Issuu on Google+

S

S – znak kszta=tem podobny jest do Z i C. Ma=a litera S ]s\ podobna jest troszk" do ma=ej C ]c\, zwierciadlane jej odbicie, i C ]c\ czytane czasem jest jako S ]s\ lub K ]k\. Z przej>ciami d{wi"ku S jest problem, gdy/ przechodzi on wielorako& gr.-celt. HS ]ho ^ so\, niem. CZS ˘ pol. SZ, STC ]Cz\KS, ss ˘ sz ¯ st, sk. S lubi wyst"powa: z T ]st\ i przechodzi w[wczas w Sz, np. Lestko ^ Leszek li>:, listownie ˘ liszka i>: ˘ szed=. itti-itti ˘ wël-szo=. w gotyckim alfabecie S jest omal identyczne z F, i jest to przyczyna pomy=ek&

abcdefghijk lnoprstuvwxyz, np. Geschaft ]Geschaft\.

staropol. ca 1455 samborza ssala ]w miejsce ffala\. SC niem. smacke – cmok SH ˚]litera\ H SK ˘ SzCz ang. skull }skal| – szczalbatka staropol. szczerupina – skorupa SSZCZÇ, Í s=aw.-ros. kus – kusza:, ]k's – k'sa: ^ je>:\ s=aw. ¢szub ]g=owa, wierzch\ – czub ros. sarancza saranha – pol. szara<cza ros. sachar – pers. szakar pismo – napisz las ¯ les – leszczyna i wiele innych. w j"zyku staropolskim Sz ^ Í, st'd Wiszniewski ^ Wi>niewski, ry> ^ ¢rysz ˘ Ryszewski, Skaryszew ]ska ^ ziemia\ kres]y\ ]brzeg(i, granica\  czerk ]kres  czerk czyt. wspak, cz ^ >\ ˘ wykre>li: ^ wyczerknut ˘ kre>li:, wi"cej ˚polski j"zyk.

SzCH pieszo – piechota, dusza – duch, szybki – chybki

SSTS niem. schoss – >redniow. ang. schotte ]strza=\ ˘ ang. shot niem. wasser – ang. water ]woda\ niem. wesser – ang. better ]lepszy\ niem. nessel – >redniow. ang. netel niem. fuss – ang. foot ]stopa\ pol. pl'sa: – pl'ta:, wi:, ple>:

SZ =ac. Basilius – pol. Bazyli =ac. nostril – nozdrze

x ang. bison ˘ bizon ang. cosin, cusin – kuzyn ang. nest – s=aw. gniezdo izdist ˘ gwizd(a:>wist(a: jestemjezdem TD Mesopotamia – Mezo` Sigmunt – Zygmunt tatar. kumys – kumuz przemienno>: stosowana przez dawnych pisarzy& Seklucjana, Leopolit", Budnego, Wujka, Bia=obrzeskiego, Bielskiego& “ty jeste> semn'” ]ze mn'\, Czesi& s otcem gjt ]z ojcem i>:\.

S, Sz?Rz =ac. muscululus ]mi"sie<\ ˘ mus ]m"ski, p=ci m"skiej\ – m'/ anglosas. sur, >redniow. ang. sour. sur, niem. sauer – pol. /ur >redniow. ang. yis, yus ]tak\ ˘ pol. ju/, s=aw. ros. u/e; =ac. sic dun. smuds – ?mud{ niem. spise ]stop\ – spi/ niem. sold – /o=d – ros. so=dat, ang. soldier ]/o=nierz\ jez. Trusø – Dru/no Prusaki – Pru/any >redniow. ang. blessen ]b=ogos=awi:\ ˘ b=a/en(nyj ˘ B=a/ej wasser ˘ lit. suras ]kwa>ny\ – Sura/ sur, syr, ser, zur ]kwa•s(>ny\ – /ur tatar. wesa – we/a rz. Su=a – /u=awy Hrubiesz[w – rubie/ Bu/sk – Busk(Bugiem Czech Benesz – Bene/ pheasant – ba/ant, anison – any/ sto/ek – stos, >cisk – ci/ba pobliski – pobli/e mors – ros. mor/, rise – ry/ skowronek – ros. /awronok nazwiska& Ju/ko – Juszko Czyszpak ¯ ]Czy/ % Szpak\$ Grzegosz – Grzegorz }/| Krzysztofczyk – Krzy/tofczyk Lemierz – Lemiesz Mesjasz – nazwisko Mesjarz Snie/ko – Snieszko Zd'ba=a•sz(rz ?migrodzki – Szmi(Ími•grodzki staropol. Boszej – Bo/ej staropol. Goszka – Gorzka staropol. Krzysz – Krzy/ staropol. Kusz – Kurz staropol. Szydovye, Szydy – ?ydzi staropol. Ícieszka – Ície/ka staropol. alyesz – ale/ staropol. ciszba ]ci/ba\ – cisk staropol. iszesm – i/em ]i/ jestem\ staropol. jusz ]jusz trzy lata\ – ju/ staropol. kaszdy, kalsdy – ka/dy staropol. kyedysz, kyedysch – kiedy/ staropol. lemu/  lamus staropol. lyszka – =y/ka staropol. masze – ma/e ¯ maza: staropol. konyecz nosza – no/a

staropol. koszany – sk[rzany ¯ ko/a staropol. posziczony – po/yczony staropol. przebeszal – przybie/a= staropol. ruszy: – r"/y:, U ˘ Å, ´ staropol. szena – /ona staropol. tesch, theszs – te/ staropol. ysz yschby – i/, i/by staropol. wloszy – w=o/y= staropol. zadrszal – zadr/a= staropol. zaraszeny – zara/ony staropol. zasluszyl – zas=u/y= staropol. /alm }nieme P| – psalm /': – s'cz ˘ wy/': – wys'czy: i wiele innych ˚wymiana liter i d{wi"k[w. ST ˘ ÍÇ niewiasta – niewie>ci piast ]opiekun\ – pie>ci: most ]wysoki\ – mo>ci ]panowie\ dostatecznie – do>: kostny – ko>: sterany ]zu/yty\ – >cierka post=aw – po>ciel ST wyst"puje razem, niezmiennie w tej kolejno>ci gdy s=owa wypowiadane s' wspak, np. anglosas. dust ]py=\ ˘ niem. staub. w s=owotw[rstwie j"zyk[w Europy ST ma wielorakie zastosowanie, jedno z najcz"stszych je/eli nie najcz"stsze ]analiza tu wymagana\, g=[wnie z racji litery S; gdy ST wesz=o w sk=ad s=owa sta:, to st'd do wzgl"dnie ogromnej liczby termin[w o r[/norakim zastosowaniu, cz">ciej ni/ ka/da inna zg=oska, ˚sta:. S nieme ˚]litera\ H Przez HS, podejrzewam, w niekt[rych wypadkach S by=o nieme, zw=aszcza gdy na pocz'tku lub na ko<cu wyraz[w, np. `as ]syn tego, odpowiednik pol. `ak\, Pietras – syn Piotra; gdy nieme S – wynikiem& Pietra – dope=niacz Piotra; i tak w wielu innych miejscach& hebr. ˘ gr. Elias – s=aw. Ilja, O˘A˘E˘I gr. Thomas – s=aw. Thoma gr. basilikos – s=aw. Wasilko gr. Thaddaios – ros. Thaddei gr. Komnenos – ros. Komnin gr. palaios – s=aw. paleia gr. oinos – wino O ^ U ^ W gr. halle – franc. salle – ang. hall gr. pappas ˘ papas ˘ =ac. papa ˘ papie/ ]? ^ S\ gr. lochos ]por[d\ – pol. locha =ac. Ducas – s=aw. Duka =ac. bis ˘ staropol. bi, bie ˘ obie, obydwaj, ˚biesagi, oba(j =ac. alias ˘ staropol. alia ]˚k=ocina\ starofranc. glu, glus ]klej\ franc. Paris } pari | hiszp. pumas }puma| goth. reiks=ac. rex ]kr[l\ ˘ rik, pol. `ryk wo=. 1289 bo ¯ bos ]bosy\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. sinochodnik – inochodnik S ginie u nas gdy przed T& czes. strewic – trzewik czes. strizwy – trze{wy czes. strnadl – trznadel Sanders – Anders selekcja ]wyb[r\ – elekcja ]wyb[r\ s – symbol s=o<ca ]gor'ca\, seksu i gada, ziemi i morza. wi"cej ˚nr 005 i 485 Zg=oski.

¢s~ 1. z ` ]np. z rodu\, ze `, od `, po`, >redniow. ang. Spruce ¯ Pruce ]Prussia, Prusy w centr. Niemczech\, s(po•tr'ci:. 2. wzmocnienie, po=o/ony nacisk, akcent& sklei:, sk=ama:, sp=ata:, spodoba: si", sprowadzi:, spr[bowa:, stwierdzi:. ¢~s 1. anglosaska forma liczby mnogiej, 2. patronim w nazwiskach, syn tego/& Graves, Hawkins, Perkins, odpowiadaj'cy pol. `ak(i ]ch=opak ¯ syn ch=opa\. ang. twins ]bli{niaki\. sabot(y drewniak(i ar. sabbot ]sanda=\, franc.-ang. sabot ]zmienione na bot – boot\.

sabota/(ysta franc.-ang. sabotage ]uszkodzenie maszyny sabotami – drewniakami\.

sacharyna sanskr. sarkara ]/wir, cukier\, gr. sakcharon, =ac. saccharon, ang. saccharin, ros. saxar. sad(ownictwo(zi:(za:(zak( zeniak(zonka(za(owi:, osad 1. rz"dy drzew, 2. ich zbiorowisko, ¯ pad, =o/, k=ad, lot, bud. o(si'>:, opa>:, stawi:, skoczy:, kroczy:. osad ma zwi'zek z lotem, opadaniem ˘ osad ^ nalot ^ napad. sad ^ =o/ ˘ sadzi: – =o/y:, wsadzi: – w=o/y:, posadzi:, posadowienie – po=o/y:, po=o/enie, wsad – wk=ad. 1. sad ^ budowa ˘ za(o-sada ^ za(o-budowa:, uzasadnienie ^ podbudowanie, sadyba ^ siedziba, 2. sadowi: – ustanawia: ]osada – stany ˘ stanica\; zasadniczo – g=[wnie, 3. chemiczna zasada odwrotno>ci' – kwas ¯ k % wasser, 4. kust ]g'szcz, ang. bush, shrub\ ˘ †g"st(o(y  cz"st(o(y, KG, s=aw. U ˘ pol. Å, ´, ˘ zsiad=e mleko ]g"ste\, osad, palisada ]cz"stok[=\, sada ^ cz"sto, pal ^ k[=; sadza(wka, obsad-a(ka, osad(a, sadyba, posadzka, sadzonka, rozsada, zasada ]regu=a\, nasadzi: si" ]nasi'>:, nastawi:\, przesada ]przekroczenie, wyolbrzymienie\; przesadzi: r[w ]przeskoczy:, susem\, sad=o. staropol. 1403 zamenil przeciwco karczme y sadovi nivø w døbrowe, 1424 szadu ]sadu\,

1424 yaplka... czso gye rwal w sadu panow Kamblowskich, 1425 pomoriii vlg. sadw, 1428 t' laca y s'd; sad y rwali geg cruszky, 1429 wisznowi sad, 1437 sad pogorszal; saad, 1452 do mego sadu, 1484 w szadzyech rosczye ˘ sad, saad, szad – 1. sad, 2. rodzaj sadzawki czy skrzyni na ryby. staropol. 1484(91 szadek – sadek. =ac. pomarium, franc. verger, anglosas. orceard, ortgeard, >redniow. ang. i ang. orchard, ros. polodovyj, fruktovyj sad-po=odowyj, fruktowyj sad. wo=. 1289 sad=-sad, ob;s≠dat; -obsiedat ]“obsi'>:” – osadzi:, opa>:, okr'/y:\. ros. sad, =ac. sedimentum, got. satian, niem. setzen, anglosas. settan, >redniow. ang. setten, ang. set; za(po(prze(wy•sadzi:, za(na(po(u(prze(przy(o(ob(do( (pod(w(wy(z(roz•sadzi:. staropol. 1450 sadofnig, 1464 sadownig – sadownik, cz=owiek zajmuj'cy si" sadem. staropol. sadowe drzewye ˘ sadowy – rosn'cy w sadzie, w zwi'zku z sadem. sad=o t=uszcz zwierz"cy, od=o/ona warstwa t=uszczu, zwykle pod sk[r'. s=owotw. pokr. osad, sadza:, osadza: ]si"\ ¯ sad % =o ]rodzajnik, woda, i inne znacz.\. staropol. ca 1428 sagimen topyone szadlo, 1438 sadla ]sad=a\, 1475 stare sadlo; sadlo, 1496 szadlo; sadla, 1500 zadla, ca 1500 szadlo; szadlo aruina ˘ szadlo, sadlo – t=uszcz obrastaj'cy wn"trzno>ci zwierz"ce, tak/e przetopiony. =ac. arvina, etiam arvina liquefacta, s=aw.-ros. salo, ang. fat, tallow, suet. staropol. ca 1500 carne pistus paczek vel szadlny kolacz – rodzaj sma/onego ciasta nadziewanego mi"sem.

†sadlnik 1. t=uste ciasto wyrabiane prawdop. na g"sim smalcu, 2. rze{nik, sprzedawca mi"sa. staropol. 1472 sadlnyk thorac, 1500 sadlnyk. =ac. 2. lanis, carnis venditor, starofranc. bochier, bouchier ˘ >redniow. ang. bocher ˘ ang. 2. butcher, ros. 2. mqsnik-mjasnik. †sadowi: lokowa:, stawia: na wyznaczonym miejscu. prawid=owo, bezokolicznik czasu tera{niejszego; wg Ss 1953& osadza:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sad ˘ sadowi: ˘ o` ]czas przesz=y\ % sadzi: ˘ osadzi: ]bezok. czasu przesz=ego\ ˘ osadza: ]bezok. czasu przesz=ego w tera{niejszym..., psuty, wik=any j"zyk polski, J.D.\. staropol. 1465 locare albo sadouicz. staropol. o(u•sadowi: ]bezok. czasu przesz=ego\. †Saduceusz, Saducej cz=onek sekty /ydowskiej czas[w Jezusa, przecz'cej zmartwychwstaniu, istnieniu anio=[w, i odrzucaj'cej cz">ci prawa opartego na ustnej tradycji. staropol. pharysewschow y saduczevschow. hebr. tsadduqim ¯ Zadok ]$\ gr. Saddukaioi ˘ =ac. Sadducaei ˘ ang. Sadducee. sadyba siedziba, siedlisko. ¯ ukr. sadyba. siedziba ¯ sadyba ]`a – liczba mn.\, na•miest•nik – po•sad•nik ]na ^ po\. ˚miasto. sady-sta(zm osobnik znajduj'cy przyjemno>: w zadawaniu cierpie<. wojewoda donacki de Sade 1740– 1814, kt[ry opisa= r[/ne zboczenia. sadz skrzynia z otworami do przechowywania /ywych ryb w wodzie ¯ niem. satz ]narybek\, TD. staropol. 1409 nye pobral Janowi s sadzow rib, 1420 ss szadzv vybral riby, 1470 s sadzow, 1471 s sadzow ryp, 1475 nye vkrathl ryp s szadzem s wody, 1489 albo sadzow ˘ sadz, szadz. †sadza $, naczynie ofiarne z jednym uchem, wg Ss 1953. staropol. 1437 zadza capedo. sadza czysty w"giel pierwiastkowy w postaci proszku, powsta=y w wyniku nieca=kowitego spalania lub termicznego rozk=adu zwi'zk[w organicznych. s=owotw. pokr. szad{ ]osad lodowy\, sadz•a  o•sad. staropol. 1450 szacze ]sadze, w liczbie mnogiej\, 1463 sadze }f|uligo, XV w. sadze fuligo ˘ sadza – produkt spalania osadzaj'cy si" z dymu w postaci czarnego proszku. =ac. fuligo, franc. suie, anglosas. i >redniow. ang. sot ˘ ang. soot ]o bazowym znaczeniu «co osiada»\, ros. sa'a-sa/a. sadza: ¯ siad, sad(owi: ]si"\. staropol. tu szø wøcz starsy

posznayø, przy tem szø k stolu szadzayø , 1462 szadzana locabatur; 1429 vinculavit albo sadzal; thegodla nye myelyby go w yaczthwo szadzacz, 1418 w klod' szadzal, 1419 nye sadzal Katharzyny w klodø, 1437 nye... bicz any w lenczuch sadzacz, anly klodowacz; nye sadzal w klod', 1468 ani w clod' sadzali –


x 1. dawa:, wyznacza: miejsce do siedzenia, 2. ]w j"ctwo\ sadza: – pozbawia: wolno>ci, wi"zi:, 2.a. sadza: w k=od", w le<cuch sadza: – zakuwa: w dyby, w kajdany, 3. wyznacza: kogo> do polubownego rozstrzygni"cia sporu, 4. sadza: prawo – zwo=ywa: posiedzenie s'du o rozstrzygni"cie jakiej> sprawy, 5. sadza: komu> zdrad{ce – nazywa: kogo> zdrajc'. ang. to seat, to place, ros. sa'at;-sa/at, posadit;-posadit, pome]at;-pomieszczat. †sadzawica sadzawka czy te/ ma=y sadz. staropol. 1425 sadzawicze. franc. mare, flaque, anglosas. i >redniow. ang. pol, pokr. holend. poel i niem. pfuhl; ang. pool, small pond, ros. lu'a-=u/a. sadzawka zbiornik wodny w naturalnym lub wykopanym zag="bieniu ziemi, ma=y staw. ˚sadzek. staropol. 1377 videlicet curia et

piscina, que sub curia est albo ¢sadzawke, 1404 parvam piscinam vlg. v schadzawki dictum, 1424 cum piscinulis vlg. szadzawky, 1424 piscinulas albo sadzawky, 1424 na sadzawcze, 1425 sadzawka, 1426 piscarium albo sadzawk" }"#, lecz tak w Ss 1953, mo/e b='d, w miejsce ø, J.D.|, 1427 in vulgari sadzawka dictam, situandi, 1428

]woda\ løky, olsze, sadzawkø... zathopila, 1499 w szadzawcze, ca 1500 piscina szadzawka, rybnyk ˘ sadzawka, schadzawka, szadzawka, ssadzawka –

zbiornik wody w zag="bieniu naturalnym lub wykopanym w ziemi, s=u/'cy do hodowli ryb. =ac. piscina, franc. etang, ang. pond; pool, ros. prud-prud, lu'a-=u/a, omut-omut. †sadz'cy posadzony, rosn'cy. staropol. ca 1500 phitanum szadzacze drzevo. =ac. qui satus est, crescens, ang. growing ]tree\. †sadze ˚sadza ]w liczbie mnogiej\. †sadzek zadzwka na ryby, stawek. staropol. 1417 piscarium vlg. sadzek. =ac. piscina, parvum stagnum, franc. etang, ang. pond, staroros. prud=. †sadzel wrz[d, rana rozj'trzona. ˚ropa ]czyrak, wrz[d, furunku=\. staropol. ca 1500 sadzel vlcus, gr. helkos ]ang. abscess, wound\, =ac. ulcus, ulceris, vulnus, franc. ulcere, ang. abscess, ulcer, wound,

ros.

qzva-jazwa, naryv-naryw.

†sadzi: zasadza:, opiera:. ang. substantiate ]uzasadni:\, ros. dokazyvat;-dokazywat.

†sadzenie ¯ niem. setzen ]k=a>:, po=o/y:; postawi:; posadzi:; sadzi:\, staropol. ca 1500 szadzenye consicio, 1471 schadzienye plantacio – 1. osadzanie ro>lin w ziemi, by ros=y, 2. szczepek, drzewko. =ac. 1. plantas conserendi actus, 2. surculus, arbuscula, ang. 1. plant, set, 2. graft, ros. 1. sa'at;-sa/at ]sadzi:\, 2. privivat; (derev;q).

sadzi: 1. wk=ada: sadzonki ro>lin, drzewka, bulwy, itp., w odpowiednio przygotowan' ziemi", do=ki, tak, /eby przyj"=y si" i ros=y, 2. biec wielkimi krokami, susami, przeskakiwa: ˘ przesadzi: r[w ]przeskoczy:\, przesada, 3. wydobywa: si" gwa=townie ˘ para sadzi z garnka ]pod przykryw'\, woda sadzi z rury ]pod ci>nieniem\. staropol. y sadzil ies, y sadzyly,

ktho sadzi, a sadzcye wynnyce, sadzcye zagrodi, schadzicz bandzie plantabit; rosplodzicz, sczepicz, sadzicz; 1471 plantes bandziesz schadzil ˘ sadzycz, schadzicz –

1. wsadza:, wkopywa: ]ro>liny\ do ziemi, aby ros=y, obsadza: nimi ziemi", zak=ada: ogrody, 2. umie>ci:, posadzi:, 3. osiedli:, osadzi: kogo> na roli, 4. sadzi: w p"to – wi"zi:, kr"powa:, 5. wyznacza: kogo> do rozstrzygni"cia sporu. 6. sadzi: prawo – zwo=ywa: posiedzenie s'du, 7. =/e, zdrad{ce komu> sadzi: – nazywa: kogo> k=amc', zdrajc', 8. o kostkach do gry – k=a>:. staropol. >laz, sadz'cy,

na(ob(od(o(pod(po(prze(przy(u( (w(wy(za(z•sadzi:, ob(od(o(po(prze(w(wy•sadza:. sadzone jaja jaja wybijane ze sko-

rupy nad patelni', k=adzione na t=uszcz w ca=o>ci i sma/one. †sadziec drewniana skrzynia z otworami, zanurzona w wodzie, s=u/'ca do przechowywania /ywych ryb. staropol. 1473 szaczczw. safandu=a ospa=y, powolny. `du=a ¯ ang. dull ]m"tny, nudny, t"py, LL ˘ +\. safjan maroka<ska sk[ra. ¯ miasto Safi, w Maroku ]Marocco\. staropol. safian, szafian ]sakwa po turecku, wg S=ownika S. B. Lindego\,

staropol. sajan – kurtka wojskowa, p=aszcz z lekkiej materii, wg ˚Ss 2011, mo/e z b="dem, niepewne. ros. saf;qn=-safjan. saga ¯ staroskand. sagan du/e naczynie kuchenne, /elazne lub miedziane, rodzaj kot=a ¯ ros. saja tkanina w=oska cienka lekka, wg S. B. Lindego, 1807. sajan obcis=y m"ski kaftan z kwadratowym wyci"ciem przy szyi, z r"kawami bufiastymi cz"sto nacinanymi, zw"/aj'cymi si" od =okci; noszony w Europie do XVII w., g=[wnie przez rycerstwo i dworzan. =ac. sagum ]odzie/ /o=nierska\, ital. saione. sajdak, sahajdak =uk z ci"ciw', ko=czan, taftaj i =ubie. staropol. sajdak – futera= na =uk i strza=y, wg ˚Ss 2011, zdaje mi si", /e na =uk tylko, patrz poni/ej. 1816 r., nad =o/em umieraj'cego Konstantego, xi'/"cia Ostrogskiego †1533 „wisia=y nad =o/em czerwon' zwi'zane przepask' tarcz, bu=at, saydak z =ukiem, i ko=czan z strza=ami...” ˚bu=at. tatar. ˘ ros. sajdak=, sagajdak=-sahajdak.

sak, sak-wa(iewka 1. torba, worek, w[r, 2. sie: na ryby w rodzaju worka. staropol. 1412 albo sakiem, 1424 wlok et szak, 1438 wlokem et szakyem, 1445 saky, 1446 wyencerz et cum

sak... wyenczyerz et sak; sak et wyenczerz, 1449 vlg. sakyem, ca 1455 sak barsa, 1459 szabrodnya vel saag, 1459 sak, saak, 1476 pisces cum barsa albo szakyem, rethe albo wlokyem, 1483 piscari posset tragena albo wlokyem et ssakyem solum pedester albo brodzacz ˘ sak, szak, saag, saak, ssak –

rodzaj sieci na ryby. hebr. saq ]p=[cienny worek na zbo/e\ ˘ gr. sakkos, =ac. saccus, franc. sac, anglosas. sacc, >redniow. ang. sac, sak, ang. sack, lit. ≈akas, tarba OA, ros. sak. sakra-ment(lny dos=. >wi"cona woda ¯ sacrum % mentum ]g"sta woda, zawiesiny; olejek\. w S=owniku Webstera& suma }pieni"dzy| zdeponowana przez obie strony na rzecz rozprawy s'dowej ]zwana tak prawdop. od sk=adania jej w >wi"tym miejscu\, przysi"ga ]w p[{no=ac., ewangelia, tajemnica; u/ywana jako

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x t=um. greckiego mysterion\ ¯ sacrare ]konsekrowa:\ ¯ sacer ]sakralny\. 1. w chrze>cija<stwie, ka/de z pewnych obrz"d[w nakazanych przez Jezusa& chrzest, bierzmowanie, eucharystia, pokuta, wy>wi"cenie do stanu zakonnego, ma=/e<stwa, i ostatnie namaszczenie, s' siedmioma sakramentami uznanymi przez katolickie i prawos=awne ko>cio=y; protestanci uznaj' tylko chrzest i Ostatni' Wieczerz", 2... itd. w Swo 1980& rel. a\ w katolicy{mie rzymskim i prawos=awiu& ustanowiony przez Chrystusa znak zewn"trzny udzielaj'cy =aski sam przez si", b\ w innych wyznaniach chrze>cija<skich ]protestantyzm\& znak przynale/no>ci do Ko>cio=a i pami'tka Ostatniej Wieczerzy. =ac. sacramentum, starofranc. sacrement, >redniow. ang. sacra-

ment, ros.

tainstvo, prihastie.

saksofon(ista d"ty instrument muzyczny ¯ franc. sakwa worek, torba ˚sak hebr. sak ]saq\, gr. sakkos, =ac. saccus, franc. sac, anglosas. sacc, >redniow. ang. sak, sac, ang. sack, ros. sak. sala obszerne pomieszczenie dla t=umu ludzi, do zebra<, zabaw, zaj":, nauki, itp. ¯ franc. salamandra jaszczur. =ac. salamandra ¯ gr. salami kie=basa z mi"sa o>lego ¯ ital. salaterka g="bsze naczynie sto=owe do podawania sa=at, jarzyn, owoc[w ¯ franc. saladier ¯ salad~ – salat, TD ]sa=ata\. salceson gat. w"dliny ital. salsiccione ¯ =ac. salsicia. saldo balans, r[/nica pomi"dzy przychodem a rozchodem. ¯ ital. saletr-a(zak KNO3, tradycyjna nazwa handlowa niekt[rych azotan[w maj'cych znaczenie techniczne. azotan amonowy – syntetyczny naw[z, azotan sodu – wyst"puj'cy w Chile jako minera= nitratyn, lub produkowany syntetycznie; naw[z sztuczny, azotan wapnia – syntetyczny naw[z azotowy. sal` ^ s[l, A–Ø, salt; ¯ >redniow. =ac. sal petrae ]s[l skalna\. staropol. 1499 salethrnyk – saletrnik, cz=owiek trudni'cy si" wyrobem saletry. staropol. XV w. sanletra – zapewne azotan potasu, saletra, =ac. sal ]s[l, ang. salt\ % petra ]ska=a\ ˘ >redniow. =ac. sal petrae ]s[l skalna\

˘ starofranc. i >redniow. ang. salpetre ˘ ang. saltpetre, saltpeter ]1. potassium nitrate, 2. sodium nitrate\. salina kopalnia soli, por. solina ¢saljan got., obce, sprzeda:, sens& spowodowa: wzi"cie, oferowa:. anglosas. sellan ˘ >redniow. ang. sellen ˘ ang. sell. †salmiak chlorek amonu, NH4Cl. staropol. 1472 salmyak sal armoniacum. ang. sal ammoniac tinning block. salon(owy obszerny pok[j do przyjmowania go>ci, do rozrywki ¯ franc. salowa kobieta sprz'taj'ca sale szpitalne i obs=uguj'ca chorych ¯ sala. salsa rodzaj ostrego sosu. staropol. XV w. s'lsa, ca 1500 schalsch' salsa, ca 1500 szalszy circa mensam, ca 1500 szalszø sz ryego ]pro thego\ ¢dzyela, 1472 schalsa almurias, 1444 vlg. wloczyaga albo szalsza ˘ schalscha, szalsza, schalsa – 1. rodzaj ostrego sosu, przyprawy do mi"sa, 2. polewka rybna, 3. bot. sa=ata, Lactuca sativa L. †salserka, salsyrka naczynie na sos, na s[l, solniczka. staropol. 1495 salsirka salina, 1500 2 salsyrky, ca 1500 salinum szolnycza albo szalszerk'. =ac. vas iuri, sali asservando destinatum, franc. saliere ]naczynie na s[l\, >redniow. ang. salt, saler ˘ ang. saltcellar, ros. solonka-so=onka. salto skok akrobatyczny. staropol. salt ]skok\. ital. salto mortale ]skok >miertelny\. †saltra urojony, ma=y w'/ bez jadu, tak mi=uj'cy cz=owieka, /e gdy znajdzie go >pi'cego na puszczy – budzi go skocz'c na twarz, by inny z=y w'/ jadowity go nie uk'si=. staropol. yest yeden vasz maly

przez yadu, ktoremv dzyeya saltra, a ten czlovyeka barzo mylvy', ... tegodya kyedy naydzye czlovyeka spy'cz na pusczy, nathychmyast skoczy na yego oblycze, aby y zbudzyl sze snv, by yego, yny zly v'z yadovyty nye vk'szyl. salut(owa: ¯ =ac. salus, salutare ]/yczy: zdrowia\ ˘ >redniow. ang. saluten ˘ ang. salute; =ac. saluto ]witam, pozdrawiam\, ros.

privetstvie.

salwa na komend" jednoczesny wystrza= z wielu strzelb lub armat.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ital. salva ¯ =ac. salve ]witaj\.

salwowa: si" =ac. salva-re(tio ]zbawia:\. sa=at-a(ka ¯ =ac. salata ˘ starofranc. salade ˘ >redniow. ang. salat, salad, ang. salad; ital. insalata. 1. sam w pojedynk", osobi>cie, o w=asnych si=ach. staropol. sam, 1391 ani go sam zabil, 1397 samotrecz tako s dobrimi jaco sam, 1398 taco dobrich jaco sami, 1402 y sam mal gechacz, a tego ne uczinil, 1417 ysze Wawrzynecz szedl

se dwema panyczoma y szam trzeczy w Przeszprawow sapust, 1419 ysz gey gwalthem Margorzatha ne wygnala samowthora yako sama a trzeczim podleysim; ti ies sam crol moy; ne yemeg boga ginnego gedno mne, tworcza samego ˘ sam, szam, scham –

1. on sam, on, 2. m[g=by kto inny, mniejszej rangi, w zast"pstwie, ale nie – on sam, nie kto inny } ˘ sam prezydent wr"czy= mi nagrod"; skr[t »samo» ˘ w samo po=udnie, tj. najwy/sze, zenit, w sam raz – jak na miar", dok=adnie, J.D.| 3. wyraz wyr[/niaj'cy osob", 4. wyraz wskazuj'cy czyje> pojedy<cze wyst"powanie, sam jeden, tylko jeden, tylko ten, 5. wyraz podkre>laj'cy, /e co> dzieje si" samoistnie, naturaln' kolej' rzeczy, bez dodatkowej ingerencji ˘ szamy szwony szwonyli; albo samo vmarlo. ang. all by oneself. 2. †sam tu, w t" stron" ]zw=aszcza ku m[wi'cemu\. tak w Ss 1953 wi"c i ja, ale sam nie jestem pewien czy aby tam w=a>ciwie, bo zakrawa /e nie& staropol. 1416 przistamp sam, zabith bandz, XV w. powecz yemu

Tyburczy, aby sam przybeszal Woczech, w Ss 1953 kolumna

cytat[w. gr. autos ]sam\, ros. sam, got. sama, staronord. samr, sami ˘ >redniow. ang. i ang. same ]the same – ten sam\. w j. pol. wszystkie formy u/ywane z rodzajnikami& ja sam]r\, ona sama, one same, my sami.... wo=. 1289 sam=-sam ]sam\, liczne z=o/enia& samo•chwa=(b[jca(lub(iec( (zwaniec(ltnik(war(pas(uk( (pomoc(rodek(rz'd(tnik(wola. por. samo~ ˘ auto(samo•czynnie, po•wszech•ny – uni•wersal•ny ˘ po ^ uni ^ uno ]1\ ^ sam ]jeden\.


x †samborza, szamburza, szymborza, zamborza wie/a obronna nad bram' wjazdow'. staropol. 1388 samborza, ca 1455 zamborza ssala ]pro ffala\, ca 1500 propugnaculum albo szam-

borz'... item alia mensa super szamborza; schamburzaa, ca 1500 schymborza, †samczek istota p=ci m"skiej, m"/czyzna. ˚samiec. staropol. kaszdi samczek, ca 1450 samczek masculum. ang. male, ros. samec-samiec. †samcz" ch=opiec. staropol. bo wselkye samcze

n'pyeruey ¢othwarayacze sywoth vel albo ¢pyrworodnye, sanctum domino vovabitur. =ac. puer, franc. le gar∂on, galopin, gamin, polisson, >redniow. ang. boie ˘ ang. boy, lad, youth, ros. mal;hik-malczik,

mal;hiwka-malcziszka. †sameka pu=apka na myszy. staropol. ca 1420 sameka muscipula. Ss 1953& zapewne nale/y poprawi: na samo=[wka.

sami-ec(ca(czka ¯ sam ]jed•en(ynak; najwi"kszy\ % iec ]rodzaj m"ski\. staropol. samcza y samyczø ]mas-

culum et feminam\ stworzyl ge; ktos bi spal z samczem ]cum masculo\ sløczenim zenskim, oba... smyerczø zemrzeta ]kto by spa= z samcem z='czony /e<skim, oba... >mierci' zemr'\. 1. istota p=ci m"skiej& 1.a. cz=owiek, 1.b. zwierz", 1.c. ro>lina. starofranc male, masle, >redniow. ang. i ang. male, ros. samecsamiec, mu'hina-mu/czina. staropol. samycza, samicza, szamicza – 1. istota p=ci /e<skiej& 1.a. cz=owiek, 1.b. zwierz", 1.c. ro>lina, 2. g=[wne koryto rzeki, =o/ysko. 1. starofranc. i >redniow. ang. femelle ˘ ang. female, ros. samka-samka, 'en]ina-/enszczina. 2. river-bed, ros. ruslo-rus=o.

samo~ 1. naj~ w z=o/eniach, jako przedrostek; samolot ]najszybszy\ ¯ lot – szybko; samoch[d, samostrza=, w samo po=udnie, samowar, 2. si", siebie, w=asno` ˘ samo-s'd(zwaniec(lub(krytyka( (pas(chwa=(wola(uk(rz'd(b[jca( (czynny(graj(gwa=t(obrona(palny( (rodek(siew(zachowawczy(rzutnie. staropol. samo –

1. sam ]osobi>cie\ ˘ samo` – w tyle os[b, w='czaj'c osobisty udzia= tej/e, tj. osoby o kt[rej mowa& samowt[ry – ten/e z jednym, samotrzeci – ten/e z dwoma, samoczwarty – ten/e z trzema, samopi'ty – ten/e z czterema, samosz[sty – ten/e z pi"cioma, samosi[dmy – ten/e z sze>cioma, ...itd., nie ma samojedenasty. {le w Ss 1953, np. samotrzeci& «sam z dwoma innymi, w trzy osoby» – termin «sam» k=[ci si", czyt. wyklucza, «inne osoby», jak jedno, to nie drugie – jak «z innymi» to nie «sam»; koncepcji «p[=» ˘ p[=tora ]1,5, tor ^ 2 ˘ wt[r, w p[= do drugiej& godz. 1&30, godz. 2 bez po=owy\, p[=trzecia ]2,5\, p[=czwarta ]3,5\ – liczby, jednostki czasu, niepe=ne o po=[wk", tak i tu& mniej o jeden. 2. tu, w t" stron" ]zw=aszcza ku m[wi'cemu\, gr. autos ]sam\, auto ^ machina ^ samo ˘ auto•matycznie ^ machi•nalnie, auto ^ ros. maszina pokr. pol. samo•ch[d, samo•lot ˚statki powietrzne. †samoci'g rodzaj sanek. staropol. 1437 szamoczang. †samoczwarty w czterech, osobi>cie z trzema innymi, 1 % 3. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1393, 1412 szamoczwart, 1404 samoczwart, 1411 samoczwarta prziszla i

wirzucala Machnø z yey domu, 1425 samoczwarth, 1471 sszamoczwarth. †samoczyn odzie/ z samodzia=u.

dzia= ^ czyn ˘ samo•dzia=aj'cy(czynny. staropol. XV w. samoczin. samodzia= tkanina we=niana lub lniana domowej roboty, tkana na r"cznym warsztacie. staropol. 1422 ¢szamodrzali, ang. homespun, ros. domotkannyj. †samodziesi't w 10-ciu, osobi>cie z dziewi"cioma innymi, 1 % 9. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1417 samodzessanth, 1436 samodzeszanth, 1450 samodziessanth, 1462 samdzyesyanth, 1464 samodzesanth. †samodziewi't w 9-ciu, osobi>cie z o>mioma innymi, 1 % 8. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1403 zamodzewøth, 1423 ssamodzewanth, 1432 szamodzewath. samog=oska «g=oska d{wi"czna, otwarta, mog'ca tworzy: sylab" »

wg mSjp 1969. d{wi"ki& A, E, I, O, U, u=atwiaj'ce wymow" wyraz[w i zrozumienie ich. dopisanie jednej linijki wi"cej, wyliczenie ich uczyni=oby rzecz jasn', lecz autorzy mSpj 1969 nie zdobyli si" na to; utrudnianie zrozumienia cech' Nauki polskiej. istniej' s=owa zawieraj'ce nie mniej ni/ trzy sp[=g=oski& wzbr – wzbr•ania:(oniony ¯ bro< wzdr – wzdryga: si" ¯ drga: ¯ dryg wzgl – wzgl"dny, wzgl'd ¯ gl'd wzr – wzrok, pokr. {renica, gl'd, wzrost ¯ rost ˘ rosn': wzr – wzruszenie ˘ wzruszu: wskrz – wskrzesi: wskr – wskro> ]przestrza=\ wstr – wstr"t wtr – wtr'ci: wsp – wspi': si" ¯ pi': si" drgn – drgn': ¯ drga:; dr/e: dzwr – podzwrotnikowej strefy {d{b= – {d{b=o ¯ b=onie ]='ka\ mst – zemsta <stw – pa<stwo, poga<stwo, prze kle<stwo, male<stwo, narze cze<stwo, spo=ecze<stwo, panie<stwo, i inne `<stwa stw – stworzy•:(ciel, plugastwo ctw – niewolnictwo, i inne smr – smr[d ¯ r[d ]wydzielina\ pstr – pstryk, odg=os, d{wi"k ˘ pstrz – capstrzyk, sygna= b"bnem rst – garstka, nadgarstek, gar>: skr – skraj]no>:\ ¯ kraj ¯ raj skroba:, iskra, skr[t ¯ kr[cej, kr[tko skrz – skrz"tnie ¯ skrzat ]drobiazg, krzta ˘ krztusi: si", ˚krzt\ skrzat str – strach ¯ str ]wi"kszy\ % ach ]/achni"cie si"\, strop, orkiesrta, stru>, stryj, Stryk[w, pstry, i inne ]str ^ wi"kszy\ strz – strz"p, jastrz'b krzt – krztusi: si", dusi: ¯ krzta kszt – kszta=ci: ¯ kszta=t, forma ¯ niem. kunst ]sztuka\ k=wsz – rzek=wszy ¯ rzec, wym[wi: zdr – zdrowie zdrz – mizdrzy: si" ¯ umizg zgr – zgraja, sfora ¯ zgranie si", zespolenie dla celu, dostrojenie do innych, zgrabny, bazgra: zgrz – zgrzebnie ]ubrany\ drzw – drzwi ¯ otw[r, ]na\ dw[r trw – trwoga ˘ trwo/y: ]si"\ trwa: ¯ twardo trwoni: ]np. pieni'dze\ drw – drwa, drwal ¯ derewo drwi: ¯ drwina, kpina krw – krwawi: ¯ krew ¯ k % rew brd – brda: ¯ brednia brw – brwi ¯ ang. brow ]brew\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x grd – grdyka ¯ ang. guard krt – krta< ¯ grdyka, KG krn – krn'brny ¯ ang. curb % br brn – brn': ¯ br[d, p=ycizna mg= – mg=a mkn – mkn': ¯ myk, mig, KG =kn – po=kn': ¯ =yk, haust tkn – tkn': ¯ tyka: ¯ ]do\tyk tkl – tkliwie schn – schn': trzn – trznadel =zn – pe=zn': ]sun': si", wolno\, pokr. =za, p=ozy ¯ ang. lazy ]leniw•y(ie ¯ len ^ ziemia\ OA, mo/e i od p=asko; kie=zno ˘ kie=za: zgn – zgnie>: ¯ gnie>: ¯ nie>: zgni: ¯ gni: stn – chrzestny ¯ chrzest chrzc – chrzciny ¯ chrzest mzd – mzda wzd – wzd': ¯ d': bzd – ]wy\bzdyczy: si", ]wy\pi': – bzdzi:, pierdzie: ]nielit.\ bzdura ¯ dura]k\, g=upstwo brzd – brzd'ka: ¯ brzd'c ¯ brz"k grzm – grzmoci:, grzmi ¯ grom]ko\ g=o>no ¯ g=os, pokr. ˘ brzm – brzmi, d{wi"czy ¯ brz"k grzb – grzbiet, pokr. garb trzp – trzpiot szczk – szczka: ¯ czkawka ¯ kawka szczw – szczwany ]przebieg=y\ pszcz – pszczo=a rszcz – barszcz szk= – szk=o, szkliwo ¯ ros. stek=o ¯ got. stikls ]puchar, kielich\ skw – brzoskwinia sk= – sk=on ¯ k ]do\ % =ono, sk=ad rsk – parska: zbr – zbrodnia]rz\ ¯ rodnia zbroczy: ]krwi'\ zmr – zmrok ¯ mrok ¯ rok ]pora\ od` – odstawi:, odst'pi:, odwr[ci:, i inne `od pod` – podstawa, i inne pod` l>n – l>ni: wyra{nie z j"zyk[w obcych& nstr – konstrukcja ¯ com % struere str – astronomia ¯ gr. astron strudel ¯ niem. strudel ]wir\, strucla ¯ niem. strutzel, ltr – filtr ¯ ang., franc. ¯ filtrum skw – skwer ¯ >redniow. ang. squ are ¯ starofranc. esquarre ngw – sangwinik ¯ =ac. sanguis i inne, pogl'd, bo jest to zaledwie cz'stka – to co mi przysz=o na my>l, tj. bez wi"kszego wysi=ku, zainteresowania zagadnieniem, aspektem. z ¯ niem. zeit ]czas\, st'd zs u/ywane do tworzenia czasownik[w, szczeg. do czasu przesz=ego& koniec ˘ sko<czony, tworzy: ˘ stworzony, robi: ˘ zrobiony, broczy: ˘ zbroczony. podobnie d{wi"k w, i cz=ony od` i pod` te/ mia=y swoje funkcje gdy w

postaci przedrostk[w. tak/e, d{wi"ki& r, rz cz">ciej u/ywane. Lachy ]mieszka<cy Korony Polskiej, okolic Krakowa, Polski P=d., Íl'ska\, Czesi, i Chorwaci ]zamieszkuj'cy niegdy> Karpaty Wschodnie\ maj' sk=onno>ci do opuszczania samog=osek, “>ci'gania” s=[w, wskazuje por[wnanie, jak franc. Garamond ]Claude Garamond, 16-wieczny drukarz\ ˘ garmond ]nazwa czcionki drukarskiej\, niem. geleit ]list /elazny\ ˘ glejt, ros. cze=owiek ]dos=. ku g[rze czo=o ¯ cze=o % wie % k\ ˘ cz=owiek, ko=o: ˘ k=u:, got. stikls ˘ ros. stek=o ˘ szk=o. ˚polski j"zyk pod nr 700. =ac. vocalis ]litera\ ]d{wi"czna litera\ ˘ starofranc. vouele ˘ >redniow. ang. vowelle ˘ ang. vowel, ros. glasnaq bukva-g=asnaja bukwa. †samojed{ ludo/erc-a(y. staropol. szamoyecz, ca 1500 szamoyedz anthro}po|phagi, szamoyedz lentrigones. hiszp. Caribal ]mieszkaniec Karaib[w, Wysp Karaibskich; termin u/yty przez Kolumba\, zmieniony pod wp=ywem =ac. canis ]pies\ ˘ hiszp. canibal ]zwierz"\, ang. cannibal, ros. l[doedljudojed }†ludojed|, kannibal. †samo=[wka pu=apka na zwierz"ta. ˚sobie=[wka, s=op, st"pica. staropol. 1500 szamolowka. >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka. †samomar=y zmar=y z przyczyn naturalnych, nie zabity, sam umar=. staropol. Tuk marchi samomarley.

=ac. liber Psalmorum, ang. Psalms ]book of the Bible in Old Testament\, ros. psalom-psa=om. †samosi[dmo w siedem os[b. staropol. szamoszyodmo. †samosi[dm]y\ w siedmiu, osobi>cie z 6-ma innymi ^ 1 % 6. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1405 ssamossothni, 1410 samosodm, samosothm, 1424 samoszedm; szamoszyod-

†samo[sm]y\, sam[sm]y\

strza=u z/eg=, spali= ¯ /ec\. franc. abralete, ang. crossbow, ros. samostr≠l=-samostre=. †samostrzelnik rzemie>lnik wyrabiaj'cy =uki albo kusze. staropol. 1433 samostrzelnika s Gnyezna, 1465 szamostrzelnykovi, 1473 do szamostrelnika, ca 1500 szamostrzelnyk ballistarius. staropol. samostrzelnykowe zastøpi ˘ samostrzelnikowy – sk=adaj'cy si" z samostrzelnik[w. †samosz[sty w sze>ciu, osobi>cie z pi"cioma innymi, 1 % 5. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1396, 1400, 1405, 1419 samoszost, 1435 samoschosta, 1493 samoschoszth gawlthem. samotrzeci w trzech, osobi>cie z dwoma innymi, 1 % 2; {le w Ss 1953, ˚samo`. 1816, z pie>ni o Zawiszy Czarnym †1420& „Wtem zni/a drzewce, bod{cem konia zwiera, i samotrzeci na t=umy naciera.” ˚samowt[r. †samotrzecinacie w 13-tu, osobi>cie

w o>miu, osobi>cie z siedmioma innymi, 1 % 7. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1402 szamooszm, 1420 yali gy szamooszmi, 1425 samoosm, 1436 samoosma odbicz, 1446, 1478 szamooszma, 1480 szamoosm. †samopi't]y\ w pi"ciu, osobi>cie z czterema innymi, 1 % 4. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1405 szamopanth, 1406 szamopøta, 1408 ¢szamopyth, 1411 samopøt, 1415 szamopanth, 1426 samopamtha silø, 1432 zamopøtha, 1446 zamop'd, samopi"t, 1447 szamopy'nth, 1448 szamopyath. †samorzeczny Ksi"gi samorzecznych chwa= – Ksi"ga psalm[w. staropol. poczynayø szye kszy"gy

glosznych chwal albo samorzecznych proroka Dawyda krolya.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

my, szamoszyodmymy, sz'moszodm albo samotrzecz, szamoszyodm', samoszyodma szwyadkow, szamoszyodmo przyszagwszy, ssamoschyodm. †samostojno>: zesp[= istotnych

cech, to, co w podmiocie istotne, niezmienne, esencja. staropol. 1426 samostoynoscz substancia, ang. substance, essence, ros. su]nost;-suszcznost. †samostrza= kusza, >redniowieczna bro< sk=adaj'ca si" z =uku usadowionego na drewnianej kolbie w kt[rej wy/=obiony jest rowek na strza=" lub kamie<; napi"ta ci"ciwa zwalniana j"zykiem spustowym. ˚kusza. staropol. 1392 eze Michal poziczil Sandcowy samostrzala, 1399 witch ]w tich\ zamostralech, 1399 o ssamostrzal, 1406 samostrzalem, 1421 skopyamy a s szamostrzaly, 1423 samostrzal, 1469 szamostrzalu, 1471 schamostral,

ne slamal mecza ani samostrala ssegl ]nie z=ama= miecza ani samo-


x z 12-ma innymi. ˚samotrze:na:cie. staropol. 1401 ¢samotrzecinacze.

†samotrze:, samotrzeci w trzech, osobi>cie z dwoma innymi. staropol. 1400 szamotrzecz, 1400, 1409, 1415, 1425 samotrzecz, 1434 szamotrzecza 1441 samotrzecza s pompczniky. †samotrze:na:cie w 13-tu, osobi>cie z 12-ma innymi ^ 1 % 12. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1407 samotrzecznaczcze, samotrzecznaczczye. samowar przyrz'd metalowy z grzejnikiem na w"giel drzewny, s=u/'cy do gotowania herbaty. ¯ ros. ˚samo % war. ¢samow=ast swoboda. staroros. samov=ast;-samow=ast. †samowt[r we dw[ch, osobi>cie z drugim, 1 % 1. {le w Ss 1953, ˚samo`. †samowt[rna:cie w 12-tu, osobi>cie z 11-ma innymi, 1 % 11. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1446 szamowtornaczcze. †samowt[r]y\ we dw[ch, osobi>cie wraz z drug' osob', 1 % 1. {le w Ss 1953, ˚samo`. staropol. 1399 samoftor, 1400, 1406 samowtor, 1418 samowthor, 1419 nye wygnala samowthora, 1427 samowtora silø, 1434 szamowthoru, 1458 samoftorv, 1474 schamowthor.

samozwaniec ¯ samo % zwaniec ¯ zew ]powo=anie\ ¯ zw ¯ zwuk ]d{wi"k, g=os\. †sampierz, s'pierz s'siad. †Sampson Samson, posta: biblijna. †sampierz s'pierz. †samsiad s'siad. samura samica dzika, locha. ros. samur=-samur ]wieprz\. samuraj nale/'cy do dru/yny, rycerz, wasal ¯ jap. †samzielon bot. Pirola rotundifolia L. staropol. 1465 samzyelon pirula, 1472 samzelon senga. sanacja uzdrowienie stosunk[w w jakiej> instytucji. =ac. sanatio ]uzdrowienie\. sanatorium zak=ad leczniczy, wypoczynkowy. =ac. sanatorius ]daj'cy zdrowie, uzdrawiaj'cy\ ¯ sanare ]uzdrawia:\. sandacz Lucioperca sandra, gat. ryby z rodziny okoniowatych; szara w niebieskie pr"gi. staropol. 1471 s'nd'cz barbulus. niem. sander. †sanda= drewno drzewa sanda=owego. staropol. 1472 sandal sandali}s|. arab. ∂andal,

>redniow. =ac. sandalum ˘ starofranc. sandal, >redniow. ang. sandells, ang. sandalwood. sanda= rodzaj trepa. ¯ sand ]piasek\. gr. sandalion, =ac. sandalium, >redniow. ang. sandalie, ang. sandal. †sandares minera=, odmiana kwarcu. staropol. 1472 sandares sandaresum. ¢sandjan got. wysy=a:, sens& spowodowa: ch[d, niem. senden, anglosas. sendan, >redniow. ang. senden, ang. send. sangwinik cz=owiek o gwa=townym, porywczym usposobieniu, krewki ¯ =ac. sanguineus ¯ sanguis ]krew\, ang. sanguine.

san-ie(ki, sanna, saneczka-rz(rstwo 1. pojazd na p=ozach, zaprz"gany w konie, psy, renifery, przeznaczony do je/d/enia po >niegu, sanki, 2. techn. element d=utowniczy strugarki pionowej, przesuwaj'cy si" wzd=u/ jej =o/a. sn – >nieg ¯ ang. snow ¯ anglosas. snaw; isl. fenna ]pokrywa: >niegiem\, FS. staropol. 1393 sany, 1402 sani, 1461 szanye, 1487 sanye. >redniow. holend. sleedse ˘ ang. sledge, sleigh, niem. schlitten, wo=. 1289 na sani-na sani ]na sanie\, na san≠x=-na saniech ]na saniach\, ...na sanex= ouvezo-

wa, 1277. ros. sani-sani, sanki-sanki. †sanik bot. /akiel zwyczajny, Sanicula Europaea L. staropol. 1475 sanik, CK.

sanitar-iusz(ny(ka =ac. sanitas, franc. sanitaire, ang. sanitar-y(ium. sankcj-a(onowa: =ac. sanction ¯ sanctus, franc.-ang. sanction, ros. sankcq,

utver'denie.

sanktuarium miejsce >wi"te o przeznaczeniu kultowym. ¯ =ac.

†sanlert zapewne azotan potasu, saletra, KNO3. staropol. XV w. sanlerth. ang. potassium nitrate. sapa: ci"/ko oddycha:. odsapn': – odetchn':. pokr. ang. gasp ]=apa: powietrze z trudno>ci'\ ¯ >redniow. ang. gaspen, gayspen, ¯ staronord. geispa. ros. tq'ëloe dyxanie. staropol. XV w. sterto sapacz vel

chrapaczsapayancz; spirans schapayancz, dichay'ncz – 1. ci"/ko, g=o>no oddycha:,

2. dysze: z gniewem, rzuca: pogr[/ki.

saper(ka

starofranc. sappe, ang. sap ]kineta, w'ski r[w w kierunku wroga\. †sapory pachn'ce przyprawy do potraw. ¢Saracen wg S=ownika Webstera& 1. pierw. cz=onek dowolnego szczepu koczowniczego Syrii lub rejonu w jej pobli/u, 2. p[{niej Arab, 3. ka/dy muzu=manin, szczeg[lnie przeciwnik >redniowiecznych krzy/owc[w, XII–XIII wieku. nowogr. Sarakenos ˘ p[{no=ac. Saracenus ˘ starofranc. Sarazin, >redniow. ang. Sarasene ˘ ang. Saracen, ros. sracin-sracin. sarafan szlafrok, d=uga suknia kobieca. pers. sarapan, PF. saraj, seraj pa=ac su=tana. ˘ Sarajewo, Bakczysaraj. pers. saraj ˘ tur. szaraj ros. seral;-seral. saraj, saraec= ]szopa\. †sarbat marynarz, cz=onek za=ogi okr"tu. sardynka Sardina pilchardus, gat. ryby z rodziny >ledziowatych; przerabiana na konserw" w oliwie. gr. sardene, =ac. sardian, franc.-ang. sardine, ros. sardinka. †sardzony zepsute «studzienny». staropol. 1457 sardzony robak – paso/yt g=owy kt[ry mia= powodowa: migren". †saremski, seremski zwi'zany ze Sremem ¯ Srem, w Jugos=awii. beczka o pojemno>ci u/ywanej w Sremie. w Ss1953& beczka o wielko>ci... itd. staropol. 1490 kuffa saremska, 1493 kuffa sereniska ]seremska\. sarka-:(zm utyskiwa:, narzeka:. zjadliwy, z=o>liwy, ironiczny, szyderczy, przycina:. gr. sarx, sarkos ]kiszki\, gr. sarkazein, gr. sarkasmos, franc. sarcasme, ang. sarcasm. staropol. ca 1500 sarkacz – powoli i g=o>no pi:, siorba:. =ac. sorbere. sarkofag ozdobna trumna z kamienia, br'zu, cz"sto pokryta malowid=ami lub p=askorze{bami. gr. sarx, sarkos ]jelita, wn"trzno>ci\ % phagein ]je>:\ ˘ sarkophagos ˘ =ac.-ang. sarcophagus, ros. sarkofag. sarn-a(iak Capreolus capreolus, gat. ssaka z rodziny jeleniowatych. staropol. 1414 szarn', 1422 szarni, 1424 szarn, 1429 szarny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1436 sarny, sarni po gorach, 1464 sarni, 1471, scharna capera; per capreas scharny, ca 1500 sz'rn'. franc. le chevreuil, niem. reh, rehbock, ang. doe ]p=owa sarna, kozio=ek\, roe-deer, roe-buck, ros. iz[br;-izjubr }†izubr|. ˚/ubr. staropol. ca 1500 szarn capricornus ˘ sarn – samiec sarny. staropol. 1435 ¢syrnye, 1497 szyarnych ˘ siarni – z sarnami zwi'zany. †sarnapa /yrafa. †sarnki bot., w liczbie mnogiej; Serratila tinctoria L. staropol. ¢sornky auricula gliris, ¢syrnky auricura gliris, 1472 szarnky gundula. sasanka ro>lina wiosenna. staropol. 1. 1460 szeszenky filanium, ca 1465 zezenki ffilagium – sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. 2. 1472 byale sesenki lilium montanum – bia=e sesenki, zawilec wielokwiatowy, Anemone silvestris L. szaszetka ma=a torebka z przegr[dkami ]$\. †satan szatan, diabe=, czort, Lucyfer. uosobienie wszelkiego z=a, przeciwie<stwo dobroci. Lucyfer zapala= >wiat=o Bogu, zapewne wieczorem, o zachodzie s=o<ca, by B[g m[g= lepiej widzie:, anio= kt[ry zbuntowa= si" mu w ko<cu. czynnik do wyja>niania wszekich czyn[w o negatywnym wyd{wi"ku, /e to za podszeptem szatana. hebr. satan ]wr[g\, ang. Satan, Devil ˘ satanic, ros. satana-satana, d;qvol-diawo= ˘ sataninskij-sataninskij, d;qvol;skij-diawolskij.

satelita(rny satrapa ¯ staropers. szathrapavan ]chroni'cy l'd\. namiestnik prowincji maj'cy nieograniczon' w=adz". gr.-=ac. satrapes, >redniow. ang. i ang. satrap. saturator aparat do nasycania cieczy gazem. =ac. saturatio ˘ saturator, ang. saturator, ros. nasy]at;nasyszczat ]nasyca:\. satyna at=as, g=adki jedwab lub bawe=na, o splocie at=asowym, maj'cy lekko b=yszcz'c' powierzchni". starofranc., >redniow. ang. i ang. satin, ros. atlas. satyr w greckiej mitologii, bo/ek las[w, zwykle maj'cy o>le, kr[tkie uszy, torso cz=owieka, i nogi kozy. “mit[w greckich” c.d., urojenie, >wiadectwo czas[w powszechnej niewiedzy.

gr. satyros, =ac. satyrus, franc. satyre, ang. satyr, ˚faun. satyr(a(yk literacki utw[r uszczypliwy, dosadny, pierw. danie z r[/nych owoc[w. ¯ satur ]do syta\, =ac. satira, satura. satysfakcja uczucie przyjemno>ci, zadowolenia. =ac. satisfactio ]zadowolenie\, starofranc. satisfaction ˘ >redniow. ang. satisfaccioun, ang. satisfaction, ros. udovletvorenie. sauna =a{nia fi<ska ¯ fin. sawanna obszar mi"dzyzwrotnikowy, w klimacie suchym, pokryty trawami, pojedy<czymi drzewami i krzewami. ¯ hiszp. Sabana, ¯ karaib. zavana. sawantka erudytka, kobieta wykszta=cona, zwykle popisuj'ca si" swoj' wiedz'. ¯ franc. savante. s' s', liczba mnoga& jest, wo=. 1289 sout;-sut ]s'\, soutsut ]s'\. s=aw. U ˘ pol. Å, ´. s'cz-y:(ek ¯ si'k(ciec. s=owotw. baz' ang. soak ]z(za(prze( (moczy:, nasi'kn': wilgoci'\, OA ˘ Å; K ˘ Cz. s'cz ]1. ciek, struga ˘ rz. Wilga, 2. woda, mokrz, staropol. wilgo:\. s=owotw. poch. podsi'k ]podciek\ ¯ pod` ]od spodu\, wys'czy:. ang. to trickle, to drip, ros. kapat;-kapat, teh; (po kaplqm)-tecz ]po kapliam\. †s'd naczynie. ¯ s=aw.-ros. sosud(y. U ˘ Å, ´. =ac. vas ]naczynie\ ˘ zdrobn. vascellum, franc. le vase, la coupe, starofranc. >redniow. ang. i ang. vessel, staroros. sosud=-sosud.

s'd(ny(ownictwo(owy(zi: 1. aparat wymiaru sprawiedliwo>ci i czynno>ci z tym zwi'zane; wyrok(owanie, orzeczenie, 2. rozwaga, my>l, opinia, m'dro>:. s"dziwy, s'd-owy(ny; os'd, przes'd, ja s'dz" – my>l", moja opinia. s=aw. sud. staropol. s'd, U ˘ Å, ´& 1388 sand,1399 po prawu szødu, 1400 z gnesdzenskego sandu, 1425 w szandze, 1445 y potkomorzego sz'du ]z s'du\,

do s'ndv, kv s'dv, do sandow, w s'dze, w sz'dzech, kv sz'ndv, sz'ndowy, sz'dowy, do sz'ndow, v sz'dze, w sz'nd, sz gych s'd sz' sklada, przed szwyeczkym szandem ˘ sand, szød, sød, szand, szandd, sz'dz, sz'd, s'd, s'nd, sandd, ssand, ss'd, ssød, w Ss 1953 blisko 12 kolumn cytat[w – 1. instytucja wymiaru sprawiedliwo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

>ci, osoba lub zesp[= powo=any do wymiaru sprawiedliwo>ci& - burgrabi]ego\ s'd, - duchowny s'd ]drog' Ko>cio=a\, - krolew]ski\ s'd, - s'd polski; - s'd siedz'cy, - wielki s'd, - wojewodzy s'd; - wyszy s'd, 2. w=adza s'dowa, jurysdykcja& - s'dy czyni:, - okr"g s'dowy, - pospolity s'd, 3. rozprawa s'dowa, roki s'dowe, post"powanie s'dowe& - gajeny, gajny, gajony, jawny, osadzony s'd, - gor'cy s'd; - po=o/ony, wy=o/ony s'd; - przykazany s'd; - s'd gai:, zebra:; - s'dem odzier/y:, zby:, w s'dzie doby:; - osadzi: s'd; - s'dy s"dzi:; - siedzie: na s'dzie, 4. miejsce sprawowania w=adzy instytucji wymiaru sprawiedliwo>ci, miejsce odbywania rozpraw s'dowych, 5. wyrok, orzeczenie s'du, orzekanie w sporze s'dowym, te/ wydawanie wyroku, skazywanie, - gajony s'd; - jawny s'd, s'd spisan]y\; - os"dzi: s'dem, uczyni:, - wydawa:, wyda: s'd, 6. mniemanie, pogl'dy, 7. przysi"/ny s'd – przysi"ga. za(po(przy(o(roz-s'dzi:. S'd Ostateczny teolog. urojenie, jeden z fundamentalnych dogmat[w wiary chrze>cija<skiej o istnieniu /ycia pozagrobowego w kt[rym... B[g-Ojciec siedzi w fotelu i – zapewne – lask' str'ca sznur wiernych, prosto do piek=a, bo wszyscy s' grzesznikami, bez wyj'tku, w por[wnaniu z niedo>cignion' doskona=o>ci' jakim B[g jest. Lecz obok Boga siedzi Jezus Chrystus, po prawicy, i ten wielu najwi"kszych z=oczy<c[w prosto do nieba >le, zanim stan"li przed obliczem Boga, bo – przed sw' >mierci' uwierzyli w bosko>: Jezusa i szczerze /a=owali za grzechy – rozumie: nale/y& szczerze na ich standard my>lenia, rzecz zostawiona z=oczy<com do w=asnego os'du. Nie ma nic bardziej pustego, mijaj'cego si" ze sprawiedliwo>ci', kar', by p[j>: do nieba za samo uwierzenie w bosko>: Jezusa i szczere /a=owanie za z=e, niegodziwe /ycie przez dekady. Tak wysoka nagroda wynikiem niebosko>ci Jezusa za jego /ycia. Im wi"ksza nagroda – tym bardziej w'tpli-


x wa podstawa, zas=uga; psychologiczne uzupe=nienie, kompensata braku. Na umys=y dzieci lat 10–12, ˚niedorozw[j, pederastia. „...siedzi po prawicy Boga-Ojca...” – musi siedzie:, bo gdyby sta= przez 2 tys. lat, dzie< i noc, to nogi by go zabola=y. A B[g-Ojciec – stary cz=owiek z siw' brod', siedzi na tronie kr[lestwa swego, i posypia tam od czasu do czasu. W[wczas samoloty spadaj' z nieba, w tym pod Smole<skiem, 10 kwietnia 2010, z dostojnikami kleru, i inne nieszcz">cia napotykaj' wiernych, w tym kataklizmy& kl"ski g=odu, plagi, powodzie, tornada, huragany, trz"sienia ziemi, wojny – Tatarzy morduj' wiernych Prawos=awnej Cerkwi, 1237, a bezbo/ni komumi>ci wygrywaj' wojn" z hitlerowskimi Niemcami, 1945, kt[rych /o=nierze nosili na pasach “Gott mit uns” ]B[g z nami\. Watykan, za podszeptem Jezusa-boga, szmuglowa= hitlerowskich oprawc[w do Ameryki Po=udniowej& Josefa Mengele ]1911.03.16–†1979.02.07\, Adolfa Eichmanna ]1906.03.19–†1962.03.31\, i dziesi'tki innych, podrz"dnych “rozwalaczy” z lokalnych miejsc strace<. Za> Rz'd USA przymyka= oko na Klausa Barbiego ]1913.10.25–†1991.09.25\ zwanego “Rze{nikiem Lyonu”, i wsp[=pracowa= z hitlerowcami, jak Wernher von Braun ]1912.03.23–†1977.06.16\, i innymi, w dziesi'tkach, >wiadomie, dot'd, a/ wymarli na terenie USA. Dopiero w[wczas wzi'= si" energicznie do >cigania zbrodniarzy hitlerowskich, oko=o 1980. ?e te/ wszechmocny B[g ma s'dzi: przest"pc[w dopiero po >mierci, nie za /ycia. Nie mo/e znale{: sposobu na nich, si=y. Pracowity, nie m"czy si" czynno>ci', o niewyczerpanym zapale jest, bo wtr'ca do piekie= z pr"dko>ci' 2–3 os[b na sekund", dzie< i noc, gdy/ tyle rodzi si" na >wiecie, czyli ok. 180–250 tys. ludzi na dob" – pomys=odawca nie by= >wiadom aspektu, ciasnej wiedzy o zaludnienu Globu. I takim te/ pomys= S'du Ostatecznego trafia do wyobra{ni, i drewniana Arka Noego te/, na kt[rej wszystkie gatunki zwierz't >wiata zmie>ci=y si", wszystko co tylko /ywe na Ziemi zmie>ci=o si" po jednej parze ]bo «>wiat» to okolica\, i inne bajki z wiar' zwi'zane. Pr"dzej Bogu by=oby zg=adzi: ludzko>: nast"pnym Potopem i zacz': dzie=o zaludniania od nowa, ni/ siedzie: tysi'cami lat by g=adzi: w tym czasie dusze grzesznik[w, podpowiada logika. Rozprawa o lapsusach wiary jest kopaniem le/'cego. W tym stanie zostawiam my>l'cym do os'du ju/ teraz, przed S'dem Ostatecznym, tj. zanim S'd Ostateczny nast'pi,

czy S'd Ostateczny mo/liwy jest, i czyj to wymys=, ludzi o jakich horyzontach. ang. the Last Judgement, Judgement Day. †s'decki wyrabiany w S'czu staropol. 1495 item VII vlne tele

Colnensis, item XIII vlne tele s'dexz}k|ey. †s'dno naczynie, koszyk, ¯ s=aw. staropol. ca 1455 szandno cartallum, 1457 sporta scutellarum vlg. saydno ]pro sandno\ 1463 sadno cartallum. =ac. vas, corbis, franc. vaisseau, ang. 1. vessel, craft, ship, 2. vessel, dish, basin, s=aw.-ros. sudno-sudno, U ˘ Å, ´, 1. statek, okr"t ˘ l. mn. suda, ang. 1. vessel, craft, ship, 2. naczynie ˘ w l. mn. sudna, ang. 2. vessel, dish, basin ˘ posuda-posuda, ang. vessels, plates, dishes. s'dny teolog., s'du dotycz'cy. staropol. szadne ]s'dne\, 1471 w sch'dnem myesczie,

on ]Chrystus\ f dzen szødny na szød przydze; do dnia sødnego, po dnyv sz'dnem ˘ szødny, sz'dny, szadny. ang. judgment day, Judgment Day. s'downie na mocy wyroku s'dowego, w drodze s'dowej. staropol. 1451 sandownye\. †s'dowy s'du dotycz'cy. staropol. ca 1420 szødowemu osødzonw, ca 1428 rzeczy szondowich. ang. sentence of the court, ros. rewenie suda-reszenie suda. †s'dz'cy s'dz'ce dni – dni urz"dowania s'du. staropol. w sadzacze dny.

†s'dzenie 1. rozpatrywanie spraw w s'dzie, 2. wyrok, orzeczenie s'du. staropol. 1. kv sandzenyv rzeczy; moczy s'dzenya, 2. schandzenye sententiam; badzye dostoyen ssadzenya. =ac. 1. dies, quibus iudicia exercentur, 2. sententia iudicum. s'dzi: ]si"\ procesowa: ]si"\. ¯ s'd& 1. opinia, zdanie, mniemanie, st'd 2. orzeka:, wydawa: opini", 2.a. prywatnie, wyra/a: si", 2.b. z urz"du s'dem zwanym. znaczeniowo pokr. waga ˘ roz•s'dzi: ^ roz•wa/y:, nie•roz•s'dny ^ nie•roz•wa/ny. staropol. 1402 szondzycz;

szandzycz, sødzicz, sz'dz'... szadzycz, 1471 vkasch uel sandz ˘ szondzycz, szandzycz, sødzicz – s'dzi:, s'dzi: si"&

1. orzeka: o czyjej> winie ]lub niewinno>ci\, wydawa: wyrok, te/ rozpatrywa: sporn' spraw" 2. wymierza: sprawiedliwo>:, sprawowa: w=adz" s'downicz', 3. s"dzi: si" – procesowa: si", wie>: sp[r s'dowy, 4. mniema:, uwa/a:, mie: zdanie o kim>, o czym>. ang. legal procedure, ]kogo>\ to judge, to try, ]o czym>\ to judge ]of, on, by\,

to criticize, to consider, to think, to be of ]the\ opinion,

ros. ]z kim>\ sudit;/sq-sudit(sja ]ang. to go to law\. staropol. s'dz'cy,

do(od(o(po(przy(roz(u•s'dzi:, ob(od(o(po(prze(przy(roz•s'dza:. †s'g 1. s=up ˘ pos'g, 2. wg. Ss 1953, stos drzewa }drewna, J.D.| maj'cy d=ugo>: i wysoko>: jednego s'/nia }bez szeroko>ci$# J.D.|, wg. innego {r[d=a, obj"to>ci ok. 3 m sze>ciennych. 1 s'/e< ^ 3 =okcie ^ 1,787 metra ˘ 1 s'/e< sze>cienny – omal 5 m3. †s'mnie: mie: “na sumieniu” ]uwadze, my>li\, my>le: o czym>, odwo=anie si" do rozs'dku. ¯ so ]roz` ¯ razem\ % mniema: ]¢s'dza: ˘ s'dzi:\. staropol. nye szamnyvcz sze, sz'mnalyessz sz' – 1. mie: w'tpliwo>ci, sprzeciwia: si", 2. ba: si", l"ka: si", obawia: si" czego>, 3. wstydzi: si", /a=owa: czego>. ang. to doubt, ros. somnevat;sq-somniewatsja. †s'mnienie sumienie. †s'pierca ¯ supr, U ˘ Å, ´. staropol. powod ma pozwacz sam-

pyercz'; a gdy na roku sapyerz stanye a powod nye stanye, tedy s'pyercza ma bycz wyzwolon od rzeczy –

1. pozwany, strona procesowa broni'ca si", 2. pow[d, strona procesowa wyst"puj'ca z pozwem. †s'pierz ¯ supr, U ˘ Å, ´ dos=. przeciwnik, ¯ ¢supr ˘ supruga. 1. pozwany, strona procesowa broni'ca si", 2. pow[d, strona procesowa wyst"puj'ca z pozwem. 3. pe=nomocnik, zast"pca procesowy, 4. ten, kto jest {le usposobiony do kogo>, nieprzyjaciel, prze>ladowca, wr[g. staropol. 1479 s'pyerzna ]strona\ – strona pozwana w procesie s'dowym. =ac. ob` % ponere ˘ opponere ˘ opponens ˘ ang. opponent, adversary, franc. adversarie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x antagoniste, niem. gegner, ros.

protivnik-protiwnik.

†s'prza oskar/enie, skarga s'dowa. staropol. 1397 zamprze dictis. staropol. samprzowo, s'przowego ˘ samprzowo, s'przowy – s'przow]y\ – zwi'zany z s'pierzem, stron' pozwan' w procesie s'dowym. =ac. accusare ˘ accusatio ˘ starofranc. acusation ˘ >redniow. ang. acusacioun ˘ ang. accusation, charge, ros. obvinenie-obwinienie.

s'siad(owa:(uj'cy, s'sied-ni(zki(ztwo dos=. wsp[=siedz'cy ¯ so ^ co ^ wsp[=` % siad. staropol. 1391 sz ginimi szøsadi ]z innymi s'siadami\, søsadom mogim ]s'siadom moim\, 1410 ¢sansandom, 1413 sz søsadi przeoral; vsilszeli s'syedzi, 1428

yako gynym szanszadom; s'szedzy, sz'szada, sz'nsszada, v szaszadow, sansyadi, sz'szy'dowy, sz gednym sz'szy'dem – osoba

mieszkaj'ca w tej samej wsi, mieszkaj'ca w pobli/u, maj'ca posiad=o>: blisko kogo>. =ac. vicinus, franc. voisin]e\, anglosas. neahgebur ˘ >redniow. ang. neighbour, nyebour ˘ ang. ]Brit.-Eng.\ neighbour, ]Am.-Eng.\ neighbor, staroros. sos≠d=-sosied ˘ sosed-sosied. staropol. od szøøszadi swey',

y vezvala przyaczyolky y szaszyady ˘ szøøszada, szaszada –

s'siadka, kobieta mieszkaj'ca blisko kogo>. =ac. vicina. staropol. myedzi osobami søszetnimi ˘ søszetni – s'siedni, znajduj'cy si" obok, blisko. staropol. sz'szyeczskim, saszyeczkye ludze ˘ sz'szyeczski, saszyeczky – s'siedzki, s'siedzski& 1. zwi'zany z s'siadem, 2. s'siedzcy ludzie – obcy, nie podlegaj'cy prawu miejskiemu. staropol. s'siedztwo, s'siedstwo, s'siedzstwo – miejsce znajduj'ce si" w pobli/u czego>, najbli/sza okolica. franc. voisinage, niem. nachbarschaft, ang. neighborhood, ros. sosedstvo-sosiedstwo, okrestnost;-okrestnost. †s'siek zasiek ¯ za % siek ]r'b\, dos=. ¢odr'b ˘ odr"bn-y(o>:. staropol. 1426 sanszeky, 1494 reservacula albo szasyeky, ca 1500 sz'szyek granarius; 1435 sanszeki – 1. skrzynia lub przegroda w spichlerzu do przechowywania ziarna,

2. przedzia= w stodole, w kt[rym sk=adano zbo/e. =ac. 1. cista, granariii disseptum, 2. horrei disseptum, niem. berhau ]zasiek\. †s'spia czy te/ osep ]$\ s'sep ]$\ danina uiszczana w zbo/u, wg Ss 1953. staropol. 1490 cum omnibus cen-

sibus, dacionibus, proventibus,... insipacionibus albo z sospia.

}z osypki ¯ osyp % ka ¯ osep, staropol. EY, ˚]litera\ E, J.D.|. s'/enie pokr. sag ¯ sah, GH; miara d=ugo>ci, r[/na zale/nie od okolicy, tu r[wna jednemu =okciowi, s'/e<, wg Ss 1953. †s'/e< miara d=ugo>ci, r[/na zale/nie od okolicy, przewa/nie r[wna trzem =okciom, czyli sze>ciu stopom, wg Ss 1953. dawna miara d=ugo>ci w Polsce, ok. 190 cm, wg mSjp 1969; wg innych& 1 s'/e< ^ 3 =okcie ^ 1,728 m w Rosji& 2,134 m ¯ 1 wiorsta ^ 500 s'/ni ^ 1067 metr[w. ¯ sag, sah, % `en ]jeden\. staropol. 1416 vlg. szoyene ]pro szøzene, s'/ni\, 1436 sønszen ]s'/ni\, 1462 na trzy ¢sz'zanye ad tres passus; s'szenye, ca 1500 sszazen cubitus. czes. sah, moraw. saha, wo=. 1289 sa'nei-sa/nei ]s'/ni\, ros. sa'en=-sa/en. scali: po='czy: elementy w ca=o>:, skupi: je, zespoli:. wo=. isceliti ]wyleczy:\ ¯ is ]wy\ % celiti. scedzi: ¯ s ]czas dok.\ % cedzi:. staropol. 1471 sczadzyl ˘ scadzi: – o mleku& przepu>ci: przez p=[tno albo sito.

scena(riusz(rzysta( scen-eria(iczny(ograf cz">: sali teatralnej, oddzielona od widowni kurtyn'. gr. skene, =ac. scena, ang. scene. sceptrum wysoce ozdobna laska, inkrustowana, z ornamentami, symbol w=adzy kr[lewskiej lub papieskiej, niezale/no>ci, trzymana z okazji ceremonii. 1816 r., opis obrz'dku sk=adania ho=du, przez Albrechta, ksi"cia Prus, z=o/ ony 1569 Zygmuntowi Augustowi, w Lublinie, tekst pisany przez Aleksandra Gwagniniego †1614, naocznego >wiadka, kr[l& „Ubrawszy si" szed= na maiestat, a w prz[d i pozad szli Panowie senatorowie i Rada co przednieysza duchowna i >wiecka& miecz go=y na obie strony ostry Andrzey Zborowski Miecznik korony i iab=ko z=ote ze z=otym krzy-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

/em Piotr Zborowski Woiewoda Sandomirski, sceptrum za> kr[lewskie Myszkowski Wda Krakowski przed kr[lem nie>li.” ˚sulejata, dalmatyka, piwia=, pozad. staropol. ca 1500 ¢ceptrum est ornaemntum regis sczeptr. staropol. sceptrvm; zaklyøl yes ceptra gich. gr. skeptron ˘ =ac. sceptrum ˘ starofranc. sceptre, ceptre ˘ >redniow. ang. sceptre, ceptre ˘ ang. scepter, wo=. skypetr= ]w Ipat. ltpsi pod 1255, w rzecz. 1253\. †schaby zepsute& ska=y. staropol. 1471 schaby. †schadza: si" ¯ s ]czas dok.\ % chadza: ]cz"sto chodzi:\ ¯ ch[d. staropol. 1484 sye zchadzay';

may' sye zchadzaczi; gdzye szye lud schadzal; syø schadzaacz; sza schadzaly; rownye schadzaly szyø, szye schadzaly, szø zchadzali ˘ schadzacz, zchadzacz –

1. gromadzi: si" w jednym miejscu, 2. spotyka: si", 3. styka: si", 4. sp[=kowa:, 5. traci: na czym>. ang. 1. to gather, 2. to meet ech other, 3. to touch each other, 4. to have sex. schn': ¯ suchy ]bez wilgoci\. staropol. 1466 szchn'czych, 1484 schnwcz, ca 1500 szchn'ly; schn'cz, szchn'l, ˘ schn'cz – 1. usycha:, traci: wilgo:, 2. s=abn':, traci: si=y. ang. to dry, to become dry, ]usycha:\ to wither, ]marnie:\ to wane, to waste, ros. soxnut;-sochnut. staropol. o(prze(przy(u(wes(wys( (ze•schn':. †schod wyj>cie, koniec, >mier:. =ac. ex` ]wy`\ % ire ]i>:\ ˘ exire ˘ exitus ˘ exitum ˘ ang. exit, ros. vy/u-xod-wy(u-chod. †schodno $, wg Ss 1953. staropol. 1395 ot tego v}zi|øli

szobe rok gini do Vtroszina ne schodno gich listom ]...nie zgro-

madzono ich “listem”, tj. pisemnym wezwaniem\, ˚schadza: si". †schodzenie ¯ s ]czas dok.\ % ch[d. staropol. szchodzenye – 1. zanikanie, przemijanie, 2. cechy ='cz'ce, wsp[lno>:, 3. zgromadzenie, zebranie. =ac. 1. transeundi, 2. communio, 3. convetus, ang. 1. passing, diminishing, 2. common attributes, 3. gathering. schodzi: zst"powa:, i>: w d[=. staropol. schodzy, schodziwszi,


x 1471 schodzylyszmy, bila schodzila

zemyø, iest zchodzil, zchodziw wszitek Israhel, schodziwschi, schodzyl ˘ schodzycz, zchodzycz –

1. przew"drowa:, obej>:, 2. ko<czy: si", nikn':, przemija:, 3. obchodzi:, 4. spada: na kogo>, dosi"ga:, 5. schodzi:, zst"powa:, }schodzi: ni/ej, wg Ss 1953|, 6. traci: na czym>, 7. obraca: si", 8. schodzi: si" – gromadzi: si" w jednym miejscu, 9. schodzi: si" – sp[=kowa:, 10. schodzi: si" – zderza: si" w boju. =ac. 1. perambulare, ambire, circumire, 2. desinere, evanescere, deficere, transire, 3. abire, decedere, 4..., 5..., 6..., itd. ang. go down, ros. spuskat;sq-spuskatsja. staropol. schodzi: – ko<czy: si", przemija:. staropol. schodzi: na czym> – zbywa:, nie dostawa:. †Old Polish expire. schowa: ukry:, celowo z=o/y: niewidocznym miejscu. staropol. schowa: – zachowa:. staropol. schowanie – schronienie. ¯ s % chowa: ]1. kry:, 2. chroni:\. ang. hide, conceal, †Old Polish hide, shelter; preserve, ros. skry-vat;/t;-skry•wat(t. †schwali: kogo> zachwali:, zaleci:, przywabi: do kogo>. scepty-k(czny osoba krytycznie odnosz'ca si" do wszystkiego, w'tpi'ca o wszystkim; z pewn' doz' pesymizmu lub negatywu w rozwi'zywaniu zagadnie<. ¯ gr. skeptikos ]my>l'cy\, =ac. scepticus, starofranc. sceptique ang. skeptic(al, ros. skepti-k/heskij. schab mi"so wieprzowe, cz">: >rodkowa g[rnej po=[wki tuszy trzody chlewnej. schadzka um[wione, zwykle potajemnie, spotkanie, randka. ¯ s ]z\ % chodzi:. scheda dziedzictwo, spadek, spu>cizna. gr. schidzo ]rozdzielam\ ˘ =ac. scheda ]oddarty kawa=ek\.

schemat(yczny(yzm szkic, struktura, plan. gr. schema(tos ]plan, wygl'd, forma\ ˘ =ac. schema ˘ ang. scheme, ros.

sxema, konspekt. scherzo utw[r instrumentalny ¯ ital scherzo ]/art\. schizma roz=am religijny gr. schisma ¯ schizein

]rozszczepienie\, =ac. schisma, starofranc. cisme, scisme, >redniow. ang. scisme, ang. schism, ros. raskol. schizofreni-a(k choroba psychiczna charakteryzowana przez halucynacje, z=udzenia i zatopienia si" ]wycofanie z /ycia\. gr. schisma ¯ schizein ]rozszczepiam\ % phren ]umys=, rozum\. schlebia: stara: si" przypodoba: komu, przy>wiadczaj'c, potakuj'c, chwal'c przesadnie, itp., dla korzy>ci osobistych. franc. caresser, flatter, ang. ]slang\ canoodle; to caress, fondle, cherish, ros. laskat;-=askat. schludn-y(ie dbaj'cy o czysto>: swego wygl'du, skromny, zgrzebny, lecz czysty, zadbany. schn': stawa: si" suchym. za(u(prze(przy(obe(o(do(pode( (wy(ze•schn':. ¢schodataj emigrant, potomek. ¯ s % chodat  i>: % aj. staroros. sxodataj-schodataj, ros. vyxodec, potomok.

schod-y(zi:(ek ¯ s ]z\ % ˚chodzi: ]st'pa:\. z – symbol upadku, w d[=; w – symbol wzrostu, w g[r" ˘ wchodzi: scholastyka – 1. g=[wny kierunek >redniowiecznej filozofii chrze>cija<skiej, charakteryzuj'cy si" d'/eniem do rozumowego udowodnienia dogmat[w religijnych, opieraniem si" na autorytetach ]Pisma >w., Ojc[w Ko>cio=a, Arystotelesa\ jako g=[wne {r[d=o poznania prawdy, abstrakcyjnymi analizami i spekulatywnym dociekaniem bez odwo=ywania si" do do>wiadczenia, 2. pot., dogmatyczne filozofowanie, rozstrzyganie spor[w przez odwo=ywanie si" do autorytet[w; formalistyczne, ja=owe dociekania. staropol. 1434 scolastyk – cz=onek kapitu=y zajmuj'cy si" sprawami szko=y katedralnej lub kolegialnej, albo jeden tytularny pra=at kapitu=y. gr. scholazein ]po>wi"cenie wolnego czasu na nauk", odpoczywa:\ ˘ gr. scholastikos ]szkolny\ ˘ =ac. scholasticus ˘ ang. scholastic(al(ism, ros. wkol;nyj-szkolnyj, sxolastiheskij. †schorze: os=abn':, straci: si=y. staropol. oczy moye schorzaly; XV w. infirmata est zvøntlala vel szchorzala. ang. to faint, ros. padat; v obmorok. schorzenie proces patologiczny,

nienormalne funkcjonowanie organizmu lub jego cz">ci; ¯ choroba. schowa: ¯ s ]czas dok.\ % chowa:. umie>ci:, w=o/y: w miejsce niewidoczne z zamiarem przetrwania. staropol. ca 1420 szchowanemu, 1422 szchowacz; y schowal gych, 1432 any thych rzeczy

schowala; szchowal, schoway, schowa gi, schova, schoval, schowal syø, yemu kazal myecz zchovacz, schowacz, schowana, schovala –

1. ukry:, 2. przyw=aszczy: sobie, 3. przechowywa: na p[{niej, 4. przechowywa: dla zabezpieczenia, 5. zachowa: co> nienaruszone, dochowa:, dotrzyma:, 6. ustrzec, uchroni:, 7. w=o/y:, po=o/y: na swoim miejscu, 8. pomie>ci:, obj':, 9. o umar=ych – pogrzeba:, 10. wychowa:, wyhodowa:. †schowanie skrytka, kryj[wka, s=owotw. pokr. schowek, chowa:. staropol. 1404 ¢sszowana;

schowanya; y schovanye odzyerzecz }r-z| nye mo/e, kakosz czy' odzyerzy svyat dzyevyczy

}w Ss 1953 znaki zapytania, >wiadcz'ce o niezrozumieniu kontekstu, sensu& svyat jako zyvot$, dzyevyczy $; svyat ^ >wi"tej; dzyevyczy ^ dziewicy, >w. Marii, matki Jezusa, ˚deklinacja, J.D.|. 1. miejsce przechowania, schowek, sk=ad, 2. to co schowane, zapasy, 3. przebywanie, 4. przechowanie dla zabezpieczenia. ang. hiding-place, refuge, shelter, ros. ube'i]e-ubie/iszcze. †schowaniec s=uga. staropol. wszitky schowanyce; schowanyecz; zchowanczy. =ac. vernaculus, famulus, starofranc., >redniow. ang. i ang. servant, ros. sluga-s=uga, slu'itel;. †sch[d ¯ s ]w d[=\ % ch[d ¯ krok. staropol. 1468 schody, ca 1450 chaos magnum przepascz, veliky szchod. 1. stopie<, 2. przepa>:. =ac. 1. gradus, 2. loca abscissa, praerupta, chaos, ang. 1. grade, degree, 2. abyss, precipice, ros. 1. stepen;-stepe<, 2. bezdna-bezdna, propast;-propast. †schromi: okulawi:, ¯ chromy ]kulawy\, wg Ss 1953& okaleczy:. s=owotw. baz' ¢chrom ¯ ¢chron ]bieg\ ¯ gr. chronos ]czas\, ˚schron. staropol. zchromyl wszitki konye

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wozowe. ang. to limp, to halt, to be lame, ros. xromit;-chromit ¯ xromat;.

schron(ienie(isko ¯ s % chron]i:\; bunkier, obiekt fortyfikacji; dom opieki, przytu=ek. s=owotw. baz' ¢chron ]bieg\ ¯ gr. chronos ]czas\ ˘ bie/'cy ]na czasie\. ang. shelter, ros. ube'i]e-ubie/iszcze ¯ bieg, ]ochrona\ za]ita-zaszczita ¯ ]it-szczit ]tarcza\. †schrona schowek, sk=ad. staropol. schrona; wszitkø moyø schronø ]wszytk' moj' schron"\, bo do tey schroni snyosø. ang. hiding-place. †schroni: si" uciec, zbiec ¯ zbieg. staropol. fugit szchronyl szy' od nych ˘ szchronycz ˘ schroni: si" od kogo>. ang. to take to flight, ros. ube'at;-ubie/at ¯ beg-bieg ]ang. flight\ ˘ beglec-bieglec ]ang. fugitive\, begstvo, be'at;, begun-biegun ]ang. fugitive\. †schudnienie schudni"cie, zeszczuplenie, ¯ chudy. staropol. 1466 szchvthnyenye. †schwaci: chwyciwszy – zerwa:. staropol. ony... schvaczyly s nyego suknya. =ac. decerpere, ang. tear off, pull down, ros. sorvat;-sorwat. †schwali: ¯ schwa= ¯ chwa=a. wyrazi: cze>:, uznanie, uczci:. staropol. chwalcze ]chwalcie\, schwalicz. ang. to admire, ros. udivit;sq-udiwitsja. schwa= nad podziw, na pokaz ¯ s % chwa=]a\ schwyci: ¯ s` % ˚chwyci:.

schyla: ]si"\ ¯ s % ˚chyli: ¯ chy= ]sk=on\. staropol. o tem, yako drzeva

schylaly szye dayacz chval' Iesvcristvsovy; staropol. schilicz w zemø; r'ce schylyv schy}e|; myly Cristus schylyvschy szye k nyemv przydkn'l yemv vcho a nathychmyast bylo czalo; o tem yako chor'gvye y balvanovye snyzyly szye albo schylyly przeczyv mylemv Iesuszovy; balvany samy od szebye schylyly szye y daly yemv chval' ˘ schylycz –

1. sk=oni:, przygi':, 2. uczyni: sk=onnym, gotowym do czego>, 3. sfa=szowa:, 4. schyli: si", spa>:, zni/y: si". ang. to incline, to bow, to bend, to stoop,

ros. naklonit;-nak=onit, nagibat;-nagibat, na/klonit;sq-na(k=onitsja. †schytrzy: ¯ s ]czas dok.\ % chytry. oszuka: kogo>, podst"pem czego> pozbawi:. staropol. maa bycz schytrzon a

chytrze posbawyoon; ma bycz poszbawyony albo szchytrzony; zchytrzyl, oszukal. ang. to cheat, to swindle, ros. obmanut;-obmanut.

