souteneur. suter-ena(yna bud. pomieszczenie cz">ciowo pod poziomem ulicy, podpiwniczenie domu. =ac. subter % terrenum ˘ franc. souterrain. sutk-a(i brodawka piersi. ˚sutek. suty, suto obficie, w du/ej ilo>ci lub liczbie, grubo ponad norm". s=owotw. pokr. syt, UY, syta ]woda\.

suw-a:(ak(miarka(nica ruch.

ci'gn': lub pchaj'c przemieszcza: co bez odrywania od powierzchni. s=owotw. pokr. ˚sun':. staropol. suwa: – porusza:, przemieszcza:. niem. schieben, stoÆen, anglosas. scufan,


yy

>redniow. ang. schouven, schowen, ang. shove, shuffle, slide, ]suwak logarytmiczny\ slide rule, ros. pixat;(sq)-pichat]sja\. suweren(ny w=adca, monarcha, niezale/ny od innego. >redniow. =ac. superanus ¯ super starofranc. soverain, souverain ˘ >redniow. ang. soveraine, sovereyn ˘ ang. sovereign s=aw. nahal;nyj, verxovnyj. †su/enie niedostatek, brak, ub[stwo, ci"/kie po=o/enie. =ac. inopia, egestas, res adversare. ang. indigence, penury; ]brak\ deficiency, shortness; ]ub[stwo\ poverty, ]n"dza\ misery, ]po=o/enie\ difficult situation, ros. nedostatok, bednost;, tq'eloe polo'enie. staropol. XV w. nyedostatek albo szvszyenye ]raczej ˚susienie\. kombinacja d{wi"k[w «su/» mi niezbyt znana, trudna do wymowy ]s-/\, by=aby wysoce niebywa=a.

†swach powin.

m'/ siostry. ˚swak, ChK. =ac. martinus sororis, franc. le beau-frere, ang. brother-in-law, ros. wurin-szurin. staropol. 1473 ipsius albo szwach. †swacha baba, kumoszka, zrz"da. zgrub. ¯ swatka, jak baba ¯ babka. ang. gammer ]przerobione grandmother, u/ywane pogardliwie, gardz'co, lub humorystycznie\, gossip ]osoba kt[ra paple, trajkocze, lub powtarza pr[/ne, bezwarto>ciowe mowy i pog=oski o innych\.

swa-da(ra(rliwy(rzy: jęz.

elokwencja(k=[tnia; potoczysto>: m[wienia, werwa, zaci"cie krasom[wcze. swawola – wolno>: s=owa; swa ˘ swo ˘ swoboda. staroros. svara-swara ]k=[tnia\, ros. ssora-ssora.

†swad{ba zdarz.

biesiada, uczta, ˚wesele. ros. svad;ba-swadba, brakosohetanie-brakosoczetanie. staropol. swaczba ˘ swad{ba – 1. >lub, zawarcie ma=/e<stwa, 2. uczta weselna, 3. zwi'zek ma=/e<ski. =ac. 1. nuptiae, 2. cena nuptialis, franc. mariage, anglosas. weddian, >redniow. ang. weddung, ang. 1, 2, 3 wedding, niem. hochzeit. staropol. 1425 nupcialia albo swadzebne ˘ swadziebne – op=ata na rzecz pana feudalnego za dziewczyn" wychodz'c' za m'/. staropol. swadziebnik – go>: na uczcie weselnej.

yy staropol. swad{bi: si" – zawiera: zwi'zek ma=/e<ski. wg Ss 2011, staropol. swad{bi: – /eni: si", stosunek mi=osny mie:. †swak ˚swach ]m'/ siostry\, ChK. staropol. 1417 swak, 1447 swak, 1479 szwakowy, 1418 szwaca swego, 1426 swym zwakem, 1450 suo riuali vlg. s swakem, ca 1455 szwak rivalus ˘ swak – 1. szwagier, m'/ siostry, 2. krewny, powinowaty, 3. wg Ss 2011 tak/e rywal ]$#\. ang. 1. brother-in-law, 2. cousin, in-law, 3. rival ]$\.

†swalnik bot.

staropol. 1460 swalnik anagallicum, 1472 swalnyk consolida nigra, 1472 swalnik origanum –

1. /ywokost lekarski, Symphytum officinale L., 2. lebiodka pospolita, Origanum vulgare L. 1. †swar ¯ s ]wzmocn.\ % warm ]$\. 1. sprzeczka, k=[tnia, sp[r, niezgoda, 2. karcenie, upominanie, strofowanie, 3. wewn"trzna rozterka, niepok[j duszy. ang. 1. quarrel, altercation, dispute, 2. reprimand, 3. uneasiness, ros. 1. ssora-ssora, 2. vygovor. s=owotw. pokr. ssora, skwar ]/ar, ¢gor'c ˘ gor'cy\, swarny ]/arliwy, ognisty, gor'cy, napalony\. staropol. swarliwie – k=[tliwie, w spos[b wyra/aj'cy op[r. staropol. swarliwy – k=[tliwy, sprzeczaj'cy si". staropol. swarzenie – sprzeczka, k=[tnia, sp[r. staropol. swarzy:, swarzy: si" – 1. karci:, upomina:, strofowa:, 2. swarzy: si" – spiera: si", k=[ci: si", sprzecza: si". 2. †swar niewieski, niewie>ci swar – bot. wil/yna ciernista, Ononis spinosa L. staropol. 1437 nyewyesczi swar, 1437 nyevesczi swar.

swastyka sanskr. svastika ¯ svasti ]dostatnie /ycie ¯ su % asti\ 1. religijny symbol ]S=o<ca$\, znajdowany w szcz'tkach Epoki Br'zu, w Skandynawii, Indiach, Persji i Azji Mniejszej. 2. Adolf Hitler, 6-letni ministrant w ko>ciele w Lambach, Austria, ujrza= odwr[cony wizerunek swastyki i sta=a si" ona symbolem jego ruchu nazistowskiego. Swastyka zawieszona by=a nad o=tarzem, jest tam do dzi>. Pod ni' rok 1869 i litery A, T, H, L, po jednej na ka/dym rogu swastyki. Adolf Hitler, s. Aloisa i Klary Hitler, ur. 20 kwietna 1889 w Braunau n(rz. Inn, w Austrii. W[dz Rzeczy, rozp"ta=

drug' wojn" >wiatow' 1939–1945, pope=ni= samob[jstwo w berli<skim bunkrze, 30 kwietnia 1945, wkr[tce po >lubie z Ew' Braun. †swaszka kult. swatka. staropol. swaszky pronube, ca 1455 szwaska.

swat(a: kult.

1. te>: syna lub c[rki ]rodzice m=odych byli swatami – swatali swe dzieci, raili je\, 2. po>rednik w zawarciu zwi'zku; skr[c. swojat. staropol. ca 1420 swat, 1428(69 swath, 1438 gener albo swat, 1427(31 swath ˘ swat – 1. po>rednik przy zawieraniu ma=/e<stwa, dziewos='b, 2. starosta weselny, 3. zi":. staropol. swata: – po>redniczy: w zawarciu ma=/e<stwa. ang. match-maker; father of the son-in-law or father of the daughter-in-law, wo=. 1289 svat=-swat ]swat\, v sva†stv≠-w swactwie ]w za/y=ych stosunkach\, swa:ba, ros. svad;ba ]zar"czyny, p[{niej znaczenie przesz=o na wesele\. ros. svat. swawol-a(ny(i: dokazywanie, pustota, zabawa, figle, psoty. ¯ swa ]swoja\ wola. czes. swewole. s=owotw. pokr. /wawo ]ra{nie\, S?. staropol. swowolny. anglosas. wan` ]brak czego\ ˘ wan` ]negatywny przedrostek\; teon ]ci'gn':, szkoli:, wychowywa:\ ˘ togen; wan` % togen ˘ >redniow. ang. wantogen ˘ wariant wantowen, ang. wanton, ros. razvratni-k/ca, ras/besputnyj, poxotlivyj. staropol. swawola – nadu/ywanie wolno>ci. sw'd dusz'ca wo<, od[r, smr[d, wydzielaj'cy si" z czego> tl'cego, sma/onego, zapach spalenizny. staropol. ca 1455 szwad – zapach spalenizny.

†swebagach, swebegemach wg Ss 1953& $ }znacz. nieznane|, wg mnie – cela, pomieszczenie dla... staropol. 1489 muralium clausurarum vlg. swebagach ]pro swebegemach\ in stubis inferiori et superiori ]...podrz"dnych i zwierzchnik[w\. muralium ¯ =ac. muralis ]dot. >ciany\ ¯ murus ]>ciana\. clausurarum ¯ =ac. clausura ]zamkni"cie; cz">: klasztoru zamkni"ta dla os[b obcych, zw=aszcza p=ci odmiennej\. gemach ¯ niem. gemach ]pok[j, komnata\.

sweter odzież.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

dziana bluza ]najcz">ciej we=niana lub z w=[kna sztucznego\. ang. sweater ¯ sweat ]pot\ ¯ >redniow. ang. sweten ¯ anglosas.

sw≤tan. sw"dz-i:(enie >wierzbi:, uczucie ponaglaj'ce ch": drapania.

†sw"dzi: si" martwi: si", gry{:, troska: si", troszczy: si", =ac. vehere ]nosi:\ ˘ vexare ]k=opota:\ ˘ starofranc. vexer ˘ >redniow. ang. vexen, ang. vex, ros. razdosadovat;razdosadowat, razdra'at;, dosa'dat;, bespokoit;.

†swirzchowa: 1. udoskonali:, usprawni:, 2. sprawi:, spe=ni:, dokona:. ang. improve; fulfil, ros. uluhw-at;/it;-u=utsz•at(it, ispoln-qt;/it;-ispo=n•jat(it, vypoln-qt;/it;-wypo=n•jat(it. ¢swiatyj, swiatej s=aw. svqtej ¯ saint ]s•ain•t – s•via•t`.

¢swienie, swie< jęz.

1. z wyj'tkiem, poza, 2. na zewn'trz, pomimo, 3. sprzecznie, przeciw, przeciwnie, wykluczenie. staroros. svene-swienie, sven;-swe<. ¢swierstan zaprawiony. staroros. sverstan-swierstan, ros. pripravnen-priprawnien.

¢swierstni-k(ca s=aw. sverstni-k/ca – r[wie>ni•k(ca, w tym samym wieku lub stopniu. Po zdobyciu Sandomierza 1259 przez Tatar[w i Ru>, pozostali przy /yciu op=akiwali pomordowanych& mou'i plakaxousœ svr=stnic; svoix=. wo=., Ipat. ltps 6769 ]pod 1261r.\.

¢swiest powin.

s=aw. sv≠st;, svest; – ]dla m"/a\ siostra /ony ]dzi> szwagierka\. Umre knigini Mindowgowaja. i pocz'= kariti po niej, bo siostra jej. za dowmontom. za nalßçanskym knjazem. i pos=a mindowg po swoju swiest.

min;dovg= 'e v=sxot≠ ponœti sv≠st; svo[ za sœ. Mindowg /e chcia= poj': swiest swoj' za siebie. wo=., Ipat. 6771 ]1262\. swing forma muzyki tanecznej. ang. swing ¯ anglosas. swingan.

¢swirjajuszcze muz.

graj'c na fujarce. staroros. svirq[]e-swirjajuszcze. †swlak bohemizm, bot. staropol. 1472 swlak caprifolium, 1478 swlak volubulus – 1. wicokrzew przewiercie<, Lonicera caprifolium L. 2. pow[j polny,

yy Convolvulus arvensis L. starpol. swojski& koper, rumien, rumnek, szafran, szczaw. swobod-a(ny woln•o>:(y 1816 r., o powstaniach Kozak[w na Ukrainie 1637 i 1638, w czasach W=adys=awa IV ]1599–†1648\& „Polacy tak troskliwi o wolno>: t" u siebie, nie umieli szanowa: iey u drugich, zabierali Kozakom s=obody i grunta, i wolnych dot'd w r[wne iak innych w Polscze wie>niak[w obracali podda<stwo.” Gdy pow[d do chwa=y – nazwiska do='czone, lecz gdy do ha<by – nazwisk brak, og[lnikami problem opisany. Swo 1980 S=ownik wyraz[w obcych, ˚Uwagi o s=ownikach, nr 860.

swo-i(isty(jski(jak, sw[j rodacy, plemianniki. wo=. 1289 v= svoasi, v=/vo svo≥si-w swojasi ]ku swoim\. osobliwy – w przypadku Autora i jego S=ownika swoistymi s' ]z zasadniczych, moich ulubionych, w skr[cie\& NAUKA, POLITYKA, SEKS, RELIGIA • Wszech>wiat nie jest do poznania dla cz=owieka na obecnym stopniu jego my>lowego rozwoju – zbyt wiele cia= niebieskich kt[re powsta=y w wyniku praw nam zupe=nie nieznanych, i nie b"dziemy wiedzieli do ko<ca. • Ziemia jest kulk' /ycia w oceanie >mierci jakim Kosmos jest. • matka-Ziemia wozi nas wok[= S=o<ca, igra z nim, ta<czy, a my nie wiemy jak niebezpieczne dla /ycia S=o<ce jest; wr"cz na opak. • jeste>my zdani na =ask" i nie=ask" praw bezmy>lnej materii z kt[rej zbudowane jest S=o<ce, i proces[w tam zachodz'cych; tak/e na odleg=e zdarzenia w Kosmosie nad kt[rymi nie mamy kontroli ani wiedzy, zaczynamy je rozumie:. • jak nasze cia=o sk=ada si" z szeregu organ[w obci'gni"tch sk[r' – my ogl'damy jego powierzchni", tak i /ycie – sk=ada si" wi"cej element[w ni/ je widzimy i odbieramy pozosta=ymi zmys=ami& dotykiem, w"chem, s=uchem. • nie sztuk' jest wik=a: rzeczy proste – sztuk' jest wy=o/y: prosto, a wi"c zrozumiale, rzeczy z=o/one, zawik=ane. ˚t=umacz(y:(enia, gdzie m"tlik w nazwach rosyjskich alfabet[w& cyrylicy ¯ Cyril ¯ gr. Kyrillos ]boski\, i gra/danki ]po jej reformie 1711\ ¯ gr[d. • wszelkie utrudnienia obracaj' si" w ko<cu przeciw utrudniaj'cym. • uczony, lecz nadal niedouczony – zwyk=em okre>la: uczonych, tj. z dyplomami uniwersyteckimi, dziennikarzy – ludzi pi[ra, tj. pisz'cych, lecz pope=niaj'cych proste b="dy ]uczony

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czasem niedokonanym ¯ uczy:, jak szed= gdzie, zmierza= w tym kierunku, lecz nie doszed=; uczony znaczy pisa: umie, pisarz, cz"sto ma=o co wi"cej\. ˚dziwol'g, powstanie, pr':, pu=k, wojewoda ]voivodeship$#\, nazwy w=asne ]stan wiedzy\, gdzie – mi"dzy innymi – rosyjscy teoretycy po='czyli nazwy dwu rzek& Bug ¯ bugan ^ =uk, i Boh ^ pol. B[g }bug| ]$#\, zw'c je& jedn' – Bugiem p[=nocnym, drug' – Bugiem po=udniowym. Boh prawdop. z j. greckiego, jak Bohemia, Czechy i Lachy ¯ =ac.-gr. • w d=ugich obja>nieniach s' cz"sto ukryte b="dy, wynik=e z d=ugiego ci'gu my>lowego ]niezamierzone\, lub ten d=ugi ci'g jest by te b="dy ukry: ]zamierzone\. • m=odzi pope=niaj' b="dy z niewiedzy, a starzy z rutyny. • starzy ludzie maj' jedn' przewag" nad m=odymi. Co takiego$ Z"by ich nie bol', bo wypad=y. • dzi> ch=opa nie poznasz po ubraniu – ch=opa poznasz po pogl'dach. • ludzie najcz">ciej m[wi' o tym czego im brakuje& biedni o bogactwie, chorzy o zdrowiu, s=abi o sile, sk=[ceni o jedno>ci, k=amcy o prawdzie, oszu>ci by im wierzy: – po tym ich pozna: i w jakiej sytuacji s', a mali ludzie >ni' o wielko>ci, buduj' wi"c przes=anki by nimi by: – duchem nadrabiaj' braki, np. pisz' wiersze b"d'ce zbiorem s=[w z j"zykowego >mietnika. • literackie nagrody zbieraj' nie ci, kt[rzy wydaj' wybitne dzie=a, lecz ci, kt[rzy ich tre>ci' trafiaj' do wyobra{ni, wiedzy cz=onk[w komisji. tak Aleksander Brückner, 1927, trafi= swym S=ownikiem w wiedz" cz=onka Rady J"zyka Polskiego – Jacka Boche<skiego, dla kt[rego dzie=o – A. Brücknera, 1927, jest “cudownym s=ownikiem”, wi"cej ˚nr 890. podobnie inne, nobliwe komisje, szokuj'ce >wiat nagradzaniem autor[w – czasem – miernych dzie=. • krytyka dzie=a jest ma=o warta bez zast'pienia go ]dzie=a\ lepszym; krytyk wytyka wady dzie=a, lecz sam nie jest w stanie sprosta: mu, nie potrafi lepiej pisa:, gra:, >piewa:, itp. • zwykle a/ kilku osobom udaje si" cokolwiek poprawi: wysi=kiem, a jedna osoba jest w stanie to zburzy:. • je/eli ludzie nie maj' problem[w – tworz' je sobie sami ]aspekt og[lnoludzki do tego stopnia, /e obawiam si" pope=nienia plagiatu; lecz – uczciwie – nigdy nic podobnego nie widzia=em ani s=ysza=em\. • jak w g=owie, tak na g=owie. • prawda nie wymaga adwokata do obrony. • stanowiska w=adz i instytucji spo-


yy

=ecznych winny by: obsadzone lud{mi z dyplomami w tym kierunku, specjalistami – nie politykami, tj. wybranymi w powszechnych wyborach. • praworz'dny, lewicowy rz'd PRL jak lewa noga w prawym bucie. • pies jest jedynym zwierz"ciem kt[re jest w stanie oszuka: cz=owieka /e jest jego przyjacielem. • >ci>le okre>laj'c, Amerykanie z misji Apollo 11 kt[rzy wyl'dowali na Ksi"/ycu, 20 lipca 1969, winni zwa: si" lunatykami, nie astronautami, bo na gwie{dzie nikt nie wyl'dowa= i nie wyl'duje; najbli/sz' S=o<ce. • szcz">liwi s' niewidomi, bo nie wiedz' co ich omija, czego nie widz'. • {li ludzie ko<cz' w ogniu, poci'gaj'c za sob' /ycia innych, ile si" tylko da. • po/yczki i po/yczanie; cz=owiek kt[ry nie dba o swoje pieni'dze, nie umie nimi gospodarowa: – tym wi"cej nie b"dzie dba= o cudze, by je zwr[ci:, je/eli kto> mu je po/yczy. po/yczanie ich ludziom w k=opocie, szczeg[lnie obcym tak cz"sto ko<czy si" – strat' ich. • ci, kt[rzy s' bez grosza, najcz">ciej wiedz' jak pomna/a: pieni'dze, tylko by kto> im je da=. • m"/czy{mi wojuj' pi">ci', a kobiety – wagin', ˚gwa=t. • dwie r[/ne drogi do serca& m"/czy{nie do serca – przez /o='dek, jad=em; kobiecie do serca – przez wagin", pr'ciem. • oczekiwania m=odych m"/czyzn i kobiet od ma=/e<stwa s' jak stroje >lubne obojga w dniu >lubu – trudno doszuka: si" podobie<stw. • pisanie ksi'/ki& - o rzeczywisto>ci, ubieg=ej lub bie/'cej – p=ytkim wdepni"ciem w >wiat ludzi nienormalnych, - fikcji, noweli, powie>ci – chorob' umys=ow' w pe=ni rozwini"t' ang. full-blown insanity. • biblioteka – cmentarzem nazwisk autor[w ]znakomita wi"kszo>: zmar=a ju/\, ich dzie=a stoj'ce na p[=kach – nagrobkami. • doros=e osoby, kt[re opowiadaj' o rzeczach nieistniej'cych, postrada=y zmys=y, albo w rozwoju my>lowym zatrzyma=y si" na latach 10–12 – nadal /yj' w >wiecie dzieci"cej fantazji. • ateizm na katolicyzm jest jak penicylina na bakterie. • wiara jest jak ludzie, a ludzie jak wiara – bezmy>lni; wiara nie idzie w parze z my>l', st'd narody wiary w Boga nie wyda=y os[b my>li wielkiej. • im wi"cej wiary w narodzie, tym mniej my>li; zwyk=a regu=a reszty. • cech' wszystkich pobo/nych jest& nie jak by=o i jak jest, lecz jak chce-

yy my rzecz widzie:. st'd nar[d pobo/nych uwielbia fikcj"& – zaczytuje si" w powie>ciach i nowelach, w szko=ach nak=ania uczni[w do czytania ich ]wchodz' w sk=ad obowi'zkowej literatury\, i – fa=szuje sw' histori", bo tak' chce j' widzie:, wydarzenia w ten spos[b zaistnia=e, – i tak te/ znaczenia s=[w w s=ownikach, ˚zmy>lenie, i publikacjach, – i w podejmowanych decyzjach dnia powszedniego, przez w=adze r[/nych instytucji i szczebli w nich. • niew'tpliwie, grzesz' ci, co sk=adaj' r"ce do Boga z pro>b' o przebaczenie. W ROZWINI´CIU i lista pomniejszych, RØ?NE • S=awianie ^ Wierni ]prawo•s=awny ^ prawo•wierny, orto•doksyjny ¯ gr.\, dewiz' ich& nie jak by=o i jak jest, lecz jak chcemy rzecz widzie:. Cecha wszystkich fa=szywych i k=amc[w, od wielce pobo/nych do komunist[w; st'd i w biblijnym Potopie ]w staro/. Iraku, 2244 lata przez Chrystusem\ Noe p=ywa= z dinozaurami na Arce. • Rosja zalewa fa=szem Europ" Zach. i >wiat, Polacy mniej, bo maj' wi"ksz' doz" krwi niemieckiej, czasem uda si" im powiedzie: prawd", st'd problemy Polak[w z Rosjanami, i Europy Zach. – ze =garzmi z Europy Wschodniej. • ludzie najcz">ciej m[wi' o tym czego im brakuje& biedni o bogactwie, chorzy o zdrowiu, s=abi o sile, sk=[ceni o jedno>ci, k=amcy o prawdzie ]st'd moskiewska “Prawda”\, oszu>ci by im wierzy:, wi"c Polacy o przewodzeniu my>l' innym... Konstytucj' 3 Maja ]czy nie tak chcemy rzecz widzie:$\. ?ycie jest jak wieloetapowy wy>cig kolarski – posuwa si" do przodu drobnymi krokami. A tu jeden, z ko<ca w og[lnej klasyfikacji, wyrwa= si", i wygra= jeden etap, i tym /yje. Tak i rodacy Konstytucj' 1791 ]nawiasem m[wi'c, nigdy nie wesz=a w /ycie, do stanu wykonawczego\. Gruntowne zmiany w podziale administracyjnym kraju ]zmiany liczby wojew[dztw i ich granic, i nazw\, prawa, systemu monetarnego, nieko<cz'ce si" reorganizacje wielkich instytucji i urz"d[w pa<stwowych – chaos, m"tlik, w nich my>l polska zawarta, taka ona jest. • stanowiska w=adz i instytucji spo=ecznych winny by: obsadzone lud{mi kt[rzy nadaj' si" na nie – maj' stosowne kwalifikacje do pe=nienia tych obowi'zk[w, funkcji, nie politykami – wybranymi w powszechnych wyborach bo s' najbardziej popularni w narodzie. ˚polityk. Komisja sk=adaj'ca si" z pi"ciu os[b

powinna wybiera: ich z listy kandynat[w, na podstawie szeregu warunk[w kt[rym powinni odpowiada:. Cz=onkowie komisji odpowiada: te/ szeregu warunkom by byli obiektywni w wybieraniu. Kampania wyborcza i same wybory s' wielce przestarza=e – kosztowne i czasoch=onne, i nie gwarantuj' w=a>ciwej selekcji. • praworz'dny, lewicowy rz'd PRL jak lewa noga w prawym bucie. • prawa/'dny, tj. /'dny prawa, wymagaj'cy prawa, prawo tu po/'dane – prawa/'dny ustr[j spo=eczny w Polsce. • Bank Zachodni bo zachodu wymaga by pieni'dze przelane z zza granicy na konto klienta Banku pokaza=y si" na nim, tj. pr[b przelewu wi"cej ni/ jeden raz, gdy Bank potr'ca sobie za b="dy przez siebie powodowane; objaw bezprawia w Polsce, po roku 2010. Kwoty zbyt ma=e by zwr[ci: si" do s'du; przy trzech pr[bach mi potr'ci=& $50 % $50 % $40 ^ $140; pierwszy b='d spowodowany przez instytucj" w USA, dwa pozosta=e – przez Bank. • wydawc" w San Fran, USA, kt[ry dostawia= swoje s=owa i komentarze do cudzych publikacji, ju/ po autoryzowaniu tekstu, i gorzej – o znaczeniach kt[rych nie zna=, jak korelacja do mego artyku=u, bo wydawa=o mu si", /e tak b"dzie lepiej, m'drzej – zwa=em najwi"kszym wydawc' na Zachodzie, bo najwi"cej mu si" wydaje. • gdy zaczynam sw[j wyw[d o wodzie od s=[w& woda nie jedno ma imi", czy jestem wtedy wodolejem$ • ma= ]m'/\ % /ena ]/ona\ ˘ ma=/e<stwo; gdy wszyscy inni m[wi' nabo•/e<stwo, ja m[wi" nabo•m"stwo. • m"ski vs. /e<ski, czyli kole•m"ski ]wrogi\, kole•/e<ski ]przyjazny\. • bohaterzy vs. z=oczy<cy; bohaterzy odchodz' od nas cicho, a z=oczy<cy z hukiem, cz"sto strzelanin', poci'gaj'c za sob' ofiar ile tylko mog', szczeg[lnie /y: m=odych ludzi, dzieci. • ratownik vs. ratownica, kogo ratuje k•ratownica$ • becyl vs. cybel im•be•cyl w de•cy•be•lach mierzy nat"/enie g=osu. • tak vs. nie; jedni m[wi' faj•tak, faj•no ]no ^ tak\, a drudzy m[wi' faj•nie. • cy•na vs. an•cy; jedni m[wi' cyna•mon, a drudzy m[wi' ancy•mon. • jedni m[wi' wy•roby. a drudzy m[wi' wy•bory. • jedni m[wi' ch•wa=a, a drudzy m[wi' wa=a•ch. • jedni m[wi' szta•ba, drudzy ba•szta. • jedni m[wi' u•st"p, drudzy u•st'p.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

• jedni m[wi' pan•to•fel, drudzy m[wi' kar•to•fel. • jedni m[wi' ka•pusta, drudzy m[wi' pusta•k. • jedni m[wi' miesz•anka, drudzy – miesz•kanka. • jedni m[wi' ka•szel, a drudzy m[wi' szel•ka. • jedni m[wi' pier•wiastek, a drudzy m[wi' pier•wiosnek. • jedni m[wi' prostota, drudzy m[wi' prostata. • jedni m[wi' historyk, drudzy – histeryk. • jedni m[wi' s•erpentyna, drudzy m[wi' t•erpentyna. • jedni m[wi'& m•anierowany, drudzy m[wi' p•anierowany ]o, panie#\. jedni m[wi' /•o=nierz, drudzy m[wi' k•o=nierz. • jedni m[wi' pon•tyfikat, drudzy m[wi' cer•tyfikat. • jedni m[wi' szam•pan, drudzy m[wi' szam•pon. • jedni m[wi' kolumna, drudzy – kalumna. • jedni m[wi' kap=an, drudzy – kap=on, • jedni m[wi' baran, drudzy – baron, • jedni m[wi' bel•ka, drudzy – ka•bel. • jedni m[wi' ce•cha, drudzy – che•ca. • jedni m[wi' cha•=a, drudzy – =a•cha. • jedni m[wi' kufe•r, drudzy – kufe•l. • jedni m[wi' rycyna, drudzy – rycina. • jedni m[wi' :ma, drudzy – ma:. • jedni m[wi' z=y, drudzy – =zy. • jedni m[wi' zajad, drudzy – zajazd. • jedni& s=owik, drudzy – s=ownik. • jedni& podany, drudzy – poddany. • jedni& dawka, drudzy – przy•dawka. • jedni& gazeta, drudzy – gazela. • jedni m[wi' pch=a, drudzy – pchn"=a. • jedni m[wi' pie><, drudzy – ple><. • jedni m[wi' w"dka, drudzy – poga•w"dka. • jedni m[wi' odzie/, drudzy m[wi' m=•odzie/. • jedni m[wi' p=otkarz, drudzy m[wi' plotkarz • jedni m[wi' rokosz, drudzy – s•rokosz. • jedni m[wi' po•rzeczka, drudzy m[wi' pop•rzeczka. • jedni m[wi' kontyn•gent, drudzy m[wi' konty•nent. jedni m[wi' g•bur, drudzy bur•g. • wzajemna wymienno>: OA, jedni m[wi' ka•liber, drudzy – ko•liber. • przez liter" C; jedni pisz' kuma, drudzy – cuma. • cy•kuta – kuta jest na 4 =apy. • czekan – cze=k oczekuj'cy na co. • cz"•sto – wi"cej ni/ sto. • cz=on•ek – ma=y cz=on ]ma= ^ m'/\. • :wik•=a – potrawa z :wika. • episto=a – d=ugi list pisany przez niepi>miennego aposto=a. • ryby dziel' si" na wy>mienite i denne.

yy • komory dziel' si" na celne i chybione. • temperatury dziel' si" na pokojowe i wojenne, tak i marynarki. • cia=a dziel' si" na niebieskie i czerwone. • z przek'sem, o ginekologu& jedni m[wi' znakomity, a drudzy m[wi' zna kobity. • gwa=towny spadek znaczenia rangi ksi"cia; wyczyta=em w mSjp 1969, /e ksi'/" – «m"ski cz=onek kr[lewskiej rodziny». A poza kr[lewsk' rodzin' m"ski cz=onek zwie si" pr'ciem; ang. prince  prick ]¢k=ujka ¯ uk=ucie, u(na(prze•k=u:\, czy/by$ • domy dziel' si" na szlacheckie, prywatne i publiczne. • g[ra vs. d[=; ludzie dziel' si" na zg[rnych ]znaczy t"pych\ i zdolnych; raj ]g[ra\  jar ]d[=\ ˘ stary, ale jary ]zdolny p=odzi:, jurny\. • trzyma: si" vs. pu>ci: si"; trzym sie – m[wi" na odchodne dziewczynom kt[re si" puszczaj' ]w rzeczy samej, jestem po drugiej, przeciwnej stronie wydania, nie gani" lecz wychwalam gdy tak\. • prz[d vs. ty=, czyli genealogiczne zainteresowania; wszystko co mnie interesuje to przodki i ty=ki, znaczy potomstwo, potomni, po mnie. • genitalia ]geny Italia<c[w\ ¯ gen % Italia, nie Adama i Ewy. • czy paj'k mo/e spu>ci: si" z sufitu$ • ja jajka mam, ale jajek nie znosz" ]wzdrygam si" na my>l o ich spo/ywaniu, m[j system ich nie przyjmuje\. • m"/czy{ni wojuj' pi">ci', a kobiety wagin'; wyjawiaj' /e kto>, jaki> m"/czyzna, pr[bowa= wsp[=/y: z nimi, napastowa=, /'da= wsp[=/ycia w zamian czego>, w okoliczno>ciach zabronionych, albo gorzej – /e wsp[=/y=y ju/ z nim. Karen McDougal, Playboy playmate, vs. prez. Donald Trump, Jul. 2018. Stormy Daniels, porn star, i jej prawnik Michael Avenatti, vs. prez. Donald Trump, lato–jesie< 2018. g=o>nym wypadkiem by=y stosunki prez. Billa Clintona z Monic' Lewinsky, 1997, ujawnione w ko<cu stycznia 1998. M. Lewinsky z plemienia Levi, wnuczka /yd[w& niemieckich ]ze strony ojca\ i litewsko-rosyjskich ]ze strony matki\; ze strony matki, dziadkami byli& Samuel M. Vilensky ]lit.\ i Bronia Poleszuk ]ros.\. Anita Hill vs. Clarence Thomas na stanowisko s"dziego S'du Najwy/szego USA, w pa{dzierniku 1991. Christine Blasey Ford vs. Brett Kavanaugh, jak wy/ej, w pa{dzierniku 2018. Zdj"cie ukazuj'ce modelk" o nazwisku Donna Rice na r"kach Gary’ego Harta, w Bimini – kandydata na prez. USA z ramienia Partii Demokratycznej, 1987.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Pozama=/e<ski romans dla obojga – gen. Davida Petraeusa, dyrektora CIA i Pauli Broadwell, kt[r' wybra= sobie na oficjalnego biografa, Nov. 2012. David Petraeus, ur. 1952-11-07, o/eniony z Holly, Scott i Paula Broadwell, ur. 1972-11-09, ma=/e<stwami. I ca=y rz'd innych, pomniejszych figur ze >wiata filmu i telewizji, napastuj'cych kobiety w zawodowym >rodowisku& Harvey Weinstein ]Oct. 2017\, Charlie Rose ]Nov. 2017\, Bill Cosby ]Sep. 2018\. • kobiety dziel' si" na krzywe i proste tutki. • poci'gi dziel' si" na towarowe i osobowe, osobowe za> na zwyk=e, po>pieszne, i seksualne; seksualne bywaj' te/ po>piesznymi. • zadowolony jest ten, kto ma zadu do woli. • /ony& jak s"dziego – s"dzina, gazdy – ga{dzina, tak wyk=adowcy – wyk=adzina; samica s=onia – s=onina, samica os=a – ose=ka, strychnina – graty wyniesione na strych. • /o•na po•pa w skr[cie /o•..., w rzeczy samej – popadia, popadina. • d•obra /ona chodzi zawsze obra•/ona. • /on" poznaj" po kroku ]charakterystycznym dla niej st'paniu, chodzie\. • ch=op w domu – rz'd ]znaczy porz'dek, =ad\, baba w domu – nierz'd ]znaczy rozgardiasz\. • kobiety dziel' si" na lekkiego i ci"/kiego prowadzenia si" ]w ta<cu\; m"/czy{ni nie maj' takich epitet[w – znaczy dobrymi s' ta<cerzami. • licznik vs. mianownik; w stosunkach z /on' jestem licznikiem. • idiom& do g[ry nogami ]ang. upside down – g[rn' stron' do do=u\ wymys=em kobiet czy m"/czyzn$ • kiedy biusto•nosz staje si" listo•noszem$ • jak pisze si" złożony, ='cznie& z=o/ony, czy oddzielnie& z=o /ony$ • g"> nigdy nie b"dzie =a•b"dziem. • wiadomo>ci radiowe i telewizyjne w czasie dnia – dziennik, noc' – nocnik. • kretyni nosz' odzie/ z kretonu. • im•be•cyl w de•cy•be•lach mierzy nat"/enie g=osu. • kombinator – pracownik kombinatu. • inspektor – ogrodnik dogl'daj'cy inspekty. • pantoflarz – rzemie>lnik wyrabiaj'cy pantofle. • szambelan – robotnik czyszcz'cy szambo. • komunista – cz=owiek przyjmuj'cy


yy

komuni" >wi"t' ]po 1989\. • apostata – cz=owiek nie maj'cy aposto=[w. • prostata, jak demokrata, arystokrata, apostata – pewien rodzaj cz=owieka. • ch•lew – pewien gatunek lwa. • pogrzebacz – osoba wiod'ca kondukt pogrzebowy. • dziwak – rodzaj m"ski dziwy. • strychnina – graty na strychu le/'ce. • figurowa: gdzie – robi: tam figury, tj. gimnastykowa: si". • ostruga: – ostro ruga: ]gani:\. • ostrza= – rodzaj ostrza=ki, ose=ki. • zas[b – graty zostawione za sob'. • jak mail ]poczta\ ˘ e•mail, tak duka: ˘ e•dukacja ]nauka dukania drog' elektroniczn'\. • elekcja – lekcja drog' elektroniczn'. • chinina – wszystko co z Chin. • o•min': – przej>: bokiem do litery P. • omlet – potrawa z jaj }cudzych| sma/ona na patelni.... • na•le>nik – deser specjalno>ci' le>nika. • r"koje>: ¯ r"k' je>:, nie =y/k' lub widelcem. • ro•>lina ]ang. plant\ ¯ >lina. • >led{ – upo•>ledzony gatunek ryby. • grzebie< – przyrz'd do grzeabnia we w=osach. • karnawa= – nawa= kar w tym okresie. • glisty lubi' gdy dzie< jest m•glisty. • wydry lubi' i>: na udry. • ja•b=onie lubi' rosn': na b=oniach. • zasada vs. kwas; ja, z zasady, lubi", wol", kwasy. • kwas borny jest wy•borny. • po•trawa z trawy jest wy>mienita; kwas trawienny trawi j', st'd nazwa. • telefony, jak /ywe organizmy, mog' by: jednokom[rkowe i wielokom[rkowe. • odkurzy:... odszczurzy:... czy ods=oni: – usun': s=onie z terenu$ • czy granatowy policjant – chodz'cy z granatem, lub z granatami, za pasem$ • czy ranny ptaszek – krew mu cieknie z podbrzusza$ • antyk•wariat – wielce stary wariat$ • gdzie ko•meta ma met"$ • czego seri' jest karo•seria$ • czy ka•juta wykonana jest z juty$ • czy =ania umie si" k•=ania:$ • czy l"k prowadzi do k•l"kania$ • czy >liwa mo/e by: szcz"•>liwa$ • czy aluzja mo/e mie: /al do /•aluzji$ • czy w g•astronomii ceny mog' by: astronomiczne$ • czy g•oryl mo/e by: orylem$ • czy a•dept mo/e st'pa: po deptaku$ tak i ptak – drepta: po de•ptaku$ • czy denaturat czyni cz=eka denatem$ • czy alfa beta to cha•beta$ • czy szczur mo/e by: ja•szczurem$ • czy de•kret pochodzi od kreta$ • czy deko•racja – troszk" ]deko\ racji$ • czy mo/na trzyma: liter" O,

yy bo co oznacza O•trzyma=em$ • czy ko•=ata: pochodzi od =atania$ • czy ka•b='k mo/e si" b='ka:$ • trafi=a kosa na kamie<; czy osa mo/e trafi: na k•os"$ • czy mas•talerz jada z talerza$ • czy dzie•wanna mo/e rosn': w wannie$ • czy po=o/na mo/e by: ob=o/nie chora$ • czy antenat to specjalista od anten$ • czy jest teraz moda na ko•mod"$ • czy kurzajka to w skr[cie kurze jajka$ • czy z potu mo/na zrobi: kom•pot$ • czy cio=ek mo/e sta: si" ko•cio=kiem$ • czy widzia=e> pa•j'ka co to nigdy si" nie j'ka$ • czemu przeczy przeczy•tane$ • dlaczego ciota nie zwala do mnie w papilotach$ • czyimi synami s' moka•syny$ i czyim synem klawe•syn$ • czyim rzecznikiem jest ko•rzecznik$ • czym dla Belga jest o•belga$ • czym si" r[/ni okulista od okulcysty$ • czym si" r[/ni' nok•turny od ko•turn[w$ • czym si" r[/ni o•lejarka od ko•lejarki$ • jakiego rodzaju padlin' jest roz•padlina$ • jakiego rodzaju alumnem jest k•alumna$ • jakiego rodzaju dolin' jest man•dolina$ • jakim rodzajem zatoru jest morali•zator$ Tak i inne `zatory, np. katali•zator. • jakim drzewem jest mo•drzew$ • jakim rodzajem lektury jest ko•lektura$ • jakim rodzajem fajki jest ku•fajka$ • jakim lizakiem jest oku•lizak$ • co jest brak ku•brakowi, q brak$ • co ma surd•ut do ab•surdu$ • co ma at•rament do sak•ramentu$ • co ma =•opata do opata$ • motylki; co ma wsp[lnego roz•pustnik z ka•pustnikiem$ • jakim rodzajem aktora jest kontr•aktor$ • jakiego rodzaju tyk' jest prak•tyka$ • jakiego rodzaju siark' jest ko•siarka$ • jakiego rodzaju aluzj' jest /•aluzja$ • jakiego rodzaju /ar[wk' jest ci"•/ar[wka$ • jakimi linami s'& kot•lina, kryno•lina, lano•lina. • jak pisze si" Maryja, ='cznie& Maryja, czy oddzielnie& Ma ryja$ • jak' cen" ma dra•cena$ • jak' rzeczk' jest po•rzeczka$ • jak' w[dk' jest roz•w[dka$ • jak' lekcj' jest e•lekcja$ • jak' taczk' jest /[=•taczka$ • jaka pozycja cia=a prowadzi do

kom•pozycji$ com ^ wsp[lnie, wsp[=`. • jakiej cery jest cera•ta$ • co b"dzie z po='czenia& >pi'ca kr[lewna, ze z=ot' rybk'$ Íni"ta ryba. • co si" dzieje gdy kapitu=a kapituluje$ • i gdy po=o/na jest ob=o/nie chora. • co ma /•aluzja do aluzji$ • przypuszczalnie przy puszczy, co przypuszczalnie mo/e znajdowa: si" przy puszczy$ • z czym si" styka gimna•styka$ • co si" za> tyczy S=awa•tyczy.... • miejscwo>: Sitaniec ¯ Psi taniec, z obci"ciem litery P. • Koluszki ¯ Kokluszki, z obci"ciem litery K, dla =atwiejszej wymowy. • w B•ochotnicy mieszkaj' sami ochotnicy; serio& boch ^ okolica, pobli/e, kr'g ˘ okr"g, bochenek, Bochnia. • Zwole<, w nim w=adze wydaj' ze•zwolenia na wszelk' dzia=alno>: gospodarcz'; wszystkie ze•zwolenia pochodz' ze Zwolenia. • Krasnystaw ¯ krasny ]pi"kny\ % staw. • Izbica ¯ izba; serio, ¯ iz ]wy\ % bita. • D=ugie K'ty, okazuje si", k'ty daj' si" rozci'ga:, z kr[tkich na d=ugie. • Pu•=awy ¯ up•=awy Izabelli. • Tu•czapy – tam czapki. • Tyszowce ¯ staropol. tu szewce. • Szczecin ¯ szczecina. • Boniecki – cz=owiek kt[ry ci'gle staje okoniem, bez powodu, «bo nie». • Tyszkiewicz – cz=owiek kt[ry cz"sto zgadza= si" z innymi, w j. staropolskim m[wi=& Tysz prawda. • Ignar – skr[cone ignorant. • Siemaszko ¯ }jak| sie masz ko}chanie|. • imi" Zdzis=aw... ¯ ¢¢¢ ]nieliterackie\ z obci"ciem pocz'tkowej litery B, serio& Zdzis=aw ]chwal'cy dzisiejsze czasy\ ¯ s=aw % dzi ¯ dzisiejsze % z ]czasy\ ¯ niem. zeit ]czas\. • bez znaczenia, ='cznie czy oddzielnie& - czy•rak czy ryba, - sam•ogon czy sam ogon, - na•pi"cie czy na pi"cie, - czy•sto czy wi"cej, - z=o•/ony czy z=o /ony, - os=a•bi: znaczy bi: os=a, - my•to a wy tamto, - pan•tera pani p[{niej, - tuli•pan tuli pani', - gra•na•t bo gra na tr'bce, - syn•optyka – syn optyka, - pan•europejski – pan europejski, - /•mija ]w'/\ przeszkody po drodze liter' kszta=tu / mija, - o¶toczy: – toczy: O, - rodzajnik; jak si" m[wi& ten picer, czy ta•picer$ pewnie ta•picer, bo ta•picerka ]ona\. - ma=/•ona ¯ ma=/ ]ostryga\ % ona. - pro•sto znaczy za 100 ]pro ^ za\, • staropol. ]$\ s3/ony – z /onami$,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

• ile tkaniny trzeba by za•s=oni: s=onia$ • ile ampu=ek wchodzi w sk=ad jedengo pu=ku$ • zadanie z algebry& ile samolot[w$ Ile samolot[w musi spa>: z dostojnikami Ko>cio=a i innymi zacnymi przy okazji, by nar[d zrozumia= /e Boga nie ma. I ile nieszcz">: nawiedzi: kraj. • Lech Kaczy<ski, prezydent RP kt[ry zgin'= 2010.04.10, w Smole<sku, w drodze do Katynia ˘ Lech Katy<ski. • Hollywood z +odzi; +[dzka Szko=a Filmowa mog=aby si" zwa: Holly+[d{, kr[tko. • /yczliwy& du/o szcz">cia i s=odyczy sobieradzik... sobie /yczy. • =ysemu w=osy nie je/' si" na g=owie. • starzy ludzie maj' jedn' przewag" nad m=odymi. Co takiego$ Z"by ich nie bol', bo wypad=y. • ja szczerze wyszczerzam z"by. • minowa: – stroi: miny. • parowa: – dobiera: do pary. • figurowa: – gimnastyczne figury czyni:. • strofowa: – wypowiada: strofy. • kata•strofa – strofa kata, formu=ka, wypowiadana przed egzekucj'. • kusza z ros. kusza: ]je>:\ wzi"te. • w Íredniowieczu bramy w grodzie by=y ostrożne i inne, znaczy nieostro/ne. serio& ostro/ne ]ze wschodniej strony\ ¯ ost ]wsch[d\ % ro/ny ¯ rogatka ¯ rog ]granica\ % gatka ]bramka\ ¯ ang. gate. • taca w >wi'tyni ]ko>ciele, cerkwi\ ^ ros. podnos, bo podstawiana pod nos, serio& podtrzymanie. • Ko=o Turystyczne na KUL-u& KUL-turysta; one nie dbajom o fizyczn' t"/yzn" lecz duchow' – niebo po >mierci majom na uwadze, a w /yciu ziemskim, w Íredniowieczu, zalecali biczowa: swe cia=o, umartwia: je na r[/ne sposoby, w tym postami. • b='d ˚t=umacza, ko<cowy fragment modlitwy Ojczenasz ¯ =ac. paternoster& “...i nie w[d{ nas na pokuszenie” ˘ ros. i nie wiedi nas na pokuszanie.... • japo<skie firmy zmieniaj' nazwy& Sony na Kalesony, Mazda na Gazda. • Stan Alabama zmienia nazw" na à la Obama, jak prez. Barack Hussein Obama, 2009–2017. • Stan Michigan }miszigen| zmienia nazw" na Misigien lub Mysigien. • Stan California zmienia nazw" na pol. Kalafonia. • pros and cons of this world ]za i przeciwy, oba w liczbie mnogiej\; while females specialize in being pros – cons are domain of males ]con – przest"pca, ¯ convict\. • analogia do politically correct& sexually correct& Gaynor – neither gay nor straight.

• time is money ]czas to pieni'dz\; I have a lot of time and no money. How come$ ]mam wiele czasu, lecz /adnych pieni"dzy; jak to si" dzieje$\. • hotel ^ hot L. • w domu zabawiam si" w policjanta – mierz" z pistoletu do zamra/alnika i krzycz"& “Freeze#” ]zamra/aj#, odpowiednik w j. pol. nie ruszaj si"#\. • open vs. close; if someone opens fire, can we close it$ • actor vs. contr•actor. • ill vs. sick, Does Church•ill mean church sick$ • The verts meeting. A ¢¢¢ ]the same\ is a place where con•verts meet per•verts. • opowiadam angloj"zycznym /e My last name is Goldman ]tak zw" si"\, letter G stands for George ]skr[tem\, and then old man ]stary cz=owiek\. • maybe some good would come from, if we would change Islamabad to Islamagood ]mo/e jakie> dobro by wyp=yn"=o st'd, gdybyby>my zwali... bad  good, w rzecz. bad = miasto\. • watch out females, I converted myself into emale, watching you right now... from cyberspace. • Bud is not wiser by drinking Budweiser. • w czasie lat kr[lowej El/biety, United Kingdom, w skr[cie U.K. zwa: si" powinno United Queendom ]U.Q.\. w j"zyku angielskim liczne, zbyt wiele by je tu przytoczy:. szereg innych jest niecenzuralnych, jak ci'g dalszy& • baba z wozu – koniom l/ej, baba z ¢¢nia – ch=opu l/ej. • kruk krukowi oka nie wykole, a >w¢¢¢ >w¢ni nie zje. z innych& • symbolika kszta=tu liter& B, D – =uku ˘ bugan, duga, L – d=ugo>ci, wysoko>ci ˘ dlina, tall, M – fal morskich, ruchu ˘ mer, more, R – p=ynu, wody ˘ rhei, reka, water, S – ognia i wody ]rzeki\ ˘ Tigris, syk, U – ugi"cia, zwrotu ˘ U-turn, ulec, W – wiedzy ˘ wiedza, know, wise, V, P – narz. rodnych ˘ vagina, penis, Z – ko<ca, granicy ˘ Zlin, Be=z. og[lnie& A – ziemi; E – powietrza ˘ =ac. `ea w nazwach w=asnych& Galilaea, Erithrea, i inne. • kszta=ty cyfr ]liczba ¯ lico ^ twarz\& 0 – otwartych ust; kszta=tem owal, 1 – j"zyka; kszta=tem kreska, 2 – dwu dziurek w nosie; kszta=t. nos 3 – oka ]oko ^ try\; kszta=tem brwi, 4 – dwie pary& n[g i r'k; 4 elementy, 5 i 6 – stopy, itd. druk wprowadzi= nast"pny stopie< uproszczenia kszta=t[w r"cznie pisanych; dzi> 2 nie wygl'da jak nos z dwoma dziurkami, odchodz'cy od brwi, a

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

yy ma=a litera h nie podobna do k. • brzmienie, wymowa cyfr& 1 – 1na>cie ]jedena>cie ¯ na 100\, 2 – oby2 ]obydwa\, o2ga ]odwaga\, je2b ]jedwab\, 3 – jak si" pa3 ]patrzy\, 3maj, s3kawka, caps3k ]capstrzyk\, s3/yk ]strzy/yk\, s3c ]strzyc\ i s3/ony ]nie staropol. ˚deklin.\, 5 – na5e ]napi"cie\, 6 – 6an ]sze>cian\, 100 – 100=ek ]sto=ek\, 100do=a, pro100, cz"100, g"100, czy100, mia100, cia100, i szereg innych. • =ac. palma ˘ ang. palm ˘ pol. d=o<, moje& klosz, jako jedno>: ]w zwi'zku ze sob'\& kura, pies, krowa, i ko<; wesz, akta ]czyt. wspak\ ˘ teka ˘ teczka, Malta % tide ]fala\ ˘ Atlan•tide, MN. • s=owotw[rstwo; czytanie wspak istniej'cych wyraz[w, dla utworzenia nowych, np. raj ]g[ra\  jar ]d[=\, fart  traf, =ac. labor ]wysi=ek, trud\ ˘ robal, robak, =ac. lavare ]pra:, ang. to wash\ ˘ lava ˘ avalanche; lava ]p=ynna ska=a wydobywaj'ca si" z krateru wulkanu\; avalanche ]lawina, masy >niegu tocz'ce si" gwa=townie po stromym zboczu g[ry\, =ac. pes, pedis ˘ ped  dep ˘ depta:, drogi ]wyg[rowany\ ¯ gordyj ]wynios=y, ang. haughty, proud; nos ^ g[ra\, torba ]mieszek na kiju opartym o rami"\ ¯ oborot }abarot| ]ty=, ang. reverse, back\, torba ¯ }abarot| ^ ang. bag ¯ back, >redniow. ang. bagge ¯ bak, G  K, arm ˘ ram]i"\, mist  steam }sti&m|; mist ]rzadka mg=a, ang. water vapor, like a fog, but less dense\  anglosas. i >redniow. ang. steme ˘ steam ]para wodna\; ang. stud ]stadnina\  dust ]py=\, maj'ce odpowiedniki w j. polskim, przy czym ST niezmiennie, w tej samej kolejno>ci& bust ]popiersie\  stub ]odcinek, kikut\, god ]dobry ˘ dobry B[g\  dog ]z=y ˘ z=y pies, co> pod psem ^ z=e, {le\, ark ]woda\ ˘ sh ]fish ^ ryba\ % ark ˘ shark ]rekin\; ang. ark  pol. kra ˘ kra ]p=at, tafla lodu rzek' p=yn'ca\, ikra, Krak[w ¯ kra % k[w ]las\ ¯ skov, barka, krab, ang. crab ¯ anglosas. crabba ]ma by: od skrobania, ang. the scratcher\, rak, Arka Noego, Barcelona, i inne. angloj"zycznym nieznana jest zasada tworzenia nowych s=[w poprzez czytanie wyraz[w wspak, i ich mi"dzynarodowe zwi'zki; swoiste dla mnie. clergy ˘ lord ]pan, wojewoda\, G  D, idol ˘ lady ]pani, bogini ^ przedmiot uwielbienia; pi"kna\; clergie ]clergy\ ˘ lorde ]lord ^ laverde ^ pan ^ wojewoda; laverde ¯ la verde; franc. verde ^ ang. the green ^ zieleń, erde ¯ earth ¯ >redniow. ang. erthe, niem. erde; laverde nie od hlaford – basic sense “loaf keeper”, pol. chlebodawca. ja my>la=em, /e podw=adni, okoliczna


yy

ludno>:, utrzymuj' wojewod", przez p=acone podatki, a tu – okazuje si" – wojewoda utrzymywa=... podw=adnych$ powstrzymali si" pomys=odawcy, bo lapsus gdy “postawi: kropk" nad i”, czyli doko<czy: my>l& kogo to utrzymywa=. w j. starofrancuskim, zieleń, zielony, sta=o si" szarym w j"zyku s=awia<skim ˘ szar ]ziemia\, obszarnik ]ziemianin\, szary, szarak, szaruga. w S=owniku Webstera – Webster’s Dictionary – wykry=em rz'd niedoci'gni": a/ do zwyk=ych b="d[w, ˚nr 885. • wzi': kogo lub co na barana, dlaczego na barana a nie na konia lub krow"$ barana ¯ staropol. na bary ]barki, plecy\. • Nowak ^ dosł. rodak ¯ niem. von. • Lepieszko ^ ma=orolny ¯ le % pieszko. • pu=k ^ po=k ^ oddz. ^ huf ¯ ang. half, po=k ]dosł. do po=owy\ ¯ poł % k, huf ]oddzia=\ ˘ hufiec ]pododdz.\, jak ch=op ˘ ch=opiec, pal ˘ palec, ma= ]m'/ ˘ ma=/e<stwo\ ˘ malec, doros=y ˘ podrostek. • staropol. be=t ^ kusza ¯ ang. crossbow. • bia=y ^ niski; czarny ^ wysoki ˘ Morze Bia=e ]p=ytkie\, i Czarne ]g="bokie\, zwierciadl. odbiciem pod powierzchni' wody. • czasowniki odmieniane przez przedrostki& za`, na`, po`, i pozosta=e. • moje zrozumienie zastosowania przedrostk[w& czas przesz=y – za sob', czas przysz=y – przed sob', dlatego cz=ony, wskazuj'ce na czas przesz=y, s' z ty=u pisania, i – tym samym – rozpoczynaj' wyrazy, i zwane s' przedrostkami, bo z przodu s=[w, nie czasu& za(po(na(prze(wy•bi:. • Wis=a ^ rzeka g=[wna ¯ wis % ła. • Atlantyk ^ fale Malty ¯ Malta–Atlan. • Nirokuria ^ wyspy Kuria Muria. • Komaginy ^ Khoms, w Libii, giny ¯ guinea }gini| ^ ¢woda, gini ]woda\  =ac. ignis ]ogie<\. • Gadirie ^ Algier, w p=n. Afryce, ¯ gad–alg ]d–l pomy=k' L–D\. • Waregi ^ Bawarzy ^ “Rzymianie”, Waregi – w Rosji, X wieku, Rzymianie – na Litwie, XIII w., ¯ Ba ^ Wa, % regi ¯ =ac. regis, rex, Sacrum Imperium Romanum, w sk=ad kt[rego wchodzi=a Bawaria, Holy Roman Empire, 862–1806, Íwi"te Cesarstwo Rzymskie; Kinstud, Kinstut, 1302–†1382 ¯ kin, % stude ^ kolumna, filar... 4 herby przybyszy na Litw", z Rzymu, w tym herb Kolumny. • Rurik, w Rosji po 860 – †879 A.D. ¯ Ruhr ]okr"g w Niemczech\ % rik ¯ goth. reiks ]kr[l, w=adca\. • Jerozolima ^ niegdy> >wi"te ¯ gr. hieros % =ac. olim, nieme H. R[/ne od siebie, lecz uto/samione& • Theutoni ]zew Boga\ ¯ theos % tonos

yy – Teutoni ]ziomki ˘ Deutschland\ ¯ gr. autochthon ]pol. tubylec, krajan, tusk ¯ byl ^ ziemia ˘ Czernobyl, bylina, Pu=tusk ^ przy tuziemcach\. Theutoni – zakon utworzony 1190, w Jerozolimie, do opieki nad chorymi pielgrzymami i obrony Ziemi Íwi"tej przed muzu=manami, sk=adaj'cy si" z krzy/owc[w z wielu kraj[w Europy Zach., od Hiszpanii po Szwecj" i Norwegi"; Teutoni – ziomki z p=n. Niemiec ¯ gr. gr. rhei ˘ niem. Rhein, franc. Rhin, holend. Rijn, ang. Rhine, pol. Ren. Teutoni – wg mej wiedzy – plemi", historycznie, z rejonu greckiego Konstantynopola, st'd wzd=u/ Dunaju, od uj>cia w g[r" rzeki. I st'd szcz'tki greki w Niemczech, ˚anglosaski j"zyk. • Anglia ]l'd Angl[w, Anglosas[w\ – England ]ko<cowy l'd\ ¯ end % land, jak clergie ]clergy\ ˘ lorde ]lord = pan\. I dziesi'tki innych, w ten spos[b, ich pochodzenie i znaczenia, s=[w pospolitych i nazw w=asnych, kt[rych nigdzie indziej nie ma, charakterystyczne dla mnie, unikalne, czyli swoiste, swojskie – mój język polski, taki on jest. I nazw" t", jako drug', nada=em memu S=ownikowi. W nim, ca=ym, i tu – ='cznie z tym has=em – moje dziwactwo w ca=ej pe=ni, nienormalno>:; >wiadom jestem jego, ˚Wst"p, VI M[j pow[d. I dlatego nikomu nie polecam i>: w me >lady. Tre>: S=ownika czasem r[/ni si" od innych, a szczeg[lnie sam uk=ad, prezentacja, przyst'pienie do zagadnienia j"zyka, tak/e w spos[b swoisty, swojski dla mnie. sworze< techn. bolec, wa=ek. 1. cz">: maszyny, najcz">ciej w kszta=cie wa=ka, s=u/'ca do obrotowego ='czenia cz">ci maszyn, zespo=[w; r[wnie/ stalowy lub metalowy pr"t do ='czenia konstrukcji stalowych, 2. w podwoziu przednim wozu konnego& ruchomy, metalowy bolec zabezpieczaj'cy po='czenie rozwor' przedniej cz">ci wozu z jego cz">ci' tyln', ˚w[z. ang. bolt, ros. bolt-bolt. †swowolny osob., char. swawolny.

sw[j, swoja ]swa\, swoje jęz.

1. zaimek dzier/awczy, odnosz'cy si" do osoby dzia=aj'cej, podmiotu, 2. w=a>ciwy czemu; naturalny, zwyk=y w stosunku do czego, 3. rodzinny, swojski, domowy; o ludziach – rodak, ziomek, zaufany. liczne formy powsta=e w wyniku odmiany przez przypadki ]deklinacj"\, osoby ]ja, ty, on, ona, ono\, i liczby ]pojedy<cz' i mnog'\& swoja ]swa\, swoje ]swe\, swoi, swojego ]swego\, swojej ]swej\, swoich ]swych\, swojemu ]swemu\,

swoim ]swym\, swoj' ]sw'\, swoimi ]swymi\. s=owotw. pokr. m[j, tw[j; pokrewne& ich, nasz, wasz.

Syberia geogr.

staroros. s≠ver=-siewier ]P[=noc\. staropol. Syberia, Sybir. franc. la Siberie.

syci:

dosł. poi: ˘ do syta, dosy: ˘ do>:,

rz. Sy: N od Moskwy.