†scudzo=o/y: ¯ s ]czas dok.\ % cudzo=o/y: ¯ cudze % =o/e. pope=ni: grzech cudzo=[stwa. staropol. XV w. sczudzolozyl. ang. to commit adultery, ros. prel[bodejstvovat;. scysja ostra wymiana s=[w, k=[tnia, zajad=y sp[r. =ac. scissio ]rozerwanie, rozszczepienie\. ¢scytel obce anglosas. scytel ]pocisk, strza=a\ ˘ >redniow. ang. schytel ˘ ang. shuttle ]ruchoma cz">: maszyny tkackiej przeplataj'ca nici, cz[=enko\. ros.

helnok (tkackogo stanka, wveinoi mawiny). scyzoryk ci':, n[/ sk=adany no/yk. ¯ =ac. cisori-um(a, starofranc. cisoires, >redniow. ang. sisoures, ang. scisors ]no/yczki\. †sczerpa: ¯ s ]czas dok.\ % czerpa: ¯ czerpak ]naczynie z trzonkiem s=u/'ce do nabierania cieczy lub cia= sypkich\. nabra: p=ynu. staropol. sczyrpaa ˘ sczyrpaacz. ang. to draw or to scoop out, to draw up, ros. herpat;-czerpat. †sczerwieni: ¯ s ]czas dok.\ % czerwie< ¯ czerw, krew. zabarwi: na czerwono, poczerwieni:. staropol. XV w. corpus sanguine rubricaverunt sczyrwyenyly, =ac. rubricare, ang. to redden, ros. delat; krasnym-die=at krasnym. †sczesa: ¯ s ]czas dok.\ % czesa:. uczesa:. staropol. varkocz... sczosany. ang. to comb, ros. ras/hesat;-ras(czesat. †sczyni: si" sta: si", uczyni: si". staropol. dziwne szczinil wszitky

wole moie w nich; sczinil tho vczinil sza; nye bødø golicz glowi any brodi, any na swem czele sczynyø narzaskow; vbodzy sczynyenysmy –

1. o namiotach – postawi:, 2. przetworzy:, 3. sczyni: si" – sta: si" }s ^ po(w|. †sczy>: ¯ s=aw.-ros. s ]czas dok.\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

% czis=o ]liczba\; policzy:, Bohemizm wg. Ss 1953. staropol. zcziszczy ]numerare\ proch na zemy. =ac. numerare, ang. to count, ros. shest;-sczest, staropol. EY. †sczyta: wylicza:. staropol. ya greszny(ca spowe-

dam sze... bogu... hy ¢thobye, oicze ¢dwchofne, sczyt}am| moye ¢greschy. seans posiedzenie, sesja. ¯ franc. seance. †sebesten owoc egzotycznego

drzewa Cordia myxa L. staropol. serapinum, sebesten sebesten, 1472. secesja akt odst'pienia, oderwania si", wycofanie lub separacja. ¯ =ac. secessio. †sedno rana z obtarcia, odparzenia sk[ry u konia. staropol. sadno, 1434, od szadna triplex remedium, ca 1500, equos leprosos sedniwe, XV w. ˘ sedniwy – o koniu& dotkni"ty sednem. sedno j'dro, ziarno, istota. ¯ sed % no ]tak\ ¯ pokr. ang. seed.

segment(acja(owy element czego, odcinek ¯ =ac. segmentum ]odcinek\.

segreg-acja(ator(owa: oddzielenie. =ac. segregatio. sejf metalowa szafa. ¯ ang. safe ]bezpiecznie\. sejm(ik(owy wsp[lnie, do spo=u ˘ zjazd ludzi, zwykle pos=[w. znaczenie terminu ewaluowa=o przez wieki, g=[wnie jako organ ustawodawczy, sprawuj'cy w=adz" ¯ s=aw. s ]so, ze, =ac. con, com ˘ co`\ % niem ]nim\ ^ zjazd, spotkanie, do spo=u. ˚zejmowa: si" ¯ ima: ]j':, chwyta:, dos=ownie i w przeno>ni – argumentem, dyskusj'\. staropol. sejm walny, wielgi;

na seymye wyelgem;

1498 na seimie walnem, XV w. sgem duchowny sinodus, ca 1428 na ¢szeymye in convencione, 1437 sgem convencio, XV w. conuentio vlg. sseym$ ca 1455 szyem conventio, 1466 szyem, ca 1500 szeym convencio ˘ sejm, sjem ¯ s % jem ¯ j': ]bra:\ – 1.a. zjazd, zgromadzenie stan[w o zasi"gu og[lnopa<stwowym lub terytorialnym, obraduj'ce nad sprawami dotycz'cymi ca=ego kraju, prowincji ]walny ¯ wa= ^ ziemia\, 1.b. zjazd duchowie<stwa, synod.


x 2. rada, zgromadzenie. =ac. conventus, consilium, ang. convention ¯ =ac. convenire, Parliament, ros. sobranie-sobranie, s=ezd-sjezd, Duma-Duma. wo=. 1289 bys snem;... po sem

'e s=nm≠...i porekosta sob≠ s=nem..., k sonmovi ne wli..., snemw[sœ s bratom= ]do spo=u z bratem\.

sejsmograf przyrz'd rejestruj'cy drgania powierzchni ziemi wskutek wstrz's[w sejsmicznych ¯ gr. seisoms ]trz"sienie ziemi\, ¯ seisein ]trz'>:\ % grapho ]pisz"\. †sek s=odkie wino. sekator no/yce ogrodowe ¯ franc. secateur ¯ =ac. seco ]tn"\, ang. bill, ros. sadovye no'ni-

cy, sekator(y). sek-ta(cja(tor(ciarz grupa os[b posiadaj'ca lidera, zesp[= pogl'd[w, filozoficznych doktryn; szko=a =ac. secta ¯ sequi ]post"powa: za\, starofranc. i >redniow. ang. secte, ang. sect(arian(or, ros. sekta.

sekret(arz(arka(ariat(arzyk(ny tajnik. =ac. secret-um(arius(us ¯ secernere ]oddzielone, od='czone, ukryte\ ˘ franc. secretaire. staropol. ca 1500 cloaca, id est

latrina zrz'cz albo szakret; szakreth latrina ˘ sakret ]sekret, wychodek, ust"p\, =ac. latrina, ang. lavatory. seks(ualny p=-e:(ciowy =ac. sexu-s(alis.

seksta(ns(nt, sekstylion ¯ =ac. sext-a(us ]sz[sta\. staropol. sexta – jedna z tzw. godzin mniejszych modlitwy brewiarzowej.

sekstet zesp[= muzyczny, sk=adaj'cy si" z 6-ciu instr. lub >piewak[w. =ac. sextus ˘ ital. sestetto ˘ niem.

sextett. sekta

staropol. trzy secty; szekczy|e| albo zakomv nykogo nye przyaly ˘ sekta – cz">: spo=eczno>ci reli-

gijnej kt[ra oderwa=a si" od ca=o>ci, od=am religijny. =ac. secta ˘ starofranc. i >redniow. ang. secte ˘ ang. sect, ros. sekta-sekta, raskol. sekularyzacja x =ac. saecularis(o. sekunda jednostka miary czasu lub k'ta >redniow. =ac. secunda minuta ]druga minuta\ ˘ franc. seconde ˘ ang. second, ros. sekunda,

moment, mgnovenie.

sekutnica dokuczliwa baba, z=o>liwa, k=[tliwa.

sekwencja nast"pstwo. =ac. sequentia ¯ sequens, franc.-ang. sequence. sekwestr(owa:(ator oddanie, przekazanie maj'tku, rzeczy spornej pod zarz'd. =ac. sequester ]skarbnik\, sequestrare ˘ starofranc. sequestrer ˘ >redniow. ang. sequestren ˘ ang. sequest-er(rator(ration, ros. otdel-qt;/it;. staropol. sekwestr – zab[r, konfiskata. †selca pos=aniec, wys=annik, pose=. staropol. 1407 szelczø, 1420 selczø, 1452 nobiles nuncios albo ¢syelcze dixisti, 1465 nobili albo selcza; nuncium albo selcza; selcze, 1469 selczamy. ang. envoy; messenger, ros. poslannyj-pos=annyj. seledyn(owy kolor zielonkawy, bladozielony. franc. celadon ¯ imi" Celadon, bohater romansu H. d’Urfe’a z XVIII wieku.

selek-cja(cjonowa:(tywny wybieranie. =ac. select-io(us ¯ seligere ¯ se ]oddzielnie, na boku\ % legere ]wybiera:\. selen pierwiastek chemiczny. seler ro>lina warzywna gr.-=ac. selinon ˘ ital. seleri ˘ franc. celeri, ang. celery, ros. sel;derej. semafor sygnalizator, urz'dzenie sygnalizacyjne. gr. sema ]znak\ % pherein ]nosi:\. franc.-ang. semaphore, ros. semafor. semantyka dzia= j"zykoznawstwa zajmuj'cy si" badaniem znacze< i historii znacze< wyraz[w.

semen

1. =ac. semen ]nasienie, sperma\, 2. ros. semenit ]prze(wy-chwala: si", okazywa: dum", samochwalstwo, zarozumia=o>:; lekki ch[d, kr[tka wycieczka, drobny krok\. ros. semenit;. semestr(alny 6 miesi"cy, p[= roku. =ac.-ang. semest-ris(er. seminarium :wiczenia dydaktyczne obowi'zuj'ce student[w uczelni. =ac. seminarium ]dos=. szk[=ka ro>lin\. ¢semja r[d, rodzina ¯ gr. hemia ]krew\, gr.-celt. HS ˘ por[d  pokrewie<stwo, ros. sem;q. ang. kin. †semkn': zemkn':. SZ. ang. escape, ros. ube'it;. sen(ny(ik(o>: dos=. odpoczynek;

stan gdy organizm /ywy ]cz=owiek, zwierz", ptak\ pozbawiony jest zmys=u czucia, odbierania bod{c[w p=yn'cych z otoczenia. s=owotw. baz' not ]nie, niet\, czyt. wspak, za zmian' TS, OE& not ˘ s=aw.-ros. son, pol. sen, ˚kwas& dzie< ]czyn\  noc ]odpoczynek\. czucie& tkkt ]ckkc\ ˘ tkn':, ockn': si" ]zbudzi: si"\. w zwi'zku s=owotw. z «sent» ]czucie\ ˘ sentyment ]uczucie\, tak i kart  trak ]ziemia\ ˘ trakt ]droga\, kartoffel ]ziemniak\; litera T w obu ma jakie> znaczenie. wg mSjp 1969& «stan tego, kto >pi; spanie» czyli “mas=o ma>lane”. son ]sen\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ no>nik, pod•nosi:, spa•da:, spa:, ang. snow. sen  nes ˘ pod(wz(u•niesienie. staropol. 1444 sen, ze snv, we znye, ze sna, ˘ sen – 1. stan wypoczynku fizycznego i umys=owego po='czony z zanikiem >wiadomo>ci, 2. marzenie senne, to co si" widzi w czasie spania, 3. obcowanie cielesne, 4. nocny sen – zmaza nocna, polucja, 5. czas czuwania stra/y nocnej. staroros. son=-son, ros. son-son, senny sonnyj-sonnyj, sennik sonnik=, we >nie vo sne, franc. le sommeil, somme; le songe, reve, ang. dream, por. sens ]czu:\. senat(or star(osta. =ac. senatus ¯ senex, senis ]stary, starzej'cy si"\, >redniow. ang. senat, senas. staropol. 1498 senat, ca 1500 szenath – 1. dostojnicy nale/'cy do otoczenia panuj'cego i stanowi'cy jego rad" przyboczn' ]na Mazowszu\, 2. cz=onek senatu rzymskiego, senator. staropol. rada senaczka ˘ senacki – zwi'zany z senatem, staropol. ca 1500 szen'czstvo ˘ senacstwo – senat rzymski, organ ustrojowy staro/. Rzymu. †senek, snek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. 1437 senek primula, 1472 snek filanium. senior(at starsz-y(e<stwo. =ac. senior ¯ senex ]stary\. †senitva, senitba ma=/e<ski wg S=ownika S. B. Lindego, 1857. †sennik wyk=adacz, obja>niacz obraz[w sennych. staropol. ad ariolos, do szenykow.

sens(owny =ac. sentire ]czu:\ ˘ sensus, franc. sens, ang. sense; sent-encja(yment. ˚zmys=.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol.1461(67 sens – rozum. ang. mind, ros. um-um, razum-razum.

sensacja =ac. sensatio ¯ sensatus. sentencja orzeczenie, maksyma, mniemanie, s'd. ¯ =ac. sententio.

sentyment(alny =ac. sentimentum ¯ sentire ]czu:\, starofranc. i >redniow. ang. sentement ˘ ang. sentiment ros. huvstv-o/itel;nyj,

sen-

timent/al;nyj. †sep, sepne danina uiszczana w zbo/u od gospodarstwa ch=opskiego, z czasem zamieniona na sta=y podatek od =anu. staropol. ]1278\ 1415 sep, 1304 sep, ]1329\ 1554, sep, 1457 sepne. staropol. 1448 zytha sepnego y mernego sze mlyna za trzi kopi, 1471 item ¢sopny panes, 1477 Petro sepny ˘ sepny – 1. dotycz'cy daniny zwanej sep, 2. urz"dnik zajmuj'cy si" pobieraniem daniny zwanej sep, jej przechowywaniem i dysponowaniem.

separa-cja(tka(owa: od(roz-dzielenie. =ac. separatus ¯ separare ^ se ]oddziel-nie(enie\ % papare ]aran/acja, postanawia:, zarz'dza:\, >redniow. ang. i ang. separate(n ros. otdel;nyj, razdel;nyj. sepet kufer ¯ tur. sepia 1. gat. ryb, m'twa, 2. ciemnobrunatny barwnik, pigment – wyci'g z atramentowej cieczy tej/e ryby lub mi"czaka, gr.-=ac.-ang. sepia. sepleni: {le, wadliwie wymawia: liter" s i pochodne od niej, dos=. se % pleni:. staropol. szepietliwy ]sepleni'cy\.. niem. lispeln, wlispen, wilspen ˘ >redniow. ang. lyspen, wlispen ˘ ang. lisp, ros. wepelqvost;. †september wrzesie< ¢Septuagint grecka wersja Starego Testamentu, wed=ug tradycji – z=o/onego w 70 ]lub 72\ dni, i przet=umaczona z j. hebrajskiego na j. grecki w 3-cim wieku B.C., dla Ptolemeusza II, kr[la Egiptu, greckie t=umaczenie Starego Testamentu, wg S=ownika Webstera, 1960. • po pierwsze, 70 lub 72 oznacza=o «wiele», nie by=a to >cis=a liczba, • po drugie, by=o to t=umaczenie z j. hebr. na grecki przez tych, co dopisali Nowy Testament w j. gr., a wi"c w wieki po Chrystusie, nie 3 w. B.C. i Apokryfa, w j. hebr. w='czona do Starego Testamentu Biblii kt[rej nie ma w

hebrajskich Pismach ]ang. Scriptures\, pisanych do ok. 130 B.C., odrzucana przez wyznawc[w judaizmu i ko>cio=y protestanckie, ˚apokryf. Ptolomeuszowi w Egipcie przydatna by=a biblia w j. greckim.... =ac. septuaginta ]70\, ang. Septuagint. septyczny wywo=any przez bakterie ropotw[rcze. gr. septikos ]zaka{ny\ ¯ sepeins ]psu: si"\ ˘ =ac. septicus. ¢ser g=owa. pers. ser ]g=owa\ ˘ serafan ]odzie/ kobieca od g=owy do st[p okrywaj'ca\. ¢ser, syr, sur 1. >rodek, 2. kwas. serce, serdak, Serock, sereda ˘ >roda; ser ]produkt mleka\, syrop ]s=odki i g"sty nap[j, jakkolwiek {r[d=em ma by: arab. szarab – pi:, w mej opinii – zlepek, przypadkowa zbie/no>:, zlepek informacji\. ˚sur, syrop. ser(watka, syr kwa-s(>na ]woda\. ¯ niem. sauer ˘ anglosas. sur ˘ >redniow. ang. sour, sur; =ac. serum ]serwatka\. wo=. 1289 syr=-syr ]ser\. staropol. 1427 oszmydzeszand zyrow ]80 ser[w\, 1440 tich syrow nye pokratl; syr, 1460 szyr ]sera\, 1470 masla y szyrow, 1471 dzieschancz schirow ]10 ser[w\, 1471 syr farmadium, 1480 szyrow, 1498 o zyry ˘ syr, zyr, szyr, schir – produkt otrzymywany ze zsiad=ego mleka przez odci>ni"cie serwatki. =ac. caseus, franc. le fromage, anglosas. ciese, >redniow. ang. chese ˘ ang. cheese, staroros. i wo=. 1289 syr=-syr ]ser\. staropol. ca 1500 szerzny kosch ¢fuscina ]serny kosz\ – kosz do ods'czania sera. ˚serzysko ^ syrzysko. syr, ser, sur ¯ niem. wasser ]woda\. seradela jednoroczna ro>lina z rodziny motylkowatych. serafin cherubin ¯ hebr. serafim ]teolog. anio=, cz=onek najwy/szego z 9-ciu zakon[w anio=[w, reprezentowany w Biblii jako istota niebia<ska z trzema parami skrzyde=\; urojona posta: w wierze judeo-chrze>cija<skiej ]chrze>cija<stwo usprawnion' wiar' judaizmu\. staropol. cherubyn i serafin;

boga myluyøczy sz cherubyna, sz seraphyna; cherubyn tez y seraphyn swiati wolaiø. ang. seraph. ser-ce(cowy(deczny

dos=. >rodek; centralny narz'd uk=adu kr'/enia pompuj'cy krew do arterii, /y= i naczy< krwiono>nych, podtrzymuj'cy ci'g=e jej kr'/enie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zastosowanie serca w j"zyku dos=ownie i w przeno>ni. 1. serce, dos=ownie, w przeno>ni& 2. pragnienie, skryte /yczenie, 3. odwaga, animusz, m"stwo. staropol. sercze, szercze, szyercze, ca 1455 szyercze, 1472 sercze cor; thwego sercza;

da swe serce; syrcze; ostry myecz sercze moye przeschedl, w sierczv iest; w waschych szerczach, z doskonalim syercem, ku ochlodzenyv syercz ˘ sercze, szercze, szyercze, syrcze, serczee – 1. g=[wny narz'd organu kr'/enia, utrzymuj'cy swoim pulsowaniem obieg krwi w organi{mie, wyj'tkowo inne cz">ci wewn"trzne cia=a 2. symbol, siedlisko /ycia psychicznego, uczu:, my>li, zasad etycznych, 3. przeno>nie& wn"trze, >rodek, np. ziemi, morza. gr. kardia, =ac. cor, franc. le c≥ur, anglosas. heorte, niem. herz, >redniow. ang. herte, ang. heart, tak/e ang. source ]{r[d=o\ od serca pochodzi ]sic# ˚>rodek\, >redniow. ang. sours ¯ starofranc. sourse, surse, ros. serdce-serdce, wo=. 1289 sr∂ce-srdce ]serce\. s=aw.-ros. serdce, HS jak hex – sex ]6\ i inne. staropol. suogih grechow sirdecne zaloual, 1444 sie}r|decznie ˘ sirdecznie – serdecznie, z g="bi serca, szczerze, gor'co. ang. cordially, ros. serdehnie-serdecznie. s=owotw. pokr. ang. core ]rdze<, j'dro\ ¯ >redniow. ang. core ¯ starofranc. cor, c≥r ¯ =ac. cor ]serce\. staropol. serdeczny, sierdeczny – 1. zwi'zany z sercem, duchowy, wewn"trzny, 2. kochany, drogi, bliski, 3. pe=en przyjaznych uczu:, 4. wyp=ywaj'cy z g="bi serca. =ac. cordialis ˘ franc. cordial, niem. herzlich, ang. cordial, ros. serdehnyj-serdecznyj, kordial;nyj-kordialnyj. serdak kaftan bez r"kaw[w. †serdecznik bot. kokornak powojnikowy, Aristolochia clematitis L. staropol. 1472 serdecznik aristologia longa. serdelek gruba kie=baska. †seremak cz=owiek smutny. ˚teskliwy. ang. sad man, ros. grusnyj.

serenada ital. serenata ¯ =ac. serenus franc.-ang. serenade, ros. serenada.

sergety, surgoty str[j kobiecy.


x seria(l ¯ =ac. series ]rz'd\. serio powa/nie. ¯ =ac. seriosus ¯ serius. †serkopl zawias ]s=owotw. konc. 024\. staropol. pro aspa albo serkopl ad hostium, ubi canes servabantur. =ac. cardo, >redniow. ang. henge ¯ to hang; ang. hinge, ros.

petlq (dvernaq).

serolog(ia(iczny =ac. serum % gr. logos. †serpan(ek(ka, sarpanek, czerpanek chusta na g=ow", zw[j. podstaw' s=owotw. serpent ]$\. staropol. 1439 serpani, 1461 serpany, 1493 tria velamina albo serpany, 1494 duo valy szerpanow, 1450 szerpanka, 1483 3 sarpanky et vitta..., 1493 dwa serpanky, 1497 7 vitte albo czerpanky, 1499 1 par czerpankow, 1500 serpankow.

serpent(yna =ac. serpens, serpentis ¯ serpens ]pe=za:\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. serpent. serw(owa: wybicie pi=ki zza linii boiska ¯ serve ¯ >redniow. ang. servien ¯ starofranc. servir ¯ =ac. servire ]serwowa:, u(po-s=ugiwa:, s=u/y:\. serwatka dos=. kwa>na woda po serze, ˚ser ]¯ sour\ % watka ]woda\. staropol. 1437 schirvatka aqua lactis, ca 1455 syrvathka, 1472 syruatka balducta, XV w. bebulca syrwatka sed

baculca dicitur proprie capalica; syrvathka serum; id est kodzya syrvatka aut lacte caprino; szyrvatka caprina, ca 1500 camella szyrvathk' vel maslank'; maszlana szirwatka oxialium, tak/e staropol. kapalica –

1. p=yn odci>ni"ty przy wyrobie sera ze zsiad=ego mleka, 2. ma>lanka. =ac. serum, franc. petit lait, niem. molke, anglosas. hw≤g, pokr. holend. wei; >redniow. ang. whei ˘ ang. whey, ang. 1. whey, 2. buttermilk; ros. 1. syvorotka-syworotka. 2. paxtan;e-pachtanie.

serw(etka(is =ac. servus ]s=u/y:\. serwet-a(ka tkanina o r[/nych kszta=tach, najcz">ciej wzorzysta, zwykle do nakrycia sto=u. franc. serviette ¯ servir ]s=u/y:\. serwis 1. zestaw, komplet naczy<, 2. us=ugi napraw. franc. service ¯ servir ]s=u/-y:(ba\.

serwus poufa=e przywitanie lub po/egnanie. =ac. servus ]s=uga\. †serzysko ¯ ser; >rodek przy>pieszaj'cy zsiadanie si" mleka ]np. wysuszony /o='dek ciel"cy\, podpuszczka. staropol. ca 1455 szyrzysko coagulum , 1457 dicitur... proprie syrzysko, 1472 ¢syrysko coagulum, 1475 szyrzysko, ca 1500 coagulum szerzysko vel kw'szne mleko. sesja posiedzenie, narada, obrady; okres obejmuj'cy cykl posiedze<; okres w kt[rym odbywaj' si" posiedzenia plenarne sejmu. =ac. sedere ]siedzie:\ ˘ sessio, franc. i ang. session, ros. sessiq-sessija, zasedanie-zasiedanie. †sesnek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. XV w. primula, id est szeszriek ]w miejsce szesznek\. set partia gry. ¯ ang. set. seter pies my>liwski. ang. setter. set-ka(ny ¯ sto. setnie do syta; setnie ubawi: si", u>mia:, tj. do syta. staropol. EY. ¢setnik dow[dca oddzia=u z=o/onego ze stu zbrojnych. ¯ sto, OE ˘ 5-set, 6-set, itd. staropol. setnyky, setnyci, setnykom, sethnyki, ca 1500 szethnyk centurio ˘ setnyk, sethnyk, szethnyk. =ac. centurio, franc. le centenier, centurion, ang. centurion, ros. sotnik=-sotnik ¯ sotnq. staropol. storycerzewnik. setny wypadaj'cy na liczb" 100. staropol. 1447 bydlo sothne, 1442 sethny, 1445 homo sothni, 1446 pro homine sothnego, 1446 sethny, ˘ setny, sotny – zwi'zany z sotni', tj. organizacj' kr[lewskiej ludno>ci s=u/ebnej. ang. hundreth, 100th, ros. sotnyj-sotnyj. sezam skarbiec ¯ arab. gr. sesamon ]gat. ro>liny ze Wsch. Indii, o p=askim ziarnie i oleju, u/ ywane do jedzenia\. sezon(owy jedna z 4-ch p[r roku& wiosna, lato, jesie<, zima. starofranc. seson, seison, saison ˘ >redniow. ang. sesoun, seson ˘ ang. season, ros. vremq goda, sezon, pora. s"d=o oko w sieci$ s"dzi-a(owa: osoba wydaj'ca wyrok, os'd, zdanie. staropol. 1391 sandza,

1393 otch szadzey, 1396 sandza, 1398 czho szkasaly szaødze, 1399 zødzan, 1399 szødze szødicz, 1400 pan sandza, 1402 ot pana sandczego, 1404 przed tym sandzø vstal, 1412 ot pana sandze visedl ˘

sandza, szadza, zødza, szødza, s'ndz, zandz, szandz, sz'dz –

osoba powo=ana do wymierzania sprawiedliwo>ci. =ac. jus ]prawo\ % dicere ]orzeka:\ ˘ judex ]s"dzia\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. juge ˘ ang. judge, ros. sud;q-sudja ˘ sudit;. staropol. s"dzia dany, obrany – s"dzia powo=any do rozstrzygni"cia konkretnej, tej szczeg[lnej sprawy. staropol. s"dzia dziedziczny, dziedzinny – s"dzia pe=ni'cy sw' funkcj" na zasadzie albo prawem dziedziczenia. staropol. s"dzia kasztela<ski, kasz-

telanow, pa<ski, staro>cin]y\, wojewodzy – s"dzia powo=any do

wymierzania sprawiedliwo>ci w zakresie praw nale/'cych do kasztelana, starosty, wojewody. staropol. s"dzia podobny, ustawiony – s"dzia kompetentny, w=a>ciwy. staropol. s"dzia polecony, urz"dny – s"dzia zwyczajny, aktualnie urz"duj'cy. }Ostrze/enie dla korzystaj'cych ze znaczenia terminu «s"dzia» – cz=onka wymiaru sprawiedliwo>ci w Polsce& korupcja toczy ustr[j Polski. Nie by=o tam sprawiedliwo>ci, nie ma, i nie b"dzie. Je/eli zdarzy si", to przez przypadek. My>l Polak[w zawodzi, ponosi fiasko w prostych sprawach. Kraj bezprawia, szwindli nieustaj'cych, =ap[wek, i fa=szu, ˚prawda ˘ prawo. Wojewoda by= rz'dc', panem ˘ pa<stwo, wydawa= wyroki, decyzje, tj. by= s"dzi', na swoje widzi-mi-si", ˚pan. Jan +aski, 1456–†1531, by= pierwszym kt[ry zebra= istniej'ce prawa, tj. spisa= je, i wyda= sw[j Statut +askiego, 1505. Nie spotka=em publikacji opisuj'cej dzia=anie Wymiaru Sprawiedliwo>ci w >redniowiecznej Polsce, tj. Wielko` i Ma=opolsce; jaka by=a struktura s'downictwa i jak ona dzia=a=a. Znane mi podr"czniki historii nie opisuj' jej. Niemcy osiedli w Polsce zwracali si" do s'd[w w Niemczech o rozstrzyganie spor[w mi"dzy nimi – musia=a by: tego przyczyna, i nie tylko bariera j"zykowa. Gdyby w Polsce prawo dzia=a=o i wyroki s'dowe by=y s=uszne – nie by=oby pola do dzia=alno>ci dla partii politycznej o nazwie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x Prawo i Sprawiedliwo>:.| staropol. s"dzie – syn s"dziego. staropol. s"dzina – /ona s"dziego. staropol. s"dzin]y\ – nale/'cy do s"dziego, pochodz'cy od s"dziego. staropol. s"dzki czy s'dzki – zwi'zany z s"dzi'. s"dziwy stary, w powa/nym, zaawansowanym, podesz=ym wieku, m"drzec. ¯ s'd ]m'dro>:\. m'd, m"d]rkowa:\ – s'd; U ˘ Å, ´. staropol. szedziwy ]s"dziwy, siwy\, szedziwo>: ]s"dziwo>:, staro>:\. s"k(aty(acz 1. >lad po odci"tej ga="zi, widoczny na pniu drzewa lub na powierzchni deski; odcinek trudny do obr[bki, przez to ˘ 2. trudno>:, k=opot, szkopu=. s=owotw. pokr. k't, k"s ˘ k'sa:& suk ]s"k\  kut ]k't\, ST, s=owotw. koncepcji 023. czes. suk, stonek, s=aw. sæc;, s¨c;-suc, ros. suk=. staropol. ca 1420 ¢søncz, 1471 s'nk, XV w. s'nk; ...albo oth szanka ˘ søncz, s'nk, szank – 1. cz">: ga="zi ukryta w pniu, b'd{ te/ pozostawiona przy pniu po jej odci"ciu, 3. hak. >redniow. ang. 1. knag, ang. knot ]in wood\, 3. hook. s"p zool. ptak drapie/ny, o nieopierzonej g=owie i szyi oraz d=ugim, zakrzywionym dziobie; z grupy or=[w i jastrz"bi. pos"pny – jak s"p, pochmurny. staropol. 1444 samp, XV w. szømp, ca 1500 sz'p vultur, 1424 w opisie herbu samp. niem. geier, =ac. vultur ˘ starofranc. voutour, voltour ˘ >redniow. ang. voutur, volture, vultur ˘ ang. vulture, franc. le percnoptere, aigle vantour, s=aw. sæp=-sup ]s"p\, U ˘ Å, ´. dawny ros. sip=-sip, ros. korwun-korszun. sfa=szowa: ¯ s ]czas dok.\ % fa=sz. staropol. 1435 nye sfalschowal dobrey monety crolewskey ˘ sfalschowacz – w spos[b niedozwolony wykona: jaki> przedmiot, zwykle gorszej jako>ci, podrobi:. ang. to falsify, to forge, to counterfeit, ros. poddelat;-poddie=at.

sfer-a(yczny gr. sphaira, =ac. sphaera, starofranc. espere, >redniow. ang. spere, ang. sphere, ros.

war, globus.

sfinks

gr.-=ac.-ang. sphinx ]dusiciel\. sfora 1. pierwotnie& para, dwoje ˘

zgoda, zgranie, 2. zgraja ]ps[w\. prastare PF, sfora ]para\ ˘ sforka ]parka\, niesforny – niezgrajny, niezgodny. staropol. sforny ]zgodny\. niem. nizin i >redniow. holend. pak, >redniow. ang. pakke, ang. pack, ros. staq sobak-staja sobak. †si wg autor[w Ss 1953& zaimek wskazuj'cy najbli/szy czas, termin& «ten najbli/szy»; wg mnie tak/e «nast"pny», s=owotw. poch. siej ]ten\ ˘ do siego roku ]do nast"pnego\ ˘ dosiego roku# siej ˘ siemu ]temu\, siom ]tym\. oba – ten najbli/szy i nast"pny – bliskie sobie, bez wyra{nej, istotnej r[/nicy. staropol. sego roku, 1413 do sich

Swantek szdacz tich cztirzech cop, 1423 na ssye Godi, 1426 na ssy; w szy rok; aze do szyego dnya. ang. this ]ten\, herewith ]niniejszym,

ros.

sim\.

†siabr, siebr zdrowe dziecko. ˘ pa % sierb ˘ pasierb }brrb|. s=owotw. pokr. siorba:. s=aw. s≠br=-siebr. staropol. ¢zyebrem vczynyl ˘ zyebr – wsp[lnik, towarzysz, druh. staropol. 1434 participaverunt albo sabrili, participare albo sabricz – wsp[lnie dzia=a:, bra: w czym> udzia=. ang. to participate, to take part in, ros. uhastvovat;-uczastwowat. sia: sypa: ziarnem g"sto. 1. rzuca:, sypa: ziarnem, 2. w przen. rzuca: czym g"sto, strzela: ˘ sia: niezgod", zasia: panik" ]zaszczepi: j'\, 3. gubi: ˘ posia: co>. pokr. ˚siew(ca, sianie; za(prze-sia: ^ za(prze-sypa:. siejba, samosiejka. za(na(po(prze(ob(do(w(wy(roz• sia:. staropol. 1398 szal naszenye ]sia=\,

gysz to ¢seyyø ]seminat\ we slzach, 1404 tego szita... nye szal, 1415 szala ]sia=a\, 1424 assby zyto sy'l, 1428 nye sal; darmo bøszecze szaacz szemyø wasze; ktores by szal; trzecyego lyata syeycye a znycye, ca 1455 vgori oracz, szyacz gothuya; iusz naszyenye szvoye kaszdi szey, 1466 kthoru by szyal na roly, 1471 syegye capusta Grzegorz ca 1500 schyacz Barthosz, oracz radzy syrpyen, ca 1500 szyacz seminare ˘ szacz, sy'cz, szaacz, szyacz, schyacz, ssacz – 1. rzuca: nasiona na rol" }ziemi", wg Ss 1953, zapewne w zrozumieniu /e uprawn', pulchn'|, by kie=kowa=y i wyda=y plon, ˚sianie, 2. wzi': pod zasiew, obsiewa:,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. o m'ce& przesiewa: przez sito. staropol. na(o(po(przy(roz(w(wy( (za•sia:, pod(po(roz•siewa:. anglosas. sawan ˘ >redniow. ang. sowen, sawen ˘ ang. 1. to sow; anglosas. siftan ˘ >redniow. ang. siften ˘ ang. 3 sift, sieve, ros. 1. seqt;-siejat, 2. poseqt;, zasevat;-zasiewat, 3. prose-vat;/qt;-prosiewat.

siad(a:, si'-d{(>: 1. przybiera: pozycj" w kt[rej cia=o spoczywa w bezruchu na po>ladkach i biodrach, tu=[w jest wyprostowany, nogi zwykle zgi"te w kolanach, zwykle na krze>le, skale, itp., 2. w przen. lotn. l'dowa:, opuszcza: samolot na ziemi", dotyka: ko=ami o ziemi", p=ozami, lub podwoziem gruntu lub wody. staropol. syadala na wyrzchu;

nykt nye szyadal; ya syadam podle krolya za stolem; za mim stolem syadaly; szyaday'cz k stolu; nye szyaday na vyssche myescze; nye szaday; szy'd'y' ]siadaj'\ ˘ syadacz, szyadacz –

1. zajmowa:, przybiera: pozycj" siedz'c', 2. zatrzymywa: si", pozostawa:, 3. mieszka:, przebywa:, 4. na s'dziech siada: – uczestniczy: w zespole s'dz'cym. anglosas. sittan; pokr. niem. sitzen, >redniow. ang. sitten ˘ ang. to sit, ros. sidet;-sidet, sadit;sq ]siedzie:, ang. to sit\, sadit;sq, sest;-sest ]1. siada:, si'>:, 2. wsiada:, np. do wagonu, 3. o s=o<cu& zachodzi:; ang. to sit down\. za(po(u(przy(o(do(w(wy-si'>: ]si"\, za(na(po(prze(przy(do(pod(w(wy( (z(roz-siada: ]si"\, osad. pokr. sad•yba(zi:, osada. wi"cej ˚siedzie:. †siadanie pojedynek. staropol. ca 1420 duellum, id est duorum bellum uel vlg. szadane. staro` i >redniow. =ac. duellum ˘ ang. duel, ros. du`l;-duel, poedinok. †siadawa: sp"dza: czas siedz'c, przesiadywa:. ˚siada:. staropol. cz'stokrocz syadavala z synem svoym Iesucristem ˘ syadavacz. ang. to spend time sitting, ros. provodit; vremq. ... siak nie tak, inaczej, ni tak, ni siak. jeden tak, drugi siak. siaki nie ten, inny ¯ siak ni taki, ni siaki. ¢siakij taki. staroros. sqkyj-siakyj, ros. takoj-takoj, ang. such. sianie rzucanie, sypanie ziarnem


x lub czym innym. ˚sia:. sianie ¯ sia:. staropol. szenyu ]sieniu\; o oranyv y syanyv, 1466 colerunt ad yemem albo orali na wgor albo na syanye, ca 1500 szyanye satio ˘ syanye, szyanye – 1. rzucanie ziarna na rol" }wg Ss 1953& na ziemi", rozumiem, /e uprawn', spulchnion'|, 2. zasiew, zbo/e zasiane. ˚sia:. siano(kos pasza ze skoszonej ='ki; gor'czka sienna, siennik ]w[r wypchany sianem\. staropol. 1391 schano, 1399 szana ]siana\, sano, szyano, na syene, 1408 mam scodi w szene za copø, 1411 wzøl szana, 1417 zithem, szyanem, 1420 przy sszenye, 1427 tho szano, 1428 y woz z syanem;

plew a szana ]faeni\ gest dosycz v nas, ca 1455 tu szyec szano ]tu siec siano, tj. kosi:\, szyano, 1493 syano, 1398 stog szana, 1455 ¢trzach wozow syen' ]siana\ 1472 nye wynossylem syana brzemyun ˘ schano, szano, sano, syano, szeno, szyano –

1. skoszona i wysuszona trawa przeznaczona na pasz" dla zwierz't, 2. siamo greckie, greckie, grzecskie, rzeckie siano – bot. Trigonella faenum Graecum L. =ac. faenum ˘ franc. le foin, anglosas. hieg, heg ]pokr. niem. heu\ ˘ >redniow. ang. haye, heie ˘ ang. hay, ros. seno-sieno. s=owotw. pokr. jesie< – ros. ose<, jesienny ¯ sia:, sianie. †sianowiec bot. Genista pilosa L. et Germanica L. vel Cytisus biflorus L’Herit. ˚siano/":. staropol. 1419 genestula, vepres schanowyecz, 1472 schanovecz mirica. †siano/": ˚sianowiec. staropol. 1420 albo szanosz'czy,

que seu szanosz'czy ad nostram villam... spectabant, 1451 ... prata albo sianozaczy, 1455 quia tu... syanoszanczi, 1469 albo szyanoz'czya, 1494 syanozaczy; 1437 schanoszøcz sandix, ca 1465 schanoschancz genesta, 1472 schanosz'cz mirica –

1. ='ka z kt[rej zbierane jest siano, 2. bot. Genista pilosa L. et Germanica L vel Cytius biflorus L’Herit. ang. 1. haymaking, mowing; meadow, ros. 1. senokos-sienokos; lug-=ug. †siara, szara ˚siarka, ˚siara. podstaw' s=owotw. dla

siary ]p=ynu samic\ – ostry smak, ¯ szar ¯ ang. sharp ]stosowne do ci"cia, k=ucia\ ¯ >redniow. ang. scherpe, scharpe; szarszun ]miecz\, sier>: ¯ szer>: ˘ szorstki, siec ]ci':\ ˘ kosi:, kosiarka, i in. siarki ]zwi'zku chem.\ – /[=ty, /[=tawy kolor. siara p=yn samic wydzielany w ostatnich dniach ci'/y i pierwszych po wydaniu na >wiat p=odu. ˚siara. staropol. XV w. i podobnie 1455 szyara colustrum, 1450 lac vlg. szyara, ca 1500 sz'r' carista;

vlg. sz'ra vel szy'dle mleko; serum szar' vel k'p'lycz'. siar-czan(czek(ka staropol. XV w. sarczanemv; ...et sulphureas, syarczane,... ˘ sarczany, syarczane –

siarczany, z siark' zwi'zany. ang. sulphate, ros. sera. siarczysty 1. o cz=owieku& pe=en temperamentu, ra{ny, /wawy, dziarski, krewki, 2. o mrozie& t"gi, ostry, trzaskaj'cy, 3. mocny, silny, zamaszysty, ognisty. siark-a(owod[r /[=ta krystaliczna substancja. ˚siara. staropol. szyara, szara, szarø ]siark'\, 1472 syara sulfur; sulfur,

szara... valet contra asma; ¢ogyn y szar' gor'cza z nyeba, 1472 syarka sulphur; szark' ˘ szyara, szara, syara, syarka, szarka – siarka. =ac. sulphur, niem. schwefel, >redniow. ang. brimston, brinston, ang. ]chem.\ sulphur; brimstone, franc. soufre, Latopis 1116 c≠r;cier, dawny ros. s≠ra, ros. sera-siera, fitil;-fitil. staropol. XV w. sarczanemv; et sulphureas, syarczane ˘ sarczany, syarczany – siarczany, s siark' zwi'zany.

siatk-a([wka(rz

staropol. ca 1420 roszpuszczicze szathcy wasze; zathca, sszathka, wpadnø w szyatk", ca 1500 szyathk', 1444 swimi siatkami, 1471 schadky reciacula, ca 1500 craticula rost albo szyathk'; syadkø wnøtrznø ˘ szathca, zathca, sszathka, szyatka, szyathka, siatka, schadka, syadka –

1. sie: rybacka b'd{ my>liwska, 2. przedmioty przypominaj'ce wygl'dem sie:& 2.a. siatka metalowa zdobi'ca g=owic" kolumny, 2.b. krata czt te/ ruszt, 2.c. p=at t=uszczu okrywaj'cy w'trob". =ac. rete, franc. le resseau, filet ]siatka\, franc. le filet, rets ]sie:\, anglosas. nett ˘ >redniow. ang. i

ang. net, pokr. niem. netz, dawny ros. s≠t;-siet, s≠tka, ros. set;-siet, setka-sietka, nevod-niewod, tenëta-tieniota. †si'c ¯ si"gn':. staropol. 1446 szyeglo ]si"g=o\, 1442 szaglyby ]si'g=yby\ ˘ szyecz ]si'c\, szagn'cz ]si"gn':\ – 1. w przestrzeni& doj>: do jakiego> kresu, dosi"gn':, 2. zg=osi: pretensje. staropol. do(o(po(prze(przy(

(wyprzy(zaprzy(za•si'c, si"ga:, do(prze(przy(zaprzy(za•si"ga:, si"gn':, do(po(prze(przy(za(zaprzy•si"gn':, zaprzysi"gowa:.

za(po(prze(przy(o(do(zaprzy•si'c.

¢si'g rozpi"to>:, zakres ˘ osi'g(ni"cie, za(wy•si"g(a:. ang. range. ˚si"ga:. si'k(a: ciecz, ciec. wy(pod•si'k(a: – wy(pod•ciek(a:. staropol. si'kn': ]wsi'ka:\, si'ka:, o(w•si'ka:, osi'kn':, ang. in` % filtrate ]filtrowa:, s'czy:\ ˘ ang. infiltrate, ros. prosahiva-nie/t;. si'pi(: opad drobnego deszczu, m/y:, m/awka. si'>: ¯ sad ]za(po(u•sadzi:, i inne\. staropol. szødze ]si'dzie\, syadl; y szyødze ]si'dzie\, y szyadla sama na nyem; y szyadl na loszv ]na =o/u\,

gdisz syadl ]cumque sedisset\ krol na swem stolvzv; syadlasta oba, kaszdi na stolczv swem; a syadl ]cumque... sedisset\ przed bogem, szedlem ]w miejsce szadlem\ a plakalem; szyadl na kraw'dzy; y szyad; y szedly pod nyem; szyadschy pocz' ygracz; aby szyedly na zyemy; za stolem szødze; a ma s pocogem szescz ]z pokojem si'>:\, szødø gestcz ]si'd' je>:\, bo nye syødzem k stolu; krol syadl za stolem gescz; abi k stolu syadla ˘ szøscz, szescz ˘ syadl(a ]siad=( (a\, szyadl, szyad, szedly ]siedli\ –

1. zaj':, przybra: pozycj" siedz'c', spocz': na czym> opieraj'c pup' tu=[w, 1.a. kucn':, si'>: w kucki, 1.b. sie>: za sto=em – usi'>: przy stole do jedzenia, uczty, 1. c. sie>: na stolcu – zasi'>: na tronie, obj': panowanie, rz'dy, 2. zaj': miejsce, znale{: si", przebywa:, pozosta:, zosta: umieszczonym, 3. zamieszka:, osiedli: si", 4. zosta: zasiedlonym, za=o/onym, powsta:, 5. przyst'pi: do wykonywania obowi'zk[w s"dziego, 6. pa>:, trafi: si". staropol. ob(o(po(prze(przy(roz(

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x (u(w(wy(za(z•si'>:, siada:, po(w•siada:, siadawa:, siedzie:, do(na(od(po(wy(za•siedzie:, osi'dn':, posiedz'cy, siedziane. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(w(wy(z-si'>:, rozsiada: si". niem. sitzen. anglosas. sittan, >redniow. ang. sitten, ang. to sit, sat, ¢sice tak, w ten spos[b. >redniow. sice-sice. †sicie bot. sitowie, ro>liny b=otne, staropol. 1478 szycye iuncus, 1471

schycze ¢iuven; ssycze, schitowye, ca 1420 szicze arundo –

1. oczeret jeziorny, Scirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Scirpus i Juncus, 2. trzcina pospolita, Phragmites communis Trin. ang. 2. reed, cane, ros. 2. kamywkamysz, trostnik-trostnik. sicz warowny ob[z Kozak[w zaporo/skich. sid=o wi'z]a:\, wik sid(=a: ^ wik(=a:, usidli: – uwi'za:. pokr. sieci, od set por. wik – trzewik pu=apka z postaci p"tli, czasem z podrywk', zastawiana przez k=usownik[w, potrzask, sie:. usidli:. pokr. sito, TD. staropol. w sidle, s sidla, sidlo,

sidla, sydlo, szydlem, sydlem, sidla, szydlo – p"tla z w=osia lub

drutu u/ywana do chwytania zwierzyny. =ac. laqueus, decipula, ang. snare, trap, ros. silok-si=ok, petlq-petlja, tenëta-teniota. staropol. 1446 szydlysch; szydly ˘ szydlycz – sidli:, =apa:, wik=a: w sie:, =ac. rete, capere, ang. snatch, ros. xvatat;-chwatat. ¢sidor woda ¯ gr. hydor gr.-celt. HS ˘ pol. nazwisko Sidor, lit. Kasidorys. †sie je/eli. staropol. XV w. sye. =ac. si, anglosas. gif ˘ >redniow. ang. i ang. if, ros. esli-iesli, esli by tol;ko-iesli by tolko, esli by da'e-iesli by da/e. siebie, sobie, sob' zaimek zwrotny odsy=aj'cy do podmiotu. staropol. syebye schamego; sy-

ebye, szyebye samego, szyebye zaprzal, 1391 sam oth sebe ima, 1395 ot szebe hy od dzeczi; thamo szebe; kogo podle szebe ma, 1424 crol gy ostawyl myasto sszebye, 1444 sam ot sz}ie|bye, ca 1450 syebye, 1456 od szyebye samego, 8 kolumn cytat[w w Ss 1953 ˘

syebye, szyebye, sebe, sszebye. anglosas. self`, sylf` ˘ >redniow. ang. i ang. self` ˘ myself, itself, ros.

sebq-siebja.

siec r'ba: ˘ odsiecz, obusieczny, sieczka(rnia, siek-anina(iera; `ecz, `e/ ¯ ang. edge }ed/| ]ostrze\ ˘ je/ ]hedge hog\. staropol. 1401 y szekl yø; ne szekl; szekl; 1402 sekl, 1406 secare vlg. secz, 1412 ne szekl lanky teg ]...='ki tej\, 1415 kedy gymy szeczono, 1416 szekly... szekly gwaltem, 1418 swym ludzem szyecz... lanky, 1420 yako czsom szyekl, thom

szyekl na swem prawem,

1424 ale czso syekla, tho szyekla, 1429 secauerunt albo sekli ˘

szecz, secz, szyecz, syecz, ssyecz, schecz –

1. kosi: traw", zbo/e, 2. >cina:, obcina:, 3. r'ba: na cz">ci, ci':, niszczy:, 4. atakowa: broni' sieczn', zabija: staropol. do(na(od(o(pod(po(roz(

(u(wy(za(z•siec, sieka:, po(przy(z•sieka:. staropol. 1497 oth szyeczyenya lank, 1429 scheczenye ˘ szyeczenye, scheczenye –

1. >cinanie kos' trawy, 2. >lad ci"cia, naci"cia na drzewie. wo=. 1289 s≠]π ≥-sieszczi ja ]siec, r'ba: ich\, is≠kowa-isiekosza ]wysiekli, wyr'bali\, s≠kouhi siekuczi ]siek'c\, s≠ha- ]siekanina, r'banina\, iss≠heni-issieczeni ]wysieczeni, wyr'bani\, iz; \s≠ka-iz osieka ]z wyr"bu\, øs≠kwim= most=-otsiekszim most ]odr'bali most\, ros. seh;. za(na(po(u(prze(od(wy(z(roz-siec, przesieka, odsiecz. ¢siecz, sicz zasiek kozacki, warowny ob[z Kozak[w zaporoskich; horda kozak[w siczowych, maj'cych swe siedliska w Siczy Naddnieprza<skiej. ros. s≠ha, s≠h; ]siecz\. †siecze< luty, ko<cowy, 12-ty m-c kalendarzowego roku kalendarza julia<skiego. ˚jacie<, str'pacz. ¯ siec ]r'ba:\; miesi'c “odr"buj'cy” ]odcinaj'cy\ rok, jeden od drugiego. w Ss 1953 b="dnie& drugi miesi'c roku, luty ]tak w kalendarzu gregoria<skim, w Polsce po 1586#\ ang. February, ros. fevral;-fiewral. siecz-ka(na drobno poci"ta s=oma. ci-':("ciwa; ]miecz\ obusieczny `ecz, `e/ ¯ ang. edge ]ostrze\ ˘ je/. sie: plecionka wi'zana w oczka, z nici, sznura, drutu, itp., s=u/'ca do

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=apania ryb, rzadziej do chwytania ptak[w, zwierz't. staropol. 1397 i 1398, 1401, 1408, 1413, 1415 szeczi; szeczamy, w syecy, 1404 secz, 1421 szeczy, 1422 sszecz, 1428 schedza, 1469 szyeczi, 1471 syeczy – plecionka ze sznura s=u/'ca do =apania ryb lub zwierz't. ¯ ang. set ]zastawi:\ ¯ >redniow. ang. setten ¯ anglosas. settan, pokr. niem. setzen i got. satian ]przyczyni: si" do siedzenia, w miejscu\ ˘ siatka, sid=o. anglosas. nett ˘ >redniow. ang. i ang. net, pokr. niem. netz ]siatka\, ros. setka-sietka, nevod-niewod, tenëta-teniota. mazur. seti ]sieci rybackie\.

siedem(na>cie(dziesi't(set si[d-my(emka liczebnik g=[wny, liczba lub cyfra 7. ¯ niem. sieben, MN. kszta=t si[demki ˚cyfra, odliczanie. staropol. 1397 za sedm grziwen, 1399 iako setm grzuven; izem

sse dopusczil sedm smertnich grzechov; syedmy szmyertelnych grzechov; nye popelnyl szyedmy vczynkow mylosyernych, 1401 o szedm grziwen ysczini, 1401 szedmy grzywen, 1403 s szedmy wlok, 1406 i ne dal mu szedmi ran, 1409 a s szedmø kmoth na paney dom, 1409 szedm corczow gøczmenu, 1411 przes szedmy grosszow ˘ sedm, setm, syedm, szyedm – 1. liczebnik g=[wny, 2. siedem grzywien – kara pieni"/na pierwotnie wynosz'ca 6 lub 7 grzywien, p[{niej o znacznie mniejszej warto>ci rzeczywistej. staropol. siedmiory – siedmioraki. ˚ siedmioro. niem. sieben, anglosas. seofon, seofan, >redniow. ang. seoven, ang. seven(teen(ty, ros. sem-;/nadcat;/;desqt;. wo=. 1289 se∂m;-siedm ]siedem\. staropol. sedmnadzeszcza, setmønaczcze, siedmi'na:cie, 1402 sedminascze grziwen, 1412 sethminaczcze groszi, 1423 szyedmynascze groszi, 1429 szedmynacze grzywen ˘

siedemnadzie>cie, siedmnadzie>cia, siedmanadzie>cia, siedmdzie>cia, siedminadzie>cia, siedmnacie, siedmna:cie, siedmnadzie>cia, siedmnadzie>cie, siedmna>cie, siedna:cie, siemnadzie>cia, siemnadzie>cie – 17, dos=. 7 nad 10. ˚siedmiorna>cie ]17\.


x =ac. septendecim, anglosas. seofentyne ˘ >redniow. ang. seventene ˘ ang. seventeen, ros. semnadcat;-siemnadcat. staropol. 1409 szedmidzeszant, 1413 sedmidzeszand grziwen 1416 sedmdzesanth pnew pczol, 1418 zaoral sedmdzedzand brosd, 1418 sedmydzesanth... copczy 1420 szyedmydzeszanth, 1424 sedmdzeszanth grziwen, 1425 szedmdzeszanth grzywen ˘ siedmdziesi't, siedmidziesi't,

siedmiedziesi't, siedmiodziesi't, siedmadziesi':, siedmidziesi": –

1. liczebnik g=[wny, 2. najwy/sza kara w systemie >redniowiecznych kar pieni"/nych, wg. Ss 1953& pierwotnie wynosz'ca 70 grzywien, p[{niej znacznie ni/szej warto>ci rzeczywistej. Sedno w zrozumieniu liczby 70, nie mo/na tej liczby bra: dos=ownie, ˚70 i 2. anglosas. ]hund\seofontig, >redniow. ang. seofentig ]seven times ten\ ˘ ang. seventy, ros. sem;desat;-siemdiesiat ¯ sem;-siem ]7\ % desat; ]10\. staropol. siedmdziesi"tna,

siedmdziesta, siedmidziesta, siedmiedziesta, siedmiodziesta, siedmadziesi't, siedmenadziesi't, siedminadziesi't, siedmnadziesta, siedmanadziesta, siemnadziesta, siedmnadzieste –

najwy/sza kara w systemie >redniowiecznych kar pieni"/nych, ..., ˚wy/ej, uprzedni tekst; ˚70 i 2. staropol. siedemkro:, siedmkro: – 7-krotnie, 7 razy. ang. seven-fold, seven times, ros. semikratno-semikratno ¯ semi-semi` ]7-mio`\ % kratno. staropol. siedmdziesi'tkro: – 70-krotnie, 70 razy. ˚70 i 2. †siedemdziesi't i dwa wiele, w Íredniowieczu nie by=a to >cis=a liczba, jak dzi>, np. w bitwie nad Ka=k', 1219.05.30, zgin"=o 70-ciu kniazi[w, p[{niej 72-u, Wo=ga wpada do Morza Chwaliskiego 70-ma uj>ciami, j"zyk Babilonu rozpad= si" na 70 i 2, z polecenia Boga. tak i 40 ]wiele\, po Potopie, Noe p=ywa= dni 40 ]wiele\. ˚40 ]tak/e pod 700\. «siedemdziesi't» jest s=owem zaczerpni"tym z Biblii, z wypowiedzi Lamecha – jednego z potomk[w Kaina. >redniow. ang. meni, mani, moni ˘ ang. many, ros. mnogo-mnogo. †siedl'czka =opatka u/ywana do wiania, tj. czyszczenia ziarna }z plew|, przez rzucanie go pod wiatr na pewn' odleg=o>:, wg. Ss 1953. Co> z=ego z opisem znaczenia.

Na moje wyczucie, jest to =opatka, jedna z wielu, w m=ynku do czyszczenia zbo/a, gdzie b"ben z=o/ony z takich =opatek, korb' nap"dzanych, tworzy wiatr usuwaj'c plewy z sypanego z g[ry ziarna, kt[re spada na ruszaj'ce si" poprzecznie sita do dalszego jego sortowania na ziarno i po>lad. Worki ze zbo/em kto> by czy>ci= =opatk', i wiatr na zawo=anie, o w=a>ciwej sile... i rzuca= na odleg=o>:, rozumiem, /e z kupy na kup".... Szkoda /e autorzy Ss 1953 nie przyst'pili do szczeg[=owego opisu jak to czyszczenie wygl'da=o. Ujrzeliby wtedy niedorzeczno>: rzucania. staropol. XV w. szedløczka ventilaborum, 1471 schedlaczka vyenna ]lub lopatka ¢vyedna\ ventilaborum. =ac. ventilaborum. ˚siejeczka, sierdzi'czka. siedlisko miejsce, teren sta=ego pobytu ludzi ˘ osiedli: si" ¯ =ac. sedimentum. staropol. 1392 sedliska, 1393 oczcza sedliscu, 1394 videlicet sedlisko 1397 dom, szedlisco y ogrod, 1398 te sedlisko trzima, 1399 sedlisco, 1400 sedliska, 1400, 1403 sedlisko, 1405 do yey sedliska, 1420 szedlisco y domostwo 1424 ku ssedlyszku, 1424 szedliszka, 1425 thim sedliskam, 1425 na... szedliszku, 1435 ku swemu szedlisku 1437 szyedlisko area 1440 na gego dom na sedlysko, 1450 s mego ssyedliska, 1451 ku szyedliskom, 1454 locacionibus vlg. szyedlyska, 1454 cum domibus vlg. szedlysky, 1455 szyedliska, 1457 albo syedlysky ˘

syedlysko, szyedlisko,

siedlisko, siadlisko, sielisko – 1. gospodarstwo kmiece z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarskimi, te/ rola nale/'ca do gospodarstwa, dom, 2. plac pod budow", parcela ]zabudowana lub nie\. staropol. 1425 szethlene, 1436 schedlenye, 1449 syedlenye ˘ siedlenie, zagospodarowanie posiad=o>ci kmiecej przez postawienie domu i budynk[w gospodarczych. staropol. 1430 vlg. plossz' szedliczn', 1452 albo dzal schedliczny, 1473 area albo szedliczna ˘ siedliczny, nale/'cy do siedliska, tj. taki, na kt[rym znajduje si" siedlisko – gospodarstwo kmiece&

zabudowania mieszkalne i gospodarskie. staropol. o(po(prze(u•siedli:, po(u•siedla:, staropol. siedli:, staropol. 1483 syedlyschcze – siedliszcze, pojedy<cze siedlisko ludzkie z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, te/ wie>. za(na(po(u(prze(wy(roz•siedli:. ang. settlement, colony, ros. poselenie, koloniq.

†siedmadziesi':, siedmidziesi": 70 grzywien. ˚siedem. siedmioro liczebnik zbiorowy odpowiadaj'cy liczbie 7. ˚siedem. staropol. szyethmorg' myloszyerdz' bozego, 1427 dobythka szedmoro scotha; wsz'l sedm'ro cony, 1428 wszyøl sedmyoro kony y dwa wozy, 1432 a czelanth szedmoro, 1444 zayal sedmoro kobyl; sedmyoro, syedmyoro yagnøt, 1464 nye uccratl sedmyorga cobil. anglosas. seofon, niem. sieben, >redniow. ang. seoven ˘ ang. seven, ros. sem;-siem. †siedmiorona>cie siedemna>cie. staropol. 1403 sedmoronacze, 1428 szedmoronaczcze kony, 1432 szedmoronaccze kony. †siedmi[r siedem, wyst"puj'cy w liczbie siedem. ˚siedem. staropol. 1404 wsandz sedmora coni ]wzi': siedmioro koni\, ca 1445 szedmyoro yednanye s

bracz'; syedmyorim blogoslawyenstwye; 1471 schiedmyori; syedmyory; sethmyora swyatthoscz; napelnyl y' szyedmyorym myloszyerdzym. †siedmipi"dek naczynie na mi[d

o pojemni>ci 1(7 pi"dzi, mo/e pi"ty czyli ang. foot’a. b="dnie w Ss 1953& naczynie o wysoko>ci siedmiu pi"dzi, tj. oko=o 1,5 metra ]$#\; ile to miodu trzeba by naczynie to wype=ni:$ Nieznajomo>: j"zyka polskiego# w :wierci ^ 1(4, nie czterokrotnie, tak i w sze>ci, i siedmi – u=amek. siedz' po... s=aw. osiedli wzd=u/, przylegle, /yj' nad... ]rzek'\. siedzenie miejsce na kt[rym cia=o mo/e spoczywa: tu=owiem w pozycji pionowej, oparte na po>ladkach, jak =awka, krzes=o, fotel, siod=o. staropol. sedzene, ku szedzenyv,

szedzenye, szyedzenya, w sedzenyv, twego syedzenya, schiedzienye sedes, przedal szedznye swe, syedzenye ]possessio\ gich, volne sedzene, o godzynye syedzenya, o godzynach sandzenya ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sedzene, szedzenye, syedzenye, schiedzenye – 1. siedzenie ]czynno>:; siedzie:\, 2. miejsce przy stole, miejsce ucztowania, sala jadalna, 3. przebywanie, 4. miejsce przebywania, siedziba, 5. posiad=o>:, maj'tek, 6. u/ytkowanie cudzej nieruchomo>ci w zamian za >wiadczenie okre>lonych powinno>ci, mieszkanie, 7. posiedzenie s'du, 8. rozmieszczenie, umieszczenie, czy mo/e zachowanie si", dzia=alno>:, 9. =awa. staronord. s≤ti ˘ >redniow. ang. sete ˘ ang. seat, ros. sidenie-sidenie, sedali]e, posadka (na lowadi) ]siod=o\,

mestoprebyvanie> mestopolo'enie-miestopo=o/enie. siedzie:, sied{ ¯ si'>: ¯ sad; =ac. sedere ]siedzie:\, mazur. sideti, od(za(prze(wy•siedzie:. siedlisko, siedziba, po•siedzenie, s'•siad ]s' – wsp[lnie, ¯ som ¯ com\, od(pod•siada:, roz•sadza:, za(na(po(u(prze(przy(o(do(pod( (w(wy(z-si'>: ]si"\, ˚siada:. pokr. sad ¯ =ac., por. sie:  siatka. siedziba ¯ sadyba ]`a – liczba mn.\, na•miest•nik – po•sad•nik ]na ^ po\. ˚miasto. staropol. albo sedøcim, albo

spøcim, albo lezøcim; sedøcy sø; sedese, nye szyedzal, sedzøcz; gisz sedzeli we wroczech ]we wrotach \; bo sedzely sø; gdze czszny szedzy; poth kosczolem szedzal; bo sedzely sø; syedzøce, na ktorem szadzal,, y zetrze nogø sedzøcego na sobye; syedzecz, syedzal, szyedzala na oszyelkv ]na osio=ku\, szyedz'cz ˘ syedzecz, sedzecz, sedecz – 1. siedzie:, spoczywa: na czym>, 1.a. siedzie: za sto=em – siedzie: przy stole, /eby je>:, ucztowa:, 1.b. zasiada: na tronie, panowa:, rz'dzi:, 2. by:, znajdowa: si", pozostawa:, przebywa:, mieszka:, 3. osiedlonym by:, te/ dzier/y: cudz' w=sno>:, nieruchomo>: w zamian za >wiadczenia okre>lonych powinno>ci, 3.a. siedzie: na czynszu – dzier/y: czyj'> nieruchomo>: p=ac'c za to czynsz, 3.b. na robocie siedzie: – dzier/y: czyj'> nieruchomo>: z obowi'zkiem pracy pa<szczy{nianej, 3.c. w ]czyj'>\ nadziej" siedzie: – by: zobowi'zanym wobec kogo> do bli/ej nieznanej

powinno>ci, 3.d. w woli siedzie: – by: osiedlonym pozostaj'c przez jaki> czas wolnym od >wiadcze< feudalnych, 3.e. siedzie: pod czyj'> r"k', pod kim>, w prawie – podlega: czyjej> w=adzy, jurysdykcji, prawu, 4. siedzie: ku prawu, na s'dzie, w przysi"/nictwie, itp. – sprawowa: w=adz", g=[wnie s'dow', uczestniczy: w zespole s'dz'cym, s'dzi:, urz"dowa:, 5. siedzie: w ciemnicy, j"ctwie – by: pozbawionym wolno>ci, by: uwi"zionym, 5.a. w k=odzie siedzie: – by: zakutym w dyby, 5.b. siedzie: na >mier: – by: skazanym na >mier:, 6. w niewolniczym, dos=. przek=adzie z j. =aci<skiego – by: postawionym, znajdowa: si"& bo tamo sø sedzely stolczowe w sødze ]illic sederunt sedes in iudicio\. †siega: wyszywa:, obszywa:. siego tego ST ¯ sij ]ten\ Dosiego roku – do tego roku. sieja gat. ryby, z rodziny =ososiowatych. siejba ˚sia:. staropol. 1450 po poluklodzu syegby, 1448 seminacuonis albo syegby, 1462 dictis seminibus albo seybach ˘ syegba, seyba – anglosas. sawan ˘ >redniow. ang. sowen, sawen ˘ ang. sowing, ros. seqnie-siejanie ¯ seqt;. †siejca siewca. staropol. ca 1500 sementarius, szyeycz', qui seminat. †siejeczka =opatka u/ywana do wiana ziarna. wi"cej ˚siedl'czka, tak/e sierdzi'czka inn' nazw'. staropol. ca 1500 ventilabrum syeyeczk' vel vyeyeczk'. †siek cios, raz, ci"cie. ˘ siekiera. staropol. 1423 trzy sszeky. =ac. plaga, ictus. ang. blow, stroke; cut; to hew. †siekacz narz"dzie do ci"cia& 1. prawdop. no/yk, 2. zapewne rodzaj siekiery. staropol. 1497 schekatka, 1432 dwoye kony y wosz, y szekacz. ang. cutting tool. †siekaczka prawdop. rodzaj =opaty, czy te/ motyki. staropol. 1471 schekaczka. sieka-:(cz(nina ¯ siec, ci': ˘ siek-iera(acz, KC. staropol. XV w. tripe flaky ¢varzona y ssyekane, yantrznyce ˘ ssyekacz.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. to cut down, to hew, to fell ]wood\; to chop up ]cabbage\, ros. rubit;-rubit ]r'ba:\. †siekanina naszycia przy ubiorze, ozdobne naci"cia, wycinana falbana lub fr"dzle, wg Ss 1953. }chyba znacznie na domys=; s=owotw. baz' s=aw.-ros. rubit ˘ pol. r'ba:, r"ba:, i obr"b(ia:, a wi"c lam[wka| staropol. ca 1500 szyek'nyn' instita. siek-iera(acz ˚siek ˘ sieka:. siek-iera(acz, KC ¯ =ac. securis. narz"dzie sk=adaj'ce si" z trzonka i stalowego ostrza z obuchem, s=u/'ce g=[wnie do r'bania drewna i drzew, u/ywana czasem jako bro<. staropol. 1389 szekyri ]siekiery\,

iaco w lesech drew sekirami ]z szyekyrami\ wirøbili drzwi iego..., w sekirze ]szyekyrø\ y przesecze srzuczili yø, 1402 s szekirø, 1402 ne vcradl}a| sekiri, topora, 1413 szekir', 1414 dal dwe szyekyrze na ranky, 1418 czso pobral conye y szyekyri, 1418 szyekyri brany 1419 dwu szyekyru, ca 1500 szyekyer' securis, dwye syekyerze, szyekyera, s szekyra, w szekyrze –

narz"dzie do r'bania ]g=[wnie drzewa\, maj'ce metalowe ostrze osadzone na drewnianej r"koje>ci, u/ywane r[wnie/ jako bro<. =ac. securis, niem. ˘ starofranc. hache ]siekiera\ ˘ starofranc. hachette, >redniow. ang. hachet, ang. hatchet ]siekierka, toporek\, ros. topor-topor ]top[r\. Rodzaje siekierek& shingling hatchet ]obuch w kszta=cie bolca\, claw hatchet ]obuch w kszta=cie pi"tki\, lathing hatchet ]szeroki obuch\. staronord. øx, got. aqizi, anglosas. eax, ≤x, >redniow. ang. ax, axe, stary sanskr. acus, ros. sekira. siekierka ma=a siekiera, toporek. staropol. 1418 syekirka, 1419 y nansuekitk' uderzil, 1421 vz'ly dwa woly y szekyrky, 1432 dwoye kony y wosz, y schekyrk', 1437 s ostra bronya ani szekirkan, 1489 ostra bronya, szabla y syekyerka ˘

syekirka, szekyrka, schekyrka, szekirka, syekyerka – mniejsza siekiera. ˚siekiera.

†siekierzyca siekiera. staropol. 1424 v dwe sekyrzycze ˘ sekyrzycza – siekirzyca.


x †sielawka zool. sielawa, Coregonus albula L., ryba s=odkowodna z rodziny =ososiowatych, wyst"puje w jeziorach basenu Morza Ba=tyckiego. staropol. 1451 pisces schelawky et minogy. siel-anka(ski ¯ sio=o ]wie>\. utw[r poetycki przedstawiaj'y spokojne /ycie wiejskie. †siemia rodzina, domownicy. siemi" 1. rodzina, domownicy, tutejsi ¯ s=aw. siemo ]tutaj\ ¯ ros. sem;q ¯ gr. hemia, 2. ziarno, nasienie ro>lin oleistych. staropol. 1422 sex familiae vlg. siemie. =ac. familia ˘ ang. family, kin, ros. sem;q-semja. †siemi'czko bot. nawrot lekarski, Lithospherum officinale L. staropol. 1472 syem'czko milium solis. †siemieniec bot. konopie ]osobnik /e<ski\, Cannabis sativa L., ˚konop. staropol. szyemyenyecz canapus. anglosas. h≤nep, henep, >redniow. ang. i ang. hemp, ros. konoplq-konoplja. siemieniuszka zool. ptak z rodziny kulik[w. staropol. 1413 ]1396\ szemenuszky albo brochfogil. siemi" nasienie ro>lin oleistych, u/ywane jako pokarm dla zwierz't, albo przerabiane na olej. staropol. szemya, szemye ]se-

men\ w sobye samem; pola nye poszeway rosliczitim szemyenyem ]diverso semine\ ]pola nie posiewaj rozlicznym siemieniem\, darmo bødzecze szaacz szemyø; nye poszeway vinnicze swey ginim szemyenyem ]...innym siemieniem\, schiemyenya sementem, semen albo syemena –

1. element rozmna/ania ro>lin nasiennych, ziarno, nasienie, 1.a. koprzywne siemi", siemi" koprzywne – pokrzywa zwyczajna, Urtica dioica L., 1.b. siemi" lniane – len zwyczajny, Linum usitatissimum L. 1.c. siemi" ro/ane – r[/a francuska, Rosa Gallica L. 1.d. rzepne siemi" – rzepa, Brassica rapa L. 2. sperma, 3. potomstwo, r[d, pokolenie, plemi", 4. wielorybie siemi" – wonna substancja znajdowana w przewodzie pokarmowym wielorybowatych ]Catodon macrocephalus Lac.\. =ac. 1. semen, granum, 2. semen, sperma, 3. posteritas, stirps, 4. corpus odoriferum, quod in ba-

laenae visceribus inveniebatur. ang. 1. seed, 2. sperm, 3. offspring, kin, generation, ros. 1. semq-semja.

¢siemo tutaj. >redniow.

semo-siemo.

¢siemo i owamo t"dy i ow"dy. s=aw.

s≠mo i ovamo.

†sienica, sie<ca sienie. staropol. opony syencze ]cortinas atrii\; we dwu syenczu koscyola ]in duobus atriis templi; weszly w szyenczu koscyola ]ingressi sunt porticum templi\, 1432 pallaciculum albo sencza, 1471 schienyczie ˘ syencza, szyencza – 1. przedsionek, portyk, 1.a. dziedziniec wi"zienny, 2. dom. =ac. 1. atrium, vestibulum, porticus, 2. domus, ang. 1. vestibule, 2. house, ros. 1. seni-sieni, 2. dom-dom. †sienne rodzaj daniny uiszczanej w sianie, z czasem zamienionej na >wiadczenie pieni"/ne. staropol. szyenne, szenne. siennik pokrowiec sianem wypchany, s=u/'cy za materac, do spania. ¯ siano, AE. ang. strawbed, ros. solomennyj t[fqk. †sienny zwi'zany z sianem. staropol. 1444 na obiedzach siennich in feno. sie< pomieszczenie bez okien, zwykle w domach wiejskich, przylegaj'ce do wyj>cia z jednej strony, z drugiej – do izb i innych mieszkalnych. pokr. cie<, CS, przedsionek. staropol. w syenyach ]in vesti-

bulis\; poszrzodek syeny ]atrii\ przed koscyolem bozim; we dwu syenyw; v szyen byskupy'; veschly w szyen, namyeczyly ogyen srod szyeny ]in medio atrii\, 1428 y sen; szyen, s syeny krolowi, pokogik aut szyen ˘ syen, szyen, sen –

1. przedsionek, kru/ganek, 1.a. sie< ciemniczna – dziedziniec wi"zienny, 2. pok[j, komnata, sala, 3. pa=ac, dom, aula. ang.1. entrance-hall, vestibule, ros. 1. seni-sieni. siepa-:(cz 1. oprawca, kat, pokr. siec, 2. strz"pi: na brzegach tkanin. staropol. 1396 ani sepal kmotowin, 1410 ...ani go sepal za yego czalo, 1417 ne szepal na drodze, 1417 sepal, targal, 1449 traxit albo szyepala, XV w. suepacz, barbam, 1466 schyepa,

szyepay'cz aut targayacz;

pungitur vlg. syepana – szarpa:, targa:, brutalnie obchodzi: si" z kim>, czym>. staropol. roz(wy(z•siepa:, wysiepn':. staropol. 1382 sepane – siepanie, szarpanie, targanie. ang. 1. executioner, 2. to jerk, ros. 1. palah-pa=acz, 2. dërgat;diorgat, wvyrqt;-szwyrjat.

†sierchl, sierszl, sierzchl, sirchl, sirszl sier>: ¯ szer>:. staropol. szyrchl setas; szyrszl koszøø; szyrszly koszey; s syrszly koszych ]de pilis caprarum\, 1462 szyrchl, 1466 syerzchl; serszly, ca 1500 szyerchl – ow=osienie zwierz't, sier>:. staropol. szyrzchlystey ˘ szyrzchlysty – sirzchlisty, pokryty sier>ci', w=ochaty. ang. hair, bristle, ros. werst;-szerst. †sierce, sirce serce. †sier: sier>:. †sierdeczny serdeczny, ¯ sierdce. †sierdzi'czka =opatka do... ˚siedl'czka, siejeczka. staropol. szerdzanczka. sierdzi: ¯ ser-ce(deczny. ros. serdit; ]z=o>ci:\. s=owotw. pokr. mi=osierdzie. staropol. syrdzysty – sierdzisty, sk=onny do gniewu, wybuchowy. ang. short-tempered, ros. vspyl;hivyj. †sierdziwy gniewny, zapalczywy. siermi"ga kapota, sukmana z samodzia=u noszona przez ch=op[w w dawnej Polsce. sierota dziecko lub podrostek bez bez rodzic[w, zwykle zmar=ych lub zabitych. s=owotw. poch. osierocony T ˘ C. gr. orphanos ˘ =ac. orphanus ˘ ang. orphan; niem. waise, ros. sirota-sirota. staropol. zyrotam, sirocze, sirot,

szyroty, nad syrotamy, syrotø, sirota, syroth', zyrotha, szyrothy i wdowy; y syrocze; y sirotø; na szyroczye; wdowy y syrothy; syrothi; y szyroty; od szyroth; y wasze dzyeczi szyrothy ˘ zyrota, sirota, szyrota, syrotha –

1. dziecko, kt[re utraci=o obydwoje rodzic[w lub jedno z nich, 2. osoba osamotniona po >mierci kogo> bliskiego. staropol. szyrotcze ˘ szyrotka – sierotka, sierota. staropol. sirotny – sierotny, 1. osierocony, pozbawiony najbli/szych krewnych, 2. dotycz'cy sieroty. ros. sirotskij-sirotskij.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. syroczsthwo – sieroctwo, stan osierocenia. =ac. orbitas. wo=. 1289 sirotam=-sirotam ]sierotom\, mazur. siroty ]sieroty\, ¯ s=aw. sirota/ka, siryj ¯ s=aw. siromax ]biedak\. sierp ostrze do ci"cia zbo/a, trawy, trawy, sk=adaj'ce si" z p[=kolistego ostrza i r'czki ¯ gr. harpe ]sierp\, ros. serp ]sierp\, gr.-celt. HS m-c sierpie<. anglosas. sicol, >redniow. ang. sikel, ang. sickle, el ˚le; pokr. ang. sharp ]ostry; HI\, >redniow. ang. scherpe scharpe ¯ anglosas. scearp, por. cierpki ]ostry\. staropol. scherp, ca 1420 sirp falx, 1444 szyrp, 1447 sex falces albo syrzpi, sirzpem ]cum falce\po-

szn'cz thraw', w szyrzpye ]in falce\; in falces w szyrpy; ale sirpem ]falce\ nye bødzesz zøczi; 1471 cosch' y syrp osztrzy; schirp, 1481 syrzp fflax, 1493 duos falces albo szyrzpy receperunt, 1499 albo syerpem; szyrzpem ˘ scherp, sirp, szyrp, szirzp, szyrzp, schirp, syerp –

narz"dzie do ci"cia zbo/a, trawy, p[=koliste, z kr[tk' drewnian' r"koje>ci' sierpie< dzi> [smy miesi'c roku, w Polsce po 1586, gdy w Watykanie wprowadzono kalendarz gregoria<ski, jesieni' 1582. W >redniowiecznej Polsce, a wi"c w j"zyku staropolskim, obj"tym Ss 1953, obowi'zywa= kalendarz julia<ski, ko<cz'cy stary rok w lutym; marzec by= pierwszym miesi'cem nowego roku; st'd b='d w Ss 1953, /e sierpie< by= [smym miesi'cem roku, gdy w rzeczywisto>ci sz[stym. staropol. schirpen, ca 1455 szyrpen, 1471 syrpyen; syrpen Augustus;

schyrpyen albo czyrwen... Augustus; in sisto mense Augustus sirpn'; stoyaczka vel sirpyen, szyrzpyen Augustus; lypyen, szyrpyen, wrszeszen ˘ schirpen, szyrpen, syrpen, syrpyen, sirpyen, szyrzpyen. ang. August, ros. Avgust

mesqc.

sierpik bot. sierpik barwierski, Seratula tinctoria L. staropol. 1460 szyrpyk falcula, ca 1465 syrpyk sarcula, 1472 syrpik sarilla ˘ sirpik. †sierpowy ¯ sierp ]ostrze\. staropol. syrpowy, schirpowy – 1. ]dzie<\ sirpowy – dzie< w kt[rym kmiecie byli zobowi'zani do pracy dla pana przy /niwach,

2. woz sirpowy – w[z bojowy z ostrzami osadzonymi na osiach k[=; rydwan. sier>: tak/e ˚szer>:, ow=osienie cia=a zwierz't. staropol. syercz, 1491 szyersczy; rosznagytey szyersczy ˘ syercz, szyerscz – ow=osienie zwierz't. ang. hair, bristle, ros. werst;-szerst. ˘ szorstki.

sier/ant

starofranc. serjant, sergant >redniow. ang. sergant, ang. sergeant. †siestrzyca siostra. †sie>: si'>:. †sietm siedem.

siew(ca(nik(ny siewba, sielba, siejba ¯ ba ]czyni:, uprawia:\, ˚sia:.

si" zaimek zwrotny, odsy=aj'cy do podmiotu, po przyimkach. staropol. 1394 za z'n dacz; na szø, za sø, na szø, 1403, 1415 na szø, 1418 ale szam sza sz', przed sz' kraycze, ca 1428 y tez na sya zaluyacza, 1433 ne przeyal na ssza szemszkego vrz'dv, 1440 szam przes sya, 1449 szamy o ssz';

kazal gy prze}d| syø przywyeescz; pod schi'; w szy' wyerzycz; w szy"; w szya; abi szly przed sze; gdisz syø gest oglyødnøla za ssyø, w Ss 1953 blisko 11 kolumn cytat[w ˘

sø, szø, sz', sya, ssza, syø, szya, ssyø. ang. `self ˘ myself, ros. sebq-sebja

si"g(a:(n': kres ˘ ksi"ga, ksi"/yc ]oba do si"gania, k ^ do\, za> od ksi"gi ˘ ksi'/" i ksi'dz ]ludzie umiej'cy je czyta:\. za(wy-si"g, za(do(wy-si"gn':, osi'gn':. staropol. szy'galy, szyagala, ca 1500 szag'; szyagnacz; moze szy'gnacz, szyagnaly ˘

szy'gacz, szyagacz, szyagnacz – 1. wyci'gn': r"k", aby dosta: do czego>, 2. w przestrzeni, dochodzi: do jakiego> kresu, albo poza kres, dosi"ga:, dotyka:. 2.a. si"ga: nad]e\ co> – przewy/sza:, 3. chwyta:, 4. si"ga: si" – zg=asza: pretensj", 4.a. si"gn':, si"gn': si" ]na cze>:\ – naruszy: cze>:, obrazi:, targn': si" na czyj'> cze>:, 5. obejmowa:, ogarnia:. ang. to reach,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. protqgivat;

(ruku za hem), dostavat;, doxodit;.

¢sij, siego s=aw. ten, tego, siegodnia, dosiego roku.

sik(awka trysk, p=yn lec'cy ]w powietrzu\ cienkim strumieniem. sika: – oddawa: mocz, siusia:. si ¯ is, ys ]woda\ ˘ `kis, ˚woda. ang. fire-hose ]sikawka stra/acka\. †sikad=o woda wytryskuj'ca spod ziemi, {r[d=o. si ¯ is, ys ]woda\. staropol. XV w. szykadlo scaturigo. =ac. fons, scaturigo, ang. source, spring, ros. istohnik-istocznik, ]wody\ rodnik-rodnik, kl[h-†klucz. †sikawiec samiec ryby. si ¯ is. staropol. 1472 sykavecz quinella. sikawka agregat stra/acki do polewania wod' z w"/a, pod ci>nieniem. staropol. 1478 sicawka azarcha. ang. pump ]pompa\, ros. nasos-nasos. siklawa wodospad g[rski. si ¯ is. sikor-a(ka gat. drobnego ptaka owado/ernego, Paridae. staropol. 1472 sycora muscipa, ca 1500 parix est quedam auis szykor'. staropol. szykorzi lassek; sykorzy lassek ˘ szykorzi, sykorzy – zwi'zany z sikor'. franc. la mesange charbonniere, ros. sinica-sinica. ¢sila/ niskie zaro>la. >redniow. silq';-sila/. sili: ]si"\ nat"/a: si=" maj'c uzyskanie celu na uwadze. staropol. 1468 subiugavit vlg. szylyl, 1466 provocat ma sz' sylycz, w Ss 1953 d=ugie dwa cytaty daj'ce lepsze rozeznanie o znaczeniu s=owa, wg Ss 1953& 1. o p=ocie& przymocowa:, przystawi: }=ac. subjugatus ]ujarzmi:\, J.D.|, 2. sili: si" – zwi"ksza: swoj' si=". staropol. o(po(u•sili:, po(prze•sila:, usi=owa:. ang. to make efforts, ros. starat;sq-staratsja, naprqgat;sq-napriagatsja. ¢silk obce, jedwab. anglosas. seoluc ˘ >redniow. ang. silke, selke ˘ ang. silk, s=aw. welk=. sil-ny(nik(i: ˚si=a, silny, moc(ny krzepki. mazur. sil;na ]silnego\ ¯ s=aw. ˘ ros. silnyj. pospolite “na gwa=t czego...” ]usilnie\, np. potrzebuj" na gwa=t cementu. staropol. szylen, szilen robustus;

ti to sø bili ot poczyøtka swyata sylny zlawøtny møszowye; ten pocznye bicz szylni na zemy; pan yako møøsz boyowni sylni, moczni; gest-li silni czili mdli; y


x silyeszim, nisz iest ten to; gesz to iest silnyeyszi mnye; s røkv sylnyeyszego; bo gdzekoly vzrzal Saul møsza sylnego ˘ szylen, szilen, silen, ssylen, szylny, sylny – 1. odznaczaj'cy si" enegri' fizyczn' albo duchow', zdolny do dzia=ania, mocny, pot"/ny, 2. wielki, du/y, ogromny, gwa=towny, 3. silnie oddzia=ywuj'cy. ang. powerful, ros. mogu]estvennyj, mo]nyj-moszcznyj. staropol. silno – bardzo, wielce, gwa=townie. staropol. si=a – du/o, wiele, mn[stwo. anglosas. strang, strong, >redniow. ang. stronge, strang, ang. strong; engine, ros. sil;nyj-silnyj, krepkij. staropol. silni sz' ˘ silnicz – umacnia:, utwierdza:. staropol. 1436 sylnye – najsilniej& 1. z si=', mocno, energicznie, 2. z du/ym nasileniem, gwa=townie, 3. bardzo. ang. 1 i 2. forcible, 3. very, ros. 1 i 2. nasilno-nasilno. staropol. silno, sylno, szylno – bardzo. =ac. valde, vehementer, admodum, staropol. w silnosczy, 1461–1467 ot silnosczi moczi, 1471 sylnoscz ˘ silnoscz, sylnoscz – si=a, moc, krzepa. =ac. vis, potentia, ang. force, power, ros. sila-si=a, krepost;. silos szczelne zamkni"cie do kiszenia i przechowania zieleniny, pasz soczystych. gr.-=ac. sir-os(us, hiszp. silo.

si=-a(acz(owa:(omierz(ownia( (owy moc(arz(owa: ˘ prze•moc – na•sile ]gwa=t\ ]prze ^ na ˘ prze•/y: – na•syci: si"\. staropol. moczny silø ]potentes

virtute\; w duszy mogey sylø albo mocz ]virtutem\; w czwyrdzy syly ]virtutis\ gego; chwalcze gy w sylach ]in virtutibus\ gego; ze wszythkych szyl moych; sze wszemy sylamy; 1436 potestate szyl', 1440 szilami viribus, 1444 wssitkimi sylami nisibus toti, moc i syla; szyly ˘ sila, syla, szila – 1. energia fizyczna albo duchowa, zdolno>: do wysi=ku, do dzia=ania, moc, 2. si=a sprzeczna z prawem, przemoc, gwa=t, 3. zdolno>: oddzia=ywania, wywo=ywania skutk[w, wysoka sprawno>:,

4. mn[stwo, wielka liczba czego>. =ac. 1. vis, virtus, potentia, 2. violentia, 3. magna efficacitas, 4. magnus numerus, multitudo, ang. force, power, strength, ros. sila-si=a, krepost;-krepost, mogu]estvo-moguszczestwo. staropol. 1471 schylugye ]si=uje\, ca 1500 szylovacz ˘ schylovacz – 1. si=owa:, tj. umacnia:, utwierdza:, 2. trudzi: si", pracowa:. =ac. 1. confirmare, 2. opus facere, laborare, ang.1. to strengthen, ros. 1. ukreplqt;-ukrepljat, usilivat;-usiliwat. †sina siniec. †sinia=o>:, sino>: siny >lad na sk[rze po uderzeniu, siniec, siniak. staropol. szynyaloszcz. =ac. livor, franc. meurtrissure, ecchymose, niem. quetschung, anglosas. brysan ˘ >redniow. ang. brusen ˘ ang. bruise, ros. sinqk-siniak, krovopodtëk. staropol. XV w. szynyeya nigresco ˘ szynyecz – sinie:, stawa: si" sinym. staropol. zsinie: – czas dok. ¯ siny. †sinder drobne cz'steczki /elaza odskakuj'ce podczas kucia go m=otem. {le w Ss 1953& zender ¯ ¢zynder }$|. staropol. 1472 sinder, anglosas. sinder, pokr. niem. sinter, >redniow. ang. sinder, cinder, ang. cinder ]odpady w procesie obr[bki metalu\, CS. ˚zender. singel w tenisie, ping-pongu rozgrywka mi"dzy dwoma graczami. ¯ ang, single ]pojedy<czo, sam jeden\. ¢singlit, siglit rad-a(ca wielmo/y. >redniow. singlit-singlit, siglit-siglit.

sinia-k(czy: ros. sinqk.

†sinochodnik inochodnik, wg. Ss 1953& corruptum }z b="dem|. nieme S, jak i inne, ˚]litera\ S, nie>wiadomo>: tego/ jednym z objaw[w brak[w w przygotowaniu autor[w Ss 1953 do parania si" zagadnieniem; innym, np. nieznajomo>: kalendarza, bo pisz', /e sierpie< by= [smym miesi'cem roku, jak dzi>, innym – r[/nica mi"dzy sze>ci` ]w tej cz">ci, u=amek\ a sze>cio` ]wielokrotno>: tego/\, itp. staropol. 1477 pro equo amulatore albo synochodnyka. †sino>: siniec, siniak, >lad na sk[rze po uderzeniu. wi"cej ˚sinia=o>:. staropol. 1437 ssynoscz liuor, 1444 vlg. othokem albo szynosczy', 1444 livor dicitur vlg. synoscz, inde lividum vulnus, id est syna rana, 1454 szinoscz, 1471 schynoscz liuorem,

1475 szynoscz, XV w. szynoscz livorem, ca 1500 szynoscz vel othok. ang. bruise, ros. sinqk-siniak. †sintesz wi'zka lnu okre>lonej wielko>ci. staropol. 1356 vlg. sintesz. sin-y(ie: ciemny rodzaj koloru, pokr. niebieskiemu, modremu. staropol. 1437 ssyny liuidus, XV w. flavus siny, plovy, ca 1500 syne et spuchle, fuit, ca 1500 liuidam szyne, ca 1500 id est syny, }o wargach Jezusa|& alye byly nadobne, rumyane a nye byly ¢sylne szyny ]...nie by=y wielce sine, non fuerunt livida\, alye byly vyelmy czyste – niebieskofioletowy, mo/e te/ ciemnoniebieski, wpadaj'cy w czarny. =ac. lividus, ang. ]dark-\blue, ros. sinij-sinij. staropol. 1393 liuido sina, 1397 duo vulnera sine, 1398 dictum syna rana, 1400 synø y krawwø ranø, 1401 trzi rani syne, 1402 dwe szyny rane, 1403 dwu ranu sinu, 1403 sto ran sinich i krwavich ˘ sina lub sinia rana, rena, rena sina lub sinia – uszkodzenie cia=a polegaj'ce na wylewie krwi do tkanki podsk[rnej, siniak, siniec. ang. livid, blue ]colour\, ros. sinij-sinij ]siny\, sinqk-sinjak ]siniak\, sin-;/et;-si-<(niet. sio# okrzyk na ptaki, p=osz'cy je. siod-=o(larz(larstwo ¯ siada: ¯ sad. dogodne wg="bienie ze sk[ry umieszczone na grzbiecie konia, do jazdy. staropol. 1399 zodlach, 1406 kedi mi szodlo vcratl, 1412 wzøl Symanowa sodla, 1428 dwa wozy... y szodlo, 1458 y szyodlo, 1471 szy}o|dlo, syodlo, 1471 na schiedle ˘

zodlo, szodlo, sodlo, szyodlo, schiedlo –

rodzaj siedzenia zak=adanego na zwierz" do jazdy wierzchem. staropol. ca 1500 podklad szyodlowy subselia ˘ szyodowy – zwi'zany z siod=em, 1.a. podk=ad siod=owy – mi"kka podk=adka pod siod=o. wo=. 1289 s≠dlo-sied=o ]siod=o\, sedlo-sied=o ]siod=o\, v sedl≠x -w siedlech ]w siod=ach\, mazur. osedlan ]osiod=an(y\ ¯ s=aw. s≠dlo. niem. sattel, anglosas. sadol, franc. selle, >redniow. ang. sadel, ang. saddle ]wyk=adane, sk[rzane sie-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x dzenie dla je{d{ca na koniu, rowerze\, ros. sedlo-sied=o ]siod=o\. ¢sio=o wie> z cerkwi', wioska. staropol. 1461 siolo – wie>, wioska, osada wiejska. =ac. vicus, pagus; villa ]folwark, dom wiejski\ ˘ villaticus ]nale/'cy do domu wiejskiego\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. village, wo=. 1289 sela-sie=a ]sio=a\, ros. derevnq-derewnia, ]z cerkwi', ko>cio=em\ selo-sie=o. siorba: ci'gn': g=o>no gor'cy p=yn ustami. =ac. sorbere ]siorba:, ssa:\, ros. vs-asyvat;/osat;. siostr-a(zeniec(zenica c[rka mych rodzic[w. staropol. 1397 od sostru, 1400 szostra wnosla... sto grziwen swego posagu, 1400 y yegey szostram, 1400 swey szestrze, 1401 moga sostra ]moja siostra\, 1402 sza gego ¢sotrø, 1403 swe ¢setrze, 1405 z maczerzø i s szostrø, 1407 grziuen iego szostri poszsagu, 1408 iaco yene sosztrze, 1411 za swø szostrø, 1415 po mey sestrze, 1418 swymy szostramy, 1424 sostrø swø, 1437 schiostra z bratem ]bratek\ ca 1500 trzy syestrycze ˘

szostra, szestra, sostra, sosztra, szesstra, szyostra, schostra, szesztra, syostra, sostra, syestrycza –

1. c[rka tych samych rodzic[w w stosunku do swego rodze<stwa, 2. krewna dalszego stopnia& 2.a. siostra przyrodnia, 2.b. siostra ciotczana, po macierzy – c[rka siostry matki, 2.c. siostra stryjeczna, stryjowa – c[rka brata lub siostry ojca, 2.d. siostra ]w\ujeczna – c[rka brata matki, 3. kobieta nale/'ca do tego samego rodu czy pokolenia, 4. siostra cz=owiecza – kobieta, 5. zakonnica, cz=onkini zakonu lub bractwa zakonnego, 6. siostra z bratem – bot. fijo=ek tr[jbarwny, Viola tricolor L., ros. brat z siostr', s=owotw. koncepcji 018. staropol. siestrzyca ]siostrzyczka\ ¯ s=aw.-ros. sestrica, staronord. systir ˘ anglosas. sweoster, >redniow. ang. i ang. sister, niem. schwester, s=aw.-ros. sestra. wo=. 1289 sestra-siestra ]siostra\, sestrou-siestru ]siostr"\, >redniow. netπj-netij ]siostrzeniec\ ¯ isl. nefi, TF, ang. nephew ¯

starofranc. neveu ¯ =ac. nepos. • siostra m"/a – szwagierka franc. la belle s≥ur, ang. sister-in-law, ros. zolovka-zo=owka. • siostra /ony – szwagierka franc. la belle-s≥ur, ang. sister-in-law, ros. svoqhenica-swojaczenica. zdrobn. siostrzyczka – ang. little sister, franc. la petite s≥ur, ros. sestrica-siestrica; ros. sestrin-siestrin ]siostrzany, siostry dotycz'cy, ang. sister’s\. staropol. szyestrny – pochodz'cy od siostry, siostrzany. staropol. siestrny syn – siostrzeniec. staropol. siestrzanek – 1. syn siostry w stosunku do ciotki lub wuja, siostrzeniec, 2. syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. siostrzanka, siestrzanka – 1. c[rka siostry w sposunku do ciotki lub wuja, siostrzenica, 2. c[rka krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. siestrzany – syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. staropol. 1395 setrzenicze, 1404 swim szestrzeniczam, 1418 gych szestrzeniczy, 1422 szestrzenicza ˘ siestrzenica – 1. c[rka siostry w stosunku do ciotki lub wuja, 2. siostra cioteczna, 3. wnuczka, c[rka syna lub c[rki rodzonej albo c[rka siostrzenicy. =ac. neptis ]wnuczka\ ˘ p[{no=ac. neptia ˘ starofranc. niece, niepce ˘ >redniow. ang. nece ˘ ang. niece, ros. plemqnnica-plemiannica. staropol. 1413 szestrzyni ˘ szestrzyn]y\ – siestrzyn, siostrzany, nale/'cy do siostry, z siostr' zwi'zany. ang. sister’s, ros. sestrin. staropol. 1484 nyedostathki braczszkye y syostrzynzkye ˘ syostrzynzky – zwi'zany z siostr' zakonn'. staropol. 1409 sestrz}e|ncza swego stavil, 1410 ranil mu sestrzencza, 1413 albo synowczow et szestrenczow, 1417 swemu sestrzenczu ˘ sestrzenyecz, sestrzinyecz – 1. syn siostry w stosunku do ciotki lub wuja, 2. brat cioteczny, albo stryjeczny, 3. syn krewnej nale/'cej do tego samego rodu. =ac. nepos ˘ starofranc. neveu ˘ >redniow. ang. neve, neveu ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. nephew, ros. plemqnnik-plemiannik. staropol. siestrzeni", siestrzani", siestrze<cz" – dziecko siostry w stosunku do ciotki lub wuja. †siostra z bratem bot. ˚bratek. staropol. 1437 schiostra z bratem, franc. le melampyre, pensee, ang. pansy, staroros. brat= s= sestroj. si[dmy ¯ siedem. staropol. 1400 na szodmø czøscz ]na si[dm' cz">:\, szodne ]si[dme\, 1414 schodni' czanscz, 1417 yedno szodm' cz'scz, 1423 syødmego,

syodmy psalm, syodme rozdzyelyenye, w szodmi dzen, dnyu szodmemu, w tem szodmem dnyu, sedmy myeszøcz, syodmi dzen, szyodmego lyata, w syodmy rok, myeszyøcza szodmego, w syodme obyscze ]obej>cie, okr'/enie\, =ac. septimus ˘ franc. septieme; >redniow. ang. seventhe ˘ ang. seventh, ros. sed;moj-siedmoj. †si[dmyna>cie, si[dmyna:cie – siedemnasty ¯ 7 % na ]nad\ % 10. staropol. ¢syødmenaczczye roz-

dzelenie, szyothmego naczcze latha, syodminaczcze dzen, syodmegonaczcye lyata. >redniow. ang. sevententhe ˘ ang. seventeenth, ros. semnadcatyj.

sirczany z grubego sukna. ¢siromach biedak. staroros. siromax-siromach.

†sit, sity bot. oczeret jeziorny, Sirpus lacustris L. staropol. 1472 biblus, papyrus syth. staropol. 1481 sytkowye iuncus, ca 1500 sytkovye iuncus, XV w. ab vnco oth szythkovya albo oth szanka ˘ sytkowye, sytkovye, szythkovye – bot. oczeret jeziorny, Sirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Sirpus i Juncus; szuwary. staropol. 1437 sythoeye iuncus; schitowye papirus, ca 1465 sytowye biblus, 1472 biblus, papyrus sythowye, XV w. ivncus, szythowie, XV w. iuncus aquebibus, id est szythowye, sitowie wodne& 1419 sytowe vodne alga, sitowie& 1437 iuncus vlg. sytowye, szytowye alga, szytowye papirus, 1444 naczi s szitowia vczinione, 1444 dicitur cirpus vlg. szythowye; szytovye iuncos, 1466 szythowye,

szythowym, schitowye cirpus, schitovye juncus; papyrii myasto sytovya; de carice sytowye;


x ulve meczycowe vel sitovye. locuste dicuntur sithowye... de quo fit czukier – 1. bot. oczeret jeziorny, Sirpus lacustris L., te/ inne ro>liny b=otne z rodzaju Sirpus i Juncus; szuwary. 2. kosaciec /[=ty, Iris pseudoacorus L., 3. ro>lina bli/ej nie oznaczona o s=odkiej =odydze. staropol. schytowna, 1471 myasto sytowya ˘ schytowny, sytowy – sitowny, poro>ni"ty sitowiem. anglosas. hreod ˘ >redniow. ang. rede, reed ˘ ang. reed, cane, ros. trost;-trost

sito(wie, sitko, siciarz prze-ciek(p=yw(syp. staropol. 1394 pro crebis dictis sitha, 1404 pro IV cribis dicta sitha, 1414 pro cribo albo sytho, 1420 item pro piliciis albo sitha, 1471 et andrum albo sitho, 1498 et unum szytho; pro cribis, alveis, sytha ˘ sitho, sytho, szytho – narz"dzie do przesiewania materia=[w sypkich. staropol. 1449 szytars, 1452 sytharzs – sitarz, rzemie>lnik wyrabiaj'cy sita. franc. le tamis, sas, blutoir, anglosas. sife, niem. sieb, >redniow. ang. i ang. sieve, ros. sito-sito, reweto-reszeto. ros. sit-o/ehko. ¢siuda tutaj, ˚suda. siusia: delikatnie& mocz oddawa:, wulg. szcza:, }deszcz leje jak z cebra| ˘ odla: si", odpryska:. s=owotw. baz' ¢iss, ¢yss ]woda, mokrz, deszcz\ ˘ siusia:, piss, dwie rzeki Pisa i Sesuwis ]w Prusach\, Szczireka ]dop=yw Dniestru, S od Lwowa\, Wis=a, i inne, ˚kwas, woda ]nr 494\. S=ownik Webstera& piss – prob. of echoic origin, czyli prawdop. d{wi"kona>ladowcze pochodzenie }s=owa|. >redniow. =ac. urinatus ¯ urinare; starofranc. pissier ˘ >redniow. ang. pissen ˘ ang. piss, urinate, micturate, ros. ]wulg.\ mohit;sq-moczitsja ¯ moha-mocza ]siu>ki, szczyny\. siwaki ludowe wyroby garncarskie o kolorze stalowoszarym lub czarnym. siw-y(wie:(wek(izna ¯ kolor w=os[w bia=oszary, srebrzysty, pozbawiony barwnika. staropol. 1388 semialbi dicto syui, 1421 equus vlg. sywi, 1424 schiwi, 1425 equi gnady et szywi, 1426 statuet equum albo szywego, 1430 pro equo vlg. szywi,

1440 equum szywy, 1446 sywego srzepcza y ne dal, 1456 przedal szivego konya ˘

syui, sywi, schiwi, szywi, szywy, szivy–

1. o ma>ci konia, byd=a – bia=oszary, 1.a. z cisa siwy – siwy z domieszk' barwy kasztanowatej, 1.b. siwy jab=ki bity, jab=kobity, jab=kowity – maj'cy w ma>ci siwej wi"ksze ciemne plamy 1.c. siwy popielica, popielczasty – siwy o odcieniu popielatym, 2. niebieskofioletowy, mo/e te/ ciemnoniebieski, 2.a. rana siwa – uszkodzenie cia=a polegaj'ce na wylewie krwi do tkanki podsk[rnej, siniak, siniec. anglosas. gr≤g, pokr. niem. grau, >redniow. ang. grai, grei, ang. ]Brit.-Eng.\ grey, ]Am.-Eng.\ gray, ros. seret;-seret ˘ seryj cvet-seryj cwiet; seryj-seryj, sedoj-sedoj. †sj':, zj': zdj':. †sjem sejm. ~sk, ski, ska ziemia ¯ s ]>redniow. ang. soilen\ % KI ]szumer. ziemia, kraj\; cz"ste w przyrostkach nazw grod[w, np. Bielsk, Bra<sk, Mi<sk, Smole<sk, Odelsk, Polska. ska=a – twarda ziemia ]=a - mi"kkie, woda, lub odwrotne znaczenie – b. twarde\. ¢sk materia= “drzewny”, tj. ze& >ci"tego drzewa, drewniany& laska, biczysko, stylisko, deska, deszczu=ka, Alaska ]bezlesie\ ¯ a % las % ka. `ski, `ska 1. le>n-y(a, 2. ziem-ski(ia. ¢sk =ac. con, com; =ac. concentrum ¯ com ]razem\ % centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie. skafander szczelne okrycie cia=a, odzie/ chroni'ca przed zimnem, utrat' ciep=a. gr. skaphe ]=[d{\ % andros ]cz=owiek\. skak-a:(anka ¯ skok, a raczej odwrotnie. s ]g[ra\, k, ko ]do\, t=um. od ty=u. staropol. moy koyn zkaczacz

przesz ploth wszkoczyl na ostry kol, 1471 skakal transilibat; na konyv skacze, ca 1500 skacze, ryczy; skacz'cz, skaczøczi, skacze, skakala –

1. odbijaj'c si" nogami, przelatywa: na drug' stron" przeszkody, skokiem przedosta: si" gdzie>, 2. odbija: si" na moment nogami od ziemi, wykonywa: podskoki,

2.a. wykonywa: podskoki taneczne, ta<czy: =ac. 1. transilire, 2. exsilire, ang. 2. to jump, ros. 2. prygat;prygat, skakat;-skakat. skala(owa: ¯ =ac. scala ]pierw. drabina, odst"p pomi"dzy jej stopniami\. podzia=ka na przyrz'dach pomiarowych, zestopniowanie, gradacja. †skala: ¯ s` % ka= ]brud, g[wno\. s=owotw. baz' kalumny ]oszczerstwo\ ¯ =ac. calumnia. staropol. 1447 skal'ny, zaczmony;

maculari skalan bycz, pokalacz ssye; ...nygdy szy' nye skalyala, }o z"bach Jezusa|& zamby yego byly sylno byale..., a tesch nye byly skalane nyyedna nyeczystota; taynimy grehu scalano, 1444 skalal poluit ˘ skalacz, scalacz –

1. zbrudzi:, zanieczy>ci:, 2. splami:, zanieczy>ci: moralnie. =ac. 1. polluere, maculare, inquinare, 2. polluere, ang. 1. to soil, to make dirty, 2. to spot, to stain. staropol. skali: – zbrudzi:, splami:. †skale w liczbie mnogiej, wielkie g=azy, kamienne, skaliste cz">ci g[ry. staropol. EY ˘ pol. ska=y. ˚ska=a. staropol. y skaly}a|, skalye, skaly. ang. rocks, ros. skaly-ska=y. skale< minera= ska=otw[rczy. ¢skalija ˚skolija robaki. staroros. skaliq, skoliq.

skalp(el(owa: sk[ra na g=owie i z ty=u czaszki. =ac. scalpellum ¯ zdrobn. scalprum ]n[/\ ¯ scalpere ]ci':\ staronord. scalpr, >redniow. ang. scalp, scalpe, ang. scalp, ros. skal;p.

ska-=a(le<(listy(lny(=ka( (mienie:, +L, AE, zesp[= minera=[w zwi'zanych ze sob' wsp[lnym pochodzeniem. ¯ ska % =a ]twarda ziemia\ ¯ szumer. KI ]ziemia\ % =a ]woda, b. mi"kkie, lub b. twarde\. staropol. skale ]ska=y\ ¯ ska=a staropol. EY. staropol. na zkale; a scal', 1413-1414 na szkalach, na ¢skau' rupem, ca 1420 scala saxum, XV w. rupes na skaly,

poth wyszok' skal', uderzysz w skalø, w yaskyny skaly, mowcze kv scale, pakli w skale, na skalach, navisse skaly, skalye ˘ scala, zkala, szkala, skala –

1. kamienny blok, wielki g=az, kamienna, skalista cz">: g[ry,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. szczelina, szpara w ziemi lub skale, 3. jednostka miary d=ugo>ci, maj'ca 3 kamienie, z t=um. Biblii&

svyaty Yan pocz'l krzyczycz tego mylego pana Iesucrista trzeczy kanyeny albo skala od Ierycha ]baptizantus est Iesus tertio lapide a Iericho\. }=ac. lapis, lapidis ]kamie<, ang. stone\, J.D.| staropol. 1430 skalka – ma=a ska=a. >redniow. =ac. rocca ˘ anglosas. `rocc; starofranc. roche ˘ >redniow. ang. rokke, roche ˘ ang. rock, ros. skala-ska=a, utës. skamla:, skamke: a ˚skomle:, OAE.

skandal gr. skandalon ]pu=apka, usidli:\, =ac. scandalum, starofranc. escandle, >redniow. ang. scandle, ang.-franc. scandal]e\, ros. pozor/nyj,

postupok.

skandowa: mowa, recytacja z uwzgl"dnieniem jej rytmu, zwykle podczas imprez sportowych i demonstracji ulicznych, =ac. scando ]wyst"puj"\. skansen rodzaj muzeum na wolnym powietrzu rezerwatu budownictwa ludowego. szw. skansen ]szaniec\. †skapa: spada: kroplami, sp=ywa:. staropol. ca 1450 ale yasczy

skapa na ssygy. niem. tröpfeln, anglosas. dryppan ˘ >redniow. ang. dryppen ˘ ang. to drip ]kapa:, ocieka:\, ros. kapat;-kapat.

†skara:, skara: si" ¯ s` % kara(:. staropol. ma bicz skarano; o m'szoboystwo byl szkaran; podobn' wyn' ma bicz skaran; myalby bycz glown' pomsth' scz'th, skaran; gego tylko ma bycz skaran, 1456 sczaracz; przeto chczem, aby taczy acz nye mocz', ale wyn' by bili skarany zbiegowie; t' pothwarcz' vin' podobn' ma bycz skarana; }ociec z synem| ktorzy podlug vyny may' bycz skarany; 1471 skarany band', 1484 aby yemv pokut' vsthavyl y teze zkaral ˘ szkaracz, skaracz, sczaracz, zkaracz, scaracz – 1. wymierzy: kar", ukara:, 2. upomnie:, zgani:, 3. pow>ci'ga:, ukr[ci:. =ac. 1. poenam constituere, punire, 2. monere, vituperare, 3. coercere, compescere, ang. 1. to punish, 2. to rebuke, 3. to curb, ros. 1. pokarat;, 2. sdelat; vigovor, 3. obuzdat;.

staropol. skaranie – 1. ukaranie, wymierzenie kary, te/ sama kara, 2. nagana, skarcenie. staropol. scarany – zas=uguj'cy na nagan", kar". †skaradno>: 1. brzydota, 2. ha<ba, 3. plugastwo. ˚szkaradny.

skarb-iec(nik(nica(onka s=owotw. baz' bracz ]poborca podatk[w\& bracz ˘ ]s\karb, K ˘ Cz; s`, z` ]wzmocnienie\, s=owotw. koncepcji 022 lub 023. 1. przedmioty u/ytku domowego, 2. kosztowno>ci, przedmioty warto>ciowe, drogocenne ]z=oto i szlachetne kamienie\, 3. >redniow. sprz"t kuchenny. Kiejstut, robi'c ob=aw" w Wilnie 1381 r., uwi"zi= Jagie==" z jego skarbami; Litwini zbierali skarby na pobojowiskach ]naczynia kuchenne\. staropol. 1414 swegi scarbu, 1420 crolewszthwo nebeszke szcarbowy szchowanemu, 1421 ne

pobrala harnassu, skarbu y schrzebra, 1432 scarbu pospolitego; viy'wszy scarb, yako sz' pyeny'dze, szrzebro, konye..., harnasz abo bron y stada szwyerzepycz; zkarb, skarbhy, y skarby skrite, y poblal skarbi domu boszego ˘ scarb, szcarb, skarb, zkarb – 1. rzeczy cenne, stanowi'ce czyj> maj'tek, te/ pieni'dze, 2. skarbiec, miejsce przechowywania rzeczy drogocennych, pieni"dzy, te/ skrzynia, itp. na rzeczy drogocenne. 3 skarb panuj'cego. ang. 1. valuables, 2. thesaurus, 3. treasury, ros. 1. cennosti, dragocennosti, 3. kazna, kaznahejstvo, sokrovi]e. staropol. skarbnycza – skarbnica, 1. miejsce przechowywania skarbu, skarbiec, 2. /ona skarbnika. staropol. 1237 skarbnik, 1287 scarbenic, 1386 scarbnikowi; scarbnik, 1391 wyppravil scarbnika, 1392 i 1394 scarbnik, 1411 za scarbnika – urz"dnik zarz'dzaj'cy skarbem i archiwum panuj'cego, z czasem urz'd tytularny. ang. treasurer, ros. sokrobnik, kaznahaj. staropol. skarbnikow]y\ – b"d'cy w=asno>ci' skarbnika. staropol. skarbny – 1. zwi'zany ze skarbem, dotycz'cy skarbu, 2. pisarz skarbny – prowadz'cy rachunki skarbowe lub pisarz kancelarii dworskiej,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

3. pokojowiec kr[lewski, prawdopodobnie maj'cy piecz" nad kosztowno>ciami lub osobistymi rzeczami panuj'cego. staropol. skarbowy – dotycz'cy skarbu, tj. skarbca; stro/a skarbowa – stra/nicy skarbca. staropol. skarbniczka, skarborodzicielka – ta, kt[ra rodzi skarb, p=[d niezwykle cenny. †skarbi: zbiera:, gromadzi: rzeczy cenne, dobra materialne i duchowe. s=owotw. baz' bracz ]poborca podatk[w\, bracz ˘ s` ]wzmocnienie\ % karb, KCz, ˚skarb, bracz. staropol. zkarbi, ca 1500 skarbycz thesurisare;

nye skarbczye skarbow vam ]nolite thesaurizare vobis\ na zemy, ...alye skarbczye vam ]thesaurizate... vobis\ na nyebye ˘ zkarbicz, skarbycz.

staropol. skarbi: ˘ pol. zaskarbi: ]sobie\, tj. pozyska: wzgl"dy w=a>ciw' postaw', zachwyci:. ¢skarednyj spro>ny. staroros. skarednyj-skarednyj.

skar-ga(/ypyta(/y: ]si"\ za/alenie, obwinianie kogo za co ¯ karga. staropol. 1437 skarga querimonia, 1448 szkarga, 1456 hec querela skarga, 1462 i 1466 skarg', 1474 y s welik' szcargø;

glos czerekwye skarg" dayøczey; przes skargy; mylczenye skargam y ]w\schem zalobam ˘ =ac. skarga, szkarga, szcarga – 1. narzekanie, /alenie si", uskar/anie si", 2. oskar/enie, wyst'pienie z roszczeniem, formalnie otwieraj'ce proces s'dowy. ang. complaint ˘ to complain, ros. roptanie-roptanie. ros. 'aloba-/a=oba ˘ 'alovat;sq-/a=owatsja ]uskar/a: si" na co lub na kogo\. ¢skarlat droga tkanina, rodzaj barchatu. staroros. skarlat-skarlat. †skarliwy narzekaj'cy, utyskuj'cy. ¯ skarga % `liwy ]przydawka, cz=on wyrazu okre>laj'cy rzeczownik lub czasownik, jaki, np. /ar ˘ /arliwy, swara ˘ swarliwy, k=[tnia ˘ k=[tliwy, z=o>: ˘ z=o>liwy, m[c ˘ mo/liwy, zapobiega: ˘ zapobiegliwy, szczypa: ˘ uszczypliwy, /yczy: ˘ /yczliwy, zgrzyt ˘ zgrzytliwy, i wiele innych\. staropol. 1471 skarlyvy. ang. ]a person\ complaining. skarmi: ¯ s` ]wzmocn.\ % karma. staropol. 1458 anym gey psi skarmyl; bylo skarmyono ˘ skarmycz –


x 1. da: do zjedzenia, do po/arcia, pozwoli: je>:, 2. strawi:, przetrawi:. =ac. 2. concoquere, conficere, ang. 1. to feed, 2. to consume, to digest, ros. 1. kormit;-kormit, pasti. †skarny karc'cy, ¯ s` % kara. staropol. XV w. zkarnym. ang. punishing, ros. nakazatel;nyj. skarpa gwa=townie opadaj'ca >ciana nasypu, spadzista p=aszczyzna, stok wa=u, wykopu, nasypu ziemnego, urwisko. ital. scarpa, franc. escarpe, ang. scarp, isl. skerpa ]ostro>:\, ros. krytoj sklon, otkos. skarpet-a(ka odzie/ stopy do powy/ej kostek. pierw. owijak ]onuca, szal\. starofranc. escarpe, franc. escarpe, ang. scarf ]szarfa, szal\ PF, ital. scarpa ]trzewik\, scarpettiere ]szewc\, scarpettaccia ]chodak\. †skartabel cz=onek ni/szego od szlachty stanu w=odyk[w. staropol. ...thedi szesczdzesz'th

grzywen, sczirczalcze abo scarthabellowy ]scartabello\ trzydzesczy grzywen... wstawnymi z rany bycz zaplacone. skar/y: ¯ s` ]wzmocn.\ % ¢karga.

za(o-skar/y:. wg mSjp 1969& «podawa: skarg", wyst"powa: ze skarg'; obwinia:, oskar/a:, donosi:» czyli ˚“mas=o ma>lane”. staropol.1436 skarz'cze}m|u; causatur skarszy; 1471 k nyemu

skarzil, k nyemu skarsicz; yako myly Cristus skarzyl na zydovsk' nyemyloszye}r|noscz; scarzyly a gadali szø myedzy szobø; szkarzancz; na sz' skarz'cza; skarzyly, skarzyla, 1438 scarszil, skarzyl gest, skarsz'czym, skarszyl ˘ skarzicz, skarsicz, scarszicz, skarzycz, skarszycz –

1. narzeka:, u/ala: si", uskar/a: si", 2. obwinia:, stawia: zarzuty, 3. wszczyna: spraw" s'dow' przez wyst'pienie z oskar/eniem, roszczeniem. staropol. oskar/y:, uskar/y: si", uskar/a: si". staropol. 1466 ista lamentacione tristicie scarzenym ˘ scarzenye – skar/enie, narzekanie, lamentowanie. skat(ula: stacza: si", ros. skat. skaza wada, b='d, plama, zwykle o materiale ]z=a we< ni:, >ci'gni"cie jej\. ang. defect, ros. ]brak\ nedostatok, ]wada\ nepravil;nost;.

staropol. skaz – skaza, uszczerbek, szkoda, zepsucie. staropol. 1435 skaza; sskaza; za-

dney szkazy szpalenya nye vczula; we zkazø; ve skaz'; na ssasye; na szkasza, 1471 skaza ˘ skaza, sskaza, zkaza, szkasza – 1. uszkodzenie, zniszczenie, 1.a. rozk=ad cia=a, zepsucie, >mier:, 2. szkoda, strata, 3. rozpadlina, p"kni"cie ska=y.

skaz-a:(aniec(ywa: ¯ s` % ˚kaza:. wyda: wyrok uznaj'cy win" oraz wymierzaj'cy kar" za pope=nione przest"pstwo. staropol. 1386 jaco jednacze scazali, 1388 iaco sand skaszal, 1400 scazalem tobe, 1400 iaco mu skazano, 1403 iaco sandza scaze, 1404 jaco Wszegnew taco scazal, 1416 alyszby panowe skazaly, 1418 przyyaczele sø skaszaly, 1418 albo skazalychom, 1425 gdze prawo scasze, 1437 diffinire albo skazacz, 1449 diffinierunt vlg. skazali;

skazano, skazaly, sskasze, szkazano, szkaszal, skazalo, interloqui albo skaszacz, ca 1500 skazacz; szkazacz; y czso mu scazano, skazanich, szkazana, a zkazani byway', 1418 czso panowe szkasza, skazalysmy, szkazano, 1420 na nem scaszal;

w Ss 1953 siedem kolumn cytat[w – 1. rozpatrzy:, rozstrzygn': spraw", wyda: wyrok, podj': decyzj" w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, ustali: co> jako norm" prawn', 2. zas'dzi:, na=o/y: kar", uzna: winnym, 3. przys'dzi:, przyzna: wyrokiem s'dowym, 4. poleci:, zaleci:, 5. przyrzec, 6. wypowiedzie: si", 7. da: znak, 8. skaza: si" – sta: si" jawnym. staropol. scazanye, sczazanye,

skaszane, skazane, skazanye, skaszanye, szkazanye, szkazane; w Ss 1953 trzy kolumny

cytat[w – skazanie& 1. wyrok, decyzja podj"ta w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, 2. wydanie wyroku, decyzji, og=oszenie wyroku, 3. rozkaz, polecenie, 4. pie><, utw[r poetycki, 5. uszkodzenie. staropol. skazany – zwi'zany ze skazaniem, tj. decyzj' s'dow', wyrokiem s'dowym.

staropol. skazowanie – wydawanie wyroku, podejmowanie decyzji w post"powaniu s'dowym. staropol. ska{< – wyrok zag=ady. staropol. skazacz – ten, kto orzeka, rozs'dza, podejmuje decyzj". =ac. com` ]wzmocn.\ % damnare ]szkodzi:, krzywdzi:, kaleczy:\ ˘ condemnare, starofranc. comdemner ˘ ang. condemn, ros. prigov-arivat;/orit;. rdzeniem kaz ]kara\ ˘ ka{ni-a(:. †skazi: zepsu:, zniszczy:, zburzy:. staropol. 1400 skazicz; y masta

gich zkazil, skazily sø, zkazil ies, kazyles, 1403 ne scaszil, 1425 o czytyrzy copcze skazone, 1427 skazil my koczel ]kocio=\, 1431 ya nye skaszil... myedze y granicze gwalthem, 1432 roley ne zaoral any medze ¢sczasszil, 1435 nye sskazyl y ne zrambyl; skazano, skaszyla sze, oltarze gich skasz; skazø ]destruam\ viszokosczi wasze; a myast wasza skazona ˘ skazicz, scaszicz, sskazycz, skaszycz –

1. zniszczy:, zburzy:, spustoszy:, 2. zabi:, wygubi:, wyniszczy:, 3. okaleczy:, uszkodzi:, 4. okaleczy: moralnie, zdeprawowa:, 5. naruszy:, przekroczy:, 6. zniweczy:, usun':, odrzuci:, 7. pozbawi: mocy prawnej. staropol. skazitelny – ulegaj'cy zniszczeniu. staropol. ska{ca – niszczyciel, burzyciel. =ac. damnum ]strata, uszkodzenie\, ang. damage, ros. portit;-portit. †skazowa: ¯ skaza: ¯ s` % kaza:. 1. postanawia:, poleca:, zaleca:, 2. rozpatrywa:, rozstrzygn': spraw", wydawa: wyrok, podejmowa: decyzj" w post"powaniu s'dowym lub pojednawczym, ustala: co> jako norm" prawn', 3. zas'dza:, nak=ada: kar", uznawa: winnym, 4. dawa: znaki, wskazywa:, pokazywa:, 5. okazywa:, ukazywa:, czyni: jawnym. ˚skaza:. staropol. skazowanie – wydawanie wyroku, podejmowanie decyzji w post"powaniu s'dowym. †ska{ca szkodnik. staropol. 1481 skascza; aby on byl skascz' zakona. 1. ten, kto kaleczy, wyrz'dza szkod", 2. ten, co przekracza, =amie przepisy, zwyczaje. ang. wrong-doer,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. zlodej-z=odej. staropol. ska{liwy – szkodliwy. †ska{< ¯ s` ]wzmocn.\ % ka{<. staropol. 1417 cu szkaszni, 1422 cu szkaszny erga, 1496 podlvk vyschey skazny y rothy, 1456 w skasny – 1. decyzja s'dowa, wyrok, 2. wi"zienie. =ac. 1. sententia, iudicum, 2. cacer, custodia, ang. 1. sentence, 2. jail, prison, dungeon, ros. 1. rewenie suda, 2. t[r;ma-}†turma|. ska/a: ¯ s` ]wzmocn.\ % ka{<. staropol. szklada y skaza, 1453 skazane byd{ – 1. uniewa/nia:, znosi:, 2. niszczy:, =ac. 1. rescindere, irritum facere, 2. delere, destruere, violare, s ang. 1. to invalidate, 2. to destroy, ros. 1 i 2. unihto'at;. staropol. skazenye – 1. zniszczenie, spustoszenie, 2. wytracenie, wyt"pienie, 3. okaleczenie, uszkodzenie, 4. pozbawienie znaczenia, 5. b='d, grzech. sk'd z jakiego, z kt[rego miejsca, sk'd jeste>$ pokr. k"dy ]gdzie\, odt'd ]z tego miejsca, od tego czasu\ ¯ t"dy; sk'din'd. z jakiego powodu staropol. sk'd, skad, skadesz ]sk'dzie/\, skød, skandse, sk'th, szkad, sk'dezsmy. staropol. sk'dby – pytanie& z kt[rego miejsca, z jakiego {r[d=a. staropol. sk'dkole – sk'dkolwiek, z kt[rejkolwiek strony. staropol. sk'dze – 1. sk'd/e, z jakiego {r[d=a, od kogo, 2. kt[ry. >redniow. ang. whennes ˘ ang. whence, from where, from what place, ros. otkuda-otkuda ¯ ot-ot ]od\ % kuda-kuda ]k'd\, U ˘ Å, ´. †sk'pa: czy †sk"pa: ¯ s=aw.-ros. kupat;-kupat, U ˘ pol. Å, ´; staropol. t'sz Iesvsza Maria byla sk'pala – umy:, wyk'pa:. =ac. lavare, abluere, niem. baden, anglosas. bathian ˘ >redniow. ang. bathien, bathen ˘ ang. bathe, ros. kupat;, obmyt;-obmyt.

sk'p-y(stwo(irad=o(iec(i: ¯ skupia: ¯ kupa. nadmiernie oszcz"dza:, skner-a(stwo. staropol. 1447 sk'pym;

szobyem byl sczothr, bogv szkapy, XV w. szkapy clovyek, }>w. J[zef| tesz nye byl ¢sczodry any sk'py przednye ]nec tenax, neque cupidus fuit, nec avarus\.

alye sczodry, mylosczyvy; byl sm'czyen albo szkap; sk'py ˘ sk'py, szkapy, szkap – odmawiaj'cy wszystkiego sobie i innym, zbyt oszcz"dny. czes. skupec, U ˘ Å, ´. anglosas. gr≤dig, >redniow. ang. gredie, ang. greed(y, ros. 'adn-yj/ost;-/adn•yj(ost ]chciw•y(os:\. skecz kr[tki utw[r sceniczny o lekkiej, /artobliwej tre>ci, dowcipnym dialogu ¯ ang. gr. schedios, =ac. schedium, ital. schizzo, holend. schets, ang. sketch ¯ schitz. skeleton jednoosobowe saneczki wy>cigowe. gr. skeleton ]szkielet\ ˘ ang. skeleton. ~ski s=aw., szczeg[lnie w Polsce& przyrostek w nazwiskach po& 1. skov ]dun. las\; st'd Berski, Gnatowski, Grabski, Jastrz"bski, Pola<ski, Polkowski, Szumski; fa=szywie& Adamowski, Biskupski, Czajkowski... Zaj'czkowski. 2. ziemia, ¯ s ]soil\ % ki ]ziemia w j. szumer\& nazwiska Ostrowski, Solski, 3. skill, LL ˘ J ]zr"czno>:, sprawno>:, umij"tno>:\ ˘ `skij ˘ ski. ¢skepanie rozsieczenie, rozszczepienie. staroros. sk≠panie-skepanie, sk≠pat;-skepat ]rozsieka:\. skiba odk=ad no/a p=uga, kromka. ski – ziemia, >lizg. ˚ba ]czyni:, robi:\. staropol. 1384 skyby 1437 lira brosda, skyba, stroan, 1446 XX tres liras vlg. skyb, 1456 in octo liris albo skyb; qualibet lira albo od szkyby ˘ skyba, szkyba – 1. pas ziemi odwalony p=ugiem przy oraniu, 2. kawa=ek chleba, kromka, k"s. =ac. 1. lira, 2. frustum ]panis\, segemntum, mica, niem. erdscholle ]$\, ang. 1. $ }long slice of soil cut by plough through a farm field, turned sideway or up side down by ploughshare|. >redniow. ang. 1. plou, plogh, ang. 1. plow, plough ]to till the soil with a plow; use a plow ^ “skibowa:”, odk=ada: skib" p=ugiem, ale nie sama skiba\, 2. slice ]of bread\, ros. 1. borozda, 2. lomot;. w S=owniku pol.-ang. T. Grzebieniowskiego, 1959, skiba ^ ang. ridge ]grzbiet\, a furrow ]a narrow groove made in the ground by plow, czyli w'ska bruzda w gruncie po przej>ciu p=uga\ ^ bruzda.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Skiba jako p=at ziemi, od=o/ony przez p=ug, nie ma >cis=ego odpowiednika w znanych mi w s=ownikach j. ang., ros., i pol., w pol.-niem. Erdscholle, gotykiem, Hanny Nakonecznej, 1943. Wprowadzam w'tpliwo>: bo sam nie wiem, nie jestem pewien. ¢skid, skith, skit g[ra. Bieszczady i Beskidy – dos=. Niskog[ry ¯ bie ]nisko\ % skid, skit ]g[ra\ ˘ pol. szczyt(owa: ]kulm(inowa:\. wi"cej ˚biel, g[ra, raj, i wzniesienie ]nr 700\. skier arch. pol. gwiazdka. ˘ iskierka, jaskier. Skier-niewice(biesz[w. pokr. staronord. sky ]chmura\, >redniow. ang. ski, skei ˘ ang. sky ]niebo\.

†skierka

staropol. skerky, 1437 skerka carbunculus, 1460 skyerky xantila ˘ skerka, skyerka – 1. najmniejsza cz'stka czego>, 2. skierka, skierki – bot. gat. astra, Aster amellus L.

¢skima, skyma, schyma monaszskie odosobnienie. >redniow. skima-skima, skymaskyma, sxyma-schyma. ¢skimach, skimnik monach, opat. >redniow. skimax-skimach, skimnik-skimnik. skin': ]g=ow' lub r"k'\ kiwn':, przyzwoli:, po(przy-takn':, powita:. staropol. ca 1500 skynacz – da: znak zgody ruchem powiek. =ac. palpebris annuere, >redniow. ang. nodden, bekken, beken ˘ ang. to nod, to beckon, ros. kivnut; golovoj. ¢skind ]dun.\ futro ¢skipetr ber=o, lub wyj'tkowo ozdobna laska lub pa=ka trzymana przez w=adc[w podczas ceremonii, symbol w=adzy i niepodleg=o>ci. gr. skeptron, =ac. sceptrum, starofranc. i >redniow. ang. ceptre, sceptre, ang. scepter, ¯ gr. skeptesthai ]laska do opierania si", opiera: si" na czym>\, s=aw. skipetr. †skisia=o>: zgrzybia=o>: ¯ grzyb, zniedo="/nienie ¯ niedo="ga. staropol. ca 1450 skyszaloscz. ang. awkwardness, awkward age, ros. nelovkost;-nie=owkost, neukl['est;-nieukliu/est. ¢skit odosobnienie, pustelnia. ros. skit. †skiwa:, skiwn': da: znak zgody ruchem powiek, mrugni"ciem. staropol. ca 1450 skywaly san innu-

ebant ]innuebant autem patri eius,


x quem vellet vocari eum\, 1471 annuerunt stukn'ly, skywn'ly ]stukaly, kywaly\. >redniow. ang. bekken, beken ˘ ang. to beckon, ros.

poda-vat;/t; znak.

sklei: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚klei:. staropol. XV w. szklygil ˘ sklijil ]sklei=\, staropol. YE, GJ. ang. to glue together, ros. skleit;-skleit. †sklenica puchar, szklanica. ˚szklanka.

sklep(ikarz(owy lokal do sprzedarzy towar[w, s=owotw. s•klep – s•k=ad ˘ klepisko. lep ^ =ad ˘ lepiej ^ =adniej. store ]sklep\ – storage ]sk=ad\, k•lep•ka – k•=ad•ka ]deska\, ˚komora, sk=ad, lepiej. staropol. sklep ˚sklepienie. =ac. instaurare ]reperowa:, naprawi:, wznie>:\ ˘ starofranc. estor ¯ estorer ]wznie>:, wype=ni:, zaopatrzy:, przechowywa:\, >redniow. ang. stor, stoor, ang. store, ros. magazin-magazin, sklad-sk=ad, ambar-ambar. staropol. szklepp, y szkleppem, z sklepem, szklep, 1471 sklep; o trzech sklepyech, ca 1500 testudo zolw albo sklep, polozenye teze sklepow myecz – sklepienie. =ac. testudo; volvere ]zawr[ci:\ ˘ volutus ˘ starofranc. vaulte, voulte, >redniow. ang. voute ˘ ang. vault, ros. svod-swod, poval-powa=. wo=. 1289 komary-sklepienie. sklepa: ¯ s` ]wzmocn.\ % klepa:. staropol. udzalal szwyeczydlnyk

sklepani ]candelabrum ductile\ s przeczystego slota; y sklepye ge w blachi, sklepaw ge w blachi; szclepya –

kuj'c metal uczyni: go cienkim, p=askim. ang. to hammer, ros. bit; molotom-bit mo=otom, kovat;-kowat. sklepienie z=o/enie. ˚sklep. ¯ sklep ^ sk=ad ¯ k=ad ^ =o/, le/. przykrycie, konstrukcja no>na o przekroju krzywoliniowym u=o/ona nad pomieszczeniami; strop nieba, firmament. staropol. sklepiene, dach – zaokr'glone nakrycie pomieszczenia, komnaty, mo/e te/ dach. staropol. sklep – 1. sklepienie, 2. piwnica, 3. skarbiec. =ac. volutus ˘ p[{no=ac. ¢volta, ¢voluta, starofranc. vaulte, voulte, >redniow. ang. voute, ang. vault, ros. svod-swod, podval-powa=, ]grobowca\ sklep-sklep. sklepowy sprzedaj'cy w sklepie, sprzedawca obs=uguj'cy klientel".

staropol. ca 1500 sklepovy – podpieraj'cy sklepienie. ¯ sklep ]sk=ad, z=o/enie\. sklero-za(tyk mia/d/yca. staropol. skleros ]twardy\ ˘ sklerosis ]twardnienie\, ang. sclerosis, to be forgetful, ros. zabyvat;-zabywat ˘ zabyvhivyj-zabywcziwyj ]zapominalski\. †skl"czy: ¯ s` ]wzmocn.\ % kl"k ¯ kluk ]kulka do wyci'gania s=omy ze sterty, hak\, U ˘ Å, ´. staropol. ...y skløczil iesm se

]curvaturus sum; naklonyl yesm szye\; skleczyczy aut zdlawycz; sklaczeny; yze y' byl zly duch skly'czyl; sklanczene –

zgi':, skrzywi:. =ac. flectere, curvare, ang. to bend, to curve, ros. gnut;-gnut, sgibat;-sgibat. †skl"sn': zapa>: si", schudn':. staropol. ca 1450 sklasl brzuch. =ac. macestere, ang. to get thin, to lose flesh, ros. xudet;-chudiet.

sk=ad-nica(any(nik(nia(ka(a:( (acz(ak(anka(ka(any(owa: ¯ s` % ˚k=ada:. z=o/ono>:, miejsce na towary, rzeczy o niejednolitym charakterze. mSjp 1969& 1. «sk=adanie, uk=adanie», 2. «to, z czego co> si" sk=ada», }czyli tzw. “mas=o ma>lane”|, 3. «dobry uk=ad, porz'dek», 4. «sklep jako miejsce sprzeda/y pewnych towar[w; pomieszczenie na jakie> towary, albo rzeczy, magazyn», 5. «nagromadzenie, zbi[r, sk=adnica», 6. poligr. «zestawienie materia=u drukarskiego ]czcionek, znak[w itp.\ w wyrazy, wiersze». k=ad ^ =o/ ]za(po`\ k=a>: ^ =o/y:, sk=ad ^ z=o/]enie\. =ad – porz'dek i woda ]g=adki\, s•klep – s•k=ad ˘ klepisko, ˚komora ]sk=ad, sklep\, sk•lep – sk•=ad ˘ lepszy ^ =adn•y(iejszy. ang. ]magazyn\ store, warehouse, ]kompozycja\, composition, ]do kupy, razem\ put together, ]list, gazet"\ fold, ]pieni'dze\ save, ]ofiar"\ sacrifice, ]o>wiadczenie\ make a statement, ]ho=d\ pay one’s respect, ]sk=ada: si" z czego\ consists of, ros. sklad-sk=ad, ambar-ambar, magazin-magazin. staropol. XV w. scladu;

contubernium kupczy sklad uel ¢gromada, 1444 contubernium skladanye vel kupczy sklad, 1428 depositorium albo sklath, 1433 sklath pignorare, 1471 in deposito albo w skladze,

1486 depositorio... albo sclad... depositorii... albo o sclad, ca 1500 sklad emporium ˘ sklad, sklath, sclad – 1. uk=ad, przymierze, 2. zwi'zek, zrzeszenie, 3. miejsce sk=adania czego>, przechowywania, depozyt, 4. prawo, w kt[rym przejezdni kupcy zobowi'zani byli wystawi: swoje towary na sprzeda/ w ca=o>ci lub przez okre>lony czas. 5. sp=ata ]najcz">ciej w postaci byd=a, koni\ dziedzictwa lub wype=nienie jakiego> zobowi'zania, uk=ad sp=at" zabezpieczaj'cy, 6 miara ziemi, prawdopodobnie r[wna dwom zagonom, kawa= ziemi tej miary. staropol. sk=ada: si" – zastanawia: si". †sk=adacz staropol. 1413–1414 scladacz concionator, 1471 skladaczie fabricatores;

fictor thworziczel, skladacz, tworzyczel aut skladacz, davnym szkladaczom czudnym, proszny szkladacze, ¢presz rosmaythe szkladacze ˘ scladacz, skladacz –

1. ten, kto co> obmy>la, uk=ada, tw[rca, autor, 1.a. nieisty sk=adacz – autor apokryf[w, 2. rozjemca, s"dzia polubowny. sk=ada: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=a>:. w mSjp 1969 odno>nik& sk=ada: p}atrz|. z=o/y:. sk=ada:, k=a>: s' czasami niedok., a z=o/y: – czasem dokonanym ]z`\. staropol. skladaly, skladam, 1490 scladay'cze;

nye scladaycye, szkladaya, skladay'cze szye, sz' sklada, skladasch, skladal gest, y skladala, componit sklada, componendo skladay'cz, skladaly, szkladal w gymye twoye, abo s'dzy skladay' ˘ skladacz, scladacz, szkladacz –

1. k=a>: w jednym miejscu, gromadzi:, zbiera:, 2. k=a>: jedno przy drugim, styka: ze sob', ='czy:, 2.a. ='czy: ma=/e<stwem, 2.b. ='czy: d=onie w ge>cie modlitewnym, 2.c. ='czy: cz">ci czego>, naprawia: wi'/'c, 2.d. sk=ada: si" – by: utworzonym, 3. przygotowywa:, tworzy:, obmy>la:, 4. sk=ada: pozew, /a=ob" – pozywa:, poci'ga: do s'du, 5. sk=ada: roki – odk=ada: termin s'dowy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 6. w drodze uk=adu zabezpiecza: sp=at" zobowi'za<, 7. >wiadczy: co> tytu=em sp=aty zobowi'za<, 8. zdejmowa: z siebie ]sukni", odzienie\, 9. uniewa/nia:, znosi:, 10. sk=adane poszcie – wymy>lny krok taneczny. ˚zamys= ]zamy>lone poszcie – wymy>lny krok taneczny\. ang. to gather; to prepare, create,

to plan; to make deposition; to delay a court session; and number of other terms, meanings. staropol. szkladanye – sk=adanie&

1. gromadzenie, zbieranie, 2. o wsp[=/yciu ma=/onk[w – z='czenie, 3. zwi'zek, zrzeszenie, 4. pie><, uk=adanie pie>ni. †sk=adca rozjemca, s"dzia polubowny. staropol. 1426 y sclaczcze; s drugey stroni wthorego sklaczczye ˘ sclaczcza, sklaczcza – sk=ad{ca. sk=adka zrzutka, kwesta, sk=adanie si" na co, np. na kupno czego>. staropol. XV w. skladky sillabas – zg=oska, sylaba. ang. contribution, ros. vklad-wk=ad. sk=adnik cz">: sk=adowa jakiej> ca=o>ci, wchodz'ca w inn', wi"ksz'. staropol. 1436 szcladnik; od Annasza, skladnyka y tovarzysa – szcladnik, skladnyk – sk=adnik, wsp[=pracownik, pomocnik. ang. component, ros. odna iz sostavnyx hastej. sk=adny dobrze u=o/ony, zbudowany, kszta=tny, harmonijny, zgrabny. staropol. compositio skladnim ˘ skladni – wymy>lny; o kroku – taneczny. gr. sophistes ]m"drzec\ ˘ sophistikos ˘ =ac. sophisticus ˘ ang. sophistical ˘ ang. sophisticated ]wyszukany, wymy>lny\, ros. izvra]ennyj. sk=ama: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=ama:. staropol. 1444 sklamaan; sklamala-

by; seducere sklamacz, zwiescz; nye moze bycz sklamaan; vcinili przed wami a sklamali sø; sklamal was; nye sklama, nye klama, sklamany ludificati –

ok=ama:, oszuka:, zwie>: ang. to lie, to deceive, ros. so/lgat;-so(=gat. ros. obman-yvat;/ut;. sk=ania: ]si"\ ¯ s` % uk=on. staropol. 1471 sklanyay';

sklyanasch szye przede mn'; sklanya glowy, 1466 declinabat sklania s', nye sklanialem se; sklaniay' – 1. nachyla:, pochyla: ]na znak czci\, 1.a. o s=o<cu, sk=ania: si" –

zbli/a: si" ku zachodowi, zapada:, zachodzi: 2. zgina:, kurczy:, 2.a. sk=ania: kolana – kl"ka:, 2.b. przen. czyni: uleg=ym, poskramia:, 3. kierowa: ku czemu>, 3.a. sk=ania: si" od czego> – schodzi: z w=a>ciwej drogi, odst"powa: od zasad, 4. czyni: gotowym, ch"tnym do jakiego> dzia=ania. =ac. inclinare ˘ starofranc. encliner ˘ >redniow. ang. enclinen ˘ ang. to incline, ros. sklon-qt;/it;-sk=on-iat(it, sklonqt;sq, sklonit;sq. sk=on(no>:(i: ¯ s` % ˚k=oni:. sk=ania: si" ]ku\. rdzeniem k=on ¯ k =onu ¯ =ono. nak=oni:, u(po-k=on, s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. staropol. skloniy, sclony, bil sklonil, 1444 sklonieny cernui; sklo-

nione recline; y sclonyla szye k swemv schynu; szklonylaby sze, 1453 szklonylo szya k yey czudnosczy, sklonyw szyø, nye szklonyl non flexit, y sklonyla glow', sklonyl ˘ sklonycz, sclonycz – sk=oni:&

1. nachyli:, pochyli: ]przede wszystkim na znak czci\, 1.a. o dniu, sk=oni: si" – zmierzcha:, 1.b. oko sk=oni:, sk=oni: ]uszy\ – zechcie: spojrze:, wejrze:, zechcie: us=ysze:, wys=ucha:, 1.c. sk=oni: mi=osierdzie – zmi=owa: si", 2. nachylaj'c po=o/y:, u=o/y: dla spoczynku, 3. zgi':, skurczy:, 3.a. sk=oni: kolana – kl"kn':, 3.b. przen. poskromi:, uczyni: uleg=ym, 4. kierowa: si" ku czemu>, 5. sk=oni: si" – schroni: si" gdzie>, 6. nam[wi: do czego>, uczyni: ch"tnym do dzia=ania, 7. nie wzi': pod uwag", uchyli:. staropol. sklonyenye – 1. podnieta, 2. odchylenie od wyznaczonego kierunku, zej>cie z w=a>ciwej drogi, 3. nastawienie uwagi, baczno>:. staropol. sk=onno>: – gotowo>:, zdecydowania na co>. staropol. sk=onny – ch"tny do czego>, przychylny. ros. sklon. †sk=opota: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=opot. staropol. sklopotacz – czyni: trudno>ci, niepokoi:. =ac. impedire, inquitare. staropol. sklopothanye – dokucza-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nie, prze>ladowanie, przykro>:, =ac. vexatio, insectatio, molestia, starofranc. harer ]szczu: psem\ ˘ franc. harasser ˘ ang. to harass ]niepokoi:, dr"czy:\, ros. utomlqt;-utomljat, iznurqt;-iznurjat. †sk=u: ¯ s` ]wzmocn.\ % k=u: staropol. 1471 sszyeczone, zla-

mane y ¢skothe; albo ¢skot ¢bodze ]confodietur\ osøkamy ˘ skoth, skot – sk=[ty&

1. przebi:, podziurawi:, 2. zabi: uderzaj'c czym> ostro zako<czonym. =ac. transfigere, perforare, starofranc. percer ˘ >redniow. ang. percen ˘ ang. to pierce, ros. prok-alyvat;/olot;. skner-a(stwo sk'p•iec(stwo. ~sko 1. wielkie, 2. stare& zamczysko ¯ zamek, konisko, klepisko. s=aw.-ros.-wo=. gumno ]1. zasiew, 2. klepisko\ ¯ no ]sko\ ¯ iran. zemin ]ziemia\, ˚k, sk, ski, ska ]ziemia\ skobel zgi"ty pr"t /elazny wbijany w drzwi, wieko skrzyni, kufra do za=o/enia k=[dki, rodzaj zamkni"cia drzwi, furty, bramy. staropol. 1407 scobli, ca 1428 scobl rucia, 1464 skobl trunci, 1466 pro aspis albo skoble, 1494 skobly, salve ˘ skobl, scobl – zgi"ty pr"t /elazny wbity ko<cami w odrzwia, drzwi, dyby, itp., dla zamkni"cia za pomoc' =a<cucha albo sztabki /elaznej. franc. le verrou, anglosas. h≤pse ˘ >redniow. ang. haspe, hespe ˘ ang. hasp, pokr. niem. haspe ]skobel, hak, kruk, kuna\, ros. zasov-zasow, zastë'ka kr[hok-zastio/ka kriuczok. ros. skoba ]klamra\. †skoblica gw[{d{ drewniany. staropol. 1466 clavis lignorum

albo skoblicze VIII denarios. †skoci: si" o owcy& okoci: si".

staropol., o owcach& wszitky syø skoczyli. †skociec 1. jednostka pieni"/na warto>ci 1(24 grzywny, 2. jednostka wagi. staropol. 1399 y stirze scotcze ]i 4 sko:ce\, 1407 po=czwartanaczcze skoczcza, 1421 a duadzescze scot y scoczecz ˘ skociec. =ac. 1. pecunia valoris 1(24 marcae, 2. mensura ponderis. †skoci" ]m=ode\ bydl". ¯ skot. staropol. do skoczøcza ]skocz"cia\, staropol. skoci"cy – 1. odnosz'cy si" do zwierz"cia,


x 2. nierozumny, g=upi. staropol. skocski – bydl"cy, z byd=a si" sk=adaj'cy. staropol. ¢skoci: si" – cieli: si". ¯ skot ]byd=o rogate, g=[wnie krowy\, ¯ >redniow. ang. catel, katel ˘ ang. cattle, z wp=ywem >redniow. ang. ketel, kettle ]kocio=\; >redniow. ang. catel, katel ]byd=o\, >redniow. ang. ketel, kettel ]kocio=\ ˘ kocielnik ]rzemie>lnik wyrabiaj'cy kot=y\, pomieszane, skot ˘ ]s\koci: ]si"\, kocielnik ]`ciel`\ ˘ cieli: ]si"\ ˘ cielak, skoci". staronord. kalfi, >redniow. ang. i ang. calf, ros. telënok-telionok. †skoczec bot. staropol. 1434 scocecz, 1464 skoczecz cantapucia, 1481 skoczec catapucium, 1472 laureola coczecz – 1.Tithymalus lathyris Hill., 2. nasienie wilczego =yka, semen Daphne mezereum L. †skoczek bot. staropol. 1437 skoczek catapucia,

Pokarm yego byl skoczky }locustae\ y myod lyeszny ˘ skoczek –

1.a. Tithymalus lathyris Hill. 1.b. Ricinus communis L., wielki skoczek 2. szara<cza czy te/ jaka> ro>lina. †skocze< zool. =oso>, Salmo salar L. staropol. 1472 skoczen salmo. niem. lachs, salm, starofranc. le saumon ˘ >redniow. ang. salmon, saumoun, ang. salmon, ros. sëmga-siomga, losos;. †skoczka 1. tancerka, 2. bot. Senecio Saracenicus L. staropol. ca 1500 skoczk' saltatrix, ca 1465 skoczka vigra pastoris. skoczylas starolas ]skoczy ¯ sko\. sko, czarno ]1. staro`, 2. wielko`\. †sko:cowe, skotcowe rodzaj daniny p=aconej przez mieszczan na rzecz panuj'cego. ˚skot ]skotowe\. staropol. 1456 scotczowe dicti, staropol. 1494 szkoczowe.

sko-k(owy(czek(czny(czy:, dos=. bryk ˘ skaka: ]bryka:\, wyskok ]wybryk\. ros. skok, skot ]byd=o\ ¯ skoczy: ˘ skok, T ˘ Cz ˘ K, pod(wy(prze(do-skok, zaskoczenie pokr. krok ]`ok\. skoczylas ]1. wielki las, 2. starolas, 3. tak/e bydl"cy ¯ skot$\. staropol. richlym skokyem ˘ skok – krok. =ac. gradus. staropol. szkoczyl na kol y wrazyl szye ]skoczy= na k[= i “wrazi=” si" – urazi=, zrani= si"\, nathychmyast skoczy na yego oblycze ]...

twarz\, ca 1500 sskoczycz salire ˘ skoczy: – 1. skokiem dosta: si" gdzie>, wskoczy: na co> lub zeskoczy: z czego>, 2. zsun': si" niezamierzenie w niew=a>ciw' stron", 3. ta<czy: wykonuj'c podskoki. =ac. 1. transillire, insillire vel delilire, 3. salire, saltare, franc. le bond, saut, gambade, niem. sprung, ang. jump, spring, leap, ros. skahok-skoczok, pry'okpry/ok ¯ sprung, spring, G?. wo=. 1289 voskohiv=-woskocziw ]podskoczy=\. skoczek – 1. cz=owiek dokonuj'cy skok[w, 2. zool. w l.mn. skoczki – Iassidae, rodzina ma=ych skacz'cych pluskwiak[w r[wnoskrzyd=ych. franc. 1. un sauteur, ang. jumper, staroros. 1. skakun=-skakun. staropol. od(po(prze(przy(w(wy(

(za-skoczy:, s(po-skaka:, wyskakiwa:, wyskokn':.

za(na(u(prze(przy(o(do(od(pod( (w(wy(ze-skoczy:. †skolenie o g=osie wydawanym przez psa – skomlenie. staropol. 1466 skoleniym. staropol. 1466 skol' ˘ skoli: – ujada:, skomli:, skomle:. EI. =ac. ad` % p[{no=ac. badare ˘ starofranc. baier, abaier ˘ >redniow. ang. baien, abaien ˘ ang. bay, whine, ros. laj-=aj. staropol. 1466 skol' ˘ skoli: o psie – ujada:, skomli:, skomle:. =ac. latrare, nictire, gannire. ¢skolija, skalija robaki. staroros. skoliq-skolija, skaliq-skalija. skomle: u(do-prasza:. psi d{wi"k, por. skowyt. ˚skolenie. skomoroch 1. bufon, kuglarz, /ongler, >mieszek, 2. cz=owiek oprowadzaj'cy tresowane nied{wiedzie. s=aw. skomrad=-skomrad, ros. skomorox=. †skomorski o koniu – narowisty. staropol. 1498 scomorski. =ac. restare ˘ starofranc. rester ˘ starofranc. i >redniow. ang. restif, ang. restive ]1. odmawiaj'cy ruchu do przodu, o koniu – opieraj'cy si", st'd 2. trudny do kontrolowania, bezzasadny, oporny, uparty\. ros. rtahlivyj-rtaczliwyj.

†skomorsznie, skomorcznie staropol. 1471 skomorschenye, sya skomorcznye – 1. swawolnie, 2. rozpustnie. =ac. 1. lacive, petulanter, 2. libidinose, impudice, franc. 1. gourgandine, 2. starofranc. desbaucher,

>redniow. ang. wantowen, ang. 1. wanton, 2. debauched, ros. 1. rezvyj-rezwyj, 2. raspustnyj-raspustnyj. staropol. skomroczno>: – rozpusta. =ac. intemperantia, libido, lascivia, ang. debauchery, ros. paspu]ennost;. staropol. skomroszny – 1. swawolny, lekkomy>lny, nierozwa/ny, 2. rozpustny, nieskromny. =ac. 1. lascivus, levis, imprudens, 2. libinosus, lascivus. staropol. skomroszy: – /y: rozpustnie, uprawia: rozpust". †skon rzecz przez kogo> dokonana, uczynek. ¯ s ]czas dok.\ % kon ¯ koniec, kres. s=owotw. pokr zgon, SZ, KG. goth. deds, staronord. dath, niem. tat, staroniem. wy/yn teta, staroholend. dede, >redniow. ang. deed, dede, ang. deed, act, ros. delo-die=o. skona: ¯ s ]do\ % ˚kona: ]koniec, kres\. staropol. ca 1428 skonanø; skonal syø, gdisz syø skonal, ca 1500

skonal, nye skonana, skonane, ies sconal, y skonala szye, skonal obiczaiem ˘ skona: –

1. zako<czy:, po=o/y: kres, 2. dokona:, spe=ni:, urzeczywistni:, 3. zamkn':, podsumowa: ]˚zawity\, 4. umrze:. =ac. 1. finem alicui rei facere, 2. facere, perficere, 3. claudere, consumare, 4. mori, ang. 1. to finish, 2. fulfill, 3. to close; deadline, 4. to die. †skona=y dok=adny, pope=niony. staropol. vydz'cz skonal' zglob' yego rzekl. s=owotw. poch. doskona=y. =ac. factus, commissus, ang. perfect, commited, ros. soverwennyj-sowierszennyj, sdelanyj-sdie=anyj. †skonanie 1. do(wy•konanie, 2. koniec, kres. ¯ s` ]wy`\ % kona:. staropol. sconanye finis, asz do

skonanya, o skonany', przy skonanyv zywotha ˘ skonanie –

1. czas w kt[rym co> przestaje trwa:, ostatnia chwila, 2. koniec w przestrzeni, 3. spe=nienie, dokonanie, urzeczywistnienie, 4. podsumowanie, wynik, rezultat, 5. koniec /ycia, >mier:, 6. zatracenie, zag=ada, 7. doskona=o>:, 8. dostateczna ilo>:, pe=na miara. staropol. skonawa: – ko<czy:. staropol. skoni: – dokona:. staropol. sko<cza:, sko<cze: –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1. ko<czy:, k=a>: kres, 2. skona:, umrze:. ˚sko<czy:, staropol. sko<czanie – 1. kraniec, skraj >wiata, 2. zatracenie, zag=ada, staropol. sko<czenie – 1. czas w kt[rym co> przestaje trwa:, ostatnia chwila, 2. koniec /ycia, >mier:, 3. zatracenie, zag=ada, 4. doskona=o>:. staropol. sko<czona liczba mn. – ostatnie chwile, koniec. staropol. sko<czy: – 1. zako<czy:, po=o/y: kres, 2. skona:, umrze:. ˚sko<cza:. ang. execution, agony, limit, ros. ispoln-qt;/it;, agoniq-agonia, predel-predie=, granica-granica. sko<cz-y:(ony ¯ s` ]wy, do\ % ˚ko<czy: ]si"\ ¯ koniec. w pe=ni wykonany, zupe=ny, kompletny, doskona=y. staropol. sko<czenie – >mier:, skonanie ]$\. =ac. per` % facere ˘ perficere ]ko<czy:\ ˘ perfectus ˘ starofranc. parfit, >redniow. ang. perfit, ang. perfect, ros. soverwennyj-sowierszennyj, polnyj-po=nyj, wo=. 1289 skonhana-skonczana ]sko<czona\. 1. †skop, skopiec naczynie. staropol. ca 1420 ¢scobp. =ac. vas ]naczynie\ ˘ vascellum, franc. vaisseau, le vase, la coupe, le calice, starofranc., >redniow. ang. i ang. vessel ¯ =ac. vascellum, staroros. sosud=-sosud.

2. †skop, skopczyzna dziesi"cina, danina p=acona w snopach panu lub ko>cio=owi. staropol. 1438 skop, 1452 et skopi. ang. tribute, imposition, duty, staroros. desqtina-diesjatina, ros. dan;-da<, nalog-na=og ]nale/no>:\; =o/y:  le/e:, G?. 3. skop(iec kastrowany baran. staropol. skop. =ac. aries, praecipue castratus, niem. widder ]baran, tryk\, anglosas., >redniow. ang. i ang. wether ]kastrowany baran, samiec owcy\, ros. baran (kladenyj). staropol. skopowy – barani. =ac. arietinus.

¢skop gr. skopein ]widzie:, ogl'da:\. skopa: ¯ s` % ˚kopa:. †skor zool. skorek, Forficula auricularia staropol. aure skwory. ¢skora s=aw. futro.

„radi daem medom i skoroju” ]radzi damy – ch"tnie – miodu i futer\. †skorczyk bot., ˚starczyk, rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L. skoro 1. szybko, rych=o, wkr[tce. s=owotw. poch. skorowidz, skoropis. ros. skoro/st;, 2. gdy, je/eli, poniewa/. staropol. skoro. staropol. skory ]szybki, rych=y\. =ac. celeriter, franc. prompt, vite, rapide ]skory\, ]bien\tot, anglosas. sona, >redniow. ang. sone, ang. soon, ros. skoro-skoro ˘ skoryj, skorost;-skorost, wo=. 1289 skoro-skoro ]skoro, szybko\.

���skorocel, skoroci":, skoro{rza, skoro/": bot. babka zwyczajna, Plantago maior L. ˚itrocel. staropol. scorocel arnoglossa plantago, 1491 ¢skoroyczancz arnoglossa plantago.

†skoro/":, sko=orz": 1. babka zwyczajna, Plantago maior L., 2. babka lancetowata, Plantago lanceolata L. staropol. 1437 scoroszancz arnoglosa, plantago minor. skorpion zool. stawon[g z gromady paj"czak[w, /yj'cy w ciep=ych krajach. staropol. ...gory skorpiona. gr. skorpios, =ac. scorpio, starofranc., >redniow. ang. i ang. scorpion, ros. skorpion. skorupa ¯ skor % =upa: ]rozbija:\; skor ¯ 1. sk[ra, ko/a, 2. pali: ¯ ang. scorch }skorcz|. staropol. szkorvpa, 1419 skorupa yeincza, skorupa, scorlupa, 1471 scorupa ˘ skorupa – 1. b=onka, sk[rka okrywaj'ca owoc, 2. twarda, wapienna, rogowata, itp. os=ona jaj albo zwierz't, 3. cz">: rozbitego naczynia glinianego, staropol skorupina, 4. przedmioty z wypalonej albo wysuszonej gliny. =ac. 1. cutis fructus, ang. 1. peel ]sk[rka owocu, ziemniaka\, 2. i 3. shell, 4. pottery, ros. 1. ko'a-ko/a, ko'ica, 2. i 3. skorlupa-skor=upa ]jaja\, rakovina-rakowina, 4. glinqnaq posuda, gonharnq. ˚szczerupina, szczerzupina. skory sk=onny do, ochotnie i skwapliwie przyst"puj'cy do czego. staropol. 1419 szmercz ma scora ˘ skory – szybki, rych=y. ˚skoro. skorzec szpak, Sturnus vulgaris L. staropol. ca 1455 skorzec sturnus. †skorzy: nagli:, >pieszy: si". ang. urge, press, ros. spewit; hem-pieszit czem.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†skorzy>ci: zabra:, przyw=aszczy:. staropol. 1455 skorzysczyl, 1478 sko}r|zisczyl, nye szkorzyszczyl ˘ skorzy>ci:, =ac. aliquid aufere, suum facere, ang. take, take off; appropriate, ros. vzqt;-wzjat, prisvoit;. ˚sobi:, sposobia:.

sko-s(>ny pokr. uko•s(>ny ¯ kos ]zez\

†skosztowa: do>wiadczy: czego> na sobie, spr[bowa:. staropol. szkoszthovacz, 1484 zkoztovaczy sv' vpor'. =ac. experiri, temptare; experientia ]pr[ba, dow[d, eksperyment\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. to experience, ros. ispytat;-ispytat. †skot byd=o rogate, szczeg. krowy. ˚/ywotne, ja=owica, ja=owi". staropol. 1387 dwoye skota, 1387 skoth; scot, 1387 skotha, 1391 scod, 1394 scottu ˘ skot – 1. byd=o rogate, zwierz"ta, 2. jednostka pieni"/na o warto>ci 1(24 grzywny. =ac. 1. pecudes, animalia, 2. pecunia valoris 1(24 marcae. staropol. skotnia – droga do p"dzenia byd=a na pastwisko. staropol. skotnica, skotnik – wsp[lne pastwisko dla byd=a, wygon. staropol. skotny – bydl"cy, odnosz'cy si" do byd=a. staropol. skotopa>ca – pasterz byd=a, pastuch. staropol. skotowe – rodzaj daniny p=aconej przez mieszczan na rzecz panuj'cego. ˚sko:cowe. p[{noa=ac. captale, capitale ]w=asno>:, dobra, inwentarz\ ˘ starofranc. chatel ˘ staronorm. Francji. catel ˘ >redniow. ang. catel, katel, ang. cattle, ros. skot-skot, rogatyj skot. †skotopaska ˚sielanka. gr. eidos ]forma, figura, posta:\ ˘ zdrobn. eidyllion ˘ =ac. idyllium, ang. idyll, idyl, ros. idilliq-idillija. ¢skov dun. las. s=awia<skie ~ski ]le>ny\ – 1. przyrostek w nazwiskach, ale inne `ski, `skij – 2. zaw[d, profesja, ¯ skill, 3. ziemski, z ziemi tej. †skowa: ¯ s % kowa ]/elazo\ ˘ podkowa, kowal. staropol. klodnik u cemnicy

scouany, skowafszy, skowane, scowal, zkowawssy ˘ skowa:.

1. zaku: w kajdany, w /elazne p"ta, 2. wyku: ]z metalu\, 3. kuciem przerobi:, przeku:. staropol. skowanie – spajanie kuciem. anglosas. sceacul, pokr. holend.


x schakel ]ogniwo =a<cucha\, >redniow. ang. schakel, ang. shackle, ros. zakov-yvat;/at;-zakowat, nade-vat;/et; kandaly, nalagat;/o'it; okovy.

skowronek szary ptak >piewaj'cy. staropol. 1472 scowroneek alauda, 1451 scowronek alaudula; 1473 skowronek lucinia – 1. skowronek polny, Alauda arvensis L., 2. s=owik szary, Luscinia luscinia L. staronord. l≤virki, dun. lerke, niem. lerche, franc. alouette, anglosas. laferce, >redniow. ang. larke, laverke, ang. lark, ros. 'avoronok-/awronok. †skowycze: o psie – skomle:. staropol. ca 1500 skovyczy. =ac. nictire, gannire, anglosas. hwinan, >redniow. ang. whinen, ang. whine, ros. viz'at;-wiz/at. staropol. skowykn': – zaskomle:. skowyra }arch. pol.$| – 1. pies ˘ skowyt, 2. skov ]$\ – dun. las. skowyt ˚wy-t(:, T ˘ Ç. nazwisko Skowyra. por. kundel, dog i sobaka. skowyt por. skomle:, skowycze:. skowyra ]pies\ % wyt ]wy:, TC\.

sk[r-a(ka(ny(zany(nik zewn"trzna pow=oka cia=a ludzi i zwierz't, chroni'ca organizm przed mechanicznymi i termicznymi wp=ywami otoczenia. 1816 r., o umieraj'cym Konstantym ksi"ciu Ostrogskim †1533& na rozci'gni"tey pod nim skurze nied{wiedziey, okryty burk' kosmat', k"dziory siwey brody spada=y na piersi spalone i wysch=e... itd.” staropol. skora, szkora, scora, ¢skura, s skoor, ca 1420 scora cortex, ca 1500 skora chlebov' – 1. zewn"trzna tkanka stanowi'ca pow=ok" okrywaj'c' cia=o ludzi i zwierz't, 2. kora drzewna ]kora ^ wzd=u/, przekora – w poprzek, na z=o>:\, 3. skora chlebowa – przypieczona pow=oka chleba. =ac. 1. cutis, pellis, 2. cortex arboris, 3. crusta panis. isl. skora ]trze:, ociera:, wyciera:. otarcie sk[ry, oparzenie sk[ry\, isl. skurka ]rusza: szorstko – drapa:\, ang. ]ludzka, /ywa, na ciele\ skin, ]zwierz"ca\ hide, ]zwierz"ca garbowana\ leather, s=aw. skora, ros. ko'a, wkura, mazur. ko'a ¯ kora, ze zmian' R ˘ Rz ]'\. s=owotw. pokr. kora, korze<. staropol. 1472 skorka, 1393 i ca

1420 skorki, ca 1500 orzechov' skork' ˘ sk[rka – 1. zdj"ta sk[rka ma=ych zwierz't, najcz">ciej wyprawiona, 2. b=onka jaja lub orzecha znajduj'ca si" pod tward' skorup', 3. napletek, 4. sk[rzany naramiennik, cz">: zbroi chroni'ca rami" lub =okie:. ang. ]szynki, sera, owocu, kie=basy\ rind, ]owocu, ziemniaka\ peel, ]chleba\ crust, ]na futro\ pelt, ]na buty, r"kawiczki\ leather. staropol. 1455 duos saccos

skorzane, w skorzanem myechv, pasch skorzany albo skory, vtres lagwiczie skorzane, sand skorzany ˘ sk[rzany –

ze sk[ry zwierz"cej zrobiony. =ac. e pelle confectus, ang. made of leather. staropol. sk[rznia, cz">ciej w l. mn. sk[rnie, sk[rznie – obuwie z cholewami os=aniaj'cymi golenie, buty z cholewami. =ac. calcei scapis instructi, perones, starofranc., >redniow. ang. bote, ang. boot ]l.poj.\ ˘ boots ]l. mn.\, ros. sapog/i-sapog(i. †sk[rzyce l.mn., suszona kora pewnych gatunk[w cynamonowca, u/ywana jako przyprawa oraz lek. staropol. ca 1418 skorzicze cynamonum, 1472 skorzicze cinamonum. skra iskra. †skraca: poskramia:. staropol. iako szelyazo trze a skracza. =ac. coercere, domare, franc. forcer, contraindre, ang. coerce, to curb ]powstrzyma:, obuzda:\, ˚uzda. ros. prinevolivat;, prinu'dat; siloj. †skradzione rzecz ukradziona. staropol. 1388 scradzone. =ac. res furto ablata, niem. stehlen, anglosas. st≤lan, stelan ˘ >redniow. ang. stelen ˘ ang. stolen, ros. ukradennyj-ukradiennyj. skraj(ny brzeg(owy, granic•a(zny. ¯ sk ]ziemia\ % raj ]granica, g[ra\ ¯ raj, rej ]rajon, region\. g[ra i granica – plemiona /y=y w zlewniach rzek, st'd granice bieg=y po grzbietach i wzniesieniach. s=owotw. pokr. kraja: ]ci':\. staropol. skrayalesz, skray', 1432 scrayal, 1491 szkrayane ˘ skraja: – 1. poci': na kawa=ki, 2. przyci':, wykroi: wed=ug miary. =ac. 1. in partes secare, ang. 1. cut into pieces.

staropol. od skrayney zyemye ˘ skrajny – znajduj'cy si" na skraju, na kra<cu. =ac. extremus, ultimus. †skrapia: obrzuca: kroplami, spryska:, polewa:. ˚skropi:. staropol. scrapan, 1453 skrapya; skrapyaly ˘ skrapia:. =ac. aspergere, niem. besprengen, franc. asperger, ang. besprinkle, water, ros. okropl-qt;/it;-okropljat. †skra>: ¯ s % ˚kra>:. 1. potajemnie przyw=aszczy: sobie cudz' w=asno>:, ukra>:, 2. okra>:, ograbi:, z=upi:. staropol. scrad, ne scradl, rzeczy skradzyonych, byli szkradzioni. =ac. 1. alicui aliquid furto subducere, furari, furtum facere, 2. expilare, spoilare, niem. stehlen, anglosas. st≤lan, stelan, >redniow. ang. stelen, ang. steal, ros. uvorovat;-uworowat, ukrast;-ukrast. skrawanie techn. mechaniczne usuwanie warstwy z powierzchni obrabianego przedmiotu w celu nadania mu odpowiedniego kszta=tu, wymiaru, wygl'du. Podstawowe rodzaje obr[bki skrawaniem& toczenie, struganie, d=utowanie, wiercenie, rozwiercanie, nawiercanie, >cinanie, przecinanie, frezowanie, przeci'ganie, przepychanie, gwintowanie, szlifowanie, docieranie, skrobanie. Narz"dzia& n[/ tokarski ]imakowy boczny, i oprawkowy\, d=uto, wiert=o, rozwiertak, przecinak, frez ]walcowo-czo=owy, i do k[= z"batych walcowych\, pilnik, pi=a ]pod=u/na i tarczowa\, gwintownik, narzynka, przeci'gacz i przepychacz do otwor[w okr'g=ych, i do rowk[w wpustowych, >ciernica tarczowa, papier >cierny, rade=ko, wiert=o kr"te do /eliwa i stali, pog="biacz sto/kowy, skrobak p=aski, =y/kowy, i tr[jk'tny. skrawek strz"pek ¯ skra. ˚skwarek, gdzie mo/liwie& sk•raw•ek  sk•war•ek ¯ warzy:. s=owotw. pokr. iskra. †skrawi: skrwawi:, awwa, ¯ krew. skre>li: ¯ s` % ˚kre>li:. skr"-t(ca: ¯ s` % ˚kr"ci:. s=owotw. baz' ruta ]droga\, U ˘ ´. staropol. szkr'th ]skr"t\ – p"tla czy te/ sznur. =ac. laquesus vel fortasse funis, ang. rope, crod; string; or loop, ros. verëvka-wieriowka, wnur, ili, petlq-petlja, petlica. staropol. skr"tny ]zapobiegliwy\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x s=owotw. pokr. skrz"tny ]zabiegaj'cy, troszcz'cy si" o co\. staropol. str'ci: kark ]skr"ci: go\, idiom& skr"t kiszek ]zawroty g=owy\, wo=. 1289 troud, ousobica, ang. idiom& intestine strife, ˚usobica, skr"ci: co, szczeg. cz">: cia=a, zwichn': je& dislocate, ros. vyvixnut;-wywichnut, sdvinut; s mesta. †skrob 1. krochmal, 2. >wierzb. staropol. 1472 skrob amidum;

skrob amilum; skrobem albo swyrbem, ca 1500 skrob. =ac. 1. amylum, 2. scabies, prurigo, franc. 1. amidon, empois, >redniow. ang. starche ¯ sterchen, ang. 1. starch, 2. scabies,

staroros. 1. kraxmal=-krachma=, 2. hesotka-czesotka, parwi. †skrobacz m=yn na ma=ej wodzie. staropol. 1376 scrobacz nuncupatur. skroba: drapa:, czy>ci: rylcem. staropol. scrobacz, scrobal, 1446 scrobana, scribi ˘ skroba: – 1. zdrapywa:, >ciera:, 2. wydrapywa:, wyciera:, czy te/ wydrapa:, wytrze:. =ac. 1. radere, scabere, 2. radere, delere, franc. egratignuere, >redniow. ang. scratten, ang. to scratch, †Old Polish wipe off, wipe out, ros. caripat;-caripat. staronord. skrapa, >redniow. ang. scrap-ien(en ˘ ang. scrape, pokr. holend.-niem. schrapen. staropol. skrobanie – wydrapywanie, wycieranie, wymazywanie, czy te/ wydrapanie, wytarcie, wymazanie. †skrobawy nier[wny, chropowaty. staropol. 1471 aspera gorovate, scrobave. =ac. asper, franc. rude, raboteux, anglosas. ruh, pokr. niem. rauh, >redniow. ang. ruh, rugh, ang. rough, ros. nerovnyj-nierownyj. ˚skropawy, PB. skrobia m'czka ziemniaczana. †skroczek skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny. staropol. szkroczek cremium. =ac. cremium. ˚skwarek, skrzeczec. †skroczy: przej>:, prze/y:. ¯ s % kroczy: ]i>:, st'pa:\ ¯ krok. =ac. passus ]krok\ ˘ p[{no=ac. ¢passare ˘ starofranc. passer, >redniow. ang. passen, ang. pass, ros. pro-xodit;/iti. skroi: ¯ s` % ˚kroi:. skrom sad=o z zaj'ca. †skromliwy nie dbaj'cy o rozg=os, pokorny, cichy, spokojny. staropol. skromliwy.

=ac. qui famam neglegit, humilis, quietus, placidus, tranquillus, =ac. modestus ˘ franc. modeste, ang. modest ]skromny\, ros. skromnyj-skromnyj.

skromn-y(e(ie 1. szczup=-y(e ]wynagrodzenie\, 2. przyzwoit-y(e pow>ci'gliw-y(e ]zachowanie\. staropol. uskromi: – poskromi:. poskromi: – pohamowa:, przyprowadzi: do porz'dku, powstrzyma:, ¯ srom ]wstyd\ ˘ sram, OA. ros. skromn-ik/yj. staropol. scromne, scromnye ˘ skromnie – uprzejmnie, pokornie, ulegle. ang. kindly. staropol. skromno – cierpliwie. =ac. patienter, ang. with patience, to be patient. staropol. skromny – 1. odznaczaj'cy si" niewyg[rowanym mniemaniem o sobie, niezarozumia=y, pokorny, 2. >wiadcz'cy o braku pychy, o pokorze. skro< boczna cz">: czo=a. staropol. ca 1420 scrona timpus, ca 1455 na scrony', ¢schronya tempus, na szkrony ˘ skronia – boczna cz">: g=owy mi"dzy uchem a czo=em. gr. kranion ]czaszka\, =ac. tempus ]w=a>ciwe miejsce, fatalny, >miertelny, zgubny punkt\ ˘ tempora ]skronie\ ˘ zdrobn. ¢tempula ˘ starofranc. temple, tempe ˘ ang. temple, staroros. visok=-wisok. staropol. 1480 rany ¢skronnyey ˘ skronny – znajduj'cy si" na skroni. †skropawo>: nabrzmia=o>:, opuch=o>:. staropol. 1466 scropawosczy. =ac. tumor, starofranc. ]s’\enfler, se gonfler, ang. swelling, ros. opuxlost;-opuch=ost, vzdutost;-wzdutost ]wzd"cie\. †skropawy nier[wny, szorstki, chropowaty. ˚skrobawy, PB. staropol. skropawe. =ac. asper, franc. rude, anglosas. ruh, pokr. niem. rauh, >redniow. ang. ruh, rugh, ang. rough, ros. nerovnyj. skropi: obrzuci: co kroplami, staropol. scropyl, skropyonø, skropyone, scropyoney oleyem – obrzuci: kroplami, spryska:, pola:, obla:. ˚skrapia:. =ac. aspergere, ang. besprinkle, ros. okropit;-okropit ¯ okroplqt; ¯ kropit;-kropit ¯ kaplq-kaplja ]kropla\, ang. drop. staropol. skropienie – obrzucenie kroplami, spryskanie, polanie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

skro> na wskro> – przez. †skrow schowek. ¯ skryw(a: ¯ kry:. staropol. 1406 y scrow pobrali. =ac. locus, franc. cachette, niem. versteck ]kryj[wka\, ang. hiding-place, ros. ube'i]e-ubie/iszcze.

†skr[ci:, skr[ci: si" 1. prze/y:, 2. skr[ci: si" – sko<czy: si". staropol. skroczyly, y skroczy sye. =ac. 1. vivere, transigere, 2. ad finem venire. skr[t, skraca: ograniczenie d=u/szego wyrazu do jednej i nie wi"cej ni/ 3-ch liter, np. kilogram do kg, a nazwy sk=adaj'cej si" z kilku s=[w – do ich pocz'tkowych liter, d=u/szej my>li – do s=owa, d=u/szej drogi – na prze=aj. ˚akronim. mSjp 1969& «to, co zosta=o skr[cone, poddane skr[ceniu», czyli “mas=o ma>lane”. przy tym, rzeczownik ˘ czasownik, np. strza=a ˘ strzela:, wiert=o ˘ wierci:, bro< ˘ broni:, a tu na opak& skr[t ¯ skraca:. staropol. skr[ci: ]ukr[ci:\, ang. abbreviation, shortening, ]na skr[ty\ cut corners, ros. sokra]-enie/at;. Oto kr[tka lista cz">ciej u/ywanych skr[t[w do 1981 roku& AK – Armia Krajowa AL – Armia Ludowa AM – Akademia Medyczna BBC – British Broadcasting Corp. BCh – Bataliony Ch=opskie Benelux – Belgium, Netherlands, Luxemburg, ˚akronim BHP – bezpiecze<stwo i higiena pracy CAF – Centralna Agencja Fotograficzna CAW – Centralne Archiwum Wojskowe CIA – Central Intelligence Agency ]w USA\ CDT – Centralny Dom Towarowy CPN – Centrala Produkt[w Naftowych CRZZ – Centralna Rada Zwi'zk[w Zawodowych CWF – Centrala Wynajmu Film[w Dz. U. – Dziennik Ustaw EWG – Europejska Wsp[lnota Gospodarcza FBI – Federal Bureau of Investigation ]w USA\ FWP – Fundusz Wczas[w Pracowniczych Gestapo – Geheime Staatspolizei ]w hitler. Niemczech i okupowanej Europie, ¯ Ge•sta•po, ˚akronim\ GOPR – G[rskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe


x GRN – Gromadzka Rada Narodo wa, p[{niej Urz'd Gminy GS – Gminna Sp[=dzielnia GUS – G=[wny Urz'd Statystyczny IOC – International Olympic Committee, ˚MKOl KC – Komitet Centralny KGB – Komitet gosudarstwiennoj bezopasnosti ]w ZSRR\ KC – Komitet Centralny KDL – Kraje Demokracji Ludowej KOP – Korpus Ochrony Pogranicza KOR – Komitet Obrony Robotnik[w KPZR – Komunistyczna Partia Zwi'zku Radzieckiego Kommunistiheskaq

partiq Sovetskogo So[za, KPSS KRN – Krajowa Rada Narodowa KWMO – Komenda Wojew[dzka Milicji Obywatelskiej LO – Liceum Og[lnokszta=c'ce LOK – Liga Obrony Kraju LWP – Ludowe Wojsko Polskie MCK – Mi"dzynarodowy Czerwony Krzy/ MHD – Miejski Handel Detaliczny MKOl – Mi"dzynarodowy Komitet Olimpijski, ]IOC – Int’l Olympic Committee\ MPiK – Klub Mi"dzynarodowej Prasy i Ksi'/ki MO – Milicja Obywatelska MON – Ministerstwo Obrony Narodowej MRN – Miejska Rada Narodowa MSW – Ministerstwo Spraw Wewn"trznych MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych NASA – National Aeronautics and Space Administration ]w USA\ NATO – North Atlantic Treaty Organization NBP – Narodowy Bank Polski NKWD – Narodnyj Kommissariat Wnutriennich Die= ]...Spraw Wewn"trznych, w ZSRR\, NKVD Narodnyj Kommissar-

qt Vnutrennix Del w j. ang. People’s Commissariat of Internal Affairs, NKVD or N.K.V.D NN – =ac. nomeno nescio imienia nie znam NOT – Naczelna Organizacja Techniczna NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna ]DDR – Deutsche Demokratische Republik\ NSDAP – Nationalsozialistische

OHP – ONZ –

Deutsche Arbeiterpartei Ochotniczy Hufiec Pracy Organizacja Narod[w Zjednoczonych ]U.N.O. – United Nations Org.,

Organizaciq Ob=edi nënnyx Nacij, OON\ ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej ORT – Obs=uga Ruchu Turystycz nego ˘ BORT – Biuro Obs=ugi Ruchu Turyst. OUN – Organizacja Ukrai<skich Nacjonalist[w PAN – Polska Akademia Nauk PAP – Polska Agencja Prasowa PCK – Polski Czerwony Krzy/ PDT – Powszechny Dom Towarowy PeKaO – Polska Kasa Opieki PGR – Pa<stwowe Gospodarstwo Rolne PIW – Pa<stwowy Instytut Wydawniczy PKF – Polska Kronika Filmowa PKiN – Pa=ac Kultury i Nauki PKO – Powszechna Kasa Oszcz"dno>ci PKP – Polskie Koleje Pa<stwowe PKS – Pa<stwowa Komunikacja Samochodowa PKU – Powiatowa Komenda Uzupe=nie< ]˚RKU\ PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego PLL“Lot” – Polskie Linie Lotnicze “Lot” PN – Polskie Normy PPR – Polska Partia Robotnicza PPS – Polska Partia Socjalistycz na PRiTV – Polskie Radio i Telewizja PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe PTTK – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze PWN – Pa<stwowe Wydawnictwo Naukowe PZPN – Polski Zwi'zek Pi=ki No/nej PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza PZU – Pa<stwowy Zak=ad Ubezpiecze< RAF – Royal Air Force ]w Wielkiej Brytanii\ RFN – Republika Federalna Niemiec ]BRD – Bundes republik Deutschland\ RKU – Rejonowa Komenda Uzup. RN – Rada Narodowa RP – Rada Pa<stwa RWE – Radio Wolna Europa RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej,

Sovet `konomiheskoj

vzaimopomo]i, S~V SB – S=u/ba Bezpiecze<stwa SD – Stronnictwo Demokratyczne SL – Stronnictwo Ludowe SLD – Stronnictwo Ludowo Demokratyczne SM – Sp[=dzielnia Mieszkaniowa SS – Die Schutzstaffel der NSDAP ]w hitlerowskich Niemczech\ ÍOZ – Íwiatowa Organizacja Zdrowia, ]WHO – World Health Organization\ TPPR – Towarzystwo Przyja{ni Polsko-Rzdzieckiej, Ob]estvo pol;sko-

sovetskoj dru'by UB – Urz'd Bezpiecze<stwa UJ – Uniwersytet Jagiello<ski UNESCO – United Nations Educa tional, Scientific, and Cultural Organisation UPA – Ukrai<ska Powsta<cza Armia UPI – United Press International URM – Urz'd Rady Ministr[w USA – United States of America USC – Urz'd Stanu Cywilnego UW – Uniwersytet Warszawski WHO – World Health Organization ]Íwiatowa Org. Zdrowia\ WKR – Wojskowa Komisja Rekrutacyjna WP – Wojsko Polskie ZBoWiD – Zwi'zek Bojownik[w o Wolno>: i Demokracj" ZG – Zarz'd G=[wny ZHP – Zwi'zek Harcerstwa Polskiego ZMW – Zwi'zek M=odzie/y Wiejskiej ZMS – Zwi'zek M=odzie/y Socjalistycznej ZNP – Zwi'zek Nauczycielstwa Polskiego ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej ZSL – Zwi'zek Stronnictwa Ludowego ZSRR – Zwi'zek Socjalistycznych Republik Radzieckich, So[z Sovetskix

Socqlistiheskix Respublik, SSSR ]w ZURT – ZURiT ZUS – ZWZ –

USA zwany USSR – Union of Soviet Socialist Republic, skr. do Soviet Union, Zwi'zek Radziecki\, Zak=ad Us=ug Radiotechnicznych i Telewizyjnych Zak=ad Ubezpiecze< Spo=ecznych Zwi'zek Walki Zbrojnej skru-cha(szy: ¯ s` % ˚kruszy:. †skrudzi: zanieczy>ci:. ¯ sk ¯ s=aw.-ros. ¯ skwierny % brud.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x s=owotw. pokr. brudzi:, bru{dzi:. staropol. skrudza polluunt,

deformat et defedat skaradzy, skrudzi ˘ skrudzi:. =ac. polluere ]brudzi:\ ˘ pollutus ˘ franc. polluer, profaner, >redniow. ang. poluten, ang. pollute, ros.

oskvernit;-oskwiernit.

†skrusza: 1. niszczy:, uniewa/nia:, 2. wywo=ywa: skruch", wzbudza: /al. staropol. scrusaycz, scruszaycze

se.

=ac. 1. rescindere, irritum facere, 2. poenitentiam efficere, franc. 1. invalider, ang. 1. invalidate, ros. unihto'it;-uniczto/it. staropol. skruszenie – 1. p"kni"cie, rozpadlina, 2. zniszczenie, kl"ska, 3. rana, 4. skrucha, /al za grzechy, 5. zamroczenie, odurzenie. =ac. 1. ruptum, rima, 2. contritio, destructio, clades, ang. 1. crack; crevice, cleft, 2. destruction; defeat, calamity, disaster, 3. vulnus, 5. stupor, torpor. ros. 1. wel;-szel, tre]ina, 2. pora'enie, razbitie. staropol. skruszy: – 1. zniszczy:, zburzy:, 2. wywo=a: skruch", wzbudzi: /al. †skrwawi: zbroczy:, splami: krwi', zrani:, do krwi. staropol. skrvawicz, skrwavyony, szkrwawyon, skravyon. =ac. sanguine cruentare, vulnerare. skryba pisarz. =ac. scriba. 1. †skrycie 1. miejsce ukryte, niewidoczne, kryj[wka, ˚skrow, 2. rzecz tajna, ukryta, tajemnica, 3. czyn ukryty podst"pny, podst"p. staropol. sedzi we scriczi, we scriczy, w skricze, ve zkryczyv. =ac. 1. locus abditus, latebra, 2. res occulta, abdita, mysterium, 3. facinus occultum, dolosum dolus, ang. hiding-place. 2. skrycie niejawnie, potajemnie. staropol. skricye, skryczyem. =ac. occulte, abdite, franc. secret, reserve, ang. secretive, clandestine, ros. skrytnyj, tajnyj-tajnyj. skry: ]si"\ ¯ s` ]czas dok\. % ˚kry:. staropol. scril, syø skriczy, skarby

skrite, gest skrila posli, y skrilem w zemi ˘ skry: –

1. umie>ci: w zakrytym, niewidocz-nym, bezpiecznym miejscu, w ukryciu, w kryj[wce, schowa:, schroni:, 2. zas=oni:, uczyni: niewidocznym, nie ujawni:, zatai:. =ac. 1. abscondere, occultare, 2. obscurare, celare, abscondere. staropol. skryto>: –

1. miejsce ukryte, niewidoczne, 2. tajemna skryto>: – rzecz tajna, tajemnica. po•tajemnie – s•krycie ¯ taj•no – kryjo•mo ¯ ta•i: – kr•y:. po ^ s; ta ^ kr. †skrypt zapis. =ac. scribere ]pisa:\ ˘ scriptus ˘ scriptum ˘ starofranc. escript, >redniow. ang. i ang. script, ros. rukopisnyj wrift. skrzat duch, ludzik, krasn-al(oludek, urojenie okresu powszechnego analfabetyzmu, jak i lunatyk i wampir. ¯ ang. scrutiny ¯ starofranc. scrutinie ¯ p[{no=ac. scrutinium, U ˘ Å, ´ ˘ skrz"tny, sprz"t ]drobne przybory\, sprz'ta:, skrzat. wi"cej ˚skrz"tny. staropol. skrzathkovye ˘ skrzat – skrzat, krasnoludek. =ac. daemones parvuli, quos Poloni domos incolere credebant. ang. brownie, ros. kobol;d-kobold. †skrzeczec czy te/ skrzeczek staropol. ca 1455 skrzeczecz cremium, 1472 skreczecz canopeus – 1. skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny, ˚skroczek, 2. zool. chomik, Cricetus frumentarius Pall. †skrzeczek skwarek. ˚skroczek. staropol. ca 1500 cremium skrze-

czek vel pozar, vel polyedn'. †skrzeka: o >wini – chrz'ka:. staropol. ca 1500 sgrzytha vel skrzeka. =ac. fendere, grundire, anglosas. grunnettan, >redniow. ang. grunten, ang. grunt, ros.

xr[kat;-chrjukat ]chrz'ka:\.

skrzek 1. jajka /ab, 2. nieprzyjemny g=os ptak[w ]sroki\. staropol. krzek – skrzek. skrzele narz'd oddychania tlenem rozpuszczonym w wodzie, ryb, mi"kczak[w, skorupiak[w, wachlarz, s=owotw. pokr. skrzyd=om ptak[w. staropol. ca 1450 scrzele ]skrzele\. 1451 scrzele brancea; za skrzele, skrzele penalus ˘ skrzele – narz'd oddechowy ryb i niekt[rych p=az[w. gr. branchion ]l.poj.\ ˘ branchia ˘ branchia ˘ branchiae. franc. les branchies, ang. gills, ros. 'abry-/abry. skrzep 1. zastyg=a krew na ranie, strup, 2. widoczny zaciek krwi pod sk[r', zwykle od uderzenia, 3. krwinki zamkni"te w g"stej sieci w=[knika wewn'trz /y=y. s % krzep ]tward\ ˘ krzepki ]twardy\. staropol. rigidos, skrzeple ˘ skrzep=y – st"/a=y sztywny. staropol. skrzepl na povyetrzv, a takoz skrzepl ˘ skrzepn': – sta: si" martwym, zesztywnie:. †skrzesanie ¯ skrzosanie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wywo=anie iskry w celu zapalenia ognia, przez uderzanie krzemieniem o krzemie<. staropol. 1444 w skrzosanyw krzemienia. †skrzesi: przywr[ci: do /ycia, wskrzesi:. staropol. skrzeszyl, =ac. a morte ad vitam revocare, revivere ˘ p[{ny starofranc. revivre, >redniow. ang. reviven, ang. revive, resuscitate, ros. voskresit;-woskresit, o'ivit;-o/iwit ¯ 'ivoj-/iwoj. †skrz"tliwo>: zuchwa=o>:, zaczepno>:. staropol. proteruia skrzøtliwoscz, lichota. =ac. audacia protervitas, arrogantia ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. arrogance, ros. vysokomerie. †skrz"tny zaczepny, swarliwy. staropol. skrzathny. ang. aggressive, status seeker, ros. nastupatel;nyj. skrz"tn-y(nie zabiegaj'cy, troszcz'cy si" o co; zapobiegliwy, czynny, gospodarny, skrupulatny, drobiazgowy. skrz"tnie – wszystko, dok=adnie, do drobiazg[w. staropol. skr"tny – zapobiegliwy. =ac. scrutari ˘ p[{no=ac. scrutinium ˘ starofranc. scrutinie ˘ ang. scrutiny ˘ staropol. skr"tny ]skrz"tny\, U ˘ Å, ´ ˘ krz'ta: si", sprz'ta: i krzta ]okruch, do krzty\. staropol. sprz"tny – skrz"tny. =ac. industria ]przemys=\ ˘ industriosus ˘ franc. industrieux ˘ franc. lub =ac. ˘ ang. industrious, ros. trudol[bivyj. staropol. skrz"tny – 1. krn'brny, 2. natr"tny, porywczy, lekkomy>lny, 3. oszcz"dny, sk'py. ang. refractory, intractable, greedy, ros. uprqmyj-uprjamyj, stroptivyj-stroptiwyj, 'adnyj-/adnyj. skrzycze: ¯ s` % ˚krzycze:. †skrzydlica p=at blachy. staropol. 1471 przybil skrzidlicze affixit lamina; sskrzidlicze. =ac. lamina, franc. une feuille de metal, ang. sheet iron, ros. list-list. skrzyd=o wachlarz, por. skrzela. skrzyd=o drzwi, kompleksu budynk[w lub samolotu, staropol. ˚krzyd=•o(ko – skrzyd=o. staropol. 1436 ¢skridly; na skrzydlu

orlowu, roswyodl skrzydle, scrzidla, skrzidlo, rossyszyl skr}z|ydla swa, pod skrzydla ˘ skrzyd=o –

1. narz'd lotu u ptak[w i owad[w, te/ anio=[w,


x 2. cz">: p=ytowej zbroi rycerza, rozszerzony naramiennik si"gaj'cy na plecy, 3. blaszka przymocowana nad czo=em do zwoju arcykap=ana, 4. strunowy instrument muzyczny podobny do cytry. wo=. 1289 kryly-kry=y ]skrzyd=a\ ¯ gr. kryptos ¯ kryptein ]kry:\. staropol. skrzyd=ko – skrzyde=ko. franc. aile, staronord. vengir, >redniow. ang. winge, weng, ang. wing, niem. flügel, ros. krylo-kry=o, krylywkokry=yszko ]skrzyde=ko\. skrzyn-ka(nia pud=o z desek, paka drewniana lub metalowa, u/ywana do transportu lub przechowywania. =ac. scrinium ]skrzynia, kufer, rega=, na pisma, pisanin"\ ˘ starofranc. escrin ˘ ang. scrine ]wysz=o z u/ycia\. szw. skrynka ]marszczy:, fa=dowa:\ ¯ sk=adania rzeczy przed w=o/eniem ]$\, >redniow. ang. schrynken, ang. shrink ]>ci'ga:, kurczy: marszczy:, w og[lnym zrozumieniu – ogranicza: wymiary\, staropol. krzynia – skrzynia. staropol. 1408 szrz}y|nie, z skrzynie, 1412 skrzinø rosbila, 1415

skrzina s rzeczami, skrzine dacz, o dwe skrzini y o dwe skrzincze, 1427 skrzinye ]skrzyni\, 1456 w skrziny, 1467 szkrzynya slupal –

paka drewniana z wiekiem, kufer s=u/'cy do przechowywania ubrania, po>cieli, przedmiot[w gospodarstwa domowego, naczynia, itp. =ac. truncus ˘ starofranc. tronc ˘ >redniow. ang., ang. trunk, ros. hemodan-czemodan, sunduk-sunduk. staropol. 1387 scrzinki, 1410 scrzinky, 1418 o dwe skrzincze 1453 skrzynka – ma=a skrzynka, kuferek s=u/'cy do przechowywania... itd., jak w kufrze. staropol. skrzynny – zwi'zany ze skrzyni', przechowywany w skrzyni. staropol. 1471 skrzyny' albo korab archam – biblijna akra Noego ]ang. Noah’s ark\, zbudowana w staro/. Iraku, w kt[rej mia= uratowa: wszystkie istoty /ywe >wiata, dzi> Globu, ma pochodzi: od =ac. arcere ]zamkn':, ang. shut up, enclose\. Prawdop. tak, od arcere, prawd' jest te/, /e «is, kra» ]woda\; kra  ark, i st'd skra i skrzynia; ogie< z wod' s=owotw. powi'zane, jako tzw. dwa pierwiastki, elementy, z kt[rych mia= sk=ada: si" Wszech>wiat& ogie< i woda ]wilgo:\, ziemia i powietrze. skrzyp bot. gatunek chwastu. staropol. 1393 skrzip,1437 scrzyp, scrzyp cirpus, scrzip,

1472 skrzyp cauda equina, 1472 vodny ¢skrip cauda equina – 1. skrzyp zimowy, Equisetum hyemale L. 2. skrzyp polny, Equisetum arvense L. 3. wodny skrzyp – skrzyp bagienny, Equisetum limosum L.

skrzyp-ce(aczka(ek(ie: instrument smyczkowy, czterostrunowy, o zasi"gu ponad 4 oktawy. Najbardziej cenione skrzypce wykonane przez Antoniego Stradiwariusa, =ac. Antonius Stradivaruis, 1644–†1737, Italia<ca z Kremony ]Cremona\, u/ywaj'cego roztworu z gatunkiem grzyb[w w kt[rym moczy= materia= drzewny na skrzypce. Dzi> jego proces nie do odtworzenia bo ten gatunek grzyb[w ju/ nie istnieje, jedynie bardzo zbli/one gatunki i – tym samym – skrzypce wykonane jego sposobem maj' d{wi"k bardzo zbli/ony do orygina=u. skrzyp-ie:(ce(ek. staropol. skrzypcy – skrzypkowie. staropol. skrzypie:, skrzypa: – gra: na skrzypcach, rz"poli:. staropol. skrzypanye y pyenye, ca 1500 sz}k|r}z|ypanya colnego – 1. muzyka, granie, 2. charakterystyczny odg=os wywo=any najcz">ciej tarciem obracaj'cych si" k[= wozu o swoje osie, ang. ]d{wi"k\ creak ]skrzypie:\. =ac. 1. symphonia, 2. strepitus rotarum. staropol. skrzypek, skrzypiec – graj'cy na skrzypcach, grajek. staropol. skrzypica czy te/ skrzypice – strunowy instrument muzyczny, lira, mo/e lutnia czy skrzypce, albo i harfa czy cytra. =ac. viola ˘ zdrobn. violino, ang. ]instrument\ violin(ist, fiddle(r, ros. skrip-ka/ah/ahka. skrzypie: d{wi"k wydawany przez nienaoliwione zawiasy drzwi, spr"/yny =[/ka – przeci'g=y trzask czego; d{wi"k nadmiernego zginania ga="zi, >cierania si" cz">ci metalowych, zgrzyt. staropol. skrzypi'cy – nieprzyjemnie brzmi'cy, zgrzytliwy. staropol. skrzypie: o ko=ach i osiach – wydawa: charakterystyczny odg=os wywo=any tarciem przy obrocie. =ac. crepare, strindere, franc. grincement; grincer, craquer, >redniow. ang. creken, ang. creak ]d{wi"k podobny do g"si, wron\, ros. skrip-skrip ˘ skripet;. wo=. 1289 skripan≥-skrypania ]skrzypienia\. ˚skrzypce. skrzywdzi: wyrz'dzi: krzywd". ¯ s ]czas dok.\ % krzywda ]niesprawiedliwo>:, nies=uszno>:\ ¯ krzywo.

staropol. skrzywdzily – wyrz'dzi: szkod", krzywd". =ac. iniuriam facere, anglosas. hearm pokr. niem. harm ]zmartwienie, strapienie\, >redniow. ang. herm, harm, ang. harm, ros. vred-wred, zlo-z=o. skrzywi: ¯ s ]czas dok., wy`\ % ˚krzywi: ¯ krzywo; zgi':, odchyli: od linii prostej, wykr"ci: na bok. staropol. zkrziw, skrzyvyonem a zalamyonem. ang. bend ]zgina:, skr"ca:\, distort ]przekr"ca:, zniekszta=ca:\. ros. izgibat;-izgibat. skub(a: rwa: po trosze palcami, lekko poci'ga:, szarpa:, szczypa:, targa:. niem. zupfen, rupfen, ang. pluck, plume, pull, ros. o]ipyvat;-oszczipywat. †sku: doprowadzi: do skutku, dzia=a:, czyni:. ¯ skutek. staropol. skvczycz, kto szkvczy. =ac. perficere, agere, facere, ang. bring about, bring into effect, ros. osu]estvit;-osuszczestwit. ¢skudelnica garnuszek. >redniow. skud≠l;nica-skudelnica, skudel;nihi-skudelniczi ]garnuszki\. ¢skudilnica s=aw. naczynie gliniane, lub d[= z kt[rego urabiaj' glin" do naczy<. s=owo u/yte w Latopiscu Litwy i Kronice Ruskiej z 1432–1436 r. ¢skudyny ubogi, biedny, godny lito>ci. ˘ pol. paskudny. ang. scanty, poor, miserable, ros.

skudnyj. skuli: ]si"\ ¯ s` % ˚kuli: si" ¯ kula. zmniejszy: rozmiary cia=a, podci'gn': jego cz">ci i cz=onki, pochyli:.

skup(isko(i:(iony(ienie ¯ s` % ˚kupi:. 1. miejsce kupna, zebra: do kupy, 2. koncentracja. staropol. 1451 skupila; skvpycz, 1417 scupyl sø, 1405 szkupil 1418, scupicz ˘ skupi: – 1. zgromadzi: kupuj'c, naby: wiele rzeczy na w=asno>:, 2. przeprowadzi: transakcj" kupna, 3. wykupi: od kogo> dobra, sp=aci: kogo>, 4. wykupi: zastaw. staropol. skupienie – umowa kupna-sprzeda/y,. staropol. skupowa: – 1. gromadzi: kupuj'c, nabywa: co> stale, 2. wykupywa: co> od kogo>, sp=aca: kogo>. gr. kentron ]ostry punkt\ ˘ =ac. concentrum ¯ com ]razem\ % centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x s=aw. skup ]skup, w miejscu\, staroros. skup;-skup. skura ˚sk[ra. skurcz(y: si" ¯ s % kurcz ]>ci'g\. >ci'ganie si" mie>ni organizm[w /ywych pod wp=ywem jakich> bod{c[w. staropol. scurczyonyem, scurczone, skurczyly szy' ˘ skurczy: – skr[ci: przez skrzywienie, >ci'gn':, skuli:. staropol. skurcza: – skraca: przez skrzywienie czy >ci'gni"cie. >redniow. holend. lub niem. nizin krampe ˘ ang. cramp, convulsion, ros. sudoroga-sudoroga, korha-korcza. skusi: ¯ s ]czas dok.\ % ˚kusi:. zach"ci:, zawbi: kogo lub co ]ptaka, zwierza\ czym, np. jad=em. s=owotw. pokr. pokusa ˘ pokuta. staropol. byl skusil, skusicz, skuszono, skuszone, skusil ˘ skusi: – 1. do>wiadczy: kogo:, podda: pr[bie, wypr[bowa: co>, sprawdzi:, 2. wydoskonali:, wy:wiczy: wprawi: si" w czym>, 3. przes=ucha: kogo>, wypyta:. =ac.1. explorare, experiri, 2. in aliqua re exerceri, 3. ex aliquo quaerere, percontari. staropol. skusza: – :wiczy:, zaprawia:. =ac. exerceri. staropol. skuszenie – 1. badanie, do>wiadczenie, pr[ba, 2. do>wiadczenie /yciowe. =ac. 1. experimentum, probatio, 2. experimentia, usus. staropol. skuszowa: – bada:, przeszukiwa:, szpera:. staropol. sku>ca – ten, kto przes=uchuje, bada kogo>. =ac.. perscrutator. niem. ködern, ]an\locken, franc. leurre, apparter, amorcer, >redniow. ang. i ang. lure, ros. primanit;-primanit. †skuta dzia=anie, praca. staropol. na skut" swoy". =ac. opus, labor, ang. making, working, ros. delanie-die=anie.

skut-ek(ecznie(kowa: wynik, rezultat, w wyniku dzia=ania. ¯ sk'd, s=aw.-ros. U ˘ Å, ´; TD. staropol. casdego skutka, zlih

skutceh, troiaky skutek, ie skuthkem milosirdim, strogmy skuthku dobre, usta moia scuthkow ludzkich, skutky ˘ skutek –

1. czyn, uczynek, post"pek, dzie=o, praca, 2. zako<czenie dzia=ania, wynik, skutek. =ac. 1. facinus, factum, opus, 2. effectus, eventus. staropol. skutnie – skutecznie, z dobrym skutkiem.