¢syd woda ˘ syt, TD gr.-celt. HS; syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\. ˚syt. ¢sydon wielka woda ¯ gr.-celt. HS. syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\; t=um. od ty=u; stolica staro/. Fenicjan.

syfilis med.

ki=a, lues choroba weneryczna, zaka{na, powodowana przez bakterie w trakcie wsp[=/ycia seksualnego; gdy nie leczona, zwykle posiada 3 stadia rozwoju& pierwszy ]primary syphilis\ – twarde wrzody na genitaliach, drugi ]secondary syphilis\ – rany na sk[rze i b=onach mi">ni, trzeci ]tertiary syphilis\ – infekcja i rozk=ad ko>ci, mi">ni, tkanki nerwowej. ¯ =ac. Syphilis sive Morbus – tytu= wiersza Girolamo Fracastoro, 1530, bohatera Syphilusa – pasterza. staropol. franca, ]i przymiot$, wg Ss 2011\, =ac. syphilis ˘ ang. syphilis, w s=owniku ang.-ros. nie ma ki=y, znaczy nie ma ki=y w Rosji.... ros. sifilis.

syfon techn. gr. siphon ]rura\, =ac. sipho]nis\, franc.-ang. siphon, ros. sifon. sygna-=(lista(lizacja znak. =ac. signalis ¯ signum ]znak\ starofranc., >redniow. ang. i ang. signal, ros. signal.

sygn-atura(et(atura =ac. sygnet ]pier>cie<-piecz'tka\ ¯ zdrobn. signe ]podpis, piecz":\; =ac. signetum ¯ signo ]piecz"tuj", oznaczam, podpisuj"\ ˘ starofranc., staroang. signet. sy-k(cze: dźwięk. g=os na>laduj'cy wymow" sp[=g=oski S. syczenie w"/a. †sykawica czy sikawica zool. wg Ss 1953& jakie> zwierz" morskie, mo/e holoturia. staropol. 1472 sykawicza. †sykofancja 1. ob=uda, 2. zdrada. †sykomorowy dot. sykomoru, Ficus sycomorus L., lub jego owocu – jagody sikomorowej. sylab-a(izacja jęz. cz">: wyrazu zawieraj'ca samog=osk", zg=oska. w j"zyku polskim obowi'zuje zasa-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

da przenoszenia wyraz[w sylabami na linijk" poni/ej, nie sposobem w w jaki one powsta=y, w jaki zosta=y ='czone w jedno>:. wygodne to poniek'd, tym wi"cej, /e s=ownictwo nie jest rozbite na zg=oski – w wielu wypadkach nie wiadomo w kt[rych miejscach te po='czenia s', gdyby nawet, to nauka o pochodzeniu ka/dego s=owa z osobna by=aby “kul' u nogi” w nauczaniu ]czynnikiem op[{niaj'cym\ i b="d[w pope=nianych przez uczni[w szk[= podstawowych co niemiara, i wy/szych stopni tak/e. i polemiki akademik[w jak kt[re s=owo powinno by: przenoszone, i dlaczego, i /e poprzednicy dot'd byli w b="dzie – otwarte, nowe pole do wylewu na< w[d z wezbranej rzeki, po przerwaniu wa=u. ale ja wiem o tym, /e s=owa powstawa=y w inny spos[b ni/ s' dzisiaj dzielone do celu przenoszenia. moim przyk=adem na to mo/e by: `al ]lud, cz=ek\& kra ]kro ¯ makro, mikro\ % sn ]rosn':\ % al ]lud\ ˘ krasn•al(oludek, kow ]g=os\ % al ˘ kow•al  wok•al, brzydki % al ˘ brzyd•al, Moskwa % al ˘ Mosk•al, g[ra % al ˘ g[r•al ]nie g[•ral\. gr. syllabe ]dosł. to, co trzyma razem\ ˘ =ac. syllaba. staropol. ca 1500 sylabyzovacz – czyta: ='cz'c g=oski w sylaby. sylwester z lasu, drzew. =ac. silvester, silvestris ¯ silva ]las, drzewo\. “Nestor” ]starzec\ pisarz Kijowskiej Rusi, autor Latopisu obejmuj'cego dzieje 855–1110, pisanego 1110–1116. Latopis przepisa= Nestor ]o takim, rzeczywistym imieniu\, w 1118, zw'c swe dzie=o Powie>ci' wremennych let ]ubieg=ych lat\. Rosjanie pomieszali “Nestora” z Nestorem, i – pr[buj'c wyj>: z zamieszania – utworzyli trzeci termin& naczalnaja ]pierwotna\ letopis. ang. Sylvester, s=aw. Sil;vestr.

sylwet-a(ka wg mSjp 1969, tak i Swo 1980& 1. kszta=t postaci widziany w dwu wymiarach na kontrastowym tle; potocznie o figurze, postawie cz=owieka lub zwierz"cia, 2. w utworze literackim, artykule, itp. opis, charakterystyka, zwykle tylko szkicowa, jakiej> osoby, 3. fot., fotograficzny obraz dwutonowy& czarny na bia=ym lub bia=y na czarnym tle, 4. szt. jednobarwny p=aski obraz przedstawiaj'cy cz=owieka lub przedmiot wykonany w ciemnym kolorze na jasnym tle lub odwrotnie, cz"sto wyci"ty z czarnego papieru.

yy wg S=ownika Webstera, 1962& 1. nakre>lony obrys, szczeg[lnie portretowy profil, wype=niony jednym kolorem; sylwety s' zwykle wyci"te z czarnego papieru i przytwierdzone do bia=ego t=a, 2. ka/dy ciemny szkic lub obrys widziany na jasnym tle. ¯ Étienne de Silhouette, nazwisko francuskiego ministra finans[w, 1759, ur. 1709-07-05, zm. 1767-01-20. }`ette – zdrobn. Robin ˘ Robinette|. ang. silhouette, ros. silu`t-siluet. †sy=a: poleca: komu> uda: si" dok'd>, wyprawia:, wysy=a:. ital. dispacciare, hiszp. despachar, ang. dispatch, ros. posylat;-posy=at, otpravlqt;-otprawliat. staropol. 1456 jekom ja nye ssilal lyudzi na mlocenye zitha, ]jake ja nie s=a= ludzi...\.

symbol(ika(iczny(lizm namiastka. • Adam i Ewa – symbolicznymi rodzicami, protoplastami wszystkich narod[w, znanych autorom Biblii, • w'/, jab=ko i raj – symbolami wsp[=/ycia p=ciowego& w'/ – pr'cia, jab=ko – waginy, szczeg. w przekroju, po czym Ewa zacz"=a rodzi:, • Jezus Chrystus – symbolem, obiektem uwielbienia, platonicznej mi=o>ci do niego, i orgazmu gdy w m"kach, • komunia >wi"ta – symbolem wsp[lnej kolacji i cia=em Chrystusa ]nie uroczej Marysi z cycuszkami\, • >wi"tojanki, czyli wianki ze >wieczkami puszczanymi na p=yn'c' wod" – symbolami po poga<skim >wi"cie ˚Kupa=y, • imieniny – dzie< oderwany od urodzin, symbol czego> bez zwi'zku z naszym /yciem; 23 kwietnia – imieniny Jerzego i Wojciecha, urodzi=em si" w pa{dzierniku, na imi" mam Jerzy, za> >w. Wojciech, biskup z Pragi, misjonarz, ukamieniowany przez pogan, w Prusach, 23 kwietnia 977 A.D., co ja mam z nim wsp[lnego$ • rodzice chrzestni – symbolem biologicznych rodzic[w, itp. ja m[g=bym zosta: dziadkiem chrzestnym skoro za stary jestem na ojca chrzestnego, inni, zapewne wujkami, stryjkami, i ciotkami chrzestnymi – symboliczn' rodzin' noworodka. symbole s' cech' pederast[w w szeregach kleru – ludzi kt[rzy nie osi'gn"li wieku dojrza=ego i tu znale{li wym[wk" “powo=aniem” do s=u/by bo/ej, i pole do dzia=ania. marny los dzieci w r"kach osobnik[w uwielbiaj'cych m"ki innych, dla swego, intymnego celu, morduj'cych

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

niewinnych dla swego zadowolenia, szczeg. zwierz"ta, w Íredniowieczu nawo=uj'cych do umartwiania cia=a, w tym do biczowania go do krwi. ˚pederastia. gr. symbolon ]znak, pami'tka\ ¯ symballein ^ syn~ ]razem\ % ballein ]rzuci:\, =ac. symbolus, ang. symbol, ros. simvol/izm, emblema. symetr-ia(yczny r[wnomierny, wsp[=mierny, jak lustrzane odbicie. gr. symmetria ¯ symmetros ]razem mierzone\ ¯ syn ]wsp[=\ % metron ]miara\ ˘ =ac. symmetria franc. symmetrie, ang. symmetry.

symfoni-a(czny muz.

harmonia orkiestry z=o/onej z r[/nych instrument[w. gr. i =ac. symphonia ¯ syn ]wsp[=\ % phone ]d{wi"k\, starofranc. symphonie, >redniow. ang. symfonye, ang. symphony.

sympat-ia(yk(yczny osob. gr. sympatheia ^ syn` ]razem\ % pathos ]uczucie\ ˘ =ac. sympathia, ang. sympathy, ros. vzaimoponimanie.

†symplak prostak. =ac. simplex ]prost•o(y, z=o/ony z jednej cz">ci, nie z=o/ony\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. simple, ros. prostoj-prostoj, prostak-prostak. symplifikacja uproszczenie czego. =ac. simplifico ]upraszczam\; simplificare ˘ starofranc. simplifier, ang. simplify, ros. upro]enie.

sympozjum społ.

1. w staro/ytnej Grecji, biesiada urozmaicona piciem, ta<cem, >piewem, interesuj'c' rozmow', 2. zebranie specjalist[w. gr. ˘ =ac. symposion ¯ syn` ]wsp[=\ % posis ]picie, pija<stwo\, ang. symposium. symptom(atyczny objaw, oznaka czego, przypadek. gr. symptoma ¯ sympiptein ]razem padaj'ce\ ¯ syn` ]wsp[=\ % piptein ]pada:\.

symula-tor(cja udawanie, poz[r, fikcja. =ac. simulatio, simulatus ¯ simulare ¯ simul, ang. simulat-e(ion(or

symultan(a(ka jednoczesna gra jednego szachisty przeciw licznym, s=abszym. =ac. simultaneus ]jednoczesny\ ¯ simul ]w tym samym czasie\ % momentaneous ˘ niem. simultan]spiel\. syn(owa(owiec pokr., powin.


yy

dosł. krew, sok ˘

czyj syn ]czyja krew\, syn ˘ /yn& wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna. potomek p=ci m"skiej. w przyrostkach `pa& Kurz"pa, Prystupa, Depa; Pasynok; ¯ =ac. parens ]rodzic\. anglosas. sunu ˘ >redniow. ang. sone, sune ˘ ang. son. ros. syn-syn. staropol. 1386 swemv sinowy, 1394 memy szynowi, 1397 moy sin, 1397 iego sziny, 1397 swego sina, 1407 szini ˘ syn – 1. dziecko }tak wg Ss 1953| potomek p=ci m"skiej w stosunku do w=asnych rodzic[w, – syn bo/y – Jezuch Chrystus, – syn czystego =o/a – pochodz'cy z prawnie zawartego zwi'zku ma=/e<skiego, – syn marnotrawny, stracony syn – rozrzutny, – sirotny syn – sierota b"d'cy pod czyj'> opiek', – syn wybrany – syn przybrany, 2. w tekstach Biblii lub pozostaj'cych pod jej wp=ywem – cz=onek tej samej grupy ludzi uznawanej za wsp[lnot". staropol. synaczek, synek – syn. staropol. synowski – 1. w=a>ciwy synowi, cechuj'cy syna, 2. zwi'zany z synostwem. staropol. synow]y\ – dotycz'cy syna, zwi'zany z synem, pochodz'cy od syna. synagoga bud. /ydowska bo/nica. gr. synagoge ]zebranie, zgromadzenie\, =ac. synagoga ˘ starofranc. i >redniow. ang. sinagoge, ang. synagogue. staropol. w synagodze, s synagogy, to yest synagoga – 1. og[= wiernych, zgromadzenie wiernych, 2. u /yd[w – dom modlitwy, bo/nica.

synchroni-czny(zacja proces.

zachodz'cy w tym samym czasie wskutek celowego, zamierzonego dzia=ania. gr. synchronos ¯ syn` ]wsp[=, razem\ % chronos ]czas\, ang. synchron-ous(ize, ros. odnovremennost; †syndelin drewno drzewa sanda=owego, lignum Santali albi L. staropol. ca 1500 syndelin sandalum. †syndon tkan. cienki muslin. syndykat społ. zwi'zek zawodowy, zrzeszenie gospodarcze. gr. sindikos ]wsp[lnie wyst"puj'cy w s'dzie\ ¯ syn ]razem\ % dike ]sprawiedliwo>:\ ˘ >redniow. =ac. syndicatus ¯ sindicus ˘ franc.

sindicat, ang. syndicate.

yy

synod rel., zdarz.

sob[r, zjazd duchowie<stwa katol. i protest., o znaczeniu regionalnym. gr. synodos ]przybywamy razem\ ¯ syn % hodos ]droga\ ˘ =ac. synodus, starofranc. synode, anglosas. synoth, >redniow. ang. sinod, ang. synod. ros. sinod-sinod. synogarlica zool. ptak z rodziny go="bi, turkawka, Streptoplia turtur L. staropol. sinogardlica, sinogarlica, sinogarliczka – gatunek go="bia, turkawka, synomim jęz. wyraz bliskoznaczny. praw % da ]tak\ ˘ prawda. znaczn' liczb" synonim[w zawiera ˚s=owniczek, nr 700. z braku tam miejsca, synonimemi s' tak/e& starodawny ¯ stary % dawny; bardzo du/o, du/o lepiej ˘ wi"kszy ]lepszy\, z powodu synonimu& dobrze jest, ale mog=by by: lepiej ]dobrze ^ lepiej\ – nar[d utworzy= stopie< wy/szy& dobry ]w rzecz. waleczny\ ˘ lepszy ]wi"kszy\, mieszaj'c r[/ne znaczenia, a za narodem – akademicy polscy; nie dopatrzyli si" pomy=ki w por" i nie wyprowadzili znacze< na prost' drog"; tak musi zosta:, za p[{no na zmian", rzecz zbyt utrwalona w j"zyku. uczeni powinni kierowa: narodem, by: na jego czele – nie pod'/a: za nim, lecz tak jest w sprawach j"zykowych, i oto skutek – powsta= b='d, dzi> ju/ nie do usuni"cia. gr. synonymon ¯ syn ]razem\ % onyma ]imi", nazwa\, =ac. synonym-um(a, franc. synonyme, ang. synonym, ros. sinonim.

synopty-ka(czny ukazuj'cy og[lny widok, sum". gr. synoptikos ]obejmuj'cy okiem\ =ac. synopticus, ang. synoptic. synowa powin. /ona syna. ¯ syn. staropol. ze=w, z=ew. =ac. nurus, uxor filii, franc. belle-fille, niem. schwiegertochter, ang. daughter-in-law, ros. snoxa-snocha, nevestka-niewiestka. †synowbrat pokr. bratanek, synowiec, synowi", syn brata, ˚neti. =ac. nepos ˘ starofranc. i franc. le neveu, >redniow. ang. neve, neveu, ang. nephew, ros. pelmqnnik=.

†synowcow]y\ nale/'cy do synowca, bratanka.

†synowica pokr.

1. c[rka brata, bratanica, 2. ciotka. wg Ss 2011& ciotka. =ac. amita, starofranc. ante, aunte,

ang. aunt, ros. tëtka-tjotka.

†synowiec, synowi" pokr.

bratanek, syn brata. ˚neti. isl. nefi ]net, l.mn. neti\ ang. nephew, franc. le neveu, staroros. plemqnnik=-plemiannik. wo=., Ipat. ltps pod 6795 ]1287\& i

posem; posla M;stislav=. k= Lvovi. i k= s(y)novc[ svoemou tako reka. se 'e bra† moi.... Wo=., Ipat. ltps 6795& ]1287\

...drougyi mi brat; Lev=. a s(y)novec mi {r;i. wo=. posly s(y)novca svoego, 6796 ]pod 1288 r.\.

staropol. 1395 sinowecz, 1400 szynowecz, 1401 sinowczom – 1. syn brata, synowi", 2. wnuk, potomek, bliski krewny. syp(a:(ki ruch. 1. mia=(ki, 2. opad; ruch mia=u, >niegu, zbo/a, piasku. staropol. osu: – obsypa:. sypa: ]pada:\ – usypia:, u>pi: ]usn':\; s=owotw. pokr. sen, >nieg ]opad\; s=owotw. pokr. nasyp, wysypka. franc. semer, joncher, anglosas. streowian, streawian, strewian, pokr. niem. streuen, >redniow. ang. strawen, strewen, ang. strew, ros. seqt;-siejat, rassypat;, razbr-asyvat;/osit;. staropol. y sipali proch, sipyøc popyol na swe glowy, 1393 meli sipacz granicze – 1. rzuca:, obrzuca: czym> sypkim, popruszy: co> czym>, 2. tworzy:, wznosi:, formowa: co> przez narzucanie ziemi. staropol. do(na(ob(o(po(roz(u(

(w(wy(za•sypa:, su:. ~sypa: czas niedok.

drobnic", mia=, okruchy, >nieg, piasek, przemieszcza: przez warstw" powietrza, powoduj'c ich opadanie si=' grawitacji. tak i «la:» – koniecznie przez warstw" powietrza. wg mSjp 1969, sypa: 1. «rzuca: czym sypkim; nape=nia: co czym sypkim; powodowa: opadanie czego> sypkiego z g[ry na d[=» }“mas=o ma>lane”, J.D., poza tym, nie ma opadania do g[ry|, 2. «hojnie czym szafowa:», 3. pot. «sk=ada: obci'/aj'ce kogo zeznania; ujawnia: czyje tajemnice; zdradza: kogo». ros. sypat;(sq)-sypat(sja, ang. to strew, to pour, to scatter. za•sypa: – sypaniem zawali: co, szczeg. d[=, jam", b=oto na•sypa: – 1. pokry: co sypaniem, 2. wsypa: co do czego po•sypa: – pokry: sypaniem, na ^ po u•sypa: – sypkim materia=em, np. kopiec, drog" kwiatami

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

yy

prze•sypa: – z miejsca A do B ob•sypa: – dooko=a, piaskiem, obietnicami do•sypa: – doda: sypaniem od•sypa: – uj': sypkiego materia=u, np. zbo/a z worka w•sypa: – do >rodka; wsypa do poduszek wy•sypa: – na zewn'trz z•sypa: – sypki materia= zgromadzi: w jednym miejscu; zsyp roz•sypa: – w r[/ne strony

go, syrowa korzenia ˘ syrowy. †sysel wg Ss 1953& $ }znacz. nie-

spaln•ia(y. sen ˘ spa: ˘ sypia:. staropol. =o/nica. niem. schlafzimmer, franc. chambre a coucher, ang. bedroom, ros. spal;nq-spalnja.

system(atycznie(atyka

sypialn-ia(y bud.

†sypie< pojemn.

naczynie do przesypywania i przelewania, zw=aszcza do przelewania piwa. ¢syr, ser, sur woda ¯ niem. wasser ˘ kwas i liczne inne. ˚kwas, ser, sur. syr spoż. ser, ˚ser(watka, serzysko. staropol. syr, zyr, szyr, schir. =ac. caseus, franc. le fromage, ang. cheese, staroros. i wo=. 1289 syr=-syr.

syrena

1. mit. pi"knie >piewaj'ca nimfa, 2. techn. stra/acka, alarmowa, fabryczna kolejowa, okr"towa gr.-=ac. seiren, >redniow. ang. siren, seiren. ¢syrojadec zwierz, barbarzy<ca. staroros. syroqdec-syrojadec, ros. dikar, varvar-warwar.

†syrokomla 1. nazwa herbu, 2. maj"tno>: Firlej[w, ˚firl'g. syrop spoż. s=odka i g"sta ciecz. sirop zakrawa na koncepcj" sir, syr, sur ]kwa>ny\ % op]ose\. ˚ser, sur. zbie/no>: arabskiego szarab zdaje si" by: dzie=em przypadku w zderzeniu z syr, ser, sur ]kwas\ % op, i wymian' a/ tylu zg=osek, szczeg[lnie A ]szarab\ ˘ I ]sirop\ nie do przyj"cia, i gdy przewodzi «s=odki» charakter terminu, w arabskim «picie» dotyczy wch=aniania r[/nych napoj[w ustami. arab. szaraba ]pi:\ ˘ szarib ˘ >redniow. =ac. sirupuum, starofranc. sirop, >redniow. ang. sirupe, ang. sirup, ros. patoka, sirop. staropol. ca 1500 szyrop syropus ˘ syrop – s=odki nap[j leczniczy. †syrowy ˚surowy, staropol. YE, 1. >wie/y, nie uschni"ty, 2. nie poddany uprawie. staropol. 1426 drwa syrowa;

ramby syrowe drzewo; sirowymi; na syrowem korzeniu, z syrowe-

znane| jakie> bli/ej nieokre>lone zwierz" biblijne. ]w =aci<skim tek>cie, mamotrekty czeskie& camalion sysel, stellio sisel\ – zakrawa /e jest to wielb='d camel ¯ =ac. camelus ¯ gr. kamelos, lub jego bliski kuzyn, mo/e wielb='dzi", tj. m=ody wielb='d; m=ode, ss'ce, wi"c nie kastrowane jeszcze. stellio ¯ stallion ]ogier, niekastrowany samiec konia\. ustanowiony, lub zaaran/owany uk=ad element[w, tworz'cy ca=o>:, logicznie uporz'dkowany. gr. systema]tos\ ¯ synistanai ¯ syn % histanai ]u=o/y: razem\ =ac. systema, franc. systeme, ang. system, ros. sistema.

¢syta spoż.

woda pods=odzona miodem; mi[d w stanie ciek=ym, przegotowany. staroros. syta-syta, ros. razvarnoj med-razwarnoj mied.

syt(y(ny, syci: w[d ^ /yt]ko>:\ ˘ syt ]napojony, g=odny ¯ =od ^ woda\, spragniony ]/'dny pragi ^ jad=a, dzi> na opak& g=odny – /'dny jad=a, spragniony – /'dny wody\, gr. parasitos ˘ =ac. parasitus ˘ franc. i ang. para•site ˘ paso•/yt ]site ^ /yt, S?\ ˘ syt ˘ syty; yt, it ˘ anglosas. etan, >redniow. ang. eten, ang. eat } it |. staropol. sziczi, szyczy ˘ syty – nakarmiony i napojony do syto>ci }“mas=o ma>lane”, J.D.|, nie odczuwaj'cy g=odu i pragnienia. staropol. 1461(67 sythnoscz ˘ sytno>: – uczucie zaspokojenia g=odu i pragnienia. staropol. syto>: – stan braku g=odu i pragnienia. =ac. satietas; =ac. sat, satis ]wystarczaj'c-o(y\ ˘ satiare ]do pe=na\ ˘ satiatus ˘ ang. satiated, satiate, franc. apaiser, rassasier, ros. nasy]at;-snasyszczat ˘ nasytit;-nasytit, sytnyj-sytnyj ]franc. nourrissant; copieux, abondant\ ¯ syto-syto ]franc. a satiete\, sytyj-sytyj ]franc. rassasie\.

sytu-acja(acyjny(owa:(ny po=o/enie, zesp[= okoliczno>ci, og[= warunk[w. umiejscawia:, rozmieszcza:. =ac. situs ]miejsce\ ˘ situare; >redniow. =ac. situatio ˘ franc.-ang. situation, ros. mesto/raspolo-'enie. sz ¯ s, ss, st, t ]S, TZ\; ss, st, th ˘ sz, np.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

arab. habasz – Abissynia niem. wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >red-niow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\ niem. waschen; ang. water, niem. wasser ˘ `sz[w ¯ ss % [w ]woda\. =ac. ˘ starofranc. coster, >redniow. ang. costen, ang. cost – pol. koszt, >redniow. ang. sewen, ang. sew ]szy:\ – szewc, bo/ek Mokosz – Moko-t[w(body, Warszawa ¯ Wars % Sawa ]ss\, z b="dem, ale kto> o tej zamianie w[wczas wiedzia=, zda wa= sobie spraw", worth ˘ Warsz, Timothy ˘ Cimoszewicz, Kossak – Kozak, i wiele innych.

szab-er(owa:(ownik przyw=aszczanie rzeczy porzuconych, opuszczonych ]zwykle w okresie wojny\, zrabowane w ten spos[b. niem. schaben ]skroba:, g=adzi:, wyg=adza:\.

szabla broń.

rodzaj bia=ej broni o wygi"tej, jednosiecznej klindze. wo=. 1289 sablœ 1252 ¯ >redniow. g[rny niem. sabel ˘ franc. sabre ˘ ang. saber, sabre. ros. sablq-sablja }†sabla|. staropol. 1450 szabla, 1468 szabl' rani, 1471 schabla ˘ szabla – bro< r"czna o jednosiecznej ]wyj'tkowo obusiecznej\ g=owni, osadzonbek w r"koje>ciu, tak/e miecz. szablon(owy wz•[r(ornik, forma, kopia=. niem. schablone.

szach(y(ista(owa:(ownica poz społ.

1. monarcha w Iranie i innuch krajach muzu=ma<skiego Wschodu, 2. szachy – gra prowadzona na szachownicy przez dw[ch przeciwnik[w, 3. w grze w szachy, pozycja kr[la w kt[rej jest atakowany, musi ucieka:, 4. szachownica – tablica o 64 polach, na przemian czarnych i bia=ych. ang. chess ]szachy\, chessplayer ]szachista\, check ]szachowa:\, ang. chess-board ]szachownica\, ros. waxmaty ]szachy\,

waxmatovaq doska, wawmetnica ]szachownica\, waxmatnye figury ]figury\, waxmatist ]szachista\.

staropol. 1449 sach ˘ szach – 1. figura kr[l w grze w szachy, 2. gra w szachy. †szachowany kraciasty, malowany w krat" albo w pasy, r[/nokolorowy. ang. checquered, ros. klethatyj-kletczatyj. szachownica tablica o 64-ch kwad-


yy

ratach ]polach\ na przemian czarnych i bia=ych, s=u/'ca do gry w szachy i warcaby. franc. echiquier, niem. schachbrett, ang. chess-board, ros. waxmatnaq doska, wawehnica-szaszecznica. staropol. ca 1420 varcabnicza alea sachownicza scacina – 1. tablica o polach czarnych i bia=ych u=o/onych na przemian, s=u/'ca do gry w czachy, 2. w opisie herbu – tarcza maj'ca trzy pod=u/ne pola czarne i trzy bia=e. szachraj(stwo(ski osob., char. oszust(wo, szwindel. ¯ niem. schacherei.

†szachta 1. d[=, zag="bienie, z kt[rego wydobywana jest s[l, kamie<, lub kruszec, 2. zag="bienie w ziemi, jama, gr[b, 3. ust"p, kloaka, te/ gnojowisko. >redniow. =ac. quarreia ˘ ang. 1. quarry ]kamienio=om\, 2. pit, burrow; grave, ros. 1. kanenolomnq, 2. kop;-kop, qma-jama, mogila.

szac-owa:(unek(unkowa ocenia:, okre>la: warto>:, os'dza: wygl'd, post"pki. ¯ niem. schätzen. staropol. szacowa: – krytykowa:, s'dzi:, ocenia:. =ac. estimare ˘ estimatus ˘ franc. estimation, ang. estimate, ros. ocenka-ocenka, smeta-smieta. staropol. szacowa: – 1. okre>la: warto>: czego> ]najcz">ciej maj'tku, rzeczy martwych\ w pieni'dzach, podawa: cen" czego>, 2. dokonuj'c ogl"dzin – ocenia: rozmiary czego>, jako>: czego>, 3. szanowa:, powa/a:, czci: kogo>. staropol. szacowanie – ustalenie warto>ci, ceny czego>. staropol. szacunk ˘ ¢szacunek – 1. oszacowanie, okre>lenie warto>ci czego>, ustalenie ceny, 2. warto>: ustalona na podstawie oszacowania, wyznaczona cena, wyznaczone odszkodowanie. szac-unek(owny honor, powa/anie, docenianie, cze>:. ˚szacowa:, respekt.

†szadawy kolor.

siwy, szary, popielaty. =ac. cineraceus, franc. gris, anglosas. gr≤g pokr. niem. grau, >redniow. ang. grai, grei, ang. ]British-English\ grey, ]American-English\ gray; ashen, ros. seryj-seryj, sedoj-sedoj. staropol. ca 1500 schadavy griseus; schadava farb' raws color. †szadogrzywy o koniu – maj'cy

yy siw', szar' grzyw". ˚szady. staropol. 1485 schadogrzyvy. †szadopi[r zool., ptak. pelikan baba, Pelecanus onocrotalus L. gr. pelekan ˘ p[{no=ac. pelicanus, anglosas. i >redniow. ang. pellicane, ang. pelican, ros. pelikan-pelikan. staropol. 1472 sadopyor pellicanus.

†szady 1. siwy, pokryty siwizn', 2. szady kierz – pierwotnie nazwa jakich> zaro>li, krzak[w, mo/e w rodzaju jerzyn }niecelnie, J.D.|, tu ju/ chyba terenowa nazwa w=asna }˚komentarz poni/ej|, 3. opalony, >niady. tak wg Ss 1953, trzy znaczenia. staropol. 1397 ...circa rubum

canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz, jest – nawyra{niej – ogrodow' ]sadi – sadow'\ czere>ni' o czerwonych owocach ¯ niem. kirsche, tak i 1375 szada yablon ]sadowa\. zamieszanie& czere>nia  wi>nia ˚czere>nia. dzika, ptasia “cherry” – czere>nia, sadowa czere>nia “cherry” – wi>nia; wi>nia mo/e by: niskim drzewem, krzakiem, o niej “szadowe” cytaty. †szadziec bot. sadziec konopiasty, Eupatorium cannabinum L. staropol. 1437 schadzecz eupatorium, policaria maior, XV w. empatorium id est szyadzecz. †szadzie: ¯ szady ]siwy, szary\; stawa: si" siwym, siwie:. staropol. szadzina – siwizna ]jako oznaka podesz=ego wieku\ staropol. szadziwo>: – siwizna, siwy w=os ]jako oznaka podesz=ego wieku\.

szad{ meteor.

szron, oki>:, osad lodowy o szorstkiej powierzchni. ¯ sad ¯ =ac. sedimentum ¯

sedere. szafa mebel.

drewniany mebel na ubrania, zawieraj'cy p[=ki, wieszaki, zamykany drzwiami.

†szafarz poz społ.

w dawnej Polsce urz"dnik 1. zajmuj'cy si" dochodami z podatk[w, 2. urz"dnik gospodarki miejskiej, klucznik, w=odarz, rz'dca, administrator. >redniow. g[rny niem. schaffaere. staropol. szapharz, 1437 szafarz

iconomus; szapharza szwego, szaffarzow ˘ szafarz –

1. ten, kto zarz'dza domem, maj"tno>ci', zarz'dca, w=odarz, 2. ten, kto czym> dysponuje, kto co> rozdziela, rozdaje, rozdawca, 3. kramarz, kupiec. staropol. szafowa: –

1. zarz'dza: maj'tkiem, w=odarzy:, 2. s=u/y:, us=ugiwa:, 3. rozdziela:, udziela:, rozdawa:. staropol. szafowanie – 1. zarz'dzanie, 2. rozdzielanie, rozdawanie, 3. u/ywanie, korzystanie. †szafer pomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu szafranu, s=u/'cy g=[wnie jako przyprawa. staropol. ca 1500 szaffer crocus. szafir(owy juboler., kolor. kamie< szlachetny barwy niebieskiej. sem.-hebr. sappir, gr. sappheiros, =ac. sapphirus, starofranc. i >redniow. ang. saphir ang. sapphire, ros. safir. staropol. 1472 zaphir safirus, 1476 schaphir, flavei coloris – kamie< szlachetny o barwie b="kitnej, odmiana korundu. staropol. zafirowy – szafirowy, przypominaj'cy kolorem szafir.

szaflik pojemn.

naczynie o okr'g=ym dnie, zwykle drewniane, maj'ce dwa uchwyty, u/ywane w gospodarstwie wiejskim i murarstwie. niem. schaffel ]naczynie, beczka\. staropol. 1471 schafliky, schafflyk, 1495 schaflig, 1500 za schavliki – 1. drewniane naczynie kuchenne lub gospodarcze, rodzaj cebrzyka, 2. rodzaj miednicy.

szafot konstr.

rusztowanie, podwy/szenie na kt[rym dokonuje si" egzekucji skaza<ca. starofranc. chafaud ˘ niem. schaffot. szafowa: rozrzutnym by:, hojnym. niem. schaffen ]porz'dkowa:, dostarcza:\. szafran gatunek ro>liny; 1. krokus, 2. ciemnopomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu stosowany w lecznictwie jako przyprawa, oraz do barwienia na /[=to. ros. safran, ang. saffron ¯ staroang. saffran ¯ starofranc. safran ¯ >redniow. =ac. safranum, ¯ arab. za’faran. staropol. 1417 bral zafranu, 1419 szaffran, ca 1465 szeffran, 1471 sschaffran ˘ szafran, szefran, zafran, szafer – 1. pomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu szafranu, s=u/'cy g=[wnie jako przyprawa, ˚szafer, 2. bot. ogrodny, polny, polski szafran, polski zafran, szafran swojski – krokosz barwierski, Carthamus tinctorius L. staropol. szafranny – zwi'zany z szafranem. †szafian, safian sakwa po turecku.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

¢szag obce, ruch.

1. skok do przodu, 2. taneczny krok. ang. shag, ros. wagat;.

szajba techn.

okr'g=a p=ytka metalowa z otworem, podk=adana pod g=[wk" >ruby, nakr"tki. niem. scheibe ]kr'/ek, tarcza\. szajka społ. gang. szakal zool., anim., zwierz. ssak drapie/ny z rodziny ps[w. perski. szagal, tur. szakal, szaqal, franc. chacal, ang. jackal, ros. wakal. †szak=ak bot. szak=ak pospolity, Rhamnus cathartica L. staropol. 1472 saklak cerasus canis; saklak alpanus ˘ szak=ak.

†szako/, wszako/ jęz.

jednak, zaiste, przecie/, wszak/e. ang. but, yet, still; however, nevertheless, after all, for all that, ros. odnako> vsëtaki> ne smotrq

na to, tem ne menee> v konce koncov> vsë taki> kakim by to obrazom ni.

szal(ik odzież.

owijak na g=ow" i ramiona, noszony g=[wnie przez kobiety. szul, szal, /al ]tul\ ˘ koszula ]do otulania; ko ^ do\, szal(ik ^ tul(ik, sz  / ˘ sza=, /al ˘ nieotulony /al ˘ nazwisko Tulik ]dosł. Szalik\. pers. szal, via Urdu – j. muzu=man[w w Indiach ¯ pers. urdu ]ob[z\, tur. ordu ˘ orda, horda; pochodzi z Hindustanu, lecz pisany arabskimi literami, znakami. niem. umschlagetuch ]ra<tuch\, franc. le chale, ang. shawl, wrap, ros. wal;-szal. szala wieszak u wagi symetrycznie umieszczony. ¯ niem. schale ]=upina, skorupa\. starnord. skal, >redniow. ang. i ang. scale, ros. hawa vesov-czasza wiesow. staropol. ca 1500 schal', 1495 schalye ˘ szala – 1. okr'g=a taca lub miska, 2. szale – waga szalkowa. =ac. 1. lanx, 2. libra lancibus instructa. szalbier-z(stwo osob. oszust(wo, szachraj, kr"tacz, matacz. niem. salbader ]gadu=a\ i quacksalber ]konowa=, szarlatan\.

szalej bot.

truj'ce ziele, cykuta, ro>lina z rodziny baldaszkowatych, o bia=ych kwiatach i pierzastych li>ciach. staropol. szelej. szalej bot. lulek czarny, Hyoscyamus niger L. staropol. ca 1500 scheley, byelon ˘ szelej.

yy szal-eniec(ony(enie(e:(ej( (e<stwo(e<czy ˚sza=. ang. madman; madness, folly; furry, frenzy, ros. sumawedwij-sumaszedszij ¯ s-s ]z\ % uma-uma % wedwij. ]dosł. odszed= od zmys=[w – “uma”, rozumu, czyli postrada= zmys=y\. staropol. szale:, szele: – traci: rozum, nierozs'dnie, nierozwa/nie post"powa:. =ac. desipere, furere. staropol. szalenica – ta co zachowuje si" g=upio, nierozs'dnie. staropol. szalenie – nierozwa/nie, g=upio. staropol. szaleniec – g=upiec, nierozs'dnie post"puj'cy. staropol. szale<stwo, szalono>:, szaleno>: – brak rozumu, brak rozs'dku, g=upota. staropol. szalony, szaleny – pozbawiony rozumu, nierozs'dny. szalet prosta ubikacja publiczna. franc. chalet.

†szali: 1. mani:, oszukiwa:, 2. pozbawia: rozumu, przyprawia: o szale<stwo. ang. to swindle; driving crazy, ros. obman-yvat;/ut;. szal-owa:(unek warstwa desek pokrywaj'ca >ciany wn"trz budowli. niem. ]be\schalen. szalupa mors. =[d{ okr"towa. franc. chaloupe ]=upina orzecha\, ang. challop. szalwark ekon. pa<szczyzna, roboty publiczne. niem. scharwerk; schar ]gromada, zast"p\.

sza=(owy psych.

ostre zaburzenie zmys=[w, furia, pokr. /al z odchodzeniem od zmys=[w. Sz?, L+, ˚szaleniec. nieotulony /al ˘ szal  sza= ˘ nazwisko Tulik ]dosł. Szalik\. sza=as bud. tymczasowe schronienie z ga="zi, chrustu, trawy, o r[/nym kszta=cie. tur. sa=asz ]stragan z owocami\ ˘ w"g. szallas, ros. walaw, ˚szater. staropol. 1471 szalasch – prymitywny domek, buda, namiot.

sza=wia bot.

gat. ro>liny, napar z niej ma w=a>ciwo>ci przeciwzapalne, dezynfekuj'ce. =ac. salvia ]lecz'ca\ ¯ salvus ]zdrowy\. staropol. sza=wija, sze=wija – 1. sza=wija, sza=wija ogrodna, ogrodowa – sza=wia lekarska, Salivia officinalis L., 2. p=onna, polska sza=wija, polna sza=wija, sze=wija, sze=wija polna, sza=wija polska, >wierzepia – sza=-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wia ='kowa, Saliva pratensis L. staropol. sza=win, sza=wijowy – z sza=wi' zwi'zany.

szaman kult.

kap=an, czarownik, znachor u pierwotnych lud[w, po>rednicz'cy pomi"dzy nimi a duchami. tunguskie ¯ >rednioindyjskiego. samana ¯ sanskr.

szambelan poz społ.

urz"dnik na dworze francuskim, pol. podkomorzy. starofranc. chamberlan, chamberlenc ˘ franc. chambellan; >redniow. ang. chamberling, chamberlein ˘ ang. chamberlain, wo=. 1289 dvorskyi ]zarz'dca dworu i wojewoda\, ros. kamerger. szambo przelewowe do=y gnilne, najprostszy typ osadnika. Francuz Chambeau.

†szamburza, szymborza, samborza, zamborza bud.

wie/a obronna nad bram' wjazdow'.

†szamoci: proces. psu:, niszczy:. =ac. destruere, delere, ang. ]uszkadza:\ to damage, ]niszczy:\ destroy, ros. portit;-portit, unihto'at;-uniczto/at.

staropol. 1466 destruit schamoczy. szamot glina ogniotrwa=a, wypalana w wysokiej temperaturze. niem. schamotte. szamot(a: ]si"\ u/y•:(cie si=y. b[jka, zmaganie, targa:, szarpa:, szamota: w sieci. mot od pl'tania, motania ˘ motek.

szampa-n(<ski spoż.

gat. wina gronowego, musuj'cego. franc. champagne ¯ Champagne, prowincji w p=n.-wsch. Francji. †szampierz rywal, wsp[=zawodnik, wsp[=zalotnik. =ac. rivalis, franc. i ang. rival, ros. sopernik, konkurent.

szampon kosm.

specjalny >rodek do mycia g=owy. hind. szampo tryb rozkazuj'cy od szampna ˘ ang. shampoo ˘ pol.

szaniec pokr. okop(anie w formie rowu.

szanow-a:(ny osob.

mie: szacunek ]^ docenia:\, powa/a:, uznawa:. czcigodny, dostojny. staropol. szanowa:, szonowa: – 1. czci:, powa/a:, mi=owa:, 2. ochrania:. =ac. 1. colere, amare, 2. tegere, defendere, ang. 1. having respect, 2. to protect, ros. 1. htit;-cztit, uva'at;, 2. za]i]at;-zaszcziszczat.


yy

szansa mo/liwo>: zdarzenia si". starofranc. cheance, >redniow. ang. chance, chaunce franc.-ang. chance ros. sluhaj.

†szanta, sza<ta bot.

1. szanta zwyczajna, Marubium vulgare L., 2. kamienna szanta – macierzyca czarna, Ballota nigra L. 3. psia szanta – czy>ciec prosty, Stachys recta L. 1419 szanta marrubium album, 1437 schanta urtica mortua, 1460 kamyenna zantha, 1472 psya schannta.

szanta/(owa:(ysta osob.

wymus pod gro{b' wyjawienia.

†sza<cowa: si" podkopywa: si", podkrada: si". ang. stealth approach, ros. potixon;ku, taikom podxodit;. †szapka rel. infu=a biskupia. staropol. 1457 grissedo vlg. szari, 1466 coloris schary, 1475 schari, ca 1455 szary.

szar/-a(owa: wojsk.

ostry atak, natarcie, atak(owa: z maksimum si=y i pr"dko>ci'. starofranc. chargier, carchier, franc. charge. ang. charge(n.

szaser

1. wojsk. strzelec pieszy, p[{niej tak/e konny w armi Ksi"stwa Warszawskiego ¯ franc. chasseur ]strzelec\, 2. >cigacz ¯ ang. chaser ¯ chase ]pogo<, po>cig, polowanie\.

szasta: 1. intensywnie brudzi:; zab=oci:, pokr. szarga:, 2. trwoni:, wydawa: nieogl"dnie, przepuszcza: co ]pieni'dze\.

szasz=yk spoż.

jad=o z plasterk[w baraniny prze=o/onych s=onin' i cebul', pieczonych na ro/nie. tur. szaszlik ˘ ros. wawlyk.

szat-a(nia(niarz(ny odzież.

odzienie, ubi[r, str[j; wygl'd zewn"trzny, wierzchnia pow=oka. =ac. vestis, niem. kleidung, anzug, franc. le vetement, anglosas. clathas ˘ >redniow. ang. clathes, clothes ˘ ang. clothes, ros. ode'da-odie/da, plat;e. staropol. 1421 szath ]szat\, 1434 szat, 1443 schathy ˘ szata – odzienie, odzie/.

szata-n(<ski rel.

1. diabe=, czart, lucyfer, bies, demon, basur – urojone uosobienie wszelkiego z=a maj'cego kierowa: lud{mi swym podszeptem, wi"c na niego zwalana

yy jest odpowiedzialno>: za swe z=e czyny, post"pki. ˚diabe=. Dogmat wiary chrze>cija<skiej, tak i anio=owie, niebo i piek=o, i galeria bog[w w formie egipskiej piramidy& • na szczycie& B[g-Ojciec, syn bo/y – Jezus Chrystus, Duch Íwi"ty, tzw. Tr[jca ]Jezus Chr. do='czony, do Niceo-Konstantynopolskiego Kredo, w wieki p[{niej, ˚filioque\, • poni/ej& matka Jezusa – Maria, i przybrany ojciec – >w. J[zef, oraz 12-tu aposto=[w – mniej >wi"tych, • u podstawy& setki r[/nych >wi"tych. Mity greckie w nowszym, usprawnionym wydaniu, zebrane i spisane przez pederast[w, w Konstantynopolu, ok. 320 A.D., w formie ˚Biblii – Nowy Testament, a Stary Testament t=umaczeniem z j"zyka hebrajskiego tw[rczo>ci zwanej Pismami, /ydowskiej sekty pederast[w, tam diab=y i anio=owie, 2. bot. Boletus satanas, grzyb kapeluszowy z rodziny borowikowatych, silnie truj'cy. hebr. satan ]wr[g, przeciwnik\ ¯ satan ]by: przeciwnym, spiskowa:\, SSz. chorw. sotona raguz. sotona, sotonna bosn. sotona, tur. saitan, ang. Satan, OA s=aw. sotona, ros. hort, satana. staropol. schatan, sz'tanye ]szatanie\, czarnoxy'snyk albo dyabel

albo schatan, lucypher albo satan, vverzyl sathanovy, przekl'temv satanovy ˘ szatan – czart, diabe=, z=y duch. staropol. szatanowy – zwi'zany z szatanem, pochodz'cy od szatana. staropol. szata<ski – maj'cy zwi'zek z szatanem, diabelski, z szatan[w sk=adaj'cy si".

¢szat-er(ra namiot, sza=as; ob[z, tabor cyga<ski. tur. szatyr, w"g. sator, ros. watër, watra. szatkow-a:(nica ci': na drobne kawa=ki, drobno kraja:, sieka: jarzyny. ¢szatrapa staropers., poz społ. szathrapavan ]chroni'cy l'd\, ˚satrapa.

szatyn kolor.

ciemny, kasztanowaty kolor w=os[w.

†Szawe= Pawe=. †szawiany maj'cy swobod" ruch[w, swobodny, nieskr"powany. =ac. liber, solutus, ang. easy, ros. svobodnyj-swobodnyj, neprinu'dënnyj. †szawina bot., drzew. gatunek ja=owca, Iuniperus sabina L. =ac. juniperus, franc. le genevrier, genievre, ang. Iuniperus subsect ¯ =ac., staroros. mo''evel;nik=.

staropol. 1419 schawyna sauina, 1472 schawina sauina, ca 1500 schawyna savenam. †szcie lub >cie }sz ^ >| ˚>cie. SzCz ¯ ST i SK, TCK np. niem. most ˘ pol. moszcz. ¢szcz woda, kokrz, wilgo:. tak i szereg innych zg=osek wod" oznaczaj'cych& ark, kra, is, da, to, w liczbie ok. 50, ˚woda nr 494. szczaw, deszcz ]ros. do/d; dwa/dyj ^ dwukrotn•y(ie, ang. twice\, szczeka: ]ang. to bark ¯ ark ^ woda\, most i sok, niem. most ˘ moszcz, szcza: ]siusia:, mocz oddawa:\, rz. Szczireka w rejonie Lwowa, Szczara, pustynia i puszcza ]1. odludzie, 2. bezwodzie\ ¯ pust, i inne. szcza: wulg. oddawa: mocz. ¯ szczy ¯ `szczi ]`krotnie\ ¯ krok. szczi ^ /dy ˘ deszcz ^ do/d ˘ wulg. szcza:, odla: si" ]wysiusia:\, i deszcz leje jak z cebra, ˚deszcz; tak/e szcza ]kwas ¯ niem. wasser ^ mokrz\, ˚szczaw ] ¯ kwa>ny\. =ac. urina ]mocz\ ˘ urinare ˘ urinatus ˘ ang. urinate, micturate, franc. uriner, faire de l’eau, niem. urinieren, ros. mohit;sq-moczitsja. staropol. ca 1500 szczacz mingere;

vrinare mokrzycz vel sczacz, pukacz – szcza:. staropol. szczak madula ˘ szczak – nocnik. =ac. matella, franc. pot de chambre, ang. chamber-pot, ros. nohnoj gorwok.

†szczalbatka, szczelbatka anat.

]w przek=adzie nazwy g[ry\ czaszka. ¯ ang. skull }skal|, SzCz ¯ SK. s=owotw. pokr. piszczel. =ac. calva, franc. crane; tete de mort, skand., norw. dial. skol, skul ]skorupa, np. jajka, orzecha\ ˘ >redniow. ang. scolle ˘ ang. skull, ros. herep-czerep. szczapa =upek, du/y wi[r smolny do ognia. ¯ szcze ]¢drob\, ˚szcze. ang. splint, chip, ros. ]epka-szczepka, oskolok, oblomok-oblomok, zanoza. staropol. 1437 szczepa lingus ˘ szczepa – kawa=ek drewna od=upany z kloca. szczaw bot. rodzaj ro>liny ='kowej ˘ zupa szczawiowa, kwa>na. s=owotw. pokr. staw. ˚sztura polna. staroniem. wy/yn i anglosas sur ]kwa>ny, kis=y\, pokr. niem. sauer ˘ starofranc. surele ˘ >redniow. ang. sorel ˘ ang. sorrel, ros. ]avel;-szczawel. staropol. 1419 schaw acedula,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

1419 ayzon, acedula sczaw, 1437 sczaw acetosa ˘ szczaw – 1. szczaw, szczaw swojski – szczaw zwyczajny i szczaw polny, Rumex acetosa L. et Rumex acetosella L., 2. kobyli, ko<ski szczaw, szczaw ko<ski, ko<ski szczawik – szczaw t"polistny, Rumex obtusifolius L., 3. szczaw, zaj"czy szczaw, szczawik, szczewik – szczawik zaj"czy, Oxalis acetosella L. szczaw-a(ian wody mineralne o du/ej zawarto>ci dwutlenku w"gla; sole kwasu szczawiowego.

†szczawka med.

choroba koni i byd=a polegaj'ca na cz"stym oddawaniu moczu.

†szcz'br, cz'br, c'br bot. Satureia hortensis, cz'br.

szcz't-ek(kowy ostatek, resztka, skrawek, co> wychodz'cego z u/ycia, omal zanik=ego, mo/e te/ by: znikoma, systematycznie zmniejszaj'ca si", rozpraszaj'ca si", znikaj'ca z pola widzenia, ilo>:, liczba. J"zykowe szcz'tki& • w Litwie, ga="zi Ormiano-Grek[w& - Po` w nazwach miejscowo>ci le/'cych nad rzekami, ¯ gr. potami, - `gala ˘ pol. `go=a, w nazwach grod[w z okolicznymi ziemiami, ¯ gr. gaia ]ziemia\, - `as w nazwiskach, ¯ gr., jak Leonidas, Pitagoras. - resztki sanskrytu w j. litewskim. • w j. staropolskim, po s'siedztwie ze staro/ytnymi Persami& - mitra ]nakrycie g=owy\, - sarmata ¯ Sarmacja, - grzyb ¯ Agaria, - Ostrowski ¯ ostr ]wsch[d\. w j"zyku polskim, g ^ do, zapewne od k ^ do, KG, s=[w z u/yciem g ^ do tak ma=o, /e s' zaledwie szcz'tkami, wi"cej ˚]litera\ G. • w Niemczech, plemi" historycznie z Bliskiego Wschodu, w pierwszych wiekach po Chrystusie przesuwaj'ce si" przez rejon gr. Konstantynopola, do uj>cia Dunaju, i st'd w g[r" rzeki ]Wulfilas przet=umaczy= w[wczas Bibli" na j. gotycki, w stanie w kt[rym w[wczas by=a – fragmentarycznym w zestawieniu z tre>ci' dzisiejszej\& - rz. Rhein ¯ gr. rhei, - botm ]>redniow. ang. botom ˘ ang. bottom ^ dno\ ¯ potami, PB, - Teuton ¯ gr. autochthon ]ziomek\, r[/ny od Theuton ]zew, wezwanie Boga\ ¯ gr. theos % tonos, nieme S. Historyczne pochodzenie plemion& • nadba=tyckie ]Litwa, +otwa, Prusy\ – Ormiano-Grecy, z Kaukazu, • s=awia<skie – znad M. Chwaliskiego, • germa<skie – z Bliskiego Wschodu, ka/da grupa j"zykowa z r[/nych stron wywodz'ca si", st'd silne r[/-

yy nice j"zykowe mi"dzy nimi, i skutek gdy okupowane, jedne przez drugich ˚okupacja. =ac. re` % manere ]sta:\ ˘ remanere, starofranc. remaindre, remanoir, ang. remain ]pozostawa:\, ros. ostavat;sq-ostawatsja, ostat;sq-ostatsja, prebyvat;-przebywat. starofranc. remaindre ˘ starofranc. remenant, remenaunt ˘ >redniow. ang. remenant, remanent, ang. remnant, ros. ostatok-ostatok, ostal;naq hast;-ostalnaja czast, kusohek-kusoczek. staropol. szczanthky ]szcz'tki\ – potomek, potom•stwo(kowie. =ac. nepos, niem. sproÆ, =ac. descendens ˘ franc. i ang. descendant, staroros. potomok=-potomok. szczka: fizjolog. chrz'ka:. ˚szcze. szczka: ˘ szczkn': ]chrz'kn':\, s=owotw. koncepcji 002.A. szcze ¯ ste ]¢drob\, drobn•y(ica. szczerba, szczelina ]lina ^ p=yn\, szczelny, szczeka:, jeszcze, szczeg[=, szczery, szczebel, szczecina, szczep, szczepka, szczepionka, szczodrob, Szczepan, Bartoszcze. wsp[lne z ang. step ]krok\, niem. steppen ]stebnowa:\, i innymi. szczebel ka/dy poprzeczny dr'/ek, listwa, pr"t drabiny, bariery, por"czy; w przen. stopie< hierarchii spo=ecznej, naukowej, towarzyskiej, stadium, faza. ¯ szcze ]drobn•y(a(e\ % bel]ka\. drabina  drobina, drobnica, drab ]wysoki\, `ina ]nie\. staropol. 1463 sczebl scala ˘ szczebl – poprzeczne drewno w drabinie. niem. ]leiter\sprosse, anglosas. hrung ˘ >redniow. ang. rong ˘ ang. rung, ros. stupen;ka (u lestnicy).

szczebiot(a: dźwięk.

¯ szcze ]drobny\; “pieszczotliwy” g=os ma=ych ptak[w, zw=aszcza wiosn' – g=os oznaczaj'cy terytorium danego osobnika i jego zalety. s=owotw. pokr. >wiergot. niem. gezwitscher ]szczebiot\, zwitschern ]szczebiota:\, franc. gazouillement, gazouiller, >redniow. ang. twiteren, chirpen ¯ chirken, ang. twitter, chirping, ros. ]ebet/anie-szczebiet(anie, hirika-n;e/t;-czirika-nie(t. staropol. 1462 sczebyecz'cz garriendo, ca 1500 szczebyothano de garritu ˘ szczebiota: – 1. o ptakach – wydawa: urywane, piskliwe g=osy, >wiergota:, 2. obmawia:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. szczebietanie ]szczebiotanie\ – >wiergota:. †szczebruch naczynia, sprz"ty domowe& garnki, talerze, no/e. ¯ szcze ]drobne\ % bruch ]pojemnik; miech; tu=[w\ ˘ brzuch, s=owotw. pokr. brzech ]trzonek\ ˘ brzechwa ]trzon strza=y\, brzuch, wulg. rucha: ]“brzuchowa:”\, /uchwa ]$#\. wg Ss 1953& =ac. vasa suppellex, wg mnie& =ac. utensilis ˘ starofranc. utensile, >redniow. ang. utensele, ang. utensil(s, ros. posuda-posuda, utvar;. staropol. 1423 szczebrzuch, 1426 utensilia vero domorum albo sczebruch ˘ szczebruch. Szczebrzeszyn dosł. garncarze, wyrobnicy garnk[w; ¯ szcze` ]zdrobn.\ % bruch ]garnek\ % `yn. Jan Wiktor Lesman 1898–1966, ps. Jan Brzechwa – Chrz'szcz& W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie I Szczebrzeszyn z tego słynie. Wół go pyta: ”Panie chrząszczu, Po co pan tak brzęczy w gąszczu?” ”Jak to – po co? To jest praca, Każda praca się opłaca.” ”A cóż za to Pan dostaje?” ”Też pytanie! Wszystkie gaje, Wszystkie trzciny po wsze czasy, Łąki, pola oraz lasy, Nawet rzeczki, nawet zdroje, Wszystko to jest właśnie moje!” w Szczebrzeszynie chrz'szcz brzmi w trzcinie, wyj'tkowo trudny zestaw s=[w po to, by dzieci :wiczy=y j"zyk polski ]podobnie w j. angielskim\; jak kto> jest w stanie wym[wi: je bezb="dnie – reszta j"zyka jest ju/ du/o =atwiejsza. od czego «Szczebrzeszyn» pochodzi – zapomniano, bo w Szczebrzeszynie postawiono olbrzymi model chrz'szcza, w centralnej cz">ci miasta... tyle z prawdy jest pochodzeniu nazwy miasta... turystyka, krajoznawstwo. =ac. lagunculam figuli, franc. potier, >redniow. ang. pottare ]garncarz\, ang. potters ]pl.\ ¯ pot ]garnek\, ros. gonhary-gonczary, gorwehniki-gorszeczniki. †szczecca oszczerca, potwarca; koncepcji 002.C.c ]dodawane d{wi"ki\. Ss 1953 jako szczekacz – $, k=amca. =ac. calumnia ˘ calumniari ]rzuca: potwarz, oszczerstwo\ ˘ calumniatus ˘ franc. calomniateur ]oszczerca\, ang. caluminator, slanderer, ros. klevetnik-klewetnik. staropol. 1398 sczeczcza ]pro sczecacza\... super dictum Volwram de difamia sua. =ac. difamia...; infamis ˘ infamia ˘


yy

franc. infamie ˘ ang. infamy ]nies=awa, znies=awienie, nikczenmno>:, ha<ba\, ros. postydnost;-postydnost.

szczecina anat.

sztywne w=osy >wini lub dzika. ¯ szcze, szczo ]drobny\, pokr. szczotka. =ac. capillus durus, pilus, villus, anglosas. bryst ˘ >redniow. ang. brustle, bristele ˘ ang. bristle, ros. ]etina-szczetina. staropol. ca 1500 sczeczyna seta – 1. twardy w=os, sier>:, 2. bot. prawdop. szczyr roczny, Mercurialis annua L. †szcze: polna szcze: – bot. szcze: pospolita, Dipsacus silvestris Mill. staropol. 1485 polna szcecz vigra pastoris. †szczegielny sam jeden, samotny. ang. alone ¯ all ]wszystko\ % one ]jeden, jedno\, ros. odin-odin, odinokij. staropol. ca 1455 szczegelny solitarius, solitarius sczegelni. szczeg[-=(owy(lnie drobiazg, drobnostka; odwrotno>ci' og[=. ¯ szcze, drobny ˘ ¢szczeg ]sam, w pojedynk"; osoba\ ˘ szczeg[lnie ]osobliwie\, po•szczeg[lny  po•jedy<czy, koncepcji 002.A. ang. detail; in detail, peculiar, particular, ros. podrobnost;-podrobnost ¯ po` % drobnost.

szczek(a: dźwięk.

g=os wydawany przez psa, lisa, szakala. ¯ szcze ]drobny, bez zwi'zku ze szcz"k(a  st"k(a:\. =ac. latrare, niem. bellen, gebell, gebelfer, franc. aboiement, staronord. i anglosas. berkja ˘ >redniow. ang. beorken ˘ ang. bark, ros. laj/at;-=aj(at. s=owotw. pokr. =oj ˘ z=oj ]z=y\, OA. staropol. ca 1500 sczekacz – 1. wydawa: g=os w=a>ciwy psu, 2. w przeno>ni – k=ama:, obmawia:. staropol. szczekanie – g=os wydawany przez psa. staropol. szczekarka – k=amczucha. staropol. szczekarz ]po\dawa: szczekarze – nazywa: k=amc'. Niecelnie w Ss 1953 ˚szczecca ]oszczerca\ jako szczekacz ]$\. ~szczeka: czas niedok. o psie, lisie, szakalu – wydawa: g=os im w=a>ciwy, seri' d{wi"k[w kr[tko trwaj'cych; ¯ szcze ]drobny\; w przen. obmawia:, oczernia: kogo, szkalowa:. ros. laqt;-=ajat, ang. to bark. za•szczeka: – czas dok., kr[tko po•szczeka: – przez chwil" ob•szczeka: – dooko=a wy•szczeka: si" – do woli

†szczektanie dźwięk.

yy

zgrzytanie.˚szczka:. >redniow. ang. gnasten, gnaisten, ang. gnash ˘ gnashing, ros. skre'etanie (zubami). szczelina w'ski pod=u/ny otw[r w czym, p"kni"cie, szpara, rysa, rozpadlina. ¯ szcze ]drobny, ¢drob\. s=owotw. pokr. szczelny, lecz nie pszczeli ¯ pszczo=a ¯ psz ]s=[d\. ang. cleft, crevice, chink, fissure, ros. passelina-rassielina, wel;. szczelina w lodowcu lub p"kni"cie tamy pod=u/nej, usytuowanej wzd=u/ brzegu rzeki& ang. crevasse, ros. tre]ina v lednike-treszczina w lednikie. szczelny nie przepuszczaj'cy powierza, bez szczelin, szpar; hermetyczny. s=owotw. pokr. pustelnik ]hermit\, stel ˘ szczel, ST ˘ SzCz; hermite, ermite  hermetic, i szczelina. gr. Hermes ]trismegistos\ ˘ =ac. hermes ˘ p[{no=ac. hermeticus ˘ ang. hermetic, airtight, ros. germetiheskij. szczeni-ak("("cy anim., zwierz. m=ode psa, wilka, lisa. ¯ szcze ]dr[b\. =ac. catulus, franc. jeune chien, anglosas. hwelp, niem. welf, >redniow. ang. whelp ¯ hwelp, ang. whelp, cub, ros. ]enok-szczenok. staropol. szczenyecz ˘ szczeniec – szczeni". staropol. szczeni" – m=ode psa i innych zwierz't z rodziny ps[w. szczep(i:(ionka ¯ szcze ]drobny\. st ˘ szcz, szczep ¯ step ]ang. krok\, anglosas. stepe, >redniow. ang. steppe; szczepi: – rozradza:; 1. uszlachetnia: dzikie drzewka owocowe, st'd szczepka, 2. podawa: dawk" leku strzykawk', st'd szczepionka. ang. ]ogrodn. drzewko\ graft, shoot, ]med.\ vaccinate ]szczepi:\, ros. privivok, herenok, ]med.\ privivat;-priwiwat. staropol. szczepicz – ten co szczepi drzewa. staropol. szczepi: – sadzi:, tak/e uszlachetnia: drzewa owocowe przez przeniesienie ga='zki ro>liny szlachetnej na ro>lin" nieszlachetn', staropol. szczepie – drzewka uszlachetnione szczepieniem, sad. staropol. szczepienie – drzewo, krzew. staropol. szczepny – daj'cy si" z =atwo>ci' szczepi:. staropol. szczepowy – zaszczepiony, uszlachetniony szczepieniem. staropol. 1394 i 1397 sczepi; sczep ˘ szczep – drzewko po szczepieniu, drzewko

uszlachetnione szczepieniem. wg Ss 2011, staropol. szczep – odro>l, ga='zka, krzew, drzewko. staropol. na(od(u(w•szczepi:,

wszczepia:. ~szczepi: czas niedok.

1. uszlachetnia: drzewka przez przeniesienie ga='zki ]zraza ¯ zraz\ ro>liny szlachetnej, na ro>lin" uszlachetnian' ]dziczk"\, 2. med. wprowadza: do ustroju ludzkiego albo zwierz"cego zabite lub os=abione drobnoustroje chorobotw[rcze lub ich toksyny, powoduj'ce powstawanie przeciwcia=. ros. 1. privivat; (derev;q), 2. ]med.\ privivat; ospu, ang. 1. ]drzewko\ to graft, 2. ]med.\ to vaccinate. za•szczepi: – czas dok. prze•szczepi: – z jednego na drugie; przeszczep od•szczepi: – od='czy:; odszczepieniec w•szczepi: – do >rodka roz•szczepi: – w r[/nych miejscach †szczepa: rozr'bywa:, =upa:. ¯ szcze ]¢drob, drobi:, drobiazg\. =ac. findere, scindere, ang. asunder, split, ros. poroznqt;-poroz<jat.