=ac. efficaciter, prospere, staropol. skutnik – sprawca, ten kt[ry co> czyni, pope=nia, staropol. skutny – skuteczny, silnie oddzia=ywaj'cy. staropol. skutecznie – 1. o interpretacji tekst[w biblijnych – w spos[b ukazuj'cy dos=owne znaczenie tekstu, dos=ownie, 2. z moc' prawn', wa/no>ci', w spos[b obowi'zuj'cy. staropol. skuteczny – przynosz'cy skutek. =ac. i >redniow. =ac. resultare, >redniow. ang. resulten, ang. result, †Old Polish deed, ros. rezul;tat-rezultat, po/sledstvie-po(sledstwie, vyvod-wywod. †skutnik sprawca, ten, kt[ry co> czyni. ˚skutek. skuwka blaszka umacjaj'ca, ='cz'ca co ze sob'. ¯ ku:. skwapliw-y(ie ¯ kwapi:. skwar zwykle o s=o<cu i temperaturze s=o<cem powodowanej, spiekota, upa=, gor'co. ¯ war ]kipiel\ ˘ warzy: ]gotowa: jad=o w pojemniku, na ogniu\ ˘ warzocha, ale ˚skwarek ]s=oninka wysma/ona, przypieczona\ ¯ ang. squirt, s=aw. skwarna mowa – plugawa, ordynarna ˘ doskwiera: ]przypieka:\

skverna, 1250, skv≠rna≥, 1420. †skwara upa=, spiekota, gor'co. staropol. squara. =ac. aestus, ardor, franc. la chaleur, ardeur, anglosas. h≤tu, >redniow. ang. hete, ang. heat, glow, ardor, staroros. 'ar=-/ar. ros. 'ara-/ara ]upa=, /ar latem\. skwarek wysma/ony kawa=ek s=oniny, mi"sa. ˚skrzeczec, szperka. ¯ ang. squirt ]tryska:\ ˘ skwyrczek, skwiercze: ]dos=. pryska: }gor'cym t=uszczem|, dorozumiane jako d{wi"k sma/enia s=oniny na patelni, sycz'cy, trzeszcz'cy\, T ˘ Cz, skwarzy: ]sma/y:, topi: na ogniu\. mo/e i w zwi'zku& skrawek ]kawa=ek\, sk•raw•ek  sk•war•ek. wg Ss 1953, staropol. zkwarczek zeschly sø lub skwyrczek 1437 squirczky cremium, ca 1440 skvyrczky; skwyrczek – skwarek, wysma/ony kawa=ek s=oniny, gdy wg Ss 2011, staropol. skroczek – skwarek; nie pierwszy to taki wypadek rozbie/no>ci, ˚Ss 2011. staropol. skwarny – upalny, gor'cy. =ac. calidus, aestuosus. staropol. przy(ze-skwarzy:. nazwisko Szkwarkowski. skwer plac ozdobiony zieleni',

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

zwykle o kszta=cie kwadratu. ang. squere ¯ franc. esquarre ¯ =ac. quattour ]cztery\. skwiercze: wydawa: d{wi"k, skwarki, sycz'cy i trzeszcz'cy ¯ skwarka ¯ skwar ¯ ¢skwier ]piec\ ˘ doskwiera: ]przypieka:, dokucza:\; s=owotw. pokr. :wierk. staropol. skwirk – d{wi"k powstaj'cy przy zetkni"ciu si" rozpalonego przedmiotu z zimn' wod', syk. staropol. schwircziala – 1. o g=osie – d{wi"cze:, rozlega: si", 2. o ptakach – kwili:, krzycze: /a=o>nie. †skwierk wg Ss 1953& d{wi"k powstaj'cy przy zetkni"ciu si"... ˚skwiercze:, ale wg Ss 2011& narzekanie, skargi, /ale, a wi"c =ac. complangere ]bi: si" w piersi\, starofranc. complaindre, >redniow. ang. compleinen, ang. complain, ros. 'alovat;sq/a=owatsja. ˚styskowa:. ˚Ss 2011. †skwi>: zakwitn':. staropol. y zkwytla, zekwtla sz', =ac. florere, ang. ]begin to\ blossom, ros. cvesti-cwiesti ¯ cvet-cwiet. skworec szpak. ros. skvopec. skypetr ˚sceptrum. slalom konkurencja narciarska, zjazd zygzakiem po zboczu, wytyczon' tras'. ¯ ang. slalom ¯ norw. slalom ]>lad =agodnie pochy=y\. slang /argon miejskich ulicznik[w, s=ownictwo i idiomy przest"pc[w i w=[cz"g[w, w celu utajnienia dla obcych, przed zewn"trznym >wiatem, o czym mowa, nie podlegaj'ce zasadom literackim. ¯ ang. slang ¯ norw. slengjeord,

slengjenamn. slipy kr[tkie, g="boko wyci"te, ob-

cis=e majtki do k'pieli i p=ywania. ¯ ang. slip. slogan utarty, oklepany zwrot, og[lnik, frazes, bana=. “W lepsz' przysz=o>:” – w wyborach do w=adz trudno nie poprze: takiego kandydata. “R[wno>: dla wszystkich” – celowo skr[cone do trzech s=[w, lapidarnie, by w='czy: we< grupy kt[re tu nie nale/', a niezorientowani popr'. Ludzie bowiem nie s' r[wni sobie, fizycznie ]wygl'dem, budow' cia=a\, rozwini"ciem biologicznym i umys=u, i czynami st'd wynikaj'cymi, zachowaniem si". M"czennik “za Chrysta” ]Jezusa zwanego Chrystusem, tj. Namaszczonym\, szczeg[=[w brak. Wierni nie byli traceni za sam' wiar" w cokolwiek, je/eli nie dopu>cili si" czyn[w przeciw


x w=adzy, porz'dkowi publicznemu. W tym wypadku, w mej opinii, byli elementem wywrotowym, przest"pcami, bo i dzi> papie/e – w Chrystusa wierz'cy – wstawiaj' si" za nimi, za zbrodniarzami w wi"zieniach, z kar' >mierci; zwi'zek m"czennik[w “za Chrysta” z przest"pczo>ci' pozosta=, duch w='czania ich w swe szeregi, identykowania si" z nimi. Slogany s' zwrotami tworzonymi przez zainteresowane grupy spo=eczne, z ukrytym celem, w celu wprowadzenia odmiennie my>l'cej wi"kszo>ci w b='d, by z marginesu spo=ecznego wej>: w jego nurt, znale{: si" tam. Przez my>lowe zaw"/enie do kilku s=[w, jest poszerzeniem mo/liwo>ci obj"cia nim licznych grup os[b, przesuni"tych, zepchni"tych z jakiegokolwiek powodu na [w margines. ang. slogan ¯ gael. slugghghairm ¯ sluggh ]duch\ % gairm ]zawo=anie\ – okrzyk wojenny Szkot[w i Irlandczyk[w przed walk', lub has=o stowarzyszenia z parti', grup'; w szlacheckiej Polsce rody takie mia=y, w rodzaju& wszystko albo nic. †s=abi: ˘ os=abi:, os=abia:, os=abowa:, os=abn':. †s=abina, s=abizna boczna cz">: brzucha mi"dzy /ebrami a biodrem. staropol. ca 1500 w slabynye, 1478 szlabysny ipocondria. gr. hypochondrion ˘ =ac. hypochondria ˘ franc. l’hypocondrie ˘ niem. hypochondrie, milzsucht, ang. hypochondrium ]ka/da ze stron brzucha tu/ poni/ej najni/szego /ebra\, ros. ipoxondriq-ipochondrija, xandra-chandra.

s=ab-y(o(o>:(n':(ostka(owity w't=y, o niewystarczaj'cej sile. za(o-s=abn': ]opa>:, opada: z si=\. staropol. krechko>: ]s=abo>:\. staropol. nas=abnie: – os=abn':. staropol. ca 1450 slaby tepidi, 1471 slaba remissa, ca 1500 slaby laxus ˘ s=aby – nie skory do wysi=ku, opiesza=y }nie jestem pewien czy celna definicja w Ss 1953|. =ac. ignavus, iners, remissus. nord. slapr, got. slepan za(o-s=abn': ]opa>: z si=\. staronord. veikr, >redniow. ang. weik, ang. weakness, wo=. 1289 ne \slabnonie os=abno ]nie s=abn'c\. mazur. razslabiwasq ]os=abi' si"\ ¯ s=aw. slab-yj/nut;, ros. slabost;-s=abost, bessilie-bessilie. s=a: 1. kaz ]mowa\, przesy=(ka, pose= ¯ przed-k=ada:(=o/y: – pos=anie, 2. >cieli:, rozpo>ciera:; po>ciel, po-

s=anie ¯ przed-k=ada:(=o/y: ¯ k=a>:. staropol. 1411 ne slal ]nie s=a=\, 1422 sl', 1427 slal, 1428 slemy; nye sslal, szlye, slye, slaly ˘ s=a:, st=a: – 1. poleca: komu> uda: si" dok'd>, zwykle z jak'> spraw', do wykonania czego>, albo przekazywa: co> komu> za czyim> po>rednictwem, wyprawia: w drog", wysy=a:, przesy=a:. 2. rozpo>ciera:, p=asko rozk=ada:. =ac. 1. mandare alicui, 2. sternere, niem. senden, anglosas. sendan, >redniow. ang. senden ˘ ang. send, ros. posylat;-posy=at, otpravlqt;-oprawljat. wo=. 1289 slawe-s=asze ]>le\, wl[hi-szljuczi ]>l'cy\. staropol. 1. na(obe(ode(po(prze(

(przy(roze(wy(za(ze-s=a:, przysy=a:, 2. roze(u(we-s=a:.

za(na(po(prze(przy(obe(do(ode( (pode(nade(wy(ze(roze-s=a:. ¢s=ana szron. staroros. slana-s=ana, ros. inej-inej, ang. hoarfrost. s=ania: si" chwia:, i>: krokiem niepewnym, chwiejnym, zatacza: si". s=owotw. pokr. k=ania:, s=o<. staropol. nye slanya ]nie s=aniaj\ ˘ s=ania: – zwraca:, kierowa:. =ac. convertere, dirigere, niem. nizin wabbeln, ang. wobble, ros. kolebat;sq-koelbatsja.

s=aw-a(ny(i:(etny 1. }arch.| wiara, wierny; prastare, o znaczeniu zupe=nie zapomnianym ˘ S=awianie, Prawos=awny, Bogus=aw, Wroc=aw ]Íwiatos=aw\ ˘ niem. Breslau, 2. chwa=a, powszechne uznanie, rozg=os, chwal, s=aw, wy-chwalaj( (s=awiaj, wyno> pod niebiosa. chwa=a(s=awa Bogu..., Zdzis=aw ˘ skr. ¸dzich; s=aw ^ ch ¯ chwal, wi"cej ˚nr 700 Nazwy. staropol. slawø moyø ]s=aw" moj'\, slawa ˘ s=awa – 1. dobra opinia, dobre imi" szeroko znane, uznanie, rozg=os, 2. chulba, ozdoba, to co przynosi cze>: i szacunek. 3. w kulcie religijnym – uroczyste wyra/enie uznania, s=owa pie>ni wyra/aj'cej uznanie, cze>:. 4. majestat, dostoje<stwo, wspania=o>:, jako cecha przynale/na Bogu, 5. >wi"to, uroczysto>: dla uczczenia kogo>, okazania komu> czci, szacunku, uwielbienia. 6. w religii chrze>cija<skiej – szcz">cie wieczne jako nagroda za bogobojne /ycie, 7. che=pliwo>:, przechwalanie si". =ac. 1. bona existimatio, fama, gloria, 2. decus, qui honorem

dignitatem affert, 3. de cultu dei – laus, gloria, 4. maiestas, gloria, 5. dies festus, 6. beatitas aeterna, ultima, 7. gloriatio, iactantia, ang. fame, glory, ros. slava-s=awa, izvestnost;. staropol. s=aw"tno>: ˘ s=awetno>: – dobra opinia, dobre imi" szeroko znane, uznanie, rozg=os, ˚s=awa. staropol. s=awi: – 1. wyra/a: uznanie, szacunek, podziw, chwali:, czczi:, wielbi:, 2. rozs=awi:, uczyni: g=o>nym, znanym, podziwianym, 3. uroczy>cie obchodzi:, >wi"towa:. staropol. s=awiony – pe=en uznania, podziwu. staropol. s=awnie – uroczy>cie, z wielk' czci'. staropol. s=awno:, s=awno>: – 1. dobra opinia, uznanie, rozg=os, 2. uroczysto>:, >wi"to uroczyste. staropol. s=awny – 1. szeroko znany, g=o>ny, podziwiany, 2. uroczysty, od>wi"tny, obchodzony uroczy>cie, 3. podnios=y, dostojny. po(wy(roz-s=awi:, przes=awny, ws=awi: si". s=awa rozg=os, chwa=a; s=awa, s=awetny ]chwalebny\, b=ogos=awi:, znies=awia: ]poha<bia:\, wys=awia: ]wymawia:\ ¯ s=owo, nie od s=awy. Prawos=awny ]gr. orthodoksos\ ¯ doksa ]wiara i s=awa\ ˚Orthodox. S=awianie ^ Wierni ]pobo/ni\ ˘ Ko>ci[= Prawo•s=awny(wierny, s=owo ]wiara\ ˘ daj" s=owo, }przyjmuj"| na s=owo ]na wiar"\. gr. logos ˘ s=owo; s=awa ]wiara\ nie w zgodzie ze s=owem ]nauk', gr. logos\. ang. glory, fame, prise, wo=. 1289 slavou-s=awu ]s=aw"\, s= slavo[-s s=awoju ]ze s=aw'\, pol.-ros. slava. wi"cej ˚nr 700 Nazwy.

†s=awetny, s=awetni, s=aw"tni, s=aw"tny, s=awi"tny ˚s=owutie. staropol. ca 1420 slawøtni famosus; slaw'thna reputata, slav'thne clarum – 1. szeroko znany, g=o>ny, podziwiany, 2. uroczysty, od>wi"tny, obchodzony uroczy>cie, 3. podnios=y, dostojny. ˚s=awny. =ac. 1. clarus, illustris, famosus, 2. sollemnis, 3. altus, grandis. S=awianin potomek plemienia przyby=ego do Europy Wschodniej z rejonu Morza Chwaliskiego ]dzi> Kaspijskiego\. Plemi" rozpad=o si" w rejonie Krymu tworz'c liczne dzi> narody& Rosjan ]szczeg. Nowogrodzian bo znad Jez. Ilmen, hist. Ilmer\, Bia=orusin[w, Wo=yniak[w, Czech[w, S=owak[w, Moraw[w, Polak[w, Ser-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x b[w, Chorwat[w, S=owe<c[w ]w S=awonii, na Ba=kanach\. Pozosta=o>ci, szcz'tki, w s=ownictwie na to wskazuj' jak sarmata ]tytu= szlachecki\ ¯ Sarmata – cz=onek staro/. plemion ira<skich zamieszkuj'cych do III w. B.C. ziemie mi"dzy Donem a doln' Wo=g', wg Swo 1980\, mitra ¯ iran., i arabski stopie< religijno>ci – narodowy charakter S=awian. S=awianie ]wodniacy, znad wody\, pierwotnie ¯ s % =aw ]woda\, jak Wizygoci ]p[{no=ac. Visigothi\ ¯ wis, wiz, is, ys ]1. woda, 2. rzeka\ ˘ Wis=a, Sesuwis, Tigris, piss, Wizna, i szereg innych; =aw ˘ wp=aw, sp=aw, =awa ]fala\; =aw  ba= ]s=owotw. koncepcji 024\ ˘ ba=wan ]1. ogromna, spieniona fala morska, 2. pos'g bo/ka poga<skiego, 3. figura ze >niegu maj'ca cechy postaci ludzkiej, lepiona przez dzieci\. Nast"pnie znaczenie przesz=o na wiernego ]S=awianie ^ Wierni\ ˘ prawo•s=awny ^ prawo•wierny, ortho•doksyjny ¯ gr. orthodoxos ¯ ortho ]poprawnie\ % doxa ]>wiatopogl'd\ ¯ dokein ]my>le:\, i ja, w S=owniku, kilkakrotnie u/y=em w tym znaczeniu& S=awianie ^ Wierni; liczne `s=aw ]chwal, wierz\& Bogu( (Miro(Mieczy(Broni•s=aw, i inne. B="dnie S=owianin ]tak w j. pol.\, sugeruj'c przez to /e mo/e od s=owa ]gr. logos\; S=awianie niewiele maj' wsp[lnego z my>l', gr. logos ]s=owo, mowa, rachowanie, kalkulacja, s'dzenie, my>l\ ¯ legein ]m[wi:\; logikos ]zgodny z rozumowaniem\, inaczej nie byliby Wiernymi – sprzeczno>:. Wiara to >lepe zaufanie, ca=kowite oddanie si" osobie wiod'cej, czyt. bezmy>lno>: ]tak mamy wierzy: w Jezusa Chrystusa, /e nas zbawi przed piek=em – wymys= pederast[w, dzi> propagowana przez kler\. Wiara jest wysokiej warto>ci, ceny, u S=awian – ceniona jak i czo=obitno>: s=awom i akademikom o wysoce w'tpliwej zas=udze, ˚uczony. S=o`, d{wi"k O zosta= wprowadzony do j"zyka p[{niej – pierwotnie go nie by=o, wg niekt[rych specjalist[w, i ja dzi> sk=onny jestem zgodzi: si" z nimi; pocz'tkowo zapatrywa=em si" do>: sceptycznie. ˚}litera| O. >redniow. =ac. Slavus, niem. Slave, ang. Slav, ros. slavqn-in/ka-s=awian•in(ka. s=awia<ski j"zyk j"zyk w kt[rym pisane by=y latopisy, g=[wnie j"zyk Nowogrodu Wielkiego. J"zyk Kijowskiej Rusi ]Kij[w, W=odzimierz Wo=., Luboml\, lat 1110– 1289–1377, jest j"zykiem wo=y<skim; bezpo>rednimi potomnymi& j. wo=y<ski ˘ dzisiejszy j. ukr.

starobia=orus. % niem. ˘ pol. gdy wo=. bli/szy czeskiemu. S=awianie ]Wodniacy\ ¯ s` ]od`, po `\ % =aw ]woda\, z Sarmacji, znad Morza Chwaliskiego ]dzi> Kaspijskiego\, potomki staro/. Pers[w – plemi" osiad=e w rejonie Nowogrodu Wielkiego ]Starego\, n(Jez. Ilmer, wierz'cy w ba=wany; s=aw ]chwal, wierz\. Gdy wiara chrze>cija<ska przemog=a wiar" pogan, S=awianie ]Wierni\ ˘ prawo•s=awny ]prawo•wierny\, ale k=anianie si" ba=wanom, idolom, pos'gom, figurkom, pozosta=o do dzi> – narody ba=wochwalc[w. ˚ba=wan. †s=ez ]$\ bot. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L., ˚smolan. staropol. ca 1500 ¢slasz saxifraga sancte Marie, 1478 mathky bozey ¢slek saxifraga ]matki bo/ej s=ez\, 1478. svyatey Marzey ¢szlasz saxifraga minor. †s="p rodzaj sieci na ryby. ˚wi"cierz. ¯ s=up, U ˘ Å, ´. mjsc. S=upsk, S=upca, S=upia ]kilka S=upii\. †s="pica, s="pnica, s="p rodzaj sieci na ryby. ˚podbierka, s=up. staropol. 1360 slamp, 1394 slemp, 1408 slampi, 1500 slampy vel zathoczka, 1266 slampnycza, 1399 slampnicza, 1482 slampnycze. ¢s=o }arch. pol.| – 1. jasny. s=o<ce, s=onina, s=oma, mas=o, 2. smak, s=odki i s=ony ]jasny, jak cukier i s[l\ ˘ mas=o, s=od-ki(ycz, s=ony ˘ s=onina, 3. prost-y(e ˘ s=oma, krzes=o, prz"s=o, wios=o, jas=o. S=owianie ¯ `s=aw ]chwal\, wierni. s=oboda ˚swoboda. s=od-ki(ycz(owy(zi: ¯ s=[d, cukier, bezsolny; s=odkowodny. staropol. slotke, w slodkey, trze-

scz myodowa slothka, a pycye naslotsze, poczty slotkye, ny mosze bicz slotkym ˘ s=odki –

1. maj'cy s=odki smak, nie gorzki ani kwa>ny, 2. dobry, =agodny, /yczliwy, 3. sprawiaj'cy przyjemno>: wywo=uj'cy uczucie szcz">cia. =ac. 1. dulcis, 2. bonus, clemens, benevolus, 3. suavis, lucundus. anglosas. swete ¯ swot, >redniow. ang. swete, swote, ang. sweet, s=owotw. podstaw' wet, wot ]mokrz, woda, ¢=[d\ ˘ s` ]od`\ % wet, wot ˘ swot, s=aw. s=adkij, ØA, ˚kwas, =ac. suavis ]s=odki\ ˘ staroniem. wy/yn suozi }s=oci| ˘ pol. s=odzi(:, ros. sladkij-s=adkij, ne'nyj, priqtnyj, krotkij-korotkij, milyj-mi=yj, dorogoj-dorogoj. wo=. 1289 sla∂kago-s=adkago ]s=odkiego\, ros. slad-kij/it;/kovatyj/

/den;kij.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. s=odko – przyjemnie, w spos[b sprawiaj'cy przyjemno>:, daj'cy uczucie szcz">cia. staropol. s=odko: – to co dobre, sprawiaj'ce przyjemno>:. staropol. s=odko>: – 1. smak s=odki, bez goryczy i kwasno>ci, 2. substancja o s=odkim smaku, 3. dobro:, =agodno>:, /yczliwo>:, 4. zdolno>: wywo=ywania przyjemnych dozna<, =agodno>:, rozkoszno>:, 5. osoba albo rzecz dobra, sprawiaj'ca przyjemno>:, rozkosz, 6. uczucie rozkoszy. staropol. s=odn': – mie: s=odki, przyjemny smak. s=odownia pomieszczenie lub urz'dzenie, w kt[rym odbywa si" przer[b zbo/a, g=[wnie j"czmienia, na s=[d. staropol. ca 1420 slodowna brasorium, ca 1455 slodownya brasorium; slodownia braseatorium. staropol. s=odownica – budynek do przygotowywania s=odu. staropol. s=odownik, s=odowny – ten co przygotowuje s=[d, staropol. s=odowy – zwi'zany ze s=odem. †s=od[wki ]$\ l.mn., bot. psianka s=odkog[rz, Solanum dulcamara L. staropol. 1472 ¢clodowski amarodulce. †s=odycz bot. lukrecja, Glycyrhiza glabra L. staropol. lacricia albo slodycz. s=odycz 1. smak zbli/ony do smaku cukru, 2. cecha zapach[w md=awych, w wi"kszym st"/eniu odurzaj'cych, 3. cecha d{wi"k[w =agodnych, harmonijnych, bez zgrzyt[w, bez ostrych ton[w, 4. co> wywo=uj'cego mi=e uczucie, 5. cecha charakter[w, uosobie<, itp., =agodnych, subtelnych, delikatnych. †s=odyczka bot. Sium sisarum L. staropol. ca 1465 slodiczka ffillium, 1472 slodiczka. ˚s=odzi=ka. †s=odzi: si" wydawa: si" s=odkim, mi=ym, przyjemnym, po/'danym. staropol. ca 1420 ne slodzilo. s=owotw. poch. os=odzi:, rozs=odzi: si", rozs=adza:. †s=odzi=ka bot. Sium sisarum L. staropol. 1460 slodzylka filwum. ˚s=odyczka. †s=odzina 1. odpady ze s=odu otrzymywane przy produkcji piwa, u/ywane jako pokarm dla zwierz't domowych, 2. bli/ej niezidentyfikowana ro>lina, prawdop. str'czkow, u/ywana jako pokarm dla zwierz't domowych, 3. jaki> kosmetyk, mo/e puder, wyrabiany z odpadu s=odu lub z ro>liny o nazwie s=odzina.


x s=oik, s=[j 1. naczynie szklane, 2. roczny przyrost drzewa, warstwa okalaj'ca rdze<, 3. w latopisaniu& ci'g wydarze< zaczerpni"ty z innego latopisu, wpleciony odt'd w wykonywan' aktualnie kopi". ros. sloj. †s=ojek 1. ma=e naczynie s=u/'ce do przechowywania ma>ci, itp., s=oik, 2. skarb panuj'cego. staropol. 1418 puszka albo sloyek, w sloyek krolewsky uel w skarb. =ac. 1. parva pyxis operculo instructa, 2. fiscus regis, starofranc. i >redniow. ang. tresorie, ang. 2. treasury, ros. 2. kazna/hejstvo-kazna. †s=ojerz, sz=ojerz 1. rodzaj czepca, przepaska na w=osy, 2. o koniu – maj'cy =ysin", tj. du/' bia=' plam" na czole, te/ staropol. s=ojerzowaty.

s=om-a(ianka(iany(ka {d{b=o ro>lin zbo/owych. ¯ so ]wysoko\ % =oma ]=ami'ca si"\. s=aw. s=o, so= ]jasny, prosty\. s=omiany zapa= – p=ytki ogie< ]ch":\. staropol. 1425 sloma y zytho, 1434 pobranye slomi, 1435 nye pobrala stoga slomy – wysuszone {d{b=a zb[/. =ac. stramentum, franc. la paille,le chaume, anglosas. streaw, streow, strea, >redniow. ang. stra, strea, ang. straw, wo=. 1289 solomyso=omy ]s=omy\ ¯ soloma-so=oma ] s=oma\, solomo[-so=omoju ]s=om'\, ros. soloma-so=oma, ros. slom-s=om ]z=om\, A. Br¥ckner 1927& b="dnie, ¢so=ma. †s=onawa s=ona, bezp=odna ziemia. staropol. slunawa. =ac. ager salsus, infecundus. †s=one >wiadczenie uiszczane w soli przez producenta soli na rzecz panuj'cego. staropol. 1229 i 1494 slone.

s=oneczn-ik(ica(y za s=o<cem, dotycz'cy s=o<ca. staropol. 1437 aureola, eliotropia slunecznik, ca 1500 sluencznik cicorea, 1472 slunecznik cirorea maior, 1475 slunecznyk gria solis ˘ s=onecznik, sloniecznik, s=unecznik, s=uniecznik – 1. bot. cykoria podr[/nik i chondrilla, Cichorium intybus L. et Chondrilla iuncea L., ˚s=oni<czyk, 2. =ubin, Lupinus albus L. 3. tawula, Spiraea Ulmaria L. 4. le>ny slunecznik – pos=onek, Helianthemum vulgare Gaertn. 5. Maryje slunecznik – pi"ciornik roz=ogowy, Potentilla reptans L. s=oneczny od s=o<ca pochodz'cy,

jak s=o<ce, odnosz'cy si" do s=o<ca. staropol. 1444 goranczosczy slu-

neczney calorem solis; promyen sloneczny, svyatloscz sloneczna – dotycz'cy s=o<ca jako cia=a niebieskiego, jego ciep=a, >wiat=a. franc. du soleil, solaire, niem. sonnig, ang. sunny ¯ sun ]s=o<ce\, ros. solnehnyj-so=necznyj, blestq]ij-blestjaszczij. s=oni-ca(k samica s=onia, s=onik – ma=y s=o<. ˚s=o< ]elephant\. staropol. ws=uni ˘ s=oni – wykonany z tzw. ko>ci s=oniowej. =ac. eburneus. †s=oni: nachyli:, pochyli:. =ac. demittere, inclinare, franc. plier ¯ le pli, ployer, anglosas. bendan, >redniow. ang. benden, ang. bend, bow, incline, ros. sgibat;, preklonit;, poklon-pok=on. staropol. od(za-s=oni:, s=ania:, o(za-s=ania:. †s=oniny l. mn., t=uszcz i mi"so wieprzowe solone. staropol. ca 1500 v'dzone my'szo vel mlode szlonyny. =ac. lardum et caro porci salsa. †s=oni<czyk ]$\ cykoria podr[/nik, albo chondrilla, Cichorium intybus L. seu Chondrilla iuncea L. ˚s=oneczmik. staropol. 1460 slonynzyk cicorea. s=oniowy pochodz'cy od s=onia. staropol. s=uniewy, s=un]i\owy, ws=onowy, ws=unowy. s=onka zool. gat. ptaka, Scolopax Scolopax rusticola L. staropol. s="ka czy s='ka, 1389 fl'ki ]pro sl'ki\, 1472 sl'ka fulica, ca 1500 sl'k' nasica. †s=onno>: gi"tko>:. =ac. flexibilitas ˘ franc. flexibilite, niem. biegsamkeit, ang. flexibility, pliability, ros. gibkost;-gibkost. †s=onny ]$\ staropol. 1409 usque ad ¢slonny brod inferius Tysmienica. †s=ono>: s=ona, bezp=atna ziemia. staropol. w neplodnoscz albo w slonoscz, slonoscz salsugo. =ac. ager salsus, infecundus. s=on-y(o(ina ¯ s[l ]salt\. staropol. ca 1500 szlony salsus – 1. maj'cy smak charakterystyczny dla soli, 2. nieurodzajny, nieu/yteczny. =ac. 1. salsus, 2. infecundus, inutilis, franc. 1. sale, niem. 1. salzig, ang. 1. salty, 2. barren soil, ros. 1. solonovatyj,

2. besplodnyj-besp=odnyj. s=onina – t=uszcz pod sk[r' na bokach i grzbiecie nierogacizny. `on – wiel-ki(ka(kie(ce ˘ s=ono p=aci:, s=ona cena. staroros. slanyj-s=anyj ]s=ony\, ros. solenyj-solenyj. s=o-<(niowy Elephas indicus L., pot"/ny gat. ssaka l'dowego kraj[w podzwrotnikowych, Afryki i Indii, symbol m'dro>ci i oci"/a=o>ci. ¯ tur. aslan lub arslan, w s=owniku S. Lindego 1807& wos=o< ˘ s=o<, por. s=ania: si". staropol. 1471 slvn elephas, 1472 vslun elephas ˘

s=o<, s=u<, ws=o<, ws=u< gr. elephas, eleolifant, =ac. elephantus, starofranc. olifant ˘ elephant, >redniow. ang. elifaunt, olifaunt, ang. elephant, ros.

slon/ovyj-s=on(owyj.

s=o<ce gwiazda wok[= kt[rej obraca si" Ziemia i inne planety naszego Uk=adu; pozorny ruch s=o<ca wzgl"dnie Ziemi i chmur – zach[d s=o<ca, s=o<ce wyjrza=o zza chmur. ˚swar. staropol. naprzecif slunczu vydzal,

zorze y sluncze, wzeszlo gest sluncze ˘ slu<ce –

1. gwiazda b"d'ca g=[wnym {r[d=em >wiat=a i ciep=a na ziemi, 2. miejsce nas=onecznione, 3. promienie, blask s=o<ca. gr. helios ˘ =ac. sol, franc. soleil, anglosas. i >redniow. ang. sunne, pokr. niem. sonne, ang. sun, ros. solnce-so=nce. s=owotw. poch. za(prze(od-s=oni:. †s=o<cstaj letnie przesilenie dnia z noc', 21 czerwca ka/dego roku. staropol. slonczstay solsticium, noczy rownocz equinoccium. =ac. solstitium, aequinoctium, starofranc., >redniow. ang. i ang. solstice, ros. povorot solnca, solncestojanie-so=ncestojanie. †s=op pu=apka na zwierz"ta, potrzask. staropol.1253(58 slopi ]s=opy\. =ac. laqueus, pedica, anglosas. tr≤ppe, pokr. niem. treppe ˘ >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka-=owuszka. ˚samo=[wka, sobie=[wka, st"pica. †s=opiec pu=apka, potrzask. ˚s=op. †s=opie< 1. stopie<, sch[d, te/ wyst"p, podwy/szenie, 2. >lad, trop. staropol. sex gradus szlopenow, primus gradus, szlopen, ca 1420 tercius gradus szlopen; slopyenyew, slopyenyow. =ac. 1. gradus, etiam procursus, suggestum, 2. vestigium, franc. 1. le degre,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x anglosas. stepe, pokr. niem. stapf , >redniow. ang. steppe, ang. step ˘ doorstep ]pr[g\, ros. stupen;-stupe<, porog. s=ot-a(ny szaruga, ci'g=y opad deszczu, jesieni'. ¯ =ot ]woda\. †s=otwina podmok=a ='ka. ¯ s % =ot ]woda\. staropol. 1372 prata eciam sloczwini ˘ s=o:wina. =ac. pratum uvidum, ang. swampy meadow, ros. topkij lug-topkij =ug. s=owacki 1. zamieszka=y przez S=owak[w, 2. dotycz'cy S=owak[w. staropol. ca 1500 Sclauonia est

quedam prouincia slovaczsk' zyemy', Slavonica marca vlg. szlowaczka grzywna ˘ s=owacski, s=owacki –

1. zamieszka=y przez S=awian, 2. u/ywany przez S=awian. =ac. 1. qui a Slavis incolitur, franc. ]j"zyk\ la langue slave, le slavon, ang. †Old Polish Slavic, Slavonic, staroros. †slavqnskπjs=awianskij. S=owak mieszkaniec S=owacji, w po=udniowej stronie Karpat. S=owacja % Czechy ˘ Czechos=owacja. staropol. Szlow'ck, ca 1500 Slov'k, ca 1500 Szlowak ˘ S=owak – przedstawiciel jednego z lud[w s=awia<skich, S=owianin. ¯ s=aw. S=owianin, S=owak przedstawiciel jednego z lud[w s=awia<skich& Rosjanin, Polak, Czech, S=owak, itd. ¯ s=aw ]wierny\ ¯ s=aw ]woda\; wi"cej ˚S=awianin. bez zwi'zku ze s=owem ¯ gr. logos. staropol. Szlovyanyn Sclavus. staropol. s=owia<ski, s=owie<ski – u/ywany przez S=awian, S=awianom w=a>ciwy. staropol. s=owia<ski, s=owie<ski – u/ywany przez S=awian, w=a>ciwy S=awianom. ˚s=owacki. =ac. qui Slavis usui est, Slavorum, ang. Slavic, staroros. †slavqnskπj. †s=owie 1. to jest, to znaczy, czyli, inaczej m[wi'c, 2. mianowicie. staropol. slowye. =ac. 1. id est, videlicet, aliter dicere possis, 2. videlicet, scilicet, ang. 1. it means, in other words, 2. namely, ros. 1. inahe-inacze, 2. imenno. s=owik zool. gat. ptaka, s=owik szary, Luscinia luscinia. staropol. slowyk, slovyk, 1472 slouik filomena. anglosas. nehtgale, nihtegale, pokr. niem. nachtigall ]s=owik\, >redniow. ang. nihtyngale, ang. nightingale,

ros. solovej-so=owej. s=owny 1. sk=adaj'cy si" ze s=[w, wyra/ony mow', pismem, 2. dotrzymuj'cy danego s=owa, danej obietnicy. staropol. crzywd' slown' ˘ s=owny – wyra/ony s=owami, mow'. =ac. verbis expressus, ang. 1. verbal, 2. wordy, ros. 1. slovesnyj-s=owiesnyj.

s=ow-o(nictwo(nie(nik(otw[rczy rzecz, rozprawa, termin, wyraz, mowa, opowiadnie ¯ gr. logos ]logoss=owo, GW\, s=owotw. ˚nr 020. wo ]woda, wyp=yw\ s=o ]rzecz, sztuka; proste\. s=owo ^ woda& rodo•s=owie – rodo•w[d, wio•s=o – s=o•wo ˘ s=o ^ da, wio•s=o – wo•da S=owianie ¯ s=aw. ]S=awianie, OA\. staropol. s=owi: – og=asza:, wyra/a:. staropol. s=owie – mianowicie, to znaczy, to jest. staropol. ca 1500 ta sloua pise mødri ]te s=owa pisze m'dry\, timy sloui mødresc ]tymi s=owy m"drzec\, tih slov ]tych s=[w\, u tih sloueh ]w tych s=owach\,

albo slow swych, szlowem, slowo, slovo, slowu ˘ s=owo –

1. to co si" m[wi, pisze, co zosta=o powiedziane, napisane, wyraz, wypowied{, te/ wiadomo>:, polecenie, rozkaz, przyrzeczenie, itp., zale/nie od kontekstu, 2. przys=owie, 3. litera, 4. nauka o pochodzeniu i pokrewie<stwie s=[w }w Ss 1953& wyraz[w|. =ac. 1. vocabulum, 2. proverbium, 3. littera, 4. scientia de verbum origine. franc. parole ]s=owo\, le dictionnaire ]s=ownik\, verbal, oral ]s=owny\ anglosas., >redniow. ang. word, ang. word(ing, verbal(ly, oral(ly,

dictionary,

†Old Polish announce; namely, wo=. 1289 slovo-s=owo, slovesa-s=owesa ]s=owa\, slovesy-s=owesy ]s=owami\, staroros. slovo-s=owo, slovno ]jak, jak gdyby, jednak, przecie/\, slovesnyj ]ustny, werbalny, oralny\, slovesnost; ] literatura\, slovooxotlivyj ]rozmowny\, slovar; ]s=ownik\ ros. slov-o/no/osohinenie/

oproizvod-stvo/oudarenie/ co. †s=oworzeczna nauka o j"zyku, gramatyka. ¯ s=owo % rzeczy:. staropol. ca 1492 slovorzeczna grammatica. =ac. scientia de lingua, ars grammatica,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. linguistics ]nauka o j"zyku, w='czaj'c fonologi", morfologi", syntaks – sk=adni", i semantyk" – natur", struktur", i – szczeg[lnie – rozw[j i zmiany w znaczeniach mowy; semasjologii\, ros. lingvistihestvo.

¢s=owutie 1. g=o>na mowa, s=uch, 2. znacz•enie('cy(ny. staroros. slovutie-s=owutie, slovutnyj -s=owutnyj ]znamienity, znany, s=awny, s=awetny\. ˚s=awa. s=[d, s=odki Ø ^ A, ziarna zbo/a, zw=aszcza pszenicy i j"czmienia, doprowadzone do skie=kowania a nast"pnie wysuszone, u/ywane do produkcji piwa. ¯ salt ]s[l\, “odmiana”& s•al•t  s•=[•d, Ø ^ A, TD, L+, s=owotw[rczej koncepcji 024. s=owotw. pokr. g=[d ¯ =[d ]woda\. staropol. slot,1405 szlodu y rszi, 1418 szlod, 1420 slodu y zboza, 1425 zitha mernego i slodu, ca 1455 slod, ca 1500 slod brasium. franc. mald, la drenche, anglosas. mealt, pokr. niem. malz, >redniow. ang. malte, ang. malt, staroros. solod=-so=od; mazur. osla∂a ]os=oda\ ¯ s=aw. sla∂kyi, sla∂kago ]s=odkiego\ ˘ ros. sladkij, lit. sa=dus przeciwstawienie soli ]salt\. s=uch(a:(acz(awka(y zdolno>: przechwytywania i analizowania d{wi"k[w. ˚s=ysze:. s=aw. uch, ch ]powietrze\. s= ]zmys=\ % u ]d{wi"k\ % ch ]chwyta:\ – dos=. chwytania d{wi"ku zmys=. prastare – na podstawie& 1. sposobu utworzenia& od ty=u, 2. kr[tko>ci, 3. podstawowego znaczenia. s=uchaj'cy si"; s=uchy – wie>ci, wiadomo>ci, pog=oski, plotki, ¯ g=os  s=uch  wiedza ˘ s=aw.-ros. 1116 nie•wieg=as ]nie•wiedza\, s=uch – s=ysze: duch – dysze: UY, ChSz. s=owotw. pokr. g=uchy. staropol. s=uch ]s=uchanie, wie>:\. staropol. sluch, szluch, sluszil ]s=ysza=\ ˘ s=uch – 1. zmys= s=uchu, zdolno>: s=yszenia, 2. s=yszenie, pos=yszenie, 3. to co si" s=yszy, g=os, d{wi"k, 4. wie>:, 5. u zwierz't – ucho. =ac. 1. auditus, audiendi sensus, facultas, 2. auditus, actus audiendi, 3. id, quod auditur, vox, sonus, 4. fama, 5. de animalibus auris. czes. sluch, hluch, HS, wo=. 1289 ouslywav=we -us=yszawsze ]us=yszawszy\, uslywav= -us=yszaw ]us=ysza=\, slywat; s=yszat ]s=uchaj'\, slywal=-


x s=ysza= ]s=ysza=\, staroros. slux=-s=uch ]donosiciel, s=uch, ros. donoshik-donsczik\. staroros. slux=-s=uch ]zmys=\ niem. hören; erfahren; anhören, franc. ouπe, oreille, ang. hear ¯ ear ]ucho\ ¯ anglosas. eare, >redniow. ang. ere. staropol. s=uchacz – ten kto s=ucha, s=uchaj'cy. =ac. auditor, qui audit, franc. auditeur, ang. listener, ros. sluwatel;-s=uszatiel. staropol. sluchacz, slvcha, sluchay', szluchay', 1466 szluchay, szluchaycze ˘ s=ucha: – 1. z uwag' przys=uchiwa: si" komu> lub czemu>, wys=uchiwa: tego, co kto> m[wi, stara: si" pos=ysze: co>, te/ s=ysze:, 2. us=ysze:, dowiedzie: si" o czym> od kogo>, 3. przyjmowa:, odbiera: skarg", przysi"g", zeznanie w procesie s'dowym, 4. by: pos=usznym, wype=nie: czyj'> wol", 5. wys=ucha: kogo>, spe=ni: czyj'> pro>b", 6. nale/e:, nale/e: si", przynale/e:, przypoda:, przys=ugiwa: komu> ]z tytu=u prawa\, 7. podlega: ]s'dowi, prawu\, 8. dotyczy:, 9. mie: prawo do w=asno>ci czego>, do udzia=u w czym>, 10. przystoi, jest s=uszne, w=a>ciwe, godzi si". ˚s=usza:, s=usznie. staropol. s=uchanie – 1. przys=uchiwanie si" z uwag' komu> lub czemu>, wys=uchiwanie tego, co kto> m[wi, 2. przyjmowanie skargi, zeznania w procesie s'dowym. staropol. do(po(przy(u(wy•s=ucha:,

wys=uchowa:, po(u(wy•s=uchn':.

za(na(po(u(prze(o(od(pod(w(wy• s=ucha: ]si"\.

†s=u: 1. zwa: si", nazywa: si", by: zwanym, nazywanym, 2. nazywa:, 3. znaczy:. staropol. slowye. =ac. 1. appellari, nominari, dici, 2. appellare, nominare, 3. significare, ang. 1. call, be called, 2. giving names, 3. meaning, ros. 1. zvanie-zwanie, 2. nazyvat;, 3. znahit. s=uga serwant, pomoc(nik, asysta; us=u/ny, wys=uga, s=ugus, s=u/•'cy( (alec(y:(ba(ebny. ˚s=u/alec. s=uga bo/y – ksi'dz, zakonnik ¯ pierw. pose= Boga ¯ s= ]pose=\ % ga ]Boga\ ˘ s=•u•ga.

staropol. 1395 slugø ]s=ug"\, 1399 sluga; svim slugam, slug ]s=ug\, nad slugami twogimi, slugy, slvghø ]s=ug'\ ˘ s=uga – 1. o m"/czy{nie – ten kto s=u/y, us=uguje komu>, ten kto jest na s=u/bie u kogo> ]w r[/nym stopniu osobistej zale/no>ci\, pomocnik, pos=ugacz, parobek, czeladnik, te/ niewolnik, r[wnie/ w przeno>ni, 2. s=u/ba ]dla so=tysa lub wojenna\. =ac. 1. famulus, minister, administer, puer, etiam servus, starofranc., >redniow. ang. servant, ang. servant, assisstant, ros. sluga-s=uga, slu'atel;, pomo]nik-pomoszcznik, wo=. 1289 rab=-rab ]s=uga\, slouga-s=uga ]s=uga\, slougis=ugi ]liczba mnoga& s=udzy\, slougy-s=ugy ]s=udzy\, s= slougami-so s=ugami ]ze s=ugami\, slou'ba-s=u/ba ]s=u/ba\, za(po(u(prze(przy(ob(do(od(wy• s=u/y: ]si"\. ¢s=ukyj, so=ucij garbaty. staroros. s=lucij-s=ucij, slukyj-s=ukyj, ros. gorbatyj-gorbatyj. †s=u<ce s=o<ce. s=up(ek k=oda wbita w ziemi", pal(ik. os=upia=y – zaskoczony do ostateczno>ci. staropol. slupow, slvpi, szlvp, slup ˘ s=up – 1. pionowy element budowli podpieraj'cy czy przytrzymuj'cy co>, filar, kolumna, 2. pie< drewniany, pal, k[=, rzadziej s=up kamienny, wbity w ziemi", spe=niaj'cy r[/ne funkcje, 2.a. znak graniczny, 2.b. tzw. s=up s'dowy – pal na kt[rym wo{ny s'dowy og=asza= pozwy, wyroki s'dowe, 3. s=up drewniany lub inny b"d'cy przedmiotem kultu, ba=wan, 4. jakie> urz'dzenie zwi'zane z hodowl' ryb, 5. smuga, warstwa chmur lub ognia, 6. pos'g, rze{ba. staropol. s=upi: – wbija: s=upy, otacza: co> palisad'. staropol. s=upowy – zwi'zany ze s=upem, b"d'cy cz">ci' s=upa. ang. pillar, column, post, pole, ]pie< drzewa\ trunk, ros. stolb-sto=b, kolomna, ]pie< drzewa\ stvol-stwo=. †s=upik, st=upik bot. szalej jadowity, Cicuta virosa L. staropol. ca 1465 slupyk sarpinia, 1472 stlupyk collidria. franc. ciguë, niem. schierling, anglosas. hymlic, hemlic, hymblice, >redniow. ang. hemlok ˘ ang. hemlock,

ros.

boligolov-boligo=ow.

†s=usza nale/y si", przystoi. ˚s=uch. staropol. s=usznie ]jak nale/y si", odpowiednio, w=a>ciwie\, s=uszny ]akuratny, w=a>ciwy, godziwy\. niem. recht, anglosas. riht ]prosto, bezpo>rednio, w=a>ciwie\, >redniow. ang. i ang. right, ros. pravyj-prawyj. †s=usza:, s=usze: ˚s=uch, ChSz. staropol. 1466 slvschalyby;

sluszaya, szluszayacze, czascz slvszay'cza ˘ s=usza: –

1. nale/e:, nale/e: si", przynale/e:, przyda:, przys=ugiwa: komu> ]z tytu=u prawa\, 2. podlega: ]s'dowi, prawu\, 3. dotyczy:, 4. by: stosownym, odpowiednim, godzi: si", 5. by: pos=usznym, wype=nia: czyj'> wol", 6. /yczliwie s=ucha: kogo> czego>, wys=ucha: kogo>, 7. s=ysze:, 8. pozwoli:. s=uszn-y(o>: zgodny z nasz' my>l', pogl'dem, praw(y(id=owy, racja, trafny, uzasadniony. staropol. ca 1428 slusznye decenter; slusznye iesth rzeczona, ca 1500 slvsznye congrue ˘ s=usznie – 1. nale/ycie, odpowiednio, w=a>ciwie, tak jak nale/y, przystoi, 2. zas=u/enie, sprawiedliwie, 3. zgodnie z prawem, w spos[b dozwolony. =ac. 1. decenter, apte, convenienter, congrue, 2. meritio, iuste, 3. legitime, licite. staropol. s=uszno – nale/ycie, odpowiednio, w=a>ciwie, tak jak nale/y, przystoi. ¯ s=usznie. staropol. s=uszno>: – 1. przyzwoito>:, stosowno>:, to co si" godzi, 2. powaga, podnios=y nastr[j, 3. warunek. staropol. s=uszny – 1. stosowny, w=a>ciwy, odpowiedni, taki jak nale/y, ˚s=oszno, 2. nale/ny, taki kt[ry si" komu> nale/y, 3. dozwolony, zgodny z prawem, wa/ny, 4. korzystny, po/yteczny.

s=u/-alec(laczy('cy(ba(bista( (bowy(ebny(ka(y: s=u/y:  s=uga ¯ u/y:  u/yteczny ]u ^ po\. pogardliwie i neutralnie o s=ugach i s=u/eniu; o p=aszczeniu si", podporz'dkowaniu, przestrzeganiu przepis[w i polece<. staropol. s=u/'cy – ten kto s=u/y, s=uga, najemnik, parobek.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. s=u/ba – 1. wykonywanie prac i pos=ug najemnych lub niewolniczych, stosunek zale/no>ci poci'gaj'cy za sob' wykonywanie pewnych prac i pos=ug, 2. dobrowolna gotowo>: us=ugiwania, niesienia pomocy, 3. spe=nianie obowi'zk[w urz"dowych, sprawowanie jakiego> urz"du, >wiadczenie powinno>ci wobec zwierzchnika, 4. spe=nianie czynno>ci religijnych, ofiar, sprawowanie obrz"d[w religijnych, 5. zap=ata, wynagrodzenie za s=u/b", 6. przyja{<, 7. po/ytek, u/ytkowanie, 8. gospodarstwo posiadane }Ss 1953& dzier/one| w zwi'zku z wykonywan' s=u/b', 9. nakrycie sto=owe. =ac. 1. famulatus, ministerium, servitium. staropol. s=u/ebni•ca(czka – ta co s=u/y, pos=uguje, wykonuje prace najemne. staropol. s=u/ebniczy – zwi'zany ze s=u/ebnikiem. staropol. s=u/ebnik – 1. s=u/'cy, s=uga, ten co wykonuje pos=ugi, 2. pierwotnie pomocnik s"dziego, p[{niej wo{ny s'dowy, tj. ni/szy urz"dnik s'dowy, dor"czaj'cy pozwy, odbywaj'cy wizje lokalne. staropol. s=u/ebnikostwo – urz'd s=u/ebnika, tj. wo{nego s'dowego. staropol. s=u/ebnikow]y\ – zwi'zany ze s=u/ebnikiem, tj. wo{nym s'dowym. staropol. s=u/ebno>: – s=u/ba, s=u/enie, pos=ugiwanie. staropol. s=u/ebny – zwi'zany ze s=u/b', pe=nieniem s=u/by, pos=uguj'cy. wg Ss 2011, staropol. s=u/ebny – /o=nierz najemny. staropol. s=u/enie – 1. s=u/ba, pos=ugiwanie, 2. zap=ata za s=u/b". staropol. s=u/y: – 1. pozostawa: w czyjej> s=u/bie, 2. oddawa: cze>:, spe=niaj'c religi' nakazane czynno>ci, 3. wykonywa: s=u/b" wojskow', 4. o nieruchomo>ciach, te/ dobytku – przynale/e: do kogo> lub czego>, przypada: komu>, 5. przys=ugiwa: komu>, dotyczy: czego>, 6. by: przeznaczonym, u/ywanym do czego>. staropol. s=u/'cy,

do(po(prze(u(wy(za•s=u/y:, przys=u/a:, pos=ugiwa:,

przy(u(za•s=ugowa:. s=aw. slouga, OU ^ U ˘ ros. sluga. za(po(u(prze(przy(ob(do(od(wy• s=u/y: ]si"\. ¢s=y, s=aw. sly ]pos=•y(owie\. s=ych ]zagin'=\  s=uch YU. ni s=ychu ni widu, s=ycha:  s=ucha:. s=ysz•e:(alny, ChSz. staropol. s=ycha: – 1. odbiera: d{wi"ki, s=ysze: co>, 2. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, s=ysze: o czym> od innych. s=yn-ny(': rozg=os, powszechnie znany, s=awny. s=yn – p=yn, s=ynny – p=ynny, zas=yn':. staropol. slynøcz, slinøcz bødze, slyn'l, 1442 slinie po wssem swecze ˘ s=yn': – 1. by: zwanym, nazywa: si", 2. by: znanym, s=awnym, g=o>nym. =ac. 1. appellari, nominari, vocari, 2. clarum, illustrem esse, ang. be renowned, famous, ros. slavnyj-s=awnyj, znamenityj-znamienityj, izvestnyj-izwiestnyj. s=ysze: odbiera: wra/enia d{wi"kowe. staropol. ne sliszal, ne sliszøczi, bødø slysecz, slis'cze ˘ s=ysze: – 1. posiada: zdolno>: s=yszenia }czyli “mas=o ma>lane”, J.D.|, 2. odbiera: d{wi"ki, te/ pos=ysze:, us=ysze: kogo>, co>, 3. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, us=ysze: od kogo> jak'> wiadomo>:, 4. s=ucha: kogo>, czego>, z uwag' przys=uchiwa: si" temu, co kto> m[wi, 5. wys=ucha: kogo>, spe=ni: czyj'> pro>b", 6. by: pos=usznym, wype=nia: czyj'> wol". =ac. 1. audire, audiendi facultatem habere, 2. auribus sonos percipere, 3. audire aliquid ex aliquo, 4. aliquem, aliquid auscultare, secundas aures praebere, 5. aliquem exaudire, alicuius preces explere, 6. oboedire, obsequi, franc. entendre, anglosas. hieran, heran, pokr. niem. hören. >redniow. ang. heren, ang. hear, ros. slywat;-s=yszat. staropol. s=ysza: – 1. odbiera: d{wi"ki, s=ysze: co>, 2. dowiadywa: si" o czym> od kogo>, 3. uczestniczy: w czym>, nale/e: do czego>. staropol. s=yszanie – to co si" s=yszy, g=os. staropol. s=ysz'cy – s=yszalny, taki kt[ry mo/na s=ysze:. staropol. s=yszenie –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. zmys= s=uchu, 2. odbieranie d{wi"k[w, tego co kto> m[wi, 3. to co si" s=yszy, g=os, d{wi"k, 4. wie>:. ˚s=uch ˘ s=uchy ]wie>ci\. staropol. prze(u(wy-s=ysze:. †s=za, z=za =za. smacz-ny(ek ¯ smak, apetyczny, przyjemny w konsumpcji, odbiorze. s=owotw. pokr. cmok. staropol. smaczny, szmaczny – 1. maj'cy dobry smak, smakowity, apetyczny, 2. dotycz'cy zmys=u smaku. =ac. 1. qui iucundi saporis est, 2. ad gustum pertinens. ang. tasty ¯ taste ¯ >redniow. ang. tasten, ros. vkusnyj. staropol. smaczno>: – smak. =ac. sapor, starofranc. taster, >redniow. ang. tasten, ang. taste, ros. vkus-wkus. staropol. smacznie – o >nie& mile, przyjemnie. =ac. dulciter, iucunde. ¢smaga p=omie<, ogie<, /ar. sma•li:(ga: ˘ pa•li: – /•ga: ]pa ^ /\. staroros. smaga-smaga. smag-a:(=y pali:, smali:, bi: batem, rzemieniem. smag=y – opalony, >niady, o ciemniejszej cerze. staropol. 1466 szmaga; szmagal – uderza: biczem, kijem, itp., ch=osta:, biczowa:. staropol. smaganie – bicie, ch=osta, zabijanie. =ac. flagello, starofranc. laz, >redniow. ang. lassche, ang. lash, ros. bit; plet;[, knutom. †smag=o>: smuk=o>:, szczup=o>:. staropol. 1414 smagloscy. =ac. tenuitas, ang. slenderness, ros. tonkost;-tonkost. †smag=y wysoki i szczup=y, smuk=y. staropol. ca 1500 smagly. niem. schlank, verleumden, =ac. altus et macer, procerus, franc. mince, svelte, ang. slim, slender, ros. tonkij-tonkij, gibkij. smak(o=yk zmys= reaguj'cy na przyj"cie pokarmu, strawy przez nasz organizm, w dos=., fizycznym sensie i przeno>ni, 1. odr[/niaj'cy smak lub zapach, 2. pr[bka do ust na skosztowanie, ˚kusza:, je>:. staropol. szmak, ca 1500 szmak' sapor ˘ smaka – 1. w=a>ciwo>:, pokarm[w, napoj[w, itp., zdolna wywo=a: z zmy>le smaku przyjemne lub nieprzyjemne wra/enie, 2. zmys= smaku. =ac. 1. sapor, 2. gustus.


x staropol. smakowa: – 1. by: smacznym, sprawia: w zmy>le smaku przyjemne wra/enie, 2. by: przyjemnym, mi=ym. staropol. smakowanie – w=a>ciwo>: pokarm[w, napoj[w..., j.w. pokr. szw. smak, dun. smag GK anglosas. sm≤c, >redniow. ang. smac, smak, ang. smack smag  gams czyt. wspak, ang. gums } gams | – ]dzi's=a\. Íredniow. ang. gume, gumme, gomme, anglosas. goma, pokr. niem. gaum. smalec, szmalec topiony t=uszcz. ¯ niem. schmalz ]smalec\, schmelzen ]topi:, rozpuszcza:\ ˘ smali: ]smaga:, pali: ogniem\. s=owotw. pokr. szmelc. staropol. 1472 smalcz anxugia, 1475 i 1482 smalcz ˘ smalc – t=uszcz otrzymywany najcz">ciej z przetopionego sad=a lub s=oniny wieprzowej. =ac. adeps liquatus, tak/e =ac. lardum, laridum, franc. la graisse, le suif, starofranc., >redniow. ang. i ang. ang. lard, tak/e fat, ros. salo-sa=o ]sad=o\, 'ir-/ir.

smarowa:. †smard 1. ch=op pierwotnie wolny, z czasem uzale/niony wraz z gospodarstwem od panuj'cego lub pana feudalnego, 2. nicpo<, =ajdak, rozpustnik. staropol. ]wy='cznie w =aci<skiej odmianie\ 1227 smardi vlg. appellantur, vlg. appelati smardones, 1457 i 1477 smardze, 1500 szmard. smardz Morchella esculenta Pers., gat. grzyba jadalnego kapeluszowego. staropol. 1389 szmarze, 1394 smarsze, 1478 smarsz sparagus, ca 1500 smarsz ˘ smar/. smark(a:(acz(aty(ula wydzielina z nosa, pogardliwie o niedoros=ym, niedojrza=ym, m=odym, wysmarka:. staropol. 1488 smarkacz – niechlujny m=okos, nicpo<. anglosas ]ge\snot, >redniow. ang. snot, snotte, ang. snot, staroros. vozgri-wozgri ]smarki\, ros. sopli-sopli ]“sople”\.

†smalcowa:, smelcowa:

†smartuz stragan kupecki, kram. staropol. 1475 szmartuz. =ac. taberna, franc. tente, niem. kramladen, >redniow. ang. bothe, ang. booth,

przetapia:, przepuszcza:. staropol. 1462 smelczowany, 1476 smalczowanego, 1495 smalczowan}y|ego. =ac. liquare, franc. fondre, attendir, anglosas. meltan, >redniow. ang. melten, ang. melt, ros. ]metale\ plavit;-p=awit, ]mas=o, wosk\ pastaplivat;rastapliwat. smali:, osmalony smaga: wiatrem, s=o<cem, lub ogniem; smali: cholewki – zaleca: si"; duby smalone – brednie. ˚smalec, szmelc. sma•li:(ga: ˘ pa•li: – /•ga: ]pa ^ /\. u(przy(o(pod(wy-smali:. †smalkierz ten, kt[ry “smali” ]t"go pije\ gorza=k".

smar(owa:(owacz(owid=o( (ownica(ownik t=usta ma{ u/ywado pokrywania cz">ci metalowych w celu zmniejszenia tarcia. ˚ma{. staropol. 1472 smar axugia; szmar succrida ˘ smar – topiony t=uszcz zwierz"cy, =[j, smalec. =ac. adeps animalium liquatus; crassus ]t=uszcz, t=usty\ ˘ starofranc. gresse, graisse ˘ >redniow. ang. gresse, grese ˘ ang. grease, ros. 'ir-/ir, salo-sa=o. anglosas. smerian, >redniow. ang. smerien, ang. smear ]smarowa:, maza:\, ros. mazat;-mazat, pahkat;. za(na(po(u(przy(o(ob(do(wy(roz•

†smarsk, smarszczenie zmarszczka.

†smartuz stragan, kram. ang. booth, ]huckster’s\ stand, ros. xi'ina-chi/ina.

ros. xi'ina-chi/ina.

†smathtlaki g=adka d=u/yca, sp=awne okr'glaki – d=ugie pnie >ci"tych drzew, obrobione z ga="zi; tratwami transportowane do Gda<ska, st'd obca nazwa bo tam transakcja zawierana z odbiorcami zza granicy. wg. Ss 1953 – jaki> rodzaj sp=awnego drzewa }drzewo jest rosn'c', /yw' ro>lin', J.D.|. staropol. 1426 smathtlaki, OA. ¯ >redniow. ang. smothe ˘ ang. smooth ]g=adki, r[wny\ % tall. liter[wka w wymowie i pisowni& tall•ki ˘ tla•ki, mo/e pod wp=ywem «okr'glaki», za> OO ˘ A, jak food, blood. ˚czamnor ]belka, dyl, kloc\. sma/y: ¯ smag]a:\, utrzymywa: na ogniu we wrz'cym t=uszczu lub syropie cukrowym. pokr. smaga: G?, smag ]smak\ KG, smal-i:(ec. staropol. smaszony, w goranczym pyeczw albo szmasz – przyrz'dza: potrawy na t=uszczu rozgrzanym do wysokiej temperatury. =ac. aliquid frigere, excoquere, starofranc. frire ˘ >redniow. ang. frien ˘ ang. fry, ros. 'arit;-/arit.

za(na(u(przy(do(pod(wy-sma/y:. †sm'd dym, sw'd ze spalenizny. staropol. smøød. anglosas. rec, pokr. niem. rauch(en ]dym(i:, pali:, kurzy:\, >redniow. ang. reke ˘ ang. reek, ros. dym/it;-dym(it, kurit;sq-kuritsja. †smekta: g=aska: si", g=adzi: si" ]czuj'c ucisk w sercu\, rozciera:. staropol. po szyrczv szemkcze ]po sercu semkcze\. smerdel >mierdziel, pogardliwie o dziecku kr"c'cym si" ko=o n[g. sm"t-ny(ek pokr. smutek, pos"pny. staropol. sm"ci: si" – smuci: si", staropol. sm"tek – rozterka, smutek, /al. ˚smutny. staropol. sm'cza sy', smøczasz ˘ sm"ca:, sm'ca: – 1. martwi:, trapi:, smuci:, 2. wzburza:, trz'>:. staropol. sm'cenie, sm"cenie – utrapienie, zmartwienie, zasmucenie. staropol. sm"ci:, sm'ci: – 1. martwi:, trapi:, smuci:, zmartwi:, strapi:, zasmuci:, 2. wzburzy:, zatrz'>:. staropol. smøtek, ze wszech smøtcow ]od wszech smutk[w\ ˘ sm"tek, s=aw. U ˘ pol. Å, ´ – stan wywo=any przykrym prze/yciem, strapienie, przygn"bienie, dolegliwo>ci. =ac. tristitia, maeror, luctus, dolor. staropol. sm"tliwy – 1. nacechowany smutkiem, przygn"bieniem, 2. przynosz'cy szkod". staropol. smøczen, smøtna ]sm"tna\, sm'tni, smøtni, 1453 szmanthnego ˘ sm"tny – 1. przygn"biony, strapiony, 2. pobudzaj'cy do smutku, /alu, op=akany, /a=osny. =ac. 1. tristis, maerens, 2. qui tristem reddit, miser, miserabilis. ang. sad, being sad, ros. pehal;nyj-pieczalnyj, unylyj-uny=yj, mrahnyj-mracznyj. †smie> czy zmie> korzenna przyprawa do wina. staropol. wina czistego pelni smesy; zmyeszy. †smldnik 1. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All., ˚smolan, 2. gorysz siny, Peucedanum cervaria Lap. staropol. smldnyk, 1472 smldnik peucedanum alterum; bohemizm. †smldownik bot. 1. skalnica ziarnista, Saxifraga granulata L., ˚smolan 2. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1472 sm}l|downik saxifraga, 1472 smldownik peucedanum nigrum.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †smlodownik bot. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1478 smlodownyk smgala. †sm=[d bot. 1. gorysz pag[rkowy, Peucedanum oreoselinum Moench., 2. gorysz b=otny, Peucedanum palustre Moench, 3. marchew zwyczajna, Ducus carota L. silvestris, 4. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All., 5. okrzyn szerokolistny, Laserpitium latifolium L. staropol. 1437 smlod altivorago, szmlod, ¢szmlyod ˘ sm=[d. smo-k(czek w'/. etymologia nieznana, ja s'dz", /e ¯ >redniow. ang. i ang. smoke ]dym\, anglosas. smoca wydostaj'cy si" z pyska smoka – legenda bez /adnego zwi'zku z rzeczywisto>ci'; urojenie. dzi> tak/e& /ar=ok ]o dziecku\. staropol. ca 1420, ca 1455 smok – mityczny w'/ skrzydlaty. gr. drakon ˘ =ac. draco ˘ starofranc. dragon ˘ >redniow. ang. dragoun ˘ ang. dragon, ros. drakon-drakon ¯ gr. staropol. smokowy – 1. do smoka nale/'cy, 2. smokowe j"zyki – bot. ]$\ nazwa nie przypisana wygl'dowi ro>liny. smoking ¯ ang. smoke. ¢smokow owoce figowego drzewa. staroros. smokov;-smokow. †smolan bot. 1. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulatus L., ˚s=ez, smldownik, z=omikamie<, smolnik, 2. kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum multiflorum All. staropol. 1478 smolan benedicta, ca 1500 smolan dyptamum. †smolanki bot., w liczbie mnogiej, kokoryczka wielokwiatowa, Polygonatum miltiflorum All.

†smole< 1. zag"szczona, przedestylowana smo=a drzewna, tzw. smo=a szewska, 2. bot. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L. staropol. 1472 smolen saxifraga, =ac. pix densa, dura. †smole<ski bielizny smole<skie – sk[rki wiewi[rcze przywo/one ze Smole<ska. ¯ bie=ka ]wiewi[rka\. staropol. 1429 bieliznami smolenskimi. †smolnianin wg Ss1953& nale/'cy do bli/ej nieznanej grupy dworzan ruskich W=adys=awa Jagie==y }†1434|. ¯ smo=a ]czer<, czarn`, karn`\. Wg mnie – czarni ludzie, zbrojny lud, tj. pro>ci ¯ czer< ]karni, poddani\ ¯

czerny ]karny\, termin u/ywany w Smole<sku XV w., ˚Akademiczeskij spisok w mej “Litwie”, 2014, zapis pod rokiem 1440& „I w=adyka smole<ski Semeon i knjazi, i bojare, i mesticzi, i czernyja ludi ce=owali pana Andrej... itd.” Ochraniarze kr[la, kniazia. Pewnie i w zwi'zku z mieszka<cami wsi Smolki, 20 km S od jez. Disne, 11 km W od rz. U>wiata; bo nazwa wsi od tej grupy spo=ecznej, jak liczne Kunigiszki ¯ kunigas. staropol. 1412 smolnanom. †smolnica zapewne naczynie na smo=". staropol. 1496(97 za smolnicze. †smolnik bot. 1. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L., ˚smolan, 2. kokornak powojnikowy, aristolochia clematitis L., ˚sm[=ki, 3. kokorycz, Corydalis tuberosa D. C. staropol. 1419 bruscus, saxifraga, scolopendria smolnyk, 1460 smolnik saxifraga maior, ca 1465 smolnyk saxifraga, 1472 smolnyk aristologia longa, 1493 szmolnyk aristologia longa. smoluch cz=ek ubrudzony dymem, czerni', kopciuch. niem. schmauch, pokr. anglosas. smoca ˘ >redniow. ang. i ang. smoke ]dym\.

smo-=a(lny(larnia(larz(listy( (=owa:(=owy produkt uboczny suchej destylacji w"gla kamiennego, drewna, itp., w postaci oleistej, czarnej cieczy. s=owotw. pokr. smali: ]pali:\ ˘ czerni: dymem, kolor czarny, np. diab=a, smo=a w piekle. sm ^ czarny, czer<. staropol. 1437 smola pix, 1472 szmoli, ca 1500 szmol' pix;

ysz tham w pyekle zmol' pygye ]w piekle smo=' pije\ ˘ smo=a –

ciecz otrzymywana przez such' destylacj" drewna sosny. staropol. smolny olej – olejek z /ywicy sosnowej. =ac. pix, picis, anglosas. pic, franc. resine, poix-resine, niem. harz, >redniow. ang. pich, ang. pitch ]smola\, pichy ]smolny\, ros. smola-smo=a, var-war, wo=. 1289 smola-smo=a ]smo=a\. ¢smotr obce, ros. smotr-smotr ]inspekcja, przegl'd\. ¢smotrenie troska, opieka; doz[r. staroros. smotrenie-smotrenie. ¢smotr-i(et’ patrz(e:. ros. smotr-i/et;. †sm[=ki w liczbie mnogiej, 1. kokornak powojnikowy, ˚smolnik, Aristolochia clematitis L. 2. sm[=ka pospolita, Lychnis viscaria L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

smrek podhala<skie& >wierk. staropol. 1472 ¢smrk mirtus; smerk ferreolanus ˘ smerk – 1. >wierk pospolity, Picea excelsa Lk., 2. modrzew europejski, Larix Europea D. C. >redniow. =ac. Prussia ]prawdop., poniewa/ drzewo by=o pierwotnie znane jako rodzime Prusom, w centr. Niemczech\ ˘ >redniow. ang. Spruce ¯ Pruce ]Prussia, Prusy\ ˘ ang. spruce ]rodzina wiecznie zielonych drzew iglastych, zrzucaj'cych szyszki lub nasiona pobobne do owoc[w\. †smrodliwie: prawdop. brudzi:. staropol. ca 1500 smrodlyvyecz szy' sordidare. =ac. sordidium reddere; =ac. sus ]>winia\ ˘ zdrobn. suculus ˘ starofranc. soillier ˘ >redniow. ang. soilen ˘ ang. to soil, ros. pahkat;-paczkat. †smrodliwo>: rzecz wydzielaj'ca przykr' wo<, w przen. grzech. staropol. 1466 ¢szmrodlyvosczy. staropol. smrodliwy – wydzielaj'cy przykr' wo<. staropol. smrodno>: – /ycie rozwi'z=e, =ac. qui male olet, foetidus; mores corrupti. †smrodyna ˚kocierpka, bot. 1. czeremcha, Prunus padus Mill., 2. porzeczka czarna, Ribes nigrum L. staropol. ca 1455 smrodina, 1472 smrodina fasianus. smr-[d(odzi: ]wydziela:\ przykry, odra/aj'cy zapach, fetor, odor. ¯ >mier:, trup, zw=oki; sm ^ czer<. sm•or•t  sm•r[•d, TD, t•ur•p  t•ru•p. staropol. smort, smrodu szmyer-

dz'czego, onego smrodu, szmrod, smrod ˘ smr[d –

1. przykra wo<, 2. co>, co wywo=uje odraz", wstr"t. =ac. 1. foetor, odor, malus, 2. aliquid foedum, turpe, franc. la puanteur, anglosas. stenc, niem. gestank, >redniow. ang., ang. stench, ros. smerd≠t;-smerdiet ]>mierdzie:, franc. sentir mauvais, puer, ang. to stink\, wo=. 1289 smr=d;-smrod ]smr[d\, smrada-smrada ]smrodu\, staroros. smerd=, smrad=, mazur. smrad, za(na(wy-smrodzi:. staropol. smrodliwy – wydzielaj'cy przykr' wo<. smuci: nape=nia: smutkiem, trapi:. staropol. schy' szmuczyla ]si" smuci=a\, szya smuczyla ˘ smuci: – martwi:, trapi:. ˚smutek. =ac. dolore, maerore, afficere, cruciare, franc. le chagrin, la


x tristesse, niem. betrüben, >redniow. ang. sad, anglosas. s≤d, ang. make sad, sadden; grieve, ros. pehalit;-pieczalit, wo=. smutit; oumom-smutit. †smug dolina, obni/enie terenu, obiekty w takim obni/eniu znajduj'ce si", np. ='ka, staw, potok, itp. staropol. 1415 smuk, 1372 smug, 1396 o smugi, 1398 smug ˘ smug. =ac. vallis ]poet. dolina\ ˘ starofranc. valee ˘ franc. la vallee, >redniow. ang. vale, ang. valley, ros. dolina-dolina. †smuga dolina, wyd=u/one obni/enie terenu. staropol. 1411 na smudze; przesmuga ]przez smug"\, staropol. smugowy – ze smugiem zwi'zany. smuga wst"ga dymu, kurzu, ognia, >wiat=a. smuk=y wysoki, cienki i szczup=y ]cienki, wiotki\. smut-ny(ek sm"t(ek, stan psychiczny, nast"pstwo przykrych prze/y: jak cierpienie, niepowodzenie. ¯ s % mut % ek. mut ¯ =ac. mutus, staropol. 1453 szmvthkv szvego ]smutku swego\, 1476 smvthkv; szmuthku, wszmuthkoch, ca 1500 smutek, smuthku ˘ smutek – stan wywo=any przykrym prze/yciem, strapienie, przygn"bienie, dolegliwo>ci. =ac. tristitia, maeror, dolor. franc. le chagrin, la tristesse, anglosas. sorg, sorh, >redniow. ang. sorwe, sorrowe, seorwe, ang. sorrow, ]sadness$\, ros. pehal;-pieczal, skorb-skorb. staropol. smutno – ponuro, w nieweso=ym nastroju. staropol. smutny – przygn"biony, strapiony. wo=. 1289 smoutisœ-smutisja ]smuci= si"\. ˚sm"tek, U ˘ Å, ´. smycz rzemie< do prowadzenia ps[w. †smyczek cz[=no, =[d{ wydr'/ona z jednego pnia. ˚cz[=no. staropol. 1444 smyczek. ital. schifo, staroniem. wy/yn scif, franc. la nacelle, >redniow. ang. esquif ˘ ang. skiff, ros. helnok=-cze=nok. smyk(n': 1. poj': w mig; smyka=ka, zwykle o szybko pojmuj'cym malcu, 2. cz">: instrument[w strunowych jak skrzypce, alt[wki, wiolonczele, kontrabasy. ¢smyka prawid=o szewskie, drewniana forma stopy, nogi, wk=adana do but[w dla utrzymania ich fasonu. staroros. smyka-smyka,

ros. kolodka-ko=odka.

†smyntarz, cmyntarz, cmynterz cmentarz. †smys=, zmys= rozum, umys=, sens, my>l, zmys=. anglosas. ]ge\mynd, >redniow. ang. mind, mynd, ang. mind, ros. um-um, razum-razum.

¢sna, sno 1. rosn': ˘ sosna, krosn•o(a, wiosna, 2. prawa ¯ s=aw. desno ]prawo\ ˘ rz. Sna, Krosna. ¢snabdiewajuszczij ochraniaj'cy. staroros. snabdeva[]ijsnabdiewajuszczij. †sna:, sna, snad{ mo/e, podobno, przecie/, widocznie, ˚zapewne, przypadkiem, wyra/a mo/liwo>: zaistnienia jakiej> sytuacji. staropol. schna, snad, =ac. forte, fortasse, sine dubio, ang. maybe, probably, apparently, ros. mo'et-byt;-mo/et-byt. †snadnie bardzo pilnie, gorliwie. staropol. snadnye, =ac. diligentissime, studiosissime, ang. eagerly, ros. pylko-py=ko, 'elanno. staropol. sna/nie – pilnie, gorliwie. =ac. deligenter, studiose. staropol. sna/no>: – przy=o/enie si" do czego>, wysi=ek, staranie. =ac. studium, labor, cura. staropol. sna/ny – gorliwy, gotowy, sk=onny. =ac. studiosus, paratus, promptus. staropol. sna/y: si" – gorliwie przyk=ada: si" do czego>. †snadno =atwo, lekko, ch"tnie. staropol. snadno. =ac. facile, nullo labore, ang. at ease, with ease, snadno-snadno ]lekko, =atwo\, r[/ne od& staroros. sned; ]po/arcie, pastwa\, ok. 1692& psom i pticam na sned; ]psom i ptakom na “snied”\. ros. svobodno-swobodno, legko. staropol. snadny – =atwy, prosty, =ac. facilis. snajper strzelec wyborowy. ang. sniper ¯ snipe ]strza= z ukrycia\. †sna/nie, sna/no>: ˚snadnie. †sna/y: si" 1. :wiczy: si", oczyszcza: si", 2. stara: si", sili: si", usi=owa:. ˚snadnie. =ac. debere ]winnym by:\ ˘ devir, starofranc. deveir ˘ franc. devoir, >redniow. ang. endever, ang. to drill, endeavour ]usilnie pr[bowa:, usi=owa:, stara: si", wyt"/a: si=y, d'/y:, zmaga: si"\, ros. obuhenie, vypravka. sn': ¯ sen za(u-sn':, senny. †snecha synowa, /ona syna.

¯ sn – syn. ˚snocha, OE. †snek, senek bot. sasanka otwarta, Pulsatilla patens Mill. staropol. 1437 senek primula, 1472 snek filanium. †sn"bi: wydawa: za m'/. staropol. snøbycz. =ac. filiam in matrimonium, nuptum dare. †snimanie albo >nimanie zbieranie si", zgromadzanie. staropol. we snymanyv albo w sebranyv. wsp[lne z ros. snimat;-snimat o licznych zastosowaniach, w tym zbiera: i gromadzi: ¯ s-s ]zd`, z`, s`\ % imat;-imat ]j':, chwyta:\. †sni>: zej>:. ¯ sn` ]ze`\ % i>:. sznit >lad w drzewie, drewnie po ci"ciu pi='. ¯ niem. schnitzer. ˚sznycerz. snob(ek(izm osoba bez d[br materialnych lub spo=ecznej pozycji, 2. osoba przywi'zuj'ca do nich wag" i imituj'ca je, 3. cz=owiek uwa/aj'cy si" za lepszego od otoczenia. ang. snob ¯ staronord. snapr. ¢snocha synowa. ˚snecha, OE. snoxa-snocha ¯ sn˛=-syn. snop(ek p"k z/"tego zbo/a zwi'zany powr[s=em. ¯ sna ]rosn':\ ¯ rost ˘ wies•sna ]wiosna; wszystko ro>nie\ % op ]przeczenie, ¯ =ac. oppositus\. staropol. 1396 dwa snopi, 1404 any ssnopa dawal, 1409 dwanacze sznopu, 1426 szosti snopp ˘ snop – wi'zka z/"tego zbo/e ]wyj'tkowo innych ro>lin\, cz"sto jako >wiadczenie w naturze na rzecz pana feudalnego. staropol. snopowy /yto snopowe – rodzaj daniny p=aconej pierwotnie w snopach /yta. staropol. 1415 szito snopoue. franc. la gerbe, anglosas. sceaf, >redniow. ang. schefe, ang. sheaf, ros. snop -snop, vqzanka , wo=. 1289 snopov;e-snopowie ]snopy\. †snow ni:, pasmo, >cieg. ˚†witka. anglosas. thr≤d, >redniow. ang. threde, ang. thread, ros. nit-;/ka-nit(ka ]ni:, nitka\, volokno-wo=okno ]w=[kno\. staropol. 1451 snovala abo przendla ˘ snowa: – prz'>:. =ac. fila ducere, anglosas. spinnan, pokr. niem. spinnen ]prz'>:, snu:\, >redniow. ang. spinnen, ang. spin, ros. prqst;-prjast }†prast|. snowa-rka(cz maszyna w=[kiennicza do nawijania osnowy tkackiej, robotnik pracuj'cy na niej. †snownik t=umacz(wyk=adacz sn[w. †snowy ukazuj'cy si" we >nie, senny.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. 1466 snovego vkazanya. †snoza prawdop. spodnia deseczka w skrzynce ko=a m=y<skiego nasi"biernego. staropol. 1461 et snosi ]i snozy\. snu: ci'gn':, wysuwa:; snu: ni: z k="bka, prz"dziwo, prz'>:; snu: si" za lud{mi, wysnu: wniosek, za(u(wy•snu:. snycerz rze{biarz w drzewie ]dawniej tak/e w kamieniu\. ¯ niem. schnitzer. s=owotw. pokr. sznit ]>lad w drzewie, drewnie, po ci"ciu pi='\. staropol. 1402 sniczczer, 1425 sniczer, 1473 sniczcer ˘ sznicar, sznicer – rzemie>lnik rze{bi'cy w drzewie, kamieniu, glinie, metalu. =ac. sculpere ]rze{bienie w kamieniu\ ˘ sculptus ˘ sculptura ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. sculpture ]1. sztuka rze{bienia d=utem, 2. ka/dy produkt tej sztuki\, ros. skul;ptura, vaqnie. =ac. sculptor lignarius, lapidarius, franc. le sculpteur, ang. sculptor, carver, ros. skul;ptor, vaqtel;. ¢so wysoko, hoso, gr. HS. sosna, sopel, sok, posoka, proso. moszcz ^ sok, soki ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy; so ^ g[ra ˘ wysoki ^ wyg[rowany; wysota. ¢so tak, wsp[lne z ang. so, np. I think so ]tak s'dz"\, jako tako – tak sobie, so % bie ]by:\ ˘ sobie, sob[r ]`b[r – zbi[r\, sojuz ]`juz – w"ze=\. †sob mo/e spichlerz, sk=ad. ˚so=. staropol. 1471 cameram albo szob. sob(o~ ¯ si", dla siebie. sobek, sobowt[r. staropol. sob' – siebie. †sobaka pies. pokr. pers. sabah, ros. sobaka. sobek ¯ dla siebie, egoista, samolub. staropol. sobek, ang. selfish ¯ self ]sobie\, self-centered, egocentric, ros. samol[bivyj-samoljubnyj, `goistiheskij-egoisticzeskij. †sobi: bra: sobie na w=asno>:, przyw=aszcza:, zagarnia: bezprawnie. sobi: ˘ sposobi:. ˚skorzy>ci:. staropol. 1468 approprias albo so-

bysch y' szobye, appropriando albo sobyancz y' sobye ˘ sobi:. =ac. ad` ]do`\ % proprius ]si"\ ˘ appropriare ]w=asnym czyni:\ ˘ appropriatus ˘ franc. s’approprier, ang. appropriate, ros. prisvaivat;-proswaiwat.

†sobie=[wka ]nie sobiel[wka#\ samoczynna pu=apka, potrzask.

˚samo=[wka, s=op, st"pica. staropol. 1447 sobye rzyc lowka. =ac. decipula, pedica, starofranc. trappe, piege, anglosas. str≤ppe ]klatka schodowa\, >redniow. ang. trappe ˘ ang. trap, ros. zapadnq-zapadnia, lovuwka-=owuszka. †sobiewolnie dobrowolnie. staropol. 1394 sobewolne wybrala. =ac. volo ˘ voluntas ]wolna wola\ ˘ voluntarius ]dobrowolno>:\ ˘ >redniow. ang. voluntarie ˘ ang. voluntary ˘ ang. voluntarily, ros. dobrovol;no-dobrowolno.

†sobiewolny 1. w=asnowolny, swobodnie sob' rozporz'dzaj'cy, nierz'dny, swawolny, wszeteczny; ˚wszetecznik, 2. uparty, zuchwa=y, nie daj'cy si" podporz'dkowa: cudzej woli. ¯ sobie` ]swa`\ % wolny ¯ wola. staropol. spyly maszczyszna sz

nyewyast' albo sz dzyewk', czo proszna gest albo szobyewolna. franc. debaucher ˘ debauche, ang. debauchee, wanton,

raspustnik-raspustnik, razvratnik-razwratnik.

ros.

¢sobina w=asno>:, posiad=o>:, w=a>ciwo>:. staroros. sobina-sobina, ros. imu]estvo-imuszczestwo, ang. property, possessions. sobol-i(owy zrobiony ze sk[rek sobolowych. ¯ sob[l – zwierz" futerkowe, ssak drapie/ny z rodziny =asicowatych. sobota OA, dzie< przed niedziel'. staropol. sobotowa: – odpoczywa:. staropol. 1404 na pøtek, a nye na sobothø, 1408 w ssobothø, ca 1420 w sobot' ˘ sobota – 1. sz[sty dzie< tygodnia, 2.a. szabat, si[dmy dzie< tygodnia, czczony przez Izraelit[w jako >wi"to na cze>: Jahwe, b"d'cy jednocze>nie dniem odpoczynku, 2.b. ka/de >wi"to, ='cz'ce si" z religijnym nakazem wstrzymania si" od pracy, z odpoczynkiem. z tym “sz[stym” czy “si[dmym” i innymi numerami dni tygodnia jest problem opisany w cz">ci Nazwy, nr 700, has=o tydzie< ¯ tyj de< ]ten dzie<\, bo poniedzia=ek ¯ po niedzieli, a wi"c niedziela by=a pierwszym dniem, >roda ma by: >rodkowym, st'd& niedziela, poniedzia=ek, wtorek – >roda ]>rodek\ – czwartek, pi'tek, sobota. Nie inaczej. hebr. szabbath ˘ gr. sabbaton ˘ =ac. sabbatum ˘ ros. subbota. wo=. 1289 v soubotou veliko[-w subotu wielikoju ]w Wielk' Sobot" – przed Wielkanoc'\. †sobotnica prawdop. tygodniowy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czynsz z kopalni rudy nale/'cy panu feudalnemu. staropol. 1497 sobothnyczamy. †sobotny 1. zwi'zany z sobot', 2. zwi'zany z szabatem. ˚sobota. sob[l zool. Martes zibellina, Mustela zibellina, ssak drapie/ny z rodziny =asicowatych, o pi"knym futrze, zamieszkuj'cy Syberi" i Azj" Írodkow'. staropol. 1472 szobol sabellus, 1472 lauro, sabalus sobol. niem. zobel, holend. sabel, >redniow. =ac. i ang. sabellum ¯ starofranc. sable lub saible, ang. sable, ros. sobol;-sobol. sob[r zb[r, zbi[r. ¯ so ]wsp[lnie\ % b[r ]branie – podejmowanie\, pokr. ros. sobranie ]zebranie\; synod, zjazd wy/szych duchownych. sob[tka tradycyjne >wi"to ludowe obchodzone w noc >wi"toja<sk'. socha rozwidlenie, ga='{; drzewo rosochate; prymitywne narz"dzie orne o rozdwojonym ryclu; ulepszone rad=o. lit. arklas. Sochaczew, nazwisko Sochaj. staropol. sochy, 1410 y dwye szosze wszø=, 1428 y oszmy sooch, 1437 o ktore sochi ˘ socha – 1. ga='{ rozwidlona, s=up drewniany, przewa/nie rozwidlony, rosochaty, te/ r[/ne przedmioty wykonane z rosochatego drzewa, 2. miara powierzchni pola, tyle, ile przez jeden dzie< mo/na zaora: jedn' soch', 3. s=up wyobra/aj'cy b[stwo pog<skie, pos'g b[stwa poga<skiego. Sochaczew wymieniony pod 1281r. ]6789\& ne dowedwim 'e im goroda. s=xaheva, pod 1283&

s=xahev=, Soxahev=. socha – ulepszone rad=o – w j. ang. “mouldboard plough” ]Am.-Eng. spelling& moldboard plough\ lub “turnplough”, tak/e “frame-plough” obraca=o skib" i przez to jest odpowiednikiem sochy. Moldboard posiada=o wykrzywion' p=yt" z metalu przymocowan' do ramy p=uga. Mold board ¯ mold ]ziemia\ % board. †sochaczki w liczbie mnogiej; wolny targ na mi"so, tak/e jatki. staropol. 1405, 1412 sochaczki.

socjal-ny(izm =ac. socialis ¯ socius ]kompan, towarzysz\. towarzysze partyjni w krajach komunistycznych..., ustr[j oparty na spo=ecznej w=asno>ci >rodk[w produkcji – zamys= kt[ry nie sprawdzi= si", bo w prywatnych r"kach lepiej dbane.


x †soczba, soczenie potwarz, oszczerstwo. ¯ sok. staropol. blasphemia potwarz, soczba. =ac. contuemlia, opprobarium, maledictum. staropol. soczca, socze< – oskar/yciel, oszczerca, potwarca. staropol. soczy: – 1. oskar/a:, obwinia:, szkalowa:, 2. osacza:, polowa:, >ciga:. =ac. scandalun ˘ starofranc. esclandre, escandle ˘ anglofranc. esclaundre, >redniow. ang. sclaunder, ang. slander(er, calumniator, accuse(r, ros. klevetnik-klewietnik ¯ kleveta-klewieta, zloslovie. staropol. na(o-soczy:. socz-ewica(ysty ¯ sok K ˘ Cz, bot. ro>lina z rodziny motylkowatych. zawieraj'cy du/o soku. staropol. 1437 schoczewicza lens, ca 1465 soczevycza llenticula, 1472 ssoczewicza lens – 1.a. soczewica jadalna, Ervum lens L. 1.b. wodna soczewica czy szoczewicza – rz"sa drobna, Lemna minor L. 2. pokarm sporz'dzany z soczewicy. †soczewiczka czy szoczewiczka bot. 1. soczewica jadalna, Ervum lens L., 2. wodna soczewiczka czy szoczewiczka – rz"sa drobna, Lemna minor L. ˚soczewica. staropol. soczewiczny czy szoczewiczny; soczewny czy szoczewny – zrobiony z soczewicy. soczewka KCz ¢socziwo soczewica. staroros. sohivo-socziwo, ros. hehevica-czeczewica, ang. lentil. sod-a(owy zwi'zek chemiczny. =ac.-ital.-hiszp.-ang. soda, franc. soude, ros. soda. ¢sodietiel stworzyciel. staroros. s=detel;-sodietiel, ros. sozdatel;-sozdatel. sofa niska, mi"kka kanapa z oparciem. ¯ tur. arab. suffa ˘ tur. sof]f\a. soja ro>lina oleista z rodziny motylkowatych, o jadalnych nasionach. ¯ chi<.-jap.

sojusz(nik(niczy dos=. so ]wsp[lnym\ % juz ]w"z=em\ ¯ juzy ]wi"zy\. ros. so[z. †sok oszczerca, potwarca. ˚soczy:. sok 1. ciecz zawrta w organizmach ro>lin, 2. wydzielina gruczo=[w trawiennych w organi{mie ludzkim i zwierz"cym, 3. p=yn otrzymywany z owoc[w i warzyw przez wyciskanie albo t=oczenie. staropol. 1429, 1444, 1472 sok.

niem. saft ]sok\, saftig, saftreich ]soczysty\, =ac. jus, starofranc. jus, franc. le suc, jus, >redniow. ang. juis, juce, ang. juice ]sok\, juicy ]soczysty\, staroros. sok=-sok. so-k(czysty /ywica; posoka – zastyg=a krew. dos=. do g[ry ¯ so ]g[ra ˘ wysoko\ % k ]do\, t=um. od ty=u. moszcz ^ sok, soki ˘ wysoki ^ most ˘ mo>ci ^ wysocy; so ^ g[ra ˘ wysoki ^ wyg[rowany, drew ]/yt\ ˘ krew ]sok ˘ posoka, /y=a\ ˘ krwawi:, krzew(i:, ˚drzewo, zdrowie. †sokodyniec na dziki czyli ody<ce poluj'cy. †sokol-i(ne(nik ¯ sok[=, gat. ptaka. staropol. sokoli – zwi'zany z soko=em, miejscem przebywania soko=a, piskl", lot, oko. staropol. sokolne – powinno>: =owiecka zwi'zana z utrzymywaniem soko=[w my>liwskich, te/ z pilnowaniem gniazd sokolich. staropol. sokolnik – 1. cz=owiek przynael/ny do ksi'/"cej ludno>ci s=u/ebnej, zajmuj'cej si" strze/eniem gniazd sokolich, =owami na m=ode soko=y i udzia=em w polowaniu soko=ami, 2. ten co opiekuje si" ptakami do polowania. starofranc. le grand fauconnier, fauconier, >redniow. ang. fauconer, ang. falconer, staroros. sokol;nihπj-sokolniczij. ¢sokotati 1. trz'>: ]si"\, potrz'sa:, wstrz'sn':, 2. :wierka:. staroros. sokotati-sokotati, ros. boltat;, strekotat;strekotat. sok-[=(oli Falco L., gat. drapie/nego ptaka. ˚rar[g. staropol. 1424 ne ulapil socola; socol falco ˘ sok[= – 1. zool. sok[=, Falco L., 2. powinno>: =owiecka... ˚sokolne. po{no=ac. falco prawdop. ¯ falx, falcis ]sierp\, starofranc. faucon, falcun ˘ franc. le faucon ˘ >redniow. ang. faucon, faukon, ang. falcon, staroros. sokol=-soko=, wo=. 1289 sokolom-soko=om ¯ sokol=-soko= ]sok[=\. pol. sokolik, franc. petit faucon, ang. falconet, staroros. sokolik=-sokolik. franc. la chasse au faucon, ang. falconry ]1. sztuka uczenia soko=[w polowania, 2. polowanie z u/yciem soko=[w\, ros. sokol;naq oxotasokolnaja ochota. sol pi'ty d{wi"k gamy C-dur.