†szczepanie sumienia wyrzuty sumienia. ang. pangs of conscience. †szczerbak bot. mlecz kolczasty, Sonchus asper All. staropol. 1472 sczirbak endiuia ˘ szczyrbak.

szczerba(ty

uskok wy=om, dent. brak z"ba; miejsce powsta=e po odpadni"ciu, wy=amaniu, odt=uczeniu, wyrwaniu czego. ¯ sterany – zu/yty. s=owotw. pokr. muszka i szczerbinka, uszczerbek. ros. ]erb-atyj/ina. staropol. szczyrbiec – wyszczerbiony miecz koronacyjny kr[l[w polskich; Boles=aw Chrobry †1025 mia= wyszczerbi: go uderzaj'c nim o bram" w Kijowie, 1018. szczerbina du/a szczerba. ¯ szczerba % `ina. ang. jag, notch ]szczerba\, ros. zazubrina-zazubrina, zarubka-zarubka. staropol. sczirbycz ]szczerbi:\ ˘ szczyrbina, szczyrzbina – 1. wci"cie, zag="bienie ]w ostrzu miecza\, 2. uszczerbek, strata, 3. dach[wka.

†szczerupina, szczerzupina 1. cz">: rozbitego naczynia glinianego, 2. skorupa /[=wia lub >limaka. SK ˘ SzCz. franc. la coquille, ecale, anglosas. sciel, scell,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

>redniow. ang. schelle ˘ ang. shell, ros. 1. rakovina-rakowina, 2. skorlupa-skor=upa, weluxa-sze=ucha. staropol. szczerzupyna, 1466 sczervpina.

szczer-y(ze(o>: nic do ukrycia, tj. bez zatajenia istotnych element[w dla sprawy. s=owotw. poch. szczere pole ]czyste\. >redniow. =ac. Francus ˘ francus ˘ starofranc. franc, >redniow. ang. i ang. frank(ly, ros. iskrennij-iskrennyj. staropol. ca 1500 sszcyrey sincere ˘ szczyry – szczery, YE. =ac. sincerus ]czysty, szczery, bez domieszek\ ˘ franc. i ang. sincere, ros. iskrennij-iskrennyj. szczerzy: ]z"by\ ¯ ostry. s=owotw. pokr. oszczerca. †Szczestny szcz">liwy, pomy>lny. ang. Felix. ros. shastlivyj-sczastliwyj. szcze/uja Anodonta, gat. ma=/a s=odkowodnego o owalnej, dwucz">ciowej muszli. staropol. ca 1500 sczezvl' squama ˘ szcze/ula lub szcze/u=a – =uska ]rybia\. ¯ szcze ]drobna\ % /u=a ]g"sta, twarda\. =ac. squama, starofranc. escale ]=uska, =upina\ i escaille, franc. ecaille ]=uska ryby, ostrygi\ ˘ >redniow. ang. i ang. scale, niem. schuppe ]1. szcze/uja, 2. med. =upie/\, ros. hewuq-czeszuja. szcz"dzi: lito>:; o(po•szcz"dzi:. wo=. 1289 po]ad≠wa-poszczadesza ]oszcz"dzili\. ros. ]adit;.

szcz"k(a: dźwięk.

¯ st"k(anie ¯ stuk(a:. `"k ¯ uk ]d{wi"k\, st ˘ szcz. szcz"k p[l bitewnych ˘ szcz"k, zgrzyt zbroi ]bez zwi'zku ze szcz"k', szczekaniem\. zmiana znaczenia przez dorozumienie ]zbrojni st"kali \; st'd te/ szcz"ka, ros. hel[st;, ]ek ]policzek\ szcz"ka: z"bami. "k – d{wi"k, wysi=ek ¯ uk huk, zwuk ]d{wi"k\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy. szcz"ka dosł. do drobienia, /ucia; dolna cz">: twarzy; ko>ci czaszki w kt[rej osadzone s' z"by; u niekt[rych zwierz't bezkr"gowych& narz'd g"bowy s=u/'cy do chwytania i rozdrabniania pokarmu. s=owotw. pokr. szczek(a:. starofranc. joue ]policzek\,

yy >redniow. ang. jowe, ang. jaw, ros. hel[st;-czelust ]czelu>:\.

szcz">-cie(liwy(ci: los, ucie•cha(szony stopie< pomy>lno>ci i zadowolenia, pokr. traf – fart. wg Ss2011, staropol. szcz">cie – fortuna, los. ang. fortune, good luck, happiness, ros. shast-ie/;e/livyjsczast-ie(liwyj. =ac. felicitas ¯ felix, starofranc. i >redniow. ang. felicite, ang. felicity, ros. shast;e-sczastie. staropol. 1440 sczasszno prosperabitur ˘ szcz"sno – szcz">liwie, pomy>lnie, z dobrym skutkiem. =ac. feliciter, prospero successu. staropol. szcz"stno>:, szczesno>: – 1. pomy>lne okoliczno>ci, wydarzenia, pomy>lno>:, 2. zrz'dzenie losu, los. staropol. szcz"sny, szczasny, szczestny, szcz"stny – 1. doznaj'cy szcz">cia, maj'cy szcz">cie, powodzenie, uszcz">liwiony, 2. przynosz'cy szcz">cie, darz'cy szcz">ciem, pomy>lny, udany, 3. zale/ny od losu, trafu, przypadku. staropol. szcz">cie, szcze>cie – 1. pomy>lno>:, pomy>lny los, powodzenie, 2. stan, uczucie wielkiego zadowolenia, rado>ci, 3. zrz'dzenie losu, przeznaczenie, 4. prognostyk, zapowied{ szcz">cia, powodzenia. staropol. szcze>liwie ]szcz">liwie\ – pomy>lnie. staropol. szcze>liwo: – stan, uczucie wielkiego zadowolenia rado>ci. staropol. szcz">(szcze>•liwo>: – 1. stan, uczucie wielkiego zadowolenia, rado>ci, 2. pomy>lno>:, powodzenie w dzia=aniu. staropol. szcz">liwy, szcze>liwy – 1. przynosz'cy szcz">cie, darz'cy szcz">ciem, pomy>lny, 2. o zmar=ych, szcz">liwej pami"ci – dobrze, z szacunkiem wspominany. staropol. szcz">nie, szcz"stnie – pomy>lnie, z dobrym skutkiem, powodzeniem. szcz"tnie zupe=nie, doszcz"tnie ]sku -tecznie\, szcz'tek ]ostatek, resztka\. ¯ szcz"t ]drobiazg\ ¯ szcze ]drobny\. s=owotw. pokr. skrz"t ˘ szcz"t•nie  skrz"t•nie, koncepcji ˚002.A., skrzat ]1. ba>niowy ludek, krasnal, 2. /art. o ma=ym dziecku\. ang. completely, entirely, totally, ros. v drebezgi-w drebiezgi. staropol. 1456 do schcz'thu ˘ do szcz"tu – do cna, do ko<ca, ca=kiem, zupe=nie. ¢szczitnik woj, uzbrojony w tarcz".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staroros. witnik-szczitnik.

1. †szczka: ruch.

k=u:, d{ga:, uk=uciami kierowa:, przymusza: do czego>. wg Ss 1953& /ga: }pomyli=o si"& d{ga: ]k=u:\  /ga: ]pali:\ ˘ po/oga, po/ar, /ar ]s=neczny, ognia\, J.D.| staronord. stinga, anglosas. stingan, >redniow. ang. stingen, ang. to sting, ros. kolot;-ko=o: ]k=u:\. staropol. sczka stimulat, 1466 sczkay' ˘ szczka:. ˚szczyka: ]k=u:, pokr. strzykawka\. 2. †szczka: czy szczkta: dźwięk. zgrzyta: z"bami. ˚szczektanie. co> z=ego z przyj"t' form' za podstaw"& szczkt... bez sp[=g=oski; szczka: jest poprawn', lub szczekta:. dwoma s=owami o a/ tak d=ugim ci'gu samog=osek, znanymi mi, poza tym, jest wsp[=czesne «wzgl"dnie» – s=owo wzgl"dnie nowe... i co> wzbronione, np. przej>cie przez ulic" w tym miejscu.

†szczkawka fizjolog.

czkawka, zatykanie si" dr[g oddechowych ˘ szczkn':. ˚czkawka. d{wi"kona>ladowczej etymologii. >redniow. holend. huckup, starofranc. hoquet ˘ franc. Walon[w hikett, wczseny ang. hikop, hickok ˘ hiccup, hiccough, ros. ikota-ikota.

†szczmiel, pszczmiel, czmiel, trzmiel zool., owad. trzmiel. †szczodrob $, hojny, szczodry, czy dawca hojny. ¯ szczo, szcze ]drob, drobny, skrzat\ % drob; synonim w nazwie. staropol. sczodrob. =ac. generosus ˘ starofranc. generous ˘ >redniow. ang. generus, ang. generous, ros. ]edryj-szczedryj. staropol. szczodroba, szczodro>: – ch"tne u/yczanie obfitych dar[w, hojno>:. staropol. szczodrobliwie – hojnie, obficie. szczodry hojny, obficie udzielany. =ac. gererosus ˘ starofranc. generous ˘ >redniow. ang. generus ˘ ang. generous, ros. ]edryj. staropol. 1421 sczodri; sczodry, sczodre ˘ szczodry – 1. u/yczaj'cy obficie dar[w, hojny, 2. obfity, bogaty, 3. Szczodry Dzie< – >wi"to Trzech Kr[li, przypadaj'ce na 6 stycznia, zwane te/ Dwunast' Noc'. staropol. szczodrze, szczedrze – hojnie, obficie. =ac. liberalitier, copiose, abundater. staropol. szczodrze, szczedrze – hojnie, obficie.


yy

wo=. 1289 ]edroty-szczedroty ]szczodro>ci\, s]edrotamiszczedrotami ]szczodro>ciami\, ros. ]edryj. ¢szczot ˚konto. ros. shët-scziot ]konto w banku\. †szczotarz bot. chaber b=awatek. Centaurea cyanus L. staropol. 1472 ¢sczotar castanicus. szczot-ka(eczka(arz narz., bot. narz"dzie z=o/one zwykle z oprawki z umocowanym w niej w=osiem, szczecin', drutem, itp., s=u/'ce do czyszczenia, mycia, wyg=adzania czego. ¯ szcze, szczo ]drobny\, szcz – ostry w=os ]dzika\, s=owotw. pokr. szczecina. starofranc. broce, brosse ]krzaki, zaro>la\ ˘ >redniow. ang. brusshe ˘ ang. brush, ros. ]ëtka-szcziotka, ]ëtohka-szcziotoczka. staropol. 1460 sczotka cardus, 1460 sczothka cardo fullonum, 1484 sczothka vigra pastoris, 1493 lactuta asini vlg. szczothka ˘ szczotka – 1. narz"dzie s=u/'ce do czyszczenia ]w=[kien lnu\, 2.a. bot. szczotka, szczotka wodna, szczotki – kt[ry> z gatunk[w szczeci, Dispacus sp. 2.b. szczotka polna, polna szczotka – szcze: pospolita, Dispacus silvestris Mill. 2.c. ogrodna szczotka, szczotka ogrodna – szcze: barwierska, Dispacus fullonum L. 2.d. szczotki – centuria pospolita, Erythraea centaurium Pers. szczu: osob. napuszcza:, judzi:, zach"ca: do czynu. szczud=o kula, podpora; rozwidlona laska si"gaj'ca pachy, z poprzeczk'. ¯ szcz % u % d=o ]chwyt\. szcz ¯ sk ]materia= drzewny& laska, biczysko, deska, deszczu=ka\; u ^ pod. franc. echasse, niem. stelze, >redniow. ang. stilte ˘ ang. stilt, ros. xodulq-chodulja }†chodula|. staropol. ca 1500 sczvdlovathy loripes ˘ szczud=owaty – maj'cy drewnian' nog". †szczuka ˚szczupak.

szczupak zool., ryba.

Exos lucius L., ryba drapie/na w[d s=odkich. ¯ szczu` ¯ szcze ]$\, s=owotw. pokr. szczup=y, oszczep. staropol. 1472 sczuka luceus ˘ szczuka. ¯ ros. ]uka-szczuka. >redniow. ang. pik ¯ pikefish ]ryba o g=owie kszta=tu piki\, ang. pike. szczup=y wiotki ]o ludziach\, sk'py ]szczup=e zarobki\. pokr. chudy.

szczur zool.

yy gat. gryzonia z rodziny myszowatych. †szczurek zool. zapewne koszatka, Myoxus sp., staropol. ca 1500 sczvrek glis.

†szczwa: dźwięk.

zach"ca: psa do rzucania si" na kogo>, szczu:. niem. hetzen, franc. lacher, ang. bait, ros. napus;kivat;. staropol. 1424 pszy szczwal; psi sczwal, 1497 nye sczwal. szczwany osob. przebieg=y. szczy-ci: si", szczytny dumnym by: z czego, kogo, chlubi: si". ¯ staropol. szczyt ]tarcza\ ¯ s=aw. ros. szczit. s=owotw. pokr. zaszczyt. >redniow. ang. bost ˘ ang. boast, ros. xvalit;sq hem. staropol. szczycz nasz od szmyerczy przeklathey ˘ szczyci: – broni:, ochrania:, os=ania:, =ac. defendere, protegere, ang. to defend, protect, ros. za]i]at;-zaszcziszczat, oboranqt;-oboraniat. staropol. szczycenie – zbroja. ang. armor. franc. bouclier; ecusson, ang. shield ]tarcza\ staroros. ]tarcza\ ]it=, wo=. 1289. Lvovi 'e oubod-we-

mou soulic[ svo[ v= ]it= ego... i nie m[g= si" Stekint dalej os=ania:, Lew zabi= go mieczem, 1255 r. ]6763\. s=owotw. pokr. zaszczyt(ny. ˚szczitnik, tarcza; pomieszane ze ˚szczytem. staropol. 1400 sczith; dwa scytha, szczitha, sczyth ˘ szczyt – 1. tarcza, puklerz, 2. tarcza herbowa, herb, przeno>nie& r[d herbowy, cz=onek rodu, 3. g[rna cz">: jakiej> budowli, wierzcho=ek. staropol. szczytnik – cz=onek tego samego rodu szlacheckiego, wsp[=rodowiec. staropol. szczytny – nale/'cy do tego samego rodu. staropol. szczytownik – /o=nierz uzbrojony w tarcz", tarczownik. staropol. szczytownikowy – zwi'zany ze szczytownikiem. staropol. szczytowny, szczytowy – zwi'zany ze szczytem tj. tarcz'.

szczygie= ptak.

Carduelis carduelis L., drobny gat. ptaka z rodziny =uszczak[w, o pstrym ubawieniu. ¯ staropol. szczy, pol. szcze ]¢drob\. franc. pinson, anglosas. finc, pokr. niem. fink ]zi"ba\, >redniow. ang. i ang finch, ros. zqblik-ziablik ]rodzaj m"ski\,

zqblica-ziablica ]rodzaj /e<ski\.

staropol. ca 1455 sczygyel, ca 1500 sczygel; zy'b' vel sczygel ˘ szczygie=. ˚ig=a ˘ igie=ka. †szczygie=ek nazwa zool. i bot. 1. zool. ˚szczygie=, 2.a. bot. z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum L., 2.b. starzec Jakubek, senecio Iacobaca, 2.c. szczyge=ki – sierpik barwierski, Serratula tinctoria L. 2.d. jaka> bli/ej nieokre>lona ro>lina }C|ordiana... est quedam herba sczygolek. staropol. 1472 sczyglek carduuellu, 1472 sczigielki coronaria minor. †szczyglec bot. szczyglec, wielki szczyglec – z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum L. †szczyka: k=u:, dr"czy:. ˚szczka:. s=owotw. pokr. strzyka: ]k=u:\, strzykawka, szykanowa:. ang. sting, prick; torment, harass; annoy vex, ros. dosa'dat;-dosa/dat. szcz-yny(a: mocz, mocz oddawa:. ¯ szczy ]drobny\, s=owotw. pokr. deszcz. =ac. urina ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. urine, niem. urin, ros. moha-mocza, urina-urina. staropol. ca 1500 vrina mokrz vel sczyn' ˘ szczyna – mocz. †szczypa 1403, skiba, zapewne b='d w pisowni, nie pierwszy i ostatni, skojarzenie pi>ca ze szczap', wi[rem. szczypa-:(wka ¯ szczy ]drobny\, chwyta: cia=o puszkami, ko<cami palc[w, powoduj'c b[l. s=owotw. pokr. stypa ]heca\ STSzCz. szczyp•ta(awka(ior(ce. szczypce – kleszcze. starofranc. pincier ]szczypa:\ ˘ franc. pincette ]szczypczyki\, ang. pincers ]szczypce, kleszcze, obc'/ki\, scissors ]no/yczki\, przerobione na tweezers ]pinceta\, ros. ]inpy-szczipci ]szczypce\, ]iphiki-szczipcziki. †szczypanki mo/e s=oma z prosa. staropol. 1472 sczypanki milium.

szczypce

1. narz. narz"dzie s=u/'ce do chwytania, przytrzymywania, wyci'gania czego, np. roz/arzonego metalu z ognia; kleszcze, 2. zool. kleszcze. ¯ szczy ]drobny\, wiele termin[w. wg mSjp 1969& przyrz'd maj'cy dwa zaciskaj'ce si" uchwyty, s=u/'cy do... przyrz'd w miejsce narz"dzie. starofranc. pincier ˘ >redniow. ang. pinsours, pynsours,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ang. ]obc"gi\ tongs, ]kleszcze\ pincers, ]p=askie\ pliers. ros. ]hipci-szczipci, ]hiphiki, kle]a-kleszcza. staropol.1472 szczyptki – ma=e kleszcze aptekarskie, szczypce. szczypior(ek bot. cebulowa ro>lina warzywna. ¯ szczypa:. †szczypn"=y >ci>ni"ty, zamkni"ty. szczypta drobina mieszcz'ca si" w ko<c[wkach palc[w, puszkach, zwykle sybstancji sypkiej, mia=kiej. ¯ szczy, szcze ]drobina\. s=owotw. pokr. szczypa:, szczypce. staronorm. Francji pincher ˘ starofranc. pincee, prise, >redniow. ang. pinchen, ang. pinch, ros. ]ipok=-szczipok, ]tabaki\ ]epot=-szczepot. szczyr bot. ro>lina z rodziny wilczomleczowatej. staropol. 1419 sczyr blicus, ca 1465 szcyr mercurialis ˘ szczyr – 1. szczyr roczny, Marcurialis annua L., 2. portulaka pospolita, Portulaca oleracea L. †szczyrzyca ˚szczyr, bot. 1. szczyr roczny, Mercurialis annua L., 2. szarlat pospolity, Amaranthus blitum L. staropol. 1419 sczyrzycza blicus, 1460 sczyrzycza mercurialis. szczyt(ny(owy(uje najwy/szy punkt, wierzcho=ek czego, najwy/ej wzniesiona cz">: g[ry w formie iglicy, kopu=y lub p=aszczyzny. s=owotw. baz' ˚skith ]g[ra\ ˘ szczyt; biel ]niski•(e\ % skid, szczad ]g[r•a(y\ ˘ Bieszczady ^ Beskid. Go=og[ry, wo=. 1289 Go=ye gory – N od Beskidu, SE od Lwowa. skith ˘ szczyt pomieszany ze szczytem ]tarcz'\, ˚szczyci: si", pomieszanie. bra< – tarcza ˘ natarcie, bro<, obrona szczyci: si", zaszczyt, gra< – szczyt ¯ skith, skid ˘ Beskid, tycz ]d[=\  czyt, nos ]g[ra\ ˘ do•tyczy:  od•nosi: si", sz•czyt, Kampinos; Motycz, S=awatycze. ang. summit, peak, ros. verwina-wierszina, verx. staropol. 1400 sczith; dwa scytha, szczitha, sczyth ˘ szczyt – 1. tarcza, puklerz, 2. tarcza herbowa, herb, przeno>nie& r[d herbowy, cz=onek rodu, 3. g[rna cz">: jakiej> budowli, wierzcho=ek. ~sze woda, w nazwach miejscowo>ci i rejonu – Mazowsze ]Mi"dzywodzie\, tak/e sze ]=[d\ ˘ psze ]s=[d\ ˘ pszenica, pszczo=a ]ros. pcze=a\, OE. ss, st ˘ sz, niem. wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >redniow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\, niem. waschen. babilo<ski SZE ]j"czmie<\.

yy szed= czas przesz=y, niereg. ¯ i>:. wo=. 1289 az= wed=-az szed ]ja szed=em\, priwed=-priszed ]przyszed=\. ros. wel=. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (nad(w(wy(z(roz•szed= ]si"\. ~szed= czas dok. ¯ i>: ˘ `j>:, u=omny przy tym, jak w j. ang. to go  went, w j. pol. i>:  po(szed=, s=aw. wël. s=owotw. zwi'zane z pa>: ¯ pad, wie>: ¯ wodzi: ¯ woda, st'pa:, kroczy:, biec. za•szed= – wst'pi= na chwil" na•szed= – nadpad=, ¯ napa>:, po•szed= – uda= si" gdzie u•szed= – unikn'=, zbieg= prze•szed= – z miejsca A do B przy•szed= – przyby= pieszo ob•szed= – dooko=a do•szed= – dotar= do celu od•szed= – oddali= si" pod•szed= – zbli/y= si" w•szed= – do >rodka wy•szed= – na zewn'trz z•szed= – w d[= roz•szed= si" – rozwi[d= si" †szedziwo>: s"dziwo>:, staro>:. staropol. szedziwy ]s"dziwy, stary\. ang. aged, old, ros. staryj-staryj.

szef(owa(ostwo szejk poz społ.

1. tytu= u/ywany w krajach arabskich w stosunku do os[b starszych i szanowanych, 2. pierwotnie& naczelnik rodu lub plemienia arabskiego, p[{niej& zwierzchnik ma=ej jednostki administracyjnej, gminy religijnej, uczony muzu=ma<ski. arab. szejcha ]staro>: osi'ga:\ ˘ szejch ]starzec\, ang. sheik, sheikh.

szel'g moneta.

drobna moneta miedziana w dawnej Polsce, warto>ci 1(60 grzywny, zale/nie od okolicy, w r[/nych czasach maj'ca r[/n' warto>:. Latopis 1116 ];lqg=-szczlag, wlqg=-szlag, †szele wg Ss 1953& $ }nieznane|, krzak, krzaki cierniste, mo/e te/ ziele. staropol. 1413(14 szelye pospolite vepres. ˚ziele ]krzaki pospolite – nowo>ci' dla mnie, a `lye wskazuje raczej na zie•lie, lub z•yel•e, bli/ej; =ac. vulgaris, w skr[cie vulg. u/ywane do licznych nazw zielsk\.

szele-st(>ci: dźwięk. skr. szmer li>ci. ros. welest.

¢szelk tkan.

jedwab ¯ staroprus. silkas ¯ anglosas. seoluc, seolc, >redniow. ang. silke, selke, ang. silk.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Latopis 1110–1116 i Powie>: 1116– 1118& pawo=oka, ros. welk=.

szelk-i(a odzież.

dwie, po='czone ze sob' elastyczne ta>my, przek=adane przez barki, i przypinane z przodu i z ty=u do spodni w celu ich podtrzymania. =ac. sus` ]pod`\ % pendere ]wiesi:\ ˘ suspendere ˘ starofranc. suspendere, >redniow. ang. suspenden, ang. suspend ]zawiesi:\ ˘ suspenders ]szelki\, ros. podtq'ki-podtja/ki.

szelm-a(owski osob.

cz=owiek przebieg=y, sprytny; hultaj, urwis, filut; w zale/-no>ci od intonacji, s=u/y za uznanie lub wyzwisko. niem. schelm ]filut, sk=onny do psot i psikus[w\, franc. fripon, ros. wel;ma. staropol. 1471 szelma – drapie/ne zwierz". franc. carnassier, ang. carnivore ˘ carnivorus, niem. fleisch-flessend, ros. plotoqd-p=otojad ˘ plotoqdnyj-p=otojadnyj.

¢sze=om panc.

metalowa ochrona g=owy, he=m ˘ oszo=omi: ]uderzeniem\. wo=. 1289 ]iti, soulih≠, wolomy-szcziti, sulicze, szo=omy ]tarcze, lance, he=my\. staroros. welom-sze=om, ros. wlem-sz=em.

¢sze=ome<, szeloma< so=ome< geolog.

pag[rek, wzg[rek. staroros. welomen;-sze=ome<, weloman;-szeloma<, solomen;-so=ome<.

†sze=wija bot.

Salvia, sza=wia, ro>lina.

†szemracz ˚oszczerca, podszczuwacz. =ac. calumniator, concitator. szemra: dźwięk., jęz.

1. wydawa: szmer, cicho szumie:, szele>ci:, chrz">ci: ]baz' nieartyku=owany, cichy d{wi"k\, 2. wyra/a: swoje niezadowolenie, sarka:, narzeka:, burzy: si". szmer ]sz•emr  sz•mer\. ang. ]szemra:\ murmur, ]narzeka:\ grumble, ros. bormotat;-bormotat, borhat;-borczat; ]narzeka:\ roptat;-roptat. staropol. szmera: – 1. g=o>no wyra/a: swoje niezadowolenie, sarka:, buntowa: si", 2. wzdycha: /a=o>nie, narzeka:. staropol. szemranie – g=o>ne wyra/anie swego niezadowolenia, narzekanie, protest. †szemrzyk bot. ˚tymianek, szmer,


yy

Thymus vulgaris L. gr. thyein ]ofiara\ ˘ thymon ]tymianek\ ˘ =ac. thymum ˘ starofranc. tim ˘ >redniow. ang. time ˘ ang. thyme, staropol. 1437 szemrzik serpillum minus, 1472 schemrzik serpillum minus, ca 1500 szemrzyk serpillum.

†szep, szop prawn.

=awnik ]w s'dzie\. ¯ niem. schöppe ]=awnik\ ˘ schöppenamt ]=awnikowstwo\, schöppenstuhl ]s'd =awniczy\. =ac. scambinus, ang. juror ]=awnik w s'dzie\. niecelnie, a mo/e nawet {le w S=owniku ang.-pol. i pol.-ang. T. Grzebieniowskiego, 1959& alderman }w wielu miastach, urz"dnik komunalny, miejski reprezentuj'cy, zwykle, pewien okr"g, w USA zwany supervisor’em – zwierzchnikiem|. ˚szepszelink.

†szepietliwy jęz.

sepleni'cy, wadliwie wymawiaj'cy, zwykle d{wi"ki zbli/one do S ]pol. s, sz, >, ang. s, th\. ¯ sze ]sz\ % pleni: ]wycina:\, s w zamian wymawia:. =ac. blaesus, anglosas. `wlispian ¯ wlisp, wlips, >redniow. ang. wlispen ˘ lyspen, ang. lisp ]w S=owniku Webstera& “origin prob. echoic”, gdy wyra{nie ma zwi'zek z “lips” – ustami, tj. wymow'; przestawka& lips – lisp; mo/e te/ i “spell” – literowa:, ¯ niem. lispeln, a na przestawk" wskazuje niem. >rodkowych nizin& wlispen, wilspen – seplenienie\, ros. wepelqnie-szepelianie, lepet-lepiet. †szepiota: wadliwie wymawia:, sepleni:, tj niewyra{nie. ˚szepietliwy, OE. s=owotw. pokr. szept; `ot – d{wi"k. szepleni: wymawia: S zamiast Sz ¯ sze % pleni: ]wycina: sz, ˚pleni:\. por. sepleni:. †szepluni: wadliwie wymawia:, niewyra{nie, jakby pieszczotliwie. staropol. yezyczkyem szeplunya. †szepowa: wnosi: op=at" s'dow'. ¯ niem. szep ]=awnik\ % `owa:. staropol. 1450 szadzy szepovaly ]s'dowi szepowali\.

†szepszelink, szapszalink, szapszelink, szepczelink, szepenszeling, szepenszelink, szepenszlik, szepeszeling, szepszelink, szepszelik, szepeszelinek, szepszeling

płatn. op=ata s'dowa, wynagrodzenie

dla =awnik[w uczestnicz'cych w czynno>ciach s'dowych. termin obcy, st'd i r[/noraka jego pisownia. dosł. =awnikowe prawo ¯ szepsze

yy ]=awnikowe\ ¯ szep ]=awnik ¯ niem.\ % link ]“prawo”, dosł. niem. lewo\; niem. szep % `owa: ˘ szepowa:.

szept(a: dźwięk.

1. cicha mowa, przy kt[rej d{wi"ki s' wymawiane s' bez udzia=u wi'zade= g=osowych, 2. pog=oska, wie>ci opowiadane w sekrecie, po cichu. =ac. le chuchotement, murmure, anglosas. hwisprian, pokr. niem. wispern, >redniow. ang. whisperen, ang. whisper, staroros. wëpot=sziopot ˘ ros. wopot. staropol. schepty, 1447 szepthom rumoribus ˘ szept – 1. pok'tna rozmowa, ciche m[wienie, 2. pog=oska, wie>:. =ac. 1. murmur, susurrus, 2. fama, rumor ang. 1. whisper, 2. rumour. staropol. szeptacz – potajemny potwarca, oszczerca. staropol. szepta: – 1. m[wi: g=osem przyciszonym, 2. szemra:, niezbyt g=o>no wyra/a: niezadowolenie, sarka:. staropol. szeptanie – przyciszone, pok'tne m[wienie, podburzanie. szereg(owiec(owa: rz'd, linia. ang. ]seria\ series, ]rz'd\ row, file, ]kolejka\ line, ]szeregowa:\ rank, ]/o=nierz-szeregowiec\ private, staroros. rœd=-rad. ˚rz'd.

szerm-owa:(ierka(ierz fecht(owa:. ang. fencing ]szermierka\, fencer, ros. fextovanie-fechtowanie, fextoval;]ik-fechtowalszczik. staropol. szyrmica ]szermica\– bitwa, potyczka. =ac. pugna, proelium, ang. battle, skirmish, ros. bitva-bitwa, sra'eniesra/enie, styhka-styczka. staropol. szyrmierstwo ]szermierstwo\ – miejsce gdzie si" uczy sztuki w=adania broni' sieczn'. staropol. szermierz, szyrmierz, szyrmirz – cz=owiek zaprawiony do walki na bro< sieczn'. staropol. szyrmowa: ]szermowa:\ – walczy: broni' sieczn', pojedynkowa: si". szerok-i(o(o>: o du/ym, znacznym wymiarze poprzecznym. po(szerzy:. ¯ szar ]ziemia, Glob, >wiat\ ˘ obszar, obszerny ]we wszystkie strony\, ˚okolica, strona. franc. large, vaste, anglosas. wid, pokr. niem. weit, >redniow. ang. i ang. wide, ros. wirokij-szirokij, prostronnyj-prostronnyj. staropol. syrkoke y casne, ca 1428 szyrokego; szirsze, schy-

roky, nye schyrokye ˘ szyroki – 1. maj'cy du/y wymiar poprzeczny w por[wnaniu z innymi por[wnywalnymi przedmiotami, 2. maj'cy wielkie rozmiary, pojemny, rozleg=y, przestronny. 3. oznajmiony, podany do wiadomo>ci, 4. szyroki grosz czeski, praski, szyroki grosz, pieni'dz – srebrna moneta bita w Czechach, pocz'tkowo r[wna warto>ci 12 denar[w, z czasem traktowana te/ jako miernik warto>ci uskutecznianej przy pomocy innych monet, 5. szyroka rzecz – proza, mowa niewi'zana =ac. 1. latus, 2. amplus, vastus, spatiosus, 3. nuntiatus, manifestus, 4. nummus argentus in Bohemia, 5. prose, oratio. staropol. szyroko – 1. na szeroko>:, pod wzgl. szeroko>ci, 2. obszrnie, szczeg[=owo, dok=adnie. staropol. szyroko>: ]szeroko>:\ – 1. jeden z dwu wymiar[w kt[rymi okre>la si" wielko>: p=aszczyzn, 2. miejsce rozleg=e, przestronne, r[wnina, 3. czas trwania czego>, odcinek czasu. staropol. szyrz, szyrza ]szerz(a\ – 1. jeden z dwu wymiar[w p=aszczyzn, przedmiot[w, itp., przeciwstawny d=ugo>ci, 2. przestrze<. staropol. szyrzy: ]szerzy:\ – poszerza:, powi"ksza:. szersze<, siersze< zool., owad. Vespa crabro, owad z rodziny os, buduj'cy du/e gniazda w ziemi lub w dziuplach drzew. uk=ucia jego /'d=a s' bardzo bolesne. szar ¯ szer ¯ =ac. terra ]ziemia\ % `e<, `a<, `o<, `on ]wielk-i(a(ie\ anglosas. hyrnet, >redniow. ang. harnette, ang. hornet, ros. werwen;-szersze<, staropol. dictur vespianus vlg.

szursey, vespas szyrszenye, sirszen atacus, szurszenye, szyrseny, ca 1500 szyrschen cado ˘ sirsze< – zool. owad z rodziny os,

Vespa crabro. wg Ss 2011& staropol. szersze<, siersze< }staropol. sz ^ > |. szer>: anat. kr[tki w=os zwierza, przym. szorstki. wo=. wer;st;, 1232, s=aw.-wo=.-ros. werst;-szerst, pokr. wërstka; sier>: – przyj"ta pisownia za w=a>ciw', bo staropol. sz ^ >, cz ^ :, ale nadal szorstki, nie siorstki ¯ sier>:.

¢szert spoż.

nap[j z rozwodnionego soku owoc[w i cukru, podawany na zimno. staroros. wert-szert,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ros. werbet, napitok-napitok, ang. sherbet ¯ tur. szarbat ¯ arab. szarbah.

szeryf poz społ.

g=[wny urz"dnik porz'dku publicznego w wojew[dztwie; w obowi'zku utrzymania spokoju i wykonawstwa postanowie< s'du. anglosas. scirgerefa, >redniow. ang. schirreve, ang. sheriff, ros. werif-szerif.

†szerzynka tkan.

1. kwadratowy kawa=ek p=[tna, chustka do wycierania twarzy, 2. p=at ozdobnej tkaniny przykrywaj'cej kielich mszalny wraz z jego przyborami, 3. p=[cienny woreczek do odciskania sera z warzonego mleka, ¯ war. wg Ss 1953& dubium – jakie> naczynie. Mo/e nale/y czyta: schyrzniki, tj. serzniki – naczynia na sery. XV w. schyrzniky male. staropol. szyrzynka szesna>cie ¯ sze>: ]6\ % `na ]nad\ % >cie, cat ]10 ¯ dec\ ang. sixteen ¯ six % `teen, ros. westnadcat;-szestnadcat. staropol. szesna>cie, sze:nacie,

sze:na:cie, sze:nadcie, sze:na>cie, szesnacie, szesna:cie, szestnacie, sze>:nacie, sze>:na:cie, sze>:nadcie, sze>:nad{cie, sze>:na>cie, sze>:natcie, szetna>cie. staropol. 1427 jaco mnye vinowath Msciszek za sethnaczce corci szita

}pomy=kowo w='czone pod «siedemna>cie» w Ss 1953, t. 8, strona 176|

sze>:(dziesi't(set, sze>ci-an(o~ sze>cio•k't(ro(ramienny(krotny. liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 6. got. saihs, niem. sechs >redniow. ang. sex, six ang. six, s=aw. west;, kszta=t sz[stki ˚cyfra. sze>: i siedem ¯ niem., ˚cyfra, odliczanie. staropol. szestrok – zwierz" 6-letnie. staropol. sze>cioraki – sze>ciu rodzaj[w. staropol. sze>cioro, sze:cioro, sze>ci[r – 6. staropol. sze>ciorona>cie, sze>-

cioronacie, sze>ciorona:cie, sze>cioronatcie – 16. staropol. sze>ci[rny – 6 jednostek

w sobie zawieraj'cy. staropol. sze>cipi"dek – naczynie, garniec na mi[d o pojemno>ci 4,719 litra, czyli sz[sta cz">: ]sze>ci`\ “pi"dy” ]pi"ty, TD, futa ^ stopy\, b="dnie w Ss 1953& o wysoko>ci sze>ciu pi"dzi, tj. oko=o 1,20 m. } dobry mi garnek tak wysoki# |

yy pol. «w :wierci `» ^ w czwartej cz">ci, tak i «sze>ci `» – w sz[stej cz">ci, nie sze>: jednostek czego>. r[/nica& czworaki, sze>cioraki jest wielokrotno>ci', tak i by=oby sze>ciopi"dek, ˚sze>ciopi"dny. ˚g'sior, =agiew, st'giew, =ukno, dannica, fodcz ]beczka\ ¯ fot. staropol. sze>ciopi"dny – maj'cy 6 pi"dzi, tj. oko=o 1,20 m. staropol. sze>:, sze: – 1. liczebnik g=[wny, 2. sze>: grzywien – kara s'dowa mniejsza, 3. sze>: niedziel – okres po=ogu. staropol. sze>:dziesi't,

sze:dziesi't, sze>dziesi't, sze>:dziesi": – 60. staropol. sze>:dziesi'tkro: –

60-krotnie, 60 razy. staropol. sze>:kro: – 6-krotnie. staropol. sze>:set, sze:set – 600. szew(c(czyk(ski prof., med. 1. linia po='czenia dw[ch cz">ci materia=u, tkaniny, sk[ry, ceraty, itp., 2. med. w hirurgii& miejsce zszycia brzeg[w rany; rzemie>lnik wyrabiaj'cy obuwie i naprawiaj'cy je. anglosas. seam, >redniow. ang. seme, ang. seam ]szew\, ros. wov-szow, wvej/ka/nyj, wveq-szweja ]szwaczka\, ˚szy:. staropol. szew – ni: zszywaj'ca, miejsce zszycia p=[tna lub sk[ry. staropol. szwiec ]szewc\ – rzemie>lnik wyrabiaj'cy obuwie ze sk[ry. staropol. szwieski ]szewski\ – szwieskie kopyto – drewniany przyrz'd, model, na kt[rym szewc robi obuwie. ¢szibnuti uderzy:. Latopis 1116 wibnuti-szibnuti. ¢sziszaki ]l. mn.\ panc. ˚szyszak. staroros. wiwaki-sziszaki.

szkalowa: jęz.

obmawia:, niszczy: reputacj". ¯ staropol. ˚kale< ]b=oto, bagno\ ˘ kali: ]brudzi:\, ka= ]wulg. g[wno\, kalumnia ]oszczerstwo, potwarz\. szkapa anim., zwierz. chuda koby=a, konisko. staronord. jalda ˘ ang. jade, ros. klqha-kljacza. staropol. ca 1420 scapa caballus, 1450 equs vlg. szkapa, 1463 skapa paredus, ca 1450 szkaapa; szkapycza, kapycz' ˘ szkapa, szkapica – lichy, chudy ko<; koby=a, szkapa.

szkaplerz rel.

1. pas p=[cienny wk=adany przez g=ow", noszony przez zakonnik[w na habicie, 2. dwa ma=e kawa=ki sukna ]cz"sto z wizerunkiem Chrystusa lub Matki

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Boskiej\, po='czone tasiemkami, noszone przez niekt[rych katolik[w na szyi, pod ubraniem, jako znak, pami'tka religijnego oddania si", po>wi"cenia. =ac. scapula ]rami"\ ˘ scapularis, scapularium ˘ ang. scapular, ros. naplehnik-naplecznik. staropol. ca 1500 schkaplerz; skaplerz', szkaplerz' ˘ szkaplerz – w niekt[rych zakonach ko>cio=a katolickiego d=uga prostok'tna szata noszona na habicie. =ac. vestis scapularis. wg Ss 2011& staropol. kaplerz, szkarad-a(ny wstr"tny, nieprzyjemny, brzydki fizycznie, szpetny. s=owotw. zwi'zane z ˚maszkara. arab. maschara ]b=azen\ ˘ hiszp. mascara ]maska\ ˘ ang. mascara; staroros. skarednyj-skarednyj ]spro>ny\. ros. skared/nik/nyj/nihat;. staropol. 1456 szkaradnoscz' ˘ skaradno>: ]szkaradno>:\ – to, co budzi odraz", wstr"t. staropol. skaradny ]szkaradny\ – 1. brzydki, wstr"tny, budz'cy odraz" fizyczn' lub moraln', 2. prostacki, nieokrzesany. staropol. skarado ]szkarado\ – haniebnie, niehonorowo. staropol. skarado>:, skarzado>: ]szkarado>:\ – 1. brud, nieczysto>:, plama, 2. deformacja cz=onk[w cia=a, 3. to, co budzi odraz" moraln', brzydota moralna, 4. nago>:, wstydliwe cz">ci cia=a. staropol. skarady, skaredy, skarzady ]szkarady\ – 1. brzydki, wstr"tny, budz'cy odraz", 2. niezwykle ci"/ki, bardzo przykry, 3. uw=aczaj'cy czci, obra{liwy. staropol. skaradzenie ]szkaradzenie\ – oszpecenie, skaza, brzydota. staropol. skaradzi: ]szkaradzi:\ – 1. brudzi:, zanieczyszcza:, 2. oszpeca:, czyni: brzydkim, odpychaj'cym, 3. lekcewa/y:, nisko ceni:. staropol. o(u-szkaradzi:, oszkarzedzony. wg Ss 2011& staropol. oszkaradzon – zeszpecony, zha<biony, skaradno>: – 1. brzydota, 2. ha<ba, 3. plugastwo, skarady, szkarady – szkaradny, wstr"tny.

szkarlatyna med. szkar=at kolor. modry. staropol. szar=at. =ac. scarlatum,

staroros. skarlat -skar=at ]droga tkanina, w rodzaju barchatu\.

szkatu=-ka(a pojemn. =ac. scatula.


yy

szkic(owa:(ownik zarys. ital. schizzo. szkielet

1. anat. zbi[r(uk=ad ko>ci ssaka, ptaka, lub ryby, 2. podstawa, zr'b ˘ wype=ni: szkielet. gr.-ang. skeleton, franc. squelette.

†szklanica pojemn.

naczynie szklane bez ucha, du/a szklanka. =ac. poculum virteum. staropol. 1437 sclenycza vitra ˘ >klenica.

szklanka pojemn.

ma=e naczynie szklane do picia napoj[w, tak/e& zawarto>: takiego naczynia. staropol. sklenica ]puchar, szklanica\, ¯ szk=o % `nica ]kr'g, obw[d\. anglosas. cuppe, >redniow. ang. i ang. cup, ros. hawa-czasza, hawka, kubok-kubok ]kubek\. †szklanny zrobiony ze szk=a. staropol. >klanny. †szklarczyk syn lub ucze< szklarza. staropol. 1480 sklarczik ˘ >klarczyk.

szklarz prof.

rzemie>lnik obrabiaj'cy lub wytwarzaj'cy szk=o. ˚szpiglarski. =ac. opifex, starofranc. le verrier, le vitrier, niem. glaser, >redniow. ang. glasier ˘ ang. glazier, ros. stekol;]ik-stiekolszczik staropol. ca 1500 sczklarz vitriator, 1425 szclarz ˘ >:klarz, >klarz. staropol. >klarzowa ]szklarzowa\ – /ona szklarza.

szk=o, szkl~ szklany ¯ glass, s=owotw. koncepcji 023& gla•ss ˘ sz•k=o; ss ^ sz, kg, l=; k=o•s  sz•k=o ]staropol. sz ^ s\, ostatnie pewnie przez przypadek. got. stikls ]kielich, puchar\. szkie=ko, szklanka, szklisty, szklarz, szklarnia, szklarski, szkli:, szkliwo. =ac. vitrum, franc. verrier, anglosas. gl≤s, pokr. niem. glas, >redniow. ang. glas ˘ ang. glass, ros. steklo-stiek=o. staropol. >:k=o, >k=o. szkod-a(nik(liwy(dzi: dosł. z=o. z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster•ka; =o ^ to ^ da ^ wa ^ is, i inne ^ woda. 1. strata, zawada; przeszkoda, odszkodowanie, 2. ubolewanie, /al ]szkoda mi\. pierwotnie& s=aw. z=o, pol. wada ˘ nie szkodzi – nie wadzi, prze•szka•dza:  za•wa•dza:; prze ^ za; szkodliwy – wadliwy ]powoduj'cy wad"\, prze•szkoda – prze•=aj,

yy =aj•dak – szkod•nik, =aja: – szkodzi:; szkoda /e ...}to i tamto| – {le /e.... isl. skeƒja ]okalecza:, rani:, uszkadza:\, za(u(prze•szkodzi:. =ac. damnum ]strata, ubytek\ ˘ dam ˘ starofranc. ˘ >redniow. ang. i ang. damage, detriment; harm, ros. porha-porcza. ˚psu:. staropol. szkoda – 1. utrata istniej'cej lub spodziewanej warto>ci materialnej lub moralnej, ubytek warto>ci mienia, nara/enie na zb"dny wydatek, pomniejszenie warto>ci czego>, strata, uszczerbek, 2. zniszczenie ]w polu, lesie\, 3. miejsce, gdzie uczyniono szkod", 4. wynagrodzenie uczynionej szkody, odszkodowanie, 5. kara umowna, odszkodowanie za niewywi'zanie si" z umowy, wynosz'ca zwykle drugie tyle warto>ci g=[wnego roszczenia procesowego, 6. niebezpiecze<stwo. staropol. szkodliwie – ze szkod' dla kogo>, {le. staropol. szkodliwy – przynosz'cy szkod", z=y, niepo/'dany, zgubny, gro{ny, staropol. szkodnik – ten, co wyrz'dza szkod", krzywd". staropol. szkodno – ze szkod' dla kogo>. staropol. szkodny – 1. przynosz'cy szkod", 2. dotkni"ty szkod', poszkodowany, 3. dotycz'cy szkody. staropol. szkodowa: – wyrz'dza: szkod". staropol. szkodzi: – 1. powodowa: strat", przynosi: uszczerbek, przynosi: szkod" materialn' lub moraln', krzywdzi:, 2. szkodzi: kogo> – co> niszczy:, 3. przeszkadza:, utrudnia:, uniemo/liwia: dzia=anie. staropol. o(po(prze(u(za-szkodzi:,

prze(przy(u•szkadza:, szkodowa:. ~szkodzi: czas niedok. ¯ szkoda

]uszczerbek, dosł. z=o uczynione\. s=owotw. pokr. poszkodowany ]osoba kt[rej wyrz'dzono szkod", krzywd", z=o\. ros. vredit;-wredit, zlo-z=o ˘ zlit;-zlit ]ang. to irritate, to anger, to provoke\; ang. to harm. za•szkodzi: – czas dok. ¯ szkodzi: u•szkodzi: – zepsu:, nadwyr"/y:, naruszy:, u ^ pod, dokona: szkody prze•szkodzi: – stan': w poprzek, ¯ przeszkoda †szkolnik nauczyciel elementarnej szko=y /ydowskiej, pe=ni'cy r[wnocze>nie dwie funkcje pomocnicze w

s'downictwie /ydowskim.

szko-=a(lenie(li:(lny(nictwo, szk[=ka szkoln.

1. instytucja udzielaj'ca nauk, 2. budynek mieszcz'cy tak' instytucj", 3. uczniowie i personel takiej instytucji, 4. w sztuce, nauce, sporcie – kierunek reprezentowany i propagowany przez grup" skupion' wok[= wybitnej jednostki, 5. metoda pracy nabyta drog' systematycznego kszta=cenia, 6. nuty, podr"cznik do nauki >piewu i gry na instrumencie. gr. schole ]wolny czas\, =ac. schola, anglosas. scol, >redniow. ang. scole ang. school, niem. schule, ros. wkola. staropol. do skoly, do szkoly, w szkolye, moyey scoly ˘ szko=a – instytucja udzielaj'ca nauk. staropol. szkolny – pozostaj'cy w zwi'zku ze szko='. ~szkoli: czas niedok. ¯ szko=a. uczy:, poucza: seri' kr[tkich wyk=ad[w, kursem, tj. w trybie skr[conym. ros. obuhit;-obuczit, ang. to teach, to instruct, to train. prze•szkoli: – w pe=nym zakresie do•szkoli: – uzupe=ni: szkoleniem pod•szkoli: – troch" wy•szkoli: – zupe=nie, zako<czy:

szkop etn.

pogardliwie o Niemcu, szczeg[lnie z okresu wojny 1939–1945. szkopu= przeszkoda, trudno>:, co stanowi trudno>:, zwad". gr. skopelos ]ska=a\, =ac. scopulus, anglosas. hyrdel, >redniow. ang. hurdel, hirdel, ang. hurdle. ¢szkora garb. sk[ra, miech. staroros. wkora-szkora ˘ ros. skornqk-skorniak ]ku>nierz\.

szkorbut med.

choroba z braku witaminy C, gnilec, charakteryzowany os=abieniem, anemi', mi"kkimi dzi's=ami, krwawieniem. itp. >redniow. =ac. scorbutus, franc. scorbut, niem. skorbut, ang. scurvy, ros. cynga-cynga, skorbut-skorbut.

†szkort kult.

nierz'dnica. ¯ court ]¢zalot\. =ac. meretrix, ital. cortigiana, franc. courtisane, ang. courtesan, courtezan, ros. surtizanka-kurtizanka, bludnica-b=udnica. staropol. ca 1500 scortum, id est meretrix... scorth.

Szkot etn.

mieszkaniec Szkocji ¯ Scotland

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

¯ anglosas. sceot ]strzelanie\ ˘ >redniow. ang. schotte ˘ ang. to shot ]strzela:\. zapewne od teren[w =owieckich. pierw. Scotch i Scots ]szkocki, w odniesieniu do narodu i kraju – jego instytucji i cech\ zast'pi=o Scottish, i Scotch zarzucono na rzecz Scotland. szkrab /artobliwie lub pieszczotliwie o ma=ym dziecku, zapewne jeszcze raczkuj'cym. ¯ sz % krab ¯ niem. krabbe ]krab\ ¯ anglosas. crabba ]dosł. drapacz\ ˘ >redniow. ang. crabbe ˘ ang. crab. kra, ark, b, be, ba, is, i szereg innych zg=osek ]woda\ ˚woda nr 494. ang. infant, ros. ditq-ditja ]dzieci"\. †szkud=a deska do pokrycia dachu, gont, dranica. staropol. vlg. skvdla vel dranycz'.

szkuner żegl.

statek /aglowy maj'cy co najmniej dwa maszty i o/aglowanie sko>ne. ang. schooner, ros. wkuna-szkuna. szkut-a(nictwo polski statek rzeczny >redniej wielko>ci, w XVI – XVIII w., u/ywany g=[wnie w sp=awie. staroholend. scute, ang. barge ]barka\, ros. bar'a-bar/a ]barka\. staropol. ca 1455 szkutha, skvth', w szkuthach ˘ szkuta. ˚d=ubas.

szkwa= mors.

silny, gwa=towny i kr[tkotrwa=y poryw wiatru na morzu. ang. squall, ros. wkval-szkwa=. †szla, >la szleje, rodzaj uprz"/y, pasy z postronkami zak=adane koniu na kark i piersi. ¯ czes. ßle. ˚szleja. szlaban zamkni"cie drogi, ruchoma bariera na przejazdach kolejowych i rogatkach ¯ niem. schag-baum; baum – drzewo.

szlach-ta(cianka(ecki(ectwo( (etny staroniem. slahta ˚niem. geschlecht ]r[d, rodzaj, plemi"\. staropol. szlachcic – uszlachetnia:, zdobi:. >redniow. ang. genterie ]szlachetnie lub wysoko urodzony, tj. w wysokich sferach narodu\, ang. gentry, ros. blagorodnoe soslove. niem. schlacht ]bitwa\, schlachtfeld ]pobojowisko, pole bitwy\, schlachthof ]rze{nia\, schlächter ]rze{nik\. ˚szlachtowa:. staropol. >lachcianka ]szlachcianka\ – niewiasta nale/'ca do stanu szlacheckiego. staropol. >lachcic, >lechcic ]szlachcic\ – ten, kto nale/y do stanu szlacheckiego, legitymuje si" szlacheckim pochodzeniem.

yy staropol. >lachcicowy ]szlachcicowy\ – zwi'zany ze szlachcicem, w=a>ciwy szlachcicowi. staropol. >lachciwy ]szlachciwy\ – tytu= grzeczno>ciowy stosowany do os[b pochodzenia szlacheckiego. staropol. >lachacski, >lachecki, >lachecski, >lachetski ]szlachecki\ – 1. zwi'zany ze szlacht' ]szlachcicem\, dotycz'cy szlachty, odnosz'cy si" do szlachty, 2. oznaczaj'cy wysok' godno>:. staropol. >lachectwo ]szlachectwo\ – przynale/no>: do stanu szlacheckiego. staropol. >lachatno>:, >lachetno>: ]szlachetno>:\ – 1. przynale/no>: do stanu szlacheckiego, pochodzenie szlacheckie, 2. godno>:, dostojno>:. staropol. >lachatni, >lachatny,

>lachetni, >lachetny, >lechatny, >lechetny –

1. zwi'zany ze szlacht', dotycz'cy szlachty, odnosz'cy si" do szlachty, pochodz'cy ze szlachty, 2. tytu= grzeczno>ciowy stosowany do os[b pochodzenia szlacheckiego, 3. post"puj'cy chwalebnie, prawy, godny uznania, czcigodny. staropol. >lachta, >lechta ]szlachta\ – 1. stan, grupa spo=eczna w systemie feudalnym, posiadaj'ce uprzywilejowane stanowisko prawne, 2. osoba przynale/na do stanu szlacheckiego, szlachcic, 3. przynale/no>: do stanu szlacheckiego, pochodzenie szlacheckie, szlachectwo. szlachtowa: zarzyna: byd=o. staronord. slatr ]dosł. zabite cia=o, mi"so z zabitego – uboju\, >redniow. ang. slahter, ang. slaughter ]rze{\, ros. izbienie-izbijenie, reznq.

szlafrok odzież.

podomka, wygodna narzuta-okrycie. ¯ niem. schlafrock; schlaff ]obwis=a\ % ang. frock ]suknia, sukienka; habit\. franc. robe de chambre, ang. dressing-gown, ros. xalat, ]damski\ pen;[ar. †szlag czy >lag fizjolog. nag=a cz">ciowa czy ca=kowita utrata ruch[w cia=a, atak apopleksji, parali/u. ¯ schlag ]apopleksja\. gr. apoplessein ]udar\ ˘ apoplexia ˘ =ac. apoplexia ˘ starofranc. apoplexie ˘ ang. apoplexy, ros. apopleksiq-apopleksija, udar-udar, kandrawakakandraszka. staropol. 1472 slag apoplexis.

szlagier muz.

przeb[j, popularny utw[r muzyczny

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

na czasie, w modzie. ¯ niem. schlager. ang. song hit. 1. szlak 1. droga, trakt; na szlaku, poszlaka, 2. parali/. ˚szlag. niem. schlag. ang. ]ob(lam[wka\ border, lace, ]droga\ track, trail, ros. bord[r-bordiur. staropol. szlak, >lak – 1. >lad stopy, ko=a, itp., trop, 2. droga, trakt, 3. ozdoba w formie paska na czym>, wykonana z innego materia=u. 2. szlak z przekle<stwa& niech go szlak trafi, ˚szlag ]parali/\. w zwi'zku s=owotw. z kaszlem& kaszel – kaszl]a=\ ˘ szlak dark – krad]=\ ˘ kra>: tapar – r'bat ˘ r'ba: labor – robal ˘ robak s=owotw. koncepcji 023 i 024. †szlakowa: >ledzi:. ang. to track, to trail, to pursue, ros. sledit;-sledit. szlam mu= rzeczny, b=oto z dna. ¯ niem. schlamm, >redniow. ang. i ang. mire; mud, ros. grqz;-grja{.

†szleftuch tkan.

g=adki gatunek sukna. wg Ss 1953& jaki> rodzaj sukna. ¯ niem. schliff % tuch ]sukno\. szleja rodzaj uprz"/y z=o/onej z dw[ch pas[w rzemiennych lub parcianych z postronkami, zak=adanej na kark i pier> zwierz"cia poci'gowego. ¯ czes. ßle. ˚szle, >le. ang. harness, szczeg[=y ˚uprz'/. ros. uprq';-uprja/. szlem karc. termin karciany, wzi"cie wszystkich 13-tu lew. niem. schlamm ¯ ang. slam. †szlepieje czy >lepieje >lad stopy. ang. footprint, niem. fuÆstapfe, franc. empreinte, ros. sled (nogi), stopa-stopa.

szlif(owa:(ierz(ierka poler(owa:. niem. schliff ]og=ada\.

szlifa wojsk.

rodzaj patki na ramieniu munduru wojskowego, /o=nierza, z umieszczonym na niej stopniem; pagon, naramiennik. =ac. spatula, starofranc. espale ˘ franc. espaule ]rami"\ ˘ zdrobn. epaulette ˘ ang. epaulet, espaulette, ros. `polet-epolet.

szloch(a: dźwięk.

g=o>ny p=acz, chlipanie. ¯ szl % ocha: ¯ och, och. †szlos jaka> podp[rka, mo/e wyci"cie w kt[rym si" co> osadza, wg Ss 1953.


yy

wg mnie& kluczka ]jak do wyci'gania s=omy ze sterty\ ¯ klucz, kulka. ¯ niem. schloÆ ]zamek, jako& 1. urz'dzenie >lusarskie, 2. budowla obronna\, schlosser ]>lusarz\. staropol. 1494 szlossy ]l. mnoga\. †sz=apa czy szlapa panc. ochronne nakrycie g=owy, rodzaj he=mu.

†sz=apa: ruch.

1. chodzi: depta:, 2. o koniu – i>:, st'pa:, 3. by: niepewnym, dzia=a: po omacku. s=owotw. pokr. cz=apa:. †sz=api: czy s=api: ruch. depta:. >redniow. ang. trampelen, ang. trample, tread, ros. toptat;-toptat, popirat; nogami-popirat nogami

†sz=apot odzież.

rodzaj obuwia plecionego z =yka. staropol. szlapoth. †sz=om panc. ochronne nakrycie z metalu lub twardej sk[ry, noszone przez wojsko, he=m. ˚szo=omek. =ac. galea, franc. casque, starofranc. helmet ¯ niem. helm, ang. helmet, ros. wlem-sz=em, OE. staropol. 1395 schlom, 1394 szlom scorky ˘ sz=om. ~sz=y czas dok. ¯ szed= ¯ i>:. przyrostek zwi'zany z up=ywem czasu, wskazuj'cy na jego rodzaj& - za nami, z ty=u – przesz=y, - w tej chwili – bie/'cy, tera{niejszy, - przed nami, z przodu – przysz=y. my>lowo zwi'zany z biegiem ˘ z biegiem lat, bie/'cy G?, wi"cej ˚050. ros. vremq-wremja ˘ prowedwee,

nastoq]ee, budu]ee vremq, ang. tense ]Past Tense, Present Tense, Future Tense\. poza•prze•sz=y – czas przysz=y w przesz=o>ci, np. m[wi= mi, /e pojedzie tam prze•sz=y – miniony, ubieg=y, zdarzony, dokonany przy•sz=y – maj'cy nadej>:, by:, sta: si", nast'pi:, niedok. ]przysz=y i tera{n.\

†sz=yk odzież.

wysoka czapka futrzana, zw"/aj'ca si" ku g[rze, noszona na ziemiach rusko-litewskich w XIV w. szmaragd minera=, ciemnozielona, przezroczysta odmiana berylu; cenny kamie< szlachetny. staropol. szmarak, gr. ]s\maragdos, =ac. smaragdus, starofranc. i >redniow. ang. smaragde. ang. smaragd, emerald, ros. izumrud-izumrud. staropol. z zmaragda, 1472 smarad smaragda, 1494 smarak ˘

yy smarad, smarag, smaragd. szmat kawa= ]drogi lub czasu\. s=owotw. pokr. szmata ]kawa=ek\.

szma-ta(ciarz szm]elc\ % mat]eria\, kawa=ek ¯ szmat ]kawa=\. szmelc, szmalc z=om, na przetop. niem. schmelzen ]topi:, rozpuszcza:\. s=owotw. pokr. smalec. ang. scrap-iron, ros. lom 'eleza-=om /eleza. staropol. szmelc, szmalc – rodzaj emalii do metali, =ac. virtum metallicum.

szmer(a: dźwięk.

cichy odg=os, szelest, nieg=o>ny gwar. s=owotw. pokr. szum, UE. ang. murmur, rustle, ros. bormota-nie/t;, wum/et;, welest/it;. staropol. ssmer, 1472 smer serpillum minus ˘ szmer – 1. rozruchy, burzenie si", 2. bot. tymianek, Thymus vulgaris L., 3. pniak drewniany z pszczo=ami. szmergiel petr. drobnoziarnista, twarda ska=a stosowana jako materia= >cierny. ¯ niem. schmergel. ang. sandstone ]pospolita, osadowa ska=a, o kolorach od /[=tego do czerwonego i br'zowego, sk=adaj'ca si" z ziarn piasku, zwykle kwarcu, zcementowanego krzemem, wapnem itp., w wi"kszo>ci u/yta w budownictwie\, ros. peshanik-piesczanik.

szminka kosm. niem. schminte ]barwa\. szmira bez warto>ci, brak smaku

]utw[r literacki, obraz, przedstawienie, film\. niem. schmiere starofranc. dauber, >redniow. ang. dauben, dawben, ang. daub, s=aw. durnaq 'ivopis;. szmugiel przemyt, kontrabanda. anglosas. smugan, niem. smuggeln, holend. smuckeln, ang. smuggle, ros. kontrabanda.

szmuklerz prof.

rzemie>lnik wyrob[w pasmateryjnych. niem. schmuck ]ozdoba, dekoracja\.

szmyrgn': ruch.

wykona: bardzo szybko ]przebiec, cisn':, rzuci: co pod\. anglosas. thrawan, >redniow. ang. throwen, threowen, thrawen, ang. throw, ros. wvyrok-szwyrok. †sznam $ }nieznane| wg Ss 1953, wg mnie& znami", siniak. staropol. 1471 ...ktoremu myal sinn' sznam. ¢szneka żegl. /agl[wka, rodzaj =odzi wiatrem nap"dzanej.