¯ =ac. sol. ¢sol’ ziemia, grunt. =ac. solum, starofranc. soile, sueil, >redniow. ang. soile ˘ ang. soil, franc. sol, s=aw. sol;,

a kolomyiskou[ sol; ølouhiti na mœ. ]a Ko=omyjsk' Ziemi" od='czcie dla mnie. wo=. ltps, Ipat. pod 1240\. Solski ¯ sol % ski ]ziemski\ ¢sol’ solidne, mocne, trwa=e, masywne. s=aw. sol;, i dveri sol∑a m≠dœnye ]i d{wierze-drzwi solidne miedziane\. solanka {r[d=o mineralne zawieraj'ce rozpuszczon' s[l kamienn', i inne znaczenia.

solar-ium(nia(ymetr =ac. solaris ]s=oneczny\ ¯ sol ]s=o<ce\ solenizant osoba obchodz'ca w danym dniu imieniny lub urodziny. >redniow. =ac. sollenizo ¯ =ac. sollemnis ]uroczysty\. solenn-y(ie rocznie; s=owo u/ywaw religijnych ceremoniach, rocznych festiwalach i rytua=ach; rodzaj przysi"gi, zapewnienia, zobowi'zania si" =ac. sollemnis ¯ sollennis ¯ sollus ]wszystko\ % annu ]rok\, starofranc. i >redniow. ang. solemne, solempne ˘ ang. solemn; ros. tor'estvennyj,

pywnyj. soli: dodawa: soli, przyprawia: sol' do smaku albo konserwowa:. ¯ s[l ¯ salt, Ø ^ A. solidarny zgodny, id'cy w parze ¯ solid]e\. franc. solidarite. solidny trwa=y, dobrze wykonany, przeciwie<stwo tandety, rzetelny, uczciwy. =ac. solidus ˘ starofranc. i >rdniow. ang. solide ˘ ang. solid. wo=. 1289 sol∑a-solia ]solidne\. ¢soli=o talerz, danie na stole. staroros. solilo-soli=o, ros. bl[do-bljudo, ang. dish. solina ^ salina kopalnia soli, sol ^ s[l ^ salt, OA ^ Ø. †solk o>wiadczenie. staropol. 1492 solk. =ac. testimonium, ang. declaration, deposition, statement, ros. deklaraciq-deklaracija, ob=qvlenie, sviditel;stvo, izlo'enie-iz=o/enie. sol-ny(nica(ony, so=owy ¯ s[l. staropol. solny, solony, so=owy – 1. zwi'zany z sol', zawieraj'cy s[l, 2. zwi'zany z /up' soln'. staropol. solnica – 1 naczynie na s[l, solniczka, 2. miejsce wydobywania soli.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sol-o(ista([wka utw[r muzyczny albo jego cz">: do wykonania przez jeden g=os albo instrument. =ac. solus ]sam jeden\ ˘ ital. solo nieme S ˘ franc. le soliste ]solista\, ang. solo ˘ solist ]solista\, ros. solist=-solist ]solista\. solski ¯ ˚sol % ski nazwisko Solski ]ziemski\. †so= spi/arnia. ˚so=ek, s[=. ¢so=b >redniow. poselstwo. s=y – pos=y ]pos=owie\. Powie>: wrem. let& ...ili s kupleju, ili w so=bu, k carewi waßemu ]z kupiectwem, lub w poselstwie\. ˚s=y. >redniow. sol=-so=, sly-s=y. †so=ecski czy szo=ecski nale/'cy do so=tysa, zwi'zany z funkcj' so=tysa. staropol. 1419 sluszby szoleszske, †so=ecstwo czy szo=ecstwo uposa/enie so=tysa we wsi na prawie niemieckim. staropol. 1417 szoleczstwo. †so=ek budynek lub cz">: budynku s=u/'ca do przechowywania zbo/a i przedmiot[w warto>ciowych. ˚so=. staropol. 1469 szolek, niem. kornspeicher, =ac. granum ]ziarno zbo/a\ ˘ granarium ˘ ang. granary, franc. le grenier, grenier a ble, ros. 'itnica-/itnica, xlebnyj ambar-chlebnyj ambar. ˚spichlerz.

¢so=omie<, sze=ome<, szeloma< pag[rek, wzg[rek. so ^ ho; ch sz; cho=m. staroros. solomen;-so=ome<, welomen;-sze=ome<, weloman;-szeloma<. so=-tys(ectwo g=owa wsi, od 1958 przedstawiciel wsi z wyboru; w okresie mi"dzywojennym ]1920–1939\ – przedstawiciel admin. pa<stwowej i samorz'du terytorialnego na wsi, w Polsce przedrozbiorowej ]przed 1772 – dziedziczny zwierzchnik administracji wiejskiej ¯ so= ]pose=, wys=annik\ % tys ¯ tyt]u=\ TS – tytu= wys=annika ]$\. staropol. 1387 w szoltisza rola ]w oli – na stanowisko – so=tysa\, 1395 gego szoltisza, 1398 scholtissem, 1403 v szaltisa ˘ so=tys, so=tes, szaltys, szoltys]z\ – pierwotnie dziedziczny w=a>ciciel maj'tku otrzymanego od pana feudalnego w zamian za lokacj" wsi na prawie niemieckim, przewodnicz'cy wiejskiej =awy s'dowej i zarz'dzaj'cy wsi' z ramienia pana. ¯ scholle ]gleba, skiba, bry=a\ % titel ]tytu=\, TS. ang. village administrator, ros. golova sel;radygo=owa sielrady ]$\.

staropol. so=tysek, so=tesek, szo=teszek, szo=tysek ˘ so=tys. =ac. scultetus, staropol. so=tyski, szo=tyski – nale/'cy do so=tysa, zwi'zany z funkcj' so=tysa, staropol. so=tysowa, so=tysewa,

so=tyszewa, szo=tysowa, szo=tysewa, szo=tyszewa – /ona so=tysa. staropol. so=tysow]y\, so=tysew, so=tyszew, szo=tysow]y\, szo=tysew]y\, szo=tyszew]y\ – dotycz'cy

so=tysa, zwi'zany z so=tysem. staropol. so=tystwo, szo=testwo – urz'd i uposa/enie so=tysa we wsi na prawie niemieckim. ¢so=ucij, s=ukyj garbaty. staroros. s=lucij-s=ucij, slukyj-s=ukyj, ros. gorbatyj-gorbatyj. sombrero mi"kki kapelusz z szerokim rondem. hiszp. sombra ]cie<\. sonata utw[r muzyczny instrumentalny solowy lub zespo=owy. =ac. sonare ]d{wi"cze:, brzmie:\. sond-a(a/(owa: zag="bnik, przyrz'd do mierzenia g="boko>ci wody. franc. sonde, ang. sonar. sonet utw[r poetycki zawieraj'cy dwie zwrotki czterowierszowe i dwie trzywierszowe, o specjalnym uk=adzie rym[w. =ac. sonus. ¢soniemszemasja spotkali si", zeszli si". staroros. s=nem=wemasqsoniemszemasja, ros. sowlis;. ¢so<m sejm, zebranie, sob[r, zjazd. >redniow. son;m-so<m, s=nemsoniem. ¢soobiednik wsp[=biesiadnik, ¯ so ]wsp[=\ % obieda: ¯ obiad. staroros. soobednik-soobiednik, s=ob≠dnik=-soobiednik, ros. sotrapeznik-sotrapeznik. sopel ]lodowy, na dachu lub okapie\, zwisaj'cy kawa=ek zamarzni"tej cieczy, zw"/aj'cy si" ku do=owi. staropol. 1437 soppel tiria, ca 1455 szopel avvia, ca 1500 tiria vulg. szopel. =ac. stiria, glacies pendens, niem. eisscholle, eisstück, franc. gla∂on, anglosas. isgicel, >redniow. ang. isikel ˘ ang. icicle, ros. ledqnaq sosul;ka. sopran wysoki g=os kobiecy. =ac.-ital. supra, sopra ]ponad\.

sort(owa:(ownia(ownik( (ownica(yment grup-a(owa:, rodzaj, klasa; wyb[r towar[w lub przedmiot[w r[/nego gatunku. =ac. sors, sortis, starofranc. i >redniow. ang. sorte ˘ ang. sort,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. svid, rod, klass. †sopuch otw[r w piecu prowadz'cy do komina. staropol. 1450 szopuch. †soroczyny 40-dniowy okres po >mierci, po>wi"cony pami"ci zmar=ego. ˚sorok ]40, wiele `\. ¯ s=aw.-ros. sorok ]40\, tak w dzisiejszym zrozumieniu, lecz w >redniowieczu «sorok» ]wiele ¯ arab.\, st'd i kwarantanna ]niby okres 40-tu dni, w rzecz. wielu\. staropol. 1460 quadragesimalibus albo soroczyny. †sorok p"k, wi'zka sk[r sobolich zawieraj'cych 40 ]wiele\ sztuk. ¯ s=aw.-ros. sorok ]40, czyt. wiele\. staropol. 1472 soroky de sobellis. †Sortes Sokrates. †sor-zalach p=ynna solanka. staropol. 1278 sorzalach. ¯ niem. =ac. sal liquidatus, aqua salsa. †sor-zalc s[l warzonka, czy te/ p=ynna solanka. ¯ sor` ]sort, rodzaj, nieme T\ ¯ sortieren % zalc ¯ salz ]s[l\. sos przyprawa, s=ona polewa, zawiesista ciecz o r[/norodnym smaku. =ac. salsus ]s=ony\, =ac. salire ]soli:\ ¯ sal ]s[l\ starofranc. sause, saulse, >redniow. ang. sause, ang. sauce, ros. sous, priprava.

†sosenka, sosnka, so>nica bot. wilczomlecz, sosnka, Tithymalus cyparissias Lam. staropol. 1460 Esula minor szoszanka, psy mlecz, 1419 sosnka, 1472 so}s|nka esula; ezula,

schosnka, zosznka, szosznka, shosnka ˘ sosnka. sos-na(enka(nina Pinus silvestris

L., gat. drzewa iglastego z rodziny sosnowatych. ig=y i szpilki ]pin\. ¯ so % sna ]rosn'ca wysoko. t=um. od ty=u\. staropol. so>nia – drzewo sosnowe. staropol. 1483 sosyenka ˘ sosienka – ma=a, m=oda sosna. staropol. 1388 sosna, 1415 sossna, 1431 schosny, 1434 sosszny, 1444 sosna ˘ sosna. staropol. 1426 sosnowy, 1491 sosnove, 1499 sossnowego ˘ sosnowy, so>ni – z sosn' zwi'zany, z sosny pochodz'cy. staropol. ca 1500 szosznyn' pinetum ˘ so>nina – las, gaj sosnowy. =ac. pinus, anglosas. pin, ang. pine, ros. sosna-sosna. sosr'b, sosr"b w budownictwie drewnianym obrobiona belka biegn'ca przez >rodek pu=apu pod belkami. ¢sosuti nasypa:. staroros. s=suti-sosuti, ros. nasypat;-nasypat. sosznik, so>nik ka/dy z dwu


x /elaznych z"b[w u sochy. ¢sotu/ajuszczij przycie>niaj'cy. staroros. s=tu'a[]ijsotu/ajuszczij, ros. pritesnq[]ij. souflet rodzaj zapiekanego deseru z bia=ek ubitych z cukrem na pian", roztartych owoc[w i innych dodatk[w. franc. souffler, ang. souffle. sow-a(i zool. Strix, gat. nocnego ptaka o mi"kkim upierzeniu, ostrych pazurach, i drapie/nym trybie /ycia, =owi'cego myszy. ˚s[wka. osowia=y – sowi nastr[j, apatyczny, zatopiony w sobie, wy='czony. ¯ so ]wysoko\ % wa ]hukaj'ca\, t=um. od ty=u; gdyby ¯ owl – nieme S$ staropol. szowa strix, sova, 1471 zow' nictimene, 1472 sowa nocticorax, ca 1500 szova, sowa noctua, sowa ulula ˘ sowa. franc. hibou, niem. eule ]sowa\, anglosas. i >redniow. ang. ule ˘ ang. owl, ros. sova-sowa. ang. horn-owl, ros. filin-filin. sowicie obficie, nadmiernie. staropol. sowicie – obficie, koncepcji 002.A. ang. copious ]sowity\, lavish, abundant, ros. obilnie-obilnie. sowiecki radziecki. w Polsce nazwa z odcieniem z=o>liwo>ci, uszczypliwo>ci, bo ros. sovet/ovat; ¯ s=aw. s=v≠† ma pol. odpowiednik – rad-a(zi:. W j"zykach zach. ]ang., franc.\ tak prostego odpowiednika nie ma – formy przymiotnikowej, ko<cz'cej si", przy tym, na `cki, pozostawiono wi"c Soviet. Za odleg=ym Zachodem – g"si polskie ]Reja „.../e Polacy nie g"si i sw[j j"zyk maj'”\, nie bacz'c na sw[j j"zyk i znajomo>: j. s=aw., z kt[rego j. pol.wyodr"bni= si", i rosyjski zza miedzy. Nieznajomo>: j. obcych nagminna w narodzie, niedomaga, i to jest kolejny przyk=ad, /e raczej t=umaczenia z j. zachodnich, niezrozumia -=e, ni/ jasne i z rosyjskiego. Termin Polski mi"dzywojennej 1920–1939, emigrant[w po 1945, i katolik[w po 1990. Schizmy katolicko-prawos=awnej i jadu ci'g dalszy ˚rad. ¢sowieczati uwarunkowa:. staroros. svehati-swieczati, ros. uslovit;sq-us=owitsja. †sowiniec nazwa komnaty wawelskiej. staropol. 1461 sovynecz, 1461 sowyniecz. †sowisty szeroki, fa=dzisty. staropol. ca 1500 szovysthy plascz. =ac. latus, sinuosus, ang. spacious,

prostrannyj-prostrannyj, obwirnyj-obszirnyj.

ros.

†sowito 1. podw[jnie, 2. szczodrze, hojnie, obficie. staropol. ssovitho. =ac. dupliciter, ang. double, ros. dvojnoe hislo-dwojnoe czis=o, dvoinoe kolihestvo. staropol. ssowytey, szowytha ˘ sowity – 1. podw[jny, ˚sowicie, 2. szeroki, fa=dzisty. =ac. latus, sinuosus.

sowizdrza-=(lski trzpiot, urwis, p"dziwiatr, narwaniec, w lit. ludowej od XV w., w literaturze XVII wieku, odznaczaj'cy si" jowialnym, burleskowym humorem ¯ niem. ]$\ sowi-ty(cie(to obfi•ty(cie, sut•y(o. spolszczone =ac. sufficiens ¯ sufficere ]wystarczaj'co, dosy:\, OU, WF. ¢sowleka: dos=. zwlec; rozbiera:. wo=. 1289 s=vlahati> ...i sam= s=vlahawe eg. i áblahawe i v= porty svoa ]i sam rozebra= go i w=o/y= na< “porty” swoje – zgrzebn' szat" do snu\, ros. sovle-h;/kat; ]sowle•c(ka:\, ang. to take off, lub

down; to strip, to divest franc. oter, enlever, depouiller. ¢sozdati zbudowa:, stworzy:.

staroros. s=zdati-sozdati, ros. spostroit;, sozdat;. s[d =ac. soda. s[jka zool. Garullus glandarius L., s[jka, ptak z rodziny krukowatych o rdzawoszarym upierzeniu, z ma=ym czubkiem. staropol. szoyka, 1466 soyka, 1472 soyka garrulus ˘ s[jka. s[l, salt ØA, chlorek sodu, 1. minera= bezbarwny, przezroczysty o smaku s=onym, 2. zwi'zek chemiczny powsta=y przez zast'pienie metalem albo rodnikiem elektrododatnim czynnych wodor[w kwasu. staropol. 1418 soly, 1471 sz schol', 1472 sol sal ˘ s[l – 1. minera=, chlorek sodu u/ywany g=[wnie jako przyprawa do potraw i >rodek konserwuj'cy, 2. sol ormie<ska – chlorek amonu. =ac. 1. sal, 2. sal ammoniacum. gr. hals, halos, H ^ S =ac. sal, niem. salz, anglosas. sealt, >redniow. ang. i ang. salt. sol-i:(ony(niczka, s=on-y(nina. †s[= budynek lub cz">: budynku s=u/'ca do przechowywania zbo/a i przedmiot[w warto>ciowych. ˚so=ek, so=. staropol. 1403 w sole, 1411 sola, 1412 sol, 1415 sola ˘ s[=. s[wka zool. Athene noctua, ma=y

ptak z rz"du s[w; p[jd{ka. ˚sowa. staropol. 1447 sowka. franc. la chouette, ang. dwarf-owl, staroros. syh=-sycz. franc. le duc, hibou, ang. horn-owl, ros. filin=-filin. ¢sø dun. – jezioro, ba=wan. Truso ]w Prusach\ – jez. Dru/no TD, S˚?. †spacha: dopu>ci: si", pope=ni:, uczyni:. =ac. com` ]razem, wsp[lnie\ % mittere ]s=a:\ ˘ committere ]wnie>: razem, pope=ni:\ ˘ >redniow. ang. committen, ang. commit, ros. soverwat;-sowierszat. spacer(owa: wolny krok, przechadza: si" ¯ niem. spazieren. staropol. spacyjatum chodzi: – i>: na spacer, spacerowa:. ang. walk, stroll, to stride, ros. progulka-progu=ka, wagat;-szagat. spacj-a(owa: odst"p pomi"dzy literami w druku. =ac. spatium ˘ starofranc. espace ˘ >redniow. ang. i ang. space. spa-:(nie(lnia w stanie spoczynku by:, z utrat' >wiadomo>ci, cz"sto noc', w pozycji poziomej. son, sen ]poziom\ – nos, spa ]g[ra\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, spa:. gr. hypnos ]sen\ HS, jak& hex – sex, hepta – septem, hella – sella, helio – solei. staropol. ospany – >pi'cy, senny. staropol. albo spøcim ]>pi'cym\, spøcy sø, spaly, spal ˘ spa: – 1. by: pogr'/onym we >nie, 2. spa: z kim> – obcowa: z kim> ciele>nie, wsp[=/y: seksualnie. =ac. 1. dormire, 2. miscere in Venerem, coire cum aliquo. staropol. o spanyv ]o spaniu\, przesch spanya ]bez spania\, ca 1500 sp'nye sopor ˘ spanie – 1. sen, stan wypoczynku fizycznego i umys=owego po='czony z zanikiem >wiadomo>ci, 2. to co si" widzi w czasie spania, marzenie senne, 3. obcowanie cielesne. =ac. 1. somnus, 2. somnium, 3. coëundi cum aliquo. ang. sleep, slumber, dream ]spa:\, sleepy, drowsy ]senny\, ros. son/nyj-son(nyj ]sen(ny\. >pi'•cy(czka, sypia•:(lnia, spioch, za(po(prze(przy(do(ode(wy(roze• spa: ]si"\, u>pi:, ospa=y. spa-:(nie(lnia by: w stanie snu, spoczynku noc', zwykle w pozycji poziomej. wo=. 1289 spa†-spat ]spa:\.

spad(a:(ek(kobierca(dawca(

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x (ochron(zisty ¯ pad ]pion\, gdy leg ]poziom\ ˘ pada: i le/e:. ˚leg. przemieszcza: si" z g[ry na d[=, w przen. otrzymywa: co od “g[ry”, tj. od przodk[w, bezpo>rednich ]rodzic[w\ i dalszych, jak w drzewie genealogicznym. son ]sen\ – nos, spa ]g[ra, pion\ ˘ pod•nosi:, spa•da:, s•pad•a:, spa:. staropol. pu>cizna – spadek. staropol. 1485 spadek; spadky 1491 spadek, 1495 spathkyem, 1500 spadkv ˘ spadek – mienie przypadaj'ce komu> prawem dziedziczenia po zmar=ym, og[= maj'tkowych praw i obowi'zk[w z tym zwi'zanych. staropol. spad=y – spadkowy, przypadaj'cy w spadku po zmar=ym. staropol. spadowa: – przypada: w spadku. staropol. spadnienie, spadzienie – upadek, zguba, zag=ada. =ac. hereditas, successio ˘ starofranc. i anglofranc. enheritance, franc. l’heritage, succession, >redniow. ang. inheritauns, ang. inheritance, ros. nasledstvo-nasledstwo. ang. ]spad, obni/enie\ fall, drop, ]pochy=o>:\ slope, ]scheda\ inheritance, elgacy, ros. spast;, spadat;-spadat. ˚spa>:. spaja: ¯ spoi: OA spal-i:(enizna(iny ¯ s` % ˚pali:. podda: dzia=aniu ognia, zniszczy: ogniem. staropol. ziwo spalon bødze ]/ywym spalon b"dzie\, spaliw

myasto, spalyone ognyem, kazal spalycz, spalyoni sø ognyem, ma bycz spalon, spalycz czyalo –

zniszczy: ogniem, sprawi:, /e co>, kto> sp=onie. =ac. comburere, igni consumere. staropol. spalenie – zniszczenie ogniem. ang. burn ]out, up\, combustion, ros. s'eh;-s/ecz ¯ s % /ecz, spalit;-spalit ¯ s % palit. spa=ek polano, kawa=ek por'banego go drewna na opa=. †spa=o>: gnu>no>:, ospa=o>:. ang. sloth ˘ slothful, ros. lenost;-lenost ˘ lenivyj, medlennost; ˘ medlennyj. †spania=y wspania=y. ang. magnificent. ros. velikolepnyj. spanie ˚spa:. †spar, spara wg Ss 1953& przyrz'd do =owienia z przyn"t', potrzask. do =owienia zwierza czy ptak[w$ przy tym, zamieszczone pod szpar, szpara. wg mnie& pu=apka, sid=a do =owienia

drobnego zwierza. staronord. snara ˘ ang. snare ]pu=apka, sid=a; p"tla rozci'gni"ta na ziemi, w >rodku przyn"ta w ten spos[b umocowana, /e po dotkni"ciu jej mechanizm zwalnia nagi"te m=ode drzewo i drobne zwierz" oderwane jest od ziemi prostuj'cym si" drzewkiem. Lecz by p"tla pochwyci=a zwierzaka – musi zaciska: si" na pewnej wysoko>ci od ziemi. W tym celu roz=o/ona jest wok[= kr"gu wbitych patyk[w pochylonych ku >rodkowi\. Spar jest wi"c potrzaskiem w pewnym tylko znaczeniu, bo potrzask jest wykonany z metalu, zamykaj'cy si" z trzaskiem, st'd nazwa. ros. silok-si=ok, petlq-†petla tenëta-teniota. =ac. decipula, staropol. ca 1455 spar pedica, ca 1500 pedica podeschwa vel

sp'r'; na szwey stavyam sperze ]pro sparze$\.

˚samo(sobie•=[wka, s=op, st"pica. sparing bokser do treningu. ¯ ang. sparring ¯ spare % ring. spartakiada igrzyska sportowe. ¯ imi" Spartakus z Thracji ]$-71 B.C.\, przyw[dcy powstania niewolnik[w rzymskich. sparta<ski ¯ Sparta, w staro/ytno>ci g=[wne miasto na Peloponezie, w Lakonii, zwane tak/e Lakedaemon ]ang. Lacedaemon\. †spary smr[d, gazy wydalane przez odbyt(nic". staropol. 1437 spari pedor, =ac. pedor, fetor, foetor ¯ fetere, franc. la puanteur, ang. fetor, stench, stink, ros. smrad=-smrad, von;-wo<. †sparzenie przypalenie, przypieczenie cia=a ogniem albo czym> gor'cym. ¯ s % para }wodna|, opar, ukrop. =ac. abdustio, ang. scald, burn, ros. o'og-o/og, ob'og-ob/og. sparzy: ]si"\ ¯ s` % ˚parzy:. †spas zbawiciel, zwykle Jezus Chr. staropol. 1390 sancti spaas, 1407 swientego spassa, 1465 sanctus salvator albo spasz, p[{no=ac. salvator ¯ salvare, starofranc., >redniow. ang. sauveour ˘ ang. saviour, savior, the Saviour, ros. spas-spas, spas-at;/eniespas•at(enie, Spasitel;. staropol. spaszene ˘ spasienie – 1. zbawienie, rzekome uratowanie duszy od piekie=, po >mierci, przez siln' wiar" w Jezusa Chrystusa, 2. wypasienie, skarmienie byd=em, ko<mi ¯ s` ]wy`\ % pa>: ˘ pasza, spasiony ]wy(o•karmiony, oty=y, t"gi, nalany, z nadwag'\. spasiony 1. utuczony, oty=y, t"gi.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. spasiony – 2. zbawiony, ˚spas ]Zbawiciel, Jezus Chrystus\, 3. skarmiony byd=em, ko<mi. staropol. 1408 spaszenim ]spasieniem\; spassyenye lanki ]spasienie ='ki\, o spassyenv zbosza. ang. 1. fatten, 2. ˚spas, 3. grazed, ros. 1. okarmlennyj ¯ karma. †spaskudzi: obrzydzi: co, uczyni: co brzydkim, nieprzyjemnym. ¯ s` ]z`\ % pasku-dzi:(da(dny. staropol. spaszkudzyly. ang. have made abominate, ros. sdealt; otvratitel;no. †spasny zbawczy. ¯ s=aw.-ros. =ac. salvare ]z(wy-bawi:\ ˘ p[{no=ac. salvator ˘ starofranc. i >redniow. ang. sauveour ˘ ang. savior, saviour ]zbawiciel\; franc. sauver, salver ]zbawi:\, >redniow. ang. saven, sauven, ang. to save ]zbawi:\ ˘

the Saviour, Redeemer

]Zbawiciel, Odkupiciel\, ros. spas-spas ]zbawca, Zbawiciel\, spas-at;/itel;-spasat(itiel ]zbaw•i:(iciel\. †spastwi: zje>:, po/re:, skonsumowa:. ¯ s` ]czas dok.\ % pastwa. staropol. spastwyl, pozarl moye bydl'. =ac. comedere, devorare, ang. consumed, devoured, ros. s=est;-sjest, po'rat;.

†spa> 1. wypasienie zbo/a, ='ki, szkoda powsta=a przez wypasienie, 2. odszkodowanie za wypasienie. ¯ s` ]czas dok.\ % pa>: ]karmi:\. staropol. 1382, 1387 spas, 1397 spaysz i spasz, 1403 spasz, 1442 spaz ˘ spa>. †spa>: 1. pozwoli: byd=u, owcom, zje>: cudze zbo/e na polu, ogo=oci: ='k" z trawy, itp, wypa>:, 2. umo/liwi: byd=u, owcom, nakarmienie si" na pastwisku, pa>:. ¯ s ]czas dok.\ % pa>: ]karmi:, /re:\. staropol. 1390 i 1393 zpasl, 1401 i 1410 spasl, 1402 spasla, 1424 mi spasly lankø ˘ spa>:. spa>: ¯ s` % ˚pa>: ¯ pad. ¯ s` ]czas dok.\ % pada: ¯ pad ]pion\, gdy leg ]poziom\. nag=ym ruchem, pod wp=ywem grawitacji, zmieni: po=o/enie na ni/sze, cz"sto na ziemi", np. jab=ko lub jaki inny owoc z drzewa ˘ spady. staropol. na szemø spatl ]na ziemi" spad=\, ne spadne, spadla s glowy, s drzewa spadn'cz – wg Ss 1953& 1. opu>ci: si" nagle z g[ry na d[=, zlecie: na ziemi" }je/eli opu>ci: to z g[ry na d[=, nie ma opuszczania do g[ry, J.D.|, 2. przewr[ci: si", run':, upa>: na ziemi",


x 3. zosta: zabitym, polec, 4. trafi: mimowoli do >rodka, do wn"trza czego>, wpa>:, 5. od='czy: si", odst'pi:, odpa>: od czego>, porzuci: co>, 6. straci: >wie/o>:, zwi"dn':, 7. dosta: si" komu> przypadkowo, przytrafi: si" komu>, 8. dosta: si" komu> w drodze spadku, przej>: na czyj'> w=asno>: po zmar=ym. =ac. 1. decidere, delabi, 2. cadere, ruere, 3. interfici, cadere, 4. incidere in aliquem locum, 5. desciscere ab aliqua re, 6. marcescere, 7. alicui contingere, 8. hereditate alicui. franc. tomber, anglosas. feallan, pokr. niem. fallen ]pada:; lec, legn':\ ˘ >redniow. ang. fallen, ang. fell ]pa>:, wpa>:, opa>:, upa>:, run':; przypa>:, zdarzy: si"\ ¯ fall; drop, ros. past;-past, upast;-upast. spada: ]ni/ej, mniej\ ˘ spa>: na wadze ]schudn':\. ang. to lose weight, become lean, ros. poterqt; ves-potierat wies. ¢spati 1. obali:, dokona: przewrotu, 2. zmusi: do ucieczki. staroros. spati-spati, ros. oprokinut;-oprokinut, obratit; v begstvo-obratit w biegstwo. †spatrza: 1. zobaczy:, 2. sprawdzi:. goth. saihwan, anglosas. seon pokr. niem. sehen ]widzie:, zobaczy:, spostrzec\, >redniow. ang. seen, sen, ang. 1. see, 2. to check, verify, ros. 1. u/videt;-u(widiet, po/smotret;-po(smotret. 2. proverit;-prowierit. staropol. spatrzenie – ogl'dni"cie, obejrzenie, staropol. spatrzy: – 1. ogl'dn':, obejrze:, 2. rozwa/y:, wzi': pod uwag", 3. przewidzie:, z g[ry postanowi:, 4. do>wiadczy:, podda: pr[bie. =ac. 1. videre, spectare, 2. considerare, reputare, 3. praevidere, 4. experiri. staropol. spatrzy: si" – spr[bowa: si", zmierzy: si", =ac. experiens ˘ experientia, starofranc., >redniow. ang. i ang. experience, ros. opyt/nost;-opyt(nost, ispytanie-ispytanie. spaw(acz(anie(arka miejsce ='czenia metalowych cz">ci, segment[w, element[w metod' zgrzewania.

spazm(atyczny 1. atak drgawek, skurczy, 2. gwa=towny p=acz, cz"sto po='czo-

ny z krzykiem, >miechem, omdleniem. gr. spasm-os(a ¯ span ]si'gn':, szarpa:, skr"ca:\ ˘ =ac. spasm-us(a ˘ starofranc. spasme ˘ ang. spasm. †sp'd bli/ej nieznana jednostka miary cia= sypkich. ˚spude. staropol. 1406 spød modius, 1408 modios siliginis vlg. spandi, 1409 pro modio vlg. spand, 1434 y ssp'nd rszi ]i sp'd /yta\, 1434 ...spanda ofsa i corcza rszi. †sp'downik cz=owiek nale/'cy do ksi'/"cej ludno>ci s=u/ebnej, mo/e zajmuj'cy si" wyrobem naczy< drewnianych zwanych sp'dami. staropol. 1218 spudounici.

specjal-ny(ista(izowa:(izacja( (no>:, specja= =ac. specialis ¯ species ]osobliwo>:\. specyfi-ka(kacja(czny =ac. specificus ^ species % facere ]osobliwo>: % robi:\.

spedycja za=atwianie przewozu r[/nego rodzaju towar[w, przesy=ek. ital. spedizione. spektakl przedstawienie, widowisko teatralne, operowe, baletowe. =ac. spectaclum ¯ spectare ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. spectacle, ros. zreli]e, spek-

takl;, vid. spektrogra-f(fia(m aparat optyczny do fotografowania widm. =ac. spectro` ¯ spectrum ¯ spectare % gr. graph ¯ graphikos ¯ graphein; helio.

spekula-nt(cja teoretyczne rozwa/ania, u/ycie filozofia w dociekaniach. =ac. speculatus ¯ speculari ]ogl'da:\ ¯ specere ]widzie:, patrze:\. ¢spekulator kat. staroros. spekulator-spekulator, ros. palah-pa=acz. spelunka knajpa ze s=abym o>wietleniem, miejsce dokonywania podejrzanych transakcji, lokal gromadz'cy elementy przest"pcze. †spe=na 1. obficie, pod dostatkiem, 2. w pe=ni, w ca=o>ci, nienaruszenie. ang. plenty, whole, ros. ]obficie\ (iz)obilno, ]nienaruszenie\, nevredimoniewredimo, vsë-wsio. spe=ni: wykona: w pe=ni, urzeczywistni:, zi>ci:, uczyni: zado>:. s` ]wy`\ % pe=ni % :. staropol. spelnysz, spelnil, spelnyl, spelnisz, spelnylesz – 1. wykona:, zrealizowa:, 2. o czasie& spe=ni: si" – up=yn':, min':. =ac. 1. facere, exsequi, explere,

2. praeterie, transire, labi. staropol. spe=nienie – wykonanie, realizcja. starofranc. remplir, acomplir, exaucer, executer, anglosas. fullfyllan, >redniow. ang. fulfillen, ang. fulfill, ros. ispolnit;-ispo=nit, is` ^ wy`. staropol. spe=nia: – wykona:. =ac. facere, exsequi, perpetrare. †spe=nie w ca=o>ci, nienaruszenie. staropol. 1466 szpelnye ˘ spe=nie. =ac. integraliter, totaliter, starofranc. plein, rempli, complet, anglosas., >redniow. ang. i ang. full ˘ in full, fully, ros. vpolne-wpo=nie. staropol. spe=ny – pe=ny, kompletny, zupe=ny. =ac. integer, totus ˘ integralis ˘ ang. integral; whole, entire, intact, franc. entier, niem. ganz ]ca=y, ca=kowity, zupe=ny, wszystek, ca=kiem\, ros. celyj-ce=yj. spe=ni: ¯ s` % ˚pe=ni:. †spe=za koszt, wydatek. =ac. expendere ˘ expensus ˘ expensum ˘ anglofranc., >redniow. ang. i ang. expense, ros. trata-trata, rasxody. spe=zn': w pe=ni zawie>:. ¯ s % pe= %z % n':, staropol. EY ˘ pe= ¯ pe=en ] ˘ wype=ni:\, spe=ni:, z – z=o, upadek, zaw[d. staropol. spe=zn': – zniszczy:, obr[ci: w py=, perzyn" ]popi[=\. =ac. evanescere, ang. fail completely, †annihilate, ros. ne imet; uspexa, ne dostignut;-nie dostignut, †unihto'it;-uniczto/it. spe=zn': r[/ne od pe=zania ]$\ ˘ spe=za: – zsun': si", zej>:. sperma nasienie samca, semen. gr.-=ac. sperma ˘ starofranc. i >redniow. ang. sperme ˘ ang. sperm. †spernal du/y gw[{d{. staropol. 1394 spernale. =ac. magnus clavus. sp"d ¯ ang. spend. sp"dzi: ¯ s` % ˚p"dzi:. sp"ta: na=o/y: p"ta, zwi'za:, skr"powa:. ¯ s` ]czas dok.\ % p"ta. staropol. spøtany søø w peta; sp'tane, szwy'zane ˘ sp"ta:. =ac. compedire, vincula indere, >redniow. ang. feteriened, ang. fettered ¯ fetters ]p"ta\, ros. nadet; puty-nadiet puty. †sp"tanie trudno>:, k=opot, udr"ka. staropol. spantanye. =ac. difficultas, molestia, cura, ang. difficulty, trouble, ros. trudnost;-trudnost, smqtenie-smiatenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x spi': ¯ s` % ˚pi':.

spiek-ota(alnia upalna, sucha

spin-ka(a: drobny przedmiot r[/-

spi': ¯ spina: ¯ s ]czas dok.\ % pin. 1. po='czy: jakie> rzeczy, dwie cz">ci czego za pomoc' klamry, spiniki, szpilki, itp., 2. ostrogami >cisn': boki konia. staropol. rozwyøzvge spøte ]rozwi'zuje spi"te\, sp'tane, szwy'zane ˘ spi': – 1. zwi'za:, skr"powa:, sp"ta:, 2. rozstawi:, rozbi: ]namiot\. =ac. compedire, vincula indere, 2. ponere, collocare ]tentorium\, ang. buckled, clasped, festened, ros. zastegnut; prq'koj. spichlerz, spichrz budynek przeznaczony do sk=adania i przechowywania zapas[w, g=[wnie zbo/a, i innych artyku=[w /ywno>ciowych. ¯ niem. speicher. staropol. 1469 szolek ˘ so=ek. staropol. 1466 promputario vlg. spichrzem , 1452 spichirs , 1494 spycherz; spycherz celarium ˘ spicherz, spichyrz czy te/ >picherz, >pichyrz; spichlerz czy te/ >pichlerz. =ac. granum ˘ ang. granary, ros. 'itnica, xlebnyj ambar. spic(zasty ostro zako<czony. spiczasty nos, pazur, dach. ¯ niem. spitz ]szpic\, =ac. pungere ˘ punctus ˘ punctum, starofranc. point ]kropka, uk=ucie\ ˘ >redniow. ang. i ang. point, ros. ostrië-ostrio. spi: ¯ s` % ˚pi:. †spi: si" upi: si", nadu/y: napoj[w alkoholowych. staropol. spywszy sy', szy' spygya ˘ spi: si". =ac. inebriari, ebrium fieri, ang. get drunk ¯ drink, ros. zapit;sq-zapitsja. spiec ]si"\ ¯ s` % ˚piec ]si"\. podda: co dzia=aniu wysokiej temperatury. staropol. spyekl ˘ spiec – 1. upiec, 2. z='czy:, stopi:. =ac. 1. assare, 2. coniungere, ligare. ang. ]ciasto\ bake, ]mi"so\ roast, grill, ]pali:\ burn, scorch, ros. ispeh;-ispiecz, zapeh;. †spiek=o>: up[r, zatwardzia=o>:. staropol. obstinacio, spekloscz w slosczy. =ac. pertinacia, obstinatio ˘ franc. obstination, >redniow. ang. obstinacie, ang. obstinancy, ros. uprqmstvo, uporstvo. †spiek=y lodowy, >ci"ty w l[d. staropol. 1466 lyskavicz' spyekl' ]>lizgawic' “spiek='”\, =ac. glacialis, congelatus, ang. glaciated, turned into ice, ros. ledqnoj-ledianoj.

pogoda; upa=, /ar id'cy od s=o<ca. ¯ piec ˘ wy(przy(za-pieka:. ang. heat ]in summer\, sun heat, ros. 'ara-/ara. †spieni: uczyni: pienistym, ubi: na pian". ¯ s` ]czas dok.\ % piana. staropol. spyenyonem ]spienionym\. =ac. spunare, spunam facere. spiera: ¯ sp[r, zaprzeczecza:, argumentowa:, wdawa: si" w dysput". staropol. spiera: – opiera:, ang. to argue, dispute, contention, ros. sporit-sporit, disputdisput, ssora-ssora, rasprq-rasprja. ˚prza. spieszy: ¯ piechota. uczyni: jezdnych piechot'. r[/ne od >pieszy: ]i>: z szybk' pomoc', ¯ po>piesznie, po>piech\. 1. spi"cie rzecz ='cz'ca dwie cz">ci, spinka, haftka, szpilka, guzik. staropol. 1468 spyancze, ca 1500 sponky albo spy'czye; spy'czye vel spen ˘ spi"cie – ozdobna sprz'czka, klamra. >redniow. ang. claspe, clapse, ang. clasp ]zapinka, klamra\, ros. ]odzie/y\ prq'ka-}†pra/ka|, ]ksi'/ki\ zastë'ka-zastio/ka. 2. spi"cie zwarcie, starcie si" przeciwnych pogl'd[w, jak w elektryce plus z minusem, zderzenie si" s=owem. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie si". =ac. disputare ˘ starofranc. desputer, franc. la querelle, altercation, brouille, le differend, >redniow. ang. disputen, ang. dispute, contention, ros. ssora-ssora, rasprq-raspria. spiker m[wca. ang. speak(er. †spiknard bot. Lavandula Spica Cav. staropol. 1472 spiknard spica nardi. †spikn': si" sprzysi"/y: si", zm[wi:. staropol. ca 1500 spyknacz szy'. =ac. coniurare, conspirare ˘ starofranc. conspirer ˘ >redniow. ang. conspiren ˘ ang. conspire, franc. commencer a

nego kszta=tu przeznaczony do ='czenia ze sob' stykaj'cych si" cz">ci, np. pukli w=os[w, mankiet[w u koszuli, itp. wg mSjp 1969& spinka – przedmiot przeznaczony do spinania, czyli “mas=o ma>lane”. ¯ s % pin; s=owotw. pokr. szpilka. anglosas. pinn, pokr. niem. pinne ]szpilka\, >redniow. ang. pinne, ang. pin. staropol. spina: – ='czy:. =ac. coniungere, ligare; connectere ˘ ang. connect, ros. svqzyvat;-swiazywat. staropol. spinad=o – ozdobna sprz'czka, klamra, =ac. fibula ornata, ang. ornamented clasp, ros. ukrawennaq prq'ka. spinning rodzaj w"dki. ang. spinning ¯ spin. †spir maszt; †spirnik maszcik. wysoki s=up drewniany s=u/'cy do rozpinania /agli, wywieszania flag. baz' «cienka i d=uga cz">:». staropol. malus spir, inde spirnik, niem. speer, anglosas. i >redniow. ang. spere, ang. spear ]1. bro< sk=adaj'ca si" z d=ugiego drzewca, ostro zako<czonego, zwykle metalem lub kamieniem, 2. jego ostrze, 3. ka/de podobne rozwi'znie u/ywane do rzucania; dzida, w=[cznia, oszczep\. spiral-a(ka(ny pokr. zw[j, ci'g=a linia krzywa o coraz dalej zataczaj'cych kr"gach. gr. speira, =ac. spiralis ¯ spira ang. spiral, ros. spiral;.

parier, prendre la parole, conjurer, charmer,

ros. zagovarivat;-zagowariwat. staropol. spiknienie – sprzysi"/enie, zmowa. =ac. coniuratio, conspiratio ˘ starofranc., >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, franc. conspiration, complot, staroros. zagovor=-zagowor.

¢spina ¯ =ac. spina ]ko>: grzbietowa, plecy\. w Rosji nadal u/ywane.

spina: ¯ s` % ˚pin ]szpilka\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

spiryt-us(ysta(yzm =ac. spititus ]oddech, tchnienie, duch\ ¯ spirare ]dmucha:, tchn':\ ˘ starofranc. espiryt ˘ >redniow. ang. i ang. spiryt. spis lista, wyliczenie przedmiot[w, os[b, czynno>ci, wed=ug z g[ry za=o/onego porz'dku, rejestr, wykaz. ¯ pisa:; po(o-pis. staropol. spysalem ]spisa=em\, spisan ]spisany\, thegodla spyszacz, skazanye wypysano abo zagaszono ˘ spisa: – 1. zapisa:, zanotowa:, 2. wykre>li:, uniewa/ni:. =ac. 1. conscribere, annotare, 2. delere, irritum facere, ang. 1. write down, 2. strike out, ros. 1. napisat;-napisat, 2. vyherknut;-wyczerknut. staropol. spisane – op=ata uiszczana pisarzowi podatkowemu przy wp=acaniu podatku. spisa kopia, lanca, dzida. spisa: – skopiowa:, odpis. pokr. szpic.


x niem. spiess. spisa: ¯ s ]od, wy\ % ˚pisa:. spisa: si" ¯ s ]po, za\ % pisa: si" ]wykaza: si" czym> w sprawie\. wo=. 1289 spisaxom-spisachom ]s(od(wy-pisa=em\. †spisek spisana umowa. =ac. com` ]razem, wsp[lnie\ % trahere ]ci'gn':\ ˘ contrahere ]ci'gn': razem, dobija: targu, mie: zysk\ ˘ contractus ]ci'gn': wsp[lnie\, starofranc. i ang. contract, ros. kontrakt-kontrakt, dogovor-dogowor.

spis-ek(kowa:(kowiec tajne porozumienie do wsp[lnego osi'gni"cia celu, zmowa, sprzymierzenie, knucie. ¯ pisa: si". staropol. spisowa: si" – spisek zawi'zywa: spisek, spiskowa:. =ac. com` ]wsp[lnie\ % spirare ]od(dycha:\ ˘ conspirare ˘ starofranc. i >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, plot, ros. zagovor-zagowor. †spisowa: si" zrzeka: si". staropol. 1497 zpysuge ssye. =ac. renuntiare, omittere. ang. renounce, resign, ros. otrekat;sq-otrekatsja, otkazyvat;sq-otkazywatsja. 1. †spi/a czy te/ †>pi/a pokarm, prowiant. staropol. 1428 spysza, 1442 ze szpyz', ca 1455 szpyza edulum ˘ spi/a. =ac. cibus, alimentum, franc. nourriture, le fourrage, ang. food, nourishment, ros. pi]a-piszcza, korm-korm. 2. spi/(owy bronz(owy, stop miedzi, cynku, zawieraj'cy te/ cz"sto o=[w. >rednio-g[rno-niem. ]glocken\spise stop ]na dzwony\. staropol. 1440 spyszy', spize, 1461(67 w spiszach, ca 1500 spyz' cuprum, spyz' metallum ˘ spi/a czy te/ >pi/a – stop miedzi, cyny, i cynku =ac. Brundisium, ital. gr[d Brindisi ˘ $ ital. bronzo ˘ franc. bronze ˘ ang. bronze, ros. bronza-bronza. spi/arnia prowiant, zapasy potraw. ¯ niem. speise ]pokarm, jad=o\. staropol. so= ]spi/arnia\. staropol. 1429 szpiszarnyan ]spi/arni'\, 1437 spyzarna promtuarium, 1440 spizarne cameras – pomieszczenie s=u/'ce do przechowywania zapas[w /ywno>ci, tak/e spichlerz. =ac. panis ]chleb\ ˘ >redniow. =ac. panetaria ˘ starofranc. paneterie, >redniow. ang. i ang. pantry ]ma=y pok[j lub magazynek obok kuchni w kt[rym trzymane s' sk=adniki,

naczynia, i porcelana\, ros. kladovaq-k=adowaja, hulan-czu=an. spl-ata:(e>: ¯ s` % ˚ple>:. ='czy: co z czym, przeci'gaj'c, przek=adaj'c jedno przez drugie, pasma, nici, listwy, pr"ty. czas tera{n. ¯ s` ]czas dok.\ % ple>:. staropol. splatay'cz rancze. staropol. splecenie – po='czenie, splot. staropol. splatanie – uczesanie, fryzura. ang. intertwine, interlace; ]w=osy\ plait, braid, ]np. lin"\ splice, ]koszyki\ to make, ]sznur[wki u buta\ weave, ros. plesti-plesti, plest;. splendor przepych, >wietno>:, wspania=o>:. =ac. splendor ¯ splendere ]>wieci:\ ˘ starofranc. esplendour, brytyjski ang. splendour, ameryk. ang. splendor.

sple>: 1. powi'za:, po='czy:, 2. o r"kach – z=o/y: do modlitwy, 3. wpl'ta:, uwik=a: w co>. ¯ s` ]czas dok.\ % ple>:. ˚splata:. staropol. splyotla. sple>nia=y pokryty ple>ni', zielonkawoszarym nalotem grzybu na psuj'cych si", rozk=adaj'cych produktach spo/ywczych. ¯ s` ]czas dok.\ % ple><. ˚ple><. staropol. ca 1500 spelsznyaly chleb muscidus panis. =ac. muscore corruptus, franc. moisissure ]ple><\, >redniow. ang. moul, mowlde, ang. mouldy, musty, ros. plesnevelyj-plesniewie=yj. splot skr"t ]nici, w=os[w\. ¯ ple>:. splun': ¯ s` % ˚plun':. ¯ plu:. wyrzuci: z ust >lin". staropol. prze zamby pszluuy. =ac. spuere, sputum edere, anglosas. spittan, pokr. du<. spytte, >redniow. ang. spitten ˘ ang. spit, ros. pl[nut;-}†plunut| ]plun':\ ¯ plevat;-plewat ]plu:\. †sp=ache: ma=y kawa=ek roli, pola. staropol. 1418 za wzdanye zplachcza. ¯ s % p=achta ]du/y p=at grubego p=[tna\ ˚p=achta. =ac. parvus ager. sp=aci: ¯ s` ]czas dok.\ % ˚p=aci:. staropol. sp=aci: – wywi'za: si" z pieni"/nych zobowi'za<. 1403 splacil; splaczy, 1476 splaczycz ˘ sp=aci:. ang. pay off ]a debt\, ros. uplatit;-up=atit. staropol. 1453 splaczcza varandus; splaczcza ˘ sp=a:ca – ten

kt[ry reguluje zobowi'zania zamiast innej osoby do tego zobowi'zanej. sp=ata: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚p=ata:. sp=aw przew[z drog' wodn', z pr'dem rzeki, g=[wnie bali, >ci"tych drzew. ¯ s % p=aw(i: ]nurza:, moczy:\ ¯ =aw ]woda\ ˘ p=ywa:, p=awny, sp=awik. sp=awi: – przewie{: wod', lub up=ynni:, pozby: si" kogo, czego. staropol. sp=aw – przewiezienie, przetransportowanie czego> pr'dem wody, spust. staropol. sp=awi: – przewie{:, przemie>ci: co> drog' wodn', z pr'dem wody.

sp=odzi: 1. utworzy: co, szczeg[lnie dziecko lub utw[r literacki ˘ p=odny pisarz, 2. akt pocz"cia, pocz':. mSjp 1969& «pocz':, urodzi: dziecko». }doro>li nie rodz' si", nawet nie dzieci, lecz noworodki, niemowlaki, J.D.|. s=owotw. pokr. zap=odni•:(enie – prokreacja ¯ pro` ]za`\ % kreacja ]tw[r\ ¯ =ac. procreatus. ˚prokreacja, p=[d. †sp=onia=y bezp=odny ]$\. ¯ s` ]czas dok.\ % p=onny. Ss 1953& ]$\ zdzicza=y. staropol. splonyely byli, zplanieli byly. sp=oszy: strachem spowodowa: ucieczk", zwykle wyjawiaj'c nagle swe pobli/e, np. ptakom, zaj'com, w spos[b niezamierzony, a wi"c z=ym ]szkodliwym\ post"pkiem, obyciem, b="dem my>liwego. mSjp 1969& «przestraszywszy spowodowa: ucieczk", wycofanie si"». Ss 1953& wystraszywszy pobudzi: do ucieczki. ¯ s` ]czas dok.\ % p=ochy ]strachliwy\ ¯ p=ocho ]{le\; p=och  strach. s=aw. z=o ]szkoda\. sp=onka cz">: naboju broni palnej zap=on ¯ p=on]':\. sp=oszy: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚p=oszy:. sp=uka: si" ¯ s` % ˚p=uka:. sp=yn': ¯ s` ]czas dok.\ % ˚p=yn':. staropol. 1. odp=yn':, >ciec, opa>:, 2. zniszcze:, 3. straci: si=y, odwag". Ss 1953& opa>: w d[= }nie ma opadania w g[r", do g[ry, J.D.|. staropol. sp=ynienie – up=ywanie, >ciekanie. staropol. sp=ywa: – 1. >cieka:, opada:, 2. niszcze:, rozsypywa: si", 3. traci: si=y, odwag". sp=ywa: ¯ s` % ˚p=ywa:. spo~ daj sobie ]$\.

spocz-':(ynek(ywa:(nij 1. zaprzesta: jakiej> dzia=alno>ci, wy='czy: si" z /ycia, norm, 2. k=a>:, od=o/y:, 3. odda: w inne

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x r"ce, kompetencj", odpowiedzialno>:, obowi'zki. ¯ s % poczyna:; s ]si", sobie\ ˘ spocznij sobie. staropol. spoczyn': – odda: ducha, umrze:, ang. 1. ]wy='czy: si"\ retire, 2. ]od=o/y:\ put aside, 3. ]odda: w r"ce\ power transfer, ¢spod kr'g, grupa. staroros. spod-spod, ros. krug-krug, gruppa-gruppa. spod]e\ ¯ SZ % pod ]blisko, w pobli/u czego, poni/ej, podk=ad\ ˘ sp[d. spodek ¯ sp[d ¯ pod]e\. podstawka, talerzyk pod szklank". spodni odnosz'cy si" do spodu, b"d'cy na spodzie, dolny. ¯ sp[d ]dolna cz">: czego\ ¯ s ]od\. staropol. spodni – le/'cy pod spodem, le/'cy pod czym>. spodnie ¯ sp[d; dolna cz">: m"skiego ubioru kryj'ca nogi.

spodoba: si", spodobi: si" ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚podoba: si". przypa>: do gustu, by: po czyjej> my>li. staropol. spodoba ny szy', 1484 zpodoba albo yako sye gym b'dzie vydzialo, ca 1500 szpobobalo }si"|, =ac. placere, ros. udob-nost;/nyj/stvo. †spodr'ba: wyr'ba:, wyci':. staropol. a lassy gich spodr'bay, =ac. excidere, ang. cut out, ]lasu\ clear. †spodzich bot. rdest ptasi, Polygonum aviculare L., ˚rdest. staropol. 1460 spodzych. franc. naπade, epi d’eau, potamot, ang. birdweed, pigweed, lowgrass, staroros. rdest=-rdest. spodziewa: mie: nadziej", oczekiwa:. ¯ s % podziewa: ]przebywa: z dala ¯ straci: z oczu\ ˘ podzia:, zatraci:. spogl'da: ¯ spo` % ˚gl'da:. spo` ^ roz`, raz`. spoi-:(wo(na(sty zespoli:, z='czy:, zespawa:; substancja ='cz'ca cz">ci, elementy, jak wapno, cement, gips, lut. staropol. 1403 spoil, 1471 spogysz, sze spolu sesla ˘ spi: – 1. >ci>le z='czy:, sczepi: r[/ne przedmioty lub ich cz">ci, 2. zjednoczy:, zespoli:. staropol. spojenie – 1. to co ='czy, wi'/e ze sob', 2. miejsce po='czenia, zespolenia. ang. weld, ]lutowa:\ solder, ros. svarit;-swarit, spaqt;spajat, soedinit;-sojedinit. †spojma: 1. o zawieraniu ma=/e<stwa przez m"/czyzn" – wzi': sobie za /on", 2. o zawieraniu ma=/e<stwa

przez obie p=cie – zawrze: ma=/e<stwo, pobra: si". =ac. 1. uxorem ducere, 2. matrimonium inire. staropol. spojmowa: – o zawieraniu ma=/e<stwa& bra: sobie za /on".

spo-jrze:(gl'da: ¯ spo` % ˚jrze:. spoziera: ¯ zier, wzrok, {renica. skierowa: wzrok przez moment, nagl'danie. †spok=ada: powali: co. wg Ss 1953& powali: na ziemi" }w rzeczy samej, wa= ^ ziemia ˘ powali: na ziemi", “mas=o ma>lane”, ale rodacy zapomnieli i nie mo/na zarzuci: w tym wypadku “mas=a ma>lanego” bo mo/na powali: na mat", =o/e, itp., J.D.|. pad ]pion\, leg, k=ad, wa=, r[w ]poziom\ ˘ pok=ada: ^ polega:; po=o/enie, mjsc. R[wne, R[wno ]Staroziem\; ziom ]poziom(ka, ziomek\ ¯ ziemia. ˚poziom. staropol. 1466 spokladala. =ac. sternere, ang. knock down, bring to the ground, ros. prisu'dat;-prisu/dat. spok-[j(ojnie(ny cisza, =agodne usposobienie, pogodne, opanowane. staropol. ca 1500 spokoy ˘ spok[j – brak trosk, k=opot[w. staropol. spokojnie – 1. bez trosk, bezpiecznie, 2. pokojowo, =agodnie, 3. nie doznaj'c przerwy lub innych przeszk[d. staropol. spokojno – nie doznaj'c przerwy i innych przeszk[d w posiadaniu nieruchomo>ci. staropol. spokojny – 1. pokojowy, nienapastliwy, przyjazny, =agodny, 2. beztroski, bezpieczny, 3. nie doznaj'cy przerwy lub innych przeszk[d w posiadaniu nieruchomo>ci. franc. calme, tranquillite, silence, ang. calm, tranquility, silence, serenity, ros. tiwina-tiszina. wo=. 1289 poko≥-pokoja ]spokoju\, pokoœ-pokoja ]s(pokoju\, s=aw. pokoi ˘ ros. spokoj/nyj, daj sobie spok[j – synonimem. †spolec ogarn':, spa>: na kogo>. staropol. spolegl ˘ spolec. spoliczkowa: uderzy: w twarz. ¯ s` ]czas dok.\ % policzek ¯ po` ]u`, na`\ % lico ]twarz\. staropol. 1472 spolyczkowal. niem. nizin sklapp, niem. klaps, ang. slap in the face ]d{wi"kona>ladowcze\, ros. po]ëhina-poszczioczina. †spolity pospolity, zwyczajny. staropol. o spolitem mlynarzv,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staro=ac. commoinos ˘ communis, starofranc. comun, >redniow. ang. commun, ang. common, ros. obyknovennyj-obyknowiennyj, obyhnyj-obycznyj.

spo=e-m(czny(cznik(e<stwo razem; wsp[ln-ie(ota; do spo=u. spo` ^ raz` ˘ spo•=em ^ raz•em. staropol. 1408 szpolem, 1498, ca 1500 spolem ˘ spo=em, spo=u – razem z innymi, wsp[lnie. staropol. spo=ecznie – wsp[lnie, razem. staropol. spo=eczno>: – wsp[lne po/ycie, wsp[lnota, przyja{<. spo=eczny – wsp[lny. ang. ]spo=em\ common, ]do spo=u, wsp[lnie\ in common, ]spo=eczno>:\ community, ]spo=eczny\ social, ros. ]wsp[lny\ ob]ij-obszczij, ]publiczny\ ob]estvennyj, ]spo=eczno>:\ ob]estvo. ˚gmin ]posp[lstwo, spo=eczno>:\. †spo=ucielesny stanowi'cy jedno cia=o, jedno>:. staropol. spoluczelesnie. =ac. unitas ¯ unus ]jeden\, starofranc. unite, >redniow. ang. unite ˘ ang. unity, ros. edinstvo-edinstwo, edinoduwie-edinoduszie. †spo=udziedzic wsp[=w=a>ciciel. staropol. spolvdzedzyczmy. =ac. coheres, franc. coheritier, ang. joint proprietor, joint-heir, staroros. sonasl≠dnik= ˘ sonaslednik-sonaslednik. †spo=upomoc wsp[=praca, wsp[=dzia=anie. p[{no=ac. cooperatio ˘ franc. cooperation, collaboration, ang. cooperation, collaboration, ros. sotrudnihestvo, sodejstvie-sodiejstwie. †spo=urycerz towarzysz walki. staropol. spolvricerzewy. =ac. commilitio. †spomina: wspomina:, przywodzi: na pami":, przypomina:. staropol. nye spomynay daremno, =ac. commemorare, reminisci, recordari, rememorare ˘ starofranc. remembrer, >redniow. ang. remembren, ang. remember, ros. pomnit;-pomnit, pripominat;-pripominat. †spomion': ws(przy-pomnie:. †spomnie: 1. wspomnie:, pomy>le:, 2. rozwa/y:, pomy>le:. staropol. spomnycze, szpomny. =ac. 1. commemorare, reminisci, recordari, 2. considerare, reputare, ang. 1. remember, 2. consider, ros. 1. pomnit;-pomnit, vspomnit;-wspomnit, 2. obdumat;.


x †spomni-ca(k wspomo/yciel(ka, pomocni-ca(k, wsp[=pracownik. staropol. vyelka spomocznycza, =ac. audiutrix, auditor, ang. supporter, assistant, ros. podder'ka-poddier/ka, pokorvitel;, pomo]nik. †spomo/enie wspomo/enie, wsparcie duchowe lub materialne, zapomoga, pomoc. ¯ s` ]z(za`\ % po % ¯ moc, m[c, mag. ang. support, ros. pomaganie. †spom[c wesprze: duchowo lub materialnie, pom[c. staropol. spomosczye ˘ spom[c, =ac. aliquem adiuvare. ¢spona przeszkoda; bezpo>rednie zagro/enie. staroros. spona-spona, ros. prepona-prepona, prepqtstvie-prepiatstwie.

sponder 1. zastaw, zabezpieczenie, 2. zobowi'zanie, >lubowanie. =ac. spondere ˘ respond ]odpowied{\. ˚korespond•encja(ent(owa:. †sponka ozdobna sprz'czka, klamra, spinka, te/ naszyjnik, bransoleta. staropol. 1416 sponki, ca 1420 sponka, 1426 sponky, 1428 sponkamy. =ac. fibula ornata, etiam monile, armilla, ang. ornamented clasp, necklace, ros. prq'ka-pria/ka, owejnikoszejnik, o'erel;e-o/erelie.

spontaniczn-ie(y(no>: samorzutny, odruchowy, dobrowolny, /ywio=owy, zwykle krok w pozytywn' stron"; podj"cie akcji zgodnej z, lub w wyniku naturalnego odczucia, impulsu, bez zewn"trzych uwarunkowa<, wp=ywu i przemy>lenia. =ac. spontaneus ¯ sponte ]z wolnej woli\.

sporadyczn-ie(y nieregularny, rozproszony. gr. sporadikos ¯ sporas ]rozproszony\ =ac. sporadicus, ang. sporadic, ros. sporadiheskij. †sporca ten, co bierze udzia= w sporze, strona procesowa. staropol. a gynszi sporczye. sporny rzecz, przedmiot, do kt[rej nie mniej ni/ dwie strony uzurpuj' prawo. mSjp 1969& b"d'cy przedmiotem sporu. staropol. sporny – b"d'cy przedmiotem sporu. =ac. de quo controversia est. staropol. sporny – swarliwy, k=[tliwy, przeciwny, sprzeczny. =ac. disputare ˘ disputabilis ˘ ang. disputable, ros. spornyj-spornyj. ˚dysputa.

sporo, sporze wiele, do>: du/o, lecz nie ca=o>:. staropol. sporo – =atwo, g=adko, obficie. s=owotw. pokr. porowaty ¯ pory. ang. pretty much, many, ros. mnogo-mnogo, mno'estvo-mno/estwo. staropol. sporo>: – powi"kszenie ]co do ilo>ci, wielko>ci\, uczynienie liczniejszym, silniejszym, przyrost.

sport(owiec(owy :wiczenia i gry maj'ce na celu podniesienie sprawno>ci fizycznej. >redniow. ang. sporte ˘ ang. sport. spory znaczny, do>: du/y, wielki ˘ spory kawa= drogi. przysporzy: ]przyda:\; wydatny. sporysz paso/yt k=os[w zbo/a. spory % rysz ¯ ris ˘ ry/, SzS?. staropol. 1437 sporisz; sporzisz, ca 1465 i 1491 sporysch, ca 1465 sporyszth centinodia, 1460 sporzych febronia ˘ sporysz, sporzysz, sporyszt, sporzych – bot. 1. rdest ptasi, Polygonum aviculare L. 2. sporysz, Claviceps purputer Tul. tak/e staropol. 1472 goricz frugistrum ˘ gorycz ]sporysz, Claviceps purpurea Tul.\. sporz'dzi: wykona: ¯ rz'dzi: ˘ spo` % rz'dzi: ˘ u(przy-rz'dzi:. †sporzy: si" powi"ksza: si". ¯ sporo ]du/o, wiele\. staropol. 1444 sporzi sia. starofranc. enlargier ˘ >redniow. ang. enlargen, ang. enlarge, ros. uvelihivat;-uwielicziwat. †sposabia: przyw=aszcza: sobie. ¯ spo % sobi:. ˚sobi:, skorzy>ci:. staropol. 1466 sposchabia, =ac. appropriare ˘ appropriatus ˘ ang. appropriate, ros. prisvaivat;-priswaiwat. †sposoba 1. kszta=t, 2. wojsko. by: mo/e forma ˘ formacja ]szyk, rz'd ˘ porz'dek, zarz'dzenie\. ˚spos[b. staropol. ca 1500 zposoba figura, spossobv miliciam ˘ sposoba. =ac. 1. figura, 2. exercitus, ang. 1. form, shape, 2. army, ros. 1. obraz-obraz, 2. vojsko. †sposobi: 1. przygotowa:, 2. przyw=aszczy: sobie. ˚sposabia:. staropol. kasicze sposobicy s'

kv gedzenv, sposobonim kv gedzenv ˘ sposobi:. =ac. 1. praeparere, instituere, 2. suum facere, sibi vindicare, ang. 1. prepare, make ready, 2. appropriate,

ros. 1. prigotovit;-prigotowit, 2. prisvoit;-priswoit. †sposobienie 1. dzia=anie, 2. zdolno>:, 3. przyrzeczenie, 4. wojsko.

staropol. sposchobyenym, 1493 spossobyenye. =ac. 1. actio, 2. facultas, 3. promissum, 4. exercitus, ang. 1. action, 2. ability, 3. promiss, 4. army. ros. 1. delal;nost;-die=alnost, 2. sposobnost;-sposobnost, 3. obe]anie-obieszczanie, 4. vojsko-wojsko. sposobn-o>:(y dos=. got[w ˘ dogodny, sprzyjaj'cy, trafiony czasem. ¯ sposobny ]gotowy, szykowny\ ˘ przy•sposobienie – przy•gotowanie. staropol. sposobny – stosowny, odpowiedni, w=a>ciwy. =ac. opportunus, rectus, anglosas. ger≤de ˘ >redniow. ang. redie ˘ ang. ready, †Old Polish adequate, proper, ros. gotovyj-gotowyj, wo=. 1289 vr≠mœ po∂obnowremia podobno ]sposobn' por"\. †sposobowa: przygotowywa:, gotowym czyni:, przyrz'dza:, formowa:. wg Ss 1953& wykonywa: ]$\. =ac. exsequi, facere ]$\. spos[b metoda, umij"tno>:, mo/liwo>:, rada& mam na niego spos[b, takim sposobem, w ten spos[b, sposobny – dogodny. ¯ spo` ]przy`, z`\ % sobi: ]gotowa:, rz'dzi:, szykowa:\. staropol. zrz'd, zr'd, ca 1400 sposob figuram ˘ spos[b – kszta=t. =ac. figura, †Old Polish form, shape, ros. †obraz-obraz. franc. voie, anglosas. weg ]GJ\, >redniow. ang. wei, way, ang. way, means, ros. sposob-sposob, sredstvo. †spospolicie razem, wsp[lnie. staropol. 1466 spospolicze. =ac. una, communiter, ang. together, jointly, in common, ros. razom-razom, sovkupno.

spostrze-c(gawczy(galny(/enie CG? wyodr"bni: co wzrokiem, zwr[ci: uwag" na co ¯ spo % strzec ]pilnowa:\. staropol. spostrzec si" ]zmie>ci: si"\. ¯ s % postrzec ¯ po % strzec, strzeg=. ang. perceive, notice ]spostrzega:\,

percepti-ve(veness(on

]spostrze-gawczy(gawczo>:(/enie\, ros. o]u]-at;/it;, ]zauwa/y:\ usmatrivat;, zame-hat;/tit;-zamie•czat(tit. spotka: natkn': si" na kogo, zetkn':. ¯ spo` ]na`\ % tka: ¯ tkn':. spotka: si" – synonimem. ang. spot ¯ >redniow. holend. spotte ¯ pokr. staronord. spotti ]ma=e miejsce na ziemi\.

spowi-ed{(ednik(ada: ¯ s` % powiada: ¯ po` % wiedzie:;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ spo` ]spo=em, do spo=u, razem\ % wied{ ¯ wiedzie:, m[wi:. ˚¢fess. wyznanie grzech[w ksi"dzu-grzesznikowi, by lepiej czu= si" /e nie jest sam w tym, co robi; g=[wna obawa pederast[w. t=um. =ac. confessus ¯ confiteri ¯ com` ]razem, do spo=u\ % fateri ]przyj': do wiadomo>ci\ ¯ wiedzie:. staropol. spowiada:, spowieda:, spowiada: si", spowieda: si" – 1. g=osi:, wypowiada:, 2. g=osi: chwa=", wys=awia:, 3. s=ucha: czyjego> wyznania grzech[w dla udzielenia rozgrzeszenia, 4. spowiada: si" – wyznawa: grzechy kap=anowi dla uzyskania rozgrzeszenia. =ac. 1. praedicare, eloqui, 2. laudes canere, laudibus effere. staropol. spowiedniczy – pozostaj'cy w zwi'zku ze spowiednikami, tj. wyznawcami Chrystusa, zwolennikami. staropol. spowiednik – wielbiciel Chrystusa, oddany zwolennik, wyznawca. staropol. spowiedzie: – zezna:, zwierzy: si", przyzna: si". staropol. spowied{ – 1. g=oszenie chwa=y, wys=awianie, 2. wyznanie grzech[w przed kap=anem w celu uzyskania rozgrzeszenia. =ac. com` % fateri ˘ confiteri ˘ confessus ˘ p[{no=ac. confessare ˘ starofranc. confesser ]spowiada: si"\, professer ]g=osi:, naucza:\, >redniow. ang. confessen, ang. confess, ros. ispovedyvat; -ispowiedywat, ispovedyvat;sq -ispowiedywatsja.

spowodowa: ¯ s` ]czas dok., z`\ % pow[d.

†spowyszy: ¢spowy/szy:, wywy/szy:, wynie>: nad innych. ¯ spo` ]z`\ % wysz % `y: ¯ wysoko. staropol. spowyszona. =ac. aliquem super alios effere, exaltare; elevare ]podnie>:\ ˘ elevatus ˘ franc. elever, ang. elevate, ros. vozvysit;-wozwysit. spoza zza. ¯ spo` ]z`\ % za. spoziera: spogl'da:. ¯ {renica. †spo/ec spali:, po/arem zniszczy:, dos=. z/ec. ¯ spo` ]z`\ % /ec ]pali:\. staropol. 1441 nye sposdzgla. anglosas. b≤rnan, bernan, >redniow. ang. bernen, bernnen, ang. burn, ros. ob'eh;-ob/ecz ¯ ob'igat;-ob/igat.

spo/y-cie(j(wczy(wca konsumpcja. ¯ spo % /y ]/ywno>:\ % cie. sp[d(nica Ø ^ A, spad, d[= ]rzeczy, np. odzie/y\ ¯ s ]od\ % pad ]pion\. spodnie, sp[dnica, spodek; pada:. staropol. we spod –

pod spodem, na d[=, ni/ej. =ac. deorsum, subter, starofranc. le bas, ang. bottom, down, lower part, ros. niz=-niz, ni'naq hast;. wo=. 1289 ispodnœ≥-ispodniaja ]dolna\. sp[jnik ¯ spaja:, Ø ^ A

sp[=-ka(dzielnia(g=oska(kowa: do spo=u, razem, wsp[lnie. ang. partnership, company, ros. tovari]estvo, kompaniq-kompanija, ob]estvo-obszczestwo. staropol. sp[=ek – wsp[lno>:, zwi'zek. staropol. sp[lnie – razem, wsp[lnie. staropol. sp[lnik – 1. wsp[lnik, 2. po>rednik. staropol. sp[lno>: – wzajemno>:. staropol. sp[lny, sp[lni – wzajemny, obustronny. sp[r, sporny sprzecz•ka(ny, polemika, dyskusja, dysputa. spo`, sp[` ^ raz`, roz` ˘ sp[•r ^ raz•pria, spo•=em ^ raz•em. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie. ˚sporny, dysputa, prza, sprzeczka. staropol. sp[r, spora – zatarg, sprawa sporna, rozstrzygana w drodze post"powania s'dowego. franc. conflict, differend, contestation, altercation, ang. dispute, contention, ros. rasprq-rasprja, †raspra.

sp[{ni-a:(i:(alski(enie ¯ p[{no.

spra: ¯ s` % ˚pra:. usun': brud z bielizny przy u/yciu wody. staropol. sperze rvcho sve, =ac. lintea lavare, franc. laver, anglosas. w≤scan, >redniow. ang. wasshen ˘ ang. to wash, ros. steret;-steret ¯ stirat;. sprawi: ¯ s` % ˚prawi:. 1. wykona:, dos=. da: ¯ s ]czas dok., wzmocn., po\ % prawi: ]da:\ ¯ praw ]da, tak\ ˘ sprawi: komu lanie ]da: =upnia\, sprawi: ]zada: co, np. b[lu\, 2. daw. przygotowa: co, szykowa: ]wo=. naradzi:\ ¯ radzi: ]zarz'dzi:; na`, za`, po`....\, ˚rz'd, da:. †spr'g=y odczuwaj'cy pragnienie, cierpi'cy na niedostatek napoj[w, ˚spragniony. staropol. spraglego napogicz. spragniony /'dny czego, szczeg[lnie wody, jad=a. staropol. sprag=y – spragniony. staropol. spragn': si" – odczu: brak, niedostatek napoj[w, sta: si" spragnionym. pierwotnie praga – 1. jad=o, 2. picie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=akn': ]/'dza wody\ ¯ =a` 1. woda ¯ niem. wasser, ang. water, 2. chcie: ¯ ang. want. anglosas. thurst ]pragnienie\, pokr. niem. durst ]pragnienie\, >redniow. ang. thirst, thurst, ang. thirst, ros. 'a'da-/a/da. anglosas. thurstig ]spragniony\, >redniow. ang. thyrsti, ang. thirsty, ros. 'a'du]ij ¯ 'a'da/t;, alhnyj-alcznyj ¯ alkat;. †spraktykowa: zjedna:, przyci'gn': na swoj' stron". =ac. unus ]jeden\ ˘ unire ]jedna:\ ˘ unitus ]pojednano\ ˘ >redniow. ang. unyten, ang. unite, ros. soedinqt;/it;-sojedin-jat(it. sprawa s=owo o wielorakim zastosowaniu, wynik=ym ze swej podstawy «praw» o kilku r[/nych znaczeniach – 1. rz'd ˘ sprawowa: urz'd, 2. prawo ˘ prawda, sprawa s'dowa, 3. s=uszno>: ˘ sprawiedliwo>:, 4. czyn ˘ sprawny ]na chodzie\, naprawi:, wprawi: }w ruch|. s=owotw. pochodne& prowadnica, prawi:, praw – prow]adzi:\ OA. praw ]rz'd\ ˘ wszystkie& =ad, w=ada:, sprawiedliwo>:, porz'dek ˘ szereg, rz'd, szyk ˘ szykowa:, gotowa: si". 1. prawi:& opowiada:, zda:, relacjonowa: ˘ sprawozdanie, zda: spraw" – opisa: j'; zda: sobie spraw" – uprzytomni:, urzeczywistni:; sprawny ^ zdatny ˘ usprawnienie ^ uzdatnienie, 2. prawo, piast•a(owa:; sprawowa: urz'd – piastowa:; prowadzi: rzeczy, 3. zagadnienie, kwestia, problem; rozstrzygn': spraw", sprawa pilna, dra/liwa, s'dowa ]rozprawa ¯ prawo\, 4. tok rzeczy, ch[d, dotyczy ˘ obchodzi; nie moja sprawa ]nie obchodzi, nie dotyczy\, o co chodzi$ ]co za sprawa$\. staropol. sprawa – 1. kierowanie, zarz'd, opieka, 2. usprawiedliwienie si", oczyszczenie z zarzut[w, udowodnienie niewinno>ci, 3. porozumienie, umowa, polubowne za=atwienie sporu, 4. dzia=anie, 5. wgl'd wewn"trzny, posta:, 6. naprawienie, 7. prawo, 8. rzecz do za=atwienia, 9. ]=uk, kusza\ do sprawy – got[w do u/ycia, staropol. sprawca – 1. ten kto kieruje, zarz'dza, rz'dca, prze=o/ony, opiekun, 2. tw[rca. staropol. sprawiacz – 1. ten kto co> przygotowuje, poprzednik,


x 2. budowniczy. staropol. sprawia: – 1. kierowa:, prowadzi:, zarz'dza:, 2. usprawiedliwia:, wykazywa: niewinno>:, 3. przygotowywa:, przysposabia:, 4. sporz'dza:, wykonywa:, zleca: wykonanie, 5. spe=nia: powinno>:, pos=ugi, wywi'zywa: si" z obowi'zk[w, czyni: zado>:, 6. powodowa:, wywo=ywa:, 7. dzia=a:, czyni:. staropol. sprawienie – 1. zarz'dzanie, opiekowanie si", 2. usprawiedliwienie, wykazanie niewinno>ci, 3. wykonanie, 4. polepszenie, poprawa, 5. budowla. staropol. sprawianie – 1. przygotowywanie, przysposabianie, te/ naprawianie, polepszanie, 2. dzia=anie. staropol. sprawiciel – tw[rca. staropol. sprawiacz – ten kto kieruje, zarz'dza, opiekuje si". staropol. sprawi: – 1. pokierowa:, poprowadzi:, rz'dzi:, 2. usprawiedliwi:, uniewinni:, 3. przygotowa:, przysposobi:, uczyni: zdatnym do u/ytku, 4. sporz'dzi:, zrobi:, wykona:, 5. zrealizowa:, uskuteczni:, 6. spowodowa:, wywo=a:, 7. zapewni: komu> powodzenie, 8. sprawi: si" – ugodzi: si", za=atwi: sp[r polubownie. staropol. sprawnie – zgodnie z przepisami prawnymi, tak jak prawo wymaga, zgodnie ze zwyczajem. staropol. sprawny – 1. sprawiedliwy, uczciwy, prawy, 2. zgodny z przepisami prawnymi, 3. doskona=y, wolny od brak[w. staropol. sprawowa: – 1. kierowa:, prowadzi:, zarz'dza:, 2. przygotowywa:, przysposabia:, 3. powodowa:, wywo=ywa:, 4. przekazywa: wiadomo>ci, zawiadamia:, informowa:. staropol. sprawowanie – w=adza, rz'dy. staropol. sprawuj'cy – taki kt[ry ma by: wykonany, zbudowany. wg Ss 2011, staropol. sprawa – 1. porz'dek, =ad, 2. post"pek, 3. bitwa, wojna, 4. rz'dy, dow[dztwo. Sprawca – stw[rca, w=adca, panuj'cy, sprawi: – 1. sporz'dzi:, wykona:, zrobi:, 2. opatrzy:, 3 naprostowa:, 4. ustawi:, sprawiony – ustawiony w szyku bojowym, sprawnie – sprawiedliwie, s=usznie, prawnie, sprawny – sprawiedliwy, sprawowa: – kierowa:, powodowa:, wychowywa:, sprawowa: si" – t=umaczy:, uspra-

wiedliwia: si", sprawy – post"pki, uczynki, post"powanie. ros. sprava-sprawa ]z prawa\, ang. affair, matter& what’s the matter$ ]co za sprawa$\ ¯ =ac. materia; it does not matter ]nie ma sprawy, niewa/ne, nieistotne\. spraw-ca(ka, KC, ten, kto spowodowa= spraw", problem, by= przyczyn' czego, zwykle o negatywnym wyd{wi"ku, zwi'zane z pobiciem, wybrykiem i innymi karalnymi; sprawka – czyn koliduj'cy z przyj"tymi obyczajami, prawem. ˚sprawa. =ac. per` ]poprzez, na wskor>\ % patrare ]skutkowa:\ ˘ perpetrare ˘ perpetratus ˘ ang. perpetrator, ros. vinovnik, prestupnik, soverwitel;-sowierszitiel. sprawdz-a:(ian ¯ praw, ujawnia: stan rzeczywisty, s=uszny, zgodny z prawem. sprawi-:(a: powodowa:, urz'dza:, wywo=ywa:. sprawiedliwo>: obiektywizm, bezstronno>:, s=uszno>:, racja, ¯ praw]y\. staropol. sprawiedliwo: – post"powanie zgodne z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi. staropol. sprawiedl-iwo>:(no>: – 1. boskie prawo moralne, boska nauka moralno>ci, 2. post"powanie zgodne z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi, uczynek s=uszny, wynikaj'cy z zasad moralnych, 3. s=uszny, bezstronny s'd, wyrok, obiektywne os'dzanie, 4. s=uszno>:, racja. staropol. sprawiedl-iwie(nie( (niwie(niwy(ny, sprawiedny – 1. zgodnie z przyj"tymi zasadami moralnymi, uczciwie, 2. zgodnie z przepisami prawnymi, tak jak prawo wymaga, 3. bezstronnie, s=usznie, w oparciu o bezstronny os'd. staropol. sprawiedliwy – 1. post"puj'cy zgodnie z og[lnie przyj"tymi zasadami moralnymi, uczciwy, prawy, 2. zgodny z przepisami prawnymi, taki jak prawo wymaga, 3. bezstronny, oceniaj'cy, rozstrzygaj'cy bezstronnie, s=usznie, 4. oczyszczony z zarzut[w, usprawiedliwiony od pos'dzenie, niewinny, 5. s=uszny, oparty na bezstronnym os'dzie, 6. nale/yty, w=a>ciwy, rzetelny, nieoszukany. sprawn-y(o>: na chodzie, czynn-y(o>:, dobrze wy:wiczony, zr"czny w ruchach. ˚sprawa.

sprawozda-nie(wca(wczo>:(

(wczy ustna lub pisemna relacja, przekazanie ich, ¯ zdanie spraw. sprawunek przedmiot zakupiony. ¯ sprawi: sobie.

spr"/-yna(ysty(arka(enie(y:( (ynowy(ysty ros. pryg ¯ ang. spring. spr•"•/•yn•a – spr•in•g, in ^ en ˘ ".

sprint(er bieg(acz na kr[tki dystans, staronord. spretta ]biec\, >redniow. ang. sprenten, ang. sprint. sprosi: ¯ s` % ˚prosi:. sprosta: 1. podo=a:, naprawi:, skorygowa:, 2. stan': na jednakowym poziomie, dor[wna:. ¯ s % pro ]przeciw\ % sta:. s=aw. stati proti. sprostowa: 1. wyprowadzi: na prosto, s=uszne; naprawi:, usun': b='d, nie>cis=o>:, 2. uczyni: prostym. ¯ s` ]czas dok.\ % prosto. franc. redresser, arranger, ang. straighten ¯ straight ]prosto\, ros. vyprqmit;-wypriamit. †sproszczenie wy(z-bawienie, uwolnienie. staropol. sproszczenye. =ac. salus, liberatio, franc. le salut, sauvetage; deliverance, liberation, ang. liberation, ros. spasenie-spasienie, osvobo'denie-oswobo/denie. †spro>ci: 1. uwolni:, 2. zwr[ci:, skierowa:. =ac. 1. liberare, 2. dirigere, ang. 1. release, 2. turn, direct, ros. 1. osvobo'dit;-oswobo/dit, vypustit; na vol[. spro>n-y(e lubuj'cy si" w dwuznacznych sytuacjach, aluzjach, dowcipach, dotycz'cych cz">ci intymnych, reprodukcyjnych, cia=a. ¯ prosiak, >wi<skie ]brudne\ /arty. staropol. sprosny, sprostny – 1. tani, bez warto>ci, albo ma=ej warto>ci, lichy, marny, 2. niecny, niegodziwy, nikczemny, 3. niemoralny, nieprzyzwoity, 4. obra{liwy, 5. wzbudzaj'cy wstr"t, odraz", r[wnie/ wzgard", 6. skromny, niewyszukany, 7. prosty, ubogi, 8. o p=[tnie – surowy, gruby. staropol. sprostnie – spro>nie, zuchwale, bez nale/ytej czci. staropol. sprosno>:, sprostno>: – 1. to co budzi odraz", obrzydzenie, czyn niemoralny, 2. nieprzyzwoito>:, bezwstyd, 3. brzytota, szpetota, 4. nudno>ci, wymioty. wg Ss 2011, staropol. spro>ny – 1. prostacki, nieobyczajny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. okropny, haniebny. anglosas. fylthe, >redniow. ang. filthe, fulthe, felthe, ang. filth ]brud\ ˘ filthy ]brudny, spro>ny, tj. wulgarny\, ros. neblagopristojnyj. sprowadzi: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚prowadzi:. spr[bowa: ¯ s` ]wzmocn.\ ˚pr[bowa: ¯ pr[ba. †spr[chna: zgin':, zmarnie:. staropol. nygd nye sprochna. =ac. perire, tabescere, ang. perish, languish, ros. pogibnut;, umret;, haxnut;, tomit;. †spr[chn': zgni:, zmarnie:. =ac. putrescere, tabescere, dissolvi, dilabi, staropol. spr[chnia=o>: – zepsucie, zgnilizna, staropol. spr[chnia=y – 1. u=omny, =atwo si" psuj'cy, zepsuty, zu/yty, 2. ulegaj'cy zgniciu, zepsuciu. staropol. spr[chnie: czy spr[chna: – zgni:, zepsu: si". †spr[/ni: zaj':, zatrudni:. staropol. spr[{ni:. =ac. implicare ˘ franc. employer, ang. employ, ros. dat; zamqtie. †spr[/no>: nierozwa/ny post"pek. staropol. spr[zno>:. =ac. inconsiderate, temere factum. >redniow. niem. nizin, >redniow. ang. slippen ˘ ang. slip, ros. vpadat;, vpast; v owibku. ˚spust ]pr[/n\; s % lip ]usta\ ˘ sp % ust ˘ spust. †sprys /erd{ do popychania =odzi. staropol. 1437 spris precentaculum. spryt(ny(nie zr"czny, szybki i m'dry, umiej'cy sobie radzi:. anglosas. sprytlan ]id'cy do przodu, w przedzie, zryw, ang. to come forth\, pokr. pryg-pryg ]spr"/yna, skok\. sprytny kot, fryga. sprz'c(zka ¯ prz"g ]ci'g\, >ci'g. s – spi':, z='czy: w pewn' ca=o>:. rodzaj zapi"cia, klamra. ¯ uprz'/, sprz"g=o, ¯ sprz"g-a:(n':, CG ]ci'gn':\ ˘ zaci'g, w alfabetach, gdy liter" G wymieni=o C& gr. A, B, G, D..., =ac. A, B, C, D.... staropol. sprz'c si" – po='czy: w jednym zaprz"gu par" koni lub wo=[w nale/'cych do dw[ch r[/nych w=a>cicieli. sprz'ta-:(czka(nie =adz•i:(enie, porz'dkowa•:(nie. s=owotw. pokr. sprz"t. s=aw. prœtat;-priatat ]kry:, przechowywa:\. ¯ scrutiny ˘ ˚skrz"tny, U ˘ Å, ´,

sprz"t ]drobne przybory\, sprz'ta:, skrzat. staropol. 1423 sprzathnacz ˘ sprz'tn': – zebra: z pola. ang. put in order, †Old Polish harvest, ros. privodit; v porqdok. †sprz'/e< s'siad, wsp[lnik. staropol. 1497 sprz'znye. ang. neighbour; partner ]wsp[lnik\, accomplice ]wsp[lnik w zbrodni, z=ym uczynku\, ros. sosed-sosied, uhastnik. sprz'/ka ¯ ¢prz"g ]ci'g\. por. sprz'czka.

sprzec-zka(iw(iwia:(za: przeczy: ]k=[ci: si"\ ¯ przekora. staropol. przecza, prza, ]ostra wymiana s=[w mi"dzy niezgadzaj'cymi si" lu{mi, osobami, k=[tnia\. baz' przekora ¯ kora ]wzd=u/, zgodno>:\, niezgodno>:. staropol. sprzeczny – sk=[cony, niezgodny. staropol. sprzeciwia: si" – stawia: op[r, przeciwstawia: si". =ac. resistere, adversari, ang. resist, ros. soprotivlqt;sq. staropol. sprzeciwi: si" – 1. przeciwstawi: si", zbuntowa: si", stawi: op[r, 2. mie: wrogie zamiary wobec kogo>. staropol. sprzeciwienie – sprzeczno>:, niezgodno>:. staropol. sprzeciwie<stwo – spisek, knowania. staropol. sprzeciwno>: – op[r, sprzeciw. ang. agrument, contention, squabble, ros. sporit;-sporit, rasprq-rasprja, ssora-ssora. sprzed ¯ s ]z\ % przed ]prz[d, za\ ˘ zza.

sprzeda-:(/(/ny(wca(dajny(: si" ¯ s % prze ]pro\ % da: ]kaza:\ ¯ s % przekaza:. staropol. 1410 sprzedal, sprzedala, sprzedagcesz ]sprzedajcie/\ – odst'pi: za pieni'dze, =ac. aliquid vendere, goth. saljan, anglosas. sellan, >redniow. ang. sellen, ang. sell, ros. prodat;/sq-prodat(sja. s=aw.-ros. ]prze ^ pro\, Latopis 1116 proda'a-proda/a ]ubytek\.

sprzeniewierzy: ¯ s` % prze % nie ˚wierzy: ¯ sprze` ]czas dok., jak sprze•da: ^ przekaza:\ % nie ]˘ sprzenie ^ przekazanie\ % wiara ]po(za•wierzonego\. przyw=aszczy: sobie powierzone, cudze mienie, pieni'dze, itp., lub przekaza: je komu w nieuczciwy, skryty spos[b, defraudow:. staropol. zniewierza:, starofranc. en` % besillier ˘ embesillier ˘ anglofranc. enbesiler ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. embezzle, ros. prisvoi-vat;/t;priswoi•wat(t.

†sprzewraca: 1. wywr[ci:, powywraca:, 2. zniszczy:, zburzy:. staropol. y stoly sprzevraczal. =ac. 1. evertere, 2. destruere, delere, franc. 1. tourner sens dessus dessous; renverser, ang. 1. overturn, to turn or throw over, ros. 1. oprokinut;-oprokinut. †sprzezbo/ny nieszcz">liwy. staropol. sprzezbosznych. =ac. infelix, franc. malheureux, ang. unhappy. sprz"g(a: ¯ sprz"g ]ci'g\, sprz'/ka ]>ci'gawka\, sprz'czka; s – spina:. staropol. sprz"ga, sprz"/a, sprz"/aj – para koni lub wo=[w nale/'cych do r[/nych w=a>cicieli, zaprz"gni"tych razem do jednego wozu, p=uga, itp. ang. couple, join, ros. soedinqt;-soedinjat. sprz"t u/yteczno>:, drobne przedmioty podlegaj'ce sprz'taniu, jak meble, narz"dzia, naczynia, ´Å. ¯ ang. scrutiny ¯ starofranc. scrutinie ¯ p[{no=ac. scrutinium ˘ skrz"tnie, sprz"tny ]skrz"tny\, sprz"t, sprz'ta:, U ˘ Å, ´, ˚skrz"tny. =ac. utensilis ]sprz"t kuchenny, w tym garnki\ ˘ starofranc. utensile, >redniow. ang. utensele, ang. utensil ˘ utensils, ros. posuda-posuda, utvar;. †sprz"tny skrz"tny. †sprzyjacieli: z='czy: przyja{ni'. staropol. sprzygyaczelilem. =ac. amicitia coniungere, ang. to unite by friendship, ros. soedinit; dru'boj, pokrovitel;stvovat;. sprzyja: by: usposobnionym przychylnie, po my>li, dopisywa:. ¯ s % przyja:, ¯ przy ]pro\ % ja: ]j':\. staropol. sprzyja{liwy – sprzyjaj'cy, przychylny. =ac. favere ]przychyla: si", sk=ania: si"\ ˘ favor ]dobra wola\ ˘ starofranc., >redniow. ang. favour, ang. favour(able, ros. blagosklonn-ost;/yjb=agosk=onn-ost(yj.

sprzymierz-eniec(y: ¯ przymierze.