¯ isl. snekkj(a, >redniow. wneka-szneka, wg Rosjan 1988& rod sudnarod sudna ]rodzaj statku, pojazdu, okr"tu\ – na domys=. sznit >lad w drzewie, drewnie po ci"ciu pi='. ¯ niem. schnitt ]kr[j, prze(ci"cie\, niem. schnitzer. ˚snycerz.

†sznupka, sznypka jęz. przytyk, przycinek.

sznur(ek(owa:(owy(owad=o( ([wka dawna miara d=ugo>ci. niem. schnur ]sznur, powr[z\, ang. nurt ]skr"t\, ros. wnur, s=owotw. poch. sznur-[wka(wad=o. staropol. sznura – wst'/ka, ta>ma. ang. ]sznur\ rope, cord; string, ]sznurek\ string, ]sznurowad=o\ shoe-lace, ros. verëvka, wnur/ok-sznur(ok, ]sznur[wka\ wnurok dlq bawmakov. staropol. 1415 snur albo snurowacz, 1437 sznura ˘ sznur, sznura – pasmo skr"cone z nici& 1. sznur ciesielski s=u/'cy do odbijania na pniu lub drewnianej belce linii prostej, 2. ozdobny sznur ]z jedwabiu, itp.\ s=u/'cy do przybrania szat, 3. sznura pierlana – per=y nanizane na cienki sznurek staropol. sznurnik – rzemie>lnik wyrabiaj'cy sznury. staropol. sznurowa: – odbija: na pniu, belce lini" prost', poczernionym sznurem. sznycel spoż. bity kotlet ciel"cy. niem. schnitzel ˘ ang. schnitzel.

szofer(ka prof. franc. chauffeur ]palacz, 1917 r.\ ¯ chauffer ]/arzy:\ ¯ staro` i >redniow. franc. chaufer >redniow. ang. chaufen ]pod(grza:, nagrzewa:\.

szok(owa: med.

nag=y skutek wywarcia si=y ]w starciu\. franc. choc, ang. shock, ros. wok, udar. za(szokowa:. staropol. 1404 i 1441 schok – kopa, 60 sztuk czego>. ¯ niem. schock ]kopa\, ang. threescore ]three times twenty, sixty; trzy dwudziestki, 60\. wg Ss 1953& mo/e wyraz niemiecki.

†szo=dra spoż.

szynka, w"dzonka. anglosas. i >redniow. ang. hamm, ang. ham, ros. vethina-wietczina. †szo=omek ma=y he=m. ˚sz=om. szo=omi: oszo=omiony ]uderzony w g=ow", p[=przytomny\. ros. wlem ]he=m\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

pokr. szok, ˚sze=om, sz=om.

szop-a(ka bud.

wiata, >ciany z dachem ]bez stropu\, buda, magazynek. >redniow. ang. shadde ˘ ang. shed; ros. magazin, ang. shop – 1. miejsce gdzie rzeczy oferowane s' na sprzedarz, 2. miejsce, gdzie szczeg[lny rodzaj pracy jest wykonywany, np. stolarka. staropol. 1466 schop'; schopa, 1491 tugurium albo szopa, 1437 schoppis,1447 szoppam ˘ szopa – 1. prowizoryczny budynek gospodarczy o r[/nym przeznaczeniu, dach wsparty na s=upach, 2. szopa pospolita – gospoda, zajazd. †szopa =uczywo, pochodnia. s=owotw. pokr. szczapa, =ac. taeda, fax, starofranc., >redniow. ang. torche ˘ ang. torch, niem. ]pech\fackel, staroros. fakel=-fake=, svetohswietocz.

†szorc panc.

cz">: zbroi p=ytowej os=aniaj'ca brzuch i krzy/. ˚szurclat. ¯ niem. schoÆ ]=ono, po=a\. ang. brestplate. staropol. 1393 szorcel – jaka> cz">:, zapewne os=aniaj'ca doln' cz">: tu=owia. ang. tasse.

szorowa: proces.

czy>ci: przez mocne pocieranie, nacisk. pokr. szlifowa: – przez lekkie. szorstki ostry, nieprzyjemny w dotyku i obchodzeniu si". por. szer>: ]sier>:\. szorty odzież. kr[tkie spodnie. anglosas. scort, >redniow. ang. schort, ang. short. †szos, szosz płatn. podatek p=acony przez miasta na rzecz panuj'cego ]szos kr[lewski\, te/ podatek p=acony przez mieszczan na rzecz miasta ]szos miejski\, te/ og[lnie ka/dy podatek, domina miejska. ¯ szacowa: ]okre>la: warto>:\. starofranc. taxer, >redniow. ang. taxen ˘ ang. tax, ]1. pierwotnie, okre>lenie warto>ci; szacunek, 2.a. wym[g od osoby p=acenia procentowej cz">ci dochodu, itp., do wsparcia rz'du, w=adz, 2b. wym[g od osoby p=acenia specjalnego podatku, jak w spo=eczno>ci, zwi'zkach zawodowych... itd.\, ros. podat;-podat, nalog-na=og. staropol. szosowa: – 1. p=aci: podatek zwany szosem, 2. pobiera: podatek zwany szosem. staropol. szosowanie – p=acenie podatku zwanego szosem. szos-a(owy droga o twardej na-

yy wierzchni, ze /wiru lub t=uczonego kamienia, ubita specjalnym walcem, spe=niaj'ca wymogi =uk[w dla szybkiej jazdy i utrzymania jej przez biegn'ce wzd=u/ rowy. ang. highway. †Szot, szot 1. Szkot, 2. kupiec, handlarz, przekupie<. ang. Scot; merchant, ros. kupec-kupiec, torgovec.

szowini-sta(zm †sz[stak moneta.

moneta sze>ciogroszowa, dwunasta cz">: talara. †sz[ston[g heksametr; bohemizm. sz[sty ¯ sze>:. =ac. sextus, ang. sixth, ros. westoj-zestoj, westaq. staropol. szoste, 1423 szostego, 1424 w tey schostey ranye, 1430 schosty; szosty psalm, szoste, szost' ˘ sz[sty. staropol. sz[styna>cie, sz[styna:cie – szesnasty. =ac. sextus decimus, ang. sixteenth, ros. wesnadcatyj.

szpachl-a(owa:([wka zaciera: szczeliny kitem, kitowa:. gr. spathe ˘ zdrobn. =ac. spatula ]szpachla, no/opodobne narz"dzie z szerokim, p=askim i gi"tkim ostrzem, u/ywane do rozrzucania lub mieszania jad=a, farby, itp.\. ˚podpora.

†szpaczkowa: jęz.

gaw"dzi:, /artowa:, dowcipkowa:.

szpad-a(zista broń. gr. spathe ]p=askie ostrze\, =ac. spatha, franc.-ang. spathe, hiszp. espada ]miecz\, lecz sama szpada – ang. sword ]tak/e miecz\, ros. wpaga.

szpadel narz.

=opata, rydel, metalowe, p=askie ostrze na d=ugim trzonku, do kopania ziemi. anglosas. spadu, pokr. niem. spaten, >redniow. ang. i ang. spade; franc. spatule. `el ]1. ziemia, 2. rzecz\ ˚el. szpagat sznurek. ital. spago. szpak(owaty Strunus vulgaris L., gat. ptaka o ciemnym upierzeniu. staropol. ca 1500 skorzec sturnus, ca 1500 skorzec ¢limphinus. staropol. 1472 spak spicus; spakh turnus, ca 1500 schpak psitacus – 1. szpak, Sturnus vulgaris L., 2. gat. papugi, Psittacus sp.

szpaler 1. >ciana z zieleni, /ywop=ot, 2. rz'd, linia. ital. spalliera, niem. spalier;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

anglosas. thicce ]g"sty\ ˘ thiccet, >redniow. ang. i ang. thicket, ros. ha]a-czaszcza, gustoj kustarnik.

szpalta poligr.

1. sk=ad drukarski o dowolnej liczbie wierszy, odbity do korekty, 2. w tek>cie drukowanym, zw=aszcza w gazecie, pewna liczba wierszy tekstu dostosowana do wysoko>ci kolumny. †szpangrun chem. zielona patyna na miedzi, >nied{, grynszpan. ¯ niem. span % grün ]zielony\, =ac. aerugo, staropol. 1419 spangrun calcates, †szpar, szpara pu=apka, sid=a z przyn"t' do =owienia drobnego zwierza. ¯ staronord. snara ˘ ang. snare. staropol. ca 1455 spar pedica. ˚spar, spare, samo(sobie•=[wka, s=op, st"pica. szpara szczelina. niem. spalte, ritze, franc. la fente, fissure, ang. slit, crack, ros. tre]ina-treszczina.

szparag(owa bot. =ac i ang. asparagus. staropol. ˚kapary ]szparagi\. szparga= rupie:, grat. ang. lumber, ros. xlam-ch=am ˘ barach=o.

†szparko szybko, rych=o, pr"dko. †szpat minera= daj'cy si" dzieli: na cienkie blaszki. staropol. 1472 spath alumen scissum. szpera-:(cz szukaj'c, przerzuca: co, zwykle drobiazgi, przetrz'sa:, pemetrowa:, np. w szufladach, k'tach. >redniow. franc. arrumere ˘ arrumage ˘ ang. rummage, ros. iskat;-iskat, ryt;sq-rytsja, warit, perewari-vat;/t;. szperka spoż. skwarka, kawa=ek wysma/onej s=oniny. ˚skrzeczec. staropol. 1472 sperka carbonella. szpe-tny(ci: bardzo brzyd•ki(dzi:, zniekszta=c-ony(i:, ohydny, z=y, szkaradny. ˚szkarada, maszkara. staropol. oszpaci: ]oszpeci:\. staronord. uggligr ]straszny, strach budz'cy\, >redniow. ang. ugli, uglike, ang. ugly, ros. nekrasivyj-niekrasiwyj.

szpi-c(ca(la(lka(kulec ostre zako<czenie czego. niem. spitze, ros. wpic, wpil;. staropol. szpica, stpica, >pica – 1. czo=o, front wojska, szyk bojowy, 2. szczyt budynku. †szpicnik wojsk. chor'/y. ¯ szpica. =ac. signifer; insignia ]chor'giew\ ˘ starofranc. ensigne, enseigne ˘ ang. ensign ]†standard-bearer\, ros. prapor]ik-praporszczik.


yy

staropol. signifer vlg. spycznyk. szpic zool,, anim., zwierz. rasa psa. niem. spitz.

szpicruta elastyczny pr"t do uderzania konia. niem. spitzrute.

szpieg(owa:(ostwo, szpicel bystro obserwuj'cy w tajemnicy, w nieprzyjaznym celu; staroniem. spehon, spiohon, starofranc. espier, >redniow. ang. e(spien. ang. spy, ros. wpion-szpion. staropol. szpieglerz czy >pieglerz – szpieg, wywiadowca. staropol. szpiegowa: – bada:, >ledzi:, przepatrywa:. =ac. explorare, perscrutari, ang. explore, scrutinize, investigate, ros. issledovat;-issledowat. †szpiglarski zwi'zany ze szpiglarzami, tj rzemie>lnikami wytwarzaj'cymi lustra i inne przedmioty ze szk=a. staropol. 1469 platea spyglarska ]ulica szpiglarska, w Krakowie\. s=owotw. pokr. spi/ ]stop\, G?, gla ¯ glas, gl≤s ]szk=o\. ˚szk=o. szpik(owa: ]kostny\ szpikowa: – nadziewa:. staropol. mozg ]szpik kostny\. anglosas. mearg, mearh, pokr. niem, mark, >redniow. ang. maro, merowe, ang. marrow, ros. mozgovaq kost;. staropol. ca 1500 szpyk vel kothy mosdzek; 1419 bedagar, cornus spyk, 1437 spik bedagar, ca 1500 spyk bedugar ˘ szpik – 1. koci m[zg uwa/any za >rodek nasenny, 2. galas[wka na owocach r[/y polnej.

†szpikanard, spikanard olejek wonny.

†szpila przedmiot drwin. staropol. szszpila. staropol. szpilman – /artowni>, b=azen.

szpinak spoż. arab. isbanah, hiszp. espinaca, >redniow. =ac. spinachia, staro-franc. espinage, franc. les epinards, ang. spinach, ros. wpinat=-szpinat. staropol. 1460 spinak spinacia ˘ szpinak, spinak – bot. szpinak warzywny, Spinacia oleraccea L. †szpisglas czy spisglas chem. zwi'zek antymonu z siark'. s=owotw. pokr. spi/, spisz ]stop\. staropol. 1472 spisglas antimonium. szpital(ny(nictwo lecznica, felczer; zamkni"ty zak=ad opieki zdrowotnej, leczniczej, przeznaczony dla ci"/ko chorych.

yy staropol. 1424 spital, 1428 spythal, 1437 spytal, 1498, we spythalv ]w szpitalu\ ˘ szpilal – przytu=ek dla ubogich chorych, dom starc[w, dom sierot. ¯ niem. spital. niem. spittel 1558 r. ]felczer\. =ac. hospes ]gospodarz, go>:, ang. host, guest\ ˘ hospitalis ˘ =ac. hospitalia ]komnaty dla obcych\ ˘ >redniow. =ac. hospitale ]ital. ospitale – dom, zajazd\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. hospital; =ac. hospes ˘ hospitare ]przyj': jako go>cia\ ˘ ang. hospitable ]go>cinnie\. =ac. hospitale ˘ >redniow. =ac. hospitalarius ˘ starofranc. hospitalier ˘ >redniow. ang. i ang. hospitaler ]osoba leczona w szpitalu\; =ac. hospes ˘ hospitium ]go>cinno>:, zajazd, umieszczanie, przyjmowanie pod dach\ ˘ franc. i ang. hospice ]dom opieki nad chorymi i biednymi\, ros. ]szpital\ bol;nica-bolnica, gospital;-gospital, ]dom opieki\ gospiciq-gospicija. szpon anat. pazur ptaka drapie/nego ]jastrz"bia. or=a\. szponder cz">: mi"sa wo=owego, zwykle z grzbietu za =opatk' – /ebra szpondrowe; na moje wyczucie& szponder ^ /ebro; mostek – przednia cz">: tuszy zwierz"cej ]ciel"cej lub baraniej\, mi"so ='cznie z ko>:mi /ebrowymi. ¯ sz % ponder ¯ ital. ponte ]most\, lub bez sensu& sz % =ac. pondere ]waga, znaczenie, ang. weight\. nazwisko Szponder.

szponga po='czenie, spojenie poprzeczne. niem. spange ]klamra, sprz'czka\.

†szpot wet.

naro>l kostna na stawie skokowym konia powoduj'ca kulenie. staropol. spoth. staropol. ca 1455 szpotawy pedager – o koniu, cierpi'cy na chorob" zwan' szpat. szpro-tka(: ryba. gat. ma=ej ryby morskiej. anglosas. sprot ˘ niem. spratte ˘ >redniow. ang. spratte, ang. sprat. szpryc-a(owa: med. zastrzyk. ang. squirt, syringe, ros. wpric-szpric. szprych-a(y pr"t przechodz'cy od piasty do obr"czy ko=a. niem. speiche. szpul-a(ka rurka z wystaj'cymi brzegami do nawijania drutu, nici. niem. spul, >redniow. holend. spoele, >redniow. ang. spole, ang. spool. staropol. 1472 szpula deleteon –

sk[ra zrzucona przez w"/a, wylinka. szpunt czop, ko=ek do zabijania otworu w beczce. ¯ niem. spund. TD. franc. le bouchon, tampon, ang. cork, stopper, plug, wisp, bung, ros. zatyhka-zatyczka. staropol. szpunt – 1. rodzaj naczynia, 2. otw[r naczynia do zatykania, czy te/ zatyczka, czop, 3. rodzaj siekiery. †szrag stragan. ang. ]hucker’s\ stand. staropol. szragowe – op=ata targowa od sprzeda/y na szragach, tj. straganach.

†szragi 1. nosze na kt[rych noszono cia=a zmar=ych, do grobu, 2. rodzaj stoj'cego wieszaka na odzie/, w kszta=cie drewnianej ramy z ko=kami lub hakami. †szragowe op=ata targowa. ˚szrag. szrama med. blizna, znami". niem. schramme czes. ßram, ros. wram-szram. staropol. ca 1420 sram ˘ szram – znami", >lad powsta=y po zagojeniu si" rany, blizna, szrama. †szrank czy szranki 1. ogrodzenie, 2. kratki oddzielaj'ce zesp[= s'dz'cy od publiczno>ci, 3. granica, 4. ogrodzenie miejsca w kt[rym toczono pojedynek. baz' s=owotw. ograniczenie, ¯ niem. schranke ]granica\ schranken ]obr"b, szranki\, tak/e ¯ ang. shrunk ¯ shrink. †szranka niebezpiecze<stwo, wg ˚Ss 2011 ]w'tpliwe#\, ˚szrank. ang. danger, ros. opasnost;. szranki ogrodzenie turniej[w rycerskich, igrzysk. ˚szrank. niem. schranke, >redniow. ang. schrynken, ang. shrink ]>ci'ga:, kurczy:, marszczy:\.

szrapnel wojsk.

pocisk artyleryjski wype=niony kulkami, z zapalnikiem czasowym. ang. shrapnel ¯ wynalazca, gen. Brytyjskiej Armi H. Shrapnela 1761–1842. †szrena czy srena pojemn. skrzynia. =ac. scrinium, franc. caisse, >redniow. ang. chest, chist ˘ ang. chest; coffer; trunk ]kufer, skrzynka\, staroros. q]ik=, sunduk. staropol. ca 1500 srena scrinium.

szre< meteor.

firn, zamro/ona, zlodowacia-=a skorupa na powierzchni >niegu, twarda lub =ami'ca si".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

szron meteor.

kryszta=y lodu z zamarzni"tej pary wodnej na przedmiotach. sz ]szary\ % ron ¯ roni:, pada:, sz ¯ szary, w j. ang. hoar ¯ >redniow. ang. hore ]1. bia=y, szary, szarobia=y, 2. posiadaj'cy bia=e lub szare w=osy z powodu wielkiej staro>ci\. por. szad{ ¯ sad. =ac. pruina, franc. gelee blanche, givre, frimas, niem. ]rauf\reif, ang. hoarfrost, white frost, rime, ros. inej-iniej. staropol. 1437 szron pruina, 1444 srzion pruina; bruma srzon, srzyon, ca 1455 schrzon prugina ˘ >ron, >rzon – 1. osad lodowy powsta=y z mg=y, te/ >nieg przymarzni"ty do ga="zi drzew, 2. danina w owsie ]lub jej r[wnowarto>: pieni"/na\ sk=adana =owczemu z tytu=u pe=nionych przeze< funkcji. staropol. szronowaty – o ma>ci ko<skiej, siwy. staropol. szronowe – 1. danina w owsie ]lub... \, ˚pkt 2, 2. rodzaj grzywny kt[r' =owczy >ciga= osoby nieuprawnione do =ow[w, czy te/ op=ata za prawo do polowania.

†szropa narz.

/elazne narz"dzie, przyrz'd do czesania i czyszczenia koni, zgrzeb=o. staropol. ca 1500 schropov'cz strigilare ˘ szropowa: – czy>ci: zgrzeb=em. ¢szrot zbo/e, ¯ niem. schrot ˘ staropol. szrotarski – o wozie miejskim& w[z s=u/'cy do transportu piwa lub wina, staropol. szrotarz – szynkarz albo ten, kto zajmuje si" transportem beczek z piwem. staropol. szrotmistrzow – nale/'cy do szrotmistrza, czyli mincerza. staropol. szrotowa: – przesiewa:, oczyszcza: przez przesiewanie, pytlowa:. staropol. szrotowanie – prawo utrzymywania woz[w s=u/'cych do transportu piwa lub wina i pobierania op=aty od ich wypo/yczania. staropol. szrotowajn ¯ niem. wein ]wino\ – w[z miejski s=u/'cy do transportu piwa lub wina. staropol. szrotowas ¯ niem. wasser ]woda\ – beczka na piwo. ˚piwo – pienisty nap[j o ma=ej zawarto>ci alkoholu, otrzymywany przez fermentacj" ze s=odu j"czmiennego, chmielu, dro/d/y i wody. †szrycht odst"p mi"dzy dwoma liniami, oddalenie mi"dzy nimi,

yy stopie< na zegarze s=onecznym. wg Ss 1953& odcinek ]$\, nie odst"p. ¯ schrift ]pismo\.

†szryft ekon.

kredyt ˘ na szryft ]na kredyt, czyli d=ug zapisany gdzie\. ¯ niem. schrift ]pismo\.

sztab(owy(owiec wojsk.

zesp[= wy/szych oficer[w. niem. stab BF ¯ anglosas. st≤f ˘ >redniow. ang. staf, ang. staff ]laska, maczuga, drzewiec, skipetr; sztab, personel, grupa os[b, zesp[= pomagaj'cy wodzowi, szefowi, naczelnikowi, prezydentowi, g=owie du/ ej instytucji, pa<stwa\ ros. wtab. sztaba szyna, p=aska, czworograniasta listwa metalowa, pokr. niem. antaba. ¯ niem. stab. sztacheta listwa p=otu zwykle ostro zako<czona. ital. stacchetta. sztachn': si" pot. zaci'gn': si" dymem z papierosa, wch=on': go. ang. inhale the smoke. sztafa/ postacie ludzi lub zwierz't urozmaicaj'ce obraz. niem. staffage, starofranc. estoffe, >redniow. ang. stoffe, ang. stuff ]materia= wype=niaj'cy, w tym wypadku\.

sztafeta sport.

konkurecja sportowa. ital. staffetta. sztaga deska z nabitymi listewkami poprzecznymi, s=u/'ca za schody na rusztowaniu.

sztajer taniec.

rodzaj walca, powolny taniec styryjski w takcie 3(4, z przy>piewkami. ¯ Styria, w Niemczech. niem. steier. sztaluga tr[jn[g malarza obraz[w; drewniany stojak z umocnieniami, s=u/'cy malarzowi do umieszczania obrazu na odpowiedniej wysoko>ci podczas malowania. niem. stellage. holend. ezel ]osio=\, niem. esel, ang. easel, ros. mol;bert-molbert. sztama społ. przyja{<.

sztambuch szkoln.

pami"tnik uczni[w zeszyt do wpisywania wierszy, aforyzm[w, rysunk[w, modny w XIX w. niem. stammbuch. sztampa mechaniczne powtarzanie >rodk[w w technice aktorskiej, re/yserskiej, dekoracyjnej, banalne chwyty, szablon, rzecz oklepana. ros. wtamp ¯ niem. stampfe(n ]ubijak, odcisk, stempel\, anglosas. stempan, >redniow. ang. stampen,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. stamp.

sztanca negatyw ze stali lub bronzu, jaki ma by: odci>ni"ty na innym przedmiocie. ital. stanza, niem. stanze. sztandar(owy chor'giew, flaga, znak oddzia=u. starofranc. estendard ¯ niem. ¢standan ]sta:\ % ort ]miejsce\ ˘ niem. standarte >redniow. ang. i ang. standard. sztang-a(ista stalowy pr"t, dr'g. niem. stange, ang. bar, †szter-dzie>ci(na>cie 40, 14. ˚czter-dzie>ci(na>cie, ¯ cztery. sztof ros. miara p=ynu wynosz'ca p[= kwarty. niem. stoff ]materia, substancja\. ¢sztok >ciek, sp=yw ˘ {r[d=o, zdr[j, strumie<. rynsztok ¯ ryn]na\ % sztok ¯ s=aw. s ]pol. z\ % tok ¯ toczy: ]si"\, p=yn':, katula: ]toczy: si" kozio=kami\. †sztokfisz, sztakfisz czy †stokfisz, stakfisz suszona ryba. ¯ niem. stock ]laska\ % fisch.

sztolnia górn.

wyrobisko korytarzowe poziome, lub lekko nachylone, prowadz'ce z powierzchni ze stoku g[ry w g='b. niem. stallen. ang. adit, gallery, ros. wtol;nq-sztolnia. sztorc dosł. ostro, lub pod ostrym k'tem; jaka> cz">: urz'dzenia, maszyny, sprz"tu, czy cia=a, skierowana do g[ry, ku g[rze, lecz nie pionowo, nie w zgodzie z reszt', wystaj'ca, odstaj'ca i nie daj'ca si" nagi':. stawa: ]stawia: si"\ sztorcem – opiera: stanowczo, sprzeciwia:, przeciwstawia: si", okoniem. sztorcowa: – ostro gani:; or ]ko<\. s=wotw. pokr. ˚stercze:, OE. znaczeniowo pokr. stawa: d"ba ˘ ko< staje d"ba ]podnosi prz[d stoj'c na tylnich =apach\. wulgaryzmy z koniem, d"bem, pa=', i sztorcem zwi'zane, prowadz'ce do ci'/y, i bajki dla dzieci, /e bocian ]sztorc\ dzieci przynosi ]powoduje\. przez przypadek lub nie – nasilona liczba urodzin przypada=a na przylot bocian[w i zwi'zane to by=o ze >wi"tem ˚Kupa=y ¯ kupatsja, wypadaj'cym 23 czerwca ]ku•pa` ¯ ko•pu`\. anglosas. storc ]bocian\, pokr. niem. storch ]bocian, baz' «sztywnym by:», o cz=owieku& nieugi"tym, bezwzgl"dnym\ ˘ ang. stork. sztorm mors. silny, porwisty wiatr o pr"dko>ci do 125 km(godz., wiej'cy na obszarach m[rz i ocean[w. niem. storm, sturm, ang. storm, s=aw. burœ.


yy

†sztosowa: czy stosowa: wst"pnie obrabia: przez k=ucie. ¯ niem. stoÆen.

sztruks tkan.

tkanina, rodzaj welwetu w drobne pr'/ki. niem. struck. sztuba-k(cki szkoln. ucze<. niem. stube izba ]szkolna\. sztucer broń. rodzaj broni palnej my>liwska bro< kulowa jedno` i wielostrza=owa. niem. stutzen.

sztu-ciec(:ce widelec, przybory sto=owe. niem. stutzen. sztuczny nie naturalny, celowo robiony ]np. zbiornik wodny\ ¯ sztuka. staropol. sztuczny – pochodz'cy ze zwoju zwanego sztuk', wyrabiany z tkaniny pochodz'cej ze zwoju. sztuczka zmy=ka, oszustwo, podst"p, figiel, chwyt.

sztuka 1. kawa=ek ˘ sztuka mi"sa, sztukowa: ]='czy:\, 2. mistrzostwo ˘ nie sztuk' jest tworzy: zagadki, wik=a: rzeczy proste – sztuk' jest rozwi'zywa: to, co samo popl'ta=o si" w ci'gu wiek[w, zatar=o zupe=nie, zawi=e wy=o/y: w prosty spos[b. niem. st¥ck, lub kunst czyt. troch" wspak& ku•n•st – st•uk]a\. staropol. sztuka ]ceg=a obt=uczona\. ang. piece ]kawa=ek\, art, mastery ˘ masterpiece, ros. wtuka-sztuka ]kawa=ek\, iskustvo-iskustwo ]sztuka\. staropol. stuky, ca 1500 stvk'; parcium albo stuky ˘ sztuka – 1. cz">:, kawa=ek wi"kszej ca=o>ci, 2. zw[j sukna, p=[tna, lub innej tkaniny, 3. jednostka czego>, 4. motek prz"dzy, nici, 5. wyr[b rzemie>lnika, zw=aszcza wyr[b uprawniaj'cy do uzyskania stopnia czeladnika, lub majstra, 6. rysunek, szkic, 7. przypadek prawny, okoliczno>: prawna, sprawa. staropol. sztukowa: – ='czy: mniejsze cz">ci w wi"ksz' ca=o>:, do='cza: mniejsz' cz">: do wi"kszej. sztukwark $ }nieznane|, mo/e inkrustacja w drewnie, wg Ss 1953 †sztura polna bot. szczaw polny, Rumex acetosella L. ˚szczaw. starofranc. surele, >redniow. ang. sorel, ang. sorrel, ros. ]avel;-szczawel. staropol. 1491 stura polna acetosa.

szturcha-:(niec ruch.

kuksa•:(niec, lekko potr'ca:, systematycznie popycha:.

yy staropol. sturkn': ]szturchn':\ – zepchn':, zrzuci:. niem. stoÆen ]szturcha:\, stoÆ, franc. pousser, heurter ang. jostle, prod, to push ]on\, ros. tolkat;-to=kat.

szturm(owa:(owy([wka wojsk.

gwa=towny atak wojska. ¯ niem. sturm ]burza, wicher, szturm\. S˚Sz, ros. wturm-szturm. staropol. szturm czy sturm – atak, zw=aszcza na umocnienia obronne nieprzyjaciela. staropol. szturmowa: mo/e te/ sturmowa: – 1. atakowa:, uderza: na nieprzyjaciela, zw=aszcza na umocnienia obronne, 2. obra/a: kogo>, zniewa/a:.

sztych(owa:(arz szpic, ostry koniec; 1. warstwa ci"ta szpadlem, 2. uderzenie, 3. rycina wykonana technik' metalow'. ¯ niem. stich. staropol. sztych ]uk=ucie, cios, raz\. 1816 r., w bitwie pod Orsz' 1514, m=ody Jan Tarnowski ]1488–†1561\ samowolnie wyjecha= na harc, oskar/ony przez Konstantego Ostrogskiego, broni= si" przed kr[lem Zygmuntem ]1466–†1548\& „nie narazi=em na sztych woysk kr[lewskich, w=asne tylko /ycie na niebezpiecze<stwo poda=em...” sztyft :wiek, cienki gwo{dzik z g=[wk' lub bez g=[wki. niem. stift ¯ anglosas. i >redniow. ang. stif ]sztywny\ ˘ ang. stiff.

sztygar poz społ.

kierownik oddzia=u kopalni. ¯ niem. steiger. staropol. 1393 stigar – prze=o/ony kieruj'cy prac' wydzielonej grupy g[rnik[w. sztylet mieczyk, kr[tka bro< bia=a. ital. stiletto zdrobn. ¯ stilo ]kr[tki miecz\ ¯ =ac. stilus ]styl\, niem. stilett, ang. dagger, stiletto.

sztylpy odzież.

wysokie sk[rzane buty do konnej jazdy. ¯ niem. stilpe. sztylwaga metalowa sztaba w przedniej cz">ci wozu konnego, z hakami, do zaczepu na nich orczyk[w, w dwukonnym wozie, nieruchoma orczyca do zaczepu orczyk[w. ˚stynwaga lub sztynwaga. waga ]ci'g\ ˘ prze•waga ]prze•ci'/enie\; ci'g, cugle ¯ niem. zug }cug|. ¯ niem. stelle % wagen ]w[z\ ˘ niem. stellwage. niem. stelle – miejsce, posada, ang. still ]nieruchom-y(a(e\ ¯ >red-

niow. ang. i anglosas. stille, pokr. niem. still ]stillstand – zawieszenie czego\, jedno albo drugie wyda=o «stell» }sztyl|. †sztyrowa: ruch. sterowa:. ˚ster. sztywny pozbawiony elastyczno>ci, spr"/ysto>ci, gi"tko>ci. niem. steif, anglosas. stif, ang. stiff, FW, V por. sztyft.

szu~ 1. przedrostek s=[w o ujemnym wyd{wi"ku& szubrawiec, szuja, szuler, szumowiny, oszuka:, 2. d{wi"kona>ladowcze& szum, szura:, szuwary.

szuba, szubka odzież.

okrycie wierzchnie do ziemi, na zim", podbite futrem, ko/uch do ziemi. po>redni-g[rnoniem. schubbe ]p=aszcz\ ¯ ital. giubba ]kaftan, kabat\ ¯ arab., ros. wuba. staropol. szuba – rodzaj wierzchniej sukni, d=ugiej, z r"kawami, podbitej futrem. s=owotw. pokr. czub ]wierzch\  szub. ¢szubasz poz społ., wojsk. w[dz, naczelnik, dosł. g=owa, zwierzchnik. ¯ szub ]czub\. staroros. wubaw-szubasz, ros. voenahal;nik=. szubienica konstr. rusztowanie dla wisielca. ¯ szub ]g=owa\  czub. =ac. patibulum, franc. potence, gibet, anglosas. galga ]niem. galgen\ ˘ >redniow. ang. galowes, galwes ]liczba mnoga\ ˘ ang. gallows, staroros. vis≠lica-wisielica. staropol. szubienica, szybienica – drewniane rusztowanie na kt[rym wieszano skazanych na >mier:.

szubrawiec osob., char.

=ajdak, osoba bez moralnych zasad i skrupu=[w. pokr. szuja, szuler, szumowiny.

szuf-elka(la(lowa: narz.

wkl"s=a =opata do przemieszczania cia=, materia=[w sypkich. niem. schaufel, ang. shovel, >redniow. ang. schovele szuf – wy(suwa: ˘ szuflada, pokr. ang. shift lub shuffle ]szura: nog' po ziemi\ ¯ shove ]pchn':, podnie>:, rzuci:\.

szuflad-a(ka(owa: niem. schub % lade ]dosł. lada do

wysuwania\, BF. szufladkowa: – wk=ada: do szufladek przedmioty r[/ni'ce si" ze sob', klasyfikowa: je wed=ug rodzaj[w, form, przeznaczenia, itp. terminem tym – o negatywnym wyd{wi"ku – opisywa=em biurokratyczne sk=onno>ci rodak[w do dzielenia jednej rzeczy na wiele cz">ci z kt[rej sk=ada si", z powodu niewiedzy, jak

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

• już ]tak, potakni"cie, ¯ yus\ i jeszcze ]nie, przeczenie, ¯ yete\, • za` ]tworz'ce czas przesz=y\, i szereg innych, w ten spos[b. Te dwa przytoczy=em, dla pogl'du, inne – opu>ci=em; zbyt wiele ich, to dlatego. Tak i Rosjanie, wo=y<ski latopis, pisany 1288(89 w Brze>ciu Lit. n(Bugiem, przez jedn' osob" – Chodork", na podstawie archiwum kniazia Dani=y, 1201–†1264, z celem na my>li, obejmuj'cy okres 1205 – ok. 1292, rozdzielili na 5 cz">ci – z=o/ony z 5-ciu odr"bnych latopis[w, bo nie mo/e by:, by jedna osoba pisa=a go przez lat ok. 85, i – znamienne – zaznaczaj'c, /e nie ma mi"dzy tymi cz">ciami stylistycznych czy j"zykowych r[/nic. Gdy wi"c jeden ko<czy= pisa: sw[j – drugi akurat zaczyna=. Cuda tego rodzaju w rosyjskiej Nauce, bo tak w wiedzy o +warentiewskiej – grupa pi>c[w j' pisa=a jednocze>nie, w Nowogrodzie Ni/nym n(Wo=g', na pograniczu z Tatarami, i tak, /e po z=o/eniu wszystkich cz">ci nie by=o pustych miejsc na stronach. Wed=ug moich docieka<, pisa= j' mnich +awrentaj, w greckim Konstantynopolu, w latach 1377–1381, przez 4 lata; w 1432 zabrana na Ru>, przez episkopa Herasima, z W=odzimierza Wo=., spalonego w Witebsku, 1435, przez Íwidrygie==" trzymaj'cego z Krzy/akami. Szufladkowanie nie ogranicza si" wi"c wy='cznie do Polak[w – dzielenie ca=o>ci na cz">ci i wk=adania ich do osobnych szufladek – przypisywania im r[/nym osobom czy formom. †szuja materia= drzewny do naprawy =odzi. staropol. 1478 szvgy' ]szuj'\. szuja osob., char. perfidny =otr, =ajdak, nikczemnik, wtykaj'cy nosa w cudze sprawy, po to, by narobi: komu> k=opotu, por. szubrawiec, szuler, szumowiny, ˚szu... ¢szujca }arch.| lewa r"ka. staroros. wuica-szujca. †szukacz badacz, uczony. szuka: dokonywa: czynno>ci w celu znalezienia, czyni: starania w tym kierunku, rozgl'da: si" za, patrze:, maca: na >lepo ]w kieszeni\, wybiera:. ¯ >redniow. ang. seken, sechen ¯ anglosas. secan, U ^ E, NY prze(po-szuka:. s=aw. iskati, ros. iskat;, wyszukany – wybrany, wyborny, przez to lepszy od innych, wykwintny. oszuka: ¯ o % szu % ka: ˚szu ]czynno>: naganna\ ˘ oszust, mylone z szukaniem przez dwuznacznik oszuka: si"& 1. oszuka: si" – sp"dzi: wiele czasu na szukaniu, jak wiele innych

yy o`, na`, 2. oszuka: si", oszukiwa:, celowo myli:, zwodzi:, >wiadomie wprowadza: w b='d. ¯ oszust. staropol. 1418 schucacz ]szuka:\,

bycz schukano a pytano, po nym pythano, po wsz}y|thkych domyech szvkano, ca 1455 pytacz ablo zukacz; vsznawacz uel schukacz; schukacz uel pytacz ˘ szuka: – 1. stara: si" kogo> lub co> znale{:, odnale{:, 2. stara: si" o co>, d'/y: do osi'gni"cia, zdobycia czego>, zabiega: o co>, pragn': po/'da: czego>, 3. szuka: dusze, dusz" – nastawa: na czyje> /ycie, 4. m>ci:, wymierza: sprawiedliwo>:, 5. >ciga:, dochodzi: s'downie, pozywa: do s'du. staropol. szukanie – 1. czynno>: prowadz'ca do znalezienia kogo>, 2. staranie si" o co>, d'/enie do osi'gni"cia czego>, 3. badanie, przeprowadzanie dochodze<, 4. /'danie. ~szuka: czas niedok. 1. stara: si" znale{: co lub kogo, 2. upatrywa:, wypatrywa:, szpera:, bada:, tropi:, >ledzi:, 3. usi=owa: sobie co> przypomnie:, 4. dobiera: odpowiednie s=owa, my>le: nad odpowiedzi', 5. d'/y:, zmierza: do czego>, chcie: czego usilnie, stara: si", zabiega: o co, upatrywa: co w kim lub czym. s=owotw. pokr. wnika:, bra: ]dosł. i w przen. ˘ bra: co za co, tj. przyjmowa:, zak=ada: /e tak jest\ ˘ wybra: ]wyszuka:\, wpatrywa: si" w co. ros. ]szuka: co\ iskat;-iskat, ]tropi:\ issledovat;-issledowat, ispytyvat;-ispytywat, obmanyvat;-obmanywat, ang. ]szuka: co\ to search, ]szuka: w pami"ci\ to try to think, ]oszukiwa:\ to cheat, to swindle, ]>ledzi:\ to investigate, to trace. po•szuka: – raz jeden, kr[tko prze•szuka: – na wskro>, ca=o>: o•szuka: – celowo wprowadzi: w b='d dla w=asnej korzy>ci, zmyli: do•szuka: si" – dopatrzy: si" od•szuka: – odnale{: wy•szuka: – wybra:

szuler osob.

oszust w karcianych grach. czes. ßulir ]oszust\.

szum(ie:(ny dźwięk.

niski nied{wi"czny odg=os, d{wi"k drzew i las[w, wody w potokach i strumieniach. ¯ ang. scum, ]piana, dosł. i przen. szumowiny, m"ty\ ¯ >redniow. ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

scum, scume ¯ holend. schum; niem. schaum ]ang. scum, foam\. musz(la czyt. wspak. muszla pokr. ang. shell } szel | ˘ muszla w zdrobn. mu•szel•ka. s=owotw. pokr. szmer, UE. ros. wum-szum. staropol. schum ˘ szum – przeci'g=y, bezd{wi"czny odg=os wydawany przez ruch powietrza, wody, itp. staropol. szumie: – wydawa: jednostajny, bezd{wi"czny odg=os. nazwisko Szumski ¯ Szumsk.

szum-y(owina 1. piana ]o cieczy\, 2. cho=ota ]por. szubrawiec, szuja, szuler. ˚szu~\. >redniow. holend. schum, >redniow. ang. scum, scume ˘ ang. scum ]piana, dosł. i w przen. szumowiny, m"ty \, niem. schaum ] foam, scum ^ szum, szumowina\, ros. pena-piena, nakip-nakip, wlak-szlak.

szura: ruch.

1. ruch. butami po ziemi, pod=odze, 2. pot. zadziera:, szuka: guza, podskakiwa: ]komu>\, 3. wulg. kopulowa:, rucha:, SzCh. ¯ ang. rush ]pop"d, gwa=townie przy>piesza:, gwa=townie pcha: si"\ czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 022. s=owotw. zwi'zane ze sob'& za•dziera: – po•ciera:, szu•ra: – ru•sza:; zadziera: ]szura:\, pociera: ]rusza:\, s=owotw. koncepcji 002.A i 023. †szurclat czy surclat panc. cz">: zbroi, rodzaj fartucha chroni'cego brzuch. ˚szorc. ¢szuricz syn szuryna ]szwagra\. staroros. wurih-szuricz. †szurmacz czy surmacz powin. szwagier, brat /ony. ˚szwagier, szurza. =ac. frater uxoris, franc. le beau frere ]frere de la femme\, ang. brother-in-law ]the wife’s brother\, staroros. wurin=-szurin. staropol. 1497 zaczyowy, pro he-

reditate, albo szurmaczowy suo ]zi"ciowi... albo surmaczowi\.

szurmica podgrodzie, przedmie>cie.

†szurza pokr., powin.

1. brat /ony, szwagier, pokr. szurin. ˚szurmacz, ze=w. 2. krewny, powinowaty ]u/ywne dla pokrewie<stwa w og[le lub dla poszczeg[lnych jego rodzai nie daj'cych si" ustali:\. ˚szurzyn. ang. 1. brother-in-law ]the wife’s brother\, 2. relative, ros. 1. wurin-szurin, 2. rodstvennik-rodstwiennik.


yy

†szurzy, szurzyn krewny, powinowaty. ˚szurza. s=owotw. pokr. szurin.

szus ruch.

1. szybki zjazd na nartach, 2. g=upi koncept ]pomys=\, wybryk, wyskok. niem. schuss ]strza=, rozp"d\. †szuszel"ta lub /u/el"ta anat. j'dra nasienne bobra samca. staropol. 1436 szchuszchel'tha. szuter /wir, drobno pot=uczone kamienie, od=amki ska=. niem. schotter.

szuwaks czernid=o, czarna pasta do but[w. niem. schuhwachs ¯ schuh ]but\ % wachs ]wosk\, lub spolszczone ang. shoe }szu| ]but\ % wax ]a. wosk, b. polewa szewska\.

szuwar(y bot.

sitowie, g"ste sitowie nad wod', tatarak. serb. szewar. †szwa ca=a, wszystka. ˚ wsza. przestawienie& wsza  szwa. †szwab ko< anim., zwierz. ko< z kr[tko przyci"tym ogonem. staropol. 1498 szwab, 1499 swabb. szwab etn. mieszkaniec Szwabii, pogardliwie o Niemcu. franc. La Souabe, ang. Swabia ]Szwabia\ ˘ Swabian ]Szwab\, ros. Wvabiq-Szwabia ˘ wvab-szwab ]Szwab\, wvabskij. staroros. Wvabπq. staropol. 1481 szwapski, 1496 schwapskyego, 1498 schwabskyego ˘ szwabski – o gatunku sukna& wyrabiany w Szwabii.

szwa-czka(lnia prof.

kobieta zawodowo szyj'ca odzie/, bielizn", krawcowa, bieli{niarka. ¯ szew ]szy:\ % `aczka. franc. la coutiriere, anglosas. i >redniow. ang. seamestre, ang. seamstress, ros. wveq-szweja, portnixa. staropol. szwaczka – kobieta zajmuj'ca si" szyciem i haftowaniem.

szwadron wojsk.

pododzia= kawalerii odpowiadaj'cy kompanii w piechocie. niem. schwadron, ital. squadrone, ang. squadron.

szwagier powin.

m'/ siostry, brat /ony lub m"/a. ¯ niem. schwager. ]szwagier\. ˚/e=w(ica, ze=w, surza, surmacz. szwagierki& • siostra m"/a – szwagierka franc. la belle s≥ur, ang. sister-in-law, ros. zolovka-zo=owka. • siostra /ony – szwagierka

yy franc. la belle-s≥ur, ang. sister-in-law, ros. svoqhenica-swojaczenica. • /ona brata – szwagierka franc. belle fille, ang. sister-in-law, ros. nevestka-niewiestka. †szwajca wielka ig=a.

†szwako/, wszako/ jęz.

wszak/e, jednak, przecie/, zaiste.

szwanc ogon, koniec, kolejka, szereg ludzi, poci'g, i inne, niem. schwanz. †szwancrym $ }nie wiadomo, i dalej niezrozumiale| tylna cz">: rz"du na konia, wg Ss 1953. z=y j"zyk polski, rz"du... czego$ s'dz", /e jest to podogonie – cz">: uprz"/y utrzymywana przez ogon konia, by nie zsuwa=a si" na boki ]ang. crupper, ˚uprz'/\, bez zwi'zku z rz"dem& ¯ schwanz % riemen ]rzemie<\. tylna cz">: uprz"/y na konia ˘ rz"du. najwyra{niej, pomy=ka zecera& uprz"/y ˘ rz"du. ale pod has=em «czyn»& czyn ko<ski – rz'd dla konia, znowu.... ˚czyn.

szwank(uje(owa: niedopisuje ]o zdrowiu\, narazi: na szwank ]na uszczerbek\, krzywda, szkoda, ujma, 1816 r., o przyczynie >mierci Kazimierza Wielkiego ]1310–†1370\& „...przyczyn' >mierci by= szwank z konia w lasach Przedborskich odniesiony.” szwargot(a: dźwięk. niewyra{na, niezrozumia=a mowa, przypisane g=[wnie Niemcom, pokr. >wiergot(a:. szwarny ¯ swar(a, gor'cy. szwejs(owa: spawa: metale. niem. schweissen. szw"da: ]si"\ ruch. ¯ sw'd; wa="sa: si", kr"ci: si" wok[=. nie szw"daj si". †szwiec prof. szewc.

szwole/er wojsk.

/o=nierz polskiego pu=ku konnego gwardii Napoleona 1807–1814; /o=nierz francuskiej lekkiej kawalerii. franc. cheval ]ko<\ ˘ chevau % leger ]lekki\. †szwytek, szwyciek wszystek.

szyb(ko(uje konstr.

1. pionowy kana= w kt[rym porusza si" d{wig, ˚szyber, 2.a. pionowe lub strome wyrobisko, prowadz'ce z powierzchni do z=o/a w g='b ziemi, 2.b. otw[r wiertniczy przeznaczony do wydobywania ropy naftowej lub do eksploatacji gazu ziemnego, 3. hutn. wn"trze wielkiego pieca hutniczego.

anglosas. sceaft, pokr. niem. schaft, >redniow. ang. scheft, schaft, ang. shaft ]kilka znacze<, w tym& ostrze, strza=a, g[rnicze& szyb\, ros. ]kopalniany\ waxta-szachta, ]ostrze, strza=a\ strela-strie=a. ¢szyb – strza=a ˘ szybkostrzelny – synonimem, szyb•uje(owiec, por. lot(na, samolot i inne. staropol. 1424 t' ssyb'; schybam ˘ szyba – otw[r prowadz'cy z powierzchni ziemi w g='b kopalni, szyb. szyba tafla szklana. starofranc. pane, panne, >redniow. ang. i ang. pane, ros. okonnoe steklo. staropol. 1424 t' ssyb'; schybam ˘ szyba – otw[r. ˚szyb. †szybienica ˚szubienica. UY.

szybki ruch.

natychmiastowy, pr"dki,

dosł. w mig, migiem, pomykaniem,

¯ szyb(uje – strza=a. mkn': ˘ pomyka: ]biegiem, szybko\ ˘ pomy=ka ]oszybka, ros. oszibka\. >redniow. wibnuti-szibnuti ]uderzy:\, ros. wibkij. szyb(er bud., konstr. pionowy kana= kt[rym kursuje d{wig, szyb kopalniany, wentylacyjny. ˚szyb. pozioma zasuwa do przymykania kana=u kominowego w celu regulacji ci'gu ]cugu\. niem. schieben ]suwa:\. ˘ schieber ]pol. szyber\. †szybowe ko=o ko=o z osadzonymi uko>nie szprychami czy te/ ko=o przeznaczone do okucia. 1. †szychta fa=szywe z=oto lub srebro. staropol. 1486 schichta. 2. szychta zmiana robocza, zw=aszcza w kopalni. niem. schicht. staropol. 1420 sichta ˘ szychta – dni[wka obliczeniowa w kopalni czy te/ dzienny urobek. †szychtowa: szykowa:, przyrz'dza:, przygotowywa:, przyprawia:. ˚szyk, gotowa: ]do drogi\. ang. making ready, readiness, ros. pri/iz-gotovat; ˘ pri/iz-gotovlennyj. szy: pierwotnie dosł. robi:, czyni: ˘ stra(p=o(patro(stro(g=u(lep(gor• szy: i inne, szy: odzie/ ]czyni: j'\, dzi>& ='czy: >ciegiem ig=y z nitk'. s=owotw. baz' ang. sew ]$\, EY. szy: ]k=u:\ ˘ prze•szy:(k=u:(bi: ]na wskro>, tak/e wzrokiem\, szy: ]bi:\ ˘ pod•szycie(bicie ]palta, jego wewn"trzna strona\, szy: ]kry:\ ˘ poszycie ]lasu, jego najni/sza warstwa\. got. siujan, anglosas. siwan, siwian, siowian, >redniow. ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

sewen, souwen, ang. to sew; pol. szew(c, S ˚Sz, szyd=o, lit. siutas ]szyty\, ros. wit;, szy: prawdop. ¯ >redniow. ang. schytel T ˘ Ç, ang. shuttle ]ruchoma cz">: maszyny tkackiej przeplataj'ca nici, cz[=enko\. szy: ]k=u:\ ˘ prze•szy: ]prze•k=u:\. wo=. 1289 wity-szity ]szyte\. staropol. szy: – ='czy: dwie cz">ci czego>, szczeg[lnie materia=u, tkaniny, przy pomocy ig=y i nici, te/ haftowa:. staropol. szycie – ='czenie dw[ch cz">ci przy pomocy ig=y i nici. ~szy: czas niedok. ¯ szew. przeplata: tkanin" nici', st'd, m.in. ='czy: kawa=ki tkaniny nitk' nawleczon' na ig=" robi'c >ciegi, szwy; wytwarza: co ='cz'c szwami odpowiednio wykrojone cz">ci tworzywa. wg mSjp 1969, szy: «='czy: kawa=ki tkaniny nitk'... itd.», jak wy/ej, ale szycie to nie tylko ='czenie, patrz ni/ej, dalej, np. wyszywanka – wz[r na tkaninie wyszyty inn' nici', o innym kolorze, lub ni:mi. szy: znaczeniowo zwi'zane z wlec, np. nawleka: nitk" na ig=", st'd poszewka  ros. pavolohka -pawo=oczka ¯ powleczenie ¯ wlec. ros. wit;-szit ]szy:\, ang. to sew, to embroider. za•szy: – czas dok. ¯ szy:, z='czy: szwem rozprucie, za=ata: dziur" w odzie/y na•szy: – wiele, np. serwetek po•szy: – pokry:; poszewka, poszy: dach s=om' u•szy: – czas dok. ¯ szy: prze•szy: – na wskro>, na wylot, wzrokiem, wiatrem przy•szy: – przy='czy: szyciem ob•szy: – dooko=a, brzegiem do•szy: – doda:, do='czy: szyciem, do ^ przy pod•szy: – od spodu; podszewka, podszycie lasu ]>ci[=ka& mchy, trawy; runo\ w•szy: – do >rodka wy•szy: – na zewn'trz, wyszywanka z•szy: – z='czy: dwie cz">ci Nie nale/y& pod•szycie.

szyde=ko narz.

stalowe, ko>ciane lub drewniane narz"dzie do r[b[t wi'zanych, haczykowato zako<czony pr"cik. ¯ szy: % `d=o. starofranc. i >redniow. ang. crochet, ang. crochet-needle, ros. vqzal;nyj-wjazalnyj, tamburnyj kr[hok-†kruczok. staropol. szyd=o – gruba ig=a z trzonkiem s=u/'ca do przek=uwania sk[ry przy jej zszywaniu.

yy franc. alene, >redniow. ang. alle, awl, ouel, awel ˘ ang. awl, ros. wilo-szi=o.

szyd-erca(czy(zi: jęz.

wy>miewa:, nabija: si", kpi:, docina:, naigrywa: si". szyd=o ˚szyde=ko; narz"dzie do nak=uwania twardego tworzywa. franc. aiguille a passer, anglosas. ≤l, ealle, awel, >redniow. ang. alle, awl, ouel, awel, rodzaje szyde=& peg awl ]do nak=uwania\, sewing awl ]do szycia, tj. do przek=adania nici przez k=uty przedmiot\, ang. awl, ros. wilo-szi=o ¯ wit;, ros. wnuroval;naq igla, tamburnaq igla-tamburnaja ig=a ]franc. aiguille a border\. szyfr(owa: kod(owa:, tajne, umowne znakowanie tekstu. ar. sifr ]zero\ ˘ >redniow. =ac. cifra ˘ franc. chiffre.

szyj-a(ka(ny anat.

cz">: cia=a mi"dzy tu=owiem a g=ow'; wyd=u/ona, przew"/ona cz">: jakiego> przedmiotu, np. butelki. w zwi'zku s=owotw. z wyciem& staroros. wyja ]szyja\, s=owotw. koncepcji 002.A. anglosas. hnecca, >redniow. ang. nekke, ang. neck, ros. weq, ]butelki\ gorlo. staropol. szyja – 1. cz">: cia=a mi"dzy g=ow' a tu=owiem, 2. utrata /ycia, kara >mierci, 3. piwniczna szyja – 3.a. korytarzyk, w'skie przej>cie prowadz'ce do piwnicy, 3.b. bot. owoc wilczego =yka, fructus plantae Daphnae mezereum L., 4. przednia cz">: czego>, ˚pkt. 6, 5. g[rna cz">:, 6. jaka> metalowa cz">: p=uga, mo/e lemiesz, wg Ss 1953 }lemiesz nigdy nie by= szyj', jest to przednia, d=uga jego cz">: w postaci szyi, do kt[rej zaczepiony jest orczyk, J.D.|. staropol. po(z-szyjkowa:. szyk(owa: uk=ad(a:& 1. porz'dek, bojowy ¯ niem. schick, 2. str[j, gust, elegancja, wytworno>:, wykwint; szykowny. ¯ franc. chic. staropol. szykowa: si" ]ustawia: si" w szyku\. ˚szychtowa:. ang. 1. form(ation(ing, order; 2. elegance, style, chic, s=aw. rœd-rad ]rz'd\ ˘ porqdokporjadok ]porz'dek\, narqdit;sq -narjaditsja ]uporz'dkowa:, w szyk marszowy ustawi:, w rz'd\, narad-narjad }†narad| ]1. okrycie, 2. porz'dek, rozkaz, polecenie\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1471 schik,1475 w syku, 1498 szyk 1497 v szyku, 1500 schyk, 1443 podluk jego sziku ˘ szyk, szykowanie – oddzia= wojska ustawiony do walki. staropol. szykowa: – 1. ustawia: wojsko do walki, 2. zarz'dza:, 3. kierowa: si".

szykana(y(owa: przykro>:, przeszkoda, utrudnienie celowo komu> robiona, wyp=ywaj'ca g=[wnie ze z=o>liwo>ci sprawcy, ciemnych zak'tk[w ludzkiego charakteru ]oczekiwania czego> w zamian za ustanie\. franc. chicanerie, ang. chicanery. szyld tarcza. niem. schild ]schild, schildwache, schildkröte\, anglosas. sceld, scield, >redniow. ang. schelde, ang. shield. Oryginalne znaczenie zmieniono na napis na desce ]szyldwach, szylwach, szyldkret, szylkret\ nad drzwiami lub oknami ˚cechu i tak jest do dzi>.

szylkret, szyldkret biol.

masa rogowa ze skorupy /[=wia podzwrotnikowego. niem. schildkröte ]/[=w\.

†szymborza, szamburza, samborza, zamborza drewniana wie/a obronna nad bram' wjazdow'. nazwisko Szymborski. szympans zwierz. gatunek ma=py. bantu ]Angola, Zach. Afryka\ kampenzi ˘ franc. chimpanze, ang. chimpanzee, niem. schimpanse, ros. wimpanze. szyna stalowa belka, prowadnica. niem. schiene. staropol. szyna, szena – 1. metalowa obr"cz na ko=o wozu, 2. rodzaj p=yty metalowej. †szynal /elazny gw[{d{ do mocowania obr"czy na kole wozu. staropol. 1450 synal.

†szynd 1. napad rabunkowy, rozb[j na drodze, 2. rzecz pochodz'ca z rabunku, rozboju, =up. staropol. szyndowa: – uprawia: rozb[j, si=' zabiera: komu> w=asno>:, =upi:. =ac. latrocinari, staropol. szyndowanie – zabieranie czego> si=', rabowanie, =upienie. staropol. szyndownie – drog' rozboju, grabie/y. szynel wojsk., odzież. /o=nierski p=aszcz specjalnego kroju. ros. winel;-szinel, ang. cloak. †szynholc deszcz[=ka czy te/ =ata w suficie, wg Ss 1953. ˚gont, szkud=a.


yy

=ac. scindere ]=upa:\ ˘ scindula ]=upka\ ˘ schindle ˘ >redniow. ang. schingle ˘ ang. shingle, franc. galets, ros. dranica-dranica. staropol. 1394 schinholce. ¯ niem. schindel ]dranica, gont\.

szynk(arz(was bud.

knajpa, ober/a, tawerna, podrz"dna restauracja. niem. schenke ¯ schenken ]nalewa:\ ˘ schenkfass ¯ schenken % fass ]beczka\. =ac. taberna ˘ starofranc. taverne ˘ >redniow. ang. i ang. tavern; inn, ros. gostinnica, traktir. staropol. ca 1500 schynk ˘ szynk – 1. szynkarz, karczmarz, 2. karczma, gospoda. ang. 1. inn-keeper. staropol. szynkarka – 1. /ona szynkarza, 2. szafarka, rozdawczyni. staropol. szynkarz – ten, kto prowadzi szynk, karczmarz. staropol. szynkowa: – 1. trudni: si" wyszynkiem, sprzedawa: piwo i mi[d }pitny, J.D.|, 2. dawa:, rozdawa:, udziela:. staropol. szynkowanie – trudnienie si" wyszynkiem, sprzeda/ piwa, miodu }pitnego|. staropol. szynkownica – miejsce wyszynku, izba szynkowa, karczma, gospoda.

†szynka panc.

cz">: zbroi okrywaj'ca ko<czyny, nagolenica lub naramiennik. starofranc. greve; espauleron ˘ >redniow. ang. greves, grevis ˘ ang. greaves ]nagolenica, zbroja od kostki po kolano\, pauldron ]naramiennik, ochrona przedramienia\, ros. no'nye laty-no/nyje =aty ]nagolenica\. szynka spoż. tylna cz">: p[=tuszy wieprzowej, udo wieprzowe. niem. schinken. szynszyla zool. gryzo< futerkowy z And[w w Ameryce P=d. peruw. ]Quechuan\ sinchi ]silny, mocny, energiczny\ hiszp. chinche ˘ zdrobn. chinchilla ˘ franc. chinchilla ˘ ang. chinchilla. †szyp ostro zako<czony pocisk wyrzucany z =uku, ˚strza=a. s=owotw. pokr. szyb(owa:, PB. =ac. sagitta, franc. la fleche, le trait, dard, anglosas. earh, arwe ˘ ang. arrow, ros. strela-strie=a. staroros.str≠la-†stre=a.

†szypek

1. bot. owoc szypszyny, czyli r[/y dzikiej, fructus Rosae caninae L., 2. bot. nieszpu=ka,

Mespilus Germanica L. staropol. szypkowy – zwi'zany z szypkiem, owocem szypszyny, czyli dzikiej r[/y. s=owotw. pokr. szypu=ka  szypek. szyper mors. dow[dca ma=ego statku handlowego; dawniej& tak/e w=a>ciciel statku rybackiego. niem. shipper ¯ anglosas. scip ]okr"t, og[lny sens wszystkich – =upina z pnia drzewa\ ˘ >redniow. ang. schippe, ang. ship ˘ shipper. †szypie mo/e, krzaki r[/y dzikiej, wg Ss 1953. ˚szypek.

†szypka 1. ogonek li>cia lub owocu, czy te/ =uska, =upina, 2. owoc dziko rosn'cych jab=oni czy gruszy. szypu=ka =ody/ka na kt[rej osadzony jest kwiat lub owoc.

szyszak panc.

he=m spiczasto zako<czony. staroros. wiwak=-sziszak, ros. wiwaki-sziszaki ]l. mn.\.

szyszka 1. drewniej'cy kwiatostan /e<ski drzew iglastych, chmielu, 2. osoba na wysokim stanowisku, wyraz uznania i szacunku dla niej. ros. wiwka. staropol. 1437 schiska fructus 1464 sch}y|schka picea, ca 1500 schyschk' picea, ca 1465 szyska cyprissova, ca 1500 schyszky pinee ˘ szyszka – 1. zdrewnia=y owocostan r[/nych drzew iglastych, 2. szyszka d"bowa, d"bowa szyszka – kulista naro>l na li>ciach d"bu, galas d"bianka. 3. bot. 3.a. jod=a, Abies alba Mill., 3.b. szyszka borowa, borowa szyszka – sosna, Pinus silvestris L. =ac. 1. conus, 2. galla quercea. †szytko ]$\ wszystko, wg ˚Ss 2011. prawdop. b="dnie. ˚wszystko. ang. all, all together, whole, ros. vsë-wsio, celoe-cie=oje.

Stan w dniu 22 maja 2020.

Í

yy

Í – znak kszta=tem omal identyczny z S w ma=ych i du/ych literach. powsta=y ok. 1430 r. w Krakowie. d{wi"k Í jest zmi"kczeniem S gdy na ko<cu s=[w, tak/e mo/e pochodzi: od Sz, np. staronord. snigill, niem. schnägel, anglosas. snegl, >redniow. ang. snaile, ang. snail ˘ pol. >limak niem. schrut ˘ >rut niem. schlosser ˘ >lusarz ros. wmyg/at; ]>mig(a:\, pol. zapasy ˘ zapa>nik, pol. kreska ˘ kre>li:. w j"zyku staropolskim Í ^ Sz, st'd Wiszniewski ^ Wi>niewski, ry> ^ ¢rysz ˘ Ryszewski, Skaryszew ]ska ^ ziemia\. W alfabecie polskim tkwi b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych; id'& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy / jest odpowiednikiem sz, ˚?. > 1. przedrostek form dokonanych, jak s, o, z& ci'gn': – >ci'gn':, >ci"gno ciek]n':\ – >ciek cierp=y – >cierp=y ciasny – >cie>nia: ci': – >ci"ty, >cina:, itp., 2. opad, nalot, osad, jak >nieg, >nie:, >nied{, >ry/. > ˘ sz& szad{, 3. wysoko& >piew, >wierk, >wierszcz, itp., odpowiednik litery S& sosna, sopel. 4. nieokre>lony gdy w przyrostku& jaki>, gdzie>, sk'd> – podwa/a form" podstawow', wprowadza do niej niepewno>: lub przeczenie& kto$ kto> >redniow. niekto ]jaki>, pewien\, jaki$ jaki> niejaki ]pewien\, kiedy$ kiedy> niegdy> ¯ gdzie$ ]czas bli/ej nieokre>lony\ gdzie$ gdzie> ]miejsce bli/ej nieokre>lone\, co$ co> ]bli/ej nieokre>lone\. 5. /e>, bo>, to>; `> ^ jeste>, ˚zmi"kczenia ]bom; `m ^ jestem\. ~> ˚zmi"kczenia. †>ciad=y zajad=y.

>cian-a(ka >cienny bud.

pionowa p=aszczyzna ograniczaj'ca zwykle wn"trze budynku. ros. stena ¯ gr. stenai ]sta:\, s=aw. zasten;-zaste<, anglosas. standan ]sta:\, pokr. >redniow, holend. standen; baz' wszystkich jest sta` ˘ stabilno>:, stan, sta:, stacja, ang. stable, state, station, apostata ]od•st"pca\, stopa ]st'pa:\. s=aw. stati. ¯ stanu; stan(y – >cian•a(y, T ˘ C, wo=. 1289 st≠ny grada-stieny

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

grada ]>ciany, parkany grodu\. >ci': ¯ >` % ˚ci':. >ci'ga-:(czka ¯ >` % ˚ci'ga:. 1. odw[d, doci'gni"gie, 2. zaci'g. staropol. >ci'ga: si" – rozci'ga: si". wo=. 1289 stœg=-stag, stagi-stagi, stagy-stagy. j"zykowe “>ci'ganie” – opuszczanie samog=osek w rodzaju& franc. Garamond ˘ pol. garmond got. managas ˘ s=aw.-pol. mnogo niem. gemein ˘ pol. gmina niem. geleit ˘ pol. glejt s=aw. czetyre ˘ pol. cztery s=aw. cho=op ˘ pol. ch=op s=aw. wo=od ˘ pol. w=od`, w=adza s=aw. go=os ˘ pol. g=os s=aw. bereg ˘ pol. brzeg s=aw.-wo=. worota ˘ pol. wrota wo=. bo=o< ˘ pol. b=onie ros. bo=oto ˘ pol. b=oto ros. derewo ˘ pol. drzewo ros. porog ˘ pol. pr[g ros. korowa ˘ pol. krowa ros. boroda ˘ pol. broda ros. worobel ˘ pol. wr[bel ros. so=oma ˘ pol. s=oma ros. woro/ba ˘ pol. wr[/ba ros. gorta< ˘ pol. krta< ros. kotoryj ˘ pol. kt[ry ros. po=otno ˘ pol. p=[tno pol. poczekaj ˘ pol. po:kaj pol. piosenka ˘ pol. piosnka sk=onno>: Krakowian, historycznie wsp[lna Czechom ]Krak[w nale/a= do Wielkomorawii\ i Chorwatom, kt[rzy zamieszkiwali Karpaty Wschodnie, zanim przenie>li si" do Jugos=awii. >ciec ¯ >` % ˚ciec. †>ciec si" zetkn': si". †>cie: ˚chcie:. staropol. chcie:, chocie:, kcie:; chcenie, chcienie, ChK. †>cie czy szcie }sz ^ >| 1. przebywanie jakiej> drogi pieszo, 2. krok, ch[d, 3. wyj>cie za m'/, 4. odej>cie, opuszczenie, 5. koryto rzeki.

>cie-g(/ka, o>cie/ nitka przewleczona pomi"dzy jednym a drugim nak=uciem tkaniny. s=owotw[rczo pokr. >nieg, ˘ >nie/ka. >cie/•ka(yna – ros. sne'-ka/ina ]p=atek >niegu\. >cieg – >nieg, >cie/ka – >nie/ka, o>cie/ – o>nie/]ony\; >cie/ka – >lady na >niegu$ pokr. tak/e bieg$ staropol. siega: ]wy(ob-szywa:\, staropol. >ciegna ]1. droga, >cie/ka, 2. pastwisko\. >ciek(a: ruch. ¯ cie•c(kn': kana= otwarty lub kryty, rynsztok prowadz'cy mieczysto>ci miejskie lub przemys=owe. >: ¯ do>: ¯ dosy: ¯ sy:, syt ]woda\.

>cieli: przygotowa: =o/e dla cia=a. cia=o – ciel]esne\; za(po•>ciel(i:.

>ciemni-a:(: ¯ ciemno. >cienny ¯ >ciana ˘ o>cienny. >cier-ka(a:(ny ¯ >` % ˚ciera:. ¯ trze:, ster]any\ – zu/yty. ros. stirat; ]pra:\.

>cier-<(nisko > % cier< % `isko, `ysko ]zasi"g\.

>cierpie: ¯ cierpliwo>:. >cierpn': ¯ cierpn':. >cierwo trup, padlina, gnij'ce zw=oki. staroros. stervo-sterwo, st;rvosterwo ]>cierwo, trup, zatrata\, ˚sterwo, staropol. >cierw – martwe cia=o, trup. >cie>nia: ¯ >cisk. >cie/ka w'ski pas ziemi wydeptany przez ludzi, b'd{ zwierz"ta. s=owotw[rczo pokr. >ci'g(ni"ty ]w'ski, zaw"/ony\, i ˚>cieg G?, ˚>nieg. drzwi na o>cie/ ]o ^ pe=nia\. staropol. stdza ]>cie/ka\. anglosas. p≤th, pokr. niem. pfad ]droga, >cie/ka\, >redniow. ang. i ang. path, ros. trop-a/inka-trop•a(inka, doro'ka-doro/ka, put;-put.

>ci"gno anat.

wo=. 1289 stegno-stegno ]biodro\, >redniow. stegno-stegno ]biodro\, ros. stegno.

>ciga-:(cz

1. ruch. goni: za, biec by dogoni:; na wy>cigi – gonitwa, 2. tropi: w celu uj"cia ]przest"pcy\, dochodzenie. >cign': ¯ ci'gn':. >cin-a:(ek ¯ ci':. †>cinawa pluskwa, tu mucha szczeg[lnie dokuczliwa. >ci[=ka ¯ >cieli:. warstwa ]s=omy, li>ci\. >cis-k(ka:(n': ¯ >` % ˚ciska:. >ci-s=y(s=o>:(>le ¯ >cisk. zwi"z=o>: i dok=adno>:. staropol. >cis=y – skrz"tny. =ac. strictus ˘ ang. strict, ros. tohnyj-tocznyj. >cisn': ¯ >` % ˚cisn':. >cisza: ¯ > % cicho. †>ci>nienie zagro/enie, obawa, l"k przez niebezpiecze<stwem. †>ci>nienie dok=adnie, >ci>le.

†>:wierdzi: 1. posili:, umocni:, 2. potwierdzi:. =ac. firmus ˘ com` ]wzmocn.\ % firmare ]wzmocni:\ ˘ confirmare ˘ starofranc. confermer ˘ >redniow. ang. confermen ˘ ang. confirm,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. podtver'dit;.

yy

>l 1. wolny ]w posuwaniu si"\ ˘ >lina, >limak, >lamazara; ¯ ang. slow, 2. wolny od zale/no>ci, obci'/enia op=atami, podatkami, ang. free, 3. wy/yna, wysoczyzna, wzniesienie ˘ Przemy>l, Radomy>l, Íl'sk, ]Supra>l$\, mo/e nale/' do pktu 2. >lad pozosta=o>: po przej>ciu czego, resztki, ˘ trop(i:. ros. sled, poslednij ]ostatni\, >ledczy, >ledzi:, >ledztwo – dochodzenie, na(prze•>ladowa:, po>lad ]odsiew marnego zbo/a, resztki odsiewu\. ¯ la, lad ˘ l'd, terra ˘ tra ]ziemia\. ang. trace, track, vestige; =ac. vestigium ˘ in % vestigare ˘ investigare ˘ investigatus ]>ledzi:\ ˘ ang. investigate, ang. to trace ^ ros. itti (za kem) po sledam-i>: ]za kim>\ po >ladach. staropol. >ladny – po>ledni.

>lamazar-a(ny osob., char.

oci"/a=y powolny. s=owo nowe bo d=ugie. ¯ >lama – >limak, % zara]z\ – rych=o, dosł. >limacze rych=o. >led-czy(zi: tropiciel, ¯ >lad, trop.

>ledziona anat.

organ jamy brzusznej kr"gowc[w.

>led{ ryba. gat. ryby morskiej. †>lemi" bud.

belka stanowi'ca grzbiet dachu.

>lep-y(n':(ak(ota(ie(iec med.

pozbawiony wzroku, ostro>ci, przelotowo>ci. >lipa: oczami – wyt"/a: wzrok; lep – chodzenie po omacku ]lepi: si", dotyka:\; >lepak – giez >lepo pij'cy krew; nab[j >lepy – >lepo zako<czony, bez pocisku, czubka. wo=. 1289 \sl≠pix=-oslepich ]o>lepi=\, sl≠po\kogo-slepookogo ]>lepookiego\, sl≠pym=-slepym ]>lepym\, ros. slep-oj/nut;. za(o•>lepn':, u>lepi:. ~>lepn': czas niedok. ¯ >lepota ¯ >lipia ]oczy\. s=owotw. poch. >lepak – 1. b'k >lepo pij'cy krew zwierz't, 2. nab[j karabinowy bez pocisku czubkiem zwanego; =uska z prochem i sp=onk'. ros. slepnut;-slepnut, ang. to grow blind. za•>lepi: si" – dzia=a: w za>lepieniu o•>lepn': – zupe=nie, ca=kowicie utraci: wzrok >lepowron zool., ptak. ptak z rodziny czapli, =owi'cy ryby noc'.

>l"cze: nachyla: si" ( pracowa: nad czym>.


yy

pokr. kl"cze: ¯ l"k przed Bogiem. >liczn-a(y pi"kny, ¯ lico ]twarz\. >lima-k(czy(cznica wolny mi"kczak o ‘domku’ w kszta=cie spirali. gr. leimaks, staronord. snigill, anglosas. snegel sn≤gl, >redniow. ang. snaile, ang. snail, niem. schnägel ¯ ¢sneg, sneq ]czo=ga: si"\.

>lin-a(iak(i:(ka(otok(owy fizjolog.

¯ slime ]>luz\, MN. niem. speichel, ang. spittle, saliva; slime ]>luz\, ros. sl[na-sliona ]>lina\; sliz;-sliz ]˚>luz\. >liski ¯ >luz. ˚>lina.

>liw-a(ka(owica pokr. oliw•a(ka.

>liz belka drewniana, szyna stalowa lub lina, prowadz'ca w szybie do klatki windy.

†>lizawica meteor.

>lizgawica, go=oled{.

>lizg(a:(awka(awica(acz staropol. >lizawica ]go=oled{\. ang. slide, ]na =y/wach\ skate, ]>lizgawica\ glazed frost, ros. skol;z-it;/nut;. po(wy->lizn': ]si"\; pokr. liz]a:\. †>li/e ma=e rybki, brzany. >lub(owa:(ny kult. ¯ lub]i:\ za(po•>lubi:, za>lub•iny(iony; 1. uroczyste zawarcie zwi'zku ma=/e<skiego, 2. uroczyste przyrzeczenie zachowania zasad /ycia zakonnego. staropol. >lubi: – r"czy:, obiecywa:. ang. wedding, vow, s=aw. ob≠t= ]obietnica Bogu uczyniona\, ros. brak= ]bra: si", pobra: si"\.

>lusarz prof.

rzemie>lnik wyrabiaj'cy zamki, klucze. niem. schloss(er, schloÆ ]zamek\. staropol. kleszmyt ]>lusarz\ ¯ kle ]klucz\ % szmyt ¯ schmid ]rzemie>lnik u/ywaj'cy ostrych narz"dzi; kowal; wykonuj'cy metalowe przedmioty, szczeg[lnie formuj'c metal gdy gor'cy i mi"kki\.

>luz([wka fizjolog.

wydzielina gruczo=[w. anglosas. slim, pokr. niem. schleim, >redniow. ang. i ang. slime, ros. sliz;-sliz ]>luz\, ˚>lina.

>luza techn.

urz'dzenie zaporowe pomi"dzy dwoma zbiornikami wody o r[/nych poziomach. ang. lock in canal ]>luza na kanale, w='cznie do przepuszczania statk[w\, ros. wl[z-szluz ]>luza, dawne sz ^ >\.

>mia: si" dźwięk.

spontaniczny objaw weso=o>ci na dobry obr[t sprawy, na wzi"cie g[ry

yy ]przewagi nad kim> lub czym>\, zadowolenia. > % miech, ˚>miech ]jego rodzaje\. wo=. 1289 sm≠≥xousœsmiejachusja ]>miej' si"\, za(na(po(u(wy(roze•>mia: si"( (>miewa: si", o>mieszy: si", pod>miewa: si", wy>mia:. ~>mia: si" roz=adowanie napi"cia rozwi'zaniem z zaskoczenia, nag=ym. >miech& weso=y, seksualny, nerwowy. s=owotw. pokr. miech ]nad"cie si"\ ˘ >miech ]wydech cz'stkami w kr[tkich cyklach, interwa=ach\. w mSjp 1969& «charakterystyczny wyraz twarzy, charakterystyczny g=os, do kt[rego wydania pobudza kogo> co> weso=ego, zabawnego lub ironia i szyderstwo; wydawanie takiego g=osu». ros. smeqt;sq -smiejatsja ¯ smexsmiech, xoxotat; -chochotat ¯ xoxot-chochot ]chichot\, ang. laugh(ter. za•>mia: si" – czas niedok. ¯ >mia: na•>miewa: si" – docina: w spos[b >miech wywo=uj'cy po•>mia: si" – przez chwil"; po>miewisko u•>mia: si" – do woli pod•>miewa: si" – ukradkiem, skrycie, w duchu wy•>mia: si" – do woli wy•>miewa: – publicznie wytyka: >miech powoduj'c roze•>mia: si" – na ca=ego †>miady >niady. >mia=-y(ek(o(o>: osob., char. dosł. rzutki; ¯ s=aw. mieta: ]miota:, rzuca:\. s=owotw. pokr. >mie: ]odrzut\, >miem twierdzi:, o>mieli:. ˚>mie:. w zwi'zku z czelny ]nadmiernie >mia=y, zuchwa=y, ¯ czo=o, s=aw. cze=o\ ˘ bezczelny, przez jaki> skr"t w logice, bo bez` jest zaprzeczeniem, gdy tu – wzmocnieniem; >mia=y ˘ nie>mia=y  bezczelny ¯ czelny ]stawiaj'cy czo=a\; nie>mia=y zaprzeczeniem bezczelnego, skrajno>:. staropol. >miele – 1. bez l"ku, 2. zuchwale. staropol. >mia=o>: – zuchwa=o>:. wo=. 1289 ne sm≠≥wenie smiejasze ]nie >mieje\. s=aw. smel-yj/ost;/=hak=, wo=. 1289 udalyj-uda=yj ]s=owotw. koncepcji& mia=  da=\, ang. bold(ness, daring.

†>miara 1. uznanie w=asnej ni/szo>ci, poni/enie, uleg=o>:, pokora, 2. cierpliwo>:, =agodno>:.

>miech 1. spontaniczny objaw weso=o>ci na dobry obr[t sprawy, na wzi"cie g[ry ]przewagi nad kim> lub

czym>\, zadowolenia, 2. roz=adowanie napi"cia. >miech weso=y, szyderczy, nerwowy, seksualny; parskn': >miechem, pok=ada: si", p"ka: ze >miechu, zrywa: boki ze >miechu. ¯ > % miech ¯ nad"cie si" ]przed roz=adowaniem\, >miesz•ny(y:(nostka(ka, u>mie•ch(szek. ˚miech ˘ mieszek ]garnek, szczebruch ˘ brzuch\. staropol. >miech – /arty, kpiny. ros. smewno/j, smeqt;sq. >mie: mie: odwag", nie ba: si" czego ˘ >mia=y ¯ s=aw. smel-yj/ost;/=hak=. >mie-:(ci:(cie(ciarz dosł. odrzut, szcz'tek bez warto>ci, odpad, resztki po zu/yciu. ¯ > ]od`\ % mie: ¯ miot]a:\ ¯ miet ˘ >miet•nik(nisko. s=owotw. pokr. >mia=y ]rzutki\. ros. miet=a i mietat’ ]rzut, T ˘ C, rzu:, rzuca: czym>, wymioty – wyrzuty\ ¯ za(po•miata:; zamie:; T ˘ C, >mietni•k(czka(nisko. >mier-:(telny(telnik T ˘ C zgon, kon]anie\; zjawisko ustania proces[w i czynno>ci /yciowych. ¯ niem. schmerz }szmerc| ]b[l\ ˘ staropol. >mier:, pokr. >mierdzi. nie(>miertelny, przed(po->miertny. =ac. mors, mortis; mortalis, franc. la mort, le trepas, deces, anglosas. death, >redniow. ang. deth, deeth, mort, ang. death, mort(al(ality, ros. smert;-smert. wo=. 1289 po moem 'ivot≠po moem /iwote ]po mej >mierci\. >mierdzie-:(l wydziela: brzydki, odpychaj'cy, odrzucaj'cy odor. s=owotw. baz' niem. ˚erde ]ziemia, brud, ka=\ ˘ m.in. pierdzie:. pokrewny >mierci ]przez dorozumienie\  >mier:, smr[d. ang. to stink, ros. smerdet;. †>mierno pokornie, cierpliwie, skromnie. staropol. >mierny – pokorny, skromny, cierpliwy. ang. humble, ros. pokorno, smirenno, skromno-skromno. >miesz-ny(ka ¯ >miech ¯ miech ˘ mieszek. s=owotw. pokr. u>mieszek. staropol. >mieszno – weso=o rado>nie. staroniem. wy/yn. hlahhan, anglosas. hleahhan, pokr. niem. lachen ]>mia: si"\, >redniow. ang. laughen, lahen, ang. laugh ˘ laughable, ros. smewnoj-smesznoj.

>mietan-a(ka(kowy spoż.

t=usta substancja mleka, zbieraj'ca si" na jego powierzchni. krem spo=ecze<stwa, narodu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

¯ > ]z\ % mietana ]rzucona\ ¯ mieta:.

>mietni-k(czka(nisko ¯ >mie:, T ˘ C ˘ Ç.

>mig-a(=y(=o(=owiec(n': skrzyd=o wiatraka; =opatki na wale silnika samolotu. >mign': – uderzy: z rozmachem tak szybko, /e znienacka. ˚>mingus. ¯ mig(iem – szybko. ros. wmyg. †>milni: kult. nierz'd uprawia:.

yy ¢sneg ]czo=ga: si"\ ˘ staronord. snigil, niem. schnägel ˘ anglosas. snegl, sn≤gl ˘ >redniow. ang. snaile ˘ ang. snail ]>limak\, snake ]w'/\. niem. schnee, staroirl. snechta anglosas. i >redniow. ang. snaw, ang. snow ang. no ^ s=aw. nie, lub tak. wo=. 1289 sn≠zi-sniezi ]>niegi\. ros. sne'-ka/ina ]p=atek >niegu\,

sneg/ovoj/urka.

†>mil-nik(ny(stwo kult.

>nit szczelina w drzewie, k=odzie

>mingus dyngus ludowy, wiejski

>pichlerz bud. magazyn. †>pi: usypia:. >pie-ch(szy:(szny zmierza:

rozpust•nik(ny(a.

zwyczaj polewania innych wod' w drugi dzie< Wielkanocy, w poniedzia=ek wielkanocny. koncepcji 002.A. ]`ingusÒ`yngus\ i 024, zwany tak/e >migus dyngus. ¯ >mig ]mach, cios, uderzenie, batem, pr"tem, szabl', m=otem, itp.\ % dyng ¯ ang. ding ¯ >redniow. ang. dingen ]uderzy:\ ¯ staronord. dengja ]ku:, uderza: m=otem\. niem. schmied ]kowal\. w mSjp 1969& >migus ¯ niem. dyngus ¯ st.-niem. ~>my ¯ jeste>my. wo=. 1289 esmœ-esmja. ¢>niad roni: ]$\; za ^ po ˘ za>niad ]poronienie\. rzeczka Íniadna k(Smole<ska. >niadanie lekki posi=ek po >nie, wczesnym rankiem, poranny. s=aw.-ros. snadno -snadno ]lekko, =atwo\, kusz'ce lecz r[/ne od& ros. sned; ]po/arcie, pastwa\, ok. 1692& psom i pticam na sned; ]psom i ptakom na ‘snied’\, staropol. >niada: ]>niadanie je>:\. >niady 1. opalony, 2. ciemniejszej cery, oliwkowy, /[=tawobr'zowy. staropol. >miady ]>niady\, MN. >redniow. =ac. tannum ˘ ang. tan, ros. zagar-zagar. †>niat g=[wny p"d krzewu, pie<. >nica osada dyszla z=o/ona z dwu dr'/k[w. >ni-:("ty mie: sen, widzenia senne, majaczy:. >ni"ty – o rybie, nie/ywy np. karp. >nie: rdza zbo/owa. ÇD{, ˚>nied{. †>nied /re:; na snied – na po/arcie. ros. sned;-snied. ˚>niadanie. >nied{ nalot na miedzi lub br'zie, patyna; zwykle zielony lub zielononiebieski, powsta=y przez naturalne utlenienie; warto>ci ozdobnej. ¯ mied{, s=owotw. koncepcji 002.A. niem. rostüberzug, schmatzkruste, franc. patine, ang. patina.

>nie-g(gowce(/ka(/yca( (/na(/ynka ]p=atek\, meteor. s=owotw[rczo pokr. >cieg, ˘ >cie/ka; >cie/•ka(yna;

po przej>ciu pi=y. ˚sznit.

szybkim krokiem, niezw=ocznie. > ]>(migiem\ % piech ]piechota, ch[d, chodzi:\, po – ponaglenie ˘ po•>piech(>pieszny, >pieszy: z pomoc' ^ i>:  piechota, nadchodzi:. wo=. 1289 prisp≠vwi 'e zim≠... ]z nadchodz'c' zim'...\.

>piew(ak(nik(ka(ny dźwięk.

ci'g d{wi"k[w zmiennych w wysoko>ci, nat"/eniu i barwie, tony muzyczne, pokr. pianiu. zapiewaj=o. ¯ > ]wysoko\ % piew ¯ pia:. wo=. 1289 p≠vwe -piewsze ]>piewali\, øp≠vwe-otpiewsze ]od>piewaj'c\, ros. pev-ec/un/hij, za(prze(przy(do(od(wy(roz• >piewa: ]si"\. ~>piewa: czas niedok. ¯ >piew ¯ pia: ]jak kogut\. ¯ s=aw.-ros. pet;-piet, ang. to sing. wymawia: wiersz – s=owa w powtarzaj'cym si" rytmie – w r[/nej skali g=osu, przeci'gaj'c ich zg=oski, moduluj'c tony. >piew zwi'zany jest z mow', szczeg[lnym jej rodzjem, st'd wy>piewa: – wyjawi:, wygada: si", wyda:; >piewa: sobie cen" – /'da:, mow'. wg mSjp 1969& 1. «ci'g d{wi"k[w zmienionych w wysoko>ci, nat"/eniu i barwie, wytwarzanych przez g=os ludzki, tworz'cych muzyczn' ca=o>: o okre>lonej melodii; >piewanie», 2. «d{wi"ki wydawane przez ptak[w». Przyj"=o si", /e ptaki >piewaj', w rzeczy samej – nic podobnego, jest to krzyk, ostrzeganie konkurent[w, /e teren zaj"ty. za•>piewa: – czas dok. ¯ >piewa:, szczeg. pocz'tek po•>piewa: ]sobie\ – od czasu do czasu pod•>piewywa: sobie – nuci: pod nosem prze•>piewa: – np. noc ca=' do•>piewa: – pot. dom[wi: od•>piewa: – cz">: ca=o>ci wy•>piewa: – pot. wyda:, wyjawi:, zdradzi: tajemnic"

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

roz•>piewa: si" – na ca=ego Nie nale/y& przy•>piew – refren, i przy•>piew•ka. >pi-och(szek('czka(w[r ¯ spa:. >pi'czka& g="boka utrata przytomno>ci, wyst"puj'ca wskutek zatrucia. †>pi/a /ywno>:. >redni(ca(o(k ¯ >r[d ˘

>rod-ek(kowy(owisko(a po(mi"dzy, wewn'trz, przeci"tn•y(ie. >rednik – znak interpunkcji, };| franc. point et virgule, niem. semikolon, ang. semicolon, semi-colon, ros. tohka s zapqtoj.

]po\>redni-dolno-niemiecki etap rozwoju j"zyka dolnoniemieckiego mi"dzy j"zykiem starosakso<skim a wsp[=czesnym. Przyj"to z=y opis, b"d'cy – najwyra{niej – b="dem t=umaczenia; powinno by:& po>redn.-niemiecki nizin, ja>niej; «>rednio`» k=[ci si" «dolno`» bo tej samej formy gramatycznej. «po>redni» ]pomi"dzy, ang. middle\ wyra{nie r[/ne od «>redniego» ]przeci"tnego, ang. average\ by je miesza:, a jednak pomieszano. ang. Middle Low German or

Middle Saxon is a developmental stage of Low German. It developed from the Old Saxon language in the Middle Ages and has been documented in writing since about 1225(34. ]po\>redni-g[rno-niemiecki, ]po\>redni-wysoko-niemiecki

z Wikipedii& historyczna forma j"zyka niemieckiego. Form" t" poprzedza j"zyk staro-wysoko-niemiecki, za> po niej nast'pi=ł j"zyk wczesno-nowo-wysoko-niemiecki. Badacze przyjmuj', /e funkcjonowa=a ona w przybli/eniu w okresie mi"dzy rokiem 1050 a rokiem 1350. Niekt[re {ród=a za cezur" ko<cow' przyjmuj' rok 1500. Za g=upi jestem, zostawiam j"zykoznawcom-teoretykom do rozstrz'sania i zrozumienia. Opisa=em ‘>redniow. niemieckim», lub «regional. >redniow. niemieckim» bez wnikania. †>re/oga meteor. /ar, upa=. ¯ >re` % /oga ]¢pa=, pokr. po/oga\ ang. heat, ros. 'ar-/ar, teplota-tiep=ota, pyl-py=, gorqhnost;. >rod-a(ek(kowy ¯ >r[d. w obr"bie, po(mi"dzy, wewn'trz, centrum. staropol. >rzoda ]>roda\. wo= 1289 sereda 1238, posre∂i-posredi ]po >rodku\, sred≠-srede ]w >rodku\. My>lowo, «>rodek» jest og[lnoeuropejskim, a mo/e i og[lno>wiatowym


yy

sposobem okre>lania czego> wewn'trz czego innego, wi"c pol. {r[d=o, >rodek, i serce, maj' swych “krewniak[w” w innych j"zykach, tj. s=owotw. pokrewne greckiemu kardia, =ac. cor, franc. coeur, anglosas. heorte, niem. herz, >redniow. ang. herte, ang. heart, ros. serdce-serdce ]serce\. Tak/e ang. source ]{r[d=o\ od serca pochodzi ]sic#\, >redniow. ang. sours ¯ starofranc. sourse, surse. We wszystkich s' znajome zg=oski i litery& sckhs, oraz r, i ich dobrze widoczne przej>cia nawet hk w podobiznach fizycznych znak[w, ma=ych liter r"cznie pisanych& hk, nie drukowanych ]#\. Tam ma=e k jest urozmaicon' liter' h o p"telk". Og[lnie uk=ad liter s–r–t jest «>rodkiem», i przej>cia tych d{wi"k[w, jedne w drugie, z wyj'tkiem r kt[re nie przechodzi w /adno inne, a wi"c& cztd, sh ]herteherzserceserdce\, sck ]kardiacoeur source ^ {r[d=o\. polski Serock, ser, ros. syr, Zat. Wielka Syrta, ang. Surt }syrt| w p=n. Libanie ]w Afryce\ tak/e do >rodka nale/'. zakrawa te/, /e kokarda ]w"ze= w >rodku\ ¯ kok % karda ¯ franc. cocarde, ang. source – pol. {•r[d•=o – >•rod•ek.

>rub-a(owa:(okr"t, szruba pr"t walcowy z gwintem, wkr"t, dosł. kr"c'ce si" ostrze ¯ >ru % ba. starofranc. escroue, >redniow. ang. screwe, ang. screw; ang. screwdriver ]>rubokr"t\. Rodzaje >rub& • machine screw ]maszynowa, z p=askim =bem lub o kszta=cie nitu; gwint tej samej >rednicy na ca=ej d=ugo>ci >ruby\, • wood screw ]o >rednicy gwintu rosn'cej im bli/ej =ba, zwykle do po=owy >ruby\, • lag screw ]o grubym =bie, rzadki gwint do po=owy d=ugo>ci >ruby\, • set screw ]o grubym =bie, g"sty gwint do po=owy >ruby\, ros. vint-wint. ˚wiert=o. >rut(a, >rucina mia=(ek 1. drobne, /elazne kulki do naboju my>liwskiego, strzelby, strzeleckie ziarnka o=owiane, 2. mielone ziarno ]z =uskami\. niem. schrot, wo=. 1289 \rou† pwenicouorut pszenicu ]>rut[w pszennych, otr"b[w\.

>ry/ meteor.

1. >nieg w wodzie, 2. wst"pny stopie< pokrywy lodowej na rzece. †>rze{ meteor. szron, mg=a. ˚>ry{. staropol. YE, †>rzod w>r[d.

ang. among, ros. me'du-mie/du, posredi-posredi. †>rzoda >roda.

>wiad-ek(ectwo(czy:(omie dosł. znaj'cy ˘

do•>wiadczenie – do•znanie, prze•>wiadczenie – prze•konanie, za(po(prze(o(do(wy•>wiadczenie, za(po(przy(wy•znanie, oznajmienie, wiedzie:, wiadomy, staropol. >wiadczy:, >wiaczczy:,

>wiaczszy:, >wiaczy:, >wiadszy:, >wiedczy:, >wiedszy: ]sk=ada: zeznanie w s'dzie, wyst"powa: w roli >wiadka\, staropol.

>wiad•ek(ectwo(om(omo(omy. za(po(u(prze(o(do(wy•>wiadczy:.

~>wiadczy: czas dok. ¯ >wiadek

]osoba rzecz znaj'ca, mo/e potwierdzi:\, znanie, wiedza ]kto>, kto wie\. za•>wiadczy: – czas dok., wyda: potwierdzenie, ¯ za>wiadczenie po•>wiadczy: – potwierdzi: u•>wiadczy: – napotka:, dojrze: prze•>wiadczy: – ca=kowicie, w przekonaniu by: o•>wiadczy: ]si"\ – oznajmi: do•>wiadczy: – dozna:, ¯ do>wiadczenie wy•>wiadczy: – na zewn'trz, komu> przys=ug" >wiadectwo wg mSjp 1969& 1. «dokument stwierdzaj'cy co, b"d'cy dowodem prawnym», 2. «>wiadczenie o czym, stwierdzenie czego przez kogo ]zwykle naocznego >wiadka\; pismo, wypowied{ stwierdzaj'ca co». ˚>wie: ]wy>wiecaj, daj >wiadectwo\. =ac. certus ]pewien\ % facere ]robi:\ ˘ certificare ˘ >redniow. =ac. certificatus ˘ franc. certificat; ang. certicicate, to certify, ros. udostoverenie-udostowierenie ¯ vera-wiera ]wiara\, pis;mennoe sviditel;stvo. >wiadom(y(o>: zna•j'cy(nie. za•kon – za(po•znanie. kon ^ zna ^ >wiadomo>: ˘ >wiadek – znaj'cy, kon ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius ]>wiadom, przytomny, znaj'cy\. staropol. >wiadomy ]znany, wiadomy\. ang. conscious, ros. soznatel;nyj.

>wiat(owy(owiec geogr.

glob ziemski, niezmierzone obszary l'du, wszystko co istnieje na ziemi ]>wiat zwierz't i ro>lin\ ˘ bytowanie, /ycie doczesne ]zej>: z tego >wiata – z tej ziemi\. wszech>wiat – =ac. universum ˘ franc. univers ˘ ang. universe ]wszystko razem\, gdzie& unus ]jeden\ ˘ uni ]wszech\ % vertere ]obr[t\ ˘ versus ˘ verse

yy ]t=um. na >wiat ^ strona ^ wrot\ ˘ Worotis=aw, Warcis=aw, Wroc=aw ^ Íwiatos=aw, verse ^ wiersz; werset ^ zwrotka. ros. vselennost; ]len – ziemia\, staropol. >wiat ]pie< drzewa\.

>wiat=o(czu=y(>:, >wietl-any(ny(ik(ica, >wiat=y fiz. jasn•y(o>: ˘ >wit,

rodzaj energii wch=anianej lub odbitej przez r[/ne obiekty, na kt[re reaguje oko oceniaj'c kszta=t przedmiot[w, ich barw" i odleg=o>: do nich; m[zg uk=ada wszystkie bod{ce w obraz, odwrotno>: mroku, nocy, ciemnoty ˘ >wietlica, o>wiecenie, >wieca, >wietlik, po(o•>wiata. staropol. >wiat=y ]jasny, czysty, ja>niej'cy\. staropol. >wiat•=o(=o:(=ogniady( (siwy ]jasno>:, jasno`... jasnosiwy\. s=aw. sv≠t=, sv≠tlo, wo=. 1289 sv≠tlost;-swiet=ost ]>wiat=o>:, >wietno>:\,

>wi't-ki(ek(tynia(eczny(obliwy rel. ¯ >wi"to, Å´.

staropol. >wi'tnica – >wi'tynia. staropol. >wi'to>ci – sakramenty. >wi'tynie& /ydowska& synagoga, temple, bo/nica, chrze>cija<ska& ko>ci[=, poga<ska& kapiszcze, lecz nie by= to budynek, ale plac na wzg[rzu, w pobli/u siedlisk, lub polana w lesie; sta= na nim pos'g bo/ka, zwanego te/ idolem, kumirem, lub ba=wanem; tam poganie zbierali si" dla narad, s'd[w, i wr[/b, i st'd termin «uroczysto>:» ¯ u` ]wy`\ % roki ¯ rok ]czas\, ˚rok, i «uroczyszcze» ]`szcze – zdrobn.\. Kumirnia, maj'ca by: >wi'tyni' ba=wana, zakrawa na b='d, niezrozumienie; nie ma nigdzie >ladu /e poganie stawiali budowle do tego celu. Íci"cie licznych drzew w celu postawienia budynku wymaga=o zbyt du/o wysi=ku i zr"czno>ci, dla celu jak ochrona pos'gu. Pr"dzej by= to dom kap=ana. Tak/e, Íwiatowid – bo/ek o 4-ch twarzach, ka/da zwr[cona w inn' stron" >wiata, nie widzia=by tego/ >wiata gdy otoczony >cianami pomieszczenia. Bo/nica – >wi'tynia ]poga<ska\, wg Ss 2011, b="dnie. ~>wieci: czas niedok. ¯ >wieca. i przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. >wiat=o. >wieci: mylone z blaskiem& >wieci si"  b=yszczy ]blask bije ze<\; czasem mieszane tak/e ze znaczeniem >wiadka ˘ wy>wieca ^ >wiadczy, z pie>ni ko>cielnej& „cud boskiej mi=o>ci, o duszo ludzka >wie:” – >wiadectwo daj ¯ >wiadectwo ¯ wiad; przyczyn' pomy=ki& >wiet ]>wietnie, s=aw.-ros. swiet=o\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

 >wiat ]>wiat=o\ ˘ >wiadek, TD. ros. svetit;-swietit, ang. to shine. za•>wieci: – pocz'tek da: >wieceniu na•>wietli: – t=o ukaza: po•>wieci: – przez czas jaki> u•>wieci: – napotka:& nie u>wiecisz ani jednego – nie u>wiadczysz przy•>wieci: – na uwadze mie: ˘ przy>wieca my>l, cel o•>wieci: – do pe=na, zupe=nie; O>wiecenie pod•>wietli: – od spodu wy•>wieci: – ukaza: roz•>wieci: – w r[/ne strony

†>wie: wy>wiecaj, daj >wiadectwo. z pie>ni ko>cielnej& ...cud boskiej mi=o>ci, o duszo ludzka >wie:. franc. montrer, ang. prove it, ros. pokazat;-pokazat.

¢>wiekier powin.

te>:, ojciec m"/a lub ojciec /ony. ang. father-in-law s=aw.-ros. svekor=.

>wierk drzew.

Picea, drzewo iglaste sto/kowego pokroju, z rodziny sosnowatych, wiecznie zielone, o ig=ach kr[tkich, ostrych, szyszkach zwisaj'cych. ¯ =ac. vertex ]wierzcho=ek... na choink" w okresie Bo/ego Narodzenia, 25 grudnia\. ang. fir, fir-tree s=aw.-ros. el; >wietlik Euohrasia L., 450 gatunk[w z rodziny zarazowatych ]Orobanchaceae, uprzednio w='czone do Scrophulariaceae\, u/ywana do leczenia infekcji oczu. franc. euphrasie, ang. eyebright, ros. ohnaq trava-ocznaja trawa.

Íwi"te Cesarstwo Rzymskie imperium centralnej Europy, obejmuj'ce g=[wnie ludy germa<skie, za=. w wyniku koronacji Ottona I w 962 r. jako cesarza, przez papie/a, lub – wed=ug innych – w wyniku koronacji Charlemagne ]Karola Wielkiego\ w 800 A.D., i ko<cz'ce si" rezygnacj' austriackiego Francisa II, z tytu=u, w 1806, wg S=ownika Webstera. Has=o bez zwi'zku z j"zykiem i histori' Polski, i tak pozosta=oby, gdyby nie b='d monstrualnej wielko>ci, i zakorzeniony w literaturze rosyjskiej i polskiej tak/e, bo Bawar[w zwano ˚Waregami, przyby=ymi “zza morza” do Nowogrodu Wielkiego, 864 A.D., i st'd, /e byli oni Skandynawami ]$# “zza morza” bo w[wczas p=ywano wzd=u/ brzeg[w, nie w poprzek\, gdy latopisy wyra{nie m[wi', /e by= to “l'd mi"dzy ziemi' Angielsk' i W=osk'”, a wi"c w Europie Zachod-

yy niej, a Bawaria, w p=d. Niemczech by=a ksi"stwem i kr[lestwem, regi ¯ =ac. rex, regis ]kr[l\. St'd Wareg[w zwano te/ Rzymianami przyby=ymi na Litw" – czas przybycia nastr"czy= trudno>ci... za czas[w Nerona. =ac. Sacrum Imperium Romanum, ang. Holy Roman Empire. >wid-er(rowa: narz. narz"dzie do wiercenia otwor[w, g=[wnie w materia=ach drzewnych, bor(owa:. > % wid(e ]¯ wind\ % e(r anglosas. windan ]wi:, kr"ci:, skr"ca:, obraca: wok[=\, pokr. niem. winden >redmiow. ang. winden, ang. wind ˘ pol. gwint. rzeka Íwider. >widwa bot. krzew z rodziny dereniowatych, pospolity w Polsce.

†>wieboda 1. pan hojny, szczodry, 2. swoboda, wolno>:. >wiebodno>: – szczodrobliwo>:, wielkoduszno>:. ang. generous lord. mjsc. Íwiebodzin.

>wiec-a(i:(zka(znik(cide=ko(ki pokr. >wiat=o, o(po•>wiata, >wietlik. staropol. >wieca ]>wiat=o\. wo=. 1289 s= sv≠]amiso swieszczami ]ze >wiecami\. sπa[]i-siajuszczi ]>wiec'cy\ ¯ siœne-sijanie ]>wiat=o, blask\. mazur. sve]ami ]>wiecami\, staropol. >weiczn-ik(y. =ac. candere ]>wieci:, ja>nie:\ ˘ candela ]>wiat=o, pochodnia\ ˘ anglosas. candel, franc. bougie, chandelle, cierge, >redniow. ang. candel, candele, ang. candle, spark plug ]>wieca zap=onowa w silnikach spalinowych\, ros. sveha-swiecza, svehka. =ac. candella ]>wieca\ ˘ ang. candelabrum ]>wiecznik, od 1811\. za(po(przy(o(pod(wy(roz•>wieci:. >wiechta: b=oci:, szarga: ubranie na sobie w spos[b trudny p[{niej do oczyszczenia, wyj'tkowo zniszczy: je; zwykle tak o dzieciach powracaj'cych wiosn' do domu po zabawach z innymi dzie:mi. >wiechta: j"zyk – u/ywa: nieparlamentarnych s=[w, niekulturalnych. s=owotw. pokr. beszta:. >wiecki nie podlegaj'cy w=adzy ko>cielnej, zasadom, normom i regu=om ko>cio=[w. staropol. >wiecki, >wiecski,

>wietski. >wiecznik ˚>wieca. †>wiegot dźwięk.

>wiergot, kr[tkie, wysokie d{wi"ki ptak[w.

¢>wiek-or(row powin.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. te>: i te>ciowa, ojciec lub matka m"/a, /ony. staropol. >wiekra – te>ciowa. ros. svëkor, svekrov;, staropol. >wiek-ier(ra, >wiokier ]szwagier(ka\, tak/e ˚/e=w(ica; ¯ niem. schwager ]szwagier\. >wiergot(a: trzebiot, g=os drobnych ptak[w, g=[wnie wr[bli. ÍÇ, odmiana :wierkania. > ]wysoko\ % wier % got, z niew'tpliwym wp=ywem ang. twitter T ˘ C, Ç, ros. hirikat;, pokr. ang. chirp, twitter, por. szczebiot, pokr. szwargot, ÍSz. >wierk bot., drzew. Picea, gat. drzewa iglastego, sto/kowatego kszta=tu, z rodziny sosnowatych. > ]wysoko\ % wierch, Ch  K. >wierszcz zool. konik polny, cykaj'cy skoczek, owad skacz'cy. ¯ > % wier % szcz ¯ sk]ok\. staropol. >wiercz – >wierszcz. anglosas. gr≤s % hoppian ˘, gr≤shoppe, holend. gr≤shoppe, niem. grashüpfer, >redniow. ang. grashoppere, ang. grasshopper, ros. kuznehik-kuznieczik. >wierzb(i: pokr. sw"d(zi:. paso/ytnicza zaka{na choroba sk[ry, pokr. liszaj. niem. krätze ]>wierzb\. =ac. scabere ]drapa: si"\, ang. ]med.\ scabies, ]sw"dzenie\, itch, ros. hesotka-czesotka. †>wierzepie anim., zwierz. ko< rozp=odowy, stadnik. staropol. >wierzep-a(ica, >wierzopa, >wierzepa – klacz, koby=a /yj'ca w stadzie na swobodzie, {rebica.

>wierz-op(upa bot.

nazwa chwastu o /[=tych kwiatach.

†>wie>: powin.

1. siostra /ony, 2. krewna, powinowata. ˚>wiostka, OE.

>wiet-no>:(ny(lany(lica(lik ¯ >wiat=o, AE. ang. firefly ]ka/dy z kilku /uk[w kt[rych brzuch >wieci >wiat=em fosforowym; larwy i bezskrzyd=e samice zwane s' glowworms – >wiec'cymi robakami\, ros. svetlq]aqsq muxa, svetlqk-swietlak ]>wietlik\,

>wie/-y(o>: tylko co, dopiero co, prosto z, niedawno, nadal w stanie naturalnym. g=[wnie o jadle ]owocach i mi"sie\, >wie/y >lad, itp. ros. sve'ij.

>wi"t-y(o(oszek(owa:(o>:( (opietrze(okradztwo(oja<ski


yy

od g="bokiej wiary i obchodzenia dni wyznaczonych przez Ko>ci[= do przerwania pracy, oraz przestrzegania ko>cielnych polece< i norm etycznomoralnych. >wi"c•i:(one(ie, >wi't•ki(ynia(eczny. =ac. sanctus ˘ starofranc. i >redniow. ang. seint, saint ˘ ang. saint, wo=. 1289 svœt=-swiat ]>wi"ty\, ros. svqt-oj/ynq/it;/ili]e. staropol. >wi"topietrze ]podatek p=acony na rzecz Kurii rzymskiej – stolicy >wi"tego Piotra\.

>win-ia(ka(tuch(tuszy: >wi<-ski(stwo anim., zwierz.

zwierz" domowe, pokryte szczecin', hodowane na ub[j dla dobrego mi"sa, znane z przepychanek i grzebania w nieczysto>ciach; >wintoszy: – plugawi:, m[wi: >wi<stwa ]brudy, dot. spraw bliskich odbytnicy, seksualnych\. germano-s=aw., anglosas. swin, pokr. niem. schwein, >redniow. ang. i ang. swine, ros. svin;q.

†>wiostka powin.

siostra /ony, szwagierka. ˚>wie>:, OE, STÍÇ. >wir ¯ wir. 1. ruch. kr"ci: ˘ >wider, wiert=o, 2. med. ob="d, pomieszanie zmys=[w.

>wis-n':(zcze: >wist(ak(a: dźwięk. pokr. gwizd&

>wisn': – gwizdn':. anglosas. hwistlian, >redniow. ang. whistlen, ang. whistle. >wistak – Marmota, marmota, gryzo< z rodziny wiewi[rkowatych o rdzawoszarym futerku, wydaje dono>ny >wist, zim" przesypia; /yje w wysokich g[rach. ang. woodchuck ]wg S=ownika Webstera& any of a group of common American burrowing and hibernating marmots with coarse, red-brown fur; also called ground hog\, niem. waldmurmeltier. >wistek skrawek papieru, pokr. s=owotw[rczo do zwitek.

>wit(a(a:(anie 1. rozja>ni•a(a:(enie, promienie s=o<ca na horyzoncie, 2. w przen. pocz'tek ol>nienia, =apa: o co chodzi, mie: pierwsze oznaki rozumienia, prze(b=ysk. ¯ > % wita ]¯ =ac. wita\ wo=. 1289 sv≠ta-swieta ]>witu\.

>wita społ.

poczet dostojnik[w w=adcy, osoby jemu towarzysz'ce podczas uroczysto>ci ¯ odpowiedni ludzie do stanu g=owy i oprawy wydarzenia. starofranc. suite, sieute >redniow. ang. siute, seute ˘

ang. suit. Íwite{ legandarne jezioro kt[re tajemniczo zagin"=o w czasach historii pisanej. Nie zagin"=o. Jest to chyba jez. Zatie gdy czytane wspak. Ze starej widok[wki, z lat ok. 1915–1920, niegdy> posiadanej przeze mnie& Jaki/ to pi"kny m=odzieniec, jaka/ to pi"kna dziewica, brzegami sinej Íwitezi, id' przy >wietle ksi"/yca. †>witn': ja>nie:, b=yszcze:.

Stan w dniu 22 maja 2020.

T

yy

T – znak kszta=tem podobny jest do kilku innych, w tym F. Ma=a litera T ]t\ jest zwierciadlanym odbiciem ma=ej F ]f\ ˘ s=aw. neti ]bratanek, synowiec\ ^ isl. nefi ang. nephew, franc. le neveu, ros. nplemqnnik= ]plemiannik\ th, ph ^ f, ang. toward  forward koncepcji 002.A. d{wi"k T przechodzi w D, C, Cz, S& GKC ]Cz\TD. ZS ]Sz\TZ STSZ TCCZÇ cz"ste anglosas. clath ˘ >redniow. ang. cloth – staropol. klach ]sukno\ ang. squirt ]tryska:\ ˘ skwiercze: Martin ˘ Marcin Matej ˘ Maciej Toftiwi= ˘ Towciwi=, Czewciwi= Lutek – Lucjan tarn` – czern` ]wiele grod[w& Czernih[w, Czernobyl\ kot ˘ koci, kociak bity – bicz – bi: tego – czego, dlatego – dlaczego, tobie – ciebie, ty – ci, t"gi ]silny\ – c"gi i wiele innych, nazw w=asnych i pospolitych pol. cug(le, prze(ci'g ¯ niem. zug }cug| – ang. tug ¯ tuggen, toggen TD nagminne gr. Tanais ^ rzeka Don; Don % is ]woda, rzeka\, tak i inne, w tym Tigris, Sesuwis >redniow. ang. dryft, drift ˘ staropol. tryfta ]tratwa\ izdist ˘ gwizd>wist, jestemjezdem Lidwa – Litwa Wiegant – Wigand Witowt – Witowd, Wito=d `kint – `kind ]Wi•kint(kind Ste•kint(kind\ `wojt – `woid ]Kukowojt\ `art – `ard ]Lubart\ `munt – `mund ]Zygmunt\ Witen – Widen Inflanty – Lifland Trusø – Dru/no Pont – pond Achmet – Ahmat Mahomet – Mahommed kommander – komtur trepy – drepta: water – woda nest – gniezdo ty= ]zad, st\ – =yd ˘ =ydka i wiele innych, ˚]litera\ DT TTHD ˚]litera\ D.

TZ, S, Sz; th ˘ sz w odmianach, litera T mo/e by: zaJerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

st'piona przez S, SS, a T, ST przez SZ& razgrabitirazgrabisza. posempotem, segotego LestkoLeszko, Laszko, Leszek, gwizd>wist, jestemjezdem, kot ]do\ ˘ kosz, koszula ]do otulania, tulenia\, koszka ros. kot ]kot ^ ko ^ ka ^ do\, Parkot ^ Parkosz ^ parado ^ do par]y\, Cimoszewicz ¯ Timothy pl'ta:pl's, mecenasmecenat, ang. wisewitan, anglosas. w≤ter, niem. wasser, ang. water. niem. schuss ]strza=\, ang. shoot ]strzela:\, shot ]strza=, strzelec\ ]OO czyt. U\ ang. fleet ]flota\ – flis(ak Oktak – Oksak ang. toll ]c=o\ – niem. zoll ˘ zoller ]celnik\ list, lest ]las\ – lisz ]Kalisz\ rot ]rudy\ – Russel, Russ Oktak – Oksak TF rzadkie isl. nefi  s=aw. neti ang. forward  toward stiff ]sztywny\  niem. stift ]:wiek\ pol. tere, fere, kuku, bajka T nieme ]jak H i S, w alfabecie ...S, T\, w j. ang. ballet, bouquet, depot, valet. salt ˘ s[l, A ^ Ø niem. sort salz ˘ pol. sor-zalc t, to, ~at’, ~a: symbol czasu ˘ s=aw. czasownikowa forma `at;, pol. `a:, odpow. ang. to ]np. to be – by:\, OA. anglosas. tima >redniow. ang. i ang. time. t, tr symbol ziemi ¯ =ac. terra, zmaczna liczba s=[w zawiera ten d{wi"k, w zwi'zku z ziemi', w tym wiatr, trawa, trakt, trop, trasa, trumna ]$\, trup, >wiat, i inne. tabak-a(iera sproszkowany tyto< nasycony zapachami. ¯ rurka lub fajka w kt[rej Indianie palili ziele; nazwa przeniesiona na sam' ro>lin" ¯ Tobago opodal Am. P=d. i prowincja na Jukatanie ]Am. Centr.\. karaib. tabaco, hiszp. tabaco, ang. tobacco.

tab-ela(elaryczny(lica(letka( (liczka uk=ad rubryk, spis danych, cz"sto liczbowych lub innych, w kolumnach i rz"dach, w okre>lonym porz'dku, na arkuszu; tablica. =ac. tabula ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. table, tabu•lar(late(lation(lator, ros. ]mebel\ stol, stolik-stolik, ]liczb; ang. of figures\ tablica, ]zawarto>:; ang. of contents\

oglavlenie, ]tabel-cover\ pokrywka stola, ]table-land, plateau\ ploskogore, ]table-linen\ stolovoe belë, ]table-spoon, large spoon, warzocha\ stolovaq lo'ka, ]med.\ tabletka, lepëwka, ]table-turning\ stoloverhenie. staropol. tablicze, 1461–1467 tablizami, 1473 tabula ymaginym albo tablicza; tablicza, XV w. tablycza ricmachia, 1500 cum dyamento thablycze ˘ tablicza, tablycza, thablycza, tabliza ]zccz$\ – 1. deska, 2. obraz, malowid=o czy p=askorze{ba, 3. p=yta wyg=adzona s=u/'ca do pisania, 4. tabliczka z cyframi u/ywana przy nauce arytmetyki, 5. drogi kamie< szlifowany na tzw. tablic", tzn. z mocno >ci"t' g[rn' powierzchni'. =ac. 1. tabula, assis, 2. imago picta vel sculpta, franc. 1. la planche, 2. la peinture, ang. 1. board, plank, 2. painting, ros. 1. doska-doska, 2. kartinakartina, 'ivopis-/iwopis. tabernaculum namiot, przeno>ne sanktuarium kt[re ?ydzi nie>li podczas ich wychod{ctwa z Egiptu do Palestyny. =ac. taberna ]szopa, tawerna\ ˘ zdrobn. tabernaculum ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. tabernacle;

taberna  tawerna,

celt.-gr. BW, V.

tabe-s(tyk tabor og[= pojazd[w danego rodzaju w obr"bie grupy ludzi, pa<stwa. staropol. 1424 thabor; tabor – ob[z wojskowy os=oni"ty wozami. ang. ]tabor kolejowy\ rolling-stock, }†Old Polish| retrenched camp.

taboret mebel.

sto=ek, krzes=o bez oparcia i por"czy. starofranc. i ang. ]Am.-Eng.\ taboret, ang. ]Brit.-Eng.\ tabouret. dosł. b"benek ¯ tabor, tabur, tabour, s=aw. tabrec;.

tabu kult.

u prymitywnych, pierwotnych lud[w, szczep[w ]Papuas[w\ zakaz religijny dotykania lub nazywania pewnych przedmiot[w i wykonywania czynno>ci. tonga<ski ]z wysp Tonga, Polinezja\ tabuu ˘ ang. taboo ˘ tabu

tabul-atura(ogram

notacja muz. ta>ma papierowa zapisana automatycznie. >redniow. =ac. tabula ]tablica\ % gr. gramma ]zapis\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

yy tabun stado koni. tur. tabun ]trzona\ ˘ ukr. taca p=askie naczynie sto=owe do przenoszenia da< i przedmiot[w. pers. täszt ]kubek\, arab. tas, ital. tazza. staropol. 1488 thaczam ˘ thacza – rodzaj daniny na rzecz plebana }dzi> pieni'dze k=adzione na tac" podczas mszy w ko>ciele, J.D.|. ang. tray, slaver, ros. podnos-podnos. †tacher tuzin, 12 sztuk. staropol. 1472 tacher. =ac. duodecim ¯ duo ]2\ % decem ]10\, starofranc. dozaine ¯ douze ]12\, >redniow. ang. dozeine ˘ ang. dozen, ros. d['ina-diu/ina.

¢tachn': ci'gn':, sztachn': ]zaci'gn': si"\. staropol. 1471 kon z vrona plyesz-

nyvy, rowny, gdyszmy thachly, swyaly ]wzi"li\ mv gy pyeszy ve wschy, 1436 operatus est t'chn'= – 1. i>:, jecha:, ci'gn':, 2. czyni:, robi: ]$\.

tachometr tachymetr tacz-a:(ka(anka ruch., narz.

¯ toczy:, za(prze•tacza:; taczka, przetak. staropol. 1466 tacz' sz' – toczy:, posuwa:. staropol. 1495 ot ¢taczanye czegli ˘ taczanie – przewo/enie na taczkach ]$\. staropol. 1406, 1429 taczky, 1437 taczky porticula, XV w. taczky gerula, 1461 thaczky, 1462 dwogich thaczek, 1493 a reformacione taczek, 1494 od ¢okowanye taczkow,

za taczky; pro tribus taczkach, ca 1500 thaczky portentula, 1471 taczky vehiculum ˘ taczka, thaczka –

1. rodzaj r"cznego w[zka na jednym k[=ku, 2. jaki> rodzaj w[zka. franc. brouette, niem. schubkarren, >redniow. ang. wilberwe ¯ wheel % barrow ˘ ang. wheelbarrow ]p=ytka, otwarta skrzynka do przewo/enia lekkich =adunk[w, maj'ca jedno k[=ko z przodu tworz'ce tr[jn[g z dwoma wspornikami z ty=u, i dwoma uchwytami do podniesienia pojazdu z podstawy, i popychania go lub ci'gni"cia\, ros. tahka-taczka. ¢tacze jęz. potem. staroros. tahe-tacze.