†sprzypowie>ci: ¯ s % przypowiast. staropol. sprzypowieszczony – zwi'zany z przypowiastem, wynikaj'cy z przypowiastu, z przypuszczenia. staropol. sprzypowieszczony rok –


x termin s'dowy wyznaczony dla zado>:uczynienia wcze>niej ju/ wydanemu wyrokowi. †sprzysi'c si" zm[wi: si", uknu:, zorganizowa: spisek. staropol. 1425 sprzisangli }si"|, =ac. coniurare; conspirare ˘ starofranc. conspirer, >redniow. ang. conspiren, ang. conspire, ros. umywlqt;-†umyszlat, sostavit; zagovor-sostawit zagowor, sgovorit;sq. staropol. sprzysi"/enie – spisek, zmowa. =ac. conspirare, franc. complot, conspiration, starofranc. i >redniow. ang. conspiracie ˘ ang. conspiracy, ros. zagovor-zagowor. †spuchlany spuchni"ty, obrz"k=y, dotkni"ty puchlin' wodn'. staropol. ca 1500 spuchlane. =ac. tumidus, turgidus, hydropicus. †spuch=y spuchni"ty, obrz"k=y, nabrzmia=y. ¯ puchl ]miekkie ˘ opuchlizna\ ¯ =ac. pulcher ]pi"kna\ lchchl. staropol. ca 1500 spuchle. =ac. tumidus, turgidus, franc. enfler, gonfler, niem. angeschwollen, ]an\schwellen, >redniow. ang. swellen ]opuchlizna\, ang. swollen ]opuchni"ty\ ¯ swell, ros. opuxol;-opuchol. †spude bli/ej nieznana jednostka miary cia= sypkich, u/ywana w Wiekach Írednich. staropol. sp'd; ø, u ˘ pol. ', ". staropol. 1408 spandi, 1409 spand, 1421 videlicet sp'di, 1433 modios vlg. spød,1434 y ssp'nd rszi, 1434 spanda ofsa i corcza rszi, Spude lub Spudo, wg niem. Volxa, ?mudzin – wg Duisburga – pan znakomity i prawowierno>ci zwolennik, wezwa= Krzy/akow do Putenik, w Litwie, w lata po 1307. Mnie nie uda=o si" ustali:. Najbli/szym terminem pisowni' i znaczeniem jest anglosas. pudd ]r[w\ ˘ >redniow. ang. zdrobn. podel ˘ ang. puddle ]1. ka=u/a, szczeg[lnie rozlana woda w bezruchu, 2. g"sta mieszanina gliny i czasem piasku, z wod'\. Termin zawiera wskaz[wk" co do wielko>ci ]miara czego – ka=u/a\, jak i cia=a sypkiego ]glina, czasem piasek\. Przy tym, w j"zykach Nordyk[w – anglosaskim i >redniow. angielskim. Inne kombinacje pisowni nie daj' /adnych wynik[w. ˚spinka ¯ s % pinn, tak i spude ]staropol. sp'd\ ¯ s % pudd. Na moje wyczucie – mo/e ok. 15 litr[w, i mo/e w zwi'zku ze staroros. pud ^ 16,380 kg ]˚miara\, zdecy-

dowanie – jednostka mieszcz'ca si" w naczyniu drewnianym, becz[=ce, cebrze, ˚sp'downik. †spuka: si" p"kn':, rozpa>: si". ¯ s % s=aw.-ros. puk ]p"k\, U ˘ Å, ´. staropol. spukaloby sze. =ac. rumpi, dilabi. ang. to pop, to burst, ros. puk-puk ]gar>:, wi'zka, p"k\ ˘ pukat;-pukat ]p"ka:\. †spusk spuszczanie wody ze stawu, te/ ryby wybierane po spuszczeniu wody ze stawu. staropol. 1493 spusky. spust(owy urz'dzenie zwalniaj'ce. w broni palnej, zamek, zasuwa, rygiel. ¯ s ]o\ % pust ]pr[/n, pad\ ¯ pu>ci:; pust ]pr[/n, niech\ ˘ miech, MN. skojarzenie& anglosas. i >redniow. ang. slippen ˘ ang. slip... s•liplip•s ]usta\ ˘ pol. sp % ust(owy, OA. ˚spr[/no>:, gdzie pr[/n ]pust\. staropol. 1447 spust – 1. stawid=a, tak/e uj>cie, odp=yw, 2. spuszczanie wody ze stawu ]dla =atwiejszego wybrania ryb\, te/ ryby wybierane po spuszczeniu wody ze stawu, 3. rozlewisko stawu rybnego. >redniow. niem. nizin, >redniow. ang. slippen, ang. ]techn.\ slip, ]u strzelby, cyngiel\ trigger, ros. ]broni\ sobahka-sobaczka. †spustek czy spustka kopia, dzida. =ac. hasta, contus, starofranc. la pique, lance, anglosas. i >redniow. ang. spere, pokr. niem. speer, ang. spear, ros. kop;ë-kopio, pika-pika. spustosz-enie(y: pierw. czynno>: niszczenia, czynienia ziemi ]l'du\ z ludzi ]pust\ – mieczem i ogniem, uprowadzaniem, dobytek w ruin", dzi> stan pusty, ruina, zniszczenie. ¯ s % pust]o(y\ % szy:; pust ]pr[/n\. staropol. spvstoschacz,

opvsczacz alybo pvsthe czynycz

˘ spustosza: – obraca: w pustkowie, niszczy:. =ac. devastare, delere ˘ devastatus ˘ franc. ravager, devaster ˘ ang. devastate, ros. opustowat;-opustoszat. staropol. spustoszenie – zniszczenie, ruina. =ac. vastatio, ruina. staropol. spustoszy: – uczyni: pustym, zniszczy:. =ac. depopulari, destruere. spuszcza: ]si"\ dos=. opr[/nia:. ¯ s` ]o`\ % pust ]pr[/n\, ST ˘ SzCz. staropol. spuszcza: ]si"\ – 1. opuszcza: ]s` ^ o`\, obni/a: }wg Ss 1953& opuszcza: na d[= – nie ma opuszczania do g[ry, J.D.|, 2. zsy=a:, 3. wypuszcza:, odprowadza: wod"

ze stawu ]dla =atwiejszego wybrania ryb\ ˘ spuszczanie, 1429, 4. przekazywa:, zdawa: co> komu>, 5. zdawa: si" na kogo> lub na co>, polega: na kim>, 6. powo=ywa: si", 7. o =uku – zwalnia: napi"t' ci"ciw" przy strzale, 8. decydowa: si" na co>, wdawa: si" w co>. 9. opuszcza:, zostawia:; s` ^ o`, wg Ss1953& $ }niewiadomo|& 1409 Jaco Micolay ne spu}sz|cza Jana, ale jaco przed nim bega. ang. emptying, †Old Polish 1. lower, abate, 2. deport, send down, 3. drain the pond, 4. relate, 5. rely, 6. refer, 7. arrow release, 8. involve. ros. opora'nivat;. †spuszczadlny destylacyjny, s=u/'cy do destylacji. staropol. sadt spvsczadlne, szady spusczadlne ˘ spuszczadlny. =ac. distillare ˘ distillatio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang.

distillation;

wg Ss 1953& destillatorius ]E, des`\, ros. distillqcënnyj. †spuszczenie ¯ s` ]o`\ % pu>ci: ]pr[/ni:\, tak/e s` ]z`, u`\ % wolni:, oraz pust ]lud\ ˘ spustoszenie ]wyludnienie\, pustynia ]bezludzie\. staropol. spuszczeniu, spusczienye, spusczienya, spusczenye – 1. opuszczenie, z=o/enie urz"du, 2. powierzenie, przekazanie komu> czego>, 3. wypuszczenie wody ze stawu, 4. opanowanie przez kogo>, op"tanie, 5. dopuszczenie do kopulacji, 6. spustoszenie, zniszczenie. ang. 1. vacant, 2. rely, 3. drain..., ros. 1. pustoj, poro'nij.... †spu>cia=y bezludny, pusty, opustosza=y. ¯ s` ]o`, wy`\ % pust ]lud\ ˘ pustynia i puszcza ]bezludzie\. staropol. myasto spuscziale. =ac. desertus, vacuus, incultus. spu>ci: ¯ s` % ˚pu>ci: ]si"\. 1. w ruch wprawi: z g[ry na d[=, obni/y:, zsun':, zrzuci:, 2. wypr[/ni: du/y pojemnik na ciecz, jak beczk", kranem, w"/em. ¯ spu>ci: ]zwolni:\ ¯ s` ]czas dok., o`, wy`\ % pusty ]wolny, =ac. vacant\ ˘ czas niedok. spuszcza:. staropol. spu>ci: – 1. spu>ci:, zes=a:, 2. odst'pi:, przekaza:, 3. tanie:, obni/a: cen". s=owotw. pokr. pustka, pusty ]pr[/ny\ i ruch w tym kierunku, celu. wg. Ss 1953& 1. sprawi: by co> spad=o ni/ej }nie ma spadania wy/ej, J.D.|, opu>ci: na d[= }nie ma opuszczania do g[ry|, 2. wypu>ci:, odprowadzi: wod" ze

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x stawu ]dla =atwiejszego wybrania ryb\, 3. zsy=a:, sprowadza: co> na kogo>, 4. podda: si" czyjemu> rozstrzygni"ciu, 5. przekaza: co> komu>, zrzec si" na czyj'> korzy>:, zrezygnowa:, 6. uwolni: od zobowi'za<, 7. pozwoli: kmieciowi opu>ci: gospodarstwo, 8. rozpu>ci:, roztopi:, 9. z='czy:, spoi:. ang. lower(ing, drop. zezem czyli /artem& czy paj'k mo/e spu>ci: si" z sufitu$ †spu>cie: sta: si" pustym, bezludnym. ¯ s` ]o`\ % pust ]lud\. spu>cizna maj'tek, tw[rczo>: po przodkach lub po kim>, dziedzictwo, przelana z g[ry ]przez wst"pnych\. gr. eremos ]opustosza=y, samotny\ ˘ eremia ˘ eremites ]pustelnik\; gr. sperma ]ziarno\ ˘ s(pu>cizna; erm ]pust\ ˘ sperma ]spu>cizna\. starofranc. i anglofranc. enheritance ˘ >redniow. ang. inheritauns, ang. inheritance, ros. nasledstvo-nasledstwo. sputnik sztuczny satelita Ziemi wystrzelony w ZSRR jesieni' 1957. ros. sputnik ¯ s % put; % nik. spycha-:(arka ¯ pcha:; pchaj'c, wywieraj'c sta=y nacisk, zmieni: po=o/enie czego ruchem posuwistym. staropol. spichaly ge ˘ spycha: – zrzuca:, str'ca:. =ac. deicere, praecipitare, ang. push down }pusz| ]spycha:\, bulldozer ]spychacz\, ros. pixat;/sq-pichat(sja. †spyrka skwarek, YE. ˚szperka. spyt-a:(ki ¯ s ]za`, wy`\ % ˚pyta:. staropol. spytek – ten, kt[ry pyta si". Spytek z Melsztyna. staropol. spytal, spytaymy, 1402 spitay go; spytano ˘ spyta: – 1. zwr[ci: si" do kogo> z zapytaniem, zapyta: kogo> w celu uzyskania jakiej> informacji, poinformowa: si", 2. przepytywa:, szuka:, 3. pr[bowa:, do>wiadcza:. ang. 1. ask question, 2. inquiry, investigation, 3. trial, attempt, ros.1. sprawivat;-sprasziwat, 2. vopros-wopros, ]prawnie\ dopros-dopros, sudebnoe sledstvie, 3. po/pytka-po(pytka. †spytanie ¯ s` ]za`\ % pyta:. staropol. spytanye, 1395 spitane, 1468 na spitanye ˘ spytanie – 1. zagadnienie, problem do rozstrzygni"cia, 2. zasi"gni"cie opinii prawnej u wy/szej instancji s'dowej. ang. 1. question, problem, 2. legal consuling obtained from

superior court, ros. 1.

vopros-wopros, zadaha.

sra-:(czka(lka wydziela: ka=. dzi> ordynarne. ˚sratwa. ¯ srom ]wstyd\ OA. staropol. sra: – =ajno zadkiem wypuszcza:, wg S. B. Lindego. staropol. sracz – wychodek, ust"p. =ac. latrino ]wychodek\, ang. ]wulg.\ to shit ]sra:\, czes. srati, seru, =u/. szrasch,

szral, szäru, szärom. ¢sracin Arab, >redniow. sracin. ¢sraczica koszula przy ciele.

staroros. srahica-sraczica, sorohica-soroczica, ros. ispodnqq rubawka-ispodnaja rubaszka.

†srakasty, sroczasty o ma>ci ko<skiej – w bia=e i ciemne plamy, pstry, =aciaty. s=owotw. pokr. sroka, OA. †sratwa wypr[/nianie /o='dka, uk=adu trawiennego, odbytnic'. ˚sra:. staropol. 1450 sratwa. =ac. actus cacandi, ang. ]wulg.\ shitting. †srebrnica naczynie ze srebra. staropol. 1388 srzebnice. =ac. vas argenteum, ang. silver vessel, silver kitchen ware, ros. serebrevyq posuda. srebrnik 1. moneta srebrna, 2. bot. pi"ciornik g"si, Potentilla anserina L. ˚pi"ciornik. staropol. >rebrnik, >rzebnik, >rzebrnik, >rzebrznik ˘ srebrnik. =ac. 1. nummus argentus, franc. 1. la monnaie d’argent, ang. 1. silver coin, ros. 1. serebro-serebro. ˚srebro. franc. bot. potentille argentee, ros. bot. serebrqnka-serebrianka.

srebr-o(ny(owy(zy:(zysty 1. metal szlachetny, bia=y, kowalny; pierwiastek chemiczny, 2. wyroby, naczynia ze srebra, 3. pieni'dz, monety srebrne, 4. /ywe srebro – rt":. staropol. jrzebro, strzebro, >rebro, >rzebro ˘ srebro – 1. srebro jako metal, srebrne monety, wyroby ze srebra, 2. /ywe srebro – rt":. staropol. sierbny, strzebrny, >reb-

ny, >rebrny, >rzebny, >rzebrny, >rzebrzny ˘ srebrny – zrobiony ze

srebra, dotycz'cy srebra. staropol. >rebrzczyzna, >rzebczyzna, >rzebrzczyzna ˘ srebrzczyzna – danina p=acona w Wielkim Ksi"stwie Litweskim na rzecz ksi"cia. ¯ silber BW,V, F. got. silubr ˘ niem. silber, anglosas. seolfer ˘ >redniow. ang. sylver, selfer, ang. silver,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

wo=. 1289 srebro-srebro, srebrœnye-srebrianye ]srebrne, srebrzane\, srebra -srebra ]srebra\, srebrou-srebru ]srebra\, srebrom=-srebrom ]srebrem\. ros. serebro. ros.-franc. serebrenπe-serebrenie ]argenture\, serebrevyj-serebrewyj ]d’argent\, serebrql;]ik ]argenteur\, serebristyj ]argentin\, serebrit; ]argenter\, serebrit;sq ]etre argente\, serebro ]argent\, serebrqnik= ]orfevre, srebrnik – 1. rzemie>lnik, 2. moneta\. ros.-ang. serebristyj ]argentiferous\, serebrit; ]to silver, to silverplate – posrebrza:\, serebrit;sq ]to gleam like silver\, serebro ]silver\, serebrqnik= ]1. silversmith; 2. silver coin\. nazwy bot. franc. arbre d’argent, protee argente, ros. serebrqk=-serebriak. franc. potentille argentee, ros. serebrqnka-serebrianka. ˚pi"ciornik. †srepie krepiej, srogo, OE, KS. staropol. 1463 Iacom ya ne sbyl

Mycolayowa ¢kmyecze Maczeya srepye na dobrowolney drodze gwaltem ]jakem ja nie zbi= Macieja – kmiecia Miko=aja – “srepye” na publicznej drodze, gwa=tem\. ang. robust ]$, due to misspelling\, ros. krepko, silno-silno.

†sroczasty, srakasty, strakaty, srokaty o ma>ci ko<skiej – w bia=e i ciemne plamy, pstry, =aciaty. s=owotw. pokr. sroka, OA, KCz. †sroczka ostr[/eczka polna, Delfinium consolida L., w l. poj. i mn. staropol. 1472 sroczky calcatripa.

sro-gi(/y: ]si"\ 1. surowy, okrutny, nie maj'cy wyrozumia=o>ci, 2. t"gi, wielki, ogromny ]mr[z\. s=owotw. pokr. ostroga, przestroga, strach, OA, ostrze. staropol. 1444, ca 1500 srogy – surowy, okrutny, budz'cy postrach. =ac. severus, crudelis, terriblis, ang. severe, stern, ros. strogij-strogij, surovyj. staropol. srogliwie – surowo, gro{nie. =ac. severe, minaciter. staropol. srogo – surowo, okrutnie, bezwzgl"dnie. =ac. crudeliter, severe. staropol. srogo>: – surowo>:. =ac. severitas, duritia. ¢srok odrywek, k"sek. staroros. srok-srok,


x ros. otryvok, kysok-kusok. sroka Pica pica, albo Pica caudata Ray., gat. ptaka o bia=o-czarnym upierzeniu, skrzecz'cym g=osie i pozostawiaj'cym ka= na p=otach. ¯ charakteru ka=u, OA. staropol. 1472 sroka pica, ca 1500 pica est quedam auis srok', niem. elster, franc. pie, ang. magpie ¯ Mag ¯ zdrobn. Margaret % pie, ros. soroka-soroka. †srokacinki pstre plamy. †sorokaty, strakaty ˚soroczasty. srom(otny 1. zewn"trzne narz'dy p=ciowe u kobiet i samic ssak[w; zesromoci: ]wykopulowa:\, 2. wstyd ¯ s=aw. sram= ˘ sramit;, staropol. wstyd; sromotny ]przymiotnikowe\; srom ˘ sram ]dzi> ordynarne& wydzie=am ka=\, OA. s=owotw. pokr. sroka. pers. szarm – wstyd, SSz, OA, roar. W Wiekach Írednich «wstyd» by= najwi"ksz' ha<b' i drugim najci"/szym oskar/eniem o<, po «bezbo/ no>ci», st'd liczne pochodne, formy, i zastosowania ‘sromu». wg Ss 1953& staropol. srom – 1. wstyd, przykre uczucie wywo=ane >wiadomo>ci' z=ego post"powania, nagan' albo l"kiem przed nagan', przed znalezieniem si" w nagannej sytuacji, 2. gorsz'ce post"powanie. staropol. sroma: si" – prze/ywa: uczucie wstydu, wstydzi: si". staropol. sromanie – wstyd, uczucie wstydu. staropol. sromie{liwo>: – 1. poczucie wstydu, 2. znies=awienie, zniewaga. staropol. sromie{liwy – 1. po='czony ze wstydem, 2. wstydliwy, skromny, unikaj'cy nagannego post"powania. staropol. sromocenie – 1. znies=awienie, zniewaga, obelga, 2. zarzucenie s"dziemu, s'dowi niew=a>ciwego post"powania s'dowego, 3. post"powanie przynosz'ce komu> wstyd. staropol. sromociciel – ten, kto znies=awia kogo>. staropol. sromoci: – 1. zawstydza:, wy>miewa:, obrzuca: wyzwiskami, obra/a:, zniewa/a:, 2. uczyni: zarzut s"dziemu... itd., 3. przynosi: ujm", okrywa: ha<b', 4. doznawa: uczucia wstydu. staropol. sromota – 1. uczucie wstydu, stan zawstydzenia, 2. snies=awienie, zniewaga, obra{liwe wy>miewanie, 3. z=a opinia,

4. czyn gorsz'cy, przynosz'cy ujm", 5. dokuczliwe naleganie, 6. wstydliwa cz">: cia=a, 7. oszpecenie. staropol. sromotnie, sromotny – 1. w spos[b poni/aj'cy, wyszydzaj'cy, ha<bi'cy, 2. w spos[b naganny, przynosz'cy ujm", 3. wstydliwie, skromnie, 4. sromotny – tak/e lichy. wg Ss 2011& staropol. srom, sromota – wstyd, ha<ba. staropol. sroma: si" – wstydzi: si". sromie{liwy – skromny, wstydliwy. anglosas. scamu, pokr. niem. scham ]wstyd\, >redniow. ang. schame, ang. shame, ros. styd-styd, sram-sram; pozor-pozor. ros. sorom=, przez ca=y XIII wiek. Ss 2011 S=ownik staropolski, 2011, dost"pny wy='cznie na Internecie, z kt[rego i ja korzysta=em, zawiera do>: istotne r[/nice ze S=ownikiem staropolskim 1953. Autorzy Ss 2011 nie zamieszczaj' materia=u {r[d=owego, przez to znaczenia tam s' w'tpliwe. Nale/y kierowa: si" Ss 1953. wi"cej ˚nr 832. sst ˚S. anglosas. w≤ter, niem. wasser, ang. water; niem. schuss ]strza=\, ang. shoot, shot ]OO czyt. U\ ssa-:(k(wka ci'gn': mleko z piersi matki. staropol. mleko ssacz, 1466 syesz, dzyeczy sz'cze, ssal, male dzyeczya szcz'cze, szaly – wyci'ga: z czego> p=yn ]ustami\, zw=aszcza mleko z piersi matki. staropol. ssanie, sanie – wyci'ganie ustami mleka z piersi matki. =ac. sugere, lactere ]ssa:\, actus lactendi ]ssanie\, franc. succion ]ssa:\, anglosas. sucan, niem. saugen ]ssa:\, saugend ]ss'cy\, >redniow. ang. suken ]ssa:\, ang. ]ssa:\ suck, ]ssanie\ suction, ]ssak\ mamal, ros. sosat;-sosat ]ssa:\, sosanie-sosanie ]ssanie\, mlekopita[]ee 'ivotnoe ]ssak(i\, wo=. 1289 sou]ix=-suszczich ]ss'cych\, ssu]ix-suszczich ]ss'cych\. ¢st ¯ =ac. forestis, ang. forest ]las\. d{wi"k w wielu nazwach z lasem zwi'zanych, np. ˚Brestowica, Berest, tak/e state, stan i sta:. =ac. status – ang. position,

standing. St. skr[tem saint ]>wi"ty\; =ac. sanctus ˘ >redniow. franc. i ang. saint.

¢st ^ ch stopie< ]$\ stupa: ]st'pa:\ ^ chodzi:, stud•nia ^ ch=od•nia. st, >: ˘ sz 1. pion; >ciana 2. stopie<; `st ]naj`, stopie< najwy/szy\, 3. Lestko ^ Leszek, li>:, listownie ˘ liszka, st'pa: ]i>:\, ros. stek=o – szk=o, 4. st ^ wiel. sto`, stonoga ^ wielo` ]wielon[g\, stopa, stokrotnie, stopie< ^ wielopion, stos ^ wielos, stosunek ^ wieloraz ˘ iloraz. ˚sta:. ¢sta s=aw. sta 1. stan, pozycja spo=eczna, 2. stan, posiadanie; a po tolkou s= vsœkogo sta. ]o narzuconym haraczu, jego domiar& z rozwag' od wszelkiego stanu\. sta 1. stoi, sta= sta, mazur. stoql ]sta=\.

stabiliza-cja(tor =ac. stabili-s(tas ]sta=y, trwa=y\ starofranc. estable, >redniow. ang. i ang. stable ]1. nie =atwy do poruszenia b'd{ wyprowadzenia z r[wnowagi, do p"kni"cia lub rozpadu na cz">ci, podania si", 2. trwa=y w charakterze, celu, lub rozwi'zaniu, solidny, niezachwiany\, ros. stojkij-stojkij, postoqnnyj-postojannyj. †staciwa naw[j tkacki, wa= w warsztacie tkackim na kt[ry nawijana jest osnowa. staropol. szthacziwø ]staciw'\. †staciwny /y=a staciwna – /y=a zgrubia=a, rozd"ta, /ylak. staropol. ca 1500 zyla st'czywna varix. =ac. vena tumida, varix, ang. varix, varicose vein ]/ylak\, varicose ]/ylasty\. stacj-a(onowa: post[j, przystanek ]przy stanie – przy domostwie\, ˚stan. staropol. stacyja – 1. powinno>: utrzymania panuj'cego i jego dworu, urz"dnik[w b'd{ dru/yny w czasie podr[/y po kraju, ci'/'ca na ludno>ci wiejskiej, zamieniona z czasem na danin" w naturze albo na op=at" pieni"/n' ]˚stan, stanowe\, 2. ofiary sk=adane przez ?yd[w w >wi'tyni jerozolimskiej w czasie jej nawiedzania. =ac. stare ]sta:\ ˘ status ˘ statio ]stanie, miejsce, trwanie; stacja\ ˘ p[{ny starofranc. i >redniow. ang. stacioun, ang. station, niem. station, franc. poste, gare, station. ros. stoqnka-stojanka, ]miejsce postoju\ stanciq-stancija, ]miejsce\ mesto-miesto.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sta: dwie funkcje s=owa& 1. rzeczownikowa, 2. czasownikowa. • rzeczownikowa – pion, miara, waga, • czasownikowa – ruch ]i>:\, zmiany miejsca i po=o/enia, przemiany, trwanie ]w tym bezruch ˘ lampa stoi\. 1. Rzeczownikowa, fizyczna, prosto& w pozycji pionowej, wyprostowanej. ¯ o, s, pad, t ]os, ot, st\ – pion, gdy wa=, r[w, leg, =o/, k=ad – poziom. Proste jak niebo ]gwiazda, piorun\ i ziemia& niebo; pion ˘ prostopad=y, ziemia; poziom ˘ r[wnoleg=y. oba& prosto•pad=y i r[wno•leg=y – zawieraj' w sobie synonimy, tym samym – jak rodze<stwo – pokrewne s' sobie, bo jednej koncepcji, wskaz[wka na poprawno>: i zale/no>: od siebie obu; mocno zwi'zane ze sob'. 1. pion, wznosi: si" ˘ stopie<, posta:, postawa, przy(za(na(od(wz•rost, d"ba sta: – erekcja, podniesienie ˘ ko< staje d"ba ]na tylnich nogach\ i ros. wulgaryzm z d"bem zwi'zany, sztorc ]ku g[rze, prostopadle\, stork ]bocian\ ¯ anglosas. storc, pokr. niem. storch ]baz' ¢ster – sztywny\, tak/e stark ]poet. sztywny\, stretch, ang. forest ]las\, straight ]prosty, sztywny\, stiff, stand ˘ >ciana, post ]s=up\, postument, koncepcji& stan siad ˘ na stanie ^ w posiadaniu, star ]gwiazda\ ¯ anglosas. steorra ¯ gr. astron, =ac. stellar ]gwiezdny\ ¯ stella ]gwiazda\, staropol. stawiciel ]budowniczy\ ^ ros. postawszczik, ang. stem ]pie<\, ros. stwo= ]pie<\, ale standard, ustawa ¯ stan ^ pan ]rz'd(ca, w=adza, prawo\, ˚pan, 2. pe=ny, miara ˘ dostat•ek(eczny(ni, dostateczny ]mierny\, ros. wiersta ]wiorsta\, staja, stopa, wzrost, gr. stadion ¯ gr. histanai ]sta:, pozycja pionowa\, st'giew, i inne; kost, ko>: ]kryw ˘ krzyw\ ˘ krzywo, pokost, po•krywa(krzywa, `oko>: ]prosto; o ^ nie\ ˘ `o>:& g="b(wys(szer•oko>:, d=ug•o>:, pi">: ˘ pi"d{ ]miara d=ugo>ci\, do>: ]w miar", do miary\, starczy, sta:, staje ]na co\ – wy(starcza, do•sy: ]prze•sta<; do ^ prze\, 3. r[wnowaga ˘ stat•ek(eczny(yka. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy • sta: ]na co\ ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, st[=, Ø ^ A ]¢r[wno, staropol. kana=, przekop, r[w\, ang. steady ]m.in. sta=y, zr[wnowa/ony\, stable ]sta=y\, table ]st[=\  niem. tafel  pol. tafla, stabilny, staropol. alye nosz'cz wag' w r'kv rownym stepyenyem alybo stepnem wazywszy sprawyedlywye skazanye kasdemv may' vczynycz. gr. histanai ]sta:, w pozycji piono-

wej\; =ac. statio, statuere ]o kilku znacz., w tym stawia:, k=a>:\, anglosas. standan, >redniow. holend. standen, >redniow. ang. standen, ang. stand ]sta: – w pozycji pionowej, stawia: si", pozostawa:; znajdowa: si" w pewnej sytuacji; stawia:; wstrzymywa:, znosi:\ – obie funkcje razem ]w Webster’s pr[ba rozdzielenia ich\, t=umaczone na j"zyk rosyjski& ros. stoqt;-stojat, stat;-stat, po/stavit;-po(stawit. 2. Czasownikowa; sta: ]dzia:\ si" – 1. z(wy•darzy: si", wypa>:, przytrafi: si" ˘ stawi: si" ]przyby:... by: – czasownikiem\, przystawi: si" ]zbli/y:\, przysta: ]zgodzi: si", god – czasownikiem\, 2. przej>: stopniowo w inny stan, w inn' posta:, itp., zmieni: si" w kogo, w co, 3. spe=ni: si", zi>ci: si", urzeczywistni:, 4. stan bezruchu& przystoi ]wypada\, stoj'ca woda, =zy stoj' w oczach, wystaje z boku, sta: na co ]starcza:\ ˘ sta: na kupno, kolumna, lampa stoi ]istnieje\, st[g zast[j, post[j ¯ stagnacja, Ø ^ A, stancja, stacja  stacjonowa:, staro>: ]leciwo>: ¯ lat, dawno>:\, starosta ]wysoki stanem, pozycj'\ ¯ sta ]stan\ % wzrost ]wysoki\, ang. state ]stan, warunki w kt[rych kto> lub co> znajduje si", jako>:, forma, posta:, poziom, liczba, w danym momencie\ ^ ros. postojanie, swierstni-k(ca ]r[wie>ni•k(ca\, stawia: ]czyni:, robi:, dzia=a:\ ˘ stawia: kroki ]kroczy:\, budynek ]budowa:\, itp., przesta: ]co robi:\ – za(pows-trzyma: ]z, za – czas\. stan, staw ^ }t|rwa, stop ˘ trwa:, prze•rwa, prze•sta< ]prze•rwij\, nie•u•stan•nie ^ u•staw(i•cznie ]bez przerwy\. sta: ¯ stoj, stoi ^ god ^ rok ]pora, czas, godzina\ ˘ przy(do•stoj•nie – god•nie, nie przy•stoi – nie godzi si", sta: ^ dzia: ˘ za(na(przy(prze-sta:, sta: si" ^ dzia: si"; podziewa: si", nasta:, o co chodzi, o co idzie ]zaimek ruchu\, i inne. «sta:» my>lowo zwi'zane z «i>:», «pada:», «le/e:», «wisie:» ]˚nr 019\, odpowiednik ang. go, going ]i>:\ ˘ what’s going on$, t=umaczone& co si" dzieje$, o co chodzi$ ]pytanie o zdarzenie\, stoi ^ by: ]jest, s'\ ˘ stoi w zgodzie, stoi w ogniu, sta: ^ mieszka:, przebywa: zatrzyma: si" ˘ oddzia= sta= we wsi. ˚zosta:. =ac. stare ]sta:\, starofranc. ester, anglofranc. estaier, >redniow. ang. staien ˘ ang. stay ]zatrzyma: si",

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przebywa:, pozostawa:, mieszka:; ws(za-trzymywa: si", hamowa:, podpiera:\; franc. devenir, anglosas. bicuman, becuman, >redniow. ang. bicumen, ang. become, ros. sdelat;sq-sdie=atsja, stat;-stat. wo=. 1289 stati-stati ]sta:\, stanet;-staniet ]stanie\, stoawe-stoasze ]stali\, sto≥sta-stojasta ]stoj'\, stawa-stasza ]stoj'\, sto≥-stoja ]stoi\, stoit;-stoit ]stoi\, stawa na noh;-stasza na nocz ]stali na noc\, sta-sta ]sta=, zatrzyma= si"\, stavati-stawati ]stawa:\, sto≥ti-stojati ]sta:\. za(na(po(u(prze(przy(do(od(w( (wy(zo•sta:, rozsta: si", obstawa:. wg Ss 1953, obie funkcje wymieszane& 1. staropol. stacz, stogøcz, sstala,

stoyøcze, sø staly, stal gest, stoiø, stoyøcz ˘ sta: –

1. zajmowa: pozycj" pionow', sta: na nogach, 2. by: postawionym, ustawionym w jakiej> pozycji, zw=aszcza pionowej, w jakim> miejscu, 3. przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 3.a. zatrzyma: si" gdzie>, pozostawa: jaki> czas, mieszka:, 4. nie rusza: si", sta: w miejscu, nie zmienia: pozycji, miejsca, 5. by: nieruchomym, nie mie: zdolno>ci ruchu, 6. trwa: w jakim> stanie, 6.a. w jednej mierze sta: – jednakowo ocenia:, jednakowo traktowa:, 7. wyst"powa: na pi>mie, znajdowa: si" w ksi"dze, 8. by: obecnym na rozprawie s'dowej, 8.a. sta: prawu – sta: przed s'dem, sta: na roku, ˚rok(i ]s'dow-y(e\, 9. toczy: sp[r s'dowy, pozostawa: w stosunku procesowym, 9.a. sta: na pozwie(ch, w roce(ch, w roku, 10. by: bezpiecznym, 11. mie: warto>:, cen", kosztowa:, by: r[wnowa/nym, 11.a. odpowiada: czemu>, 12. mie:, zachowywa: moc prawn', dopuszcza: prawnie, 13. utrzymywa: si", trwa: dalej, zachowa: si", 14. usilnie stara: si", zabiega: o co>, 15. wspiera:, pomaga:, 15.a. pomaga: w procesie, 16. stawa: do walki, 17. sta: przeciw(ko komu> – wyst"powa: przeciw komu>, 18. sta: czym> – polega: na czym>, zawdzi"cza: czemu> sw[j byt, istnienie, 19. nast"powa:, staropol. do(na(o(po(prze(przy•


x sta:, rozsta: si". ˚staja:. 2. staropol. sta: – przetrwa:, zachowa: si". 3. staropol. sta: ]si"\, ssta: ]si"\,

stan'wszy, staw na nogy, stawschy, stanø, sstala, stal gest, stanyesz ˘ sta: ]si"\ – 1. wsta:, podnie>: si" do pozycji stoj'cej, stan': na nogach, 2. stan': w miejscu, zatrzyma: si", 3. zaj': jak'> pozycj", miejsce, 4. stawi: si" na rozprawie s'dowej, 4.a. sta: roku, sta: ]ku\ prawu, s'du; sta: prawo, rok(i; sta: na rok; sta: przed prawem, s'dem; sta: na roku, 5. osi'gn': cen", 6. osta: si", zachowa: si", 7. sta: za szkod', na szkodzie, szkodzi:, usi=owa: szkodzi:, 8. stan': do walki, 9. odej>: z roli, 10. ]bezosobowo\ nie stanie, nie sta=o – zabraknie, zabrak=o, 11. zosta:, pozosta:, 12. sta: si" – zdarzy: si", przytrafi: si", spe=ni: si", dokona: si", 12.a. sta=o si" prawo, skazanie ]z kim>, o kogo>\ – zebra= si" s'd, dosz=o do wydania wyroku s'dowego, 13. sta: si" – zosta: stworzonym, 14. sta: si" – przeistoczy: si", sta: si", 15. sta: si" – doj>: do jakiego> stanu. staropol. do(na(odew(od(o(pow(

(prze(przy(u(w(wy(za(ze( (wzmartwychw(zmartwychw( (zmartwyw•sta:, sta=y, o(u(wy(zo•sta=y, stane, wstane, stany, wstany.

wg ˚Ss 2011& staropol. sta: – 1. kosztowa:, warto>: mie:, 2. usta:, przesta:. ¢stad ¯ stud }st˙d| ˘ pol. stad=o, stadnina, niem. stute, anglosas. stod, >redniow. ang. stod, stode, ang. stud ]1. stado koni, szczeg[lnie utrzymywanych do rozrodu, 2. miejsce gdzie takie konie s' trzymane, 3. stajnia\, ros. konskij zavodkonskij zawod. stadion w staro/. Grecji, teren na kt[rym odbywa=y si" zawody sportowe m"/czyzn, wyposa/ony w bie/ni" i r[/ne urz'dzenia, otoczony trybunami dla widz[w. 1. arena sportowa, 2. miara d=ugo>ci; w Athenach – 185 m, lecz Olimpijski – nieco ponad 192 m. ˚staja ]stadium – [sma cz">: mili\. ¯ gr. histanai ]sta:, w pionie\ ˘ =ac. stadium ˘ franc. stade, niem. rennbahn ]arena\, stadium ]miara d=ugo>ci\, >redniow. ang. i ang. stadium ]l. poj.\, stadia ]l.mnoga\, ros. stadij-stadij, stadiq-stadija. stadium okres, faza rozwojowa, stan przej>ciowy.

=ac. stadium ]miara d=ug.\, ˚stadion. †stadko stado, lud ]nar[d\, plemi". ang. tribe, race; nation; herd, ros. plemq-plemia, narod-narod, stado-stado. stad=o ]rodzinne\ para ]ma=/e<ska\. staropol. stadla, staadla, sthadlo, st'dlo, o stadlye, stadlo ˘ stad=o – 1.a. grupa ludzi zwi'zana wsp[lnymi cechami, pozycj' spo=eczn', uprawnieniami, obowi'zkami, 1.b. grupa rodzinna, zw=aszcza ma=/e<stwo, 1.c. grupa os[b jakiej> p=ci, 1.d. stan panie<ski, 2. wiek /ycia ludzkiego, 2.a. dzieci"ce, dziecinne stad=o – wiek dzieci"cy, 2.b. stad=o m"skie – wiek m"ski, 3. okre>lona funkcja w spo=ecze<stwie, 4. zewn"trzne i wewn"trzne warunki /ycia, spos[b /ycia, staropol. stad=o – 1. stan, 2. p=e:, 3. rodzina. ˚¢stad. =ac. copula ]wst'/ka, ta>ma, opaska\, starofranc. cople, >redniow. ang. i ang. couple, ros. para-para. A. Br¥ckner 1927 zarzuca D=ugoszowi wymys=, /e to obchody poga<skie uroczyste, ˚Kupa=a. stad-o(nina(nik gromada zwierz't, hodowla zarodowa koni, samiec rozp=odowy ¯ stud }stad|. staropol. stadnik – ogier. ˚¢stad. ang. stud } st˙d | ]stadnina\, niem. stute ]koby=a\. staropol. 1437 stadnik emissarius 1. ko< trzymany przy stadzie do rozp=odu, ogier, 2. pasterz stada ko<skiego, 3. kandydat na m"/a czy kochanka. staropol. stadny – ze stadem zwierz't zwi'zany, a. o koniach – pas'cy si" w stadzie, b. brona stadna – jedna z bram w murach Jerozolimy. staropol. stado – grupa zwierz't jednego gatunku, zw=aszcza koni, wypasanych razem, razem hodowanych. =ac. grex, franc. le troupeau, anglosas. heord, pokr. niem. herde, >redniow. ang. i ang. herd, ros. stado-stado. wo=. 1289 stad=-stad ]stad\ ¯ stado-stado, stada ix=-stada ich, stady-stady ]stadami\. ¢stafilie rodzynki. staroros. stafil;e-stafilie, ros. iz[m-izjum. stagnacja zast[j, zahamowanie ¯ =ac. stagnatus ¯ stagnare ]powstrzyma:\ ˘ pol. st[g, Ø ^ A. staja dawna miara d=ugo>ci licz'ca 125 krok[w, tak/e gruntu. ¯ stadia ]stadiony, l. mn.\, ˚stadion.

staropol. 1391 i 1425 staye, 1419 i 1424 stage ˘ staje – 1. kawa=ek pola okre>lonej wielko>ci ]r[/nej zale/nie od okolicy\, najcz">ciej ok. 1,4 ha, 2. miara odleg=o>ci, miara d=ugo>ci ]wielko>ci zmiennej\ najcz">ciej ok. 200 m. =ac. stadium ¯ gr. stadion, MN. staropol. ca 1500 stajad=o ]krok\ ¯ =ac. stadium est octua pars miliary

vel spacium duodecim passum st'yadl' ]stadion jest [sm' cz">ci'

mili...\; ang. mila ^ 1609,3 m.

1. †staja:, staja: si" ¯ sta:. staropol. prztotcz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y woda, y k temu møszo y chlep. 1. by: stawianym, umieszczonym, 2. by:, przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 3. trwa:, 4. stawia: si" na rozprawie s'dowej, 5. przestawa: co> robi:, usuwa: w dzia=aniu, 6. staja: si" – stawa: si", pojawia:. staropol. na(od(o(pow(prze(przy( (w-staja:, rozstaja: si". 2. †staja: stopnie:, ¯ stan ]zmiana stanu, topnie:, rozp=ywa: si", przechodzi: z lodu, >niegu, w wod"\. ang. melt, ros. rastopit;-rastopit. †stajad=o ˚staja. staj-nia(enny trwa-:(nie; budynek, pomieszczenie dla koni. ¯ ang. stallion ]ogier\, LL ^ J. st[j ^ staj, Ø ^ A; st[jnia. =ac. stare ]sta:\ ˘ stabilis ˘ starofranc. estable ˘ ang. stable – 1. stajnia, stadnina, budynek w kt[rym konie i krowy s' trzymane i karmione, ˚stanica, 2. sta=y, trwa=y. Obora pierw. ¯ ˚or ]ko<\. Stajenny – koniuch, ˚marsza=ek. Konie, krowy, >winie i inne zwierz"ta trzymane by=y razem, w oborach. Gdy ukuto termin stajnia, zosta= on przy koniach, a obora pozosta=a krowom. Dzi> g=[wnie jest tak rozumiane ]zmiana ci"/ko>ci znaczenia\. staropol. stajenny – zatrudniony w stajni. =ac. stabularius agaso. staropol. 1421, 1471 w stayny, 1462 ¢stahna, 1465 staynyey, 1479 et sztayen, ca 1500, stayny' stabulum ˘ stajnia – 1. pomieszczenie dla zwierz't domowych, 2. dom nierz'du, 3. mo/e ju/. por. sta:, >redniow. ang. staien ˘ stay ]sta:\, A ^ Ø; st[j, post[j. =ac. stabulum ]stajnia\, starofranc. gromet ]s=uga\, >redniow. ang. grome, ang. groom ]1. stajenny, osoba, zwykle ch=opiec, w obowi'zku

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


pilnowania, strze/enia, karmienia, i czyszczenia koni, 2. pan m=ody\, ros. histit; (lowad;).

stal(owy(ownia(oryt([wka(owa: stop /elaza z w"glem. staropol. ca 1500 stal. =ac. chalybs, anglosas. stiele, st≤li, >redniow. ang. stel, ang. steel, AEI, ros. stal;. staropol. stalny, stalowy – stalowy, zrobiony ze stali. stalag ob[z dla je<c[w wojennych, szeregowc[w i podoficer[w. niem. stalag ¯ stammlager ¯ stamm ]baza\ % lager ]ob[z\. stalagmit sto/kowaty naciek na dnie jaskini, najcz">ciej wapienny. odwr. stalaktyt – u g[ry jaskini. gr. stalagmos ]kropl-a(owanie\ ¯ stalassein ]kropi:, kapa:, ocieka:\; stalaktyt ¯ gr. stalaktos ¯ stalassein ]kapa:, s'czy: si"\. sta-le(=y ci'g•le(=y; niezmiennie, przez ca=y czas, wci'/. ˚stawiczno>:, stojno>:, stateczno>:. staropol. zsthalye ˘ stale – zawsze, wytrwale. =ac. semper, constanter, ang. constantly, always, ros. postoqnno-postojanno, nastojhivo, vsegda-wsiegda. staropol. sta=o>: – 1. wytrwa=o>:, wierno>:, niezmienno>:, 2. m"stwo. =ac. 1. constantia, fides, 2. virtus. staropol. 1. sta=y ¯ stale ]ci'gle\ – 1. wytrwa=y, o niezmiennych przekonaniach, 2. trwa=y, mocny, nie podlegaj'cy zmianom, 3. ochoczy, pe=en energii, zapa=u, =ac. 1. firmus, constans, pervicax, 2. firmus, fortis, stabilis, 3. impiger, strenuus, staropol. 2. sta=y ¯ sta: si" ]czas.\ – 1. spe=niony, dokonany, 2. usta=y, zm"czony. =ac. 1. qui factus est, 2. fessus, lassus, fatigatus. stalle ozdobne =awy w prezbiterium ko>cio=a, z wysokimi oparciami, dla dostojnik[w uczestnicz'cych we mszy. ¯ >redniow. =ac. stallum. stamt'd z tamtego miejsca. ¯ s ]z\ % tam % t'd ˘ ]t"dy\, Å´

stan 1. zestaw okoliczno>ci lub cech charakteryzuj'cych osob" lub rzecz w danym czasie, okresie, momencie; spos[b lub posta: istnienia; kondycja ˘ jako>:, forma, posta:, poziom czego, 2. posiadanie ˘ stano(zbioro•wisko, na stanie ˘ liczba, ilo>:, 3. rz'd jako w=adza ˘ stanowisko,

u(po•stanowi: – za•rz'dzi:, s=owotw. pokr. stanow•czo(isko(i:, stany ]spo=.\, Stany Zjedn. ]USA\, racja(m'/(sekretarz(zdrada stanu, rz'dzi:, decydow:, s'dzi: ˘ stanowczo ^ zdecydowanie, postanowienie, 4. hist. grupa, warstwa spo=eczna o wyodr"bnionej sytuacji prawnej, stany ]spo=eczne\ ˘ stan szlachecki, mieszcza<ski, ch=opski, 5. cz">: sukni, okrycia od ramion do pasa ˘ stanik. =ac. status ]stan, pozycja, stanie, miejsce, stanowisko, trwanie\. pierwotnie& 1. dom, chata, sza=as; osada, siedlisko, ob[z; przystanek ]przy domostwie\ ˘ stanica, stancja, przysta< ˘ wo=. 1289, o na=o/onym podatku na grodzian Brze>cia n(rz. Bug& s=

sta po dv≠ lokn≠ medou. po dv≠ ovci. po pœ†cadesœt; desœ†kov; lnou. a po sto xl≠bov=. a po pœti cebrov= ávsa. a po pœti cebrov= r;'i. a po k˛ kourov;. a po tolkou s= vsœkogo sta. 2. kraj, pa<stwo, rz'd ˘ m'/ stanu, zdrada stanu, Pakistan, Afghanistan, Stany Zjednoczone, ˚rz'd, pan; pan ^ stan ]rz'd(ca, w=adza, prawo\ ˘ ros. sverstan-swierstan – przy•prawiony(rz'dzony, ros. rewit;-reszit – po•stanowi:, niem. reich ]rzesza\ – pa<stwo ¯ pan, ChSz, sub•standard – pod•rz"dny. 3. pozycja spo=eczna ˘ stanowisko ]urz'd, za•rz'dzanie\, stany ]po•rz'dek, =ad spo=eczny\& duchowny, ch=opski, mieszcza<ski, szlachecki, rycerski, 4. koncepcji 018 “sta:siedzie:” ˘ na stanie – w posiadaniu& liczba, ilo>: czego; zosta:, osta: si", stanowi:, zasta: w stanie ^ w tym czasie w formie, 5. jako>:, forma, posta:, poziom czego; okoliczno>ci, warunki ˘ w z=ym lub dobrym stanie, stan wody; etap lub faza istnienia ˘ w stanie rozkwitu, stan sta=y, ciek=y, i gazowy, 6. umys= ˘ namy>la: si" ^ rozwa/a: ^ zastanawia:, my>l ^ waga ^ stan ¯ =ac. sanus ]umys=owo zdrowy\ ˘ ang. sane, insane, na•my>la: si" – za•stanawia: si", roz•wa/a:, za(po(u•stanowi:, stanowczo ^ twierdz'co ¯ twierd, zdecydowanie, szczeg[lnie umys=owy lub emocjonalny, nastr[j, kategoria rzeczy ˘ stan melancholii, gor'czkowy, podniecenia, dziki stan, ma=/e<ski, cywilny, oskar/enia, powa/ny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

spoczynku, bierny, wojenny, /y: ponad stan, 7. damska cz">: odzie/y pokrywaj'ca biust ˘ stanik, ˚dom. staropol. stan – 1. powinno>: utrzymania panuj'cego i jego dworu, urz"dnik[w b'd{ dru/ yny w czasie podr[/y po kraju, ci'-/'ca na ludno>ci wiejskiej, zamieniana z czasem na danin" w naturze albo na op=at" pieni"/n', ˚stacja, stanowe, 2. zatrzymanie si", post[j, przystanek na drodze, 3. naturalne lub sztuczne pomieszczenie s=u/'ce za mieszkanie, tymczasowe miejsce schronienia, najcz">ciej b"d'ce namiotem ]˚stanek, stankowy, stanowisko\, 4. sza=as my>liwski, 5. budynek do przechowywania r[/nych przedmiot[w, spichlerz, 6. okr"g, obw[d, 7. zbrojny zast"p ]anio=[w\, 8. warunki w jakich kto> si" znajduje. †stanczynsz czy sztanczynsz op=ata za stragan na targu, za miejsce na placu targowym. =ac. pecunia.

standar-d(dowy(yzacja przeci"tny, typowy wzorzec, gatunek jakiego> wyrobu, norma jako>ci. ¯ >redniow. ang. i ang. standard ¯ starofranc. estendard ¯ by: mo/e niem. pochodzenia. sub•standard – pod•rz"dny. †stane stawienie si" na rozprawie s'dowej. ˚stany. staropol. 1443 we stanem. †stanek 1. namiot, 2. rodzaj ruchomego dachu nad /o=nierzami atakuj'cymi mury. ˚stanowisko ]namiot\. †stangret czy sztangret wo{nica, s=u/'cy powo/'cy ko<mi w bryczce, karecie. staropol. 1500 stangred. niem. stangereiter. franc. le cocher, ang. driver, ros. kuher-kuczer, izvozhik. †stanica pomieszczenie dla zwierz't domowych, stajnia. ˚stajnia. staropol. 1471 stanycza, =ac. stabulum. stanica warowna osada kozacka, ˚stan. ¯ s=aw.-ukr.-ros. stan. †stanie ¯ sta: ]dwie funkcje& rzeczownikowa – pion, i czasownikowa – sta: si"\, ˚sta:, staropol. stanie }tu znowu obie funkcje pomieszane, wg Ss 1953| – 1. znajdowanie si" w pozycji stoj'cej, trwanie w pozycji stoj'cej, 2. przebywanie gdzie> jaki> czas, 3. miejsca postoju, schronienia ]zw=aszcza dla zwierz't\, 4. stawienie si" na rozprawie s'dowej.


x stanik g[rna cz">: bielizny kobiecej podtrzymuj'cej piersi; g[rna cz">: sukni od ramion do pasa. ˚stan. staropol. stanik ]po=o/enie, sytuacja, plan\. ang. brassiere ˘ pot. bra. †stankowy zwi'zany ze stankiem, >wi"tym namiotem w kt[rym Izraelici przechowywali ark" przymierza w drodze z Egiptu do Palestyny& Exodus 25, 26, 27. staropol. dzwyrzy stankowich. =ac. pertinens ad tabernaculum sacrum ¯ tabernaculum ]namiocik ¯ taberna ]sza=as, szopa\, starofranc., >redniow. ang. i ang. re. tabernacle, ros. palatka-pa=atka. ˚stan, stanek, stanowisko. †stanowe powinno>: utrzymania panuj'cego... ˚stacja, stan. stanow-i:(czy decydowa:, rozstrzyga:; kategoryczny. ¯ stan ]1. pan, w=adza, rz'd, 2. s'd, decyzja, postanowienie\ ˘ stanowczo ^ zdecydowanie. ˚pan. staropol. stanowi:, stanowi: si" – 1. mocno osadza:, 2. powstrzymywa:, pow>ci'ga:, 3. krzepi:, umacnia:, mno/y: si=y, 4. budowa:, 5. wprowadza: do stajni, 6. stanowi: si" – przebywa:, obra: sobie stanowisko. staropol. roz(u(za-stanowi:, ustan-awia:(owia:(owowa:. wg Ss 2011, staropol. stanowi: – powstrzyma:, zatrzyma:. ang. decide, firm; categorical, †Old Polish restrain, ros. rew-at;/it;/itel;nyj, tvërdyj-twiordyj. †stanowienie stanowisko wojskowe, posterunek, wg Ss 1953; czujka. staropol. 1471 stanovyenye. ang. sentry, sentinel, ros. hasovoj-czasowoj. †stanowienie umowa, przymierze, wg Ss 2011. ang. agreement, alliance, ros. sxodstvo-schodstwo, so[z-sojuz ]zwi'zek\ ¯ so % [z. stanowczy dos=. zdecydowany; bliskoznacz. nieust"pliwy. ¯ stan ]1. pan, w=adza, rz'd, 2. s'd, decyzja, postanowienie\ ˘ stanowczo ^ zdecydowanie. ˚pan. stanowisko dos=. pozycja, w znacz. fizycznym i w przeno>ni; w znacz. fizycznym ˘ stanowisko artylerii, strzeleckie, w przeno>ni ˘ stanowisko dyrektora; punkt widzenia, pogl'd, os'd ˘ sta: na stanowisku ]mniema:, uwa/a:, s'dzi:\. ¯ stan ]1. pan, rz'd, 2. s'd\ ˚pan. wg mSjp 1969&

1. «miejsce dzia=ania, czyjej> pracy», 2. «pozycja w terenie zajmowana przez wojsko; miejsce usytuowania dzia= lub innej broni podczas walki», 3. ‘pozycja zajmowana przez kogo ]rzadziej co\ w danym >rodowisku, otoczeniu; pozycja w hierarchii zawodowej, s=u/bowej; odpowiedzialna posada», 4. «punkt widzenia, pogl'd», 5. bot. «miejsce wyst"powania, wzrostu jakiej> ro>liny w naturze», 6. =ow. «miejsce postoju i oczekiwania my>liwego na zwierza w lesie podczas polowania». ¯ stan ]˚pan, rz'd ˘ rz'dca\. staropol. stanowisko – namiot. staropol. stanowiszcze – 1. namiot ]˚stan, stanek, stankowy\, 2. stanowisko wojskowe, posterunek, 3. post[j czy te/ miejsce postoju. staropol. stanownik – osoba odpowiedzialna za organizacj" kwater ksi'/"cych podczas objazdu kraju przez panuj'cego. staropol. stanowy – 1. zwi'zany ze stanem, namiotem okrywaj'cym biblijn' ark" przymierza, 2. zwi'zany ze stanem-obozem, terenem obozowiska, 3. Íwi"to Stanowe, Íwi"ta Stanowe – /ydowskie >wi"to Namiot[w. franc. i ang. position& 1. umiejscowienie, posadowienie, 2. przed=o/enie propozycji; twierdzenie, zapewnienie, 3. spos[b w kt[ry osoba jest umiejscowiona, aran/owana; postawa, stanowisko, stosunek; dyspozycja, 4. stan umys=u w stosunku lub opinia o przedmiocie; stanowisko, postawa, jak stanowisko senatora w sprawach mi"dzynarodowych, 5. miejsce gdzie osoba lub rzecz jest; sytuacja; po=o/enie, jak po=o/enie statku, 6. ...itd., 13 zastosowa<, znacze<, ros. ]wojsk.\ poziciq-pozicija; =ac. opinio ˘ starofranc., >redniow. ang. opinioun ˘ ang. opinion; post, ]spo=eczne\ standing, ]pogl'd\ stand-point, opinion, ros. mnenie-mnienie ]mniemanie\. †stany rok stany, stany rok – termin s'dowy na kt[rym stan"=a jedna ze stron uczestnicz'cych w sporze. sta<czyk cz=onek stronnictwa polit. w Galicji ¯ nazwisko Sta<czyk, b=azen kr[la Zygmunta Starego. †stapole czy sztapole pnie drzew przygotowane do formowania tratwy. ¯ sta` ]wielo`\ % pole ]pie<\. staropol. 1426 octo centa stapolczu... na trawthø. †]z\ stara ˚starodawny. stara: si", staranie czyni: kroki

ku, wysila: w kierunku, d'/y:, u(za-biega:. por. sterany – zu/yty, zm"czony. staranny dba=y, dok=adny. starcia, starcie si" ˚ruch. s=owotw. pokr. sp[r  parcie, zwarcie, spi"cie, starcie. staropol. starcie – zniszczenie. †starczek bot. rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L. staropol. 1472 starczek agrimonia. †starczny obfity. ¯ starczy ]do>:\. staropol. staczne sufficiens. starofranc., >redniow. ang. i ang. sufficient, ros. dostatohnyj-dostatocznyj. starczy: nie brakowa:, w dostatecznej ilo>ci, satysfakcjonuj'cej. wy(starczy ]do>:, dosy:\. ˚sta:. staropol. starczy:, staczczy:, staczy:, statczy: – 1. spe=nia: wym[g ilo>ci, liczby, wymiar[w – “miary na zamiary” ]oczekiwa<\, }wg Ss 1953& by: wystarczaj'cym pod wzgl"dem ilo>ci, liczby, wymiar[w itp., wystarcza:, czyli “mas=o ma>lane”, J.D.|, 2. nad'/a:, podo=a:, da: rad", by: w stanie, sprosta:, 3. trwa:; nie statczy: – up=ywa:, przemija:. ˚sta: ]forma czas.\. =ac. sufficere ˘ starofranc. suffire, >redniow. ang. suffisen, ang. suffice, ros. byt; dostatohnym. †starczyk rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L., zepsute& staropol. 1460 ¢skorczik agrimonia, 1472 starczek agrimonia; XV w. ...accipe folia starczek, .... staropol. YE. †starga: ¯ s ]czas dok.\ % targa:. 1. podrze:, porozrywa:, poszarpa:, 2. zmierzwi:, zwichrzy:. †stargn': >ci'gn':, szarpi'c gwa=townie zrzuci:, powali:. ¯ s`]czas dok.\ % targa: ]ci'gn':\. staropol. ne stargnal. ang. violently pull down, pull off, ros. sta]it;-staszczit. †stargowa: ]si"\ ¯ s ]czas dok.\ % targowa: ]ci'gn': w swoj' stron"\. staropol. stargowa: ]si"\ – targuj'c, zgodzi: si" na ostateczn' cen" kupna-sprzeda/y, dobi: targu. staropol. stargowanie – zgodzenie si" na ostateczn' cen" kupna-sprzeda/y, dobicie targu. †stark klin, r[g ]$\. staropol. 1424 na starku. †stark, sterk usterka, wada. starka w[dka przechowywana przez szereg lat. ¯ stara. staro~ starsza, dawniejsza forma ¯ star-y(a& staro-dawny(>wiecki(modny, star(o – wiel(o ˘ starogr[d ]Wielu<\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x lit. Wielona, Star-gard(ogard, i inne, Wielkie Ksi"stwa ]Stare\, Wielkomorawia, Wielkopolska ]˚wielki\, tak i przydomki “Wielki” ]Stary\& W=odzimierz Wielki †1015, Kazimierz Wielki †1370, odpowiednik ang. the Great, Staro•las, Czarno•las ]Wielki las\. Czernia•k[w ^ Czarno•las ^ Staro•las ]k[w, kow ^ las\, ˚czern`. †staro: 1. wiek podesz=y, s"dziwy, 2. dawno>:, odleg=o>: w czasie. =ac. antiquitus, vetustus, ang. 1. advanced age, 2. old, ros. 1. po'iloj-po/i=oj, 2. starinnyj-starinnyj. starodawny dos=. wielce stary. ¯ staro` ]wielce\ % dawny ]stary\, nie na opak, /e staro` ]stary\, dawny ]wielce\, cho: kusz'ce. ˚staro`. staropol. ]z\ stara ]z\

stara dawna, ]z\ staro dawno, z starodawna, starodawny –

1. od d=ugiego czasu, od bardzo dawna, z dawien dawna, 2. z odleg=ej przesz=o>ci, bardzo dawno temu. staopol. staradawny – istniej'cy od odleg=ej przesz=o>ci, od dawna, bardzo dawny, bardzo stary. ang. ancient, antique, old, ros. starinnyj-starinnyj. †starogon $ staropol. 1359 et per ista loca sunt perpetuales starogony et barczi. starosta starszy stanem, pozycj'. ¯ staro` ]stopie<, wy/szy\ % stanem, albo& sta ]stary\ % wzrost ]wiekiem\, mo/e oba razem. ˚birew. staropol. starosta – 1. pocz'tkowo namiestnik kr[lewski sprawuj'cy na okre>lonym terytorium pe=ni" w=adzy w zast"pstwie panuj'cego ]starosta generalny, ziemski\, z czasem urz"dnik sprawuj'cy na tym obszarze w=adz" administracyjn', s'dowo-policyjn', oraz zarz'd d[br kr[lewskich ]starosta grodowy\, tak/e tenutariusz d[br kr[lewskich ]starosta niegrodowy\, lub ich zarz'dca, 2. zwierzchnik, prze=o/ony, zarz'dca, naczelnik, te/ rz'dca, namiestnik, 3. starzec, s"dziwy, leciwy, senior. staropol. staroscki czy staro>:ski – zwi'zany ze starost', pochodz'cy od starosty. staropol. starostwo – 1. okr"g podleg=y w=adzy starosty, 2. dobra kr[lewskie oddane w zarz'd staro>cie. staropol. staro>cina – /ona starosty. staropol. staro>cin]y\ – zwi'zany ze starost', pochodz'cy od starosty, nale/'cy do starosty. wg Ss 2011&

staropol. starosta – ekonom, w=odarz, za(rz'dca, w=odarz, gospodarz wesela. =ac. prea` % facere ˘ praeficere ˘ praefectus ˘ starofranc. i >redniow. ang. prefecte, ang. prefect(ure, franc. le prefet, ros. prefekt/ura-prefekt(ura. staro>: okres /ycia nast"puj'cy po wieku dojrza=ym, charakteryzowany wi"dni"ciem cia=a, stopniowym zanikiem funkcjonowania jego narz'd[w. staropol. 1. staro>: – 1a. zaawansowany wiek, s"dziwo>:, leciwo>: ¯ lat wiele ]na karku\, 1b. dawno>:, odleg=o>: w czasie, 1c. przedawnienie. ˚starzyzna. staropol. 2. staro>: – skr. staranno>:; staranie, dba=o>:, troska. =ac. 1a. senectus, 1b. vetustas, 1c. abolitio, 2. cura, diligentia, ang. 1a. old age, 1b. antiquity, 1c. negative prescription, 2. care. ros. 1a. po'ilost;-po/i=ost. †starowieczno>: staro/ytno>:, starodawno>:. =ac. antiquus ˘ antiquitas ˘ franc. antiquite, ang. antiquity, times of yore, ancient, ros. drevnost;-drewnost, starina-starina ˘ starinnyj. staro/ytny dotycz'cy okresu zamierzch=ego; dla r[/nych kultur jest to r[/ny up=yw lat, np. dla egipskiej – w tysi'cach, dla bliskowschodniej i Rzymu – ok. 2 tys. lat temu, dla Rosji i Polski – tysi'c lat, a dla USA – 200; okres najcz">ciej zamierzch=y, zatarty w znacznej cz">ci, ma=o znany. s=owotw. zwi'zane z ˚drzewo& de•re•wo]da\ – sta•ro•/yt]ko>:\, wo•da – /yt•ko>:. ko>: ^ krzyw ˘ krzyw•da. ang. ancient, ros. drevnij-drewnij, vetxijwietchij ]stary, staro/ytny\, starinnyj-starinnyj ]starodawny\, antihnyj-anticznyj ]antyczny\. S=ownictwo j"zyka angielskiego ma dwa korzenie& • angielski ¯ >redniow. ang. ¯ franc. ¯ =ac. ¯ grecki • angielski ¯ >redniow. ang. ¯ staroang. ]anglosas.\ ¯ got. Pierwszy korze< idzie na Po=udnie Europy& franc. ]Francja\ ¯ =ac. ]Italia, staro/. Rzym\ ¯ gr. ]Grecja\. Dlaczego grecki wszed= w sk=ad =aci<skiego$ To st'd, /e Imperium Rzymskie sk=ada=o si" z 2-ch cz">ci& • Zachodniego ]ze stolic' w Rzymie, mie>cie Rzym, Roma\, i • Wschodniego ]ze stolic' w Konstantynopolu\. Ale w Konstantynopolu w=adza by=a rzymska, z ni' i j"zyk =aci<ski, a nar[d i kultura – grecka, w tym j"zyk. St'd, po roz=amie w Ko>ciele Chrze>cija<skim,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

867–1054, Zach[d Europy poszed= za Watykanem ]j"zyk =aci<ski w ko>cio=ach, tam i centrum wiary\, a Wsch[d Europy – za Konstantynopolem ]j. grecki, tam i stolica wiary... by=a, bo przesta=a by:\. Cesarstwo Rzymskie upad=o. Konstantynopol, w r"kach Grek[w, zosta= okr'/ony i zdobyty przez Turk[w, w maju 1453, dzi> Istambu= ]ang. Istanbul ¯ gr.\, i odt'd Ko>ci[= Ortodoksyjny nie ma swej stolicy, a katolicy nadal maj'. Dla wierz'cych w Boga – wszystko to za jego wiedz' i zgod'; na jego oczach muzu=manie bili chrze>cijan w Palestynie i Konstantynopolu, za nasze grzechy. Tak i Tatarzy. Ja doci'gn'=em t=umaczenia latopis[w do 1453, bo wa/ny to rok dla latopisania. W Konstantynopolu bowiem pisane by=y latopisy dla Rosji, i po jego upadku, w 1453, nagle zrobi=a si" przerwa w zapisach, zrozumia=e, a/ do czas[w gdy Smole<sk przej'= aspekt pisania i kopiowania, oko=o 1483. Aspekt ten nieznany dla Rosjan – jest w mej “Litwie”. Rosjanie nie s' >wiadomi, /e w Konstantynopolu pisano latopisy dla Rosjan, ani /e nast"pnie w Smole<sku, po 1483. W Konstantynopolu odby= si" pierwszy sob[r g=[w Ko>cio=a, w 318 A.D., i odbywa=y si" inne w tym rejonie, i w ich wyniku, w Konstantynopolu ujrza=a >wiat=o, powsta=a, Biblia w tekstach kt[re dzi> znamy, z=o/ona z u=amk[w – u=omnych tekst[w istniej'cych przed 200 A.D., a kt[re dzi> traktowane s' jako szcz'tkowe w zestawieniu z obecnymi, bogatymi, obszernymi tekstami Biblii.

start(er(owa:(owy nag=y zryw, pocz'tek. staronord. sterta, anglosas. styrtan, >redniow. ang. sterten, ang. start, ros. otpravlenie, nahalo. stary dos=. wiekowy. star – rast ]rost ^ wiek ˘ wzrost\ czyt. od ty=u. 1. wiekowy, u schy=ku, zaniku ˘ staro•dawny(>wiecki(modny, staro•dawny ¯ z dawnych wiek[w, 2. maj'cy wiele lat, podniszczony, zu/yty ¯ sterany, 3. miniony, by=y, nieaktualny, star ^ wiel ˘ staro ^ wielo ˘ stary ^ wielki, dawny, przed` i przyrostek w wielu nazwach geogr., i przydomek w=adc[w. staropol. stary, stara, stare, starzy, sthare, starø ˘ stary – 1. istniej'cy w przesz=o>ci, dawniej, poprzedni, dawny, 2. istniej'cy w odleg=ej przesz=o>ci, od dawna, od d=u/szego czasu, 3. taki co prze/y= du/o lat, co dawno urodzi= si", maj'cy wiele lat, nie m=ody, 4. starszy – rodzice, 5. starszy, starzejszy, nastarszy – wy/szy stanowiskiem od innych,


x godniejszy, znaczniejszy, prze=o/ony, zwierzchnik. =ac. 1. antiquus, vetus, pristinus, 2. qui iam diu extat, 3. qui multos annos vixit, aetate provectus, senex, 4. parentes, 5. qui dignitate alios praestat, praepositus, praefectus, franc. vieux, vieil, vieille, ancien, niem. alt, zach. Sakson[w eald, anglosas. ]Angl[w\ ald, >redniow. ang. i ang. old, ros. staryj-staryj, wo=. 1289 starπi-starij ]stary\, starπiwiny-starijsziny ]starszym\, starπi-starij ]starzy\, starostistarosti ]staro>ci\, star≠iwinoustareiszinu ]starszego\. †starz czas prze/yty. staropol. }ile>| lat ]by:\ w starz – mie:, liczy: ile> lat. =ac. aectus ˘ starofranc. aage ˘ >redniow. ang. i ang. age, ros. vozrast-wozrast.

star-zec(ze:(o>:(osta(y( (uszka(szy(o/ytny(ocie (szak(sze<stwo(szyzna ¯ sterany ]zu/yty\ AE. sterta, szczerbiec. starzec cz=owiek w s"dziwym wieku, cz"sto siwy, zgrzybia=y, niedo="/ny. staropol. az do starcza ]do starca\, starce, starci, 1466 starcza – 1. cz=owiek w s"dziwym wieku, 2. stary, do>wiadczony mieszkaniec wsi uczestnicz'cy jako >wiadek w procesie granicznym, 3. prze=o/ony, zwierzchnik. staropol. starzectwo, starzecstwo, starzestwo – 1. dawno>:, odleg=e czasy, 2. przyw[dztwo, zwierzchnictwo. staropol. starze: si" – stawa: si" starym, s=abym. staropol. po(prze-starze: si",

zastarze:, zstarze: si", postarza=y, zstara: si", zastarzawa:. >redniow. ang. i ang. elder,

ros.

starwij-starszij. ˚stryszek.

†starzyna dawny ug[r wzi"ty zn[w pod upraw".

starzyzna stare przedmioty nie przedstawiaj'ce wi"kszej warto>ci. staropol. starzyzna – przedawnienie. ˚staro>:. statecznie dostatnio, dostatecznie – zadawalaj'co; ostatki. =ac. satisfactorius, franc. satisfactoire, ang. satisfactory, sufficiently, enough. wg Ss 1953, staropol. statecznie – 1. dok=adnie, 2. skutecznie. =ac. 1. accurate, 2. efficaciter, ang. 1. exactly, accurately, precisely, 2. effectively.

ros. 1. tohno-toczno, akkuratno. 2. deistvitel;no. wg Ss 2011, staropol. statecznie – pewnie, stale, trwale. †Old Polish surely, firmly, continously, ros. udovletvoritel;no. †stateczno>:, statek zdolno>: konstrukcji zachowania niezmiennego po=o/enia i kszta=tu pod dzia=aniem obci'/enia. ˚stojno>:. ang. steadiness, ros. stojkost;-stojkost. staropol. stateczno>: – 1. sta=o>: w uczuciach i dzia=aniu, 2. si=a, moc, m"stwo, 3. skutek, 4. mi=o>: ]jako cnota chrze>cija<ska\, przywi'zanie, oddanie. staropol. stateczny – 1. roztropny, rozwa/ny, sprawny w dzia=aniu, 2. sta=y w uczuciach, niezmienny, 3. w=a>ciwy, dobry. ang. 1. prudent, 2. steady, 3. right, ros. 1. umnyj, blagorazumnyj> ostoro'nyj, 2. postaqnnyj, 3. pravyj> pravil;nyj. wg Ss 2011, staropol. stateczny – sta=o>:, powaga. ang. steady, authority, ros. postoqnnyj-postojannyj. statek konstrukcja p=ywaj'ca o nap"dzie parowym, motorowym, atomowym, itp., s=u/'ca do przewo/enia ludzi lub towar[w. ¯ mier ]miara\, ˚sta:, do•statek – w miar", do•stateczny – mierny. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy•sta: ]na co\ ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, dostateczny ]mierny\, ˚miara. 1. r[wnowaga, zr[wnowa/enie, ˚statyka, YE, sta:, 2. >r[dl'dowa jednostka p=ywaj'ca /eglugi przybrze/nej, por. okr"t, 3. pot., zwykle l. mn. naczynia, sprz"t, zw=aszcza kuchenny ]por. skarby\. franc. le vaisseau, batiment, navire, =ac. vascellum ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. vessel ]1. naczynie do utrzymywania czego>, jak waza, garnek, dzban, czajnik, itp., 2. wy='cznie biblijne..., 3. pojazd do podr[/owania po wodzie, statek lub =[d{, szczeg[lnie d=u/szy ni/ =[d{ wios=owa, 4. statek powietrzny, 5. w anatomii i zoologii... itd.\ >redniow. schippe ˘ ang. ship, ros. korabl;-korabl, sudnosudno. 1816 r., o Stefanie Batorym powracaj'cym 1581 z wojny na Inflantach, przez Wilno do Warszawy, w Wilnie „zak=ada tam szko=" g=[wn' Litewsk'. Sulikowski pag& 124 i 125 przywodzi

w czasie ustanowienia tego przygod", maluj'c' dzielnego kr[la powag" i statek. Gdy iu/, m[wi on, przywiley ustanawiai'cy Akademi', by= wygotowanym, pos=a= go kr[l... itd. ˚przygotowa:. pag& ¯ =ac. pagina, franc.-ang. page ]strona\. „Rad' }J.| Zamoyskiego, roztropnym u/yciem statku i dobroci, umia= kr[l }Stefan Batory 1537–†1586| stronnik[w Maxymiliana i nieprzychylne ieszcze sobie poci'gn': umys=y...” wg Ss1953, staropol. statek, stadek, sthatek, sthathek ˘ statek – 1. mienie ruchome, zw=aszcza wyposa/enie mieszkania }sprz"t, J.D.|, inwentarz /ywy, 2. narz"dzie, 3. uczynek, skutek uczynku, 4. uporz'dkowane dzia=anie, porz'dek, 5. spos[b /ycia, obyczaj. =ac. 1. bona, quae moveri possunt, utensilia, 2. instrumentum, 3. factum, facti effectus, 4. ratio

quaedam agendi, disciplina, ordo, 5. ratio vitae, mos. ang. 1. utensil ]˚sprz"t\, 2. tool. wg Ss 2011, staropol. statek –

1. maj'tek, dobytek, 2, naczynie, 3. stateczno>:, rozwaga. ang. †possessions, vessel, staid, ros. imenie-imienie, sosud, posudina, trezvyj, stepennyj. statki powietrzne maszyna kt[ra utrzymywana jest w powietrzu przez aerodynamiczne jego si=y pod skrzyd=ami, gdy sam nap"dzany do przodu >mig=em lub innymi >rodkami jak komora odrzutowa. Wynalazek z lat 1903 – 1909. dwup=atowe biplane, jednop=atowe monoplane, =[d{ lataj'ca flying boat, szybowiec glider, helikopter helicopter, pasa/erski jet-propelled aripl. pol. samolot ]najszybszy\ ¯ samo` ]naj`\ % lot ¯ lata:, lecie: ]szybko\, franc. avion, ang. aeroplane ˘ airplane, ros. aeroplan-aerop=an. statu-a(etka pos'g, rze{ba przedstawiaj'ca posta: ludzk'. =ac. statua ˘ ital. statuetta. status stan prawny. gr. status, starofranc. estat, >redniow. ang. stat, ang. state. statut zbi[r przepis[w dotycz'cych organizacji, zakresu i sposobu dzia=ania osoby prawnej. =ac. statutum ]postanowione\. =ac. regula ]rz'dzi:\ ˘ regulare ]rz'dzi:, kierowa:, regulowa:\ ˘ regulatus ˘ ang. regulate ]1. kontrolowa:, kierowa: lub rz'dzi:, zgodnie z

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x podstawami, zasadami, lub system, 2. uzgodni:, dostosowa: do szczeg[lnego standardu, wymogu, stopie<, liczb", sum", itp., jak regulowa: ogrzewanie, ...itd. ˚regulacja\. ang. status, regulations, ros. privedenie v sistemu. staropol. statut – zbi[r prawa stanowionego, ustawa, przepis prawny. =ac. corpus legum, lex; =ac. statutus ˘ p[{no=ac. statutum ˘ starofranc., >redniow. ang. statut ˘ ang. statue, ros. statuq-†statua. staty-ka(czny w bezruchu, w r[wnowadze. ˚statek, YE.

statyst-a(owa:(yka(ycznie >redniow. =ac. statisticus ¯ status. statyw podstawa. staropol. ca 1420 szthacziwø kn}a|pszkø ˘ szthacziw – warsztat tkacki, dos=, statyw, T ˘ Cz. ˚knap ]tkacz, sukiennik\. 1. staw ma=y zbiornik wodny, wi"kszy od bajora, mniejszy od jeziora. dzi> stawy hodowlane ryb. za•sada ^ u(pod•stawa ˘ staw ^ sadzawka. ¯ st]oj'ca\ % aw ]woda\, ˚sta:. ros. stav-staw. staropol. 1401 pol stawu ]p[= stawu\, 1403 w stavech, 1404 stawu, 1405 staw ˘ staw – naturalny lub sztuczny zbiornik wodny. =ac. piscina naturalis v. artificiosa, franc. etang, niem. teich, weiher, >redniow. ang. ponde ˘ ang. pond, staroros. prud=-prud. staropol. stawek – ma=y staw, sadzawka

2. staw, stawienie, sstawienie przegub r"ki lub nogi& =okie:, nadgarstek, kolano; =amie w stawach ]o dolegliwo>ciach\; ruchome z='cze dw[ch cz">ci, zestaw ˘ nastawi: ]z=o/y:, zestawi: ko>ci w miejscu z=amania\, nastawnia kolejowa, zestawienie ]z=o/enie\, ale stawi: si" na czas ]do='czy:, przyby:\ ¯ sta:. s=aw. stog= ]stag, staw; A, B, W, G\ ˘ su ]ze\ % stog= ]staw\ ˘ sustog= ]zestaw\ ˘ pol. staw, ros. sustaw ]przegub\. staropol. 1466 ¢sztaww, ca 1500 staw artus; ca 1500 stawem, ca 1500 stavy; sthawy ˘ staw, sstaw – 1. ruchome zestawienie, po='czenie cz=onk[w cia=a, w tym ko>ci, 2. cz=onek cia=a. =ac. 1. articulus corporis, 2. pars corporis, artus; niem. gelenk, =ac. junctus ˘ starofranc. joint, joinct ˘ jointure, >redniow. ang. i ang. joint, staroros. sustav=-sustaw. 3. †staw ˚sta: ]funkcja czas.\ 1. ca=okszta=t zewn"trznych i wew-

n"trznych warunk[w /ycia, w odniesieniu do rzeczy& wygl'd, stan. 2. wiek, lata ]kogo>, czyje>\. =ac. status ]stan; pozycja; stanie; miejsce; stanowisko; trwanie\ ˘ starofranc. estat ˘ >redniow. ang. stat ˘ ang. state, ros. sostoqnie-sostojanie. stawa: ˚sta: ]funkcja czas.\. staropol. stawa: – 1. bywa:, przebywa: gdzie>, znajdowa: si", 2. by: obecnym w wyznaczonym terminie i miejscu, w celu wzi"cia udzia=u w rozprawie s'dowej w charakterze strony, 3. s=abn':, traci: si=y, moc, warto>:, 4. starcza:, by: do dyspozycji. staropol. do(na(o(po(pow(prze( (przy(u(w(za(zo•stawa:. †stawad=o miejsce postoju. staropol. stawad=a =[d{ – przysta<. =ac. locus, quo quis consistit, starofranc. ester ˘ anglofranc. estaier ˘ >redniow. ang. staien ˘ ang. stay, ros. ostanovka-ostanowka. †stawanie mieszkanie, miejsce gdzie si" mieszka, sta=ego pobytu. staropol. 1426 stawane. =ac. habitatio, mansio, ang. habitat, ros. 'ili]e-/iliszcze, 'ilitel;stvo-/ilitielstwo. †stawarz bot. gatunek storczyka, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. †stawek ma=y staw, sadzawka. staropol. 1426 do sthawku. =ac. parva piscina, holend. poel, niem. pfuhl, anglosas. i >redniow. ang. pol, ang. pool, ros. lu'a-=u/a, omut-omut. stawia: ¯ sta:. po(pod(za(wy(do(u•stawa, stawka przedstaw•i:(ia:, za(na(po(u(przy(przy(od(do(od( (pod(nad(w(wy(za(roz(zo•stawi:. staropol. stawia: – 1. umieszcza:, k=a>:, lokowa:, 2. przedstawia:, zw=aszcza przed s'dem ]>wiadka, r"kojemc", przedmiot sporu, itp.\, przyprowadza:, doprowdza: na rozpraw", 3. budowa:, 4. stawa: na sporze – chwyta: w pu=apk". =ac. 1. ponere, collocare, 2. adducere, ostendere, 3. aedificare, 4. decipula capere, ang. 1. locate, 2. present, ros. 1. pome]at;-pomieszczat, 2. predstavlqt;-predstawliat. staropol. na(o(po(przeza(roz(u( (za(zo•stawia:. †stawiciel ten kto stawia budynki, budowniczy, mistrz nad cie>lami. staropol. architectus stawyczel,

czo bvduye, mystrz nad czeslamy.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. architectus, ang. contractor, ros. postav]ik-postawszczik. †stawiczno>: sta=o>:, wytrwa=o>:. ˚stojno>:, stateczno>:, stale. staropol. stawicznosz}:|. =ac. constantia, patientia, ang. constant, patience, ros. postoqnnost;-postojannost, nastojhivost;-nastojcziwost. stawi: ¯ sta: ]funkcja czas.\; op[r, dawne, dzi> jedynie& stawi: czo=a. staropol. stawi: – 1. umie>ci:, po=o/y:, 2. przedstawi: przed s'dem ]>wiadka, r"kojemc", przedmiot sporu, itp.\, doprowadzi: na rozpraw", 3. zbudowa:, postawi:; dudowa:, 4. zbudowa: przegrod" na rzece, zastawi:, 5. zostawi:, zachowa:, 6. stawiony – po=o/ony, znajduj'cy si", 7. stawi: si" – przybywa:, przyby: osobi>cie, zg=osi: si", ukaza: si", 8. stawi: si" – che=pi: si", pyszni: si", przechwala: si", 9. stawi: si" – przeszkodzi:, by: zwad', 10. stawi: si" – udawa:. staropol. do(na(o(pod(po(przy(roz(

(u(w(wy(za(ze(zna(zo•stawi:, przy(u•stawowa:, odstawiony. †stawid=o urz'dzenie s=u/'ce do

regulacji poziomu wody doprowadzanej do m=yna, zastawa, >luza. staropol. 1371 stauidla, 1428, stawidla, 1434 y stawydl. †stawienie ¯ sta:, stawi:; 1. to, co zosta=o postawione, zbudowane, budynek, 2. oporz'dzenie, przygotowanie do u/ytku, 3. przyprowadzenie, dostawienie kogo> ]do kogo>\, 4. s=awienie, chwalenie. tak/e& stawienie, sstawienie – staw, ruchome po='czenie cz=onk[w cia=a. ˚staw. 1. †stawisko ¯ staw % isko; staropol. 1399 stawisco, 1410 na mem stauisku, 1434 stawiszka, 1459 stawisko – 1. naturalny lub sztuczny zbiornik wody, staw, 2. opuszczony, nie zagospodarowany staw. staropol. stawiszcze – staw, albo miejsce gdzie by= staw. 2. †stawisko skr[cone stanowisko, miejsce postoju. ˚sta:, stacja i inne. ¢stawiti na szczit broni:, dost'pi: zaszczytu ]cz"sty frazeologiczny zwrot\. staroros. staviti na ]it – stawiti na szczit. stawka ustalona jednostka. †stawne ˚ustawowe; unormowane,


x okre>lone przepisem, ustaw'. staropol. 1387 stawne lukno, 1397 i 1411 stawna lukna, 1410 stawne ]=ukno\. wg Ss 1953& stawne =ukno – naczynie na mi[d bli/ej nie znanej obj"to>ci }istotnie, bli/ej nie znanej, ˚sze>cip"dek, lecz =ukno jest miar', J.D.|.

†stawnica 1. beczka bli/ej nieznanej obj"to>ci, 2. danina ]prawdop.\ z piwa.

†stawnik, stawownik, stawowy bli/ej nie znany, nie okre>lony, pracownik zatrudniony przy stawach. sta/(ysta obowi'zkowy, pr[bny okres pracy, praktyka. =ac. stagium ˘ franc. stage. st'd pokr. odt'd ^ z tego miejsca. staropol. st'd, st'dsze, stand, stad ˘ st'd, st'd/e – 1.a. o miejscu – z tego miejsca, z r[/nych stron, 1.b. tam st'd, tame/ st'd – stamt'd, 2. o czasie – od tego czasu, od tej chwili, odt'd, 3. o wnioskach – z tego powodu, dlatego, 4. sk'd... st'd. =ac. 1.a. hinde, hinc, 1.b. illinc, istinc, 2. ex eo tempore, postquam, 3. quam ob rem, inde, 4. unde... inde, franc. d’ici, de la, par cela, >redniow. ang. hennes ¯ henne, ang. hence, ros. ots[da-otsjuda, ot six por-ot sich por. st'giew wysoki dzban o szerokim dnie, zw"/aj'cy si" ku g[rze, zwykle z jednym uchem. staropol. 1394 stangwy; sthøgew, 1437 st'gef sponda, 2 st'gve. staropol. st'giewka – ma=a st'giew. staropol. st'gwiany – zwi'zany ze st'gwi', dotycz'cy st'gwi. s=owotw. pokr. =agiew, ˚sze>cipi"dek, =ukno, g'sior. st'pa: kroczy:, stawia: kroki, posuwa: si" naprz[d chodem. pokr. ang. step ]krok\. s=aw. stoupati; s=aw. OU ^ U ˘ pol. Å, ´, ros. v/stupat;. za(po(u(przy(do(od(pod(wy(rozst"p, na(prze•st"pca, po(wy•st"pek nast"pca, przest"pca, podst"pny, wyst"pek, dost"pny, obst'pi:, stopie<. s=owotw. w zwi'zku s=owotw. ze stop' ¯ stopa. staropol. st'pa: – 1. stawia: kroki, i>:, 2. odchodzi: w bok, schodzi: z w=a>ciwej drogi, 3. ust"powa: przed czym>, unika:. staropol. st'panie – 1. ch[d, spos[b chodzenia, 2. post"powanie, uczynki cz=owieka. staropol. ¢st'pi: ¯ st"pi: –

1. postawi: stop", st'pn':, 2. wst'pi:, wej>:, p[j>:, 3. obst'pi:, otoczy:, 4. odej>:, oddali: si", 5. wznie>: si", 6. wzi': udzia=, 7. stan': do walki, podj': walk". staropol. st'pnienie – 1. st'pni"cie, krok, 2. >lad stopy, 3. stopie< w hierarchii spo=ecznej, 4. st'pnienie ]prawa\ – post"powanie prawna, procedura prawna. staropol. do(na(ob(od(o(po(prze(

(przy(roz(u(w(wy(za-st'pi:, s(ob(od(o(po(prze(przy(w(wy( (za(z-st'pa:, s(do(od(o(po(prze(przy(u(w(wy( (za(z•st"powa:, przyst"pawa:. †stdza, sedza, sdza >cie/ka. ˚stedzka, ste/ka.

stearyna produkt zmydlania =oju, sad=a, oleju. ¯ gr. stear ]t=uszcz\. steatyt minera=, odmiana talku, barbarwy bia=awej, szarej, lub zielonkawej. w ska=ach metamorficznych. stebn(owa: szy:, wyszywa: >ciegiem nieprzerwan' lini' niem. steppen. †stedzka >cie/ka, ˚stdza, ste/ka. staropol. 1437 steczka, na drodze, steczcze. =ac. semita, franc. le sentier, le petit chemin, anglosas. p≤th, niem. pfad, steig, >redniow. ang. path, ang. path, footpath, trail, ros. trop-a/inka-trop•a(inka, doro'ka-doro/ka, put;-put.

†stegna

staropol. 1425, 1428 stegna, 1. >cie/ka, droga kt[r' pedzone jest byd=o na pastwisko, 2. pastwisko. ¯ steg ]>cie/ka\ % gna: ]p"dzi:\. stek odbytnica, kloaka, s=owotw. pokr. >ciek. stek k=amstw, obelg. stek kotlet, zraz. ang. steak ¯ >redniow. ang. steike ¯ staronord. steik. stelmach rzemie>lnik wykonuj'cy pud=a powoz[w, bryczek, a tak/e ich ko=a. naprawiaj'cy powozy. ko=odziej, stolarz wiejski. niem. stellmacher. staropol. stelmach, stalmach, starmach mo/e te/ sztelmach; stelmacher, starmacher czy sztelmacher, sztarmachar. ¢stelmagister koniuszy, prze=o/ony nad wo{nicami. staropol. stelmaister czy sztelmaister. †stelmaszka czy sztelmaszka

/ona stelmacha. ˚stelmach. staropol. 1453 stelmaschka. stemp-el(lowa: odcisk(a:, znak(owa:, piecz"•:(towa:, niem. stempel, pokr. stampfen ¯ anglosas. stempan ˘ >redniow. ang. stampen, ang. stamp ]nacisk\. staropol. stempel, st"pel mo/e te/ sztempel, szt"pel – pr"t metalowy do ubijania prochu w lufie broni palnej. sten rodzaj pistoletu maszynowego o wydolno>ci 550 sztuk amunicji na min., wa/'cy 8 funt[w ]3,6 kg\, u/ywany w czasie okupacji 19401944 przez cz=onk[w organizacji bojowych ruchu oporu ¯ ang. Sten gun ¯ skr[t od nazwisk wynalazc[w& S ]Sheppard\ i T ]Turpin\ % En ]England\. †stendar, styndar mo/e te/ sztendar, sztyndar k=oda drewniana s=u/'ca za podstaw" lub podpor". wg Ss 1953& pie< drzewa }drzewo jest /yw', wieloletni' ro>lin', J.D.|. staropol. styndari, stendary. franc. tige, tronc, anglosas. stemn, stefn, pokr. niem. stamm ]pie<\, >redniow. ang. i ang. stem, ros. stvol=-stwo=. steno-pis(graf(gram spos[b szybkiego pisania za pomoc' umownych znak[w i skr[t[w. gr. stenos ]w'ski, ciasny\ % grapho ]pisz"\; gramma ]pismo, litera\. ¢step obce ˘ stop-a(ie<. ukr.-ros. stupen;, stepen; ¯ anglosas. stepe ˘ >redniow. ang. steppe, ang. step ]krok\. ¢stepe< krok, stopie<, ¯ ang. step. >redniow. stepen;-stepe<, ros. stupen;-stupe<. ˚stopie<. step(owy obszar r[wniny pokryty ro>linno>ci' bezdrzewn', z przewag' traw. ros. step; ˘ ang. steppe.

ster(nik(owa:(owny ]=odzi'\ kier(owa:. wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o, wio•s=o, i wiele innych, ˚nr 400. 1816 r.& styr ]styr rz'du\. Styr – rzeka na Wo=yniu. stary dolnoniem. st¥r. staropol. sztyrowa: ]sterowa:\, ang. rudder ]ster\, steer ]sterowa:\, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. styr – przyrz'd do kierowania =odzi', tratw', statkiem. anglosas., >redniow. ang. rother ]wios=o\ ˘ ang. rudder ]ster\, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. sternik, styrnik, styrznik – ten co kieruje sterem, statkiem.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x franc. le timonier ]sternik\, ang. steersman ]sternik\ ¯ steer ¯ >redniow. ang. steren ¯ anglosas. stieran, pokr. niem. steuern, ros. rulevoj-rulewoj, wturman. sterany zu/yty zniszczony przez trudy, m"cz'cy tryb /ycia; szczerbiec, >cierka. ˚stary. sterczy wystaje, odstaje, wypina spodnie..., s=owotw. pokr. ˚sztorc, OE. anglosas. stearc ]sztywny\ ˘ stercan ]usztywnia:\; >redniow. ang. sterchen ]usztywnia:\ ˘ starche ]˚krochmal\ ˘ ang. starch; =ac. pro` % trudere ˘ protrudere, ang. protrude, ros. prosovyvat;/sq, prosunut;/sq-prosunut(sja, vysovyvat;/sq-wysowywat(sja, vysunut;/sq-wysunut(sja. stereo~ przestrzenne wra/enie d{wi"ku, tr[jwymiarowo>:. stereo•fonia(grafia(skopia(metria( (chemia(typ. gr. stereos ]stanowi'cy bry=", st"/a=y\. †sterk, stark usterka, wada. †sterleziec czy sterle{ca ryba z rodziny jesiotr[w, sterlet, Acipenser ruthenus. sterta wysoka kupa, stos s=omy, zbo/a, siana. ˚start ]sterta\, stos. ang. stack, pile, heap, niem. schober, franc. la meule, staroros. skird=-skird. staropol. 1471 sthyrti ]sterty\, 1475 stirty, 1475 sztherth ]stert\ ˘ sterta, styrta – wysoki st[g siana albo s=omy ze zbo/a. ¢sterwo >cierwo, trup; zatrata. staroros. stervo-sterwo, st;rvo-sterwo.

steryl-ny(izacja(izator(izowa: 1. niszczenie drobnoustroj[w podwy/szon' temperatur', 2. pozbawianie zdolno>ci rozrodczych, zwykle przez usuni"cie gruczo=[w p=ciowych. =ac. sterilis ]bezp=odny\. †steska: odczuwa: ucisk, przykro>:, niepok[j. ¯ s` ]czas dok.\ % s=aw.-ros. toska. staropol. 1447 steskay verberes. franc. angoisse, anxiete, ang. anguish, affliction, pain, grief; weariness, boredom, oppression, ros. toska-toska, OE. staropol. steska: ˘ steskn':, b="dnie w Ss 1953& ¢st"skn': ]$\ – nie wiadomo co, odczuwa: t"sknot". †ste/ka >cie/ka. ˚stdza, stedzka. staropol. ca 1500 przechod, steschk' vel sczeska ˘ ste/ka. =ac. semita. steward(essa osoby obs=uguj'ce

pasa/er[w w samolocie lub na statku. anglosas. stiweard, stigeweard ¯ stig, sti ˘ >redniow. ang. stiward ˘ ang. steward(ess. st"bno ˘ stebno. st"ch-lizna(n':(=y zapach w=a>ciwy wilgotnym pomieszczeniom przez d=u/szy czas nie wietrzonym. ¯ st"ch=y ¯ ang. stench ]smr[d\. staropol. ca 1500 sth'chlyna putor. =ac. putor, niem. gestank, franc. puanteur, >redniow. ang. i ang. stench, ros. von;-wo<, zlovonie. †st"chn': utworzy: zag="bienie poddaj'c si" naciskowi. staropol. støchne. st"k(a: wydawa: g=uchy d{wi"k podczas wysi=ku fizycznego lub b[lu. ˚szcz"k(a, uk "k – d{wi"k, wysi=ek ]j"k, m"ka\ ¯ uk ]zwuk, huk\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k, p"k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy. ang. moan ]j"cze: lamentowa:\, groan ]j"cze:, j"k\, ros. ston-ston ˘ stenanie. staropol. a szdy stakasz; yvsz

stakam, yvsz my vmrzeczy; barszo staka; nye postal any stekal ˘ st"ka: – wydawa: j"kli-

wy g=os ]pod wp=ywem choroby, b[lu, lub strachu\, j"cze:. staropol. st"kanie – j"kliwy g=os, j"ki. =ac. gemitus, suspiria. staropol. st"kn': – wyda: j"kliwy g=os. wg ˚Ss 2011, staropol. st"ka: – chorowa:, niedomaga:. st"p ruszy: st"pa; najpowolniejszy, miarowy ch[d konia. Å´ anglosas. stepe ˘ ang. step ˘ pol.

st'p(a:. st"pa naczynie przeznaczone do mia/d/enia, rozkruszania czego.