Tadeusz


yy

gr. Thaddaios ˘ p[{no=ac. Thaddaeus ]=ac. Deus ^ B[g\ ˘ ang. Thaddeus, Thadeus ˘ pol. Tadeusz, ˚ler ]B[g\. †tafciany ¯ ˚tafta ]gat. materii\. tafla p=yta ]lodu\. ¯ niem. tafel ]tablica, tafla, st[=\, ang. flat ]szeroki i p=aski\ ¯ staronord. flatr, tak/e anglosas. flor ]pod=oga\. przestawione T& fla•t  ta•fla, s=owotw. koncepcji 023, wi"cej ˚blat. staropol. 1363 od kazdey thafflye ˘ thafflya – cz">: tratwy, kilkana>cie sztuk bali drewnianych po='czonych r[wnolegle w ca=o>: }wg Ss 1953& kilkana>cie sztuk drzewa po='czonych r[wnolegle w jedn' ca=o>:; 1. drzewo jest rosn'c' ro>lin', 2. ca=o>: jest zwykle jedna, J.D.| ¯ niem. tafel ]1. tablica, 2. tafla, 3. st[=\. tafta tkan. lekka tkanina z jedwabiu o delikatnym po=ysku, szeleszcz'ca przy poruszaniu, u/ywana g=[wnie na suknie wieczorowe i balowe. pers. taftan ]falowa:, kr"ci:\ ˘ taftah ]H nieme\ ˘ starofranc. taffetas, >redniow. ang. taffata ˘ ang. taffeta, ros. tafta-tafta. s=aw.-kij. 1110–1118& fofuda. staropol. 1419 taffta, 1472 thaffta, 1476 thawtha, 1483 albo thawthy, 1489 pro purpura albo thawtha grisea, 1491 pro tafty duos florenos, 1495 thawfta; thawta, tawta ˘

taffta, thaffta, thawtha, tafta, tawta

– tkanina jedwabna. staropol. 1421 coldry tawczane, 1468 dwye tawczyenich, 1496 hazuka tawczana, ca 1500 w pla}sz|cz thvaczyany ]pro thavczyany\ uel w pawloczany; v plascz thawczyany ˘ tawczany, thavczany – tafciany ]tawciany, tawcieny\, uszyty z tafty, pokryty taft'. taftaj przykrycie na strza=y. `aj ¯ tatar. ¢tagan tr[jn[g. pol. dryfus, s=aw. tagan=-tagan. tai: og[lnos=aw., pras=owo, jęz. – skrywa:, milcze:. tajno ]skrycie\, tajemnica, tajnik, zataja:, tajny. wg mSjp 1969, tai:& «trzyma: w tajemnicy, ukrywa: w sobie; kry:, chowa:» a tajemnica& «co> tajonego, rzecz kt[rej nie nale/y rozg=asza:, kt[ra nie powinna wyj>: na jaw; sekret». ros. tait; ]ukrywa:, utrzymywa: w sekrecie\. za•tai:(milcze:, tajemn•y(ica(iczy, tajny s=owotw. pokr. czai: ]kry:\ TCz. staropol. prawd' popi taiø ]taj'\,

yzze sz' gey l'kaiø; matrwe cyalo tayl; taysz, 1466 ocultat tagy, arator, 1461–1467 dissimulant, tay', oculta mala; nye chczyal taycz; nye thay, 1466 tay'cz; tagyl }si"\, tagyly szyø; syø tagilasta; tagili syø; to syø tagila; syø tagil, 1461–1467 tayø sza; y thay szye ˘ taicz, taycz, tagycz, tagil, thaycz ]szye, szyø, sza\ – 1. ukrywa:, nie ujawnia:, 2. tai: si" – udawa: ob='kanego. =ac. 1. occultre, celare, dissimulare, ang. to hide, to conceal, to keep secret, niem. verhehlen, ]tai: si"\ geheim tun, ros. tait;/sq-tait(sja, skryvat;-skrywat.

taja: proces.

top•nie:(i: si", rozpuszcza: si", g=[wnie o >niegu wiosn', /e taje. ¯ ta, me, is, top, i in. ]woda\ % ja:. staropol. nye rostayal ˘ tayacz – topi: si", zmienia: si" w p=yn. =ac. liquefieri, franc. degeler, se fondre, anglosas. thawian ˘ >redniow. ang. thawen ˘ ang. to thaw, melt, dissolve, ros. ras/taqt;-ras(tajat.

tajem-nica(niczy(ny tajfun meteor.

wg mSjp 1969& cyklon tropikalny wyst"puj'cy na wybrze/ach Chin, nad Filipinami i przylegaj'c' do nich wschodni' cz">ci' Oceanu Spokojnego. wg Swo 1980& gwa=towny, silny wicher typu wirowego, cyklon tropikalny w p[=nocno-zachodniej cz">ci Oceanu Spokojnego na p=d.-wsch. wybrze/ch Chin i Korei, w Japonii i na Filipinach. ¯ niem. Tajfun, ta j ]wielki\ % fung ]wiatr\, nie bez wp=ywu gr. typhon ]huragan, tr'ba wodna\ i arab. tufan. wg S=ownika Webstera, 1962& chi<ski dialekt. tai-fung ]wielki wiatr\ lub $ ¯ Tai ]Formosa\ st'd Formosa ]wiatr\, z wp=ywem wcze>niejszego tuphan, tufan; port. tufao; arab. tufan ¯ gr. typhon ]huragan, ang. hurricane\, franc. typhon, niem. taifun, wasserhose, ang. typhoon, ros. tifon-tifon, uragan-uragan.

taj-ny(emnica(emniczy(emny ˚tai: ˘ tajny. wg mSjp 1969, tai:& «trzyma: w tajemnicy, ukrywa: w sobie; kry:, chowa:» a tajemnica& «co> tajonego, rzecz kt[rej nie nale/y rozg=asza:, kt[ra nie powinna wyj>: na jaw; sekret». staropol. thamo sfwogø fszyczkø

tagemniczø vkaszal byl;

yy tagemnycz secreta; thagemnycza; tayemnycz szyercza nye wedz'; tagemnyczø; tayemstwo; tayemnycza sacramentum; tayemnycze szyercza; thagemnicza bosza napiszana byla; thayemnicz; tayemnicza ˘ tagemnicza, tayemnycza, thagemnicza ˘ tajemnica – 1. sprawa tajna, ukryta, 2. prawda niedost"pna dla rozumu ludzkiego, prawda nadprzyrodzona, mistyczna, 3. to, co powinno by: zachowane w tajemnicy, zastrze/one dla wybranych, 4. miejsce ukryte, niewiadome, kryj[wka. =ac. 1. res secreta, occulta, 2. veritas, 3. quod occultari, certis quibusdam reservari debet, 4. locus occultus, latebra, niem. pol. verhehlen tai: geheim tun tai: si" geheimnis tajemnica das geheimnisvolle tajemniczo>: geheimnisvoll tajemniczy geheim tajemny, tajny geheimnis tajemny verheimlichung tajenie das geheime tajnia geheim tajny ros.

tait;

taina tajnnik tainyj

ang. to conceal, to keep secret, to hide, secret, secret place, secret, clandestine, concealed.

ros.

franc. secretement, an secret, a la derobee, taina le secret, tajnstvennyj mysterieux, tainstvo le mystere, le sacrament,

taikom

wo=. 1289 vtain≠-wtajnie ]tajnie\, tain≠-tajnie ]tajnie, skrycie\, outaivsœ-utaiwsja ]skrycie przed\. staropol. taiemne, thagyemnye,

tagemnye, tagempnye, tayemne, th'yemnye –

1. po kryjomu, w sekrecie, 2. wewn"trznie, duchowo. staropol. taiemnyk, tayemnyk ˘ tajemnik – cz=owiek dopuszczony do sekret[w, wtajemniczony, zaufany. staropol. tayemno, taiemne ˘ tajemno – po kryjomu, w sekrecie. staropol. tagemnoscz, thagyemnosczi, tayemstwo, 1476 tagemnoscz; tayemnoscz ˘ tajemno>: –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

1. sprawa tajna, ukryta, 2. prawda niedost"pna dla rozumu ludzkiego, prawda nadprzyrodzona, mistyczna, 3. miejsce ukryte, niewidoczne, kryj[wka. staropol. thayemny, tagemni, tayemny, th'yemny ˘ tajemny – 1. ukryty, niejawny, 1.a. wschystkych tayemnych kxyagach ˘ tajemne ksi"gi, 1.b. tayny vtargacz ˘ utargacz tajemny – donosiciel, potajemny oszczerca, 1.c. tayemny sloznik ypocrita ˘ tajemny z=o>nik – potajemny grzesznik, 1.d. taiemne ˘ tajemne – tajemnica, sprawa tajna, ukryta. 2. niedost"pny dla rozumu ludzkiego, 3. taki, kt[ry powinien by: zachowany w tajemnicy, zastrze/ony dla wybranych, 4. dopuszczony do tajemnic, wtajemniczony. staropol. tayemstwo, tayemsztw', thagyemstwa ˘ tajemstwo – 1. sprawa tajna, ukryta, 2. prawda niedost"pna dla rozumu ludzkiego, prawda nadprzyrodzona, mistyczna, staropol. tagemni ˘ tajemny – niedost"pny, ukryty. staropol. taynicha, taynicza, taynycza ˘ tajnica – miejsce ukryte, niewidoczne. staropol. taynye – po kryjomu. staropol. tajno – w sekrecie; tayno myecz ˘ tajnie mie: – nie ujawnia:, ukrywa:. staropol. tayni, tayno, tayne ˘ tajny – 1. ukryty, niejawny, 2. taki, kt[ry powinien by: zachowany w tajemnicy, zastrze/ony dla wybranych.

tajstra pojemn.

plecak, tornister, do noszenia /ywno>ci lub sprz"tu, na plecach, szczeg. podczas w"dr[wek pieszych. franc. sac de soldat, havre-sac, niem. tornister, ang. backpack, knap-sack, satchel. tak(i jęz. ¯ t % ak, TD, a/ o czterech ]$\ {r[d=os=owach. pierwszy {r[d=os=[w; dzie< i noc. dai, tag ]dzie<\ ˘ da, tak ]pozytyw\, niht ]noc\, not ˘ niet, nie ]negatyw\. i «jak oni tak, to my inaczej, na opak»& • rosyjskie pe=niejsze «niet», to polskie «tak» ]tag ˘ tak, K  G\, • rosyjskie kr[tsze «da» ]tak\, to polskie «nie» ]niet\. >redniow. ang. dai, dei ˘ ang. day; >redniow. ang. nyht, anglosas. niht, neacht, pokr. niem. nacht ]noc\ ˘

yy noht, nought, naught ]nic\ ˘ not ]nie\ ˘ pol. nic nie ]podw[jne przeczenie\. «tak» fizycznie okazywane skinieniem g=owy, z g[ry w d[=, czyli w pionie, gdy ‘nie» – w poziomie, od prawej ku lewej stronie, w poprzek pionu. drugi {r[d=os=[w; woda. si ]woda\ % c ˘ sic, da ]woda\ % k ˘ tak. S=owo jako> nieod=ocznie zwi'zane z wod', w licznych zg=oskach& =ac. aqua, franc. eau, niem. wasser, ang. water, s=aw.-ros. woda, sem. is, si ]Tigris, Sidon, Sinai, Israel, i inne, ˚nazwy w=asne\, jaw ]ital. Aquileia ˘ s=aw. Jawlen; pol. Kujawy\ ˘ =ac. sic# ]tak#\ franc. si, qui, >redniow. ang. yis, yus, niem. ja, s=aw.-ros. da ˘ pol. tak& si, sic, sit ]woda\ ˘ rz. Sy:, syci: ]poi: ¯ gr. potami ^ ¢woda, dzi> rzeka ˘ Potop, pot\, sitowie i sito ]bliskie przetak\, wyspa Sicily, i inne; si, sic, sit  Sicily  =ac. sic ]tak\. ros. da ¯ s=aw. da, 'e, t ]d\ ˘ co; a, ak ^ nie ˘ pytanie& co nie$, odpowiedzi'& tak. Odmian' tak – to, co AO& co tak stoisz$, to co$, itp. s=owotw[rczo pokr. jak ˘ tak... jak, jako tako, pokr. so ˘ sobie, osoba; 1. s=owo posi=kowe do wskazywania& • sposobu ˘ zr[b to tak, • nat"/enia ˘ krzykn'= tak g=o>no, • rzeczy z kt[rymi zgadzamy si" ˘ tak s'dz", • do wyra/ania naszej opinii ˘ tak czy siak, • chcemy widzie: ˘ kto to tak..., • stanu ˘ jak sta=, tak i stoi, itp., 2. wzmocnienie, nacisk ˘ przeczenia& tak nie, nie tak, twierdzenia& tak jest, 3. mo/e by: zaprzeczeniem, lub wzmocnieniem zaprzeczenia – nie tak; jak wiele innych termin[w, przechodzi: na skrajne znaczenie «nie nie», ˚przeczenie. taki – siaki, zaimek s=owotw[rczej koncepcji 002.A, TS, s=owotw. pokr. ˚ju/ ]potakni"cie\. trzeci {r[d=os=[w; j':, chwyci:. odwrotno>: ang. cat }kat| ]kot\. u/yte w niekt[rych nazwach narz"dzi lub przedmiot[w trzymanych w r"ku, jak przetak ]tak/e od przetok, OA\, fajtak; skr[cone do `ak ˘ lizak, bijak, chwytak, czerpak, durszlak, przecinak, zmywak, i inne. ¯ isl. tak ]trzyma:, uchwyci:, >cisn':, mocno obj':, poj':\. czwarty {r[d=os=[w; ang. yes ]tak\ ˘ tak jest ]ak ^ yes\. wo=. 1289 tako rekla-tako rek=a ]rzek=a tak\, staropol. tak, thak ]I. 1. w ten(taki spos[b, 2. do tego stopnia, tak bardzo,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. to, 4. tak d=ugo, II. sp[jnik, 1. tak... jako, 2. zar[wno... jak, 3. i, a, te/\, w Ss 1953 7,5 kolumny cytat[w. =ac. sic, franc. oui, si, niem. so, ja ]tak\, solcher ]taki\, derselbe ]taki/\, so, so ]jako tako\, eben der; solcher ]takowy\, ebenfalls ]tako/\, auch, ferner ]tak/e, ang. also\, anglosas. gese, gise, >redniow. ang. yis, yus ˘ ang. yes, ros. da-da, TD. ¢tak isl. trzyma:, chwyci:, >cisn':, mocno obj':, poj':. w ko<c[wkach przyrz'd[w i przybor[w, np. fajtak przetak, taczka ]wsp[lne z toczy:\. †taka rodzaj r"cznego w[zka o jednym k[=ku. staropol. 1419 pro corribus albo taki ]liczby mnogiej\, 1450 taky ]l. mnogiej\ ˘ taka ˘ zdrobn. taczka. franc. la brouette, niem. schubkarren, >redniow. ang. wilberwe ˘ ang. wheel-barrow ¯ wheel % barrow. ros. tahka-taczka. taki jęz. wg mSjp 1969& 1. «zaimek nawi'zuj'cy do przymiotnik[w ]niekiedy i do innych wyraz[w\ u/ytych ju/ z zdaniu lub do element[w sytuacji towarzysz'cej m[wieniu; tego rodzaju»& By=em nieufny – takim uczyni=o mnie /ycie, 2. «zaimek wprowadzaj'cy do zdania nadrz"dnego zdanie podrz"dne lub jego cz">:, wyra/aj'ce nasilenie czego, powoduj'ce skutki w nim wyra/one»& By=a taka ciemno>:, /e nic nie widzieli na metr, 3. «wyraz o charakterze ekspresywnym, towarzysz'cy innym wyrazom, uwydatniaj'cy zwykle intensywno>:, nasilenie tego, co one wyra/aj'»& Mia=em do niego takie zaufanie, i inne przyk=ady. staropol. ca 1360 thaka, 1416 tak', ca 1428 pothakim ]pod takim\,

abi thaczy nyeposlvszny, o thak' wyn', my thake thakym przythaczam, alye take tho skazanye, my thake w thakey przythczi, takye, takymy, thakym, takyem, takym, takimy slowi, thaka tha rzecz, th'ky albo th'kovy, thakyem chwala w zemy szwe, wszytky takye, takye to vyelebn' dzyeczy' b'dzye ˘ thaky, th'ky taky – taki&

1. tego rodzaju ]wielko>ci, jako>ci, itp.\, jak ten, o kt[rym by=a lub b"dzie mowa w s'siednim kontek>cie, jak wynika z opisanej sytuacji, 2. nast"puj'cy, zawieraj'cy ni/ej


yy

podan' tre>:, sens, 3. wyraz podkre>laj'cy, intensyfikuj'cy znaczenie wyrazu kt[remu towarzyszy – tak wielki, tak niezwyk=y, tak pi"kny, itd., 4. bli/ej nieokre>lony, bli/ej nieznany, pewien, jaki>. franc. tel, pareil, anglosas. swylc, swilc, swelc, pokr. niem. solch]er, `e, `es\, goth. swaleiks, >redniow. ang. swulc, swilch, swich ˘ ang. such& 1. tego lub tamtego rodzaju, tego samego lub podobnego rodzaju, podobny do czego> wspomnianego, danego do zrozumienia; szczeg[lnie, a. b"d'cego tym samym z wcze>niejszej wypowiedzi, b. b"d'cy w tej samej jako>ci lub rodzaju, 2. nie wymieniony; niesko<czony; jaki>; pewien, jak& w taki dzie< mo/esz i>:, 3. tak skrajny, tak wiele, tak wielki, itp., u/ywany w zale/no>ci od kontekstu, by wyrazi:, jak& nigdy nie spodziewa= si" takiego honoru, niem. solch, wg s=ownika Hanny Nakonecznej& solcher ]˚tak\, anglosas. swylc, swilc, swelc ˘ >redniow. ang. swulc, swilch, swich ˘ ang. such, ros. takoj-takoj, takovoj-takowoj, takov-takow.

takie jęz.

staropol. take, 1420 takye; thakye, thake – 1. w zdaniu z=o/onym jest odpowiednikiem zdania podrz"dnego& 1.a. sposobowego – w ten sam spos[b, 1.b. okolicznkowego stopnia i miary w zwrocie takie wiele – tyle, 2. w zwi'zkach wewn'trz zdania do='cza na stopniu r[wnorz"dno>ci ] cz"sto z towarzysz'cym sp[jnikiem a, i\ cz">: zdania, informuj'c /e jest ona w tym rz"dzie cz=onem nie pierwszym, cz"sto ostatnim, kompletuj'cym, czasem nieoczekiwanym – a te/, i te/, i tak samo, 3. wyst"puj'c ]samo lub z towarzysz'cym sp[jnikiem i, a\ w drugim lub dalszym zdaniu r[wnorz"dnym informuje, /e nast"puj'ce verbum lub nomen ma sw[j odpowiednik w poprzedzaj'cym tek>cie, /e ich sytuacja tre>ciowa jest podobna, /e zachodzi jaki> paralelizm; mi"dzy zdaniami zachodzi stosunek& 3.a. ='czny – i, a, a te/, r[wnie/, nadto, pr[cz tego, 3.b. wynikowy – wi"c, wtedy, zatem, przeto, dlatego,

yy 3.c. przeciwstawny – ale te/, natomiast, za>, jednak, 3.d. roz='czny w po='czeniu albo takie – albo te/, 3.e. nawi'zania – r[wnie/, tak/e, nawet. ˚takie/ ¯ takie % / ]wzmocnienie\. takiej jęz. ¯ taki ¯ tak. staropol. 1451 thakey; takyey – 1. do='cza w stopniu r[wnorz"dno>ci cz">: zdania lub zdanie, informuj'c /e jest ona w tym rz"dzie cz=onem ostatnim, kompletuj'cym, czasem nieoczekiwanym – i, i te/, nadto, 2. nawi'zuje zdanie nadrz"dne do podrz"dnego – to wi"c.

tak-ielunek(la mors.

olinowanie statku, ze sprz"tem pomocniczym. niem. takelung ¯ >redniow. >rodkowo-dolny niem. takel ]lina\. takie/ ¯ takie % / ]wzmocnienie, nacisk po=o/ony\; znaczenia zg=osek w Polsce nie rozpracowane, st'd i d=ugie opisy prostych zagadnie<, w tym poni/ej. ˚takie. staropol. takes, takesz, thakesz, thakeesz, takyesz, takyesch, 1411 takez; takyesch, thakymsze obiczaem – 1. okre>la spos[b czynno>ci lub stanu – podobnie, tak samo, w ten sam spos[b, tak w=a>nie, 2. okre>la ilo>: czego> przez odes=anie do innej dok=adniej okre>lonej ilo>ci – tyle samo, tyle/, 3. w zdamiu z=o/onym jest odpowied -nikiem zdania ]lub okolicznika\ sposobowego por[wnawczego – podobnie, tak samo, w ten sam spos[b. 4. w po='czeniach takie/... jako ]i\, takie/ i ='czy r[wnorz"dne cz=ony zdania – i...i, zar[wno... jak, 5. w zwi'zkach wewn'trz zdania do='cza na stopniu r[wnorz"dno>ci ]cz"sto z towarzysz'cym sp[jnikiem i, a\ cz">: zdania, informuj'c /e jest ona w rz"dzie ostatnim, kompletuj'cym, czasem nieoczekiwanym – i, i te/, nadto. 6. wyst"puj'c ]samo lub z towarzysz'cym sp[jnikiem i, a, ale\ w drugim lub dalszym zdaniu r[wnorz"dnym informuje, /e nast"puj'ce verbum lub nomen ma sw[j odpowiednik w poprzedzaj'cym tek>cie, /e ich sytuacja tre>ciowa jest podobna, /e zachodzi jaki> paralelizm; mi"dzy zdaniami zachodzi stosunek& 6.a. ='czny – i, a, a te/, r[wnie/, nadto, opr[cz tego 6.a.a w po='czeniach a takie/, i i takie/ – a tak/e, i tak/e, 6.a.b. z odcieniem przyczy-

nowo>ci, 6.a.c. w po='czeniach a takie/, i takie/, takie/ i, 6.b. w po='czeniu a takie/ wynikowy – wi"c, a wi"c, przeto, 6.c. w po='czeniach a ]zasi"\ takie/, ale wszelako takie/ przeciwstawny – a jednak, mimo to, 6.d. nawi'zania – r[wnie/, tak/e, nawet. czyli teoretycy gramatyczni w akcji, u/ywaj'c dzisiejszej, rozbudowanej terminologii kt[ra w[wczas nie istnia=a. †takie/ci jęz. ¯ takie/ % ci. staropol. takesczy, takescy – 1. w zdaniu pojedy<czym wskazuje na spos[b czynno>ci lub stanu – w ten sam spos[b, tak samo, podobnie, 2. w zdaniu z=o/onym jest odpowiednikiem zdania sposobowego – tak samo, podobnie ]jak\. †taki/ jęz. ¯ taki % / ]wzmocnienie\. staropol. 1449 takwz ]tak'/\,

w thak', thak'sz, thakasz, takisch gwalt, thakesz, thakymsze, takyemusz, takas myara, o takyesz, 1484 thakyegoz tho svkna, yaky oczecz, taky syn, takysz swøty duch; iakøøsz oganil sromotø, takøøsz cirzpyecz przypødzon bødze ]qualem inflixerit maculam, talem sustinere cogetur\ – tego rodzaju ]wielko>ci, jako>ci, itp.\ jak ten, o kt[rym by=a lub b"dzie mowa w s'siednim kontek>cie, jak wynika z opisanej sytuacji.

†taki/, tako, tako:, takie, takie/ jęz. tak/e, te/, tak samo.

anglosas. eal ]wszystko\ % swa ]tak\ ˘ ealswa, >redniow. ang. al so, al swo, ang. also, ros. tak'e-tak/e, to'e-to/e; pritom-pritom ]przy czym\.

takla tako tylko w wyra/eniu& jako tako – nie najgorzej, zno>nie, nie{le. ¯ tak % o ]i, ='cznik\. ˚tako/, tako:. s=aw. tako ]tako; tak i\. staropol. tako, taco, thako, w Ss 1953 17,5 kolumny cytat[w u=o/onych wed=ug uk=adu& Uk=ad znacze< I. przys=[wek zaimkowy wskazuj'cy A. w zdaniu pojedy<czym, 1. wskazuje na spos[b czynno>ci, stanu lub w=a>ciwo>ci – w ten spos[b, 2. wskazuje na intensywno>: czyn -no>ci, stanu, lub w=a>ciwo>ci – do tego stopnia, tak bardzo, 2.a. bezpo>rednio, 2.b. po>rednio, w wyra/eniach por[wnawczych,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

3. wskazuje przedmiot czy te/ spos[b wykonywanej czynno>ci – to, 4. tako jest, nie ]jest\ tako ]w odpowiedzi\ s=u/y jako potwierdzenie lub zaprzeczenie, /e co> jest prawdziwe, zgodne z prawd' – tak, nie, B. w zdaniu z=o/onym, jako odpowiednik zdania podrz"dnego ]r[wnie/ z elips' orzeczenia\ 1. sposobowego – w ten spos[b, w taki spos[b, 2. okolicznikowego – do tego stopnia, tak bardzo, 3. przedmiotowego czy te/ sposobowego – to, 4. podmiotowego – to, 5. orzecznikowego – taki, 6. przydawkowego – taki, 7. czasowego& 7.a. r[wnoczesnego – tak d=ugo, p[ty ]p[ki\, 7.b. bezpo>rednio nast"pczego – tak d=ugo, p[ty ]a/ p[ki nie\, 8. celowego – po to, w tym celu. II. sp[jnik A. w zdaniu pojedy<czym w po='czeniach tako ]dobrze\... jako ]i\, jako... tako ]i\, tako... i, wyj'tkowo pod=ug... tako i ='czy cz">ci zdania – zar[wno... jak, i... i, B. w zdaniu wsp[=rz"dnie z=o/onym ='czy zdania wsp[=rz"dne, wskazuj'c stosunek B.a. ='czny – i, a, te/, B.b. wynikowy – wi"c, tedy, zatem, przeto, dlatego, B.c. przeciwstawny z dodanym ograniczeniem poprzednika w po='czeniach a tako, a to tako, le tako ]a/, i/\ – ale, jednak, z tym jednak ]/e\, B.d. w='czny w po='czeniach a to tako, le tako ]to\ i/e – mianowicie tak, C. w zdaniu podrz"dnie z=o/onym 1. w po='czeniu z r[/nymi sp[jnikami wprowadza zdania podrz"dne& 1.a. skutkowe – /e, /eby, a/ 1.b. warunkowe, 1.b.a. warunku wy='cznego w po='czeniach ni/li tako gdy, ni/li tako gdyby – chyba /e, chyba /eby, 1.b.b. w po='czeniach tako aby, tako a/ wyra/a zastrze/enie – pod warunkiem /e, 2. jako odpowiednik zdania podrz"dnego lub r[wnowa/nika imies=owowego 2.a. czasowego – to, to wtedy, 2.b. warunkowego – to 2.c. przyzwalaj'cego w po='czeniu tako w/dy – to przecie/, to jednak, 2.d. ='czny r[wnowa/nik imies=o-

yy wowy ze zdaniem – to, wtedy, D. nawi'zuje zdanie do poprzedniego kontekstu, wskazuj'c stosunek& D.a. ='czny – i ]wtedy\, a ]wtedy\, te/, D.b. wynikowy – wi"c, tedy, zatem, przeto, dlatego, D.c. przeciwstawny – ale, natomiast, za>, jednak. III. partyku=a wzmacnia cz">: zdania – r[wnie/, tak/e. †tako: jęz. ˚tako/. I. przys=[wek zaimkowy wskazuj'cy& A. w zdaniu pojedy<czym& 1. wskazuje na spos[b czynno>ci lub stanu – w ten spos[b, w taki spos[b, tak, 2. w zdaniu zestawionym z przytoczeniem wskazuje na przedmiot czy te/ spos[b wykonywanej czynno>ci – to, B. w zdaniu z=o/onym, jako odpowiednik zdania podrz"dnego& 1. sposobowego – w ten spos[b, w taki spos[b, tak, 2. okolicznikowego stopnia i miary – do tego stopnia, tak bardzo, II. sp[jnik A. w zdaniu wsp[=rz"dnie z=o/onym, w po='czeniu ‘a tako: wi"c» ='czy zdanie wsp[=rz"dne wynikowe – dlatego, przeto, B. nawi'zuje zdanie do poprzedniego kontekstu, wskazuj'c stosunek w po='czeniu ‘a tako: wi"c»& B.a. ='czny – i ]wtedy\, a ]wtedy\, B.b. wynikowy – wi"c, tedy, zatem, przeto, dlatego. staropol. ca 1420 takocz; thakocz, a takoczem vczinil. †tako>: op=ata r[wna krzywdzie, r[wny odwet. staropol. ca 1428 thakoscz talio. ang. compensation. ros. voznagra'denie. takowy jęz. przestarz., ten w=a>nie, ten, o kt[rym mowa. staropol. thakowy, thakowi,

th'kovy, thakowy, takowyg lekoscy –

1. tego rodzaju ]wielko>ci, jako>ci\ jak ten, o kt[rym by=a lub b"dzie mowa w s'siednim kontek>cie, jak wynika z opisanej sytuacji, 2. bli/ej nieokre>lony, jaki>. ang. that, this, ros. tot-tot. †tako/ ¯ tako % / ]wzmocnienie\ ˚tako:, tako. staropol. thakoosz, takosz, takosch, takoz – przys=[wek zaimkowy wskazuj'cy& A. w zdaniu pojedy<czym& 1. wskazuje na spos[b czynno>ci lub stanu – w ten spos[b, w taki spos[b, w ten sam spos[b, tak samo, podobnie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. w zdaniu zestawionym z przytoczeniem, wskazuje przedmiot wykonywanej czynno>ci – to. B. w zdaniu z=o/onym, jako odpowiednik zdania podrz"dnego& 1. sposobowego – w ten spos[b, w taki spos[b, tak, 2. podmiotowego – to, 3. orzecznikowego – taki. II. sp[jnik& A. w zdaniu wsp[=rz"dnie z=o/onym ='czy zdania wsp[=rz"dne& i, i te/, wi"c, tedy, zatem, przeto, dlatego, B. w zdaniu podrz"dnie z=o/onym jako odpowiednik zdania podrz"dengo& wtedy, to; dlatego C. nawi'zuje zdanie do poprzedniego kontekstu, wskazuj'c stosunek& i, i te/; ale, jednak. takroczny zesz=o(ubieg=o•roczny. taks anim., zwierz. jamnik.

taks-a(owa:(ator(ometr( ([wka([wkarz

szac•unek(owa:, ocena warto>ci czego, op=ata urz"dowo ustalona; =ac. taxa(re, taxatio starofranc. taxer ]`owa:\ >redniow. ang. taxen, ang. tax, wo=. dan;, uklad ]podporz'dkowanie. ¯ u % k % =ad – porz'dek\.

taksofon taksometr taks[wka(rz takt(owny dot•kni"cie(yk; 1. umij"tno>: zachowania si" stosownie do sytuacji, g=[wnie w spos[b opanowany, dyskretny, bezkonfliktowy, 2. muz. jednostka metrum. =ac. tactus ¯ tangere.

takty-ka(czny(k wojsk.

cz">: sztuki wojennej obejmuj'ca teori" i praktyk" walki z wrogiem. gr. tassein, tattein TS ]aran/owa:, u=o/y:\ ˘ taktikos ]zdolny, nadaj'cy si" do aran/acji\ ˘ taktika ]sprawa aran/acji\, ang. tactics, ros. taktika. tak/e jęz. r[wnie/, te/, ros. to'e, ¯ tak % /e ]tak\, ˚/e, wo=. 1289 'e-/e ]/e\. ¢tal zak=adnik. >redniow. tal;-tal, ros. zalo'nik-za=o/nik.

tal talar moneta kt[r' Kaspar Schlick zacz'= bi: 1519 r. w Joachimstal, w Bohemii, od nazwy wsi >w. Joachim % sthal, stal ]dolina\, zwan' odt'd Joachimsthaler; nazw" skr[cono do Thaler, Taler, holend. daler a st'd i dolar. W Polsce bity od 1564, przetrwa= w obiegu do ¡ po=. XIX w. talent ¯ gr. talanton 1. waga, rzecz wa/ona, ci"/ar, najwi"ksza jednostka wagowo-


yy

pieni"/na w staro/. Grecji, 2. waga sk=onno>ci, inklinacji w jakim> kierunku. =ac. talentum ˘ starofranc., anglosas., >redniow. ang. i ang. talent, ros. talant=. talerz naczynie sto=owe okr'g=e, talerz p=ytki, g="boki. ˚pater. staropol. ne ma talerza karmenu swemu, eszby gy vcrogyl ]wkroi=\ drugemu; ca 1500 talerz patena. niem. teller AE, ros. tarelka. gr. kymbe ˘ kymbalon ˘ =ac. cymbalum ˘ anglosas. cymbal ˘ starofranc. cymbale ]cz">ciowo\, >redniow. ang. symbal, cimbal ˘ ang. ]talerze, instr. muz.\ cymbal, ros. kimbal-kimba=, cymbaly.

talia

1. anat. zw"/enie cia=a nad biodrami, mi"dzy g[rn' a doln' cz">ci' tu=owia; tak/e cz">: cia=a od ramion do pasa; kibi:, stan, pas, 2. cz">: sukni, okrycia w tej okolicy cia=a, a tak/e od ramion do pasa, 3. karc. komplet kart do gry. 4. mors. techn. urz'dzenie sk=adaj'ce si" z kr'/k[w linowych ruchomych i nieruchomych umo/liwiaj'cych zwielokrotnienie si=y, np. przy podnoszeniu ci"/ar[w. ital. taglia ¯ tagliare ]ci':, oddziela:\, franc. taille, >redniow. ang. waste, ang. waiste, ros. tal;q-talia. talizman kult. przedmiot maj'cy przynosi: szcz">cie. arab. tilasm, pot. tilsam ]statuetka, horoskop\ hiszp.-franc.-ang. talisman; gr. telesma ]op=ata, p[{niej relig. obrz"d-rytua=\ ¯ telein ]skompletowa:, inicjowa:\, ros. talisman.

talk miner.

mi"kki i t=usty w dotyku minera=, krzemian magnezu, stosowany w przemy>le kosmetycznym. pers. talk, arab. talq, >redniow. =ac. talcum, franc.-ang. talc. talon rodzaj dowodu kontrolnego uprawniaj'cego do otrzymania czego. =ac. talus ]pi"ta, kostka u nogi, kostka do gry\, franc. talon. ¢ta= płatn. myto, op=ata. s=aw. tal=-ta= ¯ anglosas. toll; wo=. 1289 i poœ u nix tal=.

ta=atajstwo poz społ.

ho=ota, ha=astra. niem. lumpengesindel wg s=ownika Hanny Nakonecznej, 1943; niem. lumpen ]ga=gan, =achman, szmata\ % gesinde ]s=u/ba domowa, w liczbie mn., ang domestic servants\.

tam(ten(tejszy(t"dy(to(/e jęz.

s=owo wskazuj'ce miejsce, b"d'ce odpowiedzi' na pytanie& gdzie(/, kt[r"dy, kt[re. pobudzaj'ce uwag" s=uchacza, czytelnika, by odgadn':, o co rozm[wcy, pisarzowi chodzi, gdzie ma by: zlokalizowana rzecz o kt[rej mowa ]le/y tam pod drzewem\, jak rzecz zrozumie: ]ja tam nie wierz"\. staropol. 1400, 1405, 1412, 1414, 1428 tam, 1498, 1500 tham; th'm – 1. wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego ]˚tamciem\& 1.a. miejsce uprzednio wymienione, nazwane, 1.b. miejsce wynikaj'ce z konsytuacji, znane m[wi'cemu i s=uchaj'cemu. staropol. tam iste, tam isce,

tam iste, tham ystee, tam tho, tam to – tam w=a>nie,

2. wskazuje miejsce 2.a. ku kt[remu zmierza ruch, akcja – do tamtego miejsca, tam. staropol. tu... tam, tam... sam – z odcieniem przeciwstawienia innemu kierunkowi. staropol. sam i tam, i tam i sam, tam sam – tu i tam, w r[/ne strony. staropol. ani tam, ani sam, ani sam ani tam – nigdzie, do nik'd, w /adn' stron". staropol. tam odt'd, tam st'd, tam iste st'd – stamt'd. 2.b. od kt[rego zaczyna si" ruch, akcja, z kt[rego si" przychodzi

tam odt'd, tam st'd, tam iste st'd – stamt'd. 3. w zdaniu z=o/onym jest odpowiednikiem zdania& 3.a. miejscowego, 3.b. przydawkowego. anglosas. thider, >redniow. ang. thider, ang. †thither ˘ there, odwr. hither ˘ here ]tu\ s=aw. k=d≠, amo ]amo\, kamo ]kamo\ ˘ tam. ros. tuda ]tuda\, myl'ce z polskim «tutaj» TD& pol. tu i tam – ros. tuda, s[da -tuda, siuda ]tam, tu\, myl'ce ros. tuda ]tam, TD, ang. thither, there\ ˘ pol. tu i tam  ros. tam i tu ]tuda, siuda\, s=owotw. koncepcji 018, na przemian, jak pol. siostra z bratem – ros. brat z siostr'. wo=. 1289 s≠mo i \vamo-siemo i owamo ]tam i tu\, \nou-onu ]tamt'\. ˚tamtejszy. staropol. tamo ]tam\. tam-a(owa: budowla o kszta=cie wa=u, ograniczaj'ca ruch, zwykle wody, utrudnia: up=yw ]np. krwi\, po(wstrzymywa:.

yy

staropol. 1297 tham, 1474 tama, 1498 tamma; 1495 thama; thamy ˘ tama mo/e te/ tam – 1. umocnienie ]z ko=[w, ga="zi, ziemi\, b'd{ te/ podwy/szenie brzeg[w rzeki, chroni'ce pobliskie tereny przed zalaniem, wa=, 2. obowi'zek wsp[lnej pracy przy budowie lub naprawie tamy. got. four-dammjan ]powstrzyma:\, po>redni wy/. niem. tam niem. damm, staronord. dammr, >redniow. holend. damm, ang. dam TD.

†tamaryszek bot.

ro>lina kwiatowa, dwuli>cienna, o walorach leczniczych.

tambor, tambur tamburyn †tamciem jęz.

wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego – w tym dalszym miejscu, tam w=a>nie. ˚tam. staropol. pothem tha woda

sznaydzesz, bo thamczem ya czemrowal czysczem. †tame/ jęz. staropol. 1480 tamesz; tamesh –

wskazuje na miejsce& a. ku kt[remu zmierza ruch – tam, tam w=a>nie, tam/e, do tamtego miejsca, b. tame/ st'd wskazuje miejsce z kt[rego si" pochodzi, stamt'd.

†tamo jęz.

staropol. 1393, 1399, 1403, 1407, 1411, 1418, 1420, 1421, tamo; 1436, 1479, 1480 thamo – 1494 thamosz – 1. wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego – w tamtym miejscu, tam. ˚tam. staropol. tamo istne, tamo to, tamo iste, tamo i>cie – tam w=a>nie, 2. wskazuje miejsce& 2.a. ku kt[remu zmierza ruch, akcja, 2.b. od kt[rego zaczyna si" ruch, akcja, 3. w zdaniu z=o/onym jest zapowiednikiem zdania miejscowego. †tamo: jęz. wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego – tam, tam w=a>nie, tam/e, w tamtym miejscu& a. miejsce uprzednio wymienione, b. miejsce wymienione, nazwane po>rednio w nast"puj'cym kontek>cie. †tamo/ `/, `/e ]wzmocnienie, tak\ 1. wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego – tam, tam w=a>nie, tam/e, 2. wskazuje na miejsce ku kt[remu zmierza ruch – tam, tam w=a>nie, tam/e, do tamtego miejsca.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

tampon(owa: zwitek waty lub gazy przyk=adany do miejsca up=ywu krwi w celu powstrzymania ubytku. niem. odmiana bryt. tap % niem. zapfen ]zatyczka\ ˘ tapon, tape ]zatyczka u wylotu lufy, gdy bro< nie jest u/ywana\ franc. tampon ang. tampon, tampion. tam-tam muz. instrument perkusyjny podobny do gongu ¯ hindu. tamtejszy jęz. tamtych os[b, stron dotycz'cy. ˚tam. wg 2011, staropol. tameszny – tameczny. ang. from there, of that place.

tamten, tamta, tamto jęz. tamt"dy ¯ tam % t"dy. tam/e ¯ tam % /e ]nacisk, wzmocn.\. staropol. tamse, tamze – wskazuje miejsce mniej lub wi"cej oddalone od m[wi'cego, miejsce uprzednio wymienione, nazwane – tam, tam w=a>nie.

¢tan ruch.

1. p=yn, woda, potok, 2. taniec. Rejtan ¯ rey ]kr[l\ % tan, por. taniec, Reymont rz. Tanew, jez. Newo.

tan(iec(cerz(cerka(eczny, ta<-cowa:(czy: ruch.

pl'sy w takt muzyki, >piewu, klaskania. ˚pl's(y. staropol. poskok ]wyskok, taniec\. niem. tanz, TD, tanzen ]ta<cowa:\, tänzer ]tancerz\, tänzerin ]tancerka\, tanzmeister ]tancmistrz, wodzirej\, tanz` ]taneczny `\, staroniem. danson, ang. dance, >redniow. ang. dansen, daunsen, starofranc. danser, ros. tan-ec/cor, staroros. tancmejster=-tancmejster ]franc. le maitre de danse\. nazwisko Rejtan ¯ rej ]wodzi: ˘ wodzirej\ % tan. ˚tanecznica, taneczny, taniec, ta<cowa:. †tancmantlik czy tancm"tlik zapewne, rodzaj kr[tkiego p=aszczyka, u/ywanego w ta<cu. staropol. tanczmantliky ]plaszczyky\; plasczyky uel kosky. tandem =ac. w ko<cu; para koni, rower z dwoma siode=kami i parami peda=[w, w[zek-dwuk[=ka. tandet-a(ny szmira, rzecz lichej, pod=ej jako>ci. ˚bohomaz, kicz. ¯ niem. tand ]b=yskotki, fata=aszki\. niem. trödler ]tande•ciarz(tnik\, trödlerin ]tandeciarka\, trödelhandel ]tandeciarstwo\, ang. second-hand dealer; sleazy ]taniego charakteru lub jako>ci, ok. 1670 r.\, ros. dewëvka-dieszowka, baraxlo-barach=o.

yy 1. †tanecznica, taniecznica staropol. ca 1450 tanecznycze lusores, ca 1470 s tanyecznycz' cum salutrice ]sch tanecznicz' cum saltatrice\ – tancerka. =ac. saltatrix, niem. tänzerin, ang. dancer, ros. tancorka-tancorka. ˚tan.

2. †tanecznica bud. staropol. 1420 thanecznicza; v tanecznyczy ˘ tanecznycza – pomieszczenie przeznaczone na wykonywanie ta<c[w, ta<cownia. †tanecznik, taniecznik tancerz. staropol. thanyecznyky, ca 1455 tanyecznyk corybans, ca 1500 thanecznyk choribus ]w miejsce choribans$\, =ac. saltator, franc. le danseur, niem. tänzer, ang. dancer, ros. tancor-tancor. ˚tan. taneczny stosowny do ta<ca, przeznaczony do ta<ca, w=a>ciwy ta<cowi. zabawa taneczna – pl'sy par, zwykle p=ci przeciwnej, rzadziej dw[ch kobiet. staropol. 1464 taneczni. tangens dotykaj'cy, styczny. =ac. tangens ¯ tangere ang. tangent TS. tango taniec. powolny taniec towarzyski, z Argentyny. hiszp. tango.

tani ekon.

niewiele kosztuj'cy, nie wymagaj'cy du/ych wydatk[w; niedrogi. staropol. 1444 thanyey, 1448 t'ne; o duszyco,... tanyesz

szya dyablv przedala, yszesz szya w grzeschech kochala; przeday thanyey –

za nisk' cen", niedrogo. franc. a bon marche, niem. billig, anglosas. ceap, cep ˘ >redniow. ang. chep, cep ˘ ang. cheap, ros. dewëvyj-diesziowyj. tani(e:(ocha niewielkiej ceny, niskich koszt[w, w przen. bez warto>ci, p=ytki, prostych chwyt[w. franc. devenir meilleur marche, ang. ]tanie:\ become cheap, staroros. dewev≠t;-deszewiet ¯ ros. dewëvyj. taniec ¯ tan % `iec ]zdrobnienie\; 1. uk=ad ruch[w cia=a i gest[w wykonywanych w takt muzyki albo rytmicznych d{wi"k[w ]g=osem ludzkim, klaskaniem, instrumentami perkusyjnymi\, 2. kompozycja muzyczna przy kt[rej mo/na ta<czy:. Stosunek p=ciowy jest wzajemnym kontrolowaniem si" – ruch[w cia= obu partner[w, i taniec ma na celu wykazanie swych walor[w przez nich obu. Panny s' z natury nie>mia=e i taniec w publicznym miejscu ma na celu&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. kodowanie w pod>wiadomo>ci mo/liwo>ci zbli/enia, twarzy w twarz, i wzajemnego dotyku; przyzwyczaja: j' do zbli/enia z m"/czyzn', jest to element wst"pny, pozbycie si" zaskoczenia i zwi'zanego z tym odrzutu, 2. kontroli cia=a partnera, zwykle by o>mieli:, szczeg. pann", na tzw. zabawie tanecznej ]przed zabaw' nast"pnego stopnia, na osobno>ci ju/\, 3. da: pannie komfort my>lowy, /e nie jest jedyn' w takiej sytuacji ]ta<czenia\, nic nadzwyczajnego, bo i inne panny i kobiety te/ ta<cz', ani nic drastycznego zdarzy: si" tu nie mo/e, w rodzaju zdzierania z niej sukni. 4. taniec jest elementem selekcji, odsiew – osoby pope=niaj'cy wyra{nie wi"cej b="d[w w ta<cu nie nadaj' si" do /ycia w zwi'zku; nale/y wi"c ta<czy: i obserwowa:. Ta<cz' ludzie, zwierz"ta, i ptaki. szczeg[lnie ptaki, w doborze zwracaj' uwag" na elegancj" ta<ca. staropol. 1404 sz thancza; na

tanczech, s tanczy, tanyecz corus, w tanczoch, w tanczu, tayncze coros, chorus zast'py aut tancze, zastampy thanczew, tanyecz chorus, 1484 do thanyczow, XV w. v tanczv –

rytmiczne ruchy cia=a wykonywane w takt muzyki, maj'ce charakter towarzyski lub obrz"dowy, taniec, pl'sy. =ac. saltatio, chorus, staroniem. wy/yn danson ]poci'ga:, wyci'ga:, ang. to draw out, extend\ ˘ starofranc. danser, franc. la danse, >redniow. ang. dansen, daunsen, ang. dance, ros. tanec=-taniec. staropol. ca 1500 thanczowacz chorizare; tenczvy' ]ta<cuj'\ ˘ thanczowacz, ¢tenczowacz ˘ ta<cowa:, te<cowa: – wykonywa: rytmiczne ruchy cia=a w takt muzyki, mo/e ze >piewem. starofranc. danser, >redniow. ang. dansen, daunsen ˘ ang. to dance ˘ ros. tancovat;-tancowat, plqska-pliaska ]“pl'ska”\. ~ta<czy: czas niedok. ¯ tany. porusza: cia=em, szczeg[lnie stopami, w rytm, zwykle muzyki. ros. tancovat;-tancowat, ang. to dance. za•ta<czy: – czas dok., raz jeden po•ta<czy: – czas jaki> prze•ta<czy: – noc ca=' o•ta<czy: si" – do syta Nie nale/y& sta<czyk, pota<c[wka.

tank(ietka(owa:(owiec 1. du/y pojemnik na wod", lub inny p=yn, ciecz, 2. w czasie wojny >wiat. 1914 –1919, termin zosta= wprowadzony na okre>lenie czo=gu, dla wprowa-


yy

dzenia Niemc[w w b='d co do nowej broni. port. tanque ]zbiornik, staw, sadzawka, basen do k'pieli\, gud/araski ]ang. Gujarati, z Indii\

tankh. tantal tantiema tapczan mebel.

rozk=adany mebel do spania. tur. tapczan ]podwy/szenie, mi"kka =awa\.

taper tape-ta(towa:(ciarz obicie >cian]y\ papierem we wzory, desenie. gr. tapes ]dywan\ ˘ zdrobn. tapetios, =ac. tapetum ]dywan\ starofranc. tapisserie, >redniow. ang. tapicerie ˘ tapsterie ˘ ang. tapestry, niem. tapete, tak/e, rdze< tape ]pas\. >redniow. ang. tappe, tape, anglosas. t≤ppe. tapicer(ka(stwo ˚tapeta.

tapioka spoż.

kasza z bulw korzeniowych manioku, tak/e jej surogat ziemniaczany. j. Tupi – brazyl. Indian z Ameryki P=d. tipioka ¯ ti ]sok\ % pja ]serce\ % ok, og ]wycisn':\ ˘ port. i hiszp. ˘ ang. tapioca. tapir anim., zwierz. kilka gatunk[w du/ego ssaka, podobnego do >wini, /yj'cego a strefie tropikalnej Am. P=d. i P=w. Malajskiego, warga i nos przekszta=cona w niewielk', ruchliw' tr'bk". j. Tupi – brazyl. Indian z Ameryki P=d. tapira ˘ hiszp. ˘ ang. tapir. tapirowa: stroszy: w=osy na g=owie do wysokiej fryzury. franc. taper ]uderza:\, niem. tapieren. tapla: si" brn': w b=ocie, wodzie. 1. tara narz. karbowany przyrz'd do prania bielizny. ang. washboard. 2. tara handl. termin handlowy – ci"/ar opakowania towaru. brutto – netto ^ tara. arab. tarha ]potr'cenie\ ¯ taraha ]odrzucenie\ hiszp., ital, franc. tara, ang. tare. taraban wielki b"ben u/ywany w dawnym wojsku, o membranach napinanych za pomoc' sznur[w. tur. daraban, baraban, ros. baraban-baraban.

taradajka pojazd.

bryczka, pow[z czteroko=owy o nadwoziu w kszta=cie pud=a osadzonego na d=ugich, spr"/ystych listwach zast"puj'cych resory. ros. tarantas. taran urz'dzenie do burzenia >cian

yy grod[w i wie/y, pie< drzewa na ko=ach lub walcach, z okut' g=owic'. ros. trambovat; – baranowa:, ital. taranto. pisiec wo=y<skiej, 1289, najwyra{niej, pomyli= tarana z susem& • taran – k=oda na ko=ach, z okut' g=owic', • sus – katapulta ciskaj'ca kamienie, bo pisa= /e sus ciska kamienie& pod 1227 r. ]w Ipat. pod 1229\ • donde'e stawa na sous≠.

na metanom= kamenii. i v=zvodnyi most=. i 'eravec; v=zgowa. gdy w drugim miejscu, pod 1233 r. ]w Ipat. 1234\, /e to taran je ciska • á'e i hern≠govci taran= na

ny postaviwa. metawa bo kamenem=. poltora prestr≠la. a kamen; ≥ko'e mo'axou d˛ mou'i silni no∂nœti. ˚sus. a prof. N.I. Prokofiew, 1988, dobawi= nast"pnego b="du, /e z porok[w – najwyra{niej – strzelano, burz'c >ciany grod[w; poroki wg niego& ros. stenobitnye orudiq. poroki – rusztowania, z kt[rych strzelano, rzeczywi>cie, lecz do samych obro<c[w, z =uk[w. ˚poroky. tarant kolor. ko< ma>ci bia=ej, w kare, gniade, lub kasztanowate =aty; srokosz. ¯ niem. tarant ]$, wg mSjp 1969\. staropol. 1471 kon taranth, rowny, strzelczy, 1474 equs tarant paruus ˘ taranth, tarant – ko< siwy w ciemne plamy. staropol. 1471 }ko<| vylczasthy,

kopynyczy... z gaba taranthowatha ˘ taranthowaty – tarantowaty,

siwy w ciemne plamy. franc. cheval gris pommele, niem. apfelschimmel ]tarant\. ang. piebald ]srokaty\, ros. pegij-piegij ]srokaty\.

tarantas pojazd.

bryczka, pow[z czteroko=owy o nadwoziu w kszta=cie pud=a osadzonego na d=ugich, spr"/ystych listwach zast"puj'cych resory. ros. tarantas ¯ Taranto$ Miasto i zatoka w p=d.-wsch. Italii, staro/. Tarentum; ˚taradajka.

tarantela tarantula zool. Lycosa tarentula, paj'k d=ugo>ci do 3 cm.

tarapaty k=opoty ]l. mn.\ ¯ tarapata. ¯ trapi: si" ]k=opota:\ ¯ trap ]pu=apka, usidlenie, wpadni"cie w pu=apk"\. niem. grosse berlegenheit, starofranc. trubler, troubler, >redniow. ang. trublen, ang. trouble ]lit. entrapment\. ros. zatrudnenie-zatrudnienie.

taras(owa: bud.

=ac. terra ]ziemia\ ˘ franc. terrasse ]sztuczny nasyp ziemi ze zboczami\, niem. terrasse; erdwall, ang. terrace, ros. terrasa, ustup, staropol. taras – 1. wi"zienie, 2. grobla, 3. jaka> cz">: bramy, tarasowa: ]przej>cie, drog", pok[j\ – utrudnia: poruszanie si", przeszkadza:, blokowa:, barykadowa:, zastawia: ]pomieszczenie\ gratami, meblami.

†tara>nica broń.

rodzaj lekkiego dzia=a. staropol. 1478 tharasnycza, 1484

¢tarasniza longa et hufnicza; tarasnicza, 1494 et tarasnicze lapidee, 1494 tarasnicza, 1495 tharasnycza ˘ tharasnycza, tarasnicza – staropol. 1446 tharasniczka –

tara>niczka, rodzaj lekkiego dzia=a.

taratatka odzież.

kapota, palto, m"skie, d=ugie okrycie wierzchnie; ze s=ownika Hanny Nakonecznej, ja nie spotka=em w u/yciu tego s=owa, trudne w wym[wieniu. niem. polinscher oberrock, niem. oberrock ^ franc. jupe de dessus, redingote. ang. overcoat }ang. coat – okrycie wierzchnie z r"kawami, zapinane z przodu, i si"gaj'ce zwykle poni/ej bioder, czyli kurtka; }coat| pokr. niem. kotze – shaggy overcoat, czyli w=ochate palto|, ros. verxnee plat;e, pal;topalto, kaftan-kaftan. tarcica materia= drzewny otrzymywany przez pod=u/ne przeci"cie okr'glak[w. staropol. 1430 tarczycze, 1433 tharczicze, 1436 dzenyanth tarczycz, 1466 asseribus albo terczicze, 1475 scissuris albo tarcziczamy, 1495 asseres albo tarczicze, 1499 asseres albo terczicze, ca 1500 tharczycza asser ˘

tarczycza, tharczicza, terczicza, tarczicza – tarcica, deska nie obro-

biona, w stanie surowym. staropol. 1498 tarczyczova podloga ˘ ¢tarczyczovi, ¢tarczyczowy – zrobiony z tarcic. p[{no=ac. planca ˘ starofranc. la planche, franc. la planche, ais ]deska\, poutre equarrie, solive, poutrelle ]brus\, staronorm. Francji i >redniow. ang. planke ]a long board, thick board\ ˘ ang. plank ]1. a long, board, thick board, 2. timber cut into planks; planking, czyli 1. d=u/yce, deski, brusy, 2. drewno, budulec, belki ci"te na brusy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

deski\, niem. brett ˘ pol. brus, ros. doska-doska, brus-brus. tar-cie(cica(cz[wka nap[r, pi=owanie; ko=owy ruch r"k'; drzewo na przetarcie, tarcica, obrabiarka tarczowa do obr[bki drewna, natarcie, utarczka ]zbrojna i s=owna\. s=owotw. pokr. parcie. ˚trze:, ruch. na(po(wy(za•ciera:. staropol. ca 1500 v onym tarcyv, 1466 corosione tarczya ˘ tarczye – tarcie, 1. pi=owanie, rzni"cie, 2. >cieranie si" czego> na proszek, rozdrabnianie przez pocieranie. =ac. frictio ¯ fricare ]pociera:, ang. to rub\, niem. reibung, franc. le frottemeal, franc. i ang. friction, ros. trenie-trenie.

tarcz-a(owy panc.

szeroki blat uzbrojenia, os=ona noszona w r"ku, s=u/'ca do odbicia cios[w lub pocisk[w ]strza=\ ¯ anglosas. targe ] tarcza, puklerz\ ˘ niem. zarge, starofranc. i >redniow. ang. targette, ang. target, T ˘ Cz, AE. tak/e niem. tartsche ]franc. targe, rondache\ ˘ pol. natarcie ˘ trze:. bra< – tarcza ˘ natarcie, bro<, obrona szczyci: si", zaszczyt, gra< – szczyt ¯ skith, skid ˘ Beskid. franc. boucilier ]tarcza\, niem. schild ]tarcza jako os=ona\, anglosas. scield, sceld, >redniow. ang. schelde, ang. shield, staroros. ]it=-szczit. staropol. paw"/, paw"za – tarcza, puklerz. ang. disk break ]tarcza hamulcowa\; ]cel\ target, ]s=o<ca\ disk, ]zegarka\ dial. staropol. XV w. sczyt albo tarcza, ca 1420 tarcza scutum, 1437 tarcza parma, 1450 perma uel permula... vlg.

tarcza; osczepi y tarcze; sczyt, tarcz', myecz, 1497 s tarcz' et balista; tarcza antile, 1500 tharcze, ca 1500 vmbo paweza albo tharcz' vel na tharczy gvsz ˘ tarcza, tharcza – tarcza,

noszone na r"ku uzbrojenie ochronne, njcz'>ciej wykonane z deski obci'gni"tej sk[r', okuciami emtalowymi, zwykle okr'g=e. tarcz[wka zwykle w liczbie mn., owad. Pentatomidae, rodzina owad[w z rz"du pluskwiak[w r[/noskrzyd=ych do kt[rej nale/' niekt[re szkodniki ro>lin.

tarczyca anat.

gruczo= tarczowy, gruczo= wydzielania dokrewnego, po=o/ony przy krtani. ang. thyroid gland ¯ gr. thyreoeides

yy

]o kszta=cie tarczy\ ¯ thyreos ]wielka tarcza o kszta=cie drzwi\ ¯ thyra ]drzwi\; % eides ]forma, kszta=t\; gland ]gruczo=\.

targ(owisko(owica(owa:(owy handl.

1. sprzeda/ towar[w w okre>lone dni tygodnia na wydzielonym miejscu; plac na kt[rym to odbywa si"; skupisko sprzedaj'cych i kupuj'cych, 2. zwykle w l. mnogiej& targi – wystawa krajowa lub mi"dzynarodowa, daj'ca przegl'd eksponat[w z r[/nych dziedzin produkcji i umo/liwiaj'ca zawieranie transakcji handlowych, 3. ustalenie ceny mi"dzy kupuj'cym a sprzedaj'cym; d'/enie kupuj'cego do ustalenia jak najni/szej ceny. staropol. 1401 podlug vmowy y targv, 1412 prawim tarkiem, 1414 pirwim tarkem;

nye st'pil na targ ginich cupczow, 1423 tark ymyal, 1424 w tem targu, 1424 przedal prawem targem, 1427 dwanaczcze lath przed targem vmarl strigek gego, 1428 w thardze, 1428 nye uczinil za captur targhem conyowim; w targv, 1434 podle targu, 1435 ya sobye w targu uimouil; thark; o kasdem targv; ysz thaky thark; ten targ; kvpyenye alybo targ; targ vyeczny, 1453 przi them thargu byl ˘ tharg, targ, tark – 1. akt kupna-sprzeda/y, umawianie si" o cen" czego>, 2. dzie< targowy, dzie< przeznaczony na og[lnie dost"pny handel, sprzeda/ i kupowanie, 3. miejsce przeznaczone do targowania, dla og[lnie dost"pnego handlu, osada handlowa. isl. torg ]rynek\ ros. torg-=/ovat;/ovec= -torg(owa:(owiec. franc. le marche, marchander,

marchand

ang. market, mart; 1. handel ˘ targowa: ]k=[ci: si", walczy: o cen", ci'gn': w swoj' stron"\; ang. trade, commerce, 2. plac gdzie dobijane s' transakcje kupna-sprzedarzy towar[w na< zgromadzonych ˘ targowisko, zatarg ]k=[tnia\. staropol. targowali, 1439, 1443 targowal, thargowacz; targugcze ]targujcie\, thargowal; targvy'; targvy'cze, targwyaczy ˘ targowacz, thargowacz – targowa:& przeprowadza: transakcje kupna-sprzeda/y, handlowa:. staropol. na(s(u•targowa:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. XV w. targow'nye – targowanie, tj. targ, umowa kupna-sprzeda/y. staropol. 1421, 1437, 1463 targowe – op=ata od sprzedawanych na targu towar[w uiszczana przez przekupni[w, op=ata za przejazd na targ i udzia= w nim, za korzystanie z targu. staropol. 1498 na targowysku, 1464 thargowysko – miejsce na kt[rym odbywaj' si" targi. staropol. thargowla, targowna – akt kupna-sprzeda/y. staropol. dzyen targowy – dzie< w kt[rym odbywa si" targ. staropol. targowe prawo – prawo s'downictwa w sprawach targowych.

targa: ]si"\ ruch.

1. pokr. ci'gn':, wlec, 2. szarpa:, trzepa: ˘ roz•targniony – roz•trzepany. s=owotw. pokr. zatarg, przetarg, potarga:, targowa: si", przytarga: ]przyci'gn':, przywlec\. ros. tqnut;. staropol. ne targal, 1420 nye targal, 1461(67 targaya vcroczens}twem|, ca 1470 targayacz, XV w. targaycze aut szyepaczye; nye targano tvoych svy'thych – targa:, terga:, targn': si" – 1. gwa=townie poci'ga: w r[/ne strony, szarpa:, tarmosi:, 2. rozszarpywa:, rozdziera:, rozrywa: co> na cz">ci, 3. targa: si" – spiera: si", k=[ci: si", 4. porywa:, rabowa:, okrada:, 5. zrywa:, rwa:. staropol. XV w. targanye – szarpanina, g=o>na k=[tnia. staropol. 1437 targnyenye – targnienie, poci'gni"cie, szarpni"cie. staropol. po(przy(roz(s(ws(w(wy-

•targn':, targa:, o(po(roz(s(u( (ws(wy•targa:, roztargowa:. targn': ruch. szarpn':. ¯ isl. dorg ]ci'gn': lin"\ TD, OA, pokr. nord. drag ]ci'gn':\, argrag; darg ]w"dka, /y=ka u w"dki\.

targn': si" szarpn': si". †targnienie poci'gni"cie, szarpnienie. staropol. 1437 targnyenye tractus. ang. jerking, ros. dërganie ]$\.

targow-a:(anie(owe handl.

targowe – op=ata uiszczana przez przekupni[w za sprzedawanie na targu towar[w. ˚targ. staropol. targowysko, thargowysko – targowisko, miejsce w kt[rym odbywaj' si" targi. targowla – akt kupna-sprzeda/y. targowy – odnosz'cy si" do targu. †tarhun, torhon bot. bylica estra-


yy

gon, Artemisia dracunculus L. staropol. 1491 thorhon piretrum, 1493 tarhun piretrum. 1. tarka owoc tarniny. 2. tarka u mi"kczak[w& p=ytka na j"zyku z licznymi z'bkami, s=u/'ca do rozcierania pokarmu. 3. tarka blaszana p=ytka z dziurkami o ostrych brzegach do rozcierania owoc[w, warzyw, sera, korzeni, przypraw, itp. s=owotw. baz' tarcie, trze: jednym o drugie ]ros. teret;, po/skoblit;\ staropol. 1450 tarlka, XV w. tarlk' micateria; therka frutillum, XV w. tharlka; murtale donycz' vel th'rlk' – 1. przyrz'd s=u/'cy do ucierania czego> na mia=ko, ang. food grater, niem. reibeisen, ros. rewëtka-resziotka; ca 1500 tharlk' pyeprzna – przyrz'd do ucierania pieprzu na mia=ko, 2. mo{dzierz ]ang. mortar\, t=uczek do mo{dzierza, ]=ac. terka pistillum\, 3. skrobaczka, zgrzeb=o ]ang. horse-comb\, 4. pilnik ]ang. file, staroros. napilok=-napi=ok, kruglyj napilok= ]franc. lime a queque\, ploskij napilok= ]franc. lime a pignon\, ros. napil;nik-napilnik. tarl-ak(lisko ¯ tar=o. tarlica techn. cierlica.

†tarlink tkan.

kawa= tkaniny, zw[j, sztuka sukna. staropol. 1447 tharling, 1472, 1474 tarlink, 1474 dwa tharlynki ˘ tarlink, tharlynk. ang. roll of cloth. †tar=a $, panc. cz">: zbroi. staropol. 1478 XV galee, VI

nakolanky, IX schinky, V tarly, duplices myssky. †tar=o przyrz'd do ucierania czego> na mia=ko. staropol. 1488 item patella, item

tarlo pro caseis, item cista magna. tar-=o(lisko ryba. =uska ryb. ¯ tarcie, ocieranie. ˚ruch.

tarmosi: ruch.

ros. tormoz/it;. pokr. ang. tear ]rwa:, szarpa:, targa:, drze: na kawa=ki\. ¢tårn dun. wie/a; ale szereg grod[w, g=[wnie w Galicji, z t' sylab', np. Tarnopol, Tarnobrzeg, Tarn[w, Tarnog[ra, Tarnoszyn ¯ tarn`, czarn ]wzniesienie, g[ra\. †tarn cier<. ˘ tarnina.

staropol. 1436 tarn, 1436 tarnye, 1471 rampnus vlg. glog vel tharn, 1476 s tarnow albo s cyrnya, 1466 tarn, 1. krzak ciernisty, zaro>la cierniste, 2. cier<, kolec, 2.a w przeno>ni – skaza, grzech. =ac. 1. dumentum, sentinum, 2. spina, franc. 2. le prunellier, anglosas. i >redniow. ang. thorn ˘ ang. thorn, ros. tërn=-tiorn. †tarna bot. soczewica jadalna, Ervum lens L. staropol. 1478 tarna lens. †tarnawa nazwa herbu szlach.