1. †st"pa staropol. stampa – 1. urz'dzenie sk=adaj'ce si" z naczynia lub koryta, i t=uczka, tzw. st"pora, s=u/'ce do obt=ukiwania, ubijania, kruszenia, 2. kuchenne albo apteczne naczynie z t=uczkiem do ucierania na mia=ki proszek przypraw kuchennych i >rodk[w leczniczych, mo{dzierz, 3. potrzask na zwierz"ta, pu=apka. s=owotw. pokr. ros. stupka ]mo{dzierz\, oba pokr. anglosas. stampan ]kruszy:, naciska: do p"kania na kawa=ki\ ˘ niem. stampfen, >redniow. ang. stampen, ang. stamp, stampede ¯ hiszp. estampida ]ang. a crash, zgnie>:, rozbi:, i inne\. wg Ss 2011, staropol. st"pa – wydr'/ony pie< do =uskania ziarna na kasz". ¯ stem ]pie<\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

anglosas. stemn, stefn, pokr. niem. stamm ]1. pie<, 2. plemi", r[d, 3. pokolenie\, >redniow. ang. i ang. stem. 2. †st"pa zniewa/enie, zniewaga, pogarda ]$\, ¯ ¢stupa. wg Ss 1953. †st"pica potrzask na zwierz"ta. staropol. ca 1420 stampicza decipula ˘ st"pica, mo/e i stampica ]˚st"pa\ ¯ stup(a: ]kro•k(czy:\. =ac. decipula, franc. trappe, anglosas. tr≤ppe, >redniow. ang. trappe, ang. trap, ros. zapadnq, lovuwka=owuszka. ˚samo=[wka, sobie=[wka, s=op. st"pi: t"pym uczyni:, nieostrym. ¯ s ]czas dok.\ % t"py. staropol. stapyoni zlomek zelaza. staropol. ca 1455 stampyeliby ˘ st"pie: – sta: si" t"pym. ang. blunted, ros. tupoj-tupoj. †st"pka kuchenne albo apteczne naczynie z t=uczkiem, s=u/'ce do ucierania na mia=ki... itd., ˚1. st"pa. st"pka g=[wna belka na spodzie statku, biegn'ca pod ca=' jego d=ugo>ci', kil. †st"por t=uk, t=uczek. ˚1. st"pa. staropol. st"porowy – zwi'zany ze st"porem. †st"powa: wst"powa:, wchodzi:, wkracza:. ¯ ros. stup ¯ ang. step. ¢st"skn': wg Ss 1953 }nie istnieje, J.D., ˚steska: ˘ steskn': ¯ toska|. st"/enie zawarto>:. ¯ s % t"gi, G?. s=owotw. pokr. nat"/enie. †st"pny st"pny boj – zaczepny, wst"pny, pierwsza faza boju. staropol. støpnym boyem, st'pni boy. =ac. pugna aperta, quae dicitur, starofranc. engager, ang. engage, to enter into conflict with ]the enemy\, ros. vstup-at;/it; v sra'enie s-wstup-at(it w sra/enie s. ¢stiagi >ci'gi, wojenne znaki obnoszone w celu do='czenia miejscowych do si= kniazia; wielkiego kniazia “stiag” by= zwykle koloru czarnego z wizerunkiem Zbawiciela na tkaninie. >redniow. stœgi-stiagi. ¢stich rz'd, linijka, wiersz; zako<czenie zdania; poezja, wiersz. staroros. stix-stich. ¢stiegno biodro. staroros. stegno-stiegno. stiuk nasa plastyczna z gipsu, wapna i piasku. †st=oczy: 1. >ci': g=ow", 2. zadr/e:, zachwia: si". staropol. stloczyl ˘ st=oczy:. =ac. 1. caput abscidere, 2. contremescere, comoveri, franc. 1. decapiter, ang.1. behead,


x 2. tremble, shiver; sway, ros. 1. obezglavlit;-obezg=awlit, 2. dro'at;-dro/at. st=uc ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚t=uc. rozbi:, pobi:, pokruszy:. staropol. st=u, s=uc, st=uc si" – 1. rozbi:, zniszczy:, uszkodzi:, po=ama:, pot=uc, pokruszy:. 2. uderzy: kogo>, uszkodzi: na ciele, spowodowa: czyje> obra/enia. franc. fracture, anglosas. brecan, >redniow. ang. breken ˘ ang. break, ros. razbit;-razbit, slomat;. staropol. st=uczenie – rozbicie, zniszczenie, po=amanie. staropol. st=ukanie – uderzenie wywo=uj'ce huk. st=umi: ¯ s ]czas dok.\ % t=umi:. staropol. stlumycz ˘ st=umi: – 1. pokona:, poskromi:, podepta:, 2. przerazi:, oszo=omi:. =ac. 1. superare, vincere, domare, 2. aliquem in terrorem. staropol. st=umia: – gn"bi:, poskramia:. =ac. premere, vexare, domare; suppressus ˘ >redniow. ang. suppressen ˘ ang. suppress, ros. podavit;-pridawit. †st=umienie ¯ s ]czas dok.\ % t=umi:. staropol. w sztlvmyenv pozand'nye ]w st=umnieniu po/'dania...\, 1. karno>:, rygor, 2. >cisk, zbiegowisko. =ac. 1. disciplina, 2. turba. ang. to curb, ros. sder'it;, obuzdat;. †st=u>cie: sta: si" t=ustym, uty:. ¯ s ]czas dok.\ % t=uszcz, t=usty. ang. become fat, obese, sto 1. 100, skr[cone cento ^ sto, CS. gr. hekaton, =ac. centum, franc. cent, p[{ny anglosas. hundred, >redniow. ang. hondred, honderd, ang. hundred, ros. sto-sto, sotnq-sotnia ]setka\ ˘ `sotnyj-sotnyj ]`setny\. 2. wiel-e(o ˘ sto-pa(kro:(noga( (=ek(krotnie(s(sunek(do=a(ziarn. `pa – pal-ec(c[w. stokro: – wielokro:. staropol. sto – 1. liczebnik jednoczonowy, 100, 2. liczebnik wielocz=onowy, np. tridzesczi y sto ]130\, 3.a. pstre sto – jednostka organizacyjna ludno>ci feudalnie zale/nej, z=o/ona z ludzi o r[/nym statusie prawnym i r[/nym zakresie wykonywanych obowi'zk[w, 3.b nazwa bli/ej nieznanego urz"du. 4. jaka> op=ata. †stoczek potok czy {r[d=o. ˚stok. staropol. 1773 v stoczku. =ac. rivus vel fons, ang. stream or spring,

ros.

potok-potok, ruhej-ruczej.

stocz-nia(niowiec(y: zak=ad zajmuj'cy si" budow', remontem i konserwacj' statk[w ¯ stoczy:, stacza: OA ¯ stok ]pochy-lnia(=o>:\. staropol. stoczy: ]z='czy:, zespoli:\. ang. shipyard, ros. verf;-werf. †stoczysty stoczysta wrota – wrota wspieraj'ce si" i tocz'ce si" na przytwierdzonych do nich u do=u k[=kach. staropol. dwogych vroth stoczystych. stoczy: ¯ s` % ˚toczy:. stodo=a budynek gospodarczy do przechowywania zbo/a w snopach, siana, s=omy. ¯ >redniow. ang. stode, stude ]kolumna, filar\. ˚zapola w stodole. pol.-ang. pole ]s=up\. staropol. 1385, 1400 stodola – budynek w gospodarstwie wiejskim, s=u/'cy do przechowywania nie m=[conego zbo/a i s=omy. =ac. horreum, franc. grange, anglosas. bere≤rn, niem. scheune, >redniow. ang. i ang. barn, ros. xlebnyj ambar, 'itnica-/itnica.

†stog=owiec, stog=[w bot. miko=ajek polny, Eryngium campestre L. staropol. 1437 stoglowecz irungus, 1475 stoglovyecz; stoglovyecz narcisus;1472 stoglow yringi, 1437 yringus stoglow. †stogowy zwi'zany ze stogiem. stoi(: godnie, =adnie. do(przy-stojny. stoicki spokojny, opanowany. gr. stoikos ¯ stoa ]portyku, ganku, kolumnady, w Poikile, w Atenach, gdzie Zenon z Kition naucza= etyki, od ok. 308–301 B.C.\ =ac. stoicus, >redniow. ang. Stoycis ˘ ang. Stoic. stoisko stragan na kiermaszu, punkt obs=ugi, dzia= sklepu wielobran/owego. ¯ stoi % sko. ang. stall ]stragan, buda, stoisko, kiosk; przegroda w stajni\. †stojaczek ]nr 1 i 2\, ]tylko nr 2\ stojak, stoja= bot. staropol. 1472 strziaczek ] lub stoiaczek\, filoteten, 1493 stoyaczek satirion, 1472 stoyak satirion. 1. marzanka wonna, Asperula odorata L. 2. gatunek storczyka z kulistymi bulwami, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. stoj-ak('c('co ¯ sta:. OAÅ. †stoj'cze< czy stoj"cze< sierpie<. b="dnie w Ss 1953& wrzesie<, i – gorzej – dziewi'ty miesi'c roku. w Polsce, do 1586, rok rozpoczyna=

si" od marca ]marzec by= pierwszym miesi'cem roku\, st'd wrzesie< by= si[dmym, nie dziewi'tym miesi'cem roku, J.D., i nie wrzesie<, lecz sierpie<, patrz ni/ej# w cytacie «sierpie<» a w opisie «wrzesie<»; por. stoj'czka. staropol. schirpen, stoiatschen. =ac. menis Augustus. †stoj'czka czy stoj"czka sierpie<. sz[sty miesi'c roku. ˚stoj'cze<. staropol. stoyaczka vel sirpyen. †stojno>: wytrwa=o>:. ˚stawiczno>:, stateczno>:, stale. s=owotw. pokr. ostoja, o` ^ po` staropol. stoynoscz, vstawycz-

noscz; constancia stoynoscz, vstavicznoscz. =ac. constantia, perserverantia, ang. constancy, perserverance,

postoqnstvo-postojanstwo, nastojhivost;-nastojcziwost.

ros.

1. †stok ¯ s ]wy\ % tok ]ciek, p=yw\. 1. strumie<, potok ]˚stoczek\, 2. {r[d=o, 3. zbiornik wody opadowej, ka=u/a, >ciek, nieczysto>ci. staropol. 1415 stok, 1425 na stoku, =ac. 1. rivus, torrens, 2. fons, ang. 1. stream, 2. spring. 2. stok zbocze, skarpa, pochy=o>: ˘ stocznia, pochylnia. tok ]ciek, bieg, p=yw\ ˘ stoczy: si", K ˘ Cz. staropol. stok ]{r[d=o, strumie<\, anglosas. slupan ]szybowa:\ ˘ aslupan ]wy>lizn': si"\ ˘ aslopen ˘ aslope ˘ zaprzeczenie, przeciwie<stwo, ang. slope, slant, ros. sklon-sk=on, otkos-otkos, naklon-nak=on, pokatnost;pokatnost. stok=osa ro>lina z rodziny traw rosn'ca przy drogach, w rowach, itp., niekt[re gatunki u/ywane jako pasza. staropol. ca 1460 sthoclossa centu pica – stok=osa /ytnia, Bromus secalinus L. †stokorodny rodz'cy {r[d=a. stokro-:(tnie(tka ¯ sto` ]wielo`\. zupe=nie nieporozumienie w Ss 1953& stokrotnie, sto razy, i t=umaczone dos=ownie na j. =aci<ski& =ac. centies, ang. many ` ]as many thanks\, sto ^ 100, literally translated as hundred ]of something\. staropol. stokrotny – 1. wielokrotnie wi"kszy, 2. setny. jak uprzednio, b="dnie w w Ss 1953& 1. sto razy wi"kszy, 2. setny. stol-arz(arka rzemie>lnik zajmuj'cy si" obr[bk' drewna, wykonywaniem z niego element[w. ang. stool ]sto=ek\, ˚cie>la. staropol. stolarczyk – syn stolarza, albo ch=opiec zatrudniony u stolarza.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


staropol. stolarka – /ona stolarza. staropol. 1478 stolarzs ˘ stolarz – rzemie>lnik wyrabiaj'cy z drzewa sprz"ty, meble. =ac. carpentum ]dwuk[=ka, pow[z dwuko=owy, bida\ ˘ p[{no=ac. carpentarius ]ko=odziej\ ˘ staronorm., franc. carpentier, >redniow. ang., ang. carpenter, ros. plotnik-p=otnik. stolec tron, krzes=o. ˚tron. staropol. stolec – 1. sprz"t do siedzenia, sto=ek, 2. krzes=o w=adcy, tron, 3. w=adza, panowanie, wysoka godno>:, dostoje<stwo, 4. krzes=o s"dziego, cz=onka s'du, tak/e sam s'd, instancja s'dowa, 5. stolec wdowi – dobra dzier/one przez wdow" po >mierci m"/a, 6. wzniesienie, kopiec. =ac. 1. sella, 2. sella ragia, solium, 3. potestas, imperium, honos, dignitas, 4...., 5. ..., 6. tumulus, ang. 1. chair, 2. throne, 3. authority, excellency, 4. bench, s=owotw. pokr. stolica ]wiele lic\, sto=ek i inne, ¯ sto` ]wielo`\. ros. tron-tron, prestol-presto=. wo=. 1289 na stolci-na stolci ]na stolcu, tronie\, stolnyistolnyi ]sto=eczny\, stolnogostolnogo ]sto=ecznego\. stolica centrum w=adzy. ol, o= ^ stol ^ str ]wielk-i(a\ ˘ stolec wielkoksi'/"cy ]tron, sto=ek\ ˘ sto=eczne, KC ˘ Cz. ˚sto. lica ¯ liczba, lico ]twarz\; `ca ]ziemia\ ¯ =ac. terra. Stolice Polski& Warszawa ¯ Krak[w ]Korony Polskiej\ ¯ Pozna< ]Polan\ ¯ Gniezno ¯ jez. Lednica. stolic' Mazowsza by= P=ock n(Wis=', w='czonego do Korony dokumentem z dat' 27 grudnia 1529, jako zwyk=e wojew[dztwo. Polanie – plemi" z okolic Kijowa, st'd i na Mazowszu nazwy& Pako>:, Kutno ¯ kut ]k't\, Lednica ¯ led ]l[d\. Mieszko ]M>ciwy ¯ mest\ ¯ Siemomys= ¯ Siemowit ]Znak ?ycia ¯ siemo % wit, ¯ gr. semeion ^ znak\, ˚Mieszko, nr 700. ang. capital, metropolis, =ac. capitalis ]g=owy\. gr. metropolis ¯ meter ]matka\ % polis ]pa<stwo, miasto\. stolica jest rodz. /e<skiego i ojczyzna tak/e, chocia/ od ojca pochodzi. ˚sto=p. staropol. stolica – 1. sprz"t do siedzenia, s=o=ek, 2. krzes=o w=adcy, tron. ˚stolec. †stoligwa zool. staropol. 1472 stoligwa lucima; 1437 szoyka, stoligwa ˘ stoligwa –

1. brodziec samotny, Totanus ochropus Temm, 2. s[jka, Garrulus glandarius L. stol-ik(nik(ec(ica tron. urz"dnik dworski maj'cy piecz" nad sto=em kr[lewskim, p[{niej& ni/szy urz"dnik ziemski. anglosas. stol ˘ ang. stool ]sto=ek\ s=aw. stolp= ]s=up kamienny wbity w ziemi" na ok. 1000 krok[w przed grodem w=adcy\, na stolci ]na stolcu\, stoln-yi/ogo ]stoln•y(ego\. †stolin olbrzym. staropol. 1437 vyesolego stolina. gr. gigant, gigantos ˘ =ac. gigas, giganted ˘ starofranc. jaiant, franc. gaiant ˘ >redniow. ang. geant, ang. giant, ros. velikan-wielikan. †stolistnik bot. krwawnik pospolity, Achillea Millefolium L. staropol. 1419 stolistnyk millefolium, 1437 stolistnik supersilium veneris; stolisthnyk uel krwawnyk. stolnica drewniany blat do wyrabiania ciasta. ¯ stolnik, KC ¯ stolec. ang. moulding-board, staropol. stolnica, stolnikowa – /ona stolnika. 1. †stolnik urz"dnik dworski dogl'daj'cy sto=u panuj'cego, p[{niej honorowy ni/szy urz"dnik ziemski. ˚cze>nik ]urz"dnik kr[lewski maj'cy piecz" nad napojami\. staropol. stolnica, stolnikowa – /ona stolnika. staropol. stolnikowiec – syn stolnika. staropol. stolnikowy – nale/'cy do stolnika, pochodz'cy od stolnika. 2. †stolnik g[rnik solny, kopacz dziedzicz'cy prawo do stanowiska roboczego w kopalni soli.

†sto=ecznik

staropol. 1411 stolecznik; stolecznyk ˘ sto=ecznik –

1. dygnitarz ksi'/"cy, 2. =awnik w s'dzie prawa niemieckiego, 3. sto=ecznicy – wg wierze< chrze>cija<skich, nazwa ch[ru anielskiego stoj'cego bezpo>rednio przed tronem bo/ym. staropol. sto=eczny pan – dostojnik >wiecki lub duchowny zasiadaj'cy w radzie kr[lewskiej. sto=e-k(czny por. stol` sprz"t domowy do siedzenia, zwykle na czterech nogach, bez oparcia. franc. tabouret, anglosas. stol, >redniow. ang. i ang. stool, ros. skemejka-skamiejka, taburet-taburet. staropol. sto=ek – 1. sprz"t do siedzenia dla jednej osoby,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

2. krzes=o w=adcy, tron. †sto=owe danina roczna sk=adana ko>cio=owi parafialnemu. ˚st[=. ¢sto=p centrum w=adzy, s=up kamienny przed grodem w odl. ok. kilometra, wiorsty; zwykle z god=em. ˚stolik. wo=. 1289 stolp=-sto=p. ¢stomach /o='dek ¯ ang. stomach. nie >redniow. ang. pisownia# staroros. stomax-stomach, ros. 'eludok-/e=udok.

stomatolog(ia gr. stoma]tos\ ]usta\ †ston naci"cie, >lad po uderzeniu ostrym narz"dziem. =ac. incisio, vestigium instrumenti acuti in ligno factum. †ston': uton':, utopi: si". =ac. aqua mergi, in aqua perire, ang. be drowned, ros. utonut;-utonut. stonka Chrysomelidae, ziemniaczana, /uk z Kolorado, owad /eruj'cy g=[wnie na ziemniakach. stonoga ¯ 100 ]wielo`\ % noga †ston[g 1. bot. wid=ak go{dzisty, Lycopodium elevatum L. 2. zool. Oniscus murarius L. staropol. 1437, 1472 stonog.

stop(er(owa: ang. za(pows-trzyma:.

stop(i: kompozyt metali ¯ topi:. stop-a(ie<, st'pa: step ]krok ˘ kroczy:\ ˘ stopa ˘ st'pa:& 1. ang. step ]krok\, anglosas. stepe ]dolna cz">: nogi\, 2. miara ]rozwoju\. stopniow-o(y, stopa % pie< ]pion\ ˘ stopie< ]krok w pionie, jak po drabinie\. ˚sta:. pers. paj ]noga, stopa\, anglosas. stepe ˘ >redniow. ang. steppe ˘ ang. step ]krok\, >redniow. stepen;-stepe< ]krok, stopie<\, ros. stupen;-stupe<. staropol. stopa – 1. dolna cz">: nogi od pi"ty do palc[w, 2. dolna cz">: czego> czy te/ miara d=ugo>ci, 3. miara d=ugo>ci, oko=o 33 cm, 4. >lad, 5.a. bot. kobyla stopa – podbia= pospolity, Tussilago farfara L. 5.b. wilcza stopa – karnieniec pospolity, Lycopus Europaeus L. 5.c. zaj"cza stopa – koniczyna pospolita, Trifolium arvense. ˚stopka. =ac. 1. pes, 2. alicuius rei pars infima, 3. mensura longitudinis, ca 33 cm, 4. vestigium, franc. le pied, niem. fuss, anglosas. i >redniow. ang. fot, ang. foot, ros. ]stopa\ noga-noga, ]miara\ fut-fut, ]poetyckie\ stopa-stopa.


x stopi: ]si"\ ¯ s ]czas dok.\ % topi:. zmieni: stan sta=y w ciek=y. b="dnie stapia: ]czas przesz=y z tera{niejszym w jednej formie; czas tera{n. utworzony z czasu przesze=go#$\. franc. fondre, anglosas. meltan, >redniow. ang. melten, ang. melt]ed\, ros. rastopit;-rastopit, ]metal\ plavit;-p=awit. staropol. stopi: – 1. doprowadzi: do stanu ciek=ego, 2. utopi:, zatopi:, =ac. 1. liquefacere, 2. in aqua demergere. stopie< jeden z kilku lub wielu st[p na schodach, szczebli na drabinie, systemie punktacji czego, np. wynik[w nauczania, rozwoju – w “wielopionie” ¯ sto` ]wielo\`. 1. dos=. pionowy krok, st'panie ¯ step, st'p % pie< ¯ pion, IEIO, ˚pion, 2. }arch. s=aw.| pokolenie. mazur. stepen;, =ac. degradare, starofranc. degre ]stopie<, ranga\ ˘ >redniow. ang. degre, degree, ang. degree, ros. gradus-gradus, hin-czin, rang-rang, stepen;-stepe<. =ac. gradi ]post"powa:, kroczy:\ ˘ gradus ]krok, stopie<, ranga\, franc. degre, rang, grade, ang. grade, ros. stepen;, hin, san-san, naklon-nak=on ]sk=on skarpy, po(na-chylenie\. ˚stopa. staropol. stopie< – 1. sch[d, 2. miara d=ugo>ci, ok. 33 cm, stopa, 3. stan nat"/enie, intensywno>ci. stopka 1. zdrobniona stopa, 2. cz">: po<czochy lub skarpetki wk=adana na nog", 3. ma=a szklaneczka do alkoholu, 4. techn. 4.a. cz">: instalacji elektrycznej, 4.b. cz">: broni palnej zabezpieczaj'ca przed mimowolnym oddaniem strza=u, 4.c. cz">: pomocnicza p=uga, 5. zako<czenie audycji radiowej, 6. przypisek na dole strony, cz"sto zawieraj'cy nazw" publikacji. ang. 6. footnote ]kr[tki komentarz na dole strony z odno>nikiem do tekstu\. staropol. stopka – 1. przedmiot przypominaj'cy ma=' stop", 2. bot. 2.a. sporysz, Claviceps purpurea Tub. 2.b. zaj"cza stopka – pi"ciornik roz=ogowy, Potentilla reptans L. 2.c. koniczyna polna, Trifolium arvense. ˚stopa. †storaks /ywica z drzewa styrak lekarski, resina Styracis officinalis L.

staropol. ca 1500 storax storax. storczyk orchidea, gatunek kwiatu. ˚sum& staropol. szom alipso – zepsute& szon calypso ¯ niem. schön; calypso – kwiat z rodziny Orchid[w, napotykany na bagnach, na =odydze pojedy<czy, bia=y kwiat z purpurowym lub /[=tym j'drem ¯ gr. orchis\. Bia=y kwiat na bagnach, ale t=umaczenie posz=o z ang. stark }stork| – biel na bagnach ˘ storczyk ]bocianek\, lub& orkork& orchis }orkis|  stark }stork|. staropol. ˚bycza=o, byczel. franc. orchide, niem. orchideen, ang. orchid, ros. orxideq-orchidea. stor-a(y zas=ony w oknie. †storycerzewnik ¯ sto % rycerz(y. setnik, dow[dca stu ]najcz">ciej uzbrojonych\ ludzi. ˚stupan. staropol. storiczerzewnyky, stho ryczierzew ˘ storycerzewnik. =ac. centurio ˘ franc. le centenier, centurion, =ac. ˘ ang. centurion, ros. centurion-centurion, sotnik-sotnik ¯ sotnq-sotnia ]la centaine\. †storzan bot. polonicznik nagi, Herniarnia glabra L. staropol. 1437 storzan erenosa.

†storzanek, storzyk, storzysz, tak/e storzyczewie ]$\ bot. gatunek storczyka z kulistymi bulwami, Orchidearum sp. tuberibus obovatis. staropol. 1493 sto}r|zanky, 1472 storziczeue satirion, 1472 storzik satirion, 1472 storzyss satirion. stos rzeczy u=o/one jedna na drugiej, kupa, sterta. staronrod. i dialekt. norw. tossa ˘ ang. toss ]rzuca: w g[r", podrzuca:\. s•tos  tos•s; “na stos go”. staropol. stos, stus – cios, uderzenie, pchni"cie. ang. pile, heap, ros. kuha-kucza. staropol. stos – kupa, sterta. =ac. strues, acervus, ang. stack, ]stos\ pile, heap, ros. ]siana\ stog-stog, ]zbo/a\ skird-skird. ˚sterta. stosina r"koje>: bicza, biczysko. stosowa-:(ny wdra/a:. za(przy-stosowa:. stosun-ek(kowy odnoszenie, zwi'zek, zale/no>:, relacja. ¯ stos ]kupa\ % `unek ]jeden\, kupa ¯ kopu ]upaopu\. †stoziarn bot. polonicznik nagi, Herniarnia glabra L. staropol. ca 1465 stosyarn centumgrana. ¯ sto` ]wielo`\ % ziarno. st[g, sto/ek, sto/y: G?, dos=. staw}ia:| ¯ sta:. kopica, du/a kupa trawy, siana,

symetrycznie u=o/ona, z op=ywow' powierzchni' na zewn'trz, jako magazyn poza budynkiem. =ac. stagnare ˘ stagnatus ˘ stag]nacja\ Ø ^ A. staronord. stakkr ˘ >redniow. ang. stac ˘ ang. stack ]st[g, sterta\. s=aw. stog= ]stag, staw; A, B, W, G\ ˘ su ]ze\ % stog= ]staw\ ˘ sustog= ]zestaw\ ˘ pol. staw, ros. sustaw ]przegub, zestaw, z=o/enie\; tak/e sta: Ø ^ A, GC; A. Br¥ckner 1927, b="dnie& k[=, ostrok[=, oko=o kt[rego sto/y si" siano. staropol. st[g – siano lub s=oma u=o/ona w kszta=cie piramidy lub sto/ka. staropol. sto/y: – sk=ada: siano, zbo/e, w st[g. st[jk-a(owy 1. stan bezruchu, 2. w'ski, nie wyk=adany ko=nierzyk. policjant w stopniu szeregowca w zaborze ros. ¯ sta:, ros. stojka.

1. st[=, sto=ow-a:(y(nik sto=[wka mebel, blat oparty na 4-ch nogach, zwykle s=u/'cy do spo/ycia na nim posi=k[w. =ac. tabula ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. table ]franc. la table\, staroros. stol=-sto=. staropol. sto=owe – danina sk=adana ko>cio=owi parafialnemu. stropol. stol, stool, k sto=u, przed stolem, cum stoli, stholy, y stoly – 1. sprz"t domowy, najcz">ciej drewniany, s=u/'cy do spo/ywania na nim posi=[w, tak/e potrawy na nim podawane, 2. tron kr[lewski, 3. skarb ksi'/"cy lub biskupi, 4. trybuna= s'dowy, instancja s'dowa. =ac. 1. mensa, 2. sella regia, solium, 3. bonum ducis aut episcopi, 4. iudicium. 2. †st[= kana=, przekop. ¯ st[= ]r[w ¯ r[wno(waga\. ˚sta:. =ac. canalis, fossa, ang. canal, ditch, moat, ros. kanal-kana=, kanava-kanawa, rov-row. †stpicza }arch.| szprycha u ko=a. =ac. radius ang. a spoke of a wheel. †stpie<, spie< 1. spinka, sprz'czka, 2. rami" wagi. wg Ss 1953. zakrawa, /e stepie< ]miara, r[wnowaga\ tu pomy=kowo radaktorzy Ss 1953 w='czyli; obie formy maj' w sobie E ]...\& stepyenyem alybo stepnem, s=owotw. pokr stopa ]miara\. ˚sta: ]jako miara\, ˚albo. staropol. ca 1420 stpen fibula, 1437 stpyen fibula, ca 1500 sy'czye vel spen.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x >redniow. ang. claspe, clapse, ang. 1. clasp, ros. 1. prq'ka-†pra/ka.

~str, ~pr

1. wielk•i(a(ie, ros. strastnaja nedelja ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\, 2. rzeka& Dniestr, Dniepr, Wiepr ˘ Wieprz, strumie<, struga; mjsc. Drestr n(Dunajem, dzi> Silistra, pol. Sylistra. ˚o=, on, en. stracenie(c ¯ s ]za`\ % traci:, gubi:. wy='cznie fraz. przeznaczony na stracenie ]...na >ci"cie\ ˘ straceniec ]wi"zie< skazany na >ci"cie g=owy; dzi> desperat\. ang. desperado, ros. golovorez-go=oworez. staropol. alybo straczenym

vrz'ndv swego y gemyenya sztracenym... ˘ stracenie –

1. pozbawienie urz"du, utrata maj'tku, stanowiska, uprawnie<, 2. zniszczenie, zatrata, pozbawienie /ycia, 3. przegranie sprawy w s'dzie. staropol. straceniec – 1. skazany na >mier:, skazaniec, 2. /o=nierz lekkozbrojny potykaj'cy si" w pojedynk" z wrogiem, przed bitw', harcownik, wolty/er. franc. 2. voltigeur, ang. 1. condemned, 2. light infantryman. strach(liwy, straszy: ChSz. l"k, trwoga, przera/enie, uczucie zagro/enia, uczucie ogarniaj'ce kogo wobec niebezpiecze<stwa. s=owotw[rczo strach zwi'zany z baniem si" ¯ ba: si". ba: si"  b[j ]si"\  =ac. pugna ]b[j, bitwa\ ˘ ros. pugat ]straszy:\. s=owotw. pokr. stroszy: ]pi[ra\. =ac. timor, metus, franc. frayeur, effroi, niem. furtch ]strach, obawa\, anglosas. ]Mercian ¯ Mercia, kr[lestwo Anglosas[w w >rodkowej Anglii\ fyrtho, >redniow. ang. fryhte, fyrhte, ang. fright, staroros. ispug=-ispug, strax=-strach, u'as=-u/as. ang. scare, ros. pugat;. wo=. 1289 strax=-strach, strawnym=-strasznym, strawlivoustraszliwu ]straszliwy(m\. s=aw. strax= 'e velik=, za(na(po(prze(od(wy•straszy:, nieustraszony. staropol. strach – 1. uczucie zagro/enia, stan niepokoju wywo=any niebezpiecze<stwem istniej'cym lub spodziewanym, trwoga, przera/enie, boja{<, 2. zdolno>: wywo=ywania przera/enia, trwogi, 3. zmieszanie, ha=as, wywo=ane strachem.

=ac. 1. timor, metus, 2. metus iniciendi facultas, 3. trepidatio metu affecta. staropol. strachowa: – ba: si", odczuwa: trwog", l"k. =ac. metuere, exhorrescere. straci: ¯ s` ]czas dok., wzmocn. za`\ % traci:. w Ss 1953& straca: ]czas dokonany z tera{niejszym\, utworzony od czasu dokonanego& straci:, ale tak w j. staropol., i co> tu ju/ utracili>my, jak'> wiedz", aspekt gramatyki. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. =ac. effundere, perdere, dissipare, franc. la perte, privation, >redniow. ang. los ¯ losen, lesen, ang. loss, ros. poterq-poteria. staropol. tako ziemyanye czasto-

krocz konye... straczay' y tesz dzedzyny... zastawyay' ]stracaj' – trac'\, ...dla swego glupyego rozvmv mlodych lyat gymyenye straczay' ]...mienie trac'\, ˘ straca: –

1. marnowa:, trwoni:, 2. zosta: pozbawionym czego>. ang. 1. waste, 2. deprive, ros. 1. poterq-poteria, 2. liwit;-liszit. staropol. straci: – 1. zosta: pozbawionym czego>, ponie>: szkod", strat", 2. zmarnowa:, przepu>ci:, strwoni:, zmarnotrawi:, 3. zgubi:, 4. zg=adzi:, zabi:, pozbawi: /ycia, 5. przegra: spraw" w s'dzie, utraci: co> na mocy wyroku s'dowego, 6. jajko stracone – jajko zniesione bez wapiennej skorupy. staropol. stracony – taki, na kt[rym zapad= wyrok skazuj'cy na >mier:. staropol. stra:ca – niszczyciel, wykonawca wyroku >mierci. ¢strada ci"/ka praca w polu podczas /niw. ros. strada. ros. stradnyj-stradnyj, stradnaq pora-stradnaja pora, stradnoe vremq-stradnoje wremja – /niwa, ang. harvest time. †strada bieda, ub[stwo, niedostatek. =ac. pauper ]biedny\ ˘ paupertas ˘ starofranc. poverte, povrete, >redniow. ang. poverte, ang. poverty, ros. bednost;-biednost. ¢strada: cierpie:. ang. to suffer, to endure, to bear; ]po kim\ to grieve ]/a=owa:\. †strada: postrada:, straci:. anglosas. losian ]straconym zosta:\, leosan ]s(traci:\, >redniow. ang. losen, lesen, ang. lose, ros. po/terat;-po(terat. staropol. strada: –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. by:, zosta: pozbawionym, 2. pozbawia: ]kogo> czego>\, zabiera: ]co> komu>\. staropol. stradanie – utracenie, zgubienie. staropol. stradnik – 1. ten, kto znajduje si" w ci"/kim po=o/eniu, zw=aszcza materialnym, ubogi, te/ nieszcz">nik, 2. cz=owiek z=y, bezbo/ny. staropol. stradny – 1. nieszcz">liwy, znajduj'cy si" w ci"/kim po=o/eniu, 2. ubogi. †stradl, strznadl trznadel, zool. Emberiza citrinella. †stradza ¯ s=aw.-ros. ˚strada. 1. nieszcz">cie, ci"/kie po=o/enie, 2. ub[stwo, n"dza, 3. szkoda, uszczerbek. =ac. 1. malum, calamitas, 2. paupertas, egestas, 3. damnum, detrimentum, iactura. ang. 1. misfortune, disaster, 2. misery, 3. detriment, a rubbing off, loss, damage. stragan(iarz kram(arz, prowizoryczny sklepik, budka z wy=o/onym towarem. niem. schragen anglosas. `agan ]posiada:\. ang. stall ]stragan, buda, stoisko, kiosk; przegroda w stajni\, LL ^ J. strajk(owa: ang. strike †strakfisz czy sztrakfisz, strakfus, strekfus czy sztrakfus, sztrekfus suszona ryba. =ac. piscis siccus. ¢stra< 1. wzd=u/, 2. naprzeciw. staroros. stran;-stra<, ros. podle-podle, naprotiv. ¢stra<nyj, strannyj 1. stronnik, 2. cudzoziemiec, obcy. staroros. stran;nyj-stra<nyj, strannyj-strannyj, ros. strannik-strannik, inostrannyj-inostrannyj. strapienie ¯ trapi:. zmartwienie k=opotem. strapoten podnoszone siedzenie przymocowane do krzese= granicz'cych z przej>ciem. franc. strapontin.

¢strastnaja nedela cerk. strastnaq nedelq ]Wielki Tydzie<, przed Wielkanoc'\.

strasz-ak(ny(liwy(y:(yd=o ¯ strach, ˚d=o, =o `d=o ]stuka:, uderza:\. staronord. uggligr ]straszny, tj. strach budz'cy, ang. fearful, dreadful\ ˘ >redniow. ang. ugli, uglike, ang. ugly ]straszny, lecz wielce brzydki\; ang. fearful, dreadful, ros. strawnyj-strasznyj, u'asnyj-u/asnyj.


x za(na(po(u(prze(od(wy•straszy:. †straszenie trwoga, przera/enie, boja{<. ¯ strach, Ch  Sz. =ac. timor, metus franc. frayeur, epouvante, peur; effroi, terreur; epouvante, ang. fright, awe, scare. straszliwy straszny. p[{ny starofranc., >redniow. ang. i ang. terrible, niem. fürchterlich, furchtbar. ros. strawnyj-strasznyj. staropol. straszliwy, straszny, straszywy – 1. budz'cy strach, groz", wywo=uj'cy l"k, 2. l"kliwy, boja{liwy, tch[rzliwy. =ac. 1. metum iniciens, terriblis, horrendus, 2. timidus, pavidus. staropol. straszniwy – budz'cy strach, groz", przera/enie, wywo=uj'cy l"k. staropol. straszno – z l"kiem, ze strachem. straszy: napawa: uczuciem obawy o /ycie, ci"/k' utrat' zdrowia lub d[br materialnych, grozi: komu. =ac. metum, niem. erschrecken, spuken, franc. effrayer, epouvanter, >redniow. ang. fryhte, fyrhte, ang. fright, ros. strawit;-straszit. staropol. straszy:, straszy: si" – 1. wywo=ywa: trwog", nape=nia: l"kiem, przera/a:, te/ w znaczeniu dokonanym, 2. straszy: si" – ba: si", l"ka: si", odczuwa: trwog", strach, te/ w znaczeniu dokonanym. staropol. po(prze(przy(u(ws(za(z• straszy:. straszyd=o kto> lub co> o brzydkim, cudacznym wygl'dzie. ¯ strach. niem. vogelscheuche; schreckbild ]strach na wr[ble\, franc. epouvantail, ang. scare-crow ]1. strach stoj'cy w polu, maj'cy straszy: ptaki, 2. co>, co straszy, lecz w rzeczywisto>ci nie jest szkodliwe, 3. osoba ubrana w star' i zu/yt' odzie/\, ros. strawili]e-strasziliszcze. staropol. straszyd=o – 1. to, co wywo=uje strach, przera/enie, l"k, 2. rodzaj kuk=y stawianej w polu lub ogrodzie dla odstraszenia ptak[w. strata ¯ s` ]u`, za`\ % traci:. nimowolny, nieplanowany, cz"sto przypadkowy, ubytek czego lub kogo, wg mSjp 1969& «to, /e kto> lub co> zostaje pozbawione kogo lub czego, stracenie, utrata; ubytek powsta=y po straceniu kogo lub czego» czyli “mas=o ma>lane”. >redniow. ang. los ¯ losen, lesen,

ang. loss, ros. poterq-poteria, ubytok-ubytok. staropol. strata – 1. wydatki pieni"/ne, koszty, szkoda poniesiona. przepadek czego>, 2. zguba, zag=ada, zniszczenie, =ac. 1. impensa, detrimentum, iactura, 2. interitus, pernicies. strateg(ia(iczny spos[b przygotowania i prowadzenia wojny, kampanii i operacji wojennych, dziedzina sztuki wojennej. gr. strategia ]spos[b przygotowania i prowadzenia wojny, kampanii i operacji wojennych; dow[dca wojskowy w staro/. Grecji\, franc. strategie, ang. strategy, ros. strategi-q/k/heskij, >redniow. stratig-stratig ]w[dz, naczelnik armi\, s=aw. voenahal;nik=. stratosfera warstwa atmosfery od 12 do 40 km ]wg S=ownika Webstera\ i si"gaj'ca 50–55 km ]wg Swo 1980\. gr. atmos ]para\ % sphaira ]sfera\ ˘ =ac. atmosphaera ]otoczenie ziemi\ ˘ stratum ]pos=anie, warstwa\ % franc. atmosphere ˘ ang. stratosphere. stratyfikacja uk=ad ska= osadowych warstwami. >redniow. =ac. stratificare ¯ stratum ]warstwa\ % facere ]robi:\, farcio ]robi"\. stratygrafia dzia= geologii historycznej. ¯ =ac. stratum ]pos=anie, warstwa\ % gr. grapho ]pisz"\. straw-a(ny(i: ¯ s` % ˚trawi:. jad•=o(alny, pokr. po•tra•wa, trawa, ¯ wa ]jad=o, po/ywienie\, tra•wie•nie ¯ traw(i: ]rob(i:, czyn(i:\. przez przypadek, lub nie przestawka ang. starve ]umrze: z braku /ywno>ci\, ar  ra. franc. aliment, mets, plat; nourriture, niem. mahl, mehl, speise, ang. meal, dish, nourishment; digest, ros. eda-jeda, perevarit;. staropol. ca 1500 strawa, 1412 za strawø ˘ strawa – 1. >rodki spo/ywcze, /ywno>:, pasza; uczta pogrzebowa, stypa, 2. wydatki pieni"/ne, zap=ata za co>, koszty. staropol. strawi: – 1. zu/y: na swoje potrzeby, wyda:, te/ {le wyda:, straci:, 2. zje>:, zjedzony pokarm przyswoi:, 3. zniszczy:, wygubi:, 4. przeznaczy: na co> pewien czas. staropol. strawienie – 1. zniszczenie, zginienie, strata, 2. spo/ycie pokarmu, przyswojenie go, 3. jadowe strawienie – trucizna.

staropol. strawca – marnotrawca. staropol. strawny – 1. odnosz'cy si" do strawy, koszt[w, 2. rozrzutny, marnotrawny. staropol. strawne – zwrot poniesionych koszt[w. wg Ss 2011, staropol. strawi: – straci:, sp"dzi: czas ˘ }strata czasu ]$\|.

stra/(ak(nica(nik s=aw. storo' – obowi'zek czuwania i ruszania na pomoc, ostrzegania; czujka, warta, pilnowanie staropol. str[/a i stra/a Ø ^ A ˘ stra/ak, stra/nik i str[/. wo=. 1289 storo'≠-storo/e ]stra/y, stra/e\, storo'evestoro/ewe ]stra/e\, storo'ei-storo/ei ]stra/e\. staropol. stra/a – czuwanie, czatowanie, =ac. vigiliae, insidiae, franc. veiller, la garde, niem. wachen, ang. watch, wake; lying in wait, ros. stra'a-stra/a, karaul=. str'ca: ¯ s` ]po`\ % tr'ca:. w jedynym znanym mi wypadku, np. nie wolno potr'ca:... itd. staropol. str'ca: – odlicza: od nale/nej sumy jak'> cz">:, potr'ca:, staropol. str'cenie – odliczenie, potr'cenie jakiej> sumy pieni"dzy. †str'ci: ¯ s` ]czas dok., wzmocn., po\ % ˚tr'ci:. 1. spowodowa: upadek dotkni"ciem, 2. odliczy: komu z wyp=aty pewn' sum" pieni"dzy w wysoko>ci czyjego> zobowi'zania. ang. 2. deduct, subtract, ros. 2. vyhitat;, vyhest;. staropol. str'ci: –, 1. zrzuci:, zepchn':, spowodowa: upadek, 2. odliczy: od nale/nej sumy jak'> cz">:, potr'ci:. wg Ss 2011, staropol. str'ci: kark – skr"ci: go. †str'g=y czy zdr'g=y wprowadzaj'cy w os=upienie, zuchwa=y. ˚skrz"tliwo>:, =ac. stupendus, audax, ang. stunning, ros. porazitel;nyj. str'-k(czek =upina grochu fasoli, po -d=u/ny owoc ro>lin motylkowatych. ang. pod, ros. struk-struk, struhok-struczok, s=aw. U ˘ Å, ´. staropol. str'cze – str'ki. staropol. 1472 str'k canderes – ca=y ]pod=u/ny\ owoc ro>lin motylkowych, albo tylko sama =uska okrywaj'ca jego nasiona. =ac. siliqua. †str'pacz, str"pacz luty. wg. Ss 1953& str'pacz czy str"pacz – drugi miesi'c roku, luty,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x z b="dem, bo do 1582 w Watykanie, i 1586 w Polsce, luty by= 12-tym miesi'cem roku, jest 2-gim dzisiaj ]w kalendazru gregoria<skim; rok zaczyna= si" od marca, a dzie< jako doba od przebudzenia, tj. od godz. 6-tej rano\; w Europie do 1582 obowi'zywa= kalendarz julia<ski. tak i str'pacz wg ˚Ss 2011& ˚luty gdzie jacie< i siecze<. etymologia str'pacza niejasna& s=aw. U ˘ pol. Å, ´ ˘ strupacz ]$\. †stred{, strzed{ 1.a. mi[d, 1.b. pla -ster miodu, 2, bot. trzcina cukrowa, Saccharum officinarum L. =ac. 1.a. mel, 1.b. flavus, franc. 1.a. miel, 1.b. ryon de miel, anglosas. 1.a. hunig, 1.b. hunigcamb, hunig, niem. 1.a honig, met, 1.b. ]honig-\wabe, >redniow. ang. 1.a. honi, hunig, 1.b. hunicomb, ang. 1.a. honey, 1.b. honeycomb, ros. 1.a. mëd-miod, 1.b. medovyj sot-miedowyj sot. strefa pas, pewien obszar. niem. streifen. †stred{ mi[d ]p=ynny\. streszcza: ¯ tre>-:(ciwy kr[tko, zwi"{le, z tre>ci' ]faktami\. str"czy: KCz za(po-r"ka; rajenie, na-str"czy:(rai:, `"k ]wysi=ek\; r"ka, zar"czyny, odstr"cz-y:(aj'cy – odpycha-:(j'cy strofa zwrotka, powtarzaj'cy si" uk=ad rytmiczny w utworze poetyckim. gr. strophe ]kr"cenie, obr[t\ ¯ strephein ]skr"t\. strofowa: karci:, gani:. niem. strafe(n ]kara:\. staropol. zlayacz, zestromoczycz abo strofowacz ˘ strofowa: – 1. zaskar/y:, zakwestionowa: wyrok s'dowy jako niew=a>ciwy, niezgodny z prawem, 2. zarzut uczyniony s"dziemu o nies=uszny, niesprawiedliwy wyrok, zakwestionowanie s=uszno>ci wyroku s'dowego. †strofrichter czy sztrofrichter s"dzia w sprawach karnych. =ac. iudex, qui poenas reis constitut. ang. judge in penal code. stroi: budowa:, czyni: ]miny\, urz'dza:, upi"ksza:, ub•iera:(ra: w co; wystrychn': ]na dudka\, ˘ strojn-y(i>. anglosas. macian, >redniow. ang. maken, ang. make, ros. delat;, so/tvorit;. staropol. stroi: – 1. czyni:, sporz'dza: co>, 1.a. poczwy stroi: – odgrywa: jakie> sceny, 1.b. stroi: si" – za-

chowywa: si", post"powa:, 2. stroj'cy – prze=o/ony, zwierzchnik ]str – wi"kszy, wy/szy\. ˚starosta. =ac. 1. aliquid facere, conficere, 2. praepositus, praefectus, wg Ss 2011, staropol. stroi: si" – gotowa: si", wybiera: si", stroi:, stroji: – 1. pope=nia:, wyprawia:, wyczynia:, 2. odprawia:, spe=nia:, 3. przygotowywa:, urz'dza:, †stroje bobrowe wydzielina pewnych gruczo=[w bobra o silnej woni i powszechnie znanych w=a>ciwo>ciach leczniczych. ˚str[j. =ac. castoreum. staropol.1464 stroye bobrowe castoreum, ca 1465 bobrove stroye castarinum ˘ bobrowe stroje. †strojenie czynienie czego>. ¯ stroi: ¯ str ]wi"cej, wy/ej\. =ac. actus aliquid faciendi, franc. la construction; le batiment, edifice, anglosas. macian, niem. machen, >redniow. ang. maken, ang. make, making, ros. stroenie-strojenie, rost-rost, delanie-die=anie. †strojnie albo strojno obficie. ¯ str ]wi"cej, wy/ej\ ¯ st ]miara\. =ac. large, capiose, liberaliter. staropol. liberalius est bibendum mvssy stroyney pycz ]musi “strojniej” – wi"cej, nadmiernie – pi:\, strok giez, b'k. strom-y(izna spadzisty, urwisty, bliski pionu. ¯ str ]prosto\ % o ]kierunek, ku\ % m ]ziemia\.

stron-a(nnik(nictwo 1. jedna z dw[ch przylegaj'cych, lecz przeciwstawnych, 2. kierunek ˘ w r[/ne strony, strony >wiata, 3. punkt, aspekt ˘ s=aba strona, 4. bok, flanka ˘ na stron", 5. okolica. str ]wi"cej\ % ona ]mniej\ ˘ strona ]mniej wi"cej, oko=o\ ˘ oko ]mniej\ % lica ]wi"cej\ ˘ okolica. stronnik ^ zwolennik, mjsc. Zwole< ¯ wola ]okolica\. strona ^ >wiat ˘ Universe ^ Wszech>wiat, uniwersalny ^ wszechstronny. ang. ]strona ksi'/ki\ page, ]kraj, region\ country, region, land, ros. stranica-stranica ]strona ksi"gi, ksi'/ki\, strana-strana ]kraj, region, ziemia\, strannik-strannik ]podr[/nik, w"drowiec, obcy\, wo=. 1289 na \nou storonou r≠ky-na onu storonu reki ]na t" stron" rzeki\, strany svo≥-strany swoja ]strony, okolice, swoje\. staropol. strona – 1. bok, powierzchnia czego>, wyznaczana z okre>lonego punktu

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

patrzenia m[wi'cego, te/ ]z tego punktu wyznaczony\ kierunek po=o/enia tej powierzchni, 2. kraj, ziemia, 3. uczestnicy sporu s'dowego, 4. cz">: czego> ]maj'tku, ludzi, itp.\, 5. skiba, 6. strona mi"sa – po=e: ]mi"sa\, p=at mi"sa b"d'cy pierwotnie po=ow' ca=o>ci mi"sa. ˚stronne. =ac. 1. latus, pars, 2. terra, tellus, 3. qui in iudicio litem habens, 4. pars alicuius rei, 5. lira, sulcus, 6. lacinia carnis. wg Ss 2011, staropol. strona – struna. ang. string, chord, ros. struna-struna. ˚struna. stroni: trzyma: z dala, unika:, zwykle o rzeczach i sprawach konfliktowych, przyprawiaj'cych o k=opot, nieprzyjaznych. †stronka 1. cieniutka blaszka, 2. rodzaj p=aszcza. =ac. 1. lamnula, 2. genus quoddam vestis exterrioris. †stronne danina sk=adana w postaci po=cia ]p=atu\ mi"sa wieprzowego, zwanego ˚stron'. staropol. 1434 stronne. strony liczba mn. ˚strona l. poj., s=aw. strany, stany, pokr. okolice ˘ rodzinne strony. wo=. 1289 stron≠-stronie. strop p=askie nakrycie przestrzeni zamkni"tej, przegroda pozioma dziel'ca budynek na kondygnacj". ¯ str ]wi"cej, wy/ej\ % op ]przeciw\; wa= ]ziemia\; sufit ¯ suffice ]wystarczas, zadawala:\ ¯ =ac. sufficere. franc. le plafond, plancher, niem. zimmerdecke, decke, =ac. caelum ]niebo\ ˘ franc. ciel ]sklepienie, dach\ ˘ ang. ciel ]wewn"trzna, g[rna cz">: kryj'ca pomieszczenie, przeciwleg=a pod=odze\ st'd ang. ceiling z wp=ywem franc. cieller, =ac. caelare, staroros. potolok=-poto=ok. staropol. strop – powa=a, sufit, mo/e te/ wi"{ba dachowa, wi'zanie. staropol. ca 1420 strop fastus – pasek spinaj'cy, ¯ ang. strip, wg Ss 1953& $ }znaczenie nieznane, J.D.|. †stroska:, stroskota: skruszy:, zmia/d/y:. ˚strzaska:, trzaska. stroszy: ]pi[ra\ wznie>:, napuszy:. ¯ straszy:, OA. †strozak lub sztrozak gruby w[r, po wypchaniu s=om' lub sianem s=u/'cy do spania, siennik. ¯ stro ]wi"kszy\ % sak ¯ sack ]w[r\. =ac. culcita, ang. strawbed, ros. solomennyj t[fqk. staropol. 1453 sago alybo pylszn vel strozak, 1495 schtrozak,


x ca 1500 strozak stropendium, †stro/nia w"dka. ¯ str ]wi"ksza, wy/sza\ % ro/nia ¯ r[g ]k't, haczyk, angle\. =ac. hamus, harundo, franc. hame∂on, ang. fishing rod, ros. udohka-udoczka. staropol. 1465 hamis al. strosznamy. †stro/yna krzak ciernisty. =ac. vepres, ang. thorny shrub, staropol. 1448 ¢strozyne vepres; vepres strvszyny czyrnowy. str[j ubi[r, ¯ stroi: stroj-ny(ni>; nastr[j. ros. stroj ]aran/acja odzie/y, jej uk=ad lub porz'dek\. staropol. stroy, stroia, stroye, /elazne stroje ]/elazne narz"dzia\, bobrovy stroy castoreum ˘ str[j – 1. przyrz'd, narz"dzie, instrument ]np. muzyczny\, 2. bobrowy str[j – wydzielina pewnych gruczo=[w bobra, o silnej woni i powszechnie znanych w=a>ciwo>ciach leczniczych. ˚stroje. =ac. castoreum. str[/ 1. dozorca, stra/nik, wartownik, 2. obro<ca, protektor. starofranc. guarder ]strzec\ ˘

guarden, garden, guarder ]nadzorowa:\; ang. guard ]str[/\ ˘ guardian ]opiekun\, ros. stra'a-

stra/a ˘ xranitel;-chranitiel. staropol. strosz, strosza, stroszem, stroszow ˘ strosz – ten co pilnuje, strze/e kogo> lub czego>, ten co czuwa, pe=ni nadz[w, dozur nad kim>, czym>, stra/nik, wartownik, te/ opiekun, obro<ca. wg Ss 2011, staropol. stro/a – 1. stra/, 2. opieka, nadz[r. †str[/a ¯ str[/ ¯ str ]nad`, wy/ej\. 1. pilnowanie, strze/enie kogo> lub czego>, czuwanie, pe=nienie nadzoru, doz[r nad kim>, czym>, warta, stra/, te/ piecza, opieka, obrona, 2. cz=owiek albo ludzie pe=ni'cy stra/, 3. zasadzka, 4. miejsce pobytu, 5. powinno>: pe=nienia stra/y w grodzie, rych=o zast'piona danin' w naturze lub pieni'dzach, zwane te/ str[/ne. 6. kr[lewskie gospodarstwo rybne na przedmie>ciu Krakowa. =ac. 1. custodia, patrocinium, cura, defensio, 2. custos aut custodes, 3. insidiae, 4. locus, asservatur, staropol. str[/ne ˚punkt 5, powinno>: pe=nienia..., staropol. str[/nica – miejsce w kt[rym si" pe=ni stra/. pomieszczenie dla stra/nik[w, wie/a stra/nicza. staropol. str[/ny – 1. zwi'zany ze str[/', tj. zasadzk',

2.a. ten co pilnuje, strze/e, pe=ni nadz[r nad kim<, czym>, stra/nik, 2.b. pan str[/ny – jaki> urz"dnik ksi'/"cy, mo/e poborca daniny zwanej str[/', lub odpowiedzialny za str[/" grodu. staropol. str[/ewy ]str[/owy\ – osoba odpowiedzialna za organizacj" kwater ksi'/"cych podczas objazdu kraju przez feuda=a.

stru-cel(cla(del gat. ciasta z powid=ami. niem. strudel ]wir\. staropol. stroczlas, struczle, 1472 struczla collisia, 1498 ¢struczel, 1468(98 sthrucel – rodzaj pieczywa z pszennej m'ki, mo/e przek=adanego serem. †stru: uszkodzi:, zmarnowa:. =ac. violare, laedere, vitiare, perdere, ang. to damage, ros. poportit;-poportit. stru: si" ¯ s` % ˚tru: ]si"\. †strudzi: pozbawi: si=, zm"czy:. os=abi:. ¯ s` ]czas dok., u`\ % trud ]wysi=ek, zn[j\. ˚strutnie:. =ac. viribus privare, fessum, franc. fatiguer, anglosas tiorian, teorian ˘ >redniow. ang. tiren ˘ ang. to tire, ros. ustat;-ustat, utomlit;. strug(a:(arka >cin(a:, g=ad(zi: ]g=adki\, >cina: z czego pod=u/ne wi[ry. nord. striuka, niem. hebel. =ac. planare ˘ p[{no=ac. plana ˘ ang. plane, franc. levier, ros. strug-strug, rybanok. staropol. ca 1420 strug dolaborum 1437 strug scabrum, ca 1455 strug leuigar ˘ strug – narz"dzie stolarskie do strugania drewna, d=uto }w Ss 1953& do strugania drzewa; drzewo jest /yw' ro>lin', organizmem, J.D.|. staropol. 1471 strugaly ˘ struga: – ciosa:, ociosywa:, obrabia:. =ac. asciare, dolare. †strug ciek, potok. ˚struga. struga ciek, potok, ruczaj, ciecz p=yn'ca wartko, w'skim pasmem. stru – p=yn':, pokr. strumie< `uga, por. jar(uga ]w'w[z\. mo/e w zwi'zku s=owotw. ze staroniem. sturja ]jesiotr, ang. sturgeon\, sturj, sturg ˘ strug, GJ. wo=. 1289 k= struz≠-k struzie ]ku strudze\. staropol. 1280 strug gleboki, 1480 ad fluvium alybo do strugu, fluvii strug... fluvii in Dunaiecz ˘ strug – strumie<, potok, staw. =ac. rivulus, piscina, ang. stream, pond, ros. potok-potok, ruhej-ruczej. struga-: ¯ strug.

struktura(lny =ac. struere ]gromadzi:, do kupy, aran/owa:\ ˘ structus ˘ structura. strumak rodzaj he=mu, ochrona g=owy. 1816 r., z pie>ni o Konstantym, ksi"ciu Ostroga& „Wraz pier> behterem a strumakiem g=ow", obwarowawszy, dobywa bu=ata, obie/d/a szyki... itd.” strum-ie<(yk potok, rzeczka. nord. straumr }stromr| anglosas. i >redniow. ang. strem ˘ ang. stream, niem. strom, tracki Strymon ]rzeka\, bu=g. strumica. Strumie< zdrobnieniem od strum. Rz. Struma w p=d.-zach. Bu=garii i p=n.-wsch. Grecji wpadaj'ca do M. Egejskiego, d=ugo>ci ok. 400 km. staropol. 1279 i 1283 strumen – – woda p=yn'ca niewielkim korytem, ma=a rzeka, potok, te/ g="bokie miejsce w rzece. staropol. strumie<czysko – dawne koryto strumienia. strun-a(nik spr"/ysta ni:. niem. strang ]kord\, anglosas. streng, >redniow. ang. streng, string, ang. string, strum ]rz"poli:, brzd'ka:\, ros. struna-struna. by: mo/e, z w=ywem =ac. instrument, MN ]strumstrun\. staropol. struna, strwna, strvna – 1. naci'gni"ta ni: stanowi'ca {r[d=o d{wi"ku w instrumentach muzycznych, 2. strunowy instrument muzyczny, cytra, lutnia, 3. naw[j, wa= w warsztacie tkackim na kt[ry nawijana jest osnowa. =ac. 1. chorda instrumenti musici, 2. instrumentum musicum chordis instructum, cithara, lyra, 3. iugum, ciu stamina circumligantur. strup zaschni"ta, zaskrzep=a krew na ranie, owrzodzeniu, obumar=e tkanki. burst ]p"kni"cie\ czyt. wspak, PB, s=owotw. koncepcji 023. w zwi'zku s=owotw. z =ac. rup`. staroros. strup-strup, ostrup-ostrup ]wrz[d\, ˚ostrup, ros. strup, ang. scurf, scab. staropol. strup – sucha skorupka powstaj'ca na ranie lub owrzodzeniu. strupiesza=y zniszczony staro>ci', sprawiaj'cy wra/enie obumar=ego. ¯ str ]stary\ % trup. †strupownik bot. miko=ajek polny, Erygium campestre L. staropol. ca 1465 strupownyk yringus. stru->(si Struthio camelus L., du/y

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ptak biegaj'cy, /yj'cy na stepach i pustyniach Afryki i p=d.-zach. Azji. gr. strouthion ˘ =ac. avis ]ptak\ % gr. strouthion ˘ p[{no=ac. avistruthius ˘ starofranc. ostrusce, ostruche, >redniow. ang. ostrice ˘ ang. ostrich, franc. autruche, niem. strauÆ, ros. straus-straus. staropol. 1426, 1472 strusz strucio, strus, strucionem strussa ˘ stru>. †strutnie: straci: si=y, os=abn':. ˚strudzi:. ang. weaken ¯ weak, ros. oslabit;-os=abit, bessilit;-bessilit ¯ bes-bes % sila-si=a. staropol. ca 1500 struthnyalo, ¢stru/ie drewniana kopia. staroros. stru'ie-stru/ie, ros. drevko kop;q. †stru/ka ma=a struga, strumyczek. ¯ zdrobn. struga ]`ka\, G ˘ ?, jak noga ˘ n[/ka, =o/e ˘ =[/ko, itp. †stru/yna ¯ struga:, G ˘ ?. 1. odpadek przy struganiu, wi[r, 2. obtarty kawa=ek sk[ry, rana od obtarcia, 3. >nie: – grzyb paso/ytniczy, paso/yt k=os[w pszenicy, staropol. 1472 spica struzina, paszdzoro, ostrzyzki, sniecz ]>nie:\, wg Ss 1953& od=amek k=osa. †strwo/y: ¯ s` ]czas dok.\ % trwoga. staropol. 1434 strwoszono. †stryaczkos $, jaki> pojemnik. wg Ss 1953& mo/e kocio=, garnek. ¯ staropol. stry` ]wi"kszy\. staropol. XV w. stryaczkos. †strybowa: wyznaczy:, wytyczy: przebieg spornej granicy. staropol. 1452 kandy sobye stribovaly i znaki polozyly. ¢strych linia, kreska; poci'gni"cie pi[rem, p"dzlem. niem. strich. 1. †strych czy te/ sztrych str[j ˘ wystrychn': na dudka ]wystroi: tak\. 1. w opisie herbu – pas, pr"ga wyr[/niaj'ca si" barw' od reszty t=a tarczy, 2. tkanina u/ywana na podszewk" czy te/ kolorowa obszywka, bramowanie szaty. niem. strich ]kilka znacze<, w tym& kreska, kierunek, cz">: kraju, stadko, np. ptak[w, barwa np. sukna\.

2. †strych, strychulec, strycholc drewniany wa=ek do wyr[wnywania do odpowiedniego poziomu cia= sypkich, przy odmierzaniu w naczyniach stanowi'cych miar". strychulec ¯ niem. strei % holtz }holc|. st ]miara, ˚sta:\ ˘ strycharz ]jednostmiary cia= sypkich\, rych ¯ rychtowa: ]szykowa:, gotowa:, stroi:\.

staropol. 1460 rowno et alium pod strich. staropol. miara strychowana czy sztrychowana – miara do pe=na nasypana i wyr[wnana przy pomocy wa=ka zwanego strychulem. 3. strych niemieszkalna cz">: budynku, domu, tu/ pod dachem; pomieszczenie w budynku mi"dzy stropem a dachem. s=owotw. pokr. ˚strzecha ]wsp[lne strch\, czysto s=aw. pochodzenia – stry` ]wi"cej, wy/ej\, b="dnie przyj"te z niem. strich lub estrich ]posadzka\. A. Brückner, 1927& ¯ niem. Strich, znaczenia nie podaje... Podobnie – {le – w ma=ym S=owniku j. pol. ]mSjp 1969\ i S=owniku wyraz[w obcych ]Swo 1980\ – od niem. Estrich ]klepisko, posadzka kamienna\. s=aw. rch ¯ wierch ˘ strzecha, strych. staropol. strych – spos[b, tryb. staropol. wagostrychownica – poziomica ¯ strychowa: – stroi:, budowa:, wznosi: ¯ strych – g[ra, wyszki. franc. Attique ˘ attique, ang. attic, ros. herdak-czerdak. strychar-z(stwo ˚strych nr 3., rzemie>lnik wykonuj'cy ceg=y. staropol. muratores albo stricharze, 1453 ¢strzycharz, 1455 stricharz, 1471 strycharz furnarius, ca 1455 quartae ¢strzycharsz, czwyertnya ˘ strzycharz – 1. rzemie>lnik produkuj'cy ceg=" i dach[wk", 2. jednostka miary cia= sypkich, zapewne czwarta cz">: korca. strychnina alkaid silnie truj'cy, bezbarwny i krystaliczny. gr. strychnos, =ac. strychnos. strychulec deszcz[=ka, walec do wyr[wnywania miary zbo/a lub wyg=adzania powierzchni ceg=y ¯ niem. streiholz ]drewno do przesuwania po czym>\. 1. †stryczek stryjek, brat ojca. 2. †stryczek bot. Mandragora Mandragora officinalis L. staropol. 1471 mandragora st}r|yczek. stryczek sznur z p"tl' na ko<cu do zaci'gania, do wieszania skaza<c[w. ¯ strych, ChSzCz. staropol. stryczek – sznur, powr[z. ang. halter, rope, ros. verëvka-wierjowka. †strygield czy sztrygield op=ata pobierana przez w=adze miejskie za czynno>ci zwi'zane ze sprawdzianem ilo>ci i jako>ci sukna wwo/onego do miasta. ¯ stry % gield ]cech\, ˚gie=da. stryj(ek(enka(ostwo brat ojca. stryjwuj, str ]wi"kszy, wy/szy\, uj ]mniejszy, ni/szy\ ˘ ujma, bo

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

on ]du/y, wy/szy\  ona ]niedu/a, ni/sza\; strona ojca i strona matki. w j. ros. i ang. bez r[/nicy& diadia, uncle, bez znaczenia po kt[rej stronie& ojca czy matki. wo=. 1289 stryi-stryi ]stryj\, strya-strya ]stryja\, stry≥-stryja ]stryja\, stryevi-stryewi ]stryjowi\, stry[-stryju ]stryju\. =ac. avunculus ]wuj, brat matki\ ˘ starofranc. uncle, oncle, franc. oncle, anglofranc., >redniow. ang. i ang. uncle, ]1. brat ojca lub matki, 2. m'/ ciotki\, niem. onkel, ros. dqdq-diadia, deduwka. staropol. 1386 strig ]stryj, GJ\, 1398 swimi strigmi ]swymi stryjami\, 1399 y presz stryge ]przez stryja\... stryga yego ]stryja jego\, 1412 kedi mi striya gonil ˘ stryj – brat ojca czy te/ krewny ze strony ojca. =ac. frater patris, etiam agnatus. †stryjec, stryc, stryk 1. brat ojca, 2. nale/'cy do tego samego rodu, krewny ze strony ojca. =ac. 1. frater patris, 2. agnatus. staropol. sin strycza gego, 1430 dwu strinczu lub striyczu. staropol. stryjeczny, stryczny – b"d'cy potomkiem stryja, ze stryjem zwi'zany }w Ss 1953& dzieckiem stryja; m[j stryjeczny brat ma 70 lat, i nadal dzieckiem jest|. staropol. stryjek, stryk – 1. brat ojca, 2. nale/'cy do tego rodu, rodu ojca. staropol. stryna, ¢stryjna – /ona stryja. staropol. stryjny, stryny – 1. b"d'cy potomkiem stryja, ze stryjem zwi'zany }wg Ss 1953& dzieckiem stryja; m[j komentarz jak uprzednio|, 2. krewny z linii m"skiej, od strony ojca }wg Ss 1953& spokrewniony w linii m"skiej|. staropol. stryjow]y\, stryjew]y\ – ze stryjem, bratem ojca zwi'zany. staropol. stryjowczyzna, stryjowizna, stryjewizna, strykowizna – spadek po stryju, stryku. =ac. hereditas quae a patruo venit. †stryk sznur, powr[z. =ac. funis, ang. rope, cord; string, ros. verëvka-wieriowka, kanat. staropol. 1393 pro cordis striki. †stryszek staruch, starzec. ¯ stry ]stopie<& wi"kszy, wy/szy; stary\. =ac. senex, franc. aine, niem. alter ]stary, staruszek; staro>:; wiek\, anglosas. ]Mercian; Mercia – by=e anglosaskie kr[lestwo w centralnej Anglii\ eldra, ≤ldra, >redniow. ang. i ang. elder, ros. starwij-starszij.


x staropol. 1431 striszek. strza=(a pocisk wyrzucony z zab[jczym p"dem. pokrewne& cisk, rzut, miot, kid, tu=, wy(po•strza=, strzel•i:(ec(ba(nica. staropol. szyp – strza=a, dzida. strza=(a(ka ¯ strza=a ]pocisk\. 1. zesp[= czynno>ci zwi'zanych z wypuszczeniem strza=y z =uku, kuszy, itp., wyrzucenie pocisku z broni, dzi> palnej, w kierunku celu, za pomoc' ci>nienia gaz[w prochowych ˘ pad=y strza=y, bro< gotowa do strza=u, odda: strza=, 2. g[rn. =adunek materia=u wybuchowego, wybuch tego =adunku, 3. sport. silny rzut pi=ki w kierunku bramki przeciwnika. franc. coup de feu, niem. schoss, >redniow. ang. schotte ˘ ang. shot }szat| ˘ pol. sza ˘ ku % sza ˘ kusza, staroros. vystr≠l=-wystrie=, ros. vystrel. anglosas. sceotan ]strza=\ ˘ sceot, >redniow. ang. schotte ˘ p[{no=ac. Scotus, Scottus ˘ ang. Scotland ˘ ros. Wotlandiq-Szotlandija. strza=a – 1. }arch.| szybko, b=yskawicznie, mkn':, 2. pocisk z pr"ta, trzciny lub kija, zako<czony grotem, wyrzucony z =uku. przy•tu=•a – przy•cisk•a ]tul, tu= ^ cisk ^ strza= ^ se= ^ let ^ lot ^ rzut ^ kid ^ wierg ^ miot, ˚nr 467\ ˘ po•cisk – strza=•a. ˚szyp, PB. ang. arrow, bolt, dart, s=aw.-ros. strel/a. wo=. 1289 str≠ly-stre=y ]strza=y\, str≠la-stre=a ]strza=a\, str≠l=stre= ]strza=\, zastr≠len=-zastrelen ]za(u-strzelon\, str≠lcem-strelcem ]strzelcom\, str≠la[]im=-strelajuszczim ]strzelaj'cym\, strelamistre=ami ]strza=ami\, str≠lam=-stre=am ]strza=om\, =ac. quadrus ]kwadrat\ ˘ quadrellum ]kwadracik\ ˘ >redniow. =ac. quarellus, starofranc. quare, >redniow. ang. quarel, ang. quarrel ]strza=a do kuszy; kr[tka, ci"/ka strza=a z grub', st"pion' g=owic', strzelana z kuszy\, ˚strzela: gdzie przedrostki. staropol. ca 1420 strzala; strzali swe ]strza=y swe\, poslal strzali swoie, strzaly ˘ strza=a – 1. pocisk wypuszczony z =uku, 2. znak pisarski przypominaj'cy strza=". staropol. strza=ka – 1. pocisk wypuszczony z =uku, 2. bot. uczep tr[jlistkowy, Bidens tripartita L. strzaska: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚trzaska: ¯ trzaska. rozbi: kloc drzewa na trzaski, st'd i inne terminy zwi'zane z rozpadem

pod wp=ywem si=y, nag=ych uderze<. staropol. stroska: – skruszy:, zmia/d/y:. norw. smaska, ang. s` ]wzmocn.\ % mash ˘ smash, ros. razdrobit;-razdrobit, kruwit;-kruszit, razbit; v drebezgi-razbit w drebiezgi.

strz'sa: ¯ s` ]czas dok.\ % ˚trz'>:. wy='cznie& nie wolno strz'sa:, itp. †strz'>:, strz'sn': ¯ s` % trz'>:. zrzuci: co, np. owoc, gwa=townym poruszeniem pnia drzewa. wg Ss 1953& staropol. strz'>: – 1. gwa=townie czym> poruszy:, potrz'sn':, 2. zrzuci: co> z czego> szybkim ruchem, 3. rozbi:, roztrzaska:. staropol. strz'>nienie – wstrz's, nag=e szarpni"cie. ang. 1. to jolt, 3. crush, smash, ros. 1. trqsti-triasti. 3. razbit; -razbit, v drebezgi-w drebiezgi. trzaska ^ drzazga, drobiazg. †strzebiony eunuch, kastrat. =ac. eunuchus, castrate ˘ castratus ˘ ang. castrate; franc. chatrer, emasculer, ros. oskopit;-oskopit, oxolostat;-ocho=ostat, strzec pilnowa:, dozorowa:. ` uszy – nas=uchiwa: ]strzyga\. strzec si" – mie: na baczno>ci, strzeg"(/ony G?, strze/ si" – wystrzegaj ¯ strzeg. wo=. 1289 strehi-streczi ]strzec\. ang. to guard, to supervise, ros. za]i]at;-zaszcziszczat, nabl[dat;-nabliudat. staropol. by strzegl, bi strzegly,

gdybych sthrzegl ve thnye y w noczy, wzrokv strzeg'cz, tobe strzedz, strzesze ˘ strzec –

1. pilnowa: kogo>, czego>, sprawowa: stra/ lub opiek" nad kim>, czym>, czuwa:, dozorowa:, 2. zachowywa: co>, stosowa: si" do czego>, przestrzega: czego>, 3. podgl'da: kogo>, obserwowa: w z=ych zamiarach, czyha: na kogo>. =ac. 1. aliquem, aliquid custodire, 2. aliqiud observare, facere, custodire, 3. alicui insidiari. staropol. dostrzec si", obstrzec,

o(wy-strzec, o(pod(po(wy-strzega:. strzecha, strych ¯ strch.

s=omiany dach ˘ strych ]pod dachem, R ˘ Rz\, lub odwrotnie, od strychu – strzecha. str, stry ]wy/ej\ ˘ strop, stryj, i inne, uj ]mniej, ni/ej\ ˘ ujma, uj ˘ wuj, ch, cha ¯ chata; s=aw. rch ]wierch, wierzch\ ˘ strch. staroros. strexa-strecha ]dolna

cz">: dachu\. anglosas. th≤c ˘ >redniow. ang. thac ˘ ang. tchack ˘ tchatch ]dach ze s=omy, traw, sitowia, palmowych li>ci, itp.\. staropol. ca 1420 strzecha tectum;

na strzesze, oprawyacz strzechø domv boszego ˘ strzecha –

1. przykrycie budynku, dach, 2. buda, sza=as, 3. pokrycie budynku czy te/ belkowanie dachu. =ac. 1. tectum domus, 2. taberna, casa, tugurium. staropol. strzeszny – maj'cy zwi'zek ze strzech', tj. dachem. †strzeda, czroda, czrzoda trzoda. †strzeka: o chorobie – raz po raz sprawia: b[l, dokucza:, n"ka:. to/same& ˚strzyka: – bole: przeszywaj'c z przerwami, raz po raz, k=u:, staropol. YE. franc. elancement, anglosas. twengan, >redniow. ang. twengen, ang. twinge, pokr. niem. zwicken ]szczypa: ˘ uszczypliwy, dokuczliwy\, ros. ostraq bol;-ostraja bol.

strzel-a:(anina(ec(ba(ecki(isty( (nica ¯ zwalnia: mechanizm broni wyrzucaj'cej pocisk]i\ z du/' pr"dko>ci'. staropol. strzelba – strzelanie, salwa. ang. rifle ]karabin, strzelba\, shot ]wy(strza=\, shoot ]strzela:\, shooting ]strzelanina\, shooter ]strzelec\, ros. strel;ba-strelba ]strzelanie\, strelok-strie=ok ]strzelec\, vystrel-wystrie= ]wystrza=\, vintovka-wintowka ]karabin\. ros. ru';ë-ru/jo ]bro<\. za(po(u(prze(o(od(wy(roz•strza=, podstrzelony. staropol. 1416 strzelaly ]strzelali\, 1421, 1427 strzelal ˘ strzela: – 1. wypuszcza: strza=y z =uku lub pociski z broni palnej, 2. zabija: strza=ami lub pociskami. staropol. strzelnie – wyrzucanie pocisk[w z broni palnej. staropol. strzelba – 1. strza=y, 2. bro< miotaj'ca pociski. staropol. strzelca, strzelec – =ucznik, kusznik, /o=nierz zbrojny w =uk albo w kusz". staropol. strzelczy – s=u/'cy strzelcowi, przez strzelca u/ywany. staropol. strzelenie – 1. wyrzucenie pocisku z r"cznej broni palnej, wystrza=, 2. odleg=o>: strza=u z =uku. staropol. strzeli: – 1. wypu>ci: strza=" z =uku, lub pocisk z broni palnej, 2. dosi"gn': strza='. staropol. strzelisko – wg Ss 1953& mo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x /e uchwyt jakiej> broni, np. =uku. na moje wyczucie – kolba, tak i bicz ˘ biczysko ]przed=u/enie bicza\, stylisko ]przed=u/enie kosy\, itp. staropol. strzelnica – wie/a obronna. staropol. u(wy(za-strzeli:,

s(po(wy-strzela:. †strzelca $, gatunek szczawiu,

Rumex obtusifolius L. staropol. ca 1500 strzelcza lappacium acutum. †strzelnik bot. 1. uczep tr[jlistkowy, Bidens tripartita L. 2. stokrotka pospolita, Bellis perennis L. staropol. 1472 strzelnyk balirago, 1460 sthrzyelnyk consolida minor.

strzemi"({liwo>: powstrzym-a:(ywa: si". rodzaj metalowej p"tli umocowanej na rzemieniu po obu stronach siod=a, s=u/'cej do oparcia stopy. s=owotw. pokr. po(wstrzyma:, wstrzemi"{liwo>:, wymi", YE, ¯ str % z % yma: ]ima:\ ˘ trzyma:. franc. etrier, anglosas. stigrap, stigerap ¯ stigan ]wspina: si"\ >redniow. ang. stirop, ang. stirrup, ros. stremq-stremja. wo=. 1289 stremen-stremem ]strzemion\ ¯ stremeno-stremeno ]strzemi"\. staropol. strzemie< – kab='czek zwisaj'cy z lewej i prawej strony siod=a, s=u/'cy do oparcia nogi je{d{ca przy wsiadaniu na konia i w czasie jazdy wierzchem; strzmi". †strzeszny maj'cy zwi'zek ze ˚strzech', tj. dachem. †strze/ EY, zool. strzyrzyk, Troglodytes parvulus Koch. staropol. 1472 sztresz regulus, ca 1500 pitriculus strzez, regulus idem. †strze/enie 1. pilnowanie kogo>, czego>, sprawowanie opieki nad kim>, czym>, 2. zachowywanie czego>, chronienie przed naruszeniem. ˚strzec. strz"p(i: 1. dzierga:, 2. skrawek. porwa: na strz"py. †strz"pa: ba: si". =ac. metuere, ang. ]kogo>, czego>\ be afraid of, ]o kogo>, o co>\ fear, ]bardzo ba: si"\ dread, ros. boqt;sq-bojatsja, straxstrach, boqzn;, u'as-u/as. staropol. strz"pacz, bacz sye bødo ]ba: si" b"d"\. staropol. strz"pn': – przestraszy: si". †strz"pczasty ¯ strz"p(i:. zako<czony fr"dzlami. †strz"pek fr"dzla. =ac. fimbria cirrus, ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici, sznurk[w jednej d=ugo>ci, zwisaj'-

cych lu{no z guza je ='cz'cego\, knob, knot, button, ros. kist;-kist ]ki>:\, knopkaknopka, uzel-uze= ]w"ze=\, bant. †strz"pn': przestraszy: si". †strznadl, stradl trznadel zool. Emberiza citrinella. strzyc obcina: no/ycami. stry – ostry lub prosty, nastawiony ¯ anglosas. streht ˘ >redniow. ang. streght ˘ ang. straight. ostrzy-:(/yny, strzy/yny strzyc uszami. wo=. 1289 borodou strigπiborodu strigij ]brod" strzy/on'\. franc. tondre, anglosas. sceran, pokr. niem. scheren ]ob(strzyc, postrzyga:, goli:\, >redniow. ang. scheren ˘ ang. shear, clip, ]w=osy\ cut, ros. strih;-stricz. staropol. ca 1450 strigøcz cisione. ci':, ucina: w=osy, sier>:. staropol. o(po(prze(z-strzyc, po(roz-strzyga: ]w Ss 1953 tak/e >laz do zbioru pisowni w='czone... $\. wg Ss 2011& staropol. strzyc – gry{:, toczy:. strzyg-a(o< widmo nocne w wierzeniach ludowych. strzygonia gat. motyla, szkodnik las[w sosnowych.

strzyk(a(a:(awka 1. bole: przeszywaj'co, z przerwami, raz po raz; k=u:, 2. tryska:, wycieka: ma=ym strumieniem pod du/ym ci>nieniem. s=owotw. pokr. strza=; k=u-je(: ˘ zastrzyk; =am-ie(a: ]w ko>ciach\. ang. 1. ]bole:\ twinge, 2. ]tryska:\ squirt. staropol. strzeka:, YE, ˚strzeka:. staropol. strzyka: – tryska: la: si". staropol. strzykad=o – strzykawka, rurka z t=okiem wewn'trz. gr. sirinx, syringos ˘ >redniow. =ac. siringa ˘ >redniow. ang. siringe ˘ ang. syringe, ros. wpric-szpric. †strzykowie mniszek pospolity, Taraxacum officinale Wigg. staropol. 1472 ¢strikowe rostrum porcinum. †strzyma: s` ]ws`, za`\ % trzyma: ]j':, chwyci:\. franc. halte, niem. halt, ang. halt, ros. zader'at;-zadier/at, ostanovit;sq-ostanowitsja. staropol. strzymacz – 1. za(pows-trzyma: w ruchu, 2. trzyma:, posiada: jako w=asno>:. staropol. strzymanie – 1. posiadanie na w=asno>:, 2. pobyt, przebywanie. ang. 1. possession, 2. stay, ros. 1. imenie-imienie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

perebyvanie-perebywanie, ostanovka-ostanowka. 2.

strzy/(yk gat. ptaka, Traglodytus vegulus, staropol. strzy/, strze/, EY. †strzy/enie >cinanie sier>ci. ˚strzyc, CG?. †str/e< zawarto>:, >rodek ]pestki\, ˚rdze<. †stubre]j\t czy sztubre]j\t gatunek sukna. ˚stulnek. =ac. genus quoddam panni. staropol. 1453 stubreyt, 1450 stubreth. †stucholc czy sztucholc belka. =ac. trabs, tignum, anglosas. beam ]drzewo\, niem. baum ]drzewo\, >redniow. ang. i ang. beam, ros. brevno-brewno, balka-balka. staropol. 1436 stucholcz. ˚stynholc. ¢stud dun. – w[=. staro` i >redniow. ang. oxa, pokr. staroniem. ohso. stud – grupa zwierz't, szczeg[lnie koni, utrzymywana g=[wnie do rozp=adzania(rozrodu; miejsce gdzie grupa ta jest utrzymywana, stadnina. ¯ >redniow. ang. stod, pokr. niem.

stute.

lit. Kinstud, Keystutte. ¢stud wstyd, ˚styd, YU. staroros. stud-stud, ros. pozorpozor, ang. shame, disgrace, ignominy, dishonour. student kszta=c'cy si" ¯ =ac. studens ¯ studere ]/'dny, skory, gorliwy\. w Polsce termin utar= si" dla ucz'cych si" na wy/szych uczelniach, w USA – dla wszystkich uczni[w, od szko=y podstawowej, przez >redni', do uczelni.

studi-a(owa:(um =ac. studium. studio odizolowane pomieszczenie dla nagra< lub pracy artystycznej. ital. studio. stud-nia(zi: ¯ ch=[d, ch=odnia. zi'b ˘ ros. zastuda ]przezi"bienie\. prze(o-studzi: ^ prze(o-ch=odzi:. s=owotw. pokr. ¢studa, stygn': ¯ tygiel ¯ niem. tiegel ]rynka\, ˚ig=a. ros. studen;-stude< ]ch=odnik, franc. la gelee, gelatine\. staropol. studnica ]studnia, {r[d=o, zdr[j\. anglosas. wella; niem. welle ]fala\, >redniow. ang. welle, ang. well ]1. wyp=yw wody spod ziemi, 2. g="boka dziura lub szyb wykopany w ziemi, do pobierania spod ziemi wody, gazu, ropy, 3. ...itd.\, ros. kolodec-ko=odiec ]studnia\, istohnik-istocznik ]{r[d=o\.


x staropol. 1458 studnya ˘ studnia, studnica – otw[r wykopany w ziemi i zabezpieczony, s=u/'cy do wydobywania wody, tak/e naturalne {r[d=o. =ac. puteus, etiam fons, franc. le puits, niem. brunnem, anglosas. wella, >redniow. ang. welle, ang. ]water\ well, ros. kolodec-ko=odec }ko=o ^ woda|. staropol. studniczy – maj'cy zwi'zek ze studni'. staropol. studzi: – ch=odzi:, ozi"bia:. staropol. studzienka, studzionka – ma=a studnia czy {r[de=ko. staropol. studziennik – cz=owiek kopi'cy studnie, studniarz. staropol. studzieny, studziony ˘ ¢studzienny – 1. maj'cy zwi'zek ze studni', 2. studzienny robak – paso/y= g=owy kt[ry mia= powodowa: migren". †stufnal czy sztufnal ¯ ufnal, rodzaj gwo{dzia. =ac. genus quoddam clavi. staropol. 1461 stuphnale. stuk-a:(kot(ni"cie g=os wielokrotnych uderze<, d=oni' lub twardym przedmiotem, jeden o drugi, szczeg[lnie lekkie uderzenia ]stukanie\ do drzwi. s=owotw. pokr. pukanie – stuk-puk, huk, zwuk ¯ uk ]d{wi"k\ ˘ ucho. "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy, za(po(do(wy-stuka:. franc. cogner, frapper, anglosas. cnocian, cnucian, >redniow. ang. knokken, ang. knock, ros. stuknut;-stuknut ¯ stuhat;-stuczat ¯ stuk-stuk. staropol. stuka: – dawa: znak r"k'. staropol. stukn': – 1. da: znak r"k', 2. uderzy: czym> o co>, wpa>: na co>. stul-a:(i: ¯ s ]wzmocn.\ % tuli: ]zamkn':\ ¯ mkn': ]strza=a, tu=, cisk\. s=owotw. pokr. przytuli: ]przycisn':\, otuli: ]o ^ wok[=\. ˚strza=a. =ac. observare, claudere, ang. press close ]together\ ]zamkn': g"b", usta\ to shut up, ros. zastavit; molhat;zastawit mo=czat ]stuli: g"b"\. staropol. 1466 stul' ˘ stula: – zamyka:, zaciska:. staropol. stuli: – zamkn': ¯ mek, mkn':, zacisn':. †stulich, stulicz bot. rdest w"/ownik, Polygonum bistorta L. staropol. ca 1465 stulych combmoria, 1472 cerbonia, viperana stulich, 1472 cerbonia, viperana stulicz.

stuli: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚tuli:. †stulik, stulikiep, stulikiepek bot. grzybienie bia=e, Nymphaea alba L. staropol. 1472 stulik nenufar, ca 1465 stulikep nenifar, 1472 stulikepp nenufar, ca 1500 stulikyepek nenvfar. †stulnek czy sztulnek gat. sukna. ˚stubre]j\t. staropol. 1492 stulnek. stu=a cz">: stroju liturgicznego duchownych katolickich, obrz"dowa, dwucz">ciowa szata, okrywaj'ca piersi i plecy. gr. stole ˘ =ac. stola ]d=uga szata\. †stupan dow[dca stu ]najcz">ciej uzbrojonych\ ludzi. ˚setnik, storycerzewnik. =ac. centurio ˘ franc. le centenier, centurion, ang. centurion, niem. zenturio, ros. sotnik=-sotnik. †sturzenie wg Ss 1953& $ }w'tpliwe| bezp=odno>:. stur  ster. =ac. sterilitas. ¢stute ]niem.\ klacz, koby=a; stutter ]holend.\ – stadnina, teren dla byczk[w. stwardnie: ¯ twardy. †stwardza: czyni: twardym. =ac. durum reddere, ang. harden, making hard. †stwardzony zdecydowany, uparty. =ac. obstinatus, ang. decided, stubborn, ros. tvërdyj-twiordyj, uprqmyj -upriamyj, upornyj-upornyj. staropol. 1471 stwardziony. stwarza: powo=ywa: do istnienia. ¯ s % tworzy: ¯ tw[r ]istota\. =ac. crerare ˘ creatus ˘ ang. create, franc. creer, niem. ]er\schaffen, ros. sotvorit;-sotworit ¯ tvorit;-storit. †stwarzanie stworzenie, OA, istota ludzka, cz=owiek. s=owotw. pokr. twarz, tw[r, A ^ Ø. wg Ss 1953& $ }niepewne|, cz=owiek. =ac. homo, ang. human being, man, ros. tvorenie-tworenie, tvar-twar ]tw[r, A ^ Ø\. †stwierdza:, >:wirdzi: ¯ twierd. 1. o przymierzu – zawiera:, umacnia: przysi"g', 2. namawia:, zach"ca:. s=owotw. pokr. zatwierdzi: ]s ^ za\. stwierdzenie wzmocnienie wypowiedzi, szczeg[lnie kogo innego, faktem, dowodem. ¯ s` ]po`\ % twierd, twird ]moc\. =ac. confirmare ˘ starofranc. confermer, >redniow. ang. confermen,

ang. confirmation, ros. ]dow[d\ utver'denieutwier/denie, podtver'denie. staropol. stwierdzenie, stwirdzenie, >:wierdzenie, >:wirdzenie – 1. os=ona, obrona, twierdza, podpora, 2. trwa=o>:, 3. sklepienie niebieskie, niebo, 4. urodzaj, obfito>: zbo/a, 5. okrucie<stwo. ang. 1. fortification, 2. steady, 3. celestial ¯ =ac. caelum ^ niebo, 4. abundance, ¯ =ac. abundantia, 5. cruelty ¯ =ac. crudelitas. stwierdzi: ¯ s` ]wzmocn.\ % ˚twierdzi: ¯ twierd ]mocny\. wzmocni: wypowied{ faktem, dowodem. ˚stwierdzenie. ¯ s` ]wzmocn.\ % twierd ]mocny\. staropol. stwierdzi:, stwirdzi:, >:wierdzi:, >:wirdzi: – 1. uczyni: twardym, utwardzi:, 2. mocno osadzi:, zamocowa:, 3. umocni:, wzmocni:, obwarowa:, uczyni: silnym, utrwali:, pokrzepi:, 5. o przymierzu – zawrze:, umocni: przysi"g', 6. urzeczywistni:, wprowadzi: w czyn. †stwirdzi: umocni:, wzmocni:. ¯ twierd ]¢tward ˘ twardy, twierdza, twierdzenie, i inne\. ˚fortyfikacja. ang. fortify, ros. ukrep-lqt;/it;, podkrep-lqt;/it;. †stwolin olbrzym. gr. gigas, gigantos ˘ =ac. gigas, gigantes ˘ staronorm. Francji gaiant, starofranc. jaiant, >redniow. ang. geant ˘ ang. giant, ros. velikan-wielikan. staropol. 1471 gigas sthwolyn, obrzym. stworz-y:(y=(yli(enie ˚tw[r. ¯ s` % ˚ tworzy: ¯ tw[r. powo=a: do istnienia, do /ycia. =ac. creare ˘ creatus ˘ ang. create, franc. creer, niem. ]er\schaffen, ros. sotvorit;-sotworit. s=tvoriwa-sotworisza. staropol. stworza: – kszta=towa:, formowa:. =ac. informare, effingere. staropol. stworzenie – 1. to, co zosta=o powo=ane do istnienia, cz=owiek, zwierz", 2. czynno>: powo=ania do istnienia, do /ycia, 3. nadawanie kszta=tu, kszta=towanie, 4. wytwarzanie, produkowanie. staropol. stworzyciel – 1. stw[rca, ten, kt[ry powo=uje do istnienia, do /ycia, daje czemu> pocz'tek, 2. tw[rca. staropol. stworzy: – 1. powo=a: do istnienia, do /ycia, da: czemu> pocz'tek,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. utworzy:, ukszta=towa: 3. przekszta=ci:, przeobrazi:, 4. przeznaczy:, ustanowi:. staropol. stw[rca czy stworzec – stworzyciel, ten, kt[ry powo=uje do istnienia. stw[r(ca ¯ tworzy:. ˚tw[r. ¢sty plastry wosku pszczelego. staroros. sty-sty, ros. soty (phelinye)-soty ]pczelinye\, ang. honeycumbs.

†stychacz, stykolec, stycholc czy sztycholc belka czy te/ =ata u/ywana do rob[t budowlanych. ¯ niem. stich ]wbicie w co, podparcie$, dzi> stichling ^ kostur\ % holtz. stycz-e<(niowy(no>:(ny ¯ styk. dzi> pierwszy miesi'c roku, w kalendarzu julia<skim, rozpoczynaj'cym rok od ko<ca marca, stycze< by= 11-tym miesi'cem, i zwa= si" ledzie<. wg Ss 1953& pierwszy miesi'c roku. staropol. ledzie< – dos=. lodowy, staropol. stischen, 1444 styczen, 1471 sticzen, 1476 Szthyczen

Ianuarius; Ianuarii, sticznya, Tyczyen Ianuarius, Sticen Februarius ˘ stycze<, tycze< –

1. stycze< – 11-ty miesi'c roku, 2. luty – 12-ty miesi'c roku. =ac. Januarius ]menis\ ]miesi'c Janusza kt[remu [w czas po>wi"cony\, niem. Januar, franc. janvier, ang. January, †Old Polish icy ¯ ice, ros. qnvar;-janwar, †ledqnojledianoj ¯ lëd-ljod ]l[d\. ¢styd s=aw, pras=owo – wstyd. u/yte w Latopisie 1110–1116 i Powie>ci wrem. let 1118 r. stydstud ]ch=[d\, YU, odwr. anglosas. stud.... litera W, istniej'ca ju/ w Normandii, urobiona w XI wieku, nie istnia=a jeszcze w Rosji na pocz. XII w. †stydliwy wg Ss 1953& skromny. =ac. modestus, w konsekwencji franc. modeste, ang. modest – niecelnie. ros. skromnyj-skromnyj. W moim zrozumieniu – nie>mia=y, w konsekwencji& franc. pudique, pudibond, chaste, >redniow. ang. schei ˘ ang. shy, niem. schamhaft ¯ scham ]wstyd\, ros. stydlivyj-stydliwyj ¯ styd=-styd ]wstyd, ang. shame, franc. la honte, vergogne\. stygmat znak, znami", pi"tno. gr.-=ac. stigmata ¯ stizein ]k=u:\. stygn': ozi"bia:, zi"bi:, ch=odzi:. o(za-stygn':. s=owotw. pokr. stud, styd, tygiel ]naczynie do pra/enia r[/nych substancji, topienia metali\. ˚ig=a. †styk narz"dzie do zgarniania ziemi z p=uga, istyk, kozica. =ac. rallum, anglosas. sticca,

>redniow. ang. stikke ˘ ang. stick, staropol. 1448 aratis et decem styky. styk m-c stycze<. pokr. dotyk ¯ tyka:, tkn':. †stykolec ˚stychacz& belka, =ata...

styl(owy(istyka(izacja(istyczny 1. ostrze u/ywane przez staro/ytnych do pisania na woskowych tabletkach, 2. wz[r, model, spos[b post"powania, m[wienia. gr. stylos, =ac. stilus, starofranc. stile, style, >redniow. ang. stil, stile, ang. style ]nacisk\. stylisko r"koje>:, trzon. stylon tworzywo sztuczne. ang. steelon. stymula-cja(nt(tor podnieta, pobudzenie, zach"ta, bodziec. =ac. stimulare ˘ stimul-atio(us(

(atus. †stynholc czy sztynholc belka.