†tarn': fizjolog.

cierpie:, dr"twie:. ang. suffer, ros. terpet;-terpiet. †tarnie bot. krzaki, zaro>la cierniste staropol. XV w. tarnye. tarnina bot. Prunus spinoza, gatunek kolczastego krzewu. ¯ tarn ]cier<\ ¯ anglosas. i >redniow. ang. thorn, pokr. niem. dorn. †tarnka tarnina, nalewka z owoc[w tarniny; owoc tarniny. staropol. ca 1500 tarnka acacia, tharnka labrusca, staropol. tarnkovy – zwi'zany z tarnk', pochodz'cy od tarnki. staropol. tarnovy – zrobiony z ciernistych ga='zek.

tarowa: handl.

sprawdza: tar" towaru. tarpan zwierz. wymar=y, dziki ko<, do ok. 1880 r. /y= na stepach p=d.wsch. Europy, jeden z przodk[w konia domowego. ¯ kirgisko-tatar.

tarta-k(czny, tarcica taryf-a(ikator ekon.

lista, lub system op=at na artyku=y sprowadzane zza granicy. arab. tariff ]informacja, obja>nienie\ ¯ ˚arafa ]wiedzie:, informowa:\, ang. tariff, ros. tarif. tarza: si" ]w b=ocie, piasku\. pokr. turla:.

tasak

1. broń. kr[tki miecz, 2. narz. kr[tki, szeroki, gruby i ci"/ki n[/ kuchenny. s=owotw. pokr. ciosa: ^ s=aw.-ros. tesa:, tesany ]ciosany\. czes. tesak, ital. i hiszp. daga, starofranc. dague, >redniow. ang. daggen, ang. dagger, s=aw. kin'al-kin/a= ]kind/a=\. ang. cleave ]rozszczepi:, roz=upa:, rozerwa:, rozbi:, przepo=owi:\ ˘ ang. cleaver ]ci"/kie, ostre narz"dzie u/ywane przez rze{nik[w\, ros. bol;woj no' u mqsnikov.

yy tasiem-iec(ka bardzo d=ugi, ci'gn'cy si". Cestoda – paso/yt w ciele kr"gowc[w. tasiemka – d=uga, w'ska ta>ma. task(a: pokr. ang. task ]rzecz, zadanie do wykonania, wymagaj'ca nak=adu pracy, ze stopniem trudno>ci. tasowa: karc. przek=ada: mieszaj'c przy tym, szczeg. karty do gry. ang. toss, OA ]o kilku zbli/onych do tasowania znaczeniach, jak rzuca:, potrz'sa:\, ang. shuffle ]szuflowa:\, ros. tasovka.

taster taszczy: ruch. ci'gn':, ˚task. ros.

vtaskivat;.

†taszka sakiewka, kiesze<, kiesa. ang. bag, pocket,

mewok-mieszok, sumka-sumka.

ros.

tasznik

bot. Capsella bursa-pastoris. staropol. czyszpu=a. ang. shepheard’s-purse. †taszczyce liczba mnoga ¯ tasznik. staropol. 1472 tasczicze bursa pastoris. taszyzm kierunek w malarstwie abstrakcyjnym, bezprzedmiotowym. franc. tache ]plama\ ˘ tachisme.

†taszka

staropol. 1437 taska loculus, 1459 taschka, 1490 butiri duo vasa, salis vas albo taszka, 1471 thasky sthare, 1496 dwey thaszcze, 1498 thaszky,1484 thasky bursa pastoris – 1. woreczek, sakiewka na pieni'dze lub inne drobne przedmioty. 2. jakie> naczynie na s[l. 3. w zbroi p=ytowej, dopinane cz">ci okrywaj'ce uda. 4. taszki – bot. w liczbie mn. tasznik pospolity, Capsella bursa pastoris Moench.

†ta>bir, ty{bir, ty{bier, ta{bir, ta{bier, teszbir spoż. cienkusz, podpiwek. niem. das taschbier, nazwisko Tazbir.

ta>m-a(owy(owiec, tasiemka szlaczek.

ta>mownik ta>m[wka tata pokr. ojciec dla dzieci,

piesztotliwe tato, OA. staropol. 1437 thata. ang. dad ¯ dada, TD s=aw. papawa, tqtq. tatar spoż. befsztyk ¯ Tatar. tatarak bot. Acorus, ro>lina z rodziny obrazkowatych.

tatar-ka(czany bot. gat. gryki ¯ Tatar.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

staropol. 1497 tatarczanych, ¢tatarzanych – zwi'zany z tatark', gatunkiem gryki tak zwanej. staropol. 1383 tatharczy – tatarczy, zwi'zany z tatark'. staropol. 1385 tatarka, 1398 tatarky, 1444 tatarca, 1450 thatarka, 1460 thatharka cicer, 1463 decima citrulli albo tatarky, ca 1465 tatarka ciar, 1472 tatarka pagana, 1472 tatarky sch'l, 1487 de decima grece albo tatharky. tatarski etn. ¯ Tatar. trzy tatarskie najazdy na Polsk"& 1. 1240, zim', 2. 1258, zim' ]dok=adny rok nie jest pewny, przedmiotem interpretacji zapisu w Ipatiewskim latopisie, na podst. niedatowanej kroniki wo=y<skiej, posiadaj'cego 5–4-letnie przesuni"cie wydarze< w okresie lat 1255–1261, i oznakowania najazdu nowym stylem – 1259, ko<cz'cym kalendarzowy rok 31 grudnia, jak dzisiaj, czy te/ starym – 1258, ko<cz'cym kalendarzowy rok 24 marca, u/ywanym do 1581, i poza w wielu krajach Europy\, i 3. 1287, zim'. wszystkie trzy najazdy by=y na Polsk", dok=adniej – na Koron" Polsk' ]ze stolic' w Krakowie\ w [wczesnym jej sk=adzie, tj. wy='cznie na Ma=o` i Wielkopolsk" ]Mazowsze i inne ziemie nie wchodzi=y w sk=ad Korony; Mazowsze w='czone do Korony w aktem z 27 grudnia 1529\. staropol. 1492 tatharszky, 1500 thatarskym – 1. pochodz'cy od Tatar[w, sprzedawany przez Tatar[w, 2. zwi'zany z Tatarami. staropol. 1500 valach gnyadi pod pacholkem po tatarskv – po tatarsku, na spos[b tatarsku, na mod=" tatarsk'. †tatarskie ¯ Tatar. staropol. 1483 dictum w thatarszkyem similiter cum partis damus – pole, rola, maj'ca jaki> zwi'zek z Tatarami. }tak wg Ss 1953; trudno doszuka: si" zwi'zku z plemieniem zza Wo=gi, poza tym, /e by=oby to miejsce kt[r"dy Tatarzy przechodzili i zatrzymali si", w latach 1240, 1258, i 1287, J.D.| taterni-k(ctwo turysta wysokog[rski ¯ Tatry ˘ tatrza<ski. †tatka pokr., pieszcz. ojciec, tatu>. staropol. 1464(68 yako thathcze mystrzewi. ang. dady, ros. papawa-papasza, tqtq-tjatja.

yy ¢tatna rodzaj kory, wyci'g z kt[rego przygotowuje si" w Indiach upijaj'cy napiwek. staroros. tatna-tatna, ros. rod kory-rod kory. Tatry geogr., dosł. Oko Wysoko ¯ ta ]wysoko\ % try ]oko\, s=owotw. koncepcji 003 ]t=um. od ty=u\& so ]g[ra\ ˘ so % sna ]rosn':\ ˘ sosna ]wysoko rosn'ca\, so % k ]do\ ˘ sok ]dosł. do g[ry\, so, rew ]g[ra\ ˘ krew, posoka, i inne. try ]oko\ ˘ w try miga ]w oka mgnieniu\ traktowane jako nieliterackie, przez uczonych ]z tytu=ami akademickimi, j"zykoznawc[w\, lecz nadal niedouczonych. Ta•try ]Oko Wysoko\ ˘ jez. Morskie Oko ]Ma=e Morze\. ta ¯ s=aw.-ros. vysota-wysota ]wysoko>:, ang. height, altitude\. wys ]wy/, g[ry\ przesz=o na ni/ ]morze\. Jak to by=o mo/liwe$ Aspekt z g="bi' – takie to by=y czasy gdy powstawa=y nowe s=owa, na przeciwstawne znaczenia. Jak g[ralskie watra ]ognisko\ ¯ water ]woda\, tak ¢wys ]wy/\ sta=o si" ni/em, jad=o sta=o si" piciem ˘ anglosas. foda ]jad=o, ros. jeda, ang. food, eatables\ ˘ woda ]picie\, itp. tatrza<ski ¯ Tatry ¯ ta % try.

tatu-a/(owa: w j. Thaiti tatu ¯ ta ]znak\ ˘ franc. tatouage ˘ ang. tatoo. tatu> pokr. pieszczotliwe tata, ang. dady TD. †tau znak w miejsce greckiej litery tau, symbolizuj'cy krzy/. staropol. 1483 ad modum tan ]w miejsce tau – cz"sta pomy=ka w r"cznym pisaniu& n  u\, †taurant ]$\, bot. wy/lin polny, Antirrhinum orontium L. staropol. 1472 taurant herba incubi.

tautologia tawerna bud.

karczma, knajpa, szynk. =ac. taberna ]buda, szopa\ ˚tabernakulum, starofranc. i >redniow. ang. taverne, ital. taverna. tawula bot. Sipraea, ro>lina z rodziny r[/owatych. taxi jazda z op=at' za miar", kilometr drogi, taks[wka. taximeter ¯ =ac. taxatio ¯ taxare; ang. taxicab ¯ taxi % cab ]doro/ka, taks[wka\, franc. taxi, og[lnoeurop. tazbir spoż. piwo sto=owe. niem. tischbier.

†ta/ jęz.

wg Ss 1953, zepsute tu/ ]$\, zaraz, potem. staropol. ca 1455 jeczem lszikvath. Thasz ya gyda, roszkoszny may.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

}na ile znam przej>cia d{wi"k[w i znaczenia s=[w, ta/ ^ to/ ¯ to % /, wzmocnienie, nacisk, J.D.| ¢t'd, t't jęz. pocz'tek. st'd, odt'd, TCz pocz'•tek(: rozpo(za•cz':, na(wsz•czyna:. staropol. 1418 na prawo albo na lewo, t'd gest prawa granicza, 14120 albo chodzil t'd, k'd yest prawa granicza – t"dy, po tej drodze, wzd=u/ tej linii, tu.

t'p-anie(liwo>: wstrz'sy podziemne wywo=ane p"kaniem ska= przy eksploatacji z=[/. ¯ tupa:. UÅ ¯ step ˘ st'pa: ]s=aw. stupati\. t'/y: d'/y: TD, nastr. ci'/y: ku, t"skni:. staropol. po nym wsdy tøsim; ca 1500 po szynye szwem iest th'zyla; th'szycz, t'zycz ˘ t'/y: – 1. t"skni: za kim>(czym>, pragn': czego>, 2. smuci: si". staropol. tu/y:, ot"/y: si", wst'/y:. ang. to grieve, to mourn, to be

sorry ]for, about\, to take to heart,

ros.

tu'it;-tu/it. U ˘ Å, ´.

tchaw-ica(ka anat.

>rodkowy odcinek dr[g oddechowych. narz'dy oddechowe stawonog[w.

tchn-':(ienie, na~ wydziela: powietrze z siebie. tkn':  kciuk ]czucie\, ockn': si", ang. thumb ]kciuk\  numb ]bez czucia\, s=owotw. koncepcji 002.A; tkn':  tchn':, ChK, czu: co> w powietrzu, jaki> zapach, ˚czu:, ¯ dech TD, staropol. tchn':, dchn': – powia:, wion':. staropol. na(ode(po(wes(we(w(

(ze•tchn':, zdechn':, dycha:, w(wz•dycha:, dysze:, wdysze:. staropol. thchnyenye – tchnienie,

powiew, dmuchni"cie. staropol. wtchn': ]tchn': w co>\. wg 2011, staropol. tchn': – dycha:, dysze:, oddycha:. anglosas. br≤th ]zapach\, pokr. niem. brodem ]opar\, >redniow. ang. breth ]tchnienie\, brethen ]tchn':\, ang. breathe ]tchn':\, breath ]tchnienie\, ros. dyxanie-tychanie ]tchnienie\, ros. vdyxat;-wdychat ]wdycha:\, vdoxnut;-wdochnut ]wdechn':\, vydyxat;-wydychat ]wydycha:\, vydoxnut;-wydochnut. na(przy(ode(wy(wes•tchn':, natchnienie. ~tchn': czas niedok.


yy

wydziela: z siebie. tch ]tchn':\, pch ]pchn': ¯ pcha:\ – przed siebie, z siebie. s=owotw. pokr. dech. znaczeniowo pokr. chuch ˘ chucha:. na•tchn': – “tchnieniem” ]chuchem\ podda: my>l ode•tchn': – z=apa: oddech wy•tchn': – wydzieli: oddech ˘ bez wytchnienia Nie nale/y& przy•dech – cz">ciowy wydech, szczeg[lny rodzaj wydawania d{wi"ku

tch[rz(liwy(ostwo(y: anim.

zwierz" odstraszaj'ce wrog[w wyj'tkowo niezno>nym smrodem, poluj'ce na kury. staropol. XV w. thchorz fetonallus, ca 1455 tchorsz, 1472 thorz felus, ca 1500 tchorz – zool. tch[rz, ssak z rodziny kun, Putorius foetidus Gray. >redniow. ang. polecat ¯ starofranc. pole, poule ]kura\, ros. xor;, xorëk. †tcze: tkwi: w czym>, stercze:. staropol. a kopye tczøcz w zemy. ang. to stick up, ros. sostoqt;-sostojat.

†tczyca, tszczyca, czczyca psycholog. niepok[j.

†tczywy niech"tny, leniwy. /'dza w j. wo=y<skim ˘ na czczo ]na pusty /o='dek, tj. /'dny jad=a\. ¢te 1. da, forma czasownikowa, TD, AE, da•le]ko\  te•le` daw•no  te•mu za•praw•de  za•is•te, zaiste ]is – ang. jest\ te ^ ni ˘ ninie ]teraz\, nie ]raz\, teraz, ]dawno\ temu, 2. niego ¯ ni(e % ego, t(e % ego ˘ zaimki wskazuj'ce. ˚da, is, ist, iste, tym team dru/yna sportowa; zesp[=.

teatr(alny(zyk(alia(ologia gr. theatron ¯ theasthai ]widzie: widok\, =ac. theatrum, starofranc. theatre, ang. theatre, theater, ros. teatr.

technet techni-k(ka(czny(um gr. technikos ¯ techne ]sztuka\. technologia.

¢tecz s=aw. teczenie ˘ uteczi ]uciek=\, pol. ciecz ˘ cieczka, wstecz ]do ty=u\ ¯ w % st ]ty=, zad\ % tecz ]ty=, zad\, ang. back(wards) – ros. nazad-nazad; lat wstecz, ang. ago – tomu nazad; odci'gn':, ang. to move backwards – otdvig-at;/nut; nazad-nazad; t=o, ang. background – zadnyj plan. ale teczka ¯ teka ¯ akta, czyt. wspak, s=owotw. koncepcji 022, 023.

yy PRZYMIOTNIKI `tek ˘ `teczny skutek – skuteczny u/ytek – u/yteczny po/ytek – po/yteczny zbytek – zbyteczny dostatek – dostateczny statek ]miara\ – stateczny ostatek – ostateczny wszetecznik – wszeteczny `tecz ˘ `teczny wstecz – wsteczny `teka ˘ `teczny hipoteka – hipoteczny apteka – apteczny `tka ˘ `teczny ciotka – cioteczny `to ˘ `teczny >wi"to – >wi'teczny ZDROBNIENIA `tka ˘ `teczka ]liczba poj.\ chustka – chusteczka cz'stka – cz'steczka kartka – karteczka pi'tka – pi'teczka szczotka – szczoteczka `tki ˘ `teczki ]liczba mn.\ listki – listeczki majtki – majteczki m=otki – m=oteczki `to ˘ `teczko ]liczba poj.\ ciasto – ciasteczko miasto – miasteczko `ta ˘ `teczka ]liczba mn.\ miasta – miasteczka matka ˘ matczyny, sutka, i inne, wypadaj' ze sposobu tworzenia przymiotnik[w i zdrobnie< – jest to zaledwie tendencja, sk=onno>: do sposobu. teczka twardsza ochrona akt, papier[w, ksi'/ek; z uchwytem – przeniesiono nazw" na p=ask' torb" ze sk[ry, lub odwrotnie. ¯ akta, s=owotw. koncepcji 022. akta ˘ teka ˘ zdrobn. teczka. znaczeniowo pokr. ˚akt[wka ]teczka z uchwytem do noszenia akt\. wg mSjp 1969& 1. «rodzaj p=askiej torby, du/ego portfelu, koperty ze sk[ry, p=[tna lub innego tworzywa do przenoszenia ksi'/ek, zeszyt[w, papier[w, itp.», 2. «rodzaj ok=adek z tektury, plastyku, itp. do przechowywania dokument[w, r"kopis[w». Teczka, czyli 1. teka z uchwytem, ze sk[ry, do przenoszenia kilku teczek; zwana te/ ˚akt[wk', 2. teczka – cienka, bez uchwytu, ok=adki z tektury, wi'zane sznurkiem, zawieraj'ca szereg pism.

†teda, tegda jęz.

1. to, w takim razie, 2. wi"c. staropol. tegda, teda.

¢Te Deum rel.

hymn rozpoczynaj'cy si"& Te Deum laudamus ]Chwalimy ci", o Bo/e\. =ac. Te Deum ˘ franc. le Te Deum, ang. Te Deum, znany tak/e jako Ambrosian Hymn ]“We praise Thee, O God”\, ros. Moleben=-Moleben. †tedy, tegdy jęz. w[wczas, wtedy. staropol. tedi, thedi, thegdi, tedy; gedi, kedi ]kiedy\ – tedy•by(/, tegdy•by(/, tedy: ]wtedy\ – 1.a. wtedy, w[wczas, 1.b. zatem, w takim wypadku, w takiej sytuacji 2.a. i, wi"c, 2.b. to, wtedy, 2.d. to, w takim razie, 2.e. to, wi"c, 3. wi"c, przeto †tegdy, tegda tedy, wi"c, w[wczas. ¯ te ]ni\ ˘ tedy ]niegdy>\, ˚teraz. ang. then, ros. togda-togda. OE.

†tedyby, tegdyby jęz. staropol. 1398 tediby, tedibich, 1424 tedybich, tedyby, 1400, 1409 tegdiby – 1. to, w takim razie, 2. wi"c, przeto, wobec tego.

†tedy: jęz. staropol. tedicz, tedycz –

1.a. wtedy, 1.b. to, 2. wi"c przeto, wobec tego. †tedy:by jęz. to w takim razie staropol. tedyczby.

†tedy/, tegdy/ jęz. staropol. tedisz, tedysz, thedysz, tegdis, tedis – 1.a. wtedy, w tym czasie, 1.b. w takim wypadku, w takiej sytuacji, 2.a. wtedy to, wi"c, 2.b. jednak, jednak/e. †tegiel pojemn. tygiel, EY tego jęz. siego, TS. †tego:dla po to ]aby\. staropol. tegoczdlya. †tegodla, togodla dlatego, przeto, wi"c. OE. staropol. tegodla, thegodlya, tegodlya – 1. z tego powodu, dlatego, 2. dlatego, skutkiem tego, wi"c, zatem, 3.a. dlatego /e, poniewa/, 3.b. po to ]aby\, 3.c. to, z tego powodu. ang. because, ros. potomu hto, radi togo. tegoroczny ¯ tego % roczny ¯ rok. u/ywane te/ «takroczny». †tego/dla dlatego, wi"c, zatem. staropol. tegozdlya. teina kofeina. tej/e jęz. ¯ tej % /e ¯ ta, OE wo=. 1289 toe 'e-toe /e. teka, teczka akt•a([wka.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

s=owotw. konc. 022. tekst tre>: s=owna lub pisemna, wypowiedzi lub dokumentu pisanego, drukowanego. staropol. na lepsche textu zrozumyenye..., 1484 boczyem slova thexthv svy'they euangeliey – fragment Pisma >w. ]w przeciwie<stwie do om[wienia\. =ac. textus ]materia=, struktura\ ¯ textere ]tka:\ starofranc. i >redniow. ang. texte ˘ ang. text, ros. tekst.

tekstyl-ia(ny tkan.

materia=y w=[kiennicze, tkaniny. =ac. textus ˘ textilis, franc. i ang. textile, s=aw. tkal;nyj, tkanyj.

tektoni-ka(czny geolog.

uk=ad mas skalnych skorupy ziemskiej i ich ruchy; przedmiot dzia=u geologii.

tektur-a(owy karton, gruby papier z kilku warstw sklejonych i sprasowanych. =ac. tectura ]przykrycie\. ang. cardboard, ros. karton-karton. ~ktura ¯ struktura, por. tekst. †telaga ˚telega, rodzaj powozu. †telakro:, tylakro: tylekro:. †telbuch t=usty, wielki brzuch. †tele jęz. tyle. EY. ang. as much, as many. tele~ przedrostek u/ywany g=[wnie od czas[w teleskopu 1705 r. gr. tele~ ]daleko st'd\ ¯ tele % skopos ]cel\ pokr. skeptesthai ]obserwowa:\.

tele-fon(graf(gram(kopia(patia( (metria(obiektyw(skop( (technika(wizja(komunikacja( (mechanika(mark(turniej pierwszy cz=on wyraz[w z=o/onych, oznaczaj'cy zwi'zek drugiej cz">ci wyrazu z odleg=o>ci'. telefon adoptowany przez Bella 1876 r. telepatia – termin ukuty w 1882 r., przez F. W. Myersa ]1843–1901\, teleskop ¯ gr. teleskopos ^ tele % skopein ]widzie:, ogl'da:\, litewskie Telesze ¯ tele` % sze ]morze\. telega ros., kolasa, rodzaj powozu o 4-ch ko=ach, bez resor[w, u/ywana na Rusi Czerwonej ]Wo=yniu; biel – nizina; czerwie< – wy/yna; czer< – g[ry\. staropol. 1427 oth tehlagy, 1442 theligi, 1468 telega, 1478 thalaga, 1480 telega. ros. telega, tur. talika, w"g. talyiga. †telekro: jęz. tylekro:, EY.

yy

telepa: si" ¯ telega, trz'>: si", jecha: oci"/ale.

†tele/ tyle/, EY. †tele/ny ¯ telega; z teleg', z wozem gospodarczym na Rusi Czerwonej ]Wo=yniu\ zwi'zany. staropol. 1439 nobilis Vlyana de

Skomrochi... quis theleszne respondere debet ]Skomorochy –

wie> i dzi> istniej'ca tam, obecnie w gminie Grabowiec, woj. Zamo>:\. teli~ staropol. ˘ tyli` pol. EY staropol. ˘ pol. teli tyli teliga telega teliko tylko telka tylka telki tylki telko tylko telko: tylko: telkokro: tylkokro: telo tylo tem tym temczasem tymczasem temian tymian

†telki, tylki jęz.

tej wielko>ci, ilo>ci, jako>ci.

tellur pierwiastek chemiczny. ¢tem jęz. dlatego.

>redniow. tem;-tem, ros. po`tomu-poetomu, ang. therefore.

†tem czas ]tem, tym, te, miast\ staropol. tem ]po(przed•tem, temu, dla•tego, dotychmiast, iste, istny, isty, natomiast, na(po•tychmiast, przeto(ciem(:(li, przezto(: tego•:dla(dla, temu, tet, to, togodla, tym, wtem, wtenczas, zatem\.

temat(ycznie(yka jęz. gr.-=ac. thema ]przed=o/y:, miej-

sce\, starofranc. i >redniow. ang. teme, ang. theme, ros. tema, predmet. temblak rzemie<, pasek do szabli, chusta lub opaska s=u/'ca do podtrzymywania chorej r"ki. tur. temlik, ros. remen;, kanat, >redniow. ang. slinge ˘ ang. sling. tembr jako>:, barwa d{wi"ku charatkerystyczna dla poszczeg[lnych g=os[w ludzkich. starofranc., franc. i ang. timbre. tempera farba, kt[rej spoiwem jest bia=ko, /[=tko, guma, kazeina, itp., farba emulsyjna. ital. temperarare.

temper(owa:([wka 1. regul(owa:; temperatura, =ac. temperare, starofranc. temprer, anglosas. temprian, >redniow. ang. tempren, ang. temper 2. poskramia:; =ac. temp-us(ero ]pow>ci'ga:\, ital. tempo ]miara, takt\.

temperament osob.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

temperatura fiz. tempo miara, takt. ital. tempo ¯ =ac. tempus ]czas\. temu jęz. czemu T ˘ Cz staropol. themv ysze – 1. poniewa/, dlatego /e. staropol. temu to czynyl – 2. po to, dlatego.

ten, ta, to; tego, tej, t", t' jęz.

zaimki, wzmacniane czasem przez /e, /, np. ten/e, ta/, to/ ]to/same\. staropol. ten, then, tenczy, tich ]tych\, u/ywane z& 1. k, mi"dzy, mimo, na, miejsce, o, pod=ug, przeciw, przez, przy, za, 2. dlatego, dotychmiast, iste, istny, isty, natemiast, natemie>cie, natemie>:, natenczas, natychmiast, natymiast, odtychmiast, potem, potychmiast, p[tymiasty, przedtem, przeto, przetociem, przeto:, przetoli, przezto, przezto:, tego:dla, tegodla, temu, tet, to, togodla, tym, wtem, wtenczas, zatem. w Ss 1953 Uk=ad znacze< d=ugo>ci jednej kolumny, zatem 19 kolumn cytat[w. tak/e staropol. ˚tet ¯ s=aw.-ros. tot, franc. celui-la, celui, anglosas. th≤t ]˘ that\, thes ]˘ this\, >redniow. ang. that, thet; this, thes, ang. that, this, dawny ros. tot=-tot, ros. tot-tot.

†tendeczniczka, tendlarka handl. kobieta handluj'ca starzyzn'. staropol. 1456 tendecznyczka, 1444 tendlarka.

tendenc-ja(yjny sk=onn•o>:(y. =ac. tendentia ¯ tendens ¯ tendere ]rozci'gn':\. tender przyczepa parowozu zawieraj'ca zapas w"gla, wody, smar[w. †tendlarz, tendlirz handluj'cy, handlarz starzyzn', tandeciarz. staropol. 1472 tendlirs, 1476 ¢tenlars, 1480 tendlarzs, 1492 tendlars. teneta ryba. sieci, ]l.mn.\ ros. teneta, ang. net.

tenis(ista([wka sport. ang. tennis. †tenkole jęz. jakikolwiek. staropol. khto tymykole wymowamy albo vmovamy. tennik, ciennik faryzeusz, t ˘ C. tenor muz. =ac. tenor ¯ tenere ]trzyma:\. tenuta hist. dzier/awa. =ac. tenere ]o(trzyma:\, starofranc. tenir, >redniow. ang. tenur, ang. tenure. †ten/e istny, isty, potem/e, przeto/, przeto/ci, przeto/, tego/dla, to/, to/ by, to/ci.


yy

staropol. tensze, themsze,

tymasz, temze, tegozz, tegosz, thymszye, thegosz, tegos, temsze, tegosz, tymze –

1. on to, on w=a>nie, 2. ten sam, ten w=a>nie, 3. ten sam, taki sam. staropol. z tego/ – dlatego, skutkiem tego. staropol. istny, isty, potem/e,

przeto/, przeto/ci, przezto/, tego/dla, to/, to/by, to/ci. teodolit przyrz'd do pomiaru k't[w, u/ywany w astronomii i geodezji, wynaleziony ok. 1571 przez Leonarda Diggesa. etymologia s=owa niezbyt jasna; ja s'dz" /e od gr. Theo(dore % =ac. delitescens; gr. Theodoros ¯ theo ]b[g\ % doron ]dar\; delitescens ¯ delitescere ]ukry: z dala, kry: si" za\ ¯ de ]z\ % latescere ]kry: si"\ ¯ latere ]skrytym by:, ukryty k=amliwie, nie wyjawionym\. Dosł. B[g skrywa si" z dala ]i to jest przyrz'd do namiaru na niego\ – wyobra/enia ludzi epoki. Wmieszanie teorii Boga do nieboskiej czynno>ci obserwacji niebios ]przez pobo/nego wynalazc"\ zatar=o pochodzenie nazwy. S=ownik wyraz[w obcych 1980 zgaduje& mo/e z gr. theamai ]patrz"\ % delos ]jasny, wyra{ny\; karko=omnych zmian zg=osek nale/y w tej kombinacji dokona:, by wyj>: na theodolit, i tak znaczeniem nie trafi: w sedno& patrz" wyra{nie, na co$ Zwyk=e okulary wystarcz'. =ac. theodelitus, franc. theodolite, ang. theodolite, niem. theodolit.

teokracja rel. teolog(ia(iczny rel. gr.-=ac. theologia, starofranc. theologie, >redniow. ang. theologie, teologie, ang. theology, ros. bogoslovie.

teor-ia(etyk(etyka(yczny(yczny wg mSjp 1969& 1. «og[= usystematyzowanych wiadomo>ci jakiej> nauki albo jej cz">ci», 2. «pogl'd wyja>niaj'cy albo pr[buj'cy wyja>ni: zjawiska, fakty ]w odr[/nieniu od praktyki\». Je/eli kto>, na podstawie dw[ch przes=anek, pisze tak, jakby zna= je pi":, bo tyle jest wymaganych by posiada: wiedz" w sprawie, to jest teoretykiem, kryje sw' niewiedz" czczym, og[lnikiem, tj. ide' pozbawion' fakt[w, przyk=ad[w, elementami uchwytnymi; czyli pisze niewsp[=miernie wi"cej ni/ wie. Aspekt sfery umys=owej, do rozwa/a<. gr.-p[{no=ac. theoria ]ogl'danie, badanie, ang. a looking at, contemplation, speculation\ ˘ franc. theorie;

yy

1484 prym', terci', na terczyø. ¯ =ac. tertia ]trzecia\.

ang. theory, ros. teorq.

teownik teozofia †teper jęz. dopiero.

ros. teper;-tepier ]dopiero\, OE, TD. ter chem. mieszanina smo=y, kalafonii, i t=uszczu, ˚dziegie:. s=owotw. baz' treow ^ drzewo ˘ anglosas. teru, tero, niem. teer ˘ >redniow. ang. tere, terre ˘ ang. tar, ros. dëgot;-diogot, smola-smo=a. terakota dosł. pieczona ziemia. ital. terra % cotta.

terapia med. gr. therapeia ¯ therapeuein

]opiekowa: si", leczy:, kuracja\ =ac. therapia, ang. therapy, ros. terapevtika. tera-z({niejszy ¯ ten raz ]czas\. te, ten ¯ =ac. tempus ]czas\. w tej chwili, obecnie. ¯ te ]ta, tej, pokr. ˚da\ % raz ]chwila, czas\ ˘ zaraz ]za chwil"\, w ten czas ˘ wtenczas ]w[wczas\, teraz, tera{niejszy ]niniejszy\ ¯ ninie ]teraz\, ni ]te\ ˘ nigdy ]niegdy>\. z ¯ niem. zeit ]czas\. staropol. teraz, 1478 therasz – 1. w tej chwili, wsp[=cze>nie z m[wieniem, 2. dopiero co, ostatnio. z przek'sem – czasy s' ra{ne ]bie/'ce, tj. przemin"=y, ubieg=y ¯ staropol. bie/e: ^ biec\, ra{niejsze ]ostatnie\, i tera{niejsze ]w tej chwili\ ˚ra{nie. jest to zgodne z lini', duchem Odrodzenia gdy szereg termin[w zmieni=o znaczenia na przeciwne. franc. a present, anglosas. nu, >redniow. ang. nou, nu ˘ ang. now, ros. teper;-tiepier, nyne-nynie, sejhas-siejczas. terb pierwiastek chemiczny.

tercet muz. †tercja rel.

cz">: modlitwy brewiarzowej odmawiana o godzinie trzeciej po wschodzie s=o<ca. z definicji nie wynika jasno o kt[rej godzinie dnia skoro s=o<ce wschodzi o r[/nych, w zale/no>ci od pory roku. w Íredniowieczu by=a to do>: okre>lona godzina – godzina 9-ta rano, bo dzie< zaczyna= si" ]liczony by=\ od godziny 6-tej rano do godz. 18-tej, a noc od godz. 18-ej do godz. 6-tej rano nast"pnego dnia. p[{niej noc do='czono do dnia jako daty i powsta=a doba ]24-godzinny cykl, rozpoczynaj'cy si" o p[=nocy\ ¯ dobawienie ]dodanie\ nocy do dnia. st'd “dzie<” jako widna pora i “dzie<” jako data, 24-godzinny cykl, maj' t" sam' nazw" – “dzie<” ]w tym noc\. staropol. tercia, yako na terczy,

tercja ital. terzetto, zdrobn. terzo, =ac. tertius ]trzeci\, ang. tercet, ros. tercet.

tercjarz tere-fere dosł. “kosi: – nosi:”,

na wz[r s=owotw. koncepcji 002.A, u/yte wy='cznie w wyra/eniu& “tere-fere, kuku bajka” ]nonsens\. rzecz w tym, /e tak du/e TF, jak i ma=e tf, s' podobne do siebie – tej samej koncepcji, omal zwierciadlanym odbiciem, i d{wi"ki te przechodz' z jednych na drugie; st'd d{wi"kowa zabawa& tere-fere ¯ there-phere. ˚¢fer. tere ¯ gr. therizein ]/':, kosi:, ang. to reap\ ˘ =ac. Therasia, franc. Therese, ang. Theresa; fere ¯ gr. pherein ]nosi:\ ˘ =ac. ferre ˘ ang. ¢fer ˘ confer, prefer ]wole:, przedk=ada:\. terem bud. poddasze, mansarda. ros. terem, gr. teremnon ]gmach\. pierw. bezdro/e, k'ty, zaro>la, MN.

teren(owy(oznawstwo geogr. =ac. terrenum, terrenus ang. terrain, terrene; terra ]ziemia\ % `en, `ain ]wielk•i(a(ie\. terier anim. rasa ps[w my>liwskich. terkot(a: dźwięk. suchy, jednostajny d{wi"k.

terlika: dźwięk.

wywodzi: terle, wy>piewywa: wysokim g=osem. staropol. ca 1500 thrlycze discantisat ˘ trlika: ]Bohemizm, wg Ss 1953\. terma cieplice, naturalne {r[d=a leczniczej wody.

termi-ka(czny fiz. termin(ator(owa:(arz(ologia( (owy

1. czas wyznaczony, 2. >ci>le znaczenie s=owa, 3. przestarz., praktyczna nauka rzemios=a u majstra. wg 2011, staropol. termin – opresja ]$#\, ˚nr 832, koniecznie# starofranc., >redniow. ang. terme, ang. term, ros. ]przedzia=\ predel-pedie=, granica-granica, ]koniec\ konec, ]si=a wyrazu\ vyra'enie, ]warunek\ usloviq-us=owija. 1. termit owad. bia=a mr[wka, owad. zwykle w liczbie mn., Isoptera, rz'd polimorficznych owad[w /yj'cych w rojach; /ywi' si" przede wszystkim drewnem, wyst"puj' w krajach tropikalnych i p=d. Europie. 2. termit techn. mieszanina sprosz-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

kowanego glinu z tlenkiem /elaza, daj'ca po zapaleniu bardzo wysok' temperatur"; u/ywany do spawania metali oraz do produkcji bomb zapalaj'cych.

termo-metr(mos(metr(stat(s( (dynamika(elektryczny( (j'drowy fiz.

termo` – pierwszy cz=on wyraz[w z=o/onych wskazuj'cy na ich zwi'zek z ciep=em. gr. therme ]gor'co, temperatura\. terpentyna med., techn.

terrarium bud. terror(ysta(ystyczny(yzowa: =ac. terror ¯ terrere ]straszy:\ starofranc. terreur >redniow. ang. terrour, ang. terror, ros. 1.

strax, u'as 2. terror.

terytor-ium(ialny geogr. =ac. territorium ¯ terra ]ziemia\. †tesarz, tesar prof.

rzemie>lnik wykonuj'cy r[/ne roboty w drzewie ]niepoprawnie, ale tak przyj"=o si", w=a>ciwie w drewnie; drzewo jest /yw' ro>lin'\ staropol. na teszarze a na murarze;

teszarzom a murarzom; Bachaccar teszarz ]carpentarius\, wiele... teszarzow – cie>la, stolarz. =ac. carpentarius ]stolarz, ko=odziej\ ¯ carpentum ]dwuk[=ka, pojazd o dw[ch ko=ach\, franc. le charpentier, >redniow. ang. i ang. carpenter, niem. zimmermann, ros. plotnik-p=otnik.

†teskliwy nastr.

markotny, smutny. ˚seremak. ang. sad man, ros. grusnyj-grusnyj.

†tesknica nastr.

1. przykro>:, udr"ka, 2. smutek, 3. nuda. ˚teszno kogo>. ang. annoyance ]dokuczliwo>:\, pain ]b[l\, suffering ]sierpienie\, ros. dosada, neprijatnost;, bol;, muka, stradanie, terpenie> grusnost;> skuka.

¢tesla narz.

rodzaj topora ¯ pol. cie>la. staroros. tesla-tesla.

test(ament(ator(owa: =ac. testis ]>wiadek\ ˘ testari ]zeznawa:\ ˘ testamentum. staropol. testament, testaemnth – 1. ustne lub pisemne rozporz'dzenie ostatniej woli, 2. przymierze, uk=ad, umowa. Stary i Nowy Testament Biblii& • Stary – przymierze ?yd[w ]Izraelit[w\ z Bogiem, cz">: pierwotnie hebrajska, zwana Pismem >wi"tym, • Nowy – przymierze ludzi z Jezusem Chrystusem ]Namaszczonym\,

yy

cz">: grecka ˘ =aci<ska ˘ t=um. na liczne, inne j"zyki. gr. diatheke – 1. przymierze, 2. testament, ostatnia wola, by=o {le rozumiane przez dawnych t=umaczy Biblii i przymierze przet=umaczyli na testament – j"zykowy b='d, lapsus, w tytule. Testament$ Kogo$ Czyj$ wg Ss 2011, staropol. testament – obietnica zbawienia ]$#, zmy>lenie\, ˚nr 832, koniecznie#

†teszbir, ta>bir, ty{bir, ty{bier, ta{bir, ta{bier spoż. cienkusz. †tesznik bot. Spiraea filipendula L. staropol. 1437 filipendula, saxifraga rubea tesznik, 1460 thesznyk filipendula, XV w. vistilago thesznyk uel ¢przedzy kamyen. †teszno kogo> przykro komu>. wg Ss 2011, staropol. teszno kogo> – przykro komu> ]$#\, ˚nr 832, koniecznie# wg Ss 2011, staropol. teszny – 1. przykry, 2. t"skny, 3. smutny, 4. nudny, ˚nr 832, koniecznie#

te>-:(ciowa powin.

ojciec(matka /ony. ¯ cze>: ]szacunek\. teść (cześć)  część (cząstka)  ciasto  często (czasto), gęsto  częstować. s=owotw. zwi'zane ˚zi": ]wdzi"k\, i pokr. cz">: ]szacunek\, ciasto ˘ ciastko ]cz'stka\, w miejscowniku ]o kim, o czym$\ o cie>cie, cz"sto(wa: ]czasto, staropol. cz ^ :, sz ^ > ˘ rysz ^ ry>, wisznia ^ wi>nia, cze>: ^ cie>:,\, te>: ^ rz'd ˘ u(po•czciwy – po•rz'dny. wo=. 1289 t≠st;-test ]te>:\, testevi-testewi ]te>ciowi\, kronika Lit.-?m. dope=n. 1550 czcia, czci' ]te>cia\. staropol. cie>: – te>:. staropol. 1392 ¢odde czcza, 1399 y swym czem ]:ciem\, 1400, 1408, 1456, 1460 czescz, 1410 ¢thyescz, 1419 swemu czczewy, 1421 swemu czw ]:ciu\, 1424 swemu czyczu, 1434 v czcya kupil, 1436 s mim czczem, 1438 czczowy, 1447 ¢test, 1452 czescz, 1455 v czczya, 1463 tsczovy szvemv, 1424 chczem ]:ciem\, ca 1470 czyescz, 1431 czszca, 1441 czczovi, 1469 albo cza ]:cia\, 1471 ze czciem – 1. ojciec /ony, 2. ojciec m"/a, 3. ojciec m"/a lub /ony. niem. schwiegermutter, franc. la belle-mere, belle mere, ang. mother-in-law,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staroros. të]a-tioszcza, ros. te]a-teszcza. †tet $, ten, wg Ss 1953; ¯ s=aw.-ros. tot, staropol. OE, J.D. staropol. gde iesc tet, iene sø

narodil, crol zidowsky$ ten to, praui gdaz pryide, sbaui lud swoy ot uelikih grehow. y pocazuie ewangelista, ize tet to crol.... ta to sloua tet to ocec suøti...

z komentarzem na ko<cu /e& “...cz">: badaczy interpretuje jako tec i czyta jako te:; mo/liwa te/ lekcja ten.” ang. that, this, ros. tot-tot. ˚ten. tetery-k(czno>: osob., char. 1. zgorzknia=y, zgry{liwy, gderliwy, 2, zrz"da, dziwak, na stare lata.

tetra tkan.

bia=a tkanina bawe=niana, u/ywana na pieluchy. tetra~ gr. cztero`

†tetrarcha poz społ.

w=adca zarz'dzaj'cy czwart' cz">ci' podzielonego pa<stwa. staropol. tego ystnego czaszv,

kyedy szye to dzyalo, Herod tetrarcha vslyschawschy slav' mylego Iesusza y rzekl svym slugam. gr. tetra ]czwarta cz">: `\ % archos ]w=adca\ ˘ gr. i =ac. tetrarches ˘ p[{no=ac. tetrarcha ˘ >redniow. ang. tetrarche, ang. tetrarch. †tetrman uliczny komediant, skoczek, kuglarz. staropol. ca 1450 audiant haec

tetrimani

glosa tetrmani serui diaboli. ang. street pretender; jumper, leaper; juggler, ros. pritvor]ik-pritworszczik, skakun-skakun, fokusnik.

tetryk osob.

dziwak, zgry{liwy, zgorzknia=y.

teuto<ski etn.

germa<ski, g=. niemiecki, du<ski, angielski. ¯ gr. authochthon ]tubylec, ziomek\ ¯ auto` % chthon ]ziemia\, Teutoni – szczep r[/nie traktowany jako teuto<ski lub celtycki, osiad=y na p[=noc od +aby – niem. Elbe – w Jutlandii, wg S=ownika Webstera& an ancient tribe, variously considered as Teutonic or Celtic, that lived north of the Elbe in Jutland\. Do>: m"tnie, tak w sprawie samej nazwy, rejonu, jak i czasu; Teutoni mieli nada: nazw" Deutsch; r[/ni Theutonic ]wez(po•wo=ani Bogiem\ ¯ gr. Theo ]B[g\ % tonic ]g=os\ ¯ tonos ]d{wi"k\. Termin u/ywany w odniesieniu do uczestnik[w wypraw krzy/owych w Wiekach Írednich, u/ywaj'cych j.


yy

=aci<skiego jako wsp[lnego j"zyka porozumiewania si". Theutonic Order, za=o/ony w Jerozolimie 1190 lub 1191 ]nie nad +ab'#\ jako religijno-wojskowy zakon do obrony tzw. Ziemi Íwi"tej ]Palestyny\, przez muzu=manami, i tak papie/e tych wiek[w pisali& Theotonicorum, Theutonic ]zew Bo/y; rycerze z Jerozolimy\ i Teutoni ]tublycy; nazwa plemienia z p=n. Niemiec\ – pomieszane przez nieuwa/nych.

teza log.

1. log. twierdzenie wyra/aj'ce pogl'd naukowy, stwierdzaj'ce zjawisko, fakt, zdarzenie, 2. mat. cz">: twierdzenia, kt[rej trzeba dowie>:, opieraj'c si" na przyj"tym za=o/eniu, s=owotw. pokr. hipoteza. gr.-=ac.-ang. thesis.

tezauryzacja ¢tezoimienityj jednoimienny. staroros. tezoimenityjtezoimienityj. te/, te/e jęz. tak/e, r[wnie/. te/ pytanie# – co za pytanie$# ]w przypadku zb"dnego, oczywistej sytuacji, jasnej wyk=adni; po co$\. t ¯ co, to; e/  za. staropol. te/(ci(e:, te/e. staropol. 1418 tesz; theze, tesch, tesze, 1484 tez, teze, 1447–1462 thesch, w Ss 1953 6 kolumn cytat[w – 1. podobnie, tak samo, w ten sam spos[b, tak w=a>nie, 2. i tak/e, nadto, 3.a. i, a, a tak/e, r[wnie/, nadto, opr[cz tego, 3.b. ale tak/e, ale pr[cz tego. †te/ci, te/e:, te/e/ r[wnie/, tak/e. staropol. tesczy, tescy, tezecz, thezczy, theszes.

†t"cha: proces.

¯ tuch ]smr[d\, U ˘ Å, ´, ¯ ang. stench. tuch s=owotw. pokr. duch ˘ zaduch ]zepsute powietrze w pomieszczeniu\. staropol. pot"cha:, pot"chn':,

st"chn':, wst"ch=y. t"chn': proces.

smr[d psuj'cego si" produktu, np. pieczywa, lub tkaniny zbyt d=ugo le/'cej w wodzie, wilgoci. ¯ st"ch=y ¯ ang. stench ]smr[d\. s=owotw. pokr. tchn':, cuchn':.

t"cz-a(owy([wka meteor.

zjawisko atmosferyczne wyst"puj'ce po deszczu, burzy; widmo w postaci =uku kolor[w. ¯ s=aw. tucza ]chmura burzowa\, U ˘ pol. Å, ´, rain ]deszcz\ % duga ]=uk, ang. bow\ ˘ ros. raduga ]t=um. ang. rainbow\. staropol. XV w. pluvius describitur

arcus thecza, ca 1500, th'cz' iris. =ac. arcus coeli, franc. arc en ciel, anglosas. regnboga ˘ niem. regenbogen ˘ ang. rainbow, ros. raduga-raduga. t"dy t' dr'g'. pokr. k"dy ]kt[r"dy\. staropol. tødi, t'dy, t'dy y ow'dy ]t"dy i ow"dy\, 1414 tødi... kødi, 1427 tandi... kandi, 1437 tandy... kandy, 1452 t'dy... kandy, 1426 y'dim ja yachal, tandy moy, 1398 kødi poiedzecze, tødi..., 1403, kødim ia wszetl... tedi gest, 1405 kødi gidzem, tødi gidzem, 1389 candicoli jednø, tedi jednø, 1422 kandybikoly jednacze snamonali i rospravili, tady copcze sypani many bicz y tady granicza s pelna mal' bicz. }o Jezusie| kedykoly schedl, tedy byla zyemya czyrvona od obyevanya krve yego – 1. t' drog', po tej drodze, wzd=u/ tej linii, przez to miejsce, 2. t' drog' wzd=u/ tej linii, przez to miejsce. ang. this way, along this line; hither, thither, ros. tuda, kuda, s[da ]tutaj\. †t"ga ¯ s=aw.-ros. tugost ˘ tugoj. staropol. XV w. czy, gisch placz'

t'g' do boga, takye b'd' vczyescheny, 1466 w t'dze in anxietate, 1420 tøga fastidium ˘ t'ga, tøga – 1. zmartwienie, udr"ka, trwoga, 2. obrzydzenie, zniech"cenie, znu/enie. =ac. 1. sollicitudo, aegritudo, cura, metus, 2. taedium, fastidium, fatigatio. ang. 1. worry, vexation, distress, 2. abhorence; weariness, ros. 1 gore-gore, zabota-zabota, 2. otvra]enie, omerzenie.

t"gi 1. mocny, silny ˘ pot"ga, t"/yzna, nat"/enie, t"gi mr[z ]silny\, t"gie baty otrzyma:, 2. o tuszy& oty=y, ci"/ki, odwrotno>: chudego, ˚gnat. t"giej postawy ]oty=y\. ¯ gnat ]ko>:\ ˘ tengi ]przy ko>ci; s=owotw. koncepcji 022\ ˘ t"gi i w zwi'zku s=owotw. z anglosas. gnaet ]komar\ ˘ >redniow. ang. gnatte ˘ ang. gnat ]s=owotw. koncepcji 026\; ros. tonkij-tonkij ]cienki\. wa•ga – ci"•/ar, t"gi – ci"/ki ˘ `ci"ski ˘ zwy•ci"ski ]prze•wa/aj'cy\, ?S. ˚waga. t"gosk[r pospolity Scleroderma vulgare, grzyb niejadalny z rodziny t"gosk[rych, w kszta=cie bulwy, pokryty grub', chropowat' sk[r'.

yy t"p-i:(ota(ak(iciel(ie:(y 1. niszczy:, zabija:, prze>ladowa:, usuwa:, zwalcza:, 2. czyni: t"pym, nieostrym. wy(po•t"pi:, pot"pieniec. 1. upo>ledzony, nie ostry lub bystry, 2. wzgardz•i:(ony, ha<ba. staropol. ca 1450 tøpø; lvd tøpicz, sø tøpili, tøpula, ca 1470 t'pya, 1471 thampyli, ca 1450 tampy, 1401 tampicz, 1466 tempy'; tanpycz, 1466 tanpycz, 1466 t'npy', t'py'cz – 1. zarzuty czyni:, wym[wki robi:, =aja:, ubli/a:, 2. gani:, pot"pia:, 3. przeciwstawia: si" czemu>, zwalcza:, 4. gn"bi:, zam"cza: psychicznie, 5. pozbawia: blasku, 6. przyprawia: o szkod", wyniszcza:. franc. ennuyeux, stupide, insensible, niem. dumm, >redniow. ang. dull ]foolish, stupid\, ang. dull, blunt, †Old Polish& 1. to blame, to scold, to chide, 2. to condemn, 3. to oppose, to combat, 4. to opress, 5. to take splendour away, to diminish it, 6. to harm, ros. ]zat"piony\ tupoj-tupoj, ]g=upi\ glupyj, tupomnyj. wg 2011, staropol. t"py – b="dnie – s=aby, niedo="/ny ]$#\, †Old Polish – wrong meaning – weak, ˚nr 832, koniecznie# Zezem, g[ra vs. d[=; ludzie dziel' si" na zg[rnych ]znaczy t"pych\ i zdolnych. †t"pie: s=abn':, stawa: si" ospa=ym, opiesza=ym. staropol. XV w. hebetat tøpyeye, tapyeye. †t"po>: s=abo>: ]fizyczna lub psychiczna\, ospa=o>:, opiesza=o>:. staropol. 1437 t'poscz hebetudo, ca 1500 th'poscz obtusitas, =ac. infirmitas ]corporis vel animi\, inertia, desidia, franc. faiblesse, niem. schwäche, staronord. veikr ]pozbawiony, nie posiadaj'cy wzmocnienia cia=a lub mi">nia, nie mocny fizycznie\ ˘ >redniow. ang. weik ]s=aby\ ˘ ang. weakness ]s=abo>:\, ros. slabost;-s=abost, bessile-bessile. t"py ¯ tum, tup ]U, UM, UN ˘ Å, ´\ ¯ niem stumpf. i ang. stupid. staropol. XV w. tøpi, 1476 t'mpym, XV w. th'pe, ca 1500 tapymy, tapy, XV w. t'pego, t'py, 1476 t'py hebes, ca 1500 thapy, z'thw'rdzyaly; th'py obtusus ˘ tøpi, t'mpy, tapy, thapy – 1. nie maj'cy ostrego zako<czenia, nieostry, ¯ niem. stumpf, 2. oci"/a=y w my>leniu i dzia=aniu,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

opiesza=y, pozbawiony zdolno>ci pojmowania, gnu>ny, ¯ ang. stupid. w Kronice Macieja Stryjkowskiego, 1582, koczownicze plemi" germa<skiego pochodzenia, o nazwie Gepid[w, tj. bli/ej nieokre>lonej lokalizacji ]przenios=o si" z uj>cia Wis=y na niziny Dunaju\, maj'cego by: gnu>nym – zakrawa /e nazwa ma jaki> zwi'zek ze stupid; Gepid  stupid, GS. =ac. 1. hebes, 2. iners, tardus, franc. 1. emousse, brusque, franc, 2. ennuyeux, stupide, insensible, niem. 1. stumpf, 2. dumm, träge, >redniow. ang. 1. blunt, 2. dull, ang. 1. blunt, 2. dull, ros. 1. i 2. tupoj-tupoj, 2. glupuj-g=upyj ]g=upi\, tupoumnyj-tupoumnyj ]t"pak\ ¯ tupo` % umnyj ¯ um ]rozum, my>l, umys=, intelekt, inteligencja, sens, dowcip\.

t"skn-i:(ota(y nastr.

pragnienie bycia z kim> lub czym> odleg=ym w lokalizacji lub czasie ]szczeg. za zmar=', blisk' osob'\. s=owotw. pokr. ckni:. staropol. 1448 tessklywosscz, XV w. tescliuoscz – zniech"cenie, uczucie przesytu lub wstr"tu, franc. se chagriner, etre en agnoisse, ang. to miss, ros. toskovat;-toskowat ¯ toska, grustit;-grustit ¯ grust;. staropol. 1944 tescliue, ca 1470 tesklyw ˘ teksliwy – t"skliwy, zak=opotany, niespokojny, niezadowolony. franc. chargin, inquiet, ang. anxious ]about\, ros. tosklivyj-toskliwyj, tosklivo ]franc. avec anxiete\. staropol. t"skn'cz ˘ teskn': – t"skn':, odczuwa: g="boki smutek, przygn"bienie. ang. to grieve ]at, for\, to be sorry

]for about\, to be sad, to pine away,

ros. tosklivyj. staropol. tesznycza, dla tesknosczy, zamantek y tesnycza, ca 1428 thesznicza angustia;

angustiam et penalitatem thesznycza a bolescz albo mak'; myecz doszycz tesznycze; tesznycza, ca 1500 thesznycza, nase tesnice ˘ tesznycza, thesznicza, thesznycza – tesknica, tesnica, 1. nastr[j wywo=any przykrym prze/yciem, smutek, przygn"bienia, strapienie, 2. przeciwno>: losu, niepowodzenie, ci"/kie po=o/enie, 3. przesyt, uczucie znudzenia, wstr"tu. staropol. ca 1500 od sm"tkvsz

tesknyl sobie; nye teskny ˘ tesknycz ˘ teskni:, teskni: sobie, smuci: si", trapi: si", rozpacza:. ang. to long ]for\, ros. toskovat; (po kom). staropol. teskni: ˘ sk"skin:,

t"skn':, st"skn':.

staropol. tesznye ˘ tesnie, ze smutkiem, z /alem. staropol. tesno myø, teskno my, theschno my, teskno – smutno, przykro. staropol. tezknoscz, 1447–1462 w theszknosczy,

dla tesknosczy, w tesknosczach, any theszknosczy, thesznosczy, y thesznoscz, theszknoscz, ca 1420 tesnoscz ˘ tezknoscz, theszknoscz, thesznoscz – t"skno>:, tesno>: – 1. nastr[j wywo=any przykrym prze/yciem, smutek, przygn"bienie, strapienie, 2. przesyt, uczucie znudzenia, niech"ci, 3. wstr"t, obrzydzenie, 4. zw'tpienie, brak nadziei, ufno>ci, 5. po/'dliwo>:, /'dza. staropol. teszny ˘ tesny – t"skny, zaniepokojnony strwo/ony

t"tent dźwięk.

g=uchy, rytmiczny odg=os kopyt galopuj'cych koni. staropol. tøten, 1437 t'ten strepitus, 1476 magno strepitu, t'tem ]w miejsce t'tnem\, }dziewica| slyzala t'ten ˘ tøten, t"ten, t'tent – ha=as, zgie=k, wrzawa, tupot. staropol. przez t'ntnanya, thanthnanym, ca 1500 thatnanye – t"tnanie, ha=as, zgie=k, wrzawa, tupot. staropol. ca 1420 tødno – t"tni:, ha=asowa:, wrzaw" czyni:. ang. tramp, s=aw. tuten;-tute< ]t"tent\, UE. ros. topat;-topat ]tupa:\.

t"t-no(nica("t(niak(ni:(niczka

yy

franc. tetanos, ang. tetanus, ros. stolbnqk-sto=bniak. t"/-e:(yzna(nia ¯ t"gi; przechodzi: ze stanu ciek=ego w stan sta=y; >cina: si". t"/nia – urz'dzenie do zag"szczania solanki przez jej odparowanie. franc. solidifier, ang. solidify, ros. delat; tvërdym-de=at twiordym.

t"/nik bud.

belka usztywniaj'ca konstrukcj" budowlan'. ¢thorn skand. cier<, kolec. czytane wspak& th•or•n – n•or•th ]p[=noc\; st'd o klimacie p[=nocy – ostry klimat. †thrammjk $, wg Ss 1953. staropol. XV w. diuise arboribus

patrie, sola India nigrum fert hebenum thrammjk. †thuroyedz ekon.

jaki> rodzaj dochod[w zwi'zanych z so=ectwem. staropol. ]1345\ 1447 nos Wladi-

slaus... comiti Samborio... donauimus advocaciam in Szgerzs... sextum quoque denarium de omni censu... cum omnibus vtilitatibus et proventibus, in wlgari thuroyedz, et siluis, mercis, pratis. †thrus, trusz zool., ptak. ˚drozd, gat. ptaka, Turdus musicus.

tiara

1. rel. pontyfikalne nakrycie g=owy papie/a, pocz'tkowo w kszta=cie sto/kowatej, g=adkiej czapki, od XIV w. ozdobionej trzema koronami, 2. w przen. godno>:, urz'd papie/a, 3. hist., poz społ. w staro/ytno>ci, na Bliskim Wschodzie& nakrycie g=owy w formie sto/ka ]wykonane zazwyczaj ze szlachetnego metalu\, noszone zw=aszcza przez monarch[w asyryjskich i perskich, jako symbol ich w=adzy. gr. tiara ]zw[j, turban\, =ac. i ang. tiara, ros. tiara, papskaq korona.

1. puls, /y=a, 2. odg=os galopu kopyt ko<skich regularnym rytmem. t"tniak – miejscowe rozszerzenie /y=y spowodowane zwyrodnieniem jej >cian na tle ki=y, mia/d/ycy lub uraz[w; anewryzm.

¢tia/kyj jęz.

wg mSjp 1969& med. choroba zaka{na wywo=ana przez jady swoistego zarazka znajduj'cego si" w ziemi; wg S=ownika Webstera& dostaj'ce si" do cia=a ran', cz"sto >miertelna, cechuj'ca si" spazmatycznymi skurczami i sztywno>ci' wszystkich lub niekt[rych “the voluntary” mi">ni ]tj. kontrolowanych wol' cz=owieka\. gr. tetanos ]spazma, dosł. wy(na•ci'gni"ty, ang. stretched\,

¢tichon rel.

t"/ec med.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. ci"/ki ]cie/kie po=o/enie, ci"/ka sytuacja\, 2. niebezpieczny, ryzykowny. staroros. tq';kyj-tia/kyj, ros. tq'elyj, opasnyj. ang. dangerous, perilous.

patriarcha prawos=awnej cerkwi. ang. patriarch, s=aw. tixon-tichon. tiem ˚tem.

tik med.

powtarzaj'cy si" skurcz mi">ni, najcz">ciej mimicznych, twarzy. franc. tic, niem. üble gewohnheit, tick,


yy

ang. twitch(ing, s=aw. sudorga-sudorga.

tiul tkan.

lekka tkanina o rzadkim w'tku, zwykle jednobarwna, u/ywana na firanki, zas=onki. ¯ franc. tulle ¯ Tulle ]miasto we Francji\. ang. tulle, ros. t[l;-tjul. ¢tiurma bud. ˚turma. ¯ niem. turm ]wie/a\. ros. t[rma-turma.

tiurniura odzież. tka-cz(cki(ctwo(lnia(nina(nka(: prof., tkan. ple>:, ros.

plesti, ¯ ni•tka(cz. ros. nitka, nit;.

staropol. XV w. texta tkana; ze lnv tkano gest; gymsze zoni tkali, }dziewice| tkaly pavloky; pavloky tkacz; a pavlok' tkala; pavloky byszyorem opravyala ˘ tkacz ˘ tka:, kta: – robi: z nici tkanin" na krosnach. staropol. o(u(ze•tka:, przetyka:. staropol. XV w. ¢staczywe tkaczskø ]warsztacie tkackim\, starofranc. tkaczsky nawoy, ku tkaczskemv rzemyøslu ˘ tkaczsky ˘ tkacski – tkacki, zwi'zany z tkaczem i jego prac'. staropol. ot tkacza, od tkøczego, ot tkaczy uel ot tkacz', 1428 v thkaczew, 1437 textor vlg. ¢tkacz, 1465 thkacz ˘ tkacz, tkøcz, thkacz – rzemie>lnik wyrabiaj'cy tkaniny, robotnik w tkalni. staropol. nawoy tkaczow – tkacza, nale/'cy do tkacza, jego warsztatu, krosna. staropol. ze dwoyga tkanya, ca 1470 tkanye textura ˘ tkanye ˘ tkanie – 1. prz"dza, materia= na tkanie, 2. tkanina, wyr[b czynno>ci tkania. niem. stopfen; weben ]tka:\, weberei ]tkactwo\, gewebe ]tkanina\, weben ]tkanie\, zellgewebe ]tkanka\, niem. weben ]tka:\ ˘ weber ]tkacz\, anglosas. wefan, ]tka:\, >redniow. ang. weven ]tka:\ ˘ ang. weaver ]tkacz\, franc. le tisserand ]tkacz\, tisser, tramer ]tka:\, ros. tkah-tkacz; so/tkat;-so(tkat ]wy(u•tka:, franc. tisser\; plest;-plest ]ple>:\; staroros. tkah;> tkackπj stanok= ]un metier de tisserand\, tkan;ë ]franc. le pique\, tkan; ]franc. tissu\,

so/tkat;> plest;, spleta;. tkanina ¯ tkacz& tka]cz\ % ni]tka\. anglosas. hreod, >redniow. ang. rede, reed, ang. reed ]cz[=enko$, rodzaj ig=y. przyrz'd tkackiej maszyny, krosna,

yy

przeplataj'cy rozdzielone nitki osnowy\, ˚ustn•ik(y, ang. shuttle ]˚cz[=enko tkackie\, ros. tkackij hëln/helnok. tkanka anat. zesp[= kom[rek organicznych, podobnie zbudowanych, spe=niaj'cych podobne czynno>ci w organi{mie ro>linnym albo zwierz"cym. starofranc. tissu, etoffe, niem. zellgewebe, ang. tissue, ros. tkan;-tka<. staropol. 1425, 1437 tkanka, 1432, 1450, XV w. thkanka, 1445 tkanky chowacz, 1446 thkanky, 1461 th'nka, 1469 thk'nka, ca 1470 tkanky perlowe, 1475 thkank', 1492 thkanka aurea, 1494 thkanka cum margaritis ornatam, 1495 ¢tk'ka extexta argento, 1500 sertum albo thkanka, ca 1500 sertum tkank' albo vynyecz ˘ tkanka, thkanka ˘ tkanka – pas ozdobnej tkaniny u/ywany do bramowania szat, do przewi'zywania w=os[w, tak/e czepek kobiecy. †Medieval Polish& ang. border ]lam[wka\, ros. bord[r-bordiur ¯ ang.

tkliw-y(o>: osob., char.

delikatny, czu=y =agodny, wra/liwy. tkliwie ¯ tk % li ]cienko, delikatnie\.

†tkn': si" staropol. tknal szye; yego tkn'la; czemv szye smyal tkn'cz oblycza Iesucristovego; 1423 a tucz nas tknyono, 1425 arrestavit albo tknal, 1444 tknal ipsum 1448 vlg. yako tknyonego 1456 albo thknacz, 1464 thknal go, 1399 szye tnøli do sødzey, 1403 ...attingit se vlg. tnøl sø, 1379–1404 tknøl sye sive admittit, 1424 sø tknøl, 1440 receperat se albo tknal, 1411, 1412 ¢tknol, 1418 tknøcz, 1424 nye tkn'la... to thkn'la, 1428 thknal coly, to thknal na szwym na prawim..., a niczs na Yanowym ne thkn'l. 1. przy=o/y: ]d=o<\, poruszy:, dotkn':, te/ przeno>nie, 1.a. tkn': serca czyjego> – zaniepokoi: kogo>. 2. pozwa: do s'du z dotkni"ciem pozwanego, dokona: symbolicznego aresztu przez dotkni"cie, 3. tkn': si" ]do kogo>, w kogo>\ – powo=a: si" na kogo>, np. s"dziego, zachod{c", lub >wiadk[w. 4. tkn': si" czego> – dotyczy: czego>, 5. wbija: w ziemi". ang. 1. to touch,

2. indicate by touching, 3. to refer to somebody’s statements, 4. regarding of someting, 5. drive in ground. staropol. do(po•tkn': si", na(ode(

(przy(we(wprzy(za(ze•tkn':, tyka: si", dotyka: si", na(po(za(ze•tka:, na(ob(o(po(u(za•tyka:, tykn':, tcze:. staropol. XV w. tknyenye, thknyenye –

1. dotyk, dotkni"cie, 2. pozwanie, wezwanie przez dotkni"cie do natychmiastowego odpowiadania w s'dzie.

tkn': 1. tr'ci:, tyka:, po•tkn':(tr'ci:, 2. wlec, wbi:. baz' s=owotw. tkkt ]ckkc\ ˘ tkn':  kciuk ]czucie\, ockn': si", ang. thumb ]kciuk\  numb ]bez czucia\, s=owotw. koncepcji 002.A; za(na(po(u(prze(przy(do(we(wy( (ze•tkn': ]si"\, ˚tyka:. wg Ss 2011, staropol. tkn': si" czego> – dotyczy: ]$#\, ˚nr 832, koniecznie# starofranc. tochier, tuchier ˘ franc. toucher, >redniow. ang. touchen, ang. touch, ros. osqzanie, owup;-oszup. ~tkn': czas dok. ¯ niedok. tyka:. 1. wra/enie odbierane zmys=em czucia palc[w. s=owotw. pokr. potyczka ]kr[tki, niespodziewany b[j\, tyczka, zatyczka ¯ zatka:, wtyczka, potkn': ]si"\ – w czasie drogi piechot', zaczepi: o co nog', trac'c chwilowo r[wnowag", zawadzi: o co,zawada ]1. przeszkoda, w poprzek, 2. dzia= np. wodny ¯ wada ^ woda\, ckn': ˘ ockn': ]si"\ ze snu, zamy>lenia, T ˘ C, 2. ci': ˘ docinek ]przytyk\. ros. trognut;-trognut, ang. to touch. za•tkn': – osadzi: co w czym przez w=o/enie, wci>ni"cie na•tkn': si" – przez przypadek po•tkn': – nog' o przeszkod", potyka: si", potyczka u•tkn': – w miejscu prze•tkn': – na wskro>, na wylot przy•tkn': – blisko; przytyk, ˚wy do•tkn': – zwykle palcami, d=oni', r"k', cia=em; ]nie\ dotyczy – ]bez\ zwi'zku, styczno>ci we•tkn': – do >rodka, ¯ wtyk wy•tkn': – z zewn'trz ukaza:, wyliczy: negatywy, np. b="dy, z=' postaw" ze•tkn': – bezpo>rednio cz">ci ku sobie; ='cze na zak=ad, na styk, miesi'c stycze<

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

zetkn': si" – napotka: kogo lub co †tkniony utkany. ˚tkacz. ang. weaved, ros. tkannyj-tkannyj ¯ tkanietkanie, tkat;-tkat. tkwi: stercze:, wbite ]w ziemi", drzewo\. wtyktkwi. tlen(ek(i:, tl-e:(i: fiz., chem. ¯ t % len ]ziemia\ ˘ tlen ]py= ¯ i= ¯ il ¯ soil\, wi"cej ˚i=, len, le, py=, ox. ang. oxygen, ros. kislorod }b"d'cy t=umaczeniem oxygen maj'cy by: ¯ gr. oxys ^ ostry, kwas, ang. sharp, acid; nie wiedzia=em /e tlen jest a/ tak nieprzyjemny w odbiorze przez nasze zmys=y, J.D.|, wo=. 1289 tl≠n;nago-tle<nago ]pylnego\ ¯ oxygen ¯ ox ]w[=, pokr. ˚krowa ^ ¢du/•y(a\. staropol. dalit, dolet – tlenek /elaza, FeO2. Nie ma has=a tlen w Ss 1953. tli: si" /arzy:. t=amsi: dusi:. ¢t=kowiny, to=kowiny t=umacze. >redniow. tl=kovinyt=kowiny, t=lkoviny-to=kowiny. t=o dalszy plan. staropol. ca 1500 pauimentum,

pauamentum idem tlo vel podnyebye ˘ t=o.

wysoce myl'cy zapis, bo – z jednej strony& 1. =ac. pavimentum ]bita nawierzchnia jezdni, dr[g, z cementu lub cegie=\ ¯ pavire ]z=o/y:, ang. to beat down, to put down; supress\, – z drugiej za> poja>nienie, /e 2. pol. t=o lub podniebie ]a wi"c jest to sufit, powa=a\. autorzy Ss 1953, /e jest to pod=oga, a ja obstaj", /e jest to sufit ¯ s=aw. poto=ok ]sufit, powa=a\; mo/e sklepienie, krypta, ang. vault.

t=o-k(czy:(czny(cznia, nat=ok >(wy•cisk(a:, nat=ok – nap[r, pokr. t=u•k(czek. t=oczenie techn. nadawanie okre>lonego kszta=tu, wzoru, wygl'du materia=om u/ytkowym, w prasach i t=oczarniach. operacje ci"cia odcinanie – ca=kowite oddzielenie materia=u wzd=u/ linii nie zamkni"tej. wycinanie i dziurkowanie – ca=kowite oddzielenie materia=u wzd=u/ linii zamkni"tej okalaj'cej wycinany przedmiot lub odpad. przycinanie – ca=kowite oddzielenie materia=u wzd=u/ linii nie zamkni"tej. okrawanie – ca=kowite oddzielenie materia=u na obrze/u przedmiotu. nacinanie – cz">ciowe oddzielenie materia=u wzd=u/ linii nie zamkni"-

yy tej

rozcinanie – rozdzielenie na cz">ci ci"ciem ]rozcinanie ta>my na w"/sze, arkuszy blachy, t=oczonego wyrobu. wyg=adzanie – oddzielenie ma=ego naddatku materia=u od przedmiotu uprzednio wyci"tego lub dziurkowanego. operacje kszta=towania

• gi"cie wyginanie – gi"cie materia=u podpartego na dw[ch prostolinijnych kraw"dziach. zaginanie – gi"cie materia=u zamocowanegojednym ko<cem i zaginanie obustronne. zawijanie – gi"cie ko=owe materia=u na ca=ej jego powierzchni ]zwijanie walcowe i sto/kowe\. zawijanie – gi"cie ko=owe materia=u na cz">ci jego powierzchni; zawijanie obrze/a ]obwodowe\. skr"canie – przekszta=canie materia=u prostoliniowego w przedmiot o powierzchni >rubowej. profilowanie – kszta=towanie wzd=u/ -ne mataria=u ta>mowego mi"dzy rolkami. prostowanie – usuwanie zniekszta=ce< blach lub wyrob[w w celu otrzymania p=askich powierzchni. wyginanie – kszta=towanie miejscowych wypuk=o>ci i wg="bie<.

• ci'gnienie ci'gnienie – wyt=aczanie z p=ytki wyj>ciowej.

przet=aczanie – ci'gnienie wyt=oczki ze zmniejszaniem jej wymiar[w poprzecznych. dot=aczanie – kszta=towanie przedmiotu wygi"tego, zagi"tego, wyt=oczonego lub przet=oczonego. obci'ganie – kszta=towanie na wzorniku przez rozci'ganie materia=u powy/ej granicy plastyczno>ci. wywijanie – kszta=towanie ko=nierza wok[= otworu.

t=u-c(k(czek(czka(arka(e< narz.

narz"dzie do t=uczenia, ubijania, rozgniatania, mia/d/enia, jak w ˚mo{dzierzu. =ac. pistus, pinsere ˘ pistillum ˘ starofranc. i >redniow. ang. pestel, ang. pestle, ros. pest-pest, pestnik-pestnik. za(na(po(u(ob(wy(roz(s•t=uc. ~t=uc czas niedok. ¯ t=uczek ]bijak\. bi: silnie i systematycznie, uderza:. s=owotw. pokr. t=oczy: ¯ t=ok. za•t=uc – czas dok. ¯ t=uc, zabi:, na >mier: na•t=uc – wiele po•t=uc – na kawa=ki u•t=uc – odbi: cz">:, u ^ pod wy•t=uc – wybi: ]pozabija:\, wycisk sprawi: laniem,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

biciem s•t=uc – zbi:, na cz">ci roz•t=uc – na kawa=ki, cz">ci t=um(ny(i: t=uszcza, masa ludzi, >cisk. ¯ to=m ]t=um\ ˘ to=macz, t=umi: – gasi:. s=owotw. baz' =ac. multus ]wielu\, mult  t=um, s=owotw. konc. 022. ang. crowd, throng, niem. haufen, menge, ros. tolpa (naroda). t=umacz(y:(enia jęz. ¯ um wy(prze•t=umaczy: ^ wy(prze•=o/y:, wo=. 1289 tolmaha-to=macza ]t=umacza\ ¯ to=k ]sens\. staropol. t=umacz, to=macz, tu=macz ]t=umacz\. ¯ dolmetsch ]t=umacz, interpretor\. franc. interprete, niem. übersetzer, dolmetsch, ang. translator, ]ustny\ interpreter, ros. perevodhik-perewodczik, ]interpretor\ tolkovatel;. B="dy w t=umaczeniach s' pospolite, wynik=e z barier j"zykowych, i wyjawiaj' u t=umaczy znajomo>: j"zyk[w obcych. 1. rosyjskie alfabety& • pierwotny alfabet na potrzeby cerkiewne, cyrylica, ang. Cyrillic, ecclestical alphabet, ¯ Cyril, ros. Kiri== ¯ gr. Kyrillos ^ boski, ang. lit. lordly ¯ kyrios ^ pan, ang. lord, • po jego reformie 1711, gra/danka, ang. Civic Alphabet, na potrzeby >wieckie. gorod ]gr[d\ ˘ gra/danka ]grodzka\ ^ ang. town ]gr[d\ ˘ civic ]grodzki\ ¯ =ac. civicus ]cywilny\ ¯ civis ]obywatel, ros. gra/danin\. Rosjanie, nie mog'c utworzy: formy grodzki od town, utworzyli grazhdanka ]grodzka, na potrzeby grodzkie, 1711\. Dla ros. alfabet[w powinno by: Cyrillic ]ang. ecclestical\ ¯ Cyril ]born Constantine, 827–†869\, and Civic Alphabets ]after 1711 reform\. Inni, gdy gra/dank" opisali – b="dnie – Cyrylic' – cyrylic" opisali Star' Cyrylic' ]Old Cyrillic\; cyrylica zawsze by=a stara, pierwotnym alfabetem, cerkiewnym, tworz'c tym m"tlik w nazwach. 2. gro{ba ]zagro/enie czym\ ˘ gro{ny, ang. menace ]gro{ba\ ˘ meance ]grozi:\, ang. terror ]strach\ ˘ terrible ]straszny\. Iwana Gro{nego opisali Ivan the Terrible ]Straszny\ ¯ terror ]strach\, bo nie znali s=owa menace ]gro{ba, grozi:, zagra/a:\; Iwan nie by= straszny wygl'dem ani post"pkami dla tych, kt[rzy wykonywali jego rozkazy, ale gro{ny dla tych, kt[rzy nie wykonywali jego polece<. Powinien zwa: si" Ivan the Menace. T=umaczenie po =atwej linii& terror ˘ terrible, tak i taniej warto>ci, niepoprawne& gro{ny ]strachem napawaj'cy\ ˘ straszny ]mo/e strasznie zachowywa= si", lub wygl'da=\. Nie do wyprostowania,


yy

bo utarte ju/. 3. No i wszystkim nam znany b='d na ok=adce – Stary i Nowy Testament. Kogo$ Czyj$ B='d z t=umaczenia gr. diatheke ]1. pakt, 2. testament, ostatnia wola\. ˚testament. Stary T. – pakt Izraelit[w z Bogiem, Nowy T. – ludzko>ci z Jezusem Chr., droga do zbawienia duszy przed piek=em. Nie do wyprostowania bo utarte ju/. 4. Przek=ady z j. pol. na angielski& w=a>ciwie& • Wielkopolska – ang. Great Poland, • Ma=opolska – ang. Little Poland; nie inaczej, np. Lesser Poland. wielki ]1. stary, 2. wysoki\, ma=y ]1. m=ody, 2. niski\. Wielkopolska ]Stara Polska\, ze stolic' w Poznaniu, kolebka, Ma=opolska ]M=oda Polska\, ze stolic' w Krakowie, nabytek. ]w przek=adzie na j. =aci<ski\& • Wielkopolska – Polonia, • Ma=opolska – ¢Polminia ]nazwa nigdy nie by=a w u/yciu bo Poloni" rozci'gni"to na ca=' Polsk"\. • Boles=aw Krzywousty – w=a>ciwie& the Wrongful ]Szkodliwy, bo “Podzieli= Polsk" jak g=[wk" kapusty” – staropol. krzywo` ^ niesprawiedliwie, szkodliwie, oszuka<czo\, b="dnie& the Wrymouth ]Usta Fizycznie Wykrzywione\. • W=adys=aw +okietek ]Zak'tek ¯ kiet, kiel, kier ^ k't ˘ mankiet, kielnia, winkiel, bakier, ekierka, i inne; miejsce odleg=e od centrum /ycia spo=ecznego& w=adzy i kulturalnego\ – w=a>ciwie& the Province ¯ pro ]za\ % niem. winkel ]k't, zak'tek\, b="dnie& the Elbow ]+okie:\, bo wzrostu =okcia mia= by:, mniej ni/ 60 cm., ju/ Maciej Stryjkowski, 1582, tak mniema=, Polak rodem ze Strykowa, ok. 19 km NE od +odzi, n(rz. Moszczenica. • Bia=oru> ]Ru> Niska, na bagnach\ – w=a>ciwie& Low Russia, b="dnie& White Russia, dos=ownie. • inne ‘bia=e» i «czarne», w tym Morze Bia=e ]P=ytkie\ – White Sea, i Czarne ]G="bokie\ – Black Sea; Czarny Staw, Bia=ystok, Bi=goraj, Leszek Bia=y i Leszek Czarny, itp. • tak i Crna Gora-Crna Gora, na Ba=kanach, Czernohora, pol. Czarnog[ra ]Czarny ^ Wysoki\, t=um. dos=ownie& ˚Montenegro. Liczne inne b="dy, b"d'ce nieporozumieniami, rozrzucone s' po cz">ciach S=ownika, pocz'wszy od Spisu tre>ci, przypisu 1. Do takich nale/' te/ rodzime s=owa i z j"zyk[w pokrewnych, bliskich, jak j. wo=y<ski,

yy dorozumiane inaczej, np. bardzo ]szybko, ros. borzoj ^ szybki, ang. speedy, fast, o koniach& borzyj ^ ang. fast\ ˘ bardzo szybko ˘ bardzo ]w wysokim stopniu, mocno, usilnie, nader, szczeg[lnie, du/o, zupe=nie\; borzoj }r-z|. dobry ]waleczny\ – lepszy ]wi"kszy\, jako stopie< wy/szy dobrego, dobry ]dosł. do brani ^ walki\, Dani=o, 1254, w wyprawie na Jatw", dobrą dru/yn" mia=, pochwali= go pose= Jatwy, Lew wys=a= ludzi dobrych, z Tatarami do lit. Nowogr[dka& “a poszletie ludi dobrya s naszim Tatary.” 1274, ko=o Sandomierza Lachowie wybili Lwowi “mnogo bojar i s=ougy ]s=ug\ dobrya ]dobrych\”, 1281; lepiej ]wi"cej\ tam nie id{. wi"cej ˚dobry. g[rnik ¯ g[ra, kopa – pracownik kopalni ¯ kop ]d[=\, kopa:, okop. wi"cej ˚pomieszanie. >roda ]>rodkowy dzie< tygodnia\ – gdy >rodkowym dniem jest czwartek w polskim sposobie odliczania dni tygodnia. wi"cej ˚tydzie<. Zagadnieniu nanoszenia poprawek mo/naby nada: nazw" “walki z wiatrakami” – przegrana widoczna ju/ od samego pocz'tku, bo utarte ju/ – zbyt p[{no na wprowadzenie zmian, dobrze zakorzenionych b="d[w w literaturze i w u/yciu, czyli w /ywym j"zyku. Zezem, ko<cowy fragment Ojczenasz – modlitwy paternoster& “...i nie w[d{ nas na pokuszenie” ˘ ros. i nie wiedi nas na pokuszanie..., takich b="d[w jest wi"cej – kusz'ce podobizny literowo-d{wi"kowe i – z powierzchown' wiedz' – do b="du st'd blisko, jak skarby ]naczynia kuchenne\ ˘ kosztowno>ci, w tym wyroby ze z=ota, drogie kamienie, wiezione na wyprawy wojenne i nast"pnie zbierane po wygranych bitwach. t=um(i:(nik poskramia: t=um, gasi:. ang. ]oddech\ stifle ]dusi:, d=awi:\, ]g=os\ muffle, ]bunt\ suppress, ]ogie<\ extinguish. t=umok p"czek.

t=u-sty(szcz(sto>:(szczowy( (>cioch gruby. s=owotw. pokr. t=uszcza ]grubianie\. wg Ss 2011, staropol. t=usty – dobrze wykarmiony, utuczony, t=uszcz zawieraj'cy. ang. fat ]t=uszcz, t=usty\  taf, pisane tough ]oty=y, oci"/a=y, ci"/ki\, anglosas. f≤tt, pokr. niem. feist ]oty=y, opas=y\, >redniow. ang. fatt, fat, ang. fat ]t=uszcz\ ˘ fatty ]oty=y\, ros. 'ir-nyj/ost;/et;,

otkarmlivat;, otkormit;, tolstqk-to=stjak, wo=. 1289 tolstyi-to=styj ]t=usty, oty=y, oci"/a=y\. ros. tolst-oj/yj, 'ir.

t=ustosz t=uszcza t=um, mot=och, gawied{, dosł. grubianie. ˚t=usty, tucza.

staropol. t=uszcza – gromada ludzi, t=um. =ac. mobile ]vulgus\ ]“ruchomy” – id'cy – t=um, t=uszcza, posp[lstwo\, ang. mob, throng, ros. tolpa-to=pa, hern;-czer<. w zwi'zku s=owotw. z ros. tuhatucza ]1. chmura burzowa, deszcz nios'ca, opad, 2. t=um, r[j; ang. 1. storm-cloud, 2. throng; w obu wypadkach, t=uszczy i deszczu, baz' pada:, pa>: ˘ to=styj ^ t=usty ^ spasiony, oty=y, gruby\. t=uszczak med. guz, nowotw[r. †t=u>cinny zgrzebny, z grubych nici utkany. ˚to=stina ]gruba tkanina\. t=u>cioch cz=ek oty=y. to w odmianach przez deklinacj", przypadki& tego, temu, tym, zast"puje inne s=owa u/yte uprzednio ]jest zaimkiem\, kr[tko i z naciskiem s=u/y do wt[rnego zwania rzeczy ju/ znanej, wiadomej, i wskazania na ni'; wskazuje na& • miejsce ˘ w tym miejscu, • czas ˘ tego dnia, to by=o, w tym czasie, • czynno>: ˘ to jest dozwolone, tego nie wolno, • rodzaj ˘ to nale/y do grupy, • sytuacj" ˘ temu zaradzi:, • znaczenie ˘ to znaczy, tego nie wiem, • i szereg innych. u/ywane w odpowiedzi na pytanie& ˚co ]TC\, o rzecz pytaj'cemu nieznan', niewiadom', nieokre>lon', do wskazania miejsca, lub po=o/enia nacisku na s=owa za nim nast"puj'ce, do zwr[cenia na nie uwagi, np. od niego wiem, kto to zrobi= ]akcent na «zrobi=», rzecz uprzednio wypowiedzian', znan' ju/ rozm[wcy\. autorzy mSjp 1969 o tym nie wiedzieli, st'd podali opis r[/nych zastosowa<, wszystkie one sprowadzaj' si" do sedna tu wy=o/onego – odpowiedzi i nacisku na s=owa przed kt[rymi wyst"puj' – kr[tko. s=owotw. pokrewne «tu», «wo» i «co» TC ˘ to co, idziemy$ ]pytanie, czy `\, co to ]jest\$, oto, ot[/ ¯ oto % / ]wzmocnienie, tak#\ ˘ ot[/ to ]tak, tak\, te oto }przedmioty|, ot co ]ang. what. w wym. =ot ^ co\, owo  oto, to i owo, ten ][w\ pokrewne «tu» OU& toziemce, tuziemcy, 1. zaimek wskazuj'cy miejsce, 2. nacisk na wyrazy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

kt[rym towarzyszy. anglosas. th≤t, >redniow. ang. that, thet ˘ ang. that, ros. tot-tot, ta-ta, to-to; `tot, `ta, `to-eto. ros. vot-wot ]tutaj, tam\ ˘ vot tamwot tam, vot e]ë-wot jeszczo, vot kakaq beda, vot tebe raz.

toalet-a(owy franc. toilette od toile ]ubi[r\. toast ang. tobogan niskie, metalowe saneczki. †tobolica torba, ¯ tabo=ek, tob[=. tob-[=(o=ek pojemn. miech(szek na plecy, troba. staropol. tobo=a.

toccata muz.

utw[r muzyczny o charakterze improwizacyjnym, powsta=y w XVi wieku, przeznaczony na instrument klawiszowy& organy, klawikord, klawesyn, fortepian, do wykazania si" zdolno>ciami graj'cego. ¯ ital. toccata; ang. toccata.

tocze< med.

jedna z postaci gru{licy sk[ry, wyst"puj'ca najcz">ciej na twarzy. ¢toczij jęz. podobny, taki. >redniow. tohij-toczij.

tocz-y:(ak(ny(yd=o, tacza: ]si"\ ruch. s=aw.-wo=.

tohit; – 1. przesuwa: przedmiot po p=aszczy{nie ruchem obrotowym, np. ko=o, kul", lub walec ]k=od"\, 2. ostrzy: na toczaku, 3. }arch.| chorowa:, zatohi – zzachoruje, i v tom; zatohen;i oumre ]w tej chorobie u(z-mar=\. ros. ]toczy: si"\ kat-at;/it;, ]metal\ ras/pro-katyvat;. Robaki tocz' drzewo, robaki w brzuchu – choroba. za(prze(wy•toczy:. por. tok, s=owotw. pokr. ciec, s=aw.ros.pol. OE ˘ toczy: ˘ ciec, staropol. tocz'cy – pr"dki, szybki, r'czy, staropol. toczny – 1. okr'g=y, kolisty, 2. toczny m=yn – m=yn, w kt[rym znajdowa=o si" urz'dzenie z kamieniami\, staropol. toczenica – czepek, zw[j. staropol. toczy: koniem – obraca:, kierowa:, je{dzi: konno. ang. ]toczy: si", obraca:\ to roll, ]n[/\ whet, ]obrabia: w tokarni\ turn, ]p=yn z beczki\ draw, ]robaki drzewo\ gnaw, nibble, eat, ]sprawa s'dowa\ carry on, ]wojn"\ wage, ]p=yn\ flow, run, gush. za(po(u(prze(przy(o(do(od(pod( (w(wy(roz(s•toczy:. ~toczy: ]si"\ zmienia: po=o/enie ruchem obrotowym, p=ynnym, wzd=u/ powierzchni, bez u/ycia k[=.

yy

u/ywane g=[wnie do cieczy ]w[d, napoj[w w beczkach\, k[=, i pi=ek. s=owotw. pokr. zatoka ]zalew, ros. zaliv-zaliw, ang. gulf, bay\, tokarnia ¯ ruch obrotowy. ang. ]o cieczy\ to flow, run, gush, ]p=yn z beczki\ to draw, ]kloc\ to roll. za•toczy: – 1. do celu, 2. s=aw. zatoczenie – ob=o/na choroba po•toczy: – ruszy: z miejsca, ruch posuwisty – p=ynny; ¯ potok u•toczy: – troch", np. z beczki prze•toczy: – z miejsca A na B przy•toczy: – 1. w pobli/e, 2. zacytowa: o•toczy: – dooko=a, opasa: do•toczy: – doko<czy: toczenia od•toczy: – oddali: toczeniem pod•toczy: – troch", cz">ciowo w•toczy: – do >rodka wy•toczy: – na zewn'trz s•toczy: – z g[ry w d[= roz•toczy: – rozdzieli:; Roztocze – dzia= wodny to: jęz. ¯ to ci, to jednak odwo=anie si" m[wcy do uprzedniej rozmowy, uwagi uczynionej& to ci m[wi=em /e tak jest, w przypadku niedowiarka. ¢tog isl. lina, sznur(ek ˘ pol. batog. ang. rope, line, cord.

toga odzież.

lu{ny rodzaj okrycia w staro/. Rzymie; wierzchnie okrycie rzymskie, owijane wok[= cia=a, bez u/ycia klamer, zapi":; 1. =ac. toga ¯ tegere ]zakry:\, 2. s"dziowska, rektora. †togodla dlatego, przeto, wi"c. ˚tegodla. tojad bot. Aconitum, gat. ro>liny z rodziny jaskrowatych, o kwiatach zebranych w d=ugie grona, niekt[re gatunki silnie truj'ce. ¯ to % jad ]trucizna\.

tok 1. p=yn':, zalewa:, p=yn'ca masa wody, st'd poto•k(czny, zatoka, tok ]spraw, p=yw\, tokarz ˘ toczy:, 2. klepisko w stodole, 3. g=os cietrzewia ˘ tokowisko. staropol. tok ]obr[t, ko=o\. anglosas. flowan, staroniem. wy/yn, flouwen, >redniow. ang. flowen, ang. flow, †Old Polish turn, wheal, ros. teh;-tiecz ]ciecz\ ˘ tehenie -tieczenie; tok-tok ]p=yn':, sp=ywa:; prze(wy-p=yw, nurt\. tok  kat]anie\, OA ˘ ros. katanie-katanie ]toczenie\, katat;sq-katatsja ]toczy: si"\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

odpowiednik ang. rolling, calendering; mangling; drive. ˚tokarka.

tokaj spoż.

w"gierskie wino deserowe wysokiego gatunku. w"g. miasto. Tokaj n(rz. Cisa

tokar-ka(ski(z(nia, toczy: obr[bka metali, drewna przez toczenie – maszyna i zaw[d z tym zwi'zane. maszyna do obr[bki skrawaniem powierzchni walcowych; obrabiarka. niem. drehbank, lade, >redniow. holend. lade sk'd i du<skie dreilad; >redniow. ang. lade, ang. lathe ]tokarnia\, ros. tokarnyj stanok-tokarnyj stanok. ˚tok. • rodzaje tokarek& k=owe produkcyjne, k=owe poci'gowe, karuzelowe jednostojakowe, rewolwerowe z g=owic' o – pionowej osi obrotu, – poziomej osi obrotu. • automaty tokarskie& p[=automat jednowrzecionowy – wielono/owy, – kopiowy, automat jednowrzecionowy rewolwerowy. uchwyty tokarskie& – zaciskane kluczem, – tarcze z rowkami teowymi, – z zaciskiem mech., 3-szcz"kowe. oprawki i uchwyty do wierte= i rozwiertak[w& – oprawki szybkomocuj'ce, – uchwyty 2` i 3-szcz"kowe kluczykowe do wierte=, – uchwyty 3-szcz"kowe bezklucz. podzielnice& – do bezpo>redniego podzia=u, – uniwersalne. • no/e do skrawania metali& – no/e strugarskie oprawkowe& zdzieraki, przecinaki, wyka<czaki, – no/e tokarskie imakowe boczne& wyka<czaki wygi"te, no/e odsadzone, czo=owe, – no/e tokarskie oprawkowe r[/ne& k'towe proste, zaokr'glone proste, g=adziki, wyka<czaki, – no/e do gwintowania& imakowe, kr'/kowe, – no/e tokarskie imakowe wytaczaki i zdzieraki, – no/e z ostrzami nak=adanymi. • wiert=a kr"te do /eliwa i stali& z chwytem walcowym, sto/kowym. • nawiertaki& z chwytem walcowym, sto/kowym. • gwintowniki i narzynki& do gwintu metrycznego, calowego, drobnozwojowego, automatowe. • rozwiertaki& nasadzane i trzpieniowe, w nich


yy

zdzieraki i wyka<czaki, z uchwytem walcowym i sto/kowym. • pog="biacze sto/kowe • frezy& jedno`, dwu>cinowe, zataczane; walcowo-czo=owe, k'towe, tarczowe; do obr[bki powierzchni p=askich, kszta=towych, rowk[w klinowych, k[= z"batych, prowadnic. • narz"dzia szlifierkie& >ciernice tarczowe, kszta=towe, trzepieniowe, pilniki >cierne, papiery i p=[tna >cierne, pasty >cierne i ose=ki. • imad=a& imad=a wzorcarskie, r"czne, do rur, maszynowe z zaciskiem r"cznym i mechanicznym, imad=a >lusarskie. ˚imad=a, nap"dy i mechanizmy, narz"dzia, przek=adnia, wiert=o.

tokow-a:(isko toksy-na(czny(kologia

chem., med. truj'ca substancja bia=-

kowa, wytwarzana przez bakterie. toksyczny – 1. wywo=uj'cy zatrucie; truj'cy, jadowity, 2. wywo=any przez toksyny, pochodz'cy z zatrucia. gr. toxon ]=uk\ ˘ toxikos ]=uka dotycz'cy\ ˘ toxikon ]trucizna, pierw. trucizna w kt[rej maczano strza=y\ ˘ =ac. toxicum ]trucizna\ ˘ >redniow. ang. toxicus ˘ ang. toxic, s=aw. qdovityj-jadowityj.

toleranc-ja(yjny, tolerowa: pob=a/liwo>: dla pogl'd[w, wierze< i praktyk innych os[b. =ac. tolerantia. ¢tolik s=aw. taki. toluen zwi'zek organiczny otrzymywany przy destylacji smo=y pogazowej; surowiec m.in. w przemy>le barwnik[w i materia=[w wybuchowych. ¢to=k jęz., log. s=aw. sens. to=kowin(y ]t=umacz(e\ isl. tulkari ]t=umacz\, tulkr ]`s, `ar\ 1. t=umacz, 2. rzecznik, m[wi'cy w imieniu. franc. le sens, interpreter, ang. interpreter, >redniow. tl=kovinyt=kowiny, t=lkoviny-to=kowiny, s=aw. tolk-=/ovati/ovyi ]to=k(owa:(owy\, ros. tolkovat;. ¢to=ma lub tolma tak, w ten spos[b. staroros. tolma-to=ma, ros. tak-tak. ¢to=macz jęz. t=umacz. staroros. tolmah-to=macz, t=mah-to=macz. ¢to=stina tkan. gruba tkanina. staroros. tolstina-to=stina. ˚t=u>cinny.

tom lit.

yy

cz">: wi"kszego dzie=a literackiego, naukowego oddzielnie oprawiona. gr. temnein ]ci':\ ˘ tomos ]odci"ta cz">:\ ˘ =ac. tomus, franc.-ang. tome, volume, ros. tom, kniga. tomahawk broń. top[r wojenny u Indian Ameryki P=n. algonki<ski ]Algonquian\ ˘ ang. tomahawk. tomasyna naw[z sztuczny fosforowy, otrzymywany jako produkt uboczny przy produkcji stali metod'... ang. metalurg Thomas z XIX wieku. tombak stop miedzi z cynkiem. malajs. tëmbaga ]mied{\, franc. i port. tombac. ang. tombac, tomback, tombak. tomi=ek bot. heliotrop. ¢tomnyj zm"czony. staroros. tomnyj-tomnyj, ros. utomlennyj-utomlennyj.

1. ton(acja(ika(owa:(alny(ija 1. zjawisko akustyczne wywo=ane przez drgania harmoniczne proste, 2. wra/enia odebrane s=uchaniem, czytaniem, patrzeniem, wywo=ane sposobem bycia, mowy, itp., intonacja, monotonny ]jednostajny\. gr. teinein ]wyci'gn':\ % ˚on ]wiel•ki(ka(kie(ce\ ˘ tonos, =ac. tonus, starofranc. ton, >redniow. ang. ton, tone, ang. tone. 2. ton(owa:, tona(/ 1. jednostka ci"/aru, 1000 kg, 1 metr sze>cienny wody, 2. jedn. wagi 2240 funt[w ^ 1016,06 kg, 3. jedn. wagi, 2000 funt[w ^ 907,30 kg, 4. tona rejestrowa& jednostka pojemno>ci statku handlowego, 1000 st[p ^ 2,8317 m sze>ciennego, skr[t Rt. >redniow. =ac. tonna, tunna, franc. tonne, anglosas. tunne, >redniow. ang. tonne, tunne, ang. ton; tona/ ¯ franc. tonnage. ton':, to< NP u(za•ton':(topi:, ˚topi:, wo=. 1289 outonoul= est;utonu= est ]uton'= by=\.

toniczny gr. tonos ˘ tonikos. tonsura rel. wygolone k[=ko na

g=owie duchownego katolickiego. staropol. plesz, =ac. tondere ]przycina:\ ˘ tonsus ]imies=[w czasu przesz=ego\ ˘ tonsor ]obcinaj'cy\, tonsorius ]obcinany\; =ac. tonsus ˘ tonsura, p[{ny starofranc. >redniow. ang. i ang. tonsure, ros. gumence-gumience, postri'enie-postri/enie. to< g="bokie wody m[rz, jezior, i rzek, g="bia. ¯ don ]woda\, TD,

s=owotw. pokr. topi: ]dosł. pi: wod"\. staropol. to< – matnia, pu=apka. franc. la profondeur, >redniow. ang. depthe, ang. ]g="bia\ depth, †Old Polish trap ]pu=apka\, ros. glubina-g=ubina ]g="bina\. top żegl. wierzcho=ek pionowego drzewca omasztowania na statku. anglosas., >redniow. ang. i ang. top ]pierwotnie – p"k w=os[w, w=osy na g=owie, dzi> szczyt, najwy/szy punkt, wierzch(o=ek\. topaz miner. krzemian glinu.

top-i:(iel(ielec, potop

zanurza: pod powierzchni" wody, pogr'/a: w niej na czas jaki> lub na sta=e; w przypadku istot /ywych topienie zwi'zane z utrat' /ycia. ¯ pot  top ]gr. potami ^ rzeka, tu woda\ s=owotw. koncepcji 023, 025; ton, don ]woda\, TD, s=owotw. pokr. potop, to<. gr. potami ]rzeka\ ˘ pot  top, wo=. 1289 topœxu-topiachu ]topi'\, istopouwa-istopusza ]wytopili si"\. ~topi: czas niedok. 1. zanurza:, pogr'/a: w wodzie, szczeg. w celu pozbawienia /ycia, znaczeniowo. pokr. ton': ¯ to<, 2. zamienia: cia=o sta=e w p=ynne pod wp=ywem wysokiej temperatury, 3. zag="bia: w co ˘ topi: miecz, topi: maj'tek ]traci:\, topi: troski w w[dce. ¯ gr. potami ]rzeka\, pot  top; biblijny Potop ]wylew rzek Eufratu i Tygrysu, b"d'cy na ca=ym >wiecie znanym pi>cowi, dzi> Globie... w obu Amerykach te/ by=. A w Chinach$ Te/\. znaczeniow' baz' gubi:, traci:. ros. 1. pogru'at;-pogru/at, ]statek\ topit;-topit, 2. ]mas=o, wosk\ topit;-topit, ]w ciecz\ raspuskat;(sq), ]>nieg\ taqt;-tajat, ]metale\ plavit;(sq)-p=awit(sja, ang. ]statek\ 1. to sink; to drown, 2. ]metale\ to melt ]away\, to fuse, 3. ]miecz\ to sink. za•topi: ]si"\ – czas dok. ¯ topi:, pogr'/y:, zatraci: si" po•topi: – wielu lub wszystkich u•topi: si" – straci: /ycie w topieli prze•topi: – powt[rnie pod•topi: – od spodu, troch" w•topi: – do >rodka wy•topi: – na zewn'trz, ca=o>:; wytop roz•topi: si" – ca=kowicie; roztopy s•topi: si" – rozp=yn': si", o >niegu

topik techn.

wymienny element bezpiecznika.

top-nie:(i:(liwy(nik proces.

zmiana stanu ze sta=ego w ciek=y. 1. topnienie >niegu,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

2. male:. ¯ top ]woda\ % pi:. franc. fondre, anglosas. meltan, >redniow. ang. melten ˘ ang. to melt, ros. rastaplivat;(sq)rastapliwat]sja\, taqt;-tajat.

topo-grafia(nomastyka(logia opis miejsc – dzia= geodezji. nazwy geogr. i ich dzieje – dzia= j"zykoznawstwa, nauka o kszta=cie – dzia= metematyki. gr. topographia ¯ topos ]miejsce\ % graphein ]pisa:\. topola drzew. gat. drzewa z rodziny wierzbowatych. top ]szczyt\. ang. poplar. top-[r(or(orek(orny pol.-ros. narz., broń. rodzaj ci"/kiej siekiery. pers. tabar, PB, Ø^A, fin. tappara, isl. tapar-øx ros. topor=-topor, ˚oksza. rodzaje topork[w ˚siek-iera(acz. 1. tor(owa: droga, trasa, po kt[rej porusza si" jakiekolwiek cia=o, przej>cie; wytycza: drog" – czyni: mo/liw' do przej>cia. ¯ tor ^ drug, bli{niak ]ang. twin, pokr. twice ^ dwa razy\, taki sam ˘ wt[r, drugi ^ wt[ry ˘ powt[rnie, sobowt[r ]ang. ¯ >redniow. ang. ¯ starofranc. double ¯ =ac. duplus ¯ duo ^ dwa, ang. two % `plus\. gdy tor w j. polskim ^ drug, bli{niak, w j. ang. mo/e liczb" pojedy<cz' oznacza:, czyli polski `nik ˘ preda•tor ]drapie/•nik\. niem. tor ]1. brama, wrota; cz"sto wi"c dwuskrzyd=owe zamkni"cie wjazdu do posiad=o>ci& obej>cia, budynku gospodarczego, ang. gate, gateway, 2. g=upiec, b=azen, ang. fool\, tatar. torhak ]szlak\ ˘ tor; doroga ]koleina\ ˘ ros. /eleznaja doroga ]kolej, tory kolejowe\, tor ]bli{niak, drugi\ ˘ wt[r, szlak utworzony przez dwa r[wnoleg=e ko=a, dwu>ladowy pojazd. ˚p[=tora ^ 1,5 ]dwa bez po=owy\, ˚droga, `ga, kolej, w[r ]$\. 2. tor promieniotw[rczy pierwiastek chemiczny, metal ci"/ki, srebrzystobia=y, niezbyt twardy i ci'gliwy, odporny na dzia=anie czynnik[w atmosferycznych i kwas[w; u/ywany do wyrobu lamp radiowych i kom[rek fotoelektrycznych. ¯ nowo=ac. thorium ¯ skand. Thor ]b[g piorun[w\. ang. thorium. tor-ba(ebka 1. rodzaj opakowania do towar[w drobnych i sypkich, 2. rodzaj mieszka wykonany z r[/nych materia=[w, z uchwytem do noszenia. w moim zrozumieniu, jest to worek z uchwytem do noszenia na plecach, na kiju na ramieniu; dzi> plecak ¯

yy

wor ]ty=, plecy\, wi"cej ni/ej. wg mSjp 1969& ¯ tur. ˘ ros. torba, lit. tarba, OA. by: mo/e, nie przecz", bo nie znam ]w opisanych pochodzeniach s=[w jest znaczna doza zgadywania, na podstawie samego brzmienia\, ale torba ¯ abrot ^ ros. oborot wym. } abarot | ]obr[t, zwrot, ty=, w ty=, do ty=u, ang. reverse, back, opposite side\, ¢obrat ˘ obratno ]wstecz, ang. back ]ward\, back again\ ˘ torba, s=owotw. koncepcji 022 ]czyt. wspak\, i ty= vs. ]=ac. versus\ prz[d. znaczeniowo pokr. w[r ]ty=, plecy\, gdy t•w[r ]prz[d, lico, t•warz\ ˘ po•tw[r ^ po•twarz ]potworno>:\. w[r  worek, torba, plecak, wt[r  wtorek, o•tw[r  o•tworek ]˚w[r\, prz[d  przodek ]z ty=u, za nami\. wi"cej ˚obr[t, prz[d. torbiel nowotw[r w kszta=cie b=oniastego woreczka. toreador g=[wny tancerz w walce z bykami. hiszp. torear ]zwalczanie byk[w\ ¯ toro ]byk\.

torf(owisko(owy(iarka(owiec germano-s=aw., masa organicznomineralna pow sta=a z obumar=ej ro>linno>ci bagiennej, w wyniku nadmiernej wilgotno>ci, przy s=abym dost"pie powietrza; warstwa ='ki zawieraj'ca cz">ciowo roz=o/on', zielon' mas". staronord. torf, isl. torf, anglosas., >redniow. ang. turf, niem. torf, ros. torf, wg Grzebieniowskiego – peat ]ci"ta bry=a torfu, ceg=a do palenia, J.D.\ †tor=op odzież. futro. starofranc. forre, fuerre, >redniow. ang. forre, furre, ang. fur, ros. mex-miech, wkura-szkura.

tornado meteor.

cyklon zwrotnikowy, tr'ba powietrzna, silny, gwa=townie posuwaj'cy si" wir powietrzny. hiszp. tornada ¯ tornar ]grzmot\, g=o>ny, niski pomruk zwiastunem nadchodz'cej tr'by.

tornister pojemn.

plecak na ksi'/ki, czworok'tna, usztywniona torba, s=owotw. pokr. karnister ]pojemnik na ciecz\, niem. tornister.

¢toron, toru<, or, far(is zwierz. ko<.

¢toropet’ ros. toropet; – pomiesza:, wprawi: w k=opot, wzrasta: boja{liwie. ang. to get confused, perplexed,

to grow timid. torped-a(owa:(owiec wojsk. =ac. torpedo ¯ torpere ]sztywnym by:, zdr"twia=ym, skamienia=ym\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

tors anat. g[rna cz">: tu=owia. gr. thyrsos, =ac. thyrsus, ang. torso. torsje fizjolog. wymioty, ¯ tors(o. tort(ownica(owy spoż.

=ac.-ital. s=odkie ciasto przek=adane mas', przybrane owocami. niem. torte ¯ =ac. tortur-a(owa: ci"/ki b[l zadany w celu uzyskania informacji, zeznania, lub rewan/u, m"czarnie stosowane wobec uwi"zionych. =ac. tortura ¯ torquere ]skr"t\. ¢toru<, toron, or, faris anim. ko<. toru< ˘ turo<, oruuro, s=owotw. koncepcji 025. =ac. equus, niem. pferd, anglosas. hors, hros ˘ >redniow. ang. hors ˘ ang. horse, ros. kon;-ko<, lowad;. tost, toast spoż. kromka chleba lub bu=ki podawana na gor'co. =ac. tostus ¯ torrere, starofranc. toster, >redniow. ang. tosten, ang. toast ]grzanka, zabr'zowiona gor'cem powierzchnia kromki\. to> jęz. przecie/ ]> – przeczeniem, jak za>, bo>\. totalizator gra hazardowa polegaj'ca na typowaniu zwyci"zc[w. =ac. totalis ¯ totus ]ca=y\ franc. totalisateur ]scalaj'cy\ ˘ ang. totalizator ]maszyna obliczaj'ca og[ln' ilo>: zak=ad[w i sumy na wy>cigach konnych\.

total-ny(itarny ca=kowity, zupe=ny, powszechny.

totem kult. u lud[w pierwotnych,

Indian Am. P=n., Afryki i Australii, zwierz", a rzadziej jaki> przedmiot, otaczane czci' religijn'. algonkijski ]ang. pisownia Algonquian, Am. Indian\ totem, ang. Objiway ototeman, ang. Cree. ototema tote/ jęz. sp[jnik rozpoczynaj'cy my>l, zdanie podaj'ce skutek, wynik innego zdania; a wi"c. ¯ to % te/. starop. 1532 r. Wielmi pozyteczny slowarz tym, ktorzi z'dai' wyrozumie: y nauczy: si" czci: }czyta:| procz }bez| chodzenia do szko=y, iako s' prosczi laici, y niewiasty. Te/ ka/dy =aczinnik mo/e si" nauczy: W=oskiego, Polskiego y Niemieckiego, a zasi" ko/dy s nich =aczinskiego. totolotek gra liczbowa. ¯ tota` % lotek ¯ loteria. totumfacki cz=owiek zaufany, spe=niaj'cy r[/nego rodzaju polecenia i us=ugi. ang. confidant. ¢tourisk ˚turisk, OU^U.

tournee


yy

podr[/ artysty lub zespo=u artystycznego w celu dawania przestawie< lub koncert[w.

towar(owy(oznawstwo handl.

s=aw., produkt pracy ludzkiej przeznaczony na sprzedarz, wymian", dobytek, dorobek, rzeczy, przedmioty warto>ciowe. to•war – war•to]>:\. towar – rabot]a\, BW jak ˚p=ot – to=p]a\; t=um ¯ mult. Rosjanie podaj' – z b="dem – byd=o rogate }byd=o rogate ^ skot, J.D.|. wo=. ltps, pisany w ca=o>ci 1289 w Brze>ciu Lit. n(Bugiem, zapisa=, /e 1239 Niemcy w Seredzie ]Írodzie\ k(Wroc=awia wybili ludzi zbieg=emu Micha=owi, wnuka jego zabili, gdy ujrzeli /e towaru z nim wiele jest }wo=y<ska nie by=a oznakowana latami|. pod rokiem 6799, Ipat. ltps odnotowa=a, /e – w czasie wyprawy – Rusini nabrali& be]islenoe mno'estvo.

helqdi i skota i konii. i tovara ]dobytku\, tovara mnogotowara mnogo ]dobytku wiele\. >redniow. tovar-towar ]ob[z; stan posiadania, na stanie; dobra\, ros. stan, oboz> imy]estvoimuszczestwo. ˚skot skot.

towarzys-z(zy:(ki(two społ.

kompan w podr[/y, drug. commerce – merchandise, ¯ commodity – towar, comrade ˘ towarzysz, towar ]wo=. tovar=, ros. tovar, ang. merchandise, wares, goods, pl.\ gr. kamara ]sklepiona komnata\ ˘ =ac. camera ]sala; izba; komora, ang. chamber, camera\ ˘ hiszp. camarada, franc. camarade, niem. kamerad, ang. comrade, a friend;

close companion, colleague, mate, ros. tovari]-towariszcz. ¢toziemce ˚tuziemce. to/ jęz. skr[t ¯ to'e ]tak/e, r[wnie(/\, staropol. to/ ]dopiero w[wczas, wtedy to\

†to/by †to/ci oto. to/samo>: ¯ to/samo. ]identyczno>:, ekwiwalent\. ¯ to % / ]wzmocn., nacisk\ % samo. tr niem.-s=aw. ziemia, ¯ =ac. terra ˘ wiatr, trawa, drewno TD, trwa:, trakt, trop, trud, trwoga, itp., jakkolwiek mog' pochodzi: tak/e od innych s=[w. Got. triu, anglosas. treow, >redniow. ang. tre, trew, ang. tree ]drzewo\, i wyrazy zwi'zane zmiesza: z ziemi'& =otr ]˚=o – cia=o\, s=aw. `ol ziem ¯ `le ]ziemia\ ˘ pole& =ac. Sinople ]terra\ ¯ gr. Sinope; Con-

yy stantinople ]Konstantynopol\; Drestr roku 6479 ]Dorostol\, rz. Dniestr, i inne. ˚`pol.

trach dźwięk.

g=os p"kaj'cej ga="zi, lub upadku.

trachoma med. jaglica. traci: do>: ciekawe, niebywa=e,

pochodzenie s=owa, bo ¢ter ^ ziemia. ang. soil ]ziemia, ¢rud\ ˘ wo=. i pol. sol ]ziemia\ ˘ nazwisko Solski ]ziemski\. sol  los, koncepcji s=owotw. 022& sol ]ziemia\  ang. loss ]s(u•trata\, =ac. terra ]ziemia\ ˘ tera: ]traci:\. zosta: pozbawionym czego, przestawa: co> mie:, w przen. u>mierca:, np. ci"/kich przest"pc[w. za(u(s•trata, za(po(u(wy(s•traci:. ~traci: czas niedok. gubi:, fizycznie i w przeno>ni; ubywa:. fizycznie – 1. pozbawia: si" czego, 2. u>mierca:, w przen. – 1. rwa: zwi'zki, powi'zania, np. straci: z oczu, 2. traci: warto>:, i inne za•traci: – czas dok. ¯ traci:, utraci:, zagubi:, przepa>:, zawieruszy:, za ^ u za•traci: si" – zagubi: si", wy='czy: z otoczenia, rzeczywisto>ci po•traci: – utraci:, u ^ po(d u•traci: – straci:, postrada:, w spos[b bezmy>lny, utracjusz, utraci: prawo wskutek czego wy•traci: – wszystkich, u>mierci: s•traci: – czas dok. ¯ traci:, zgubi:, te/ z oczu Nie nale/y& strata – ubytek

tracz prof.

tr'cy k=ody pi=' po >ladzie – kresce pozostawionej przez napi"ty sznur, nasycony barwnikiem. trociny AO. starofranc. trac, >redniow. ang. trak, ang. track ]>lad po przej>ciu osoby, zwierz"cia\. tradeskancja bot. trzykrotka. tradyc-ja(yjny z pokolenia na pokolenie zasady post"powania, obyczaje, pogl'dy, obrz"dy, spos[b bycia. =ac. traditio ¯ traditus ¯ tradere ]dor"czy:\. pierw. poddanie si", zdrada; starofranc. tradicion, >redniow. ang. tradycion, ang. tradition, ros. tradiciq. traf(i:(ny(no>: cel, przypadek, zbieg okoliczno>ci, nieprzewidziane, nieoczekiwane zdarzenie. szcz">•cie(liwy, po•trafi:(szcz">ci:. staropol. trafi: ]potrafi:, umie:\, trefi: ]w=osy\, trafunek ]traf\. ¯ niem. treffen.

traf  fart ]szcz">cie, przypadek\. ang. chance, accident ]przy(wypadek\ ˘ accidently ]przypadkowo\, †Old Polish being able, ros. sluhaj-s=uczaj ]przypadek\ ˘ sluhaino-s=uczajno. gr. haptein ]przymocowywa:, zamkn':, chwyci:, spina:, wi'za:\ ˘ =ac. apere ˘ aptus, starofranc., >redniow. ang. apte, ang. apt ]1. odpowiedni, nadaj'cy si", w=a>ciwy, 2. sk=onny, sk=aniaj'cy si" ku `, 3. szybki w pojmowaniu lub zrozumieniu, 4. arch. got[w, przygotowany\, ros. godnyj-godnyj, sposobnyj -sposobnyj, sklonnyj-sk=onnyj, ]m'dry\ ponqtlivyj. ~trafi: ]si"\ czas dok., m[c, zdo=a: ¯ traf ]szansa, przypadek, ros. sluhaj -s=uczaj, ang. chance, accident\. s=owotw. pokr. fart ]szcz">cie mie:\ ¯ ang. fortunate ]szcz">liwy, pomy>lny\; s=owotw. koncepcji fart  traf. 1. osi'gn': cel, ¯ m[c, zdo=a:, 2. znale{: drog" dok'd, doj>: gdzie nie b='dz'c, ¯ m[c, zdo=a:, 3. dosta: si" dok'd, dotrze: gdzie, 4. zjawi: si" w jakim> momencie, przybywaj'c gdzie zasta: co ˘ trafi: na por" deszczow', ¯ przypadek, 5. napotka: kogo, co, natkn': si" na kogo, co, znale{: kogo ]zwykle niespodziewanie\, ¯ przypadek, 6. zdarzy: si" ˘ trafi: si" – zdarzy: si" ˘ przy•trafi: si" – przy•darzy: si", ¯ przypadek. ros. popast;sq-popastsja, ang. to fall ]in, into\, ]w co\ to hit, to strike; to chance ]upon\, to chance to be ]at\; to meet ]with\, to fall in ]with\, to hit ]upon\. na•trafi: – napotka: po•trafi: – m[c, podo=a: przy•trafi: si" – przydarzy: si"

trafika przestarz.

sklep z wyrobami tytoniowymi.

trag-a:(arz prof.

cz=owiek zajmuj'cy si" noszeniem ci"/ar[w, baga/y. =ac. trah-o(ere ]ci'gn•"(':\, staronord. draga ]ci'gn': co> z wysi=kiem\, anglosas. dragan TD, >redniow. ang. draggen, dragen ˘ ang. drag, niem. trägen.

trag-edia(iczny(ik(ikomedia(izm gr. tragodia ]dosł. pie>< kozy\ ¯ tragos ]samiec kozy\ % oide ]pie><\; =ac. tragoedia, starofranc. tragedie >redniow. ang. tragedye ˘ ang. tragedy, ros. tragediq. tragifarsa lit. utw[r dramatyczny. trajektoria krzywizna lotu pocisku. =ac. trajectorius ¯ trajectus ˘ ang. trajectory,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


yy

ros. tpaektoriq.

trajkota: dźwięk.

wydawa: ha=a>liwe d{wi"ki, terkota:, grzechota:, klekota:. m[wi: wiele bez przerwy, papla:. trak maszyna do przecierania k=[d drzewnych na tarcic". ˘ tracz, trociny OA trak-t(cja TC, szlak, droga. at•traction – przy•ci'ganie ˘ tract – ci'g ˘ tract•or – ci'g•nik, trakcja kolejowa – po•ci'g, ˚ci'g. ros. trakt.

traktiernia dawn.

restauracja ni/szego rz"du.

traktat uk=ad. pertraktacje – uk=ady, negocjacje. ˘ trakt ]$\ – >redniow. umowy w sprawie przejazdu, wolnej drogi dla kupc[w. =ac. tractatus ¯ tractare. trak-cja(tor(torzysta ci'g]nik\ trakcja elektryczna – poci'g. at•traction ^ po•ci'g, przy•ci'ganie ˘ traktor ^ ci'gnik. =ac. tractus ¯ trahere ]ci'gn':\, ang. tract-ion(or, ros. tqga, traktor. traktor(zysta ci'gnik, ˚trakt, ci'g. =ac. traho ]ci'gn"\. ˚trakcja. traktowa: obchodzi: si" z kim, post"powa:, odnosi: si", zadawa:. 1. >redniow. ang. treten, ang. treat ]odnosi: si"\, 2. za(do•dawa:, np. traktowa: wino wod' ]dod. wody\. pertraktowa: – negocjowa:.

tralka archit. tra=(owa:(owiec ryba.

rodzaj sieci rybackiej ci'gni"tej za statkiem po dnie morza; =owi: niewodem. ang. trail ]szlak, >lad, trop, wlok'cy si" ogon, smuga\ ˘ w'tpliwy >redniow. ang. trawelle ˘ ang. trawl.

tram 1. belka wi'zania dachowego, bom, 2. kloc, pie<, du/a belka. staropol. tram – belka, k=oda. niem. baum ]drzewo\, >redniow. ang. i ang. beam ]belka\, ros. brevno-brewno, balka-ba=ka. ¢trambowa: baranowa:. ros. trambovat;, ˚Trembowla.

tramp(ki ruch.

1. kroczy: st'pa: energicznie i stanowczo, 2. w"drowa: na nogach. >redniow. ang. trampen, ang. tramp. ros. brodqga, bosqk.

trampolina sport. ital. trampoli, ang. trampolin]e\, niem. sprungbrett, ros. tramplin.

tramwaj(arz

yy ang. tram % way tram – kilka znacze<, zwi'zanych z jazd'. way – droga ros. tramvaj-tramaj. tran spoż. t=uszcz wieloryba lub ryb, zawieraj'cy du/o jodu i witamin.

trans psych.

stan zatracenia si" estazy, zamroczenie >wiadomo>ci. =ac. transire ]umiera:\ ˘ transir ]gin':\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. transe ˘ ang. trance ros. trans, ekstaz. trans~ poprzez, trans•atlantycki(formator(fuzja( (misja(parent(port(literacja(piracja( (skrypcja(fuzja(port(pozycja. =ac. trans.

transakcja handl.

akt kupna-sprzeda/y. =ac. transactio, transactus ¯ transigere ¯ trans % agere, ang. transact(ion, ros. (pro)vedenie (dela), tru-

dy, protokoly.

vodit;/vesti/mestit;.

transliteracja jęz. przeliterowanie wyrazu z innego alfabetu. trans % =ac. litera, ang. transliterate.

†transyt 1. kloaka, ust"p, zbiornik, d[= przeznaczony do gromadzenia odchod[w, 2. odbytnica.

transzeja tranzystor tranzyt(owy =ac. transitus ¯ transire ^ trans ]poprzez\ % ire ]i>:\, >redniow. ang. transite, ang. transit,

proezd,

tranzit. ¢trap ang. pu=apka ˘ pol. 1. t•rap ˘ rap•t]ownie\, tj. nagle, 2. trapi: si" my>lami ]bi: si" nimi\, 3. frap]uj'cy\, TF. wywrze: silne wra/enie, zaciekawi: ¯ uj':, pochwyci:. trap(er(i: ang. pu=apka, potrzask, zasadzka. rap•t – t•rap. s=owotw. pokr. frapowa: si" ]wywiera: silne wra/enie, zaciekawia:\, i frasowa: ]martwi:, wprawia: w zak=opotanie\, TF.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wotnie& droga do podr[/owania\.

trasant ¯ trata. traszka na wp[= wodny p=az ogoniasty z rodziny salamandrowatych.

1. przek=ad, prze=o/enie, zmiana z jednej pozycji lub warunku w drugi, szczeg[lnie wej>cie do nieba z unikni"ciem >mierci, 2. t=umaczenie z j"zyka na j"zyk. =ac. translatus, pokr. transferre, >redniow. ang. translatus ang. translate, ros. pere-

trapez geometr.

trapista trasa szlak komunikacyjny. =ac. tractus ˘ starofranc. tracier ˘ franc. tracer, >redniow. ang. i ang. trace ]pier-

trata weksel trasowany

translacja

ros. proxo'denie,

figura geometryczna, rodzaj czworok'tu w kt[rym dwa boki s' r[wnoleg=e. gr. trapezion ]ma=y st[=, stolik\ ¯ tra ¯ tetra ]cztery\ % peza ]stopa\ =ac. trapezium, franc.-ang. trapeze; trapezoid ¯ gr. trapezoeides ˘ =ac. trapezoid. trapi: ]si"\ ¯ trap ]pu=apka\. trapi: zwierza ]usidla:\, i>: jego tropem; martwi:, n"ka:, gn"bi:. pokr. trop ]>lad\. u(s-trapienie – zmartwienie, roz•tropnie ^ roz•wa/nie trop ^ waga ^ my>l ˘ my>liwy ]traper\.

czyli ci'gniony.

trat-a(owa: 1. depta:, niszczy: pod kopytami ]koni\, 2. zguba. s(u(za•trata, s(u(za•traci:

tratwa pnie drzew u=o/one obok siebie i powi'zane linami metalowymi lub =a<cuchami. `wa, fa]le\ – woda. staropol. tryfta. ]p"dzi: z pr'dem wody\ >redniow. ang. dryft, drift ˘ ang. drift; ]tratwa\ starorord. raptr ]k=oda, bal\, >redniow. ang. rafte, ang. raft, ros. plot-p=ot.

¢traw(i: 1. rob(i:, czyn(i:, 2. zachowywa:, oszcz"dza:. dosł. /re: ˘ /arcie – trawienie, po•/ar – po•trawa, strawiony ogniem, marnotrawstwo, system trawienny. franc. travail(ler ]rob•i:(otnik\, po(prze(o(wy(s•trawi:. traw-a(nik(iasty(ka murawa, drobna ziele< przygruntowa. pokr. ang. straw ]s=oma\. trawi-:(enie(enny prze(trawi:, s(po•trawa, ˚traw ]robi:, czyni:\, ang. to digest, ros. travit;. ~trawi: czas dok. ¯ ¢traw ]kwas\. konsumowa:, po/era: ˘ ]o po/arze\& ogie< trawi. s=owotw. pokr. ci&