˚stucholc. =ac. trabs, ang. beam. †stynwaga czy sztynwaga sztaba w przedniej cz">ci dwukonnego wozu, z hakami, do zawieszenia na nich oryczyk[w. wg Ss 1953& cz">: wozu do kt[rej si" zak=ada orczyki. si" ¯ siebie ¯ ja, np. oblej" si" ]siebie\; ja nie zak=adam – powinno by: bezosobowo; cz">: wozu – kt[ra& przednia, boczna, tylnia$ ˚sztylwaga. stypa 1. pogrzebowa uczta, biesiada, 2. heca. staropol. stypa – pocz"stunek po pogrzebie, uczta pogrzebowa. =ac. epulum funebre. staropol. stypny – uczestnicz'cy w stypie. stypend-ium(ysta zapomoga pieni"/na z fundusz[w spo=ecznych lub pa<stwowych, przeznaczona dla ucz'cej si" m=odzie/y. =ac. stipendium ¯ stips ]ma=a moneta, lub datek w tej postaci\ % pendere ]rozwa/a:, p=aci:\, ang. stipend. †styr ˚ster, staropol.-wo=. YE, jak monastyr – monaster. ang. rudder, ros. rul;-rul, pravilo-prawi=o. staropol. styrnik, styrznik – sternik. 1816 r., o wypadkach z ok. 1634& „Krystyna c[rka Gustawa Adolfa panowa=a we Szwecyi, kierowa= styrem rz'du s=awny Oxenstiern... itd.” †styrta ˚sterta, staropol. YE. †styska:, styska: si" utyskiwa:; 1. wyra/a: niezadowolenie, uskar/a: si", narzeka:, 2. styska si" komu> – przykrzy si" komu>, kto> odczuwa zniech"cenie, obrzydzenie.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. styskowa: – 1. wyra/a: niezadowolenie, uskar/a: si", narzeka:, utyskiwa:, 2. odczuwa: ucisk, niepok[j. ang. being dissatisfied, complain, ros. po/'alovat;sq-/a=owatsja. wg Ss 2011, staropol. styskowa: – przykrzy: si", skar/y: si", narzeka:, utyskiwa:. ˚skwierk. s=owotw. pokr. ros. toska-toska ]ang. anguish, affliction, pain, grief; weariness, boredom, oppression\, mo/e z wp=ywem tusknut;-tusknut ]ang. to become dim or dull\. sub~ =ac. pod]leg=y\, wiele s=[w utworzonych w ten spos[b, np. sublokator.

subiektyw(ny subtelny delikatny. =ac. subtilis. staropol. subtylno>:, YE ˘ subtelno>: – delikatno>:, wra/liwo>:. =ac. teneritas; subtilitas ˘ starofranc. sotillete, >redniow. ang. sutelte, ang. subtlety, ros. tonkost;-tonkost.

sucho ]rzadkie\ ¯ suchy. stan czego pozbawiony nawet wilgoci ˘ sucho w ustach, usz=o na sucho ]bez konsekwencji, bez bicia ¯ p=aczu ¯ =ez w oczach\. staropol. po suchu, po susze, y sucho ˘ sucho – suchy teren. l'd. †suchod[=, suchd[= w'w[z, ˚wozwagl, dolina pozbawiona wody. ang. dry ravine, gorge ]o kilku r[/nych znaczeniach, nr 7& g="bokie i w'skie przej>cie mi"dzy spadzistymi wzg[rzami\. staropol. 1251 suchodol. †suchog=[w bot. Prunella vulgaris L. franc. la brunelle, niem. brunelle, ros. suxovërtka-suchowiortka. staropol. 1472 suchoglow diapentica. ˚chmielik, chmielnica. †sucho>: ¯ ¢such, susz ]/ar, piec\. 1. suchy teren, l'd, 2. d=ugotrwa=y okres bez deszczu, posucha, susza, 3. brak wra/liwo>ci religijnej, osch=o>:, 4. w >redniowiecznej filozofii /yciowej – jedna z istotnych cech, tzw. czterech /ywio=[w ]element[w\ i humor[w =ac. 1. terra sicca, 2. ariditas, siccitas, anglosas. drugoth ]susza, suchy l'd\, >redniow. ang. drougth, drugthe, ang. 2. drought, ros. 2. zasuxa, bezdo'die. †suchota ¯ such % `ota ]wielka\; 1. nadmierne upa=y, spiekota, 2. suchoty, gru{lica. =ac. 1. calor vehemens, aestus


x fervidus, 2. phtisis, ang. 1. heat ]in summer\, 2. tuberculosis, TB, ros. 1. 'ara-/ara, 2. tuberkulëz -tuberkulioz, bugorhatka lëgkix, haxotka-czachotka. staropol. 1471 schuchot', ca 1428 szuchota; schuchota tisis. †suchotki ]w liczbie mnogiej\ bot. nicennica polna, Filago arvensis L. staropol. 1472 suchotky limasia. †suchowirzch ˘ ¢suchowierzch. bot. Pirola rotundifolia L. staropol. 1472 suchowirzch virina.

such-y(ar(oty(otnik ¯ uch ]powietrze\, susz ]/ar, piec\. susz-y:(arnia, usycha: ]wi"dn':\, prze(wy-schn':. gru{li-ca(k. ˚susza. =ac. siccus, aridus, franc. sec, anglosas. dryge, >redniow. ang. drye ˘ ang. dry, ros. suxoj-suchoj. staropol. naprzecif vodze gest szucha, 1437 ssuchy aridus, 1444 w suchich ˘ suchy – 1. pozbawiony wilgoci, wody, 2. odznaczaj'cy si" niewielk' ilo>ci' lub brakiem opad[w atmosferycznych, 3, obumar=y, uschni"ty, 4. o cz=owieku – rozgor'czkowany, 5. w >redniow. filozofii przyrody – jedna z istotnych cech tzw. 4-ch /ywio=[w ]element[w\ i humor[w, 6. suche dni, dni suche – wyznaczone w ka/dym kwartale trzy dni& >roda, pi'tek i sobota, zobowi'zuj'ce do postu; objaw kontroli wiernych, czy przestrzegaj' wymog[w narzucanych przez kler, jak lejce dla koni. †sucica wzniesienie sztucznie usypane, kopiec. ¯ sypa: % kopica ]$\, UY. =ac. scopulus, ang. mound ]stos, kupa, nasyp, wa= ziemi, piasku, itp., usypany nad mogi=', w fortyfikacji\, ]mogi=a\ tumulus, barrow, ros. prigorok, xolm-cho=m, kurgan-kurgan ]˚kurhan\ ¯ ukr. staropol. sucie – usypywanie, formowanie czego> przez sypanie.

†su: 1. tworzy:, wznosi:, formowa: co> przez narzucanie ziemi, 2. wysadza:, zdobi: co> drogimi kamieniami. s=owotw. pokr suty, suto ]$\. staropol. na(od(o(po(przy(roz(u( (za•su:, sypa:. ¢sud niem. po=udnie. anglosas. suth >redniow. ang. suth, ang. south, niem. s¥d, ThD, franc. sud, midi, s=aw. [g-jug. ¢suda tutaj, STD tu i tam – ros. s[da i tuda

]suda i tuda\. [ w dawnej pisowni ^ u. ros. tuda ]tuda\, myl'ce z polskim «tutaj» TD. †sudanny na(po-dobny; nie koniecz -nie pi"kny, jak to Polacy obecnej doby rozumi', wyci'gaj'c wniosek z “odp=aci: si" pi"knem za nadobne” ]takim samym, podobnym\. ˚nadobny. =ac. similis, franc. similaire, ang. similar, ros. podobnyj, poxo'ij-pocho/ij; †Old Polish appropriate(ly, ros. sootvetstvenn-o/yj. ¢sudar pan, ˘ gosudar(stwo ]pa<stwo\, s=owotw. koncepcji 002.B.c. franc. monsieur, ang. sir, master, staroros. sudar;-sudar ]pan\ ˘ gosudarstvo ]pa<stwo, ang. state, empire\. ¢sudina s=aw. naczynie. ...w=o/achu w sudinu ma=u. ˚sosudy. †sudlica, sulica bro< kol'ca, w=[cznia, dzida, lanca. ˚sulica. =ac. lancea, hasta, franc. la pique, lance, anglosas. i >redniow. ang. spere, ang. spear, niem. speer, lanze, ros. kop;ë-kopio, pika-pika. †sudwica bot. Nasturtium silvestre R. Br. albo Barbarea vulgaris R. Br. staropol. 1472 sudwicza nasturtium agreste. ¢sudy op=aty ¯ sud ]op=ata\. nazwa jednej z bram w Konstantynopolu. sufiks przyrostek =ac. suffixus ¯ suffigere ¯ sub ]pod\ % figere ]przymocowywa:\. sufit dolna powierzchnia stropu, pu=ap. ital. soffito, soffita ¯ =ac. suffixus, ang. soffit. suffler osoba podpowiadaj'ca w teatrze. franc. souffleur. sufragan biskup tytularny, pomocnik ordynariusza diecezji. ¯ >redniow. =ac. suffraganeus.

suge-stia(rowa:(stywny radzi:, naprowadza:, podpowiada: =ac. suggestio, starofranc. i >redniow. ang. suggestioun, ang. suggestion, ros. predlagat;, sovetovat;. ¢sugnuti do(po•>cign':, dogoni:. staroros. sugnuti-sugnuti. ¢sugubyj rozdwojony, podw[jny, dwojaki. staroros. sugubnyj-sugubnyj, sugubiti-sugubiti ]podwaja:\. suita cykliczna forma muz. franc. suite. ¢suje, sujeta na pr[/no, na pusto, niewa/ne, bez znaczenia. staroros. sue-suje, sueta-sujeta.

˚tszcza, tunie, wosuje, wskuju. 1. †suk bot. dziki bez czarny, Sambucus nigra L. franc. le sureau, niem. nizin ellern, eldern, anglosas. ellern, ellen, >redniow. ang. ellerne i – z w='czeniem D jak w “alder” – eldore, ang. elder ]ka/dy z du/ej grupy ro>lin “honeysuckle” – r[/owatych, Rosaceae, o bia=ych lub r[/owych kwiatach, i czerwonych lub czarniawych jagodach\, ros. buzina-buzina. 2. †suk sok, b="dnie, pod wp=ywem =ac. succus ˘ staropol. 1419 succ succus. ˚sok. suka samica psa. ros. suka-suka, anglosas. bicce, >redniow. ang. bicche, ang. bitch ]samica psa, wilka, lisa\. †suka: skr"ca: razem kilka nitek. staropol. ca 1500 szvkacz albo obraczacz. staropol. przesuk-a:(awa:(owa:. staropol. ca 1500 szvkadlo girgillum, girgillus vyadlo vel szvk'dlo; szvk'dlo gira ˘ sukad=o – przyrz'd tkacki s=u/'cy do nawijania nici na cewk". =ac. fistula textoria. sukces(ja(or udanie si" czego, pomy>lno>:, powodzenie; spadkobierca, nast"pca. =ac. sub` ]po(de`\ % cedere ]i>:\ ˘ succedere ]podej>:\ ˘ starofranc. succeder ˘ ang. succeed ]nast-"powa:('pi:\; =ac. succedere ˘ successio ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. succession ]nast"pstwo, kolejno>:\, ros. ]nast"powa:\ sledovat; za, nasledovat;-nasliedowat, ]kolejn.\ posledovatel;nost;. †sukiennik, sukienik tkacz sukna czy te/ kupiec, handlarz suknemgr. staropol. szukyenyk, szukyennyk, 1499 sukennyg. staropol. sukienny – 1. zrobiony z sukna, 2. dotycz'cy sukna, zwi'zany z suknem.

sukmana siermi"ga.

suknia wierzchni str[j kobiecy, d=ugi ]do ziemi\, i lu{ny, posiadaj'cy ozdoby w formie deseni lub krawieckich pomys=[w ]dodatk[w\, codziennego u/ytku lub od>wi"tnego, bogato w[wczas zdobiony, wykonany z fantazj'. Poprzez wieki i kraje naszej cywilizacji, nie w spos[b uj': kr[tko style sukien i materia=y w nich u/yte, gdy wiele s=[w nie opisze dobrze jednej. Trzeba je zobaczy:. Oto kilka angielskich nazw balowych

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sukien& bustle, farthingale, hoop skirt, jumper, peplum, polonaise. s=owotw. kusz'ce sukno ]tkanina z czystej we=ny zgrzebnej\ na pochodzenie s=owa, czy zwi'zek z t' tkanin'. By: mo/e, lecz suknia ma te/ jaki> zwi'zek z d=ugo>ci' okrycia, bo suk  kus ˘ kusy ]kr[tki\. ˚sukno ]ang. cloth\. ang. gown, ros. plat;e-p=atie. staropol. 1399 y za suknø ]i za sukni"\, 1403 o chtoto sziknø i o plaszcz, 1404 ne szgøl ssukney ss... ]nie zdj'= sukni z...\ ˘ suknia. staropol. suknica – szata, ubranie.

suk-no(ienny(mana gruba tkanina, tkanina z czystej we=ny zgrzebnej o powierzchni spil>nionej na wskutek folowania. ¯ tur. czekman. =ac. pannus leneus, franc. le drap, anglosas. clath, >redniow. ang. i ang. cloth ]sukno, materia=; >cierka, obrus; 1. materia tkana lub prasowana z w=[kien bawe=ny, we=ny, jedwabiu, sier>ci, syntetycznych w=[kien, itp., u/ywana do odzie/y noszonej, domowych wyrob[w, 2. cz">:, p=at takiej materii do szczeg[lnego u/ytku, jak “tablecloth” – obrus, “washcloth” – r"cznik do k'pieli, “loincloth” – dolnej cz">ci plec[w, 3. zwykle lub okre>lenie odzie/y jakiej> profesji, st'd 4...\ ˘ cloths ]l. mn., r[/ne od clothes – odzie/\, ros. sukno-sukno, tkan;-tka<. staropol. 1402 ¢sukna, 1404 ¢sugno, 1419 sukna; svkno, sukyen. sukurs pomoc, zasi=ek; podczas wojny& posi=ki, odsiecz w czasie potrzebnym, nieszcz">ciu, strapieniu, niedoli, w krytycznej sytuacji. >redniow. =ac. succursus ˘ ang. succursal ¯ =ac. succurere ¯ sub ]pod\ % currere ]biec\ ˘ starofranc. sucurre ˘ >redniow. ang. socouren, ang. succor, staropol. sukurs. sulejaty pil>niane obuwie. ˚dalmatyka, piwia=, sceptrum, pozad. sulica kr[tka, metalowa kopia, spisa, lanca. ˚sudlica. wo=. sulica. wo=. 1289 ]iti s= sulicamiszcziti so sulicami ]tarcze z lancami\, >redniow. sulica-sulica. sulima herb Zawiszy Czarnego, poleg=ego †1420, starosty Spisza ˘ Magura Spiska E od Tatr. su=tan tur.-muzu=m., egipsko-arabski so=dan – kalif w Kairze panuj'cy, od 16-go wieku tytu= car[w tureckich ]do 1922 r.\. w=adca muzu=man[w w Omanie, Maroku, i szczeg[lnie – w Turcji. dawny gatunek tytoniu tureckiego. sultan ]zwyci"ski, w=adca, ksi'/"\. franc. le plumet, panache, le

sultan, ang. sultan, ros. sultan. staropol. 1500 soltan, 1500 z solthanem. nazwisko So=tan, TD.

sum wyj'tkowo du/y gat. ryby s=odkowodnej o szerokim otworze g"bowym i charakterystycznych w'sach, Silurus glanis L. zakrawa /e summus ¯ mustache. ang. sheatfish. staropol. sum, som – zool. 1. sum, Silurus glanis L, 2. bli/ej nieokre>lona ryba morska, 3. wg Ss 1953& $, szom alipso, XV wiek; ¯ szon calypso ¯ niem. schön ]piekna\, calypso ]orchidea, storczyk, bia=y kwiat z purpowym lub /[=tym j'drem ¯ gr. orchis\; gruba “ryba” tu trafi=a si". sum-a(owa: 1. kwota pieni"/na, 2. wynik dodawania, og[=em, og[lna liczba; podsumow-anie(uj'c – podlicza-nie(j'c, 3. d=uga msza w obiad, uroczysta, z kazaniem ]suma poprzednich\. =ac. summa ˘ starofranc. somme, sume ˘ >redniow. ang. summe ˘ ang. sum. staropol. summa, 1437 szumy – 1. pewna ilo>: pieni"dzy, kwota, 1.a. d=u/na suma pieni"/na g=[wna, tj. nie obejmuj'ca dodatkowych >wiadcze< jak odsetki, kary umowne, itp., 2. wynik liczenia, ang. 1. i 1.a. principal ]kapita= bez procent[w\, 2. result, ros. 1. kapital-kapita=, 2. rezul;tat-rezultat, sledstvie-sledstwie. †sumak bot. Rhus coriaria. staropol. 1472 sumag ros siriacus; XV w. sumak.

sumie-nie(nny(nno>: skrupu-=y(latny(tno>:; poczucie etyki, u(po-czciwo>:. ¯ s ]z\ % um]ys=\ % mienie ]mniemanie, os'd\ ¯ s=aw. staropol. s'mnienie ]sumienie\. =ac. com` % scire ]zna:\ ˘ conscire ˘, conscientia ]>wiadomo>:, znanie, czucie, znaczenia\ ˘ ang. consci-ence(entious(ous, ros. sovest;-sowiest. staropol. nasego sømnena ]naszego sumienia\, czysthe szamnyenye, ss'mnyenye, na s'mnyenyv ˘ sumienie – 1. >wiadomo>: odpowiedzialno>ci moralnej za swoje czyny, wewn"trzne poczucie r[/nicy mi"dzy dobrym a z=ym ]dobrem a z=em\, YE, 2. my>lenie, my>l, 3. niepok[j moralny, skrupu=. sumowa: liczy:, zwykle dodawa:. ¯ suma ]wynik dodawania\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. summarize, ros. kratko rez[mirovat; ¯ franc. resumer. sumpt koszt, pieni'dze. =ac. sumptus. †sumy w liczbie mnogiej ¯ suma – rodzaj sk[rzanego worka. staropol. 1394 sumy. ang. bag, wallet; satchel, ros. sumka-sumka. sun': przemieszcza: bez wstrz's[w i zatrzymywania, p=ynnie. ˚suwa:. ˚sunica ]poziomka\ ¯ po` ]wzd=u/, przy `, r[wnolegle do `\ ziemi. niem. schieben, rücken, ang. drag, ros. taskat;, ta]it;> tqnut;-tianut ]ci'gn':\. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (w(wy(z(roz-sun':, sun': ¯ sn': ¯ sn ]>nieg, ang. snow\. staropol. sunøl ]sun'=\ ˘ sun': – sypn':, rozrzuci:. ang. to scatter, to disperse, ros. razbrosit;-razbrosit. †sunica poziomka pospolita, Fragaria vesca L. ¯ sumniczki, ¢sunice – poziomki. staropol. 1472 sumniczki fragaria. niem. erdbeere, franc. fraise, fraisier, anglosas. streawberie, >redniow. ang. strawberi ˘ ang. ]wild\ strawberry ]dzika truskawka\, ros. zemlqnika-zemljanika ¯ zemlq-zemlja ]ziemia\. staropol. sumniczki ¢suniczki – poziomki ¯ poziomka pospolita. †supan /upan, S?. sup-e=(=a: pokr. w"ze=. super~ nad]rz"dny\ do ` =ac. super ]nad\. suplement materia= dodatkowy, uzupe=niaj'cy. =ac. supplementum ¯ supplere; >redniow. ang. i ang. supplement. suport podparcie. =ac. supportare ¯ sub ]pod\ % portare ]nosi:\ franc. supporter, ang. support(er. supr przeciwnik ˘ supruga, s'pierz, sampierz, szampierz. s=aw. sæpr;-supr. ¢sur ]ang.\ po`, pod`, nad`, przy`, prze`, za`, o` ]oko=o, wok[=\; o` ^ za` ˘ za•ko<czenie – ros. o•konczanie. po`& surface ]powierzchnia\, pod`& surge ]podnosi: si"\, surrender ]podda: si"\, nad`, prze`& surfeit ]przesyt, nadmiar\, surplus ]nadwy/ka\, przy`& surmise ]przypuszczenie\, surname ]przydomek\, prze`& surpass ]prze• wy/sza:(kracza:\, survive ]prze/y:\, za`& surprise ]zaskoczenie\, o`& surround ]otacza:\. gdy sur` ¯ =ac. super, supra ]ponad, powy/ej\ – sup` ¯ =ac. sub ]pod,


x poni/ej\.

¢sur, syr, ser 1. ˚woda, 2. ˚kwas. sur ^ po ]woda\ ¯ potamos ]rzeka\; face ^ lico ^ wierzch ˘ policzek, ang. surface ]powierzchnia\. niem. wasser ]woda\ ˘ kwas, ser ]produkt przerobu mleka\, ros. syr, i inne, w tym lit. suras ]kwa>ny\ ˘ Sura/ n(D{win', 40 km. powy/ej Witebska, S?, i nad Narwi', Big Sur w p=n. Kaliforni; b="dnie w S=owniku Webstera& ¯ =ac. superficies, sur` ¯ starofranc. sur`, sour; =ac. super, supra ]nad, ponad\. sour ]#\, tak i w j. ang. – kwa>ny, jakby swego j"zyka zapomnieli. tak i sirup ¯ >redniow. ang. sirupe ¯ starofranc. sirop ¯ sir % op]pose\, maj'ce pochodzi: z >redniow. =ac. sirupuum ]mo/e i tak\, lecz dalej zupe=nie b="dnie bo od arab. szarab ]pi:, dot. r[/nych napoj[w\, s=odki, smak ]odczucie\, gdy szarab, picie, pi: ]czynno>ci', czasownikiem\, ˚syrop. anglosas. 2. sur, niem. sauer, >redniow. ang. sour, sur, ang. sour, ros. kislota-kis=ota, kislyj. †suran surowa, niewyprawiona sk[ra. †sura<stwo ho=d feudalny czt te/ jaka> powinno>: zwi'zana ze stosunkiem lennym. surdut rodzaj okrycia, odzie/y; m"ski str[j wizytowy. franc. surtout. surma d"ty instr. muzyczny, tr'bka obszyta w sk[r". per. surna]j\, tur. surma, s=aw. surna. >redniow. surna-surna. †surmacz szwagier, brat /ony. ˚szurmacz, ze=w. ang. brother-in-law ]the wife’s brother\, ros. wurin-szurin. surogat ¯ =ac. surrogatus ]wybrany w miejsce, zast"pca; namiastka\, staropol. surogator ]zast"pca starosty grodzkiego\. surojadka gat. grzyba surowica osocze krwi lub limfy, pozbawione w=[knika – bia=ka fibrynogenu oraz innych sk=adnik[w bior'cych udzia= w krzepni"ciu krwi. =ac. serum ]serwatka\, ang. i niem. serum, franc. le petit-lait, ros. syvorotka-syworotka. staropol. ca 1125 surouice – solanka, s=one {r[d=o. =ac. aqua salsa, ang. salt-spring. surowo 1. na surowo – jad=o nie przyrz'dzone w=a>ciwie, 2. surowo u(karany – ostro, srogo, nad norm".

¯ surowy. staropol. surowo – >wie/o, niedawno. ang. fresh(ly, recent(ly, ros. sve'ij-swie/ij, nedavno. surow-y(e(iec(izna sur[wka; 1. w stanie niedojrza=ym, ziele<, 2. materia= wyj>ciowy przy obrabianiu, przetwarzaniu. ros. surovyj ¯ sour % raw ¯ ang. sour ]kwa>ny\ % raw ]surowy, niewyko<czony, niewyrobiony, niedo>widczony, nieokrzesany\, >redniow. ang. rawe. Ang. rough,

rude, harsh, inclement, austere, severe, rigorous.

mazur. surovo ]surowo, srogo\. staropol. 1431 surowe, ca 1450 surow}y|e; surowego ˘ surowy – 1. nie poddany obr[bce, znajduj'cy si" w pierwotnym stanie, 2. srogi, >mia=y. niem. 1. roh, ungekocht, 2. streng, franc. 2. severe, rigoureux, rude, ang. 2. severe, bold. ˚syrowy. ¢surskij syryjski ¯ Syria. >redniow. sur;skij-surskij. sus 1. zaj"czy skok, 2. >redniow. machina ciskaj'ca kamienie, wo=. 1289 sous;; ...donde'e stawa na sous≠.

na metanom= kamenii. Ipat. ltps pod 1229 r. ˚taran. Machina miotaj'ca kamienie na p[=tora zasi"gu strza=y, sk=adaj'ca si" z d=ugiej belki na ko<cu kt[rej umocowana jest gruba lina ze sznur[w, a na ko<cu liny – koszyk, w nim du/y kamie<. Po przeciwnej stronie belki, o kr[tszym ko<cu, umocowanej na osi tak, by mog=a obraca: si" wok[= niej wahad=owo – sznur nawini"ty na b"ben, obci'/ony blokiem kamienia. Sznur na b"bnie nawijany przez kilka ludzi, d{wigni', blok podnoszony przy pomocy b"bna, na zatrzask. Podniesiony blok kamienny, puszczony nagle, powoduje gwa=towny ruch d=ugiego ko<ca belki, i kamie< z koszyka leci jak z procy, na du/' odleg=o>:, burz'c mur zamku i zabijaj'c obro<c[w. Dzia=anie susa przypomina po trosze /uraw u studni – nier[wne ramiona d=ugiego, ruchomego dr'ga, kr[tsze – obci'/one, na ko<cu d=u/szego – ruchoma cz">: ci'gn'ca ze studni wiadro z wod', czyli to, o co nam chodzi, tak i tu – rzucany ze< kamie<; dodatkowo, na d=u/szym jest jeszcze sznur by wyd=u/y: rami" i – tym samym – zasi"g rzutu. gr. manganon, =ac. trans ]poprzez\ % buc ]pie<\ ˘ tre`, tra` ˘ starofranc. trebucher ]potyka: si"\ ˘ trebuchet, >redniow. ang. trebuchet, ang. trebuchet }trebjuszet| ]>red-

niow. machina wojenna do ciskania du/ych kamieni\, tak/e gr. ballein ]ciska:, miota:\ ˘ =ac. i ang. ballista ]urz'dzenie do ciskania du/ych kamieni i podobnych pocisk[w, u/ywane w staro/ytnych wojnach\ ˘ ang. ballistic(ian; niem. schleuder` lub wurfmachine. ˚poroky. suse= gat. drobnego zwierzaczka polnego, z rodziny wiewi[rek, zmykaj'cego do pionowej dziury susem, pokr. ang. souse }sus| ]wzbijanie si" ptaka w powietrze, lub gwat=owny jego spadek, jak sok[= na polowanego, pikowa:, w d[= «na =eb, na szyj"»\. ang. ]na skalistym, Zach. Brzegu USA\ gopher. niem. erdeichhörnchen ]$\, zieselmaus. staropol. 1486 susolki ˘ ¢suse=ek – futerko z sus=a. †susienie ˚su/enie. staropol. XV w. nyedostatek albo szvszyenye ]...albo susienie$\. †susz woszczyna, puste plastry wosku bez miodu. staropol. 1472 susch mum. susz-a(y:(arnia pozbawia: wilgotno>ci przez odparowanie, odwadnia: ]osuszy: teren\. susza – brak opadu deszczu. za(na(po(u(prze(o(do(pod(wysuszy:. staropol. o(po(prze(u(wy-suszy:, przy(u(wy-susza:. ang. drought ]susza\, ros. suw-a/it;, zasuxa, staropol. susza – 1. suchy teren, l'd, 2. suche, obumar=e drzewa, lub ga="zie zbierane w lesie na opa=. staropol. suszenie – rodzaj postu, ograniczenie spo/ycia napoi. staropol. suszy: – czyni: suchym, pozbawia: wilgotno>ci; wg Ss 2011 suszy: – po>ci:. ang. to dry ]suszy:\ ¯ Slavic suwa% †dry land, terra firma, continent, ang. fast, ros. postit;sq-postitsja, postnihat;-postniczat, der'at; post-der/at post. ¢suszczyj rzeczywisty, prawdziwy. ros. sou]ou ]prawdziwie\, ros. suwyj. †suszka bot. konopie ]osobnik z m"skimi kwiatami, czyli konop\, Cannabis sativa L. ]masc.\. franc. chanvre, anglosas. h≤nep, henep, pokr. niem. hanf ]konop\, hanfen ]konop-ny(iany\, holend. hennep, >redniow. ang. i ang. hemp, ros. konoplq-†konopla, pen;ka. staropol. 1475 souszka. †suszykufel op[j, pijak. ang. drunkard; drunken ]pijany\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. p;qnica-pijanica, p;qnyj-pijanyj. sutanna sp[dnica, szata, str[j duchownych katolickich. ital. sottana ˘ franc. soutane. sutek brodawka piersi, parzysty narz'd samic do karmienia osesk[w, znajduj'cy si" na brzusznej powierzchni cia=a ssak[w. sutener osobnik ci'gn'cy zyski z procederu prostytutek. franc. souteneur. suter-ena(yna pomieszczenie cz">ciowo pod poziomem ulicy, podpiwniczenie domu. =ac. subter % terrenum ˘ franc. souterrain. sutk-a(i brodawka piersi. ˚sutek. suty, suto obficie, w du/ej ilo>ci lub liczbie, grubo ponad norm". s=owotw. pokr. syt, UY, syta ]woda\.

suw-a:(ak(miarka(nica ci'gn': lub pchaj'c przemieszcza: co bez odrywania od powierzchni. s=owotw. pokr. ˚sun':. staropol. suwa: – porusza:, przemieszcza:. niem. schieben, stoÆen, anglosas. scufan, >redniow. ang. schouven, schowen, ang. shove, shuffle, slide, ]suwak logarytmiczny\ slide rule, ros. pixat;(sq)-pichat]sja\. suweren(ny w=adca, monarcha, niezale/ny od innego. >redniow. =ac. superanus ¯ super starofranc. soverain, souverain ˘ >redniow. ang. soveraine, sovereyn ˘ ang. sovereign s=aw. nahal;nyj, verxovnyj. †su/enie niedostatek, brak, ub[stwo, ci"/kie po=o/enie. =ac. inopia, egestas, res adversare. ang. indigence, penury; ]brak\ deficiency, shortness; ]ub[stwo\ poverty, ]n"dza\ misery, ]po=o/enie\ difficult situation, ros. nedostatok, bednost;, tq'eloe polo'enie. staropol. XV w. nyedostatek albo szvszyenye ]raczej ˚susienie\. kombinacja d{wi"k[w «su/» mi niezbyt znana, trudna do wymowy ]s-/\, by=aby wysoce niebywa=a. †swach m'/ siostry. ˚swak, ChK. =ac. martinus sororis, franc. le beau-frere, ang. brother-in-law, ros. wurin-szurin. staropol. 1473 ipsius albo szwach. †swacha baba, kumoszka, zrz"da. zgrub. ¯ swatka, jak baba ¯ babka. ang. gammer ]przerobione grandmother, u/ywane pogardliwie, gardz'co, lub humorystycznie\, gossip

]osoba kt[ra paple, trajkocze, lub powtarza pr[/ne, bezwarto>ciowe mowy i pog=oski o innych\. swa-da(ra(rliwy(rzy: elokwencja( (k=[tnia; potoczysto>: m[wienia, werwa, zaci"cie krasom[wcze. swawola – wolno>: s=owa; swa ˘ swo ˘ swoboda. staroros. svara-swara ]k=[tnia\, ros. ssora-ssora. †swad{ba biesiada, uczta, ˚wesele. ros. svad;ba-swadba, brakosohetanie-brakosoczetanie. staropol. swaczba ˘ swad{ba – 1. >lub, zawarcie ma=/e<stwa, 2. uczta weselna, 3. zwi'zek ma=/e<ski. =ac. 1. nuptiae, 2. cena nuptialis, franc. mariage, anglosas. weddian, >redniow. ang. weddung, ang. 1, 2, 3 wedding, niem. hochzeit. staropol. 1425 nupcialia albo swadzebne ˘ swadziebne – op=ata na rzecz pana feudalnego za dziewczyn" wychodz'c' za m'/. staropol. swadziebnik – go>: na uczcie weselnej. staropol. swad{bi: si" – zawiera: zwi'zek ma=/e<ski. wg Ss 2011, staropol. swad{bi: – /eni: si", stosunek mi=osny mie:. †swak ˚swach ]m'/ siostry\, ChK. staropol. 1417 swak, 1447 swak, 1479 szwakowy, 1418 szwaca swego, 1426 swym zwakem, 1450 suo riuali vlg. s swakem, ca 1455 szwak rivalus ˘ swak – 1. szwagier, m'/ siostry, 2. krewny, powinowaty, 3. wg. Ss 2011 tak/e rywal. ang. 1. brother-in-law, 2. cousin, in-law, 3. rival ]$\. †swalnik bot. staropol. 1460 swalnik anagallicum, 1472 swalnyk consolida nigra, 1472 swalnik origanum – 1. /ywokost lekarski, Symphytum officinale L., 2. lebiodka pospolita, Origanum vulgare L. 1. †swar ¯ s ]wzmocn.\ % warm ]$\. 1. sprzeczka, k=[tnia, sp[r, niezgoda, 2. karcenie, upominanie, strofowanie, 3. wewn"trzna rozterka, niepok[j duszy. ang. 1. quarrel, altercation, dispute, 2. reprimand, 3. uneasiness, ros. 1. ssora-ssora, 2. vygovor. s=owotw. pokr. ssora, skwar ]/ar, ¢gor'c ˘ gor'cy\, swarny ]/arliwy, ognisty, gor'cy, napalony\. staropol. swarliwie – k=[tliwie, w spos[b wyra/aj'cy op[r. staropol. swarliwy – k=[tliwy, sprzeczaj'cy si". staropol. swarzenie – sprzeczka,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

k=[tnia, sp[r. staropol. swarzy:, swarzy: si" – 1. karci:, upomina:, strofowa:, 2. swarzy: si" – spiera: si", k=[ci: si", sprzecza: si". 2. †swar niewieski, niewie>ci swar – bot. wil/yna ciernista, Ononis spinosa L. staropol. 1437 nyewyesczi swar, 1437 nyevesczi swar.

swastyka sanskr. svastika ¯ svasti ]dostatnie /ycie ¯ su % asti\ 1. religijny symbol ]S=o<ca$\, znajdowany w szcz'tkach Epoki Br'zu, w Skandynawii, Indiach, Persji i Azji Mniejszej. 2. Adolf Hitler, 6-letni ministrant w ko>ciele w Lambach, Austria, ujrza= odwr[cony wizerunek swastyki i sta=a si" ona symbolem jego ruchu nazistowskiego. Swastyka zawieszona by=a nad o=tarzem, jest tam do dzi>. Pod ni' rok 1869 i litery A, T, H, L, po jednej na ka/dym rogu swastyki. Adolf Hitler, s. Aloisa i Klary Hitler, ur. 20 kwietna 1889 w Braunau n(rz. Inn, w Austrii. W[dz Rzeczy, rozp"ta= drug' wojn" >wiatow' 1939–1945, pope=ni= samob[jstwo w berli<skim bunkrze, 30 kwietnia 1945, wkr[tce po >lubie z Ew' Braun. †swaszka swatka. staropol. swaszky pronube, ca 1455 szwaska.

swat(a: 1. te>: syna lub c[rki ]rodzice m=odych byli swatami – swatali swe dzieci, raili je\, 2. po>rednik w zawarciu zwi'zku; skr[c. swojat. staropol. ca 1420 swat, 1428(69 swath, 1438 gener albo swat, 1427(31 swath ˘ swat – 1. po>rednik przy zawieraniu ma=/e<stwa, dziewos='b, 2. starosta weselny, 3. zi":. staropol. swata: – po>redniczy: w zawarciu ma=/e<stwa. ang. match-maker; father of the son-in-law or father of the daughter-in-law, wo=. 1289 svat=-swat ]swat\, v sva†stv≠-w swactwie ]w za/y=ych stosunkach\, swa:ba, ros. svad;ba ]zar"czyny, p[{niej znaczenie przesz=o na wesele\. ros. svat. swawol-a(ny(i: dokazywanie, pustota, zabawa, figle, psoty. ¯ swa ]swoja\ wola. czes. swewole. s=owotw. pokr. /wawo ]ra{nie\, S?. staropol. swowolny. anglosas. wan` ]brak czego\ ˘ wan` ]negatywny przedrostek\;


x teon ]ci'gn':, szkoli:, wychowywa:\ ˘ togen; wan` % togen ˘ >redniow. ang. wantogen ˘ wariant wantowen, ang. wanton,

razvratni-k/ca, ras/besputnyj, poxotlivyj.

ros.

staropol. swawola – nadu/ywanie wolno>ci. sw'd dusz'ca wo<, od[r, smr[d, wydzielaj'cy si" z czego> tl'cego, sma/onego, zapach spalenizny. staropol. ca 1455 szwad – zapach spalenizny.

†swebagach, swebegemach wg Ss 1953& $ }znacz. nieznane|, wg mnie – cela, pomieszczenie dla... staropol. 1489 muralium clausurarum vlg. swebagach ]pro swebegemach\ in stubis inferiori et superiori ]...podrz"dnych i zwierzchnik[w\. muralium ¯ =ac. muralis ]dot. >ciany\ ¯ murus ]>ciana\. clausurarum ¯ =ac. clausura ]zamkni"cie; cz">: klasztoru zamkni"ta dla os[b obcych, zw=aszcza p=ci odmiennej\. gemach ¯ niem. gemach ]pok[j, komnata\. sweter dziana bluza ]najcz">ciej we=niana lub z w=[kna sztucznego. ang. sweater ¯ sweat ]pot\ ¯ >redniow. ang. sweten ¯ anglosas.

sw≤tan. sw"dz-i:(enie >wierzbi:, uczucie ponaglaj'ce ch": drapania.

†sw"dzi: si" martwi: si", gry{:, troska: si", troszczy: si", =ac. vehere ]nosi:\ ˘ vexare ]k=opota:\ ˘ starofranc. vexer ˘ >redniow. ang. vexen, ang. vex, ros. razdosadovat;razdosadowat, razdra'at;, dosa'dat;, bespokoit;.

†swirzchowa: 1. udoskonali:, usprawni:, 2. sprawi:, spe=ni:, dokona:. ang. improve; fulfil, ros. uluhw-at;/it;-u=utsz•at(it, ispoln-qt;/it;-ispo=n•jat(it, vypoln-qt;/it;-wypo=n•jat(it. ¢swiatyj, swiatej s=aw. svqtej ¯ saint ]s•ain•t – s•via•t`.

¢swienie, swie< 1. z wyj'tkiem, poza, 2. na zewn'trz, pomimo, 3. sprzecznie, przeciw, przeciwnie, wykluczenie. staroros. svene-swienie, sven;-swe<. ¢swierstan zaprawiony. staroros. sverstan-swierstan, ros. pripravnen-priprawnien.

¢swierstni-k(ca s=aw. sverstni-k/ca – r[wie>ni•k(ca, w tym samym wieku lub stopniu. Po zdobyciu Sandomierza 1259 przez Tatar[w i Ru>, pozostali

przy /yciu op=akiwali pomordowanych& mou'i plakaxousœ svr=stnic; svoix=. wo=., Ipat. ltps 6769 ]pod 1261r.\. ¢swiest s=aw. sv≠st;, svest; – ]dla m"/a\ siostra /ony ]dzi> szwagierka\. Umre knigini Mindowgowaja. i pocz'= kariti po niej, bo siostra jej. za dowmontom. za nalßçanskym knjazem. i pos=a mindowg po swoju swiest.

min;dovg= 'e v=sxot≠ ponœti sv≠st; svo[ za sœ. Mindowg /e chcia= poj': swiest swoj' za siebie. wo=., Ipat. 6771 ]1262\. swing forma muzyki tanecznej. ang. swing ¯ anglosas. swingan. ¢swirjajuszcze graj'c na fujarce. staroros. svirq[]e-swirjajuszcze. †swlak bohemizm, bot. staropol. 1472 swlak caprifolium, 1478 swlak volubulus – 1. wicokrzew przewiercie<, Lonicera caprifolium L. 2. pow[j polny, Convolvulus arvensis L. starpol. swojski& koper, rumien, rumnek, szafran, szczaw. swobod-a(ny woln-o>:(y 1816 r., o powstaniach Kozak[w na Ukrainie 1637 i 1638, w czasach W=adys=awa IV ]1599–†1648\& „Polacy tak troskliwi o wolno>: t" u siebie, nie umieli szanowa: iey u drugich, zabierali Kozakom s=obody i grunta, i wolnych dot'd w r[wne iak innych w Polscze wie>niak[w obracali podda<stwo.” Gdy pow[d do chwa=y – nazwiska do='czone, lecz gdy do ha<by – nazwisk brak, og[lnikami problem opisany. Swo 1980 S=ownik wyraz[w obcych, ˚Uwagi o s=ownikach, nr 860.

swo-i(isty(jski(jak, sw[j rodacy, plemianniki. wo=. 1289 v= svoasi, v=/vo svo≥si-w swojasi ]ku swoim\. sworze< bolec, wa=ek. 1. cz">: maszyny, najcz">ciej w kszta=cie wa=ka, s=u/'ca do obrotowego ='czenia cz">ci maszyn, zespo=[w; r[wnie/ stalowy lub metalowy pr"t do ='czenia konstrukcji stalowych, 2. w podwoziu przednim wozu konnego& ruchomy, metalowy bolec zabezpieczaj'cy po='czenie rozwor' przedniej cz">ci wozu z jego cz">ci' tyln', ˚w[z. ang. bolt, ros. bolt-bolt. †swowolny swawolny.

sw[j, swoja ]swa\, swoje 1. zaimek dzier/awczy, odnosz'cy si" do osoby dzia=aj'cej, podmiotu, 2. w=a>ciwy czemu; naturalny, zwyk=y w stosunku do czego, 3. rodzinny, swojski, domowy; o lu-

dziach – rodak, ziomek, zaufany. liczne formy powsta=e w wyniku odmiany przez przypadki ]deklinacj"\, osoby ]ja, ty, on, ona, ono\, i liczby ]pojedy<cz' i mnog'\& swoja ]swa\, swoje ]swe\, swoi, swojego ]swego\, swojej ]swej\, swoich ]swych\, swojemu ]swemu\, swoim ]swym\, swoj' ]sw'\, swoimi ]swymi\. s=owotw. pokr. m[j, tw[j; pokrewne& ich, nasz, wasz. ¢syd woda ˘ syt TD gr.-celt. HS; syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\. ˚syt.

Syberia staroros. s≠ver=-siewier ]P[=noc\. staropol. Syberia, Sybir. franc. la Siberie. ¢sydon wielka woda ¯ gr.-celt. HS. syd ^ gr. hyd ¯ hydor ]woda\ % on ]wielka\; t=um. od ty=u; stolica staro/. Fenicjan. syfilis ki=a, lues choroba weneryczna, zaka{na, powodowana przez bakterie w trakcie wsp[=/ycia seksualnego; gdy nie leczona, zwykle posiada 3 stadia rozwoju& pierwszy ]primary syphilis\ – twarde wrzody na genitaliach, drugi ]secondary syphilis\ – rany na sk[rze i b=onach mi">ni, trzeci ]tertiary syphilis\ – infekcja i rozk=ad ko>ci, mi">ni, tkanki nerwowej. ¯ =ac. Syphilis sive Morbus – tytu= wiersza Girolamo Fracastoro, 1530, bohatera Syphilusa – pasterza. staropol. franca, ]i przymiot$, wg Ss 2011\, =ac. syphilis ˘ ang. syphilis, w s=owniku ang.-ros. nie ma ki=y, znaczy nie ma ki=y w Rosji....

syfon gr. siphon ]rura\, =ac. sipho]nis\, franc.-ang. siphon, ros. sifon. sygna-=(lista(lizacja znak =ac. signalis ¯ signum ]znak\ starofranc., >redniow. ang. i ang. signal, ros. signal.

sygn-atura(et(atura =ac. sygnet pier>cie<-piecz'tka ¯ zdrobn. signe ]podpis, piecz":\; =ac. signetum ¯ signo ]piecz"tuj", oznaczam, podpisuj"\ ˘ starofranc., staroang. signet. sy-k(cze: g=os na>laduj'cy wymow" sp[=g=oski S. syczenie w"/a. †sykawica czy sikawica wg Ss 1953& jakie> sweirz" morskie, mo/e holoturia. staropol. 1472 sykawicza. †sykofancja 1. ob=uda, 2. zdrada. †sykomorowy dot. sykomoru, Ficus sycomorus L., lub jego owocu – jagody sikomorowej.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x sylab-a(izacja cz">: wyrazu zawieraj'ca samog=osk", zg=oska. gr. syllabe ]dos=. to, co trzyma razem\ ˘ =ac. syllaba. staropol. ca 1500 sylabyzovacz – czyta: ='cz'c g=oski w sylaby. sylwester z lasu, drzew. =ac. silvester, silvestris ¯ silva ]las, drzewo\. “Nestor” ]starzec\ pisarz Kijowskiej Rusi, autor Latopisu obejmuj'cego dzieje 855–1110, pisanego 1110–1116. Latopis przepisa= Nestor ]o takim, rzeczywistym imieniu\, w 1118, zw'c swe dzie=o Powie>ci' wremennych let ]ubieg=ych lat\. Rosjanie pomieszali “Nestora” z Nestorem, i – pr[buj'c wyj>: z zamieszania – utworzyli trzeci termin& naczalnaja ]pierwotna\ letopis. ang. Sylvester, s=aw. Sil;vestr. †sy=a: poleca: komu> uda: si" dok'd>, wyprawia:, wysy=a:. ital. dispacciare, hiszp. despachar, ang. dispatch, ros. posylat;-posy=at, otpravlqt;-otprawliat. staropol. 1456 jekom ja nye ssilal lyudzi na mlocenye zitha, ]jake ja nie s=a= ludzi...\.

symbol(ika(iczny(lizm namiastka. • Adam i Ewa – symbolicznymi rodzicami, protoplastami wszystkich narod[w, znanych autorom Biblii, • w'/, jab=ko i raj – symbolami wsp[=/ycia p=ciowego& w'/ – pr'cia, jab=ko – waginy, szczeg. w przekroju, po czym Ewa zacz"=a rodzi:, • Jezus Chrystus – symbolem, obiektem uwielbienia, platonicznej mi=o>ci do niego, i orgazmu gdy w m"kach, • komunia >wi"ta – symbolem wsp[lnej kolacji i cia=em Chrystusa ]nie uroczej Marysi z cycuszkami\, • >wi"tojanki, czyli wianki ze >wieczkami puszczanymi na p=yn'c' wod" – symbolami po poga<skim >wi"cie ˚Kupa=y, • imieniny – dzie< oderwany od urodzin, symbol czego> bez zwi'zku z naszym /yciem; 23 kwietnia – imieniny Jerzego i Wojciecha, urodzi=em si" w pa{dzierniku, na imi" mam Jerzy, za> >w. Wojciech, biskup z Pragi, misjonarz, ukamieniowany przez pogan, w Prusach, 23 kwietnia 977 A.D., co ja mam z nim wsp[lnego$ • rodzice chrzestni – symbolem biologicznych rodzic[w, itp. ja m[g=bym zosta: dziadkiem chrzestnym skoro za stary jestem na ojca chrzestnego, inni, zapewne wujkami, stryjkami, i ciotkami chrzestnymi –

symboliczn' rodzin' noworodka. symbole s' cech' pederast[w w szeregach kleru – ludzi kt[rzy nie osi'gn"li wieku dojrza=ego i tu znale{li wym[wk" “powo=aniem” do s=u/by bo/ej, i pole do dzia=ania. marny los dzieci w r"kach osobnik[w uwielbiaj'cych m"ki innych, dla swego, intymnego celu, morduj'cych niewinnych dla swego zadowolenia, szczeg. zwierz"ta, w Íredniowieczu nawo=uj'cych do umartwiania cia=a, w tym do biczowania go do krwi. ˚pederastia. gr. symbolon ]znak, pami'tka\ ¯ symballein ^ syn~ ]razem\ % ballein ]rzuci:\, =ac. symbolus, ang. symbol, ros. simvol/izm, emblema. symetr-ia(yczny r[wnomierny, wsp[=mierny, jak lustrzane odbicie. gr. symmetria ¯ symmetros ]razem mierzone\ ¯ syn ]wsp[=\ % metron ]miara\ ˘ =ac. symmetria franc. symmetrie, ang. symmetry. symfoni-a(czny harmonia orkiestry z=o/onej z r[/nych instrument[w. gr. i =ac. symphonia ¯ syn ]wsp[=\ % phone ]d{wi"k\, starofranc. symphonie, >redniow. ang. symfonye, ang. symphony.

sympat-ia(yk(yczny gr. sympatheia ^ syn` ]razem\ % pathos ]uczucie\ ˘ =ac. sympathia, ang. sympathy, ros. vzaimoponimanie.

†symplak prostak. =ac. simplex ]prost-o(y, z=o/ony z jednej cz">ci, nie z=o/ony\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. simple, ros. prostoj-prostoj, prostak-prostak. symplifikacja uproszczenie czego. =ac. simplifico ]upraszczam\; simplificare ˘ starofranc. simplifier, ang. simplify, ros. upro]enie. sympozjum 1. w staro/ytnej Grecji, biesiada urozmaicona piciem, ta<- cem, >piewem, interesuj'c' rozmow', 2. zebranie specjalist[w. gr. ˘ =ac. symposion ¯ syn` ]wsp[=\ % posis ]picie, pija<stwo\, ang. symposium. symptom(atyczny objaw, oznaka czego, przypadek. gr. symptoma ¯ sympiptein ]razem padaj'ce\ ¯ syn` ]wsp[=\ % piptein ]pada:\. symula-tor(cja udawanie, poz[r, fikcja =ac. simulatio, simulatus ¯ simulare ¯ simul, ang. simulat-e(ion(or symultan(a(ka jednoczesna gra

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

jednego szachisty przeciw licznym, s=abszym. =ac. simultaneus ]jednoczesny\ ¯ simul ]w tym samym czasie\ % momentaneous ˘ niem. simultan]spiel\. syn(owa(owiec dos=. krew, sok ˘ czyj syn ]czyja krew\, syn ˘ /yn& wy•/yna – wy•soko>:, je•/yna. potomek p=ci m"skiej. anglosas. sunu ˘ >redniow. ang. sone, sune ˘ ang. son. ros. syn-syn. staropol. 1386 swemv sinowy, 1394 memy szynowi, 1397 moy sin, 1397 iego sziny, 1397 swego sina, 1407 szini ˘ syn – 1. dziecko }tak wg Ss 1953| potomek p=ci m"skiej w stosunku do w=asnych rodzic[w, – syn bo/y – Jezuch Chrystus, – syn czystego =o/a – pochodz'cy z prawnie zawartego zwi'zku ma=/e<skiego, – syn marnotrawny, stracony syn – rozrzutny, – sirotny syn – sierota b"d'cy pod czyj'> opiek', – syn wybrany – syn przybrany, 2. w tekstach Biblii lub pozostaj'cych pod jej wp=ywem – cz=onek tej samej grupy ludzi uznawanej za wsp[lnot". staropol. synaczek, synek – syn. staropol. synowski – 1. w=a>ciwy synowi, cechuj'cy syna, 2. zwi'zany z synostwem. staropol. synow]y\ – dotycz'cy syna, zwi'zany z synem, pochodz'cy od syna. synagoga /ydowska bo/nica. gr. synagoge ]zebranie, zgromadzenie\, =ac. synagoga ˘ starofranc. i >redniow. ang. sinagoge, ang. synagogue. staropol. w synagodze, s synagogy, to yest synagoga – 1. og[= wiernych, zgromadzenie wiernych, 2. u /yd[w – dom modlitwy, bo/nica.

synchroni-czny(zacja zachodz'cy w tym samym czasie wskutek celowego, zamierzonego dzia=ania. gr. synchronos ¯ syn` ]wsp[=, razem\ % chronos ]czas\, ang. synchron-ous(ize, ros. odnovremennost; †syndelin drewno drzewa sanda=owego, lignum Santali albi L. staropol. ca 1500 syndelin sandalum. †syndon cienki muslin. syndykat zwi'zek zawodowy, zrzeszenie gospodarcze. gr. sindikos ]wsp[lnie wyst"puj'cy w s'dzie\ ¯ syn ]razem\ % dike ]sprawiedliwo>:\ ˘ >redniow. =ac.


x syndicatus ¯ sindicus ˘ franc. sindicat, ang. syndicate. synod sob[r, zjazd duchowie<stwa katol. i protest., o znaczeniu regionalnym. gr. synodos ]przybywamy razem\ ¯ syn % hodos ]droga\ ˘ =ac. synodus, starofranc. synode, anglosas. synoth, >redniow. ang. sinod, ang. synod. ros. sinod-sinod. synogarlica zool. ptak z rodziny go="bi, turkawka, Streptoplia turtur L. staropol. sinogardlica, sinogarlica, sinogarliczka – gatunek go="bia, turkawka, synomim wyraz bliskoznaczny. praw % da ]tak\ ˘ prawda. znaczn' liczb" synonim[w zawiera ˚s=owniczek, nr 700. z braku tam miejsca, synonimemi s' tak/e& starodawny ¯ stary % dawny; bardzo du/o, du/o lepiej ˘ wi"kszy ]lepszy\, z powodu synonimu& dobrze jest, ale mog=by by: lepiej ]dobrze ^ lepiej\ – nar[d utworzy= stopie< wy/szy& dobry ]w rzecz. waleczny\ ˘ lepszy ]wi"kszy\, mieszaj'c r[/ne znaczenia, a za narodem – akademicy polscy; nie dopatrzyli si" pomy=ki w por" i nie wyprowadzili znacze< na prost' drog"; tak musi zosta:, za p[{no na zmian", rzecz zbyt utrwalona w j"zyku. uczeni powinni kierowa: narodem, by: na jego czele – nie pod'/a: za nim, lecz tak jest w sprawach j"zykowych, i oto skutek – powsta= b='d, dzi> ju/ nie do usuni"cia. gr. synonymon ¯ syn ]razem\ % onyma ]imi", nazwa\, =ac. synonym-um(a, franc. synonyme, ang. synonym, ros. sinonim. synopty-ka(czny ukazuj'cy og[lny widok, sum". gr. synoptikos ]obejmuj'cy okiem\ =ac. synopticus, ang. synoptic. synowa /ona syna. ¯ syn. staropol. ze=w, z=ew. =ac. nurus, uxor filii, franc. belle-fille, niem. schwiegertochter, ang. daughter-in-law, ros. snoxa-snocha, nevestka-niewiestka. †synowbrat bratanek, synowiec, synowi", syn brata, ˚neti. =ac. nepos ˘ starofranc. i franc. le neveu, >redniow. ang. neve, neveu, ang. nephew, ros. pelmqnnik=. †synowcow]y\ nale/'cy do synowca, bratanka. †synowica 1. c[rka brata, bratanica, 2. ciotka.

wg Ss 2011& ciotka. =ac. amita, starofranc. ante, aunte, ang. aunt, ros. tëtka-tjotka. †synowiec, synowi" bratanek, syn brata. ˚neti. isl. nefi ]net, l.mn. neti\ ang. nephew, franc. le neveu, staroros. plemqnnik=-plemiannik. wo=., Ipat. ltps pod 6795 ]1287\& i

posem; posla M;stislav=. k= Lvovi. i k= s(y)novc[ svoemou tako reka. se 'e bra† moi.... Wo=., Ipat. ltps 6795& ]1287\

...drougyi mi brat; Lev=. a s(y)novec mi {r;i. wo=. posly s(y)novca svoego, 6796 ]pod 1288 r.\.

staropol. 1395 sinowecz, 1400 szynowecz, 1401 sinowczom – 1. syn brata, synowi", 2. wnuk, potomek, bliski krewny. syp(a:(ki 1. mia=(ki, 2. opad; ruch mia=u, >niegu, zbo/a, piasku. staropol. osu: – obsypa:. sypa: ]pada:\ – usypia:, u>pi: ]usn':\; s=owotw. pokr. sen, >nieg ]opad\; s=owotw. pokr. nasyp, wysypka. franc. semer, joncher, anglosas. streowian, streawian, strewian, pokr. niem. streuen, >redniow. ang. strawen, strewen, ang. strew, ros. seqt;-siejat, rassypat;, razbr-asyvat;/osit;. staropol. y sipali proch, sipyøc popyol na swe glowy, 1393 meli sipacz granicze – 1. rzuca:, obrzuca: czym> sypkim, popruszy: co> czym>, 2. tworzy:, wznosi:, formowa: co> przez narzucanie ziemi. staropol. do(na(ob(o(po(roz(u(

(w(wy(za-sypa:, su:. sypialn-ia(y

spaln-ia(y. sen ˘ spa: ˘ sypia:. staropol. =o/nica. niem. schlafzimmer, franc. chambre a coucher, ang. bedroom, ros. spal;nq-spalnja. †sypie< naczynie do przesypywania i przelewania, zw=aszcza do przelewania piwa. ¢syr, ser, sur woda ¯ niem. wasser ˘ kwas i liczne inne. ˚kwas, ser, sur. syr ser, ˚ser(watka, serzysko. staropol. syr, zyr, szyr, schir. =ac. caseus, franc. le fromage, ang. cheese, staroros. i wo=. 1289 syr=-syr. syrena 1. mit. pi"knie >piewaj'ca nimfa, 2. stra/acka, alarmowa, fabryczna kolejowa, okr"towa gr.-=ac. seiren, >redniow. ang. siren, seiren. ¢syrojadec zwierz, barbarzy<ca.

staroros. syroqdec-syrojadec, ros. dikar, varvar-warwar. †syrokomla 1. nazwa herbu, 2. maj"tno>: Firlej[w, ˚firl'g. syrop s=odka i g"sta ciecz. sirop zakrawa na koncepcj" sir, syr, sur ]kwa>ny\ % op]ose\. ˚ser, sur. zbie/no>: arabskiego szarab zdaje si" by: dzie=em przypadku w zderzeniu z syr, ser, sur ]kwas\ % op, i wymian' a/ tylu zg=osek, szczeg[lnie A ]szarab\ ˘ I ]sirop\ nie do przyj"cia, i gdy przewodzi «s=odki» charakter terminu, w arabskim «picie» dotyczy wch=aniania r[/nych napoj[w ustami. arab. szaraba ]pi:\ ˘ szarib ˘ >redniow. =ac. sirupuum, starofranc. sirop, >redniow. ang. sirupe, ang. sirup, ros. patoka, sirop. staropol. ca 1500 szyrop syropus ˘ syrop – s=odki nap[j leczniczy. †syrowy ˚surowy, staropol. YE, 1. >wie/y, nie uschni"ty, 2. nie poddany uprawie. staropol. 1426 drwa syrowa;

ramby syrowe drzewo; sirowymi; na syrowem korzeniu, z syrowego, syrowa korzenia ˘ syrowy. †sysel wg Ss 1953& $ }znacz. nie-

znane| jakie> bli/ej nieokre>lone zwierz" biblijne. ]w =aci<skim tek>cie, mamotrekty czeskie& camalion sysel, stellio sisel\ – zakrawa /e jest to wielb='d camel ¯ =ac. camelus ¯ gr. kamelos, lub jego bliski kuzyn, mo/e wielb='dzi", tj. m=ody wielb='d; m=ode, ss'ce, wi"c nie kastrowane jeszcze. stellio ¯ stallion ]ogier, niekastrowany samiec konia\.

system(atycznie(atyka ustanowiony, lub zaaran/owany uk=ad element[w, tworz'cy ca=o>:, logicznie uporz'dkowany. gr. systema]tos\ ¯ synistanai ¯ syn % histanai ]u=o/y: razem\ =ac. systema, franc. systeme, ang. system, ros. sistema. ¢syta woda pods=odzona miodem; mi[d w stanie ciek=ym, przegotowany. staroros. syta-syta, ros. razvarnoj med-razwarnoj mied.

syt(y(ny, syci: w[d ^ /yt]ko>:\ ˘ syt ]napojony, g=odny ¯ =od ^ woda\, spragniony ]/'dny pragi ^ jad=a, dzi> na opak& g=odny – /'dny jad=a, spragniony – /'dny wody\, gr. parasitos ˘ =ac. parasitus ˘ franc. i ang. para•site ˘ paso•/yt ]site ^ /yt, S?\ ˘ syt ˘ syty; yt, it ˘ anglosas. etan, >redniow. ang. eten, ang. eat } it |.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. sziczi, szyczy ˘ syty – nakarmiony i napojony do syto>ci }“mas=o ma>lane”, J.D.|, nie odczuwaj'cy g=odu i pragnienia. staropol. 1461(67 sythnoscz ˘ sytno>: – uczucie zaspokojenia g=odu i pragnienia. staropol. syto>: – stan braku g=odu i pragnienia. =ac. satietas; =ac. sat, satis ]wystarczaj'c-o(y\ ˘ satiare ]do pe=na\ ˘ satiatus ˘ ang. satiated, satiate, franc. apaiser, rassasier, ros. nasy]at;-snasyszczat ˘ nasytit;-nasytit, sytnyj-sytnyj ]franc. nourrissant; copieux, abondant\ ¯ syto-syto ]franc. a satiete\, sytyj-sytyj ]franc. rassasie\.

sytu-acja(acyjny(owa:(ny po=o/enie, zesp[= okoliczno>ci, og[= warunk[w. umiejscawia:, rozmieszcza:. =ac. situs ]miejsce\ ˘ situare; >redniow. =ac. situatio ˘ franc.-ang. situation, ros. mesto/raspolo-'enie. sz ¯ s, ss, st, t ]S, TZ\; ss, st, th ˘ sz, np. arab. habasz – Abissynia niem. wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >red-niow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\ niem. waschen; ang. water, niem. wasser ˘ `sz[w ¯ ss % [w ]woda\. =ac. ˘ starofranc. coster, >redniow. ang. costen, ang. cost – pol. koszt, >redniow. ang. sewen, ang. sew ]szy:\ – szewc, bo/ek Mokosz – Moko-t[w(body, Warszawa ¯ Wars % Sawa ]ss\, z b="dem, ale kto> o tej zamianie w[wczas wiedzia=, zda wa= sobie spraw", worth ˘ Warsz, Timothy ˘ Cimoszewicz, Kossak – Kozak, i wiele innych.

szab-er(owa:(ownik przyw=aszczanie rzeczy porzuconych, opuszczonych ]zwykle w okresie wojny\, zrabowane w ten spos[b. niem. schaben ]skroba:, g=adzi:, wyg=adza:\. szabla rodzaj bia=ej broni o wygi"tej, jednosiecznej klindze. wo=. 1289 sablœ 1252 ¯ >redniow. g[rny niem. sabel ˘ franc. sabre ˘ ang. saber, sabre. ros. sablq-sablja }†sabla|. staropol. 1450 szabla, 1468 szabl' rani, 1471 schabla ˘ szabla – bro< r"czna o jednosiecznej ]wyj'tkowo obusiecznej\ g=owni, osadzonbek w r"koje>ciu, tak/e miecz. szablon(owy wz-[r(ornik, forma, kopia=. niem. schablone.

szach(y(ista(owa:(ownica 1. monarcha w Iranie i innuch krajach muzu=ma<skiego Wschodu, 2. szachy – gra prowadzona na szachownicy przez dw[ch przeciwnik[w, 3. w grze w szachy, pozycja kr[la w kt[rej jest atakowany, musi ucieka:, 4. szachownica – tablica o 64 polach, na przemian czarnych i bia=ych. ang. chess ]szachy\, chessplayer ]szachista\, check ]szachowa:\, ang. chess-board ]szachownica\, ros. waxmaty ]szachy\,

waxmatovaq doska, wawmetnica ]szachownica\, waxmatnye figury ]figury\, waxmatist ]szachista\.

staropol. 1449 sach ˘ szach – 1. figura kr[l w grze w szachy, 2. gra w szachy. †szachowany kraciasty, malowany w krat" albo w pasy, r[/nokolorowy. ang. checquered, ros. klethatyj-kletczatyj. szachownica tablica o 64-ch kwadratach ]polach\ na przemian czarnych i bia=ych, s=u/'ca do gry w szachy i warcaby. franc. echiquier, niem. schachbrett, ang. chess-board, ros. waxmatnaq doska, wawehnica-szaszecznica. staropol. ca 1420 varcabnicza alea sachownicza scacina – 1. tablica o polach czarnych i bia=ych u=o/onych na przemian, s=u/'ca do gry w czachy, 2. w opisie herbu – tarcza maj'ca trzy pod=u/ne pola czarne i trzy bia=e.

szachraj(stwo(ski oszust(wo, szwindel. ¯ niem. schacherei. †szachta 1. d[=, zag="bienie, z kt[rego wydobywana jest s[l, kamie<, lub kruszec, 2. zag="bienie w ziemi, jama, gr[b, 3. ust"p, kloaka, te/ gnojowisko. >redniow. =ac. quarreia ˘ ang. 1. quarry ]kamienio=om\, 2. pit, burrow; grave, ros. 1. kanenolomnq, 2. kop;-kop, qma-jama, mogila.

szac-owa:(unek(unkowa ocenia:, okre>la: warto>:, os'dza: wygl'd, post"pki. ¯ niem. schätzen. staropol. szacowa: – krytykowa:, s'dzi:, ocenia:. =ac. estimare ˘ estimatus ˘ franc. estimation, ang. estimate, ros. ocenka-ocenka, smeta-smieta. staropol. szacowa: – 1. okre>la: warto>: czego> ]najcz">ciej maj'tku, rzeczy martwych\ w pieni'dzach, podawa: cen" czego>,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. dokonuj'c ogl"dzin – ocenia: rozmiary czego>, jako>: czego>, 3. szanowa:, powa/a:, czci: kogo>. staropol. szacowanie – ustalenie warto>ci, ceny czego>. staropol. szacunk ˘ ¢szacunek – 1. oszacowanie, okre>lenie warto>ci czego>, ustalenie ceny, 2. warto>: ustalona na podstawie oszacowania, wyznaczona cena, wyznaczone odszkodowanie. szac-unek(owny honor, powa/anie, docenianie, cze>:. ˚szacowa:, respekt. †szadawy siwy, szary, popielaty. =ac. cineraceus, franc. gris, anglosas. gr≤g pokr. niem. grau, >redniow. ang. grai, grei, ang. ]British-English\ grey, ]American-English\ gray; ashen, ros. seryj-seryj, sedoj-sedoj. staropol. ca 1500 schadavy griseus; schadava farb' raws color. †szadogrzywy o koniu – maj'cy siw', szar' grzyw". ˚szady. staropol. 1485 schadogrzyvy. †szadopi[r zool. pelikan baba, Pelecanus onocrotalus L. gr. pelekan ˘ p[{no=ac. pelicanus, anglosas. i >redniow. ang. pellicane, ang. pelican, ros. pelikan-pelikan. staropol. 1472 sadopyor pellicanus. †szady 1. siwy, pokryty siwizn', 2. szady kierz – pierwotnie nazwa jakich> zaro>li, krzak[w, mo/e w rodzaju jerzyn }niecelnie, J.D.|, tu ju/ chyba terenowa nazwa w=asna }˚komentarz poni/ej|, 3. opalony, >niady. tak wg Ss 1953, trzy znaczenia. staropol. 1397 ...circa rubum

canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz, jest – nawyra{niej – ogrodow'

]sadi – sadow'\ czere>ni' o czerwonych owocach ¯ niem. kirsche, tak i 1375 szada yablon ]sadowa\. zamieszanie& czere>nia  wi>nia ˚czere>nia. dzika, ptasia “cherry” – czere>nia, sadowa czere>nia “cherry” – wi>nia; wi>nia mo/e by: niskim drzewem, krzakiem, o niej “szadowe” cytaty. †szadziec bot. sadziec konopiasty, Eupatorium cannabinum L. staropol. 1437 schadzecz eupatorium, policaria maior, XV w. empatorium id est szyadzecz. †szadzie: ¯ szady ]siwy, szary\; stawa: si" siwym, siwie:. staropol. szadzina – siwizna ]jako oznaka podesz=ego wieku\ staropol. szadziwo>: – siwizna, siwy w=os ]jako oznaka podesz=ego wieku\. szad{ szron, oki>:, osad lodowy o szorstkiej powierzchni.


x ¯ sad ¯ =ac. sedimentum ¯

sedere. szafa drewniany mebel na ubrania, zawieraj'cy p[=ki, wieszaki, zamykany drzwiami. †szafarz w dawnej Polsce urz"dnik 1. zajmuj'cy si" dochodami z podatk[w, 2. urz"dnik gospodarki miejskiej, klucznik, w=odarz, rz'dca, administrator. >redniow. g[rny niem. schaffaere. staropol. szapharz, 1437 szafarz

iconomus; szapharza szwego, szaffarzow ˘ szafarz –

1. ten, kto zarz'dza domem, maj"tno>ci', zarz'dca, w=odarz, 2. ten, kto czym> dysponuje, kto co> rozdziela, rozdaje, rozdawca, 3. kramarz, kupiec. staropol. szafowa: – 1. zarz'dza: maj'tkiem, w=odarzy:, 2. s=u/y:, us=ugiwa:, 3. rozdziela:, udziela:, rozdawa:. staropol. szafowanie – 1. zarz'dzanie, 2. rozdzielanie, rozdawanie, 3. u/ywanie, korzystanie. †szafer pomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu szafranu, s=u/'cy g=[wnie jako przyprawa. staropol. ca 1500 szaffer crocus. szafir(owy kamie< szlachetny barwy niebieskiej. sem.-hebr. sappir, gr. sappheiros, =ac. sapphirus, starofranc. i >redniow. ang. saphir ang. sapphire, ros. safir. staropol. 1472 zaphir safirus, 1476 schaphir, flavei coloris – kamie< szlachetny o barwie b="kitnej, odmiana korundu. staropol. zafirowy – szafirowy, przypominaj'cy kolorem szafir. szaflik naczynie o okr'g=ym dnie, zwykle drewniane, maj'ce dwa uchwyty, u/ywane w gospodarstwie wiejskim i murarstwie. niem. schaffel ]naczynie, beczka\. staropol. 1471 schafliky, schafflyk, 1495 schaflig, 1500 za schavliki – 1. drewniane naczynie kuchenne lub gospodarcze, rodzaj cebrzyka, 2. rodzaj miednicy. szafot rusztowanie, podwy/szenie na kt[rym dokonuje si" egzekucji skaza<ca. starofranc. chafaud ˘ niem. schaffot. szafowa: rozrzutnym by:, hojnym. niem. schaffen ]porz'dkowa:, dostarcza:\. szafran gatunek ro>liny; 1. krokus, 2. ciemnopomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu

stosowany w lecznictwie jako przyprawa, oraz do barwienia na /[=to. ros. safran, ang. saffron ¯ staroang. saffran ¯ starofranc. safran ¯ >redniow. =ac. safranum, ¯ arab. za’faran. staropol. 1417 bral zafranu, 1419 szaffran, ca 1465 szeffran, 1471 sschaffran ˘ szafran, szefran, zafran, szafer – 1. pomara<czowy proszek z wysuszonych znamion s=upka kwiatu szafranu, s=u/'cy g=[wnie jako przyprawa, ˚szafer, 2. bot. ogrodny, polny, polski szafran, polski zafran, szafran swojski – krokosz barwierski, Carthamus tinctorius L. staropol. szafranny – zwi'zany z szafranem. †szafian, safian sakwa po turecku. ¢szag obce 1. skok do przodu, 2. taneczny krok. ang. shag, ros. wagat;. szajba okr'g=a p=ytka metalowa z otworem, podk=adana pod g=[wk" >ruby, nakr"tki. niem. scheibe ]kr'/ek, tarcza\. szajka gang. szakal ssak drapie/ny z rodziny ps[w. perski. szagal, tur. szakal, szaqal, franc. chacal, ang. jackal, ros. wakal. †szak=ak bot. szak=ak pospolity, Rhamnus cathartica L. staropol. 1472 saklak cerasus canis; saklak alpanus ˘ szak=ak. †szako/, wszako/ jednak, zaiste, przecie/, wszak/e. ang. but, yet, still; however, nevertheless, after all, for all that, ros. odnako> vsëtaki> ne smotrq

na to, tem ne menee> v konce koncov> vsë taki> kakim by to obrazom ni. szal(ik owijak na g=ow" i ramiona, noszony g=[wnie przez kobiety. pers. szal, via Urdu – j. muzu=man[w w Indiach ¯ pers. urdu ]ob[z\, tur. ordu ˘ orda, horda; pochodzi z Hindustanu, lecz pisany arabskimi literami, znakami. niem. umschlagetuch ]ra<tuch\, franc. le chale, ang. shawl, wrap, ros. wal;-szal. szala wieszak u wagi symetrycznie umieszczony. ¯ niem. schale ]=upina, skorupa\. starnord. skal, >redniow. ang. i ang. scale, ros. hawa vesov-czasza wiesow. staropol. ca 1500 schal', 1495 schalye ˘ szala – 1. okr'g=a taca lub miska, 2. szale – waga szalkowa. =ac. 1. lanx, 2. libra lancibus

instructa. szalbier-z(stwo oszust(wo, szachraj, kr"tacz, matacz. niem. salbader ]gadu=a\ i quacksalber ]konowa=, szarlatan\. szalej truj'ce ziele, cykuta, ro>lina z rodziny baldaszkowatych, o bia=ych kwiatach i pierzastych li>ciach. staropol. szalej.

szal-eniec(ony(enie(e:(ej( (e<stwo(e<czy ˚sza=. ang. madman; madness, folly; furry, frenzy, ros. sumawedwij-sumaszedszij ¯ s-s ]z\ % uma-uma % wedwij. ]dos=. odszed= od zmys=[w – “uma”, rozumu, czyli postrada= zmys=y\. staropol. szale:, szele: – traci: rozum, nierozs'dnie, nierozwa/nie post"powa:. =ac. desipere, furere. staropol. szalenica – ta co zachowuje si" g=upio, nierozs'dnie. staropol. szalenie – nierozwa/nie, g=upio. staropol. szaleniec – g=upiec, nierozs'dnie post"puj'cy. staropol. szale<stwo, szalono>:, szaleno>: – brak rozumu, brak rozs'dku, g=upota. staropol. szalony, szaleny – pozbawiony rozumu, nierozs'dny. szalej bot. lulek czarny, Hyoscyamus niger L. staropol. ca 1500 scheley, byelon ˘ szelej. szalet prosta ubikacja publiczna. franc. chalet. †szali: 1. mani:, oszukiwa:, 2. pozbawia: rozumu, przyprawia: o szale<stwo. ang. to swindle; driving crazy, ros. obman-yvat;/ut;. szal-owa:(unek warstwa desek pokrywaj'ca >ciany wn"trz budowli. niem. ]be\schalen. szalupa =[d{ okr"towa. franc. chaloupe ]=upina orzecha\, ang. challop. szalwark pa<szczyzna, roboty publiczne. niem. scharwerk; schar ]gromada, zast"p\. sza=(owy ostre zaburzenie zmys=[w, furia, pokr. /al z odchodzeniem od zmys=[w. Sz?, L+, ˚szaleniec. sza=as tymczasowe schronienie z ga="zi, chrustu, trawy, o r[/nym kszta=cie. tur. sa=asz ]stragan z owocami\ ˘ w"g. szallas, ros. walaw, ˚szater. staropol. 1471 szalasch – prymitywny domek, buda, namiot. sza=wia gat. ro>liny, napar z niej ma w=a>ciwo>ci przeciwzapalne, dezynfekuj'ce. =ac. salvia ]lecz'ca\ ¯ salvus

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]zdrowy\. staropol. sza=wija, sze=wija – 1. sza=wija, sza=wija ogrodna, ogrodowa – sza=wia lekarska, Salivia officinalis L., 2. p=onna, polska sza=wija, polna sza=wija, sze=wija, sze=wija polna, sza=wija polska, >wierzepia – sza=wia ='kowa, Saliva pratensis L. staropol. sza=win, sza=wijowy – z sza=wi' zwi'zany. szaman kap=an, czarownik, znachor u pierwotnych lud[w, po>rednicz'cy pomi"dzy nimi a duchami. tunguskie ¯ >rednioindyjskiego. samana ¯ sanskr. szambelan urz"dnik na dworze francuskim, pol. podkomorzy. starofranc. chamberlan, chamberlenc ˘ franc. chambellan; >redniow. ang. chamberling, chamberlein ˘ ang. chamberlain, wo=. 1289 dvorskyi ]zarz'dca dworu i wojewoda\, ros. kamerger. szambo przelewowe do=y gnilne, najprostszy typ osadnika. Francuz Chambeau.

†szamburza, szymborza, samborza, zamborza wie/a obronna nad bram' wjazdow'.

†szamoci: psu:, niszczy:. =ac. destruere, delere, ang. ]uszkadza:\ to damage, ]niszczy:\ destroy, ros. portit;-portit, unihto'at;-uniczto/at.

staropol. 1466 destruit schamoczy. szamot glina ogniotrwa=a, wypalana w wysokiej temperaturze. niem. schamotte. szamot(a: ]si"\ u/y-:(cie si=y. b[jka, zmaganie, targa:, szarpa:, szamota: w sieci. mot od pl'tania, motania ˘ motek. szampa-n(<ski gat. wina gronowego, musuj'cego. franc. champagne ¯ Champagne, prowincji w p=n.-wsch. Francji. †szampierz rywal, wsp[=zawodnik, wsp[=zalotnik. =ac. rivalis, franc. i ang. rival, ros. sopernik, konkurent. szampon specjalny >rodek do mycia g=owy. hind. szampo tryb rozkazuj'cy od szampna ˘ ang. shampoo ˘ pol. szaniec pokr. okop(anie w formie rowu. szanow-a:(ny mie: szacunek ]^ docenia:\, powa/a:, uznawa:. czcigodny, dostojny. staropol. szanowa:, szonowa: – 1. czci:, powa/a:, mi=owa:, 2. ochrania:.

=ac. 1. colere, amare, 2. tegere, defendere, ang. 1. having respect, 2. to protect, ros. 1. htit;-cztit, uva'at;, 2. za]i]at;-zaszcziszczat. szansa mo/liwo>: zdarzenia si". starofranc. cheance, >redniow. ang. chance, chaunce franc.-ang. chance ros. sluhaj. †szanta, sza<ta 1. szanta zwyczajna, Marubium vulgare L., 2. kamienna szanta – macierzyca czarna, Ballota nigra L. 3. psia szanta – czy>ciec prosty, Stachys recta L. 1419 szanta marrubium album, 1437 schanta urtica mortua, 1460 kamyenna zantha, 1472 psya schannta.

szanta/(owa:(ysta wymus pod gro{b' wyjawienia.

†sza<cowa: si" podkopywa: si", podkrada: si". ang. stealth approach, ros. potixon;ku, taikom podxodit;. †szapka infu=a biskupia. staropol. ca 1500 sch'pk' na byreczye. ˚infu=a, biret. ¢szar(owi farba(barwy, kolor(u. staroros. war-szar, warovi-szarowi ]barwy, koloru\, ros. kraska-kraska, cvet-cwiet. w zwi'zku s=owotw. z pol. szary, a cwiet z kwiatem, tak i ˚wap(nica. ¢szar }zamar=o| ˚pole, ziemia. ros. war ]ziemia, glob, kula, sfera\ ˘ obszar – du/a po=a: ziemi ˘ obszarnik; szaro na dworze, szaruga jesienna ]o opadzie deszczu, z zaci'gni"tej po horyzont chmury, kilkudniowy opad\. ˚gruda, grudzie< ]zimny, szary\. szarada zagadka, w kt[rej nale/y odgadn': wyraz wielosylabowy, lub wyra/enie. proven∫. charade, Proven∫al – Provence, dzielnica w p=d. Francji.

†szaradno>:, szeradno>:, szeredno>: 1. brud, nieczysto>:, 2. obra{liwe s=owa, post"powanie budz'ce odraz", wstr"t, obrzydliwy czyn. staropol. szaradny, szaredny, szarzedny, szerzedny – 1. brzydki, wstr"tny, budz'cy odraz" fizyczn' lub moraln', 2. uw=aczaj'cy czci, obra{liwy, 3. szaradne – co> bezwarto>ciowego, z=ego, lichego. staropol. szarado>: – post"powanie budz'ce odraz". arabskie pochodzenie s=owa. s=owotw. pokr. szkarada, maszkara. szaragi wieszad=a na odzie/

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

w postaci stoj'cej ramy z ko=kami, lub hakami. >redniow. holend. rek, >redniow. ang. racke, ang. rack(s.

szara<cza 1. owad, szkodnik ro>lin, 2. :ma, r[j, niezliczona ilo>:. tur. saryncza ˘ ros. saranha. >redniow. ros. arkida-arkida. =ac. locusta ]konik polny\, starofranc. i >redniow. ang. locuste, ang. locust. szarawary spodnie z pompkami, szerokie, bufiaste, hajdawery, noszone w Polsce w XVI i XVII wieku. ukr. ¯ w"g. salavari ¯ tur. sza=-war ¯ pers. szälwar. ˚choboty, hajdawery, pludry. szarfa prze(pas, szeroka wst"ga, ozdoba stroju kobiecego lub galowego. niem. schärpe staroniem. scharpe ¯ franc. echarpe, escarpe ¯ starofranc. escreppe ¯ staronord. skreppa, ang. scarf. szarga: brudzi:, wala:, b=oci:, niszczy:. ¯ szar % ga:, pokr. szarpa:, szaruga ]plucha\ ¯ szar ]ziemia\. szarlatan kuglarz, oszust zwodz'cy =atwowiernych swymi mo/liwo>ciami. franc. charlatan ¯ ital. ciarlatano ¯ cerretano ¯ =ac. cerretanus ¯ mjsc. Cerreto. szarlotka kruche ciasto z jab=kami. starofranc. charlotte ¯ imi" /e<skie Charlotte. †szar=ach bot. Salvia sclarea L. staropol. XV w. scharlach scariosa. †szar=at szkar=at. pers. saqalat ]rodzaj bogatej tkaniny\, >redniow. =ac. scarlatum, scarlata, starofranc. escarlate, >redniow. ang. scarlat, ang. scarlet, ros. warlax-szar=ach, bagrecbagrec, hervlen;-czerwle<. staropol. 1450 sarlath; rubeo scharlatem, 1500 sarlath ˘ szarlat – 1. rodzaj kosztownej tkaniny o szkar=atnej ]czerwonej\ barwie, 2. bot. grzebionatka, Celosia cristata L. staropol. szar=atny – 1. szar=atny, wykonany ze szar=atu, 2. dot. ro>liny o nazwie szar=at. †szar=ooki zezowaty. ˚zez. franc. louche, strabique, ang. squint-eyed, ros. kosoj-kosoj, raskosyj, kosoglaznyj-kosog=aznyj ¯ koso`-koso` % glaz-g=az ]oko\. staropol. blaszkooky albo rozoky, albo szarlooky. szarmancki odznaczaj'cy si" wyszukan' grzeczno>ci', uprzejmo>ci' w stosunku do kobiet, galanteri'.


x franc. charmant, lub spolszczone ang. charm % man % pol. `cki charm ]wdzi"k, czar(owa:, urok, urzeka:\.

szar-o(y(ze:(zyzna(ak szary – dos=. ziemisty, koloru ziemi ¯ szar ]ziemia, Glob\ ˘ obszar(nik, szar ¯ ter ¯ =ac. terra. kolor pomi"dzy bia=ym a czarnym, pora dnia pomi"dzy dniem a noc' ]mroczny ˘ szaro na dworze, szar[wka, szaruga\, w przeno>ni – nijako. szarotka gat. kwiatu.

szarpa-:(anina(any tarmosi:, targa:, ostro poci'ga:. ang. sharp ]ostry\. †szarstuch 1. chusta z delikatnego p=[tna, 2. >cierka. s=owotw. pokr. fartuch. ¯ niem. tuch ]sukno, chustka\.

†szars-zun, szars-zan, szar-zon }r-z| d=ugi miecz. staropol. 1444 scharschan, 1472 gladium albo szarszon, 1496 mutuatum albo szarsz'n. †szart drobna moneta, pieni'/ek. staropol. 1471 schart aut za pyenyandz; sa dwa scharty. †szarucha szara ma>:. szaruga jesienna plucha ]niebo zaci'gni"te chmurami, opad deszczu\, d=ugotrwa=y opad deszczu, s=ota. ˚szar, szary. szarwark szalwark, publiczne roboty dla poprawy nawierzchni dr[g. ¯ niem. schar ]gromada\ % werk ]dzie=o, sprawa\. staropol. 1401 scharwarki – obowi'zkowe prace >wiadczone przez poddanych na rzecz pana feudalnego. szary ciemnopopielaty rodzaj koloru, dos=. ziemisty ¯ szar ]ziemia\. s=owotw. pokr. szarak ]zaj'c\, szaruga, szarzyzna, szaro na dworze, ˚szaro. ang. ]British-English\ grey, ]American-English\ gray, ros. seryj-seryj, sedoj. staropol. 1457 grissedo vlg. szari, 1466 coloris schary, 1475 schari, ca 1455 szary. szar/-a(owa: ostry atak, natarcie, atak(owa: z maksimum si=y i pr"dko>ci'. starofranc. chargier, carchier, franc. charge. ang. charge(n. szaser 1. strzelec pieszy, p[{niej tak/e konny w armi Ksi"stwa Warszawskiego ¯ franc. chasseur ]strzelec\, 2. >cigacz ¯ ang. chaser ¯ chase ]pogo<, po>cig, polowanie\. szasta: 1. intensywnie brudzi:; zab=oci:, pokr. szarga:, 2. trwoni:, wydawa: nieogl"dnie, przepuszcza: co ]pieni'dze\.

szasz=yk jad=o z plasterk[w baraniny prze=o/onych s=onin' i cebul', pieczonych na ro/nie. tur. szaszlik ˘ ros. wawlyk. szat-a(nia(niarz(ny odzienie, ubi[r, str[j; wygl'd zewn"trzny, wierzchnia pow=oka. =ac. vestis, niem. kleidung, anzug, franc. le vetement, anglosas. clathas ˘ >redniow. ang. clathes, clothes ˘ ang. clothes, ros. ode'da-odie/da, plat;e. staropol. 1421 szath ]szat\, 1434 szat, 1443 schathy ˘ szata – odzienie, odzie/. szata-n(<ski 1. diabe=, czart, lucyfer, bies, demon, basur – urojone uosobienie wszelkiego z=a maj'cego kierowa: lud{mi swym podszeptem, wi"c na niego zwalana jest odpowiedzialno>: za swe z=e czyny, post"pki. ˚diabe=. Dogmat wiary chrze>cija<skiej, tak i anio=owie, niebo i piek=o, i galeria bog[w w formie egipskiej piramidy& B[g-Ojciec, syn bo/y – Jezus Chrystus, Duch Íwi"ty, matka Jezusa – Maria, i przybrany ojciec – >w. J[zef, 12-tu aposto=[w, i setki r[/nych >wi"tych poni/ej tych/e; mity greckie w nowszym, usprawnionym wydaniu, zebrane i spisane w Konstantynopolu, ok. 320 A.D., w formie Biblii ]Nowy Testament, a Stary Testament t=umaczeniem z j"zyka hebrajskiego tw[rczo>ci /yd[w zwanej Pismami, tam diab=y i anio=owie\, 2. bot. Boletus satanas, grzyb kapeluszowy z rodziny borowikowatych, silnie truj'cy. hebr. satan ]wr[g, przeciwnik\ ¯ satan ]by: przeciwnym, spiskowa:\, SSz. chorw. sotona raguz. sotona, sotonna bosn. sotona, tur. saitan, ang. Satan, OA s=aw. sotona, ros. hort, satana. staropol. schatan, sz'tanye ]szatanie\, czarnoxy'snyk albo dyabel

albo schatan, lucypher albo satan, vverzyl sathanovy, przekl'temv satanovy ˘ szatan –

czart, diabe=, z=y duch. staropol. szatanowy – zwi'zany z szatanem, pochodz'cy od szatana. staropol. szata<ski – maj'cy zwi'zek z szatanem, diabelski, z szatan[w sk=adaj'cy si". ¢szat-er(ra namiot, sza=as; ob[z, tabor cyga<ski. tur. szatyr, w"g. sator, ros. watër, watra. szatkow-a:(nica ci': na drobne kawa=ki, drobno kraja:, sieka: jarzyny. ¢szatrapa staropers. szathrapavan ]chroni'cy l'd\, ˚satrapa. szatyn ciemny, kasztanowaty kolor w=os[w.

†Szawe= Pawe=. †szawiany maj'cy swobod" ruch[w, swobodny, nieskr"powany. =ac. liber, solutus, ang. easy, ros. svobodnyj-swobodnyj, neprinu'dënnyj. †szawina bot. gatunek ja=owca, Iuniperus sabina L. =ac. juniperus, franc. le genevrier, genievre, ang. Iuniperus subsect ¯ =ac., staroros. mo''evel;nik=. staropol. 1419 schawyna sauina, 1472 schawina sauina, ca 1500 schawyna savenam. †szcie lub >cie }sz ^ >| ˚>cie. SzCz ¯ ST i SK, TCK szcza: wulg. oddawa: mocz. ¯ szczy ¯ `szczi ]`krotnie\ ¯ krok. szczi ^ /dy ˘ deszcz ^ do/d ˘ wulg. szcza:, odla: si" ]wysiusia:\, i deszcz leje jak z cebra, ˚deszcz; tak/e szcza ]kwas ¯ niem. wasser ^ mokrz\, ˚szczaw ] ¯ kwa>ny\. =ac. urina ]mocz\ ˘ urinare ˘ urinatus ˘ ang. urinate, micturate, franc. uriner, faire de l’eau, niem. urinieren, ros. mohit;sq-moczitsja. staropol. ca 1500 szczacz mingere;

vrinare mokrzycz vel sczacz, pukacz – szcza:. staropol. szczak madula ˘ szczak – nocnik. =ac. matella, franc. pot de chambre, ang. chamber-pot, ros. nohnoj gorwok.

†szczalbatka, szczelbatka ]w przek=adzie nazwy g[ry\ czaszka. ¯ ang. skull }skal|, SzCz ¯ SK. s=owotw. pokr. piszczel. =ac. calva, franc. crane; tete de mort, skand., norw. dial. skol, skul ]skorupa, np. jajka, orzecha\ ˘ >redniow. ang. scolle ˘ ang. skull, ros. herep-czerep. szczapa =upek, du/y wi[r smolny do ognia. ¯ szcze ]¢drob\, ˚szcze. ang. splint, chip, ros. ]epka-szczepka, oskolok, oblomok-oblomok, zanoza. staropol. 1437 szczepa lingus ˘ szczepa – kawa=ek drewna od=upany z kloca. szczaw rodzaj ro>liny ='kowej ˘ zupa szczawiowa, kwa>na. s=owotw. pokr. staw. ˚sztura polna. staroniem. wy/yn i anglosas sur ]kwa>ny, kis=y\, pokr. niem. sauer ˘ starofranc. surele ˘ >redniow. ang. sorel ˘ ang. sorrel, ros. ]avel;-szczawel. staropol. 1419 schaw acedula, 1419 ayzon, acedula sczaw,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1437 sczaw acetosa ˘ szczaw – 1. szczaw, szczaw swojski – szczaw zwyczajny i szczaw polny, Rumex acetosa L. et Rumex acetosella L., 2. kobyli, ko<ski szczaw, szczaw ko<ski, ko<ski szczawik – szczaw t"polistny, Rumex obtusifolius L., 3. szczaw, zaj"czy szczaw, szczawik, szczewik – szczawik zaj"czy, Oxalis acetosella L. szczaw-a(ian wody mineralne o du/ej zawarto>ci dwutlenku w"gla; sole kwasu szczawiowego. †szczawka choroba koni i byd=a polegaj'ca na cz"stym oddawaniu moczu. †szcz'br, cz'br, c'br bot. cz'br, Satureia hortensis. szcz't-ek(kowy ostatek, resztka, skrawek, co> wychodz'cego z u/ycia, omal zanik=ego. =ac. re` % manere ]sta:\ ˘ remanere, starofranc. remaindre, remanoir, ang. remain ]pozostawa:\, ros. ostavat;sq-ostawatsja, ostat;sq-ostatsja, prebyvat;-przebywat. starofranc. remaindre ˘ starofranc. remenant, remenaunt ˘ >redniow. ang. remenant, remanent, ang. remnant, ros. ostatok-ostatok, ostal;naq hast;-ostalnaja czast, kusohek-kusoczek. staropol. szczanthky ]szcz'tki\ – potomek, potom•stwo(kowie. =ac. nepos, niem. sproÆ, =ac. descendens ˘ franc. i ang. descendant, staroros. potomok=-potomok. szczka: chrz'ka:. ˚szcze. szczka: ˘ szczkn': ]chrz'kn':\, s=owotw. koncepcji 002.A. szcze ¯ ste ]¢drob\, drobn-y(ica. szczerba, szczelina ]lina ^ p=yn\, szczelny, szczeka:, jeszcze, szczeg[=, szczery, szczebel, szczecina, szczep, szczepka, szczepionka, szczodrob, Szczepan, Bartoszcze. wsp[lne z ang. step ]krok\, niem. steppen ]stebnowa:\, i innymi. szczebel ka/dy poprzeczny dr'/ek, listwa, pr"t drabiny, bariery, por"czy; w przen. stopie< hierarchii spo=ecznej, naukowej, towarzyskiej, stadium, faza. ¯ szcze ]drobn•y(a(e\ % bel]ka\. drabina  drobina, drobnica, drab ]wysoki\, `ina ]nie\. staropol. 1463 sczebl scala ˘ szczebl – poprzeczne drewno w drabinie. niem. ]leiter\sprosse, anglosas. hrung ˘ >redniow. ang. rong ˘ ang. rung, ros. stupen;ka (u lestnicy).

szczebiot(a: ¯ szcze ]drobny\; “pieszczotliwy” g=os ma=ych ptak[w, zw=aszcza wiosn' – g=os oznaczaj'cy terytorium danego osobnika i jego zalety. s=owotw. pokr. >wiergot. niem. gezwitscher ]szczebiot\, zwitschern ]szczebiota:\, franc. gazouillement, gazouiller, >redniow. ang. twiteren, chirpen ¯ chirken, ang. twitter, chirping, ros. ]ebet/anie-szczebiet(anie, hirika-n;e/t;-czirika-nie(t. staropol. 1462 sczebyecz'cz garriendo, ca 1500 szczebyothano de garritu ˘ szczebiota: – 1. o ptakach – wydawa: urywane, piskliwe g=osy, >wiergota:, 2. obmawia:. staropol. szczebietanie ]szczebiotanie\ – >wiergota:. †szczebruch naczynia, sprz"ty domowe& garnki, talerze, no/e. ¯ szcze ]drobne\ % bruch ]pojemnik; miech; tu=[w\ ˘ brzuch, s=owotw. pokr. brzech ]trzonek\ ˘ brzechwa ]trzon strza=y\, brzuch, wulg. rucha: ]“brzuchowa:”\, /uchwa ]$#\. wg. Ss 1953& =ac. vasa suppellex, wg. mnie& =ac. utensilis ˘ starofranc. utensile, >redniow. ang. utensele, ang. utensil(s, ros. posuda-posuda, utvar;. staropol. 1423 szczebrzuch, 1426 utensilia vero domorum albo sczebruch ˘ szczebruch. w Szczebrzeszynie chrz'szcz brzmi w trzcinie, wyj'tkowo trudny zestaw s=[w po to, by dzieci :wiczy=y j"zyk polski ]podobnie w j. angielskim\; jak kto> jest w stanie wym[wi: je bezb="dnie – reszta j"zyka jest ju/ du/o =atwiejsza. od czego «Szczebrzeszyn» pochodzi – zapomniano, bo – wg opowie>ci pewnego przewodnika turystycznego – w Szczebrzeszynie postawiono olbrzymi model chrz'szcza, w centralnej cz">ci miasta... tyle z prawdy jest pochodzeniu nazwy miasta... turystyka, krajoznawstwo. †szczecca oszczerca, potwarca; koncepcji 002.C.c ]dodawane d{wi"ki\. Ss 1953 jako szczekacz – $, k=amca. =ac. calumnia ˘ calumniari ]rzuca: potwarz, oszczerstwo\ ˘ calumniatus ˘ franc. calomniateur ]oszczerca\, ang. caluminator, slanderer, ros. klevetnik-klewetnik. staropol. 1398 sczeczcza ]pro sczecacza\... super dictum Volwram de difamia sua. =ac. difamia...; infamis ˘ infamia ˘ franc. infamie ˘ ang. infamy ]nies=awa, znies=awienie, nikczenmno>:, ha<ba\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. postydnost;-postydnost. szczecina sztywne w=osy >wini lub dzika. ¯ szcze, szczo ]drobny\, pokr. szczotka. =ac. capillus durus, pilus, villus, anglosas. bryst ˘ >redniow. ang. brustle, bristele ˘ ang. bristle, ros. ]etina-szczetina. staropol. ca 1500 sczeczyna seta – 1. twardy w=os, sier>:, 2. bot. prawdop. szczyr roczny, Mercurialis annua L. †szcze: polna szcze: – bot. szcze: pospolita, Dipsacus silvestris Mill. staropol. 1485 polna szcecz vigra pastoris. †szczegielny sam jeden, samotny. ang. alone ¯ all ]wszystko\ % one ]jeden, jedno\, ros. odin-odin, odinokij. staropol. ca 1455 szczegelny solitarius, solitarius sczegelni. szczeg[-=(owy(lnie drobiazg, drobnostka; odwrotno>ci' og[=. ¯ szcze, drobny ˘ ¢szczeg ]sam, w pojedynk"; osoba\ ˘ szczeg[lnie ]osobliwie\, po•szczeg[lny  po•jedy<czy, koncepcji 002.A. ang. detail; in detail, peculiar, particular, ros. podrobnost;podrobnost ¯ po` % drobnost. szczek(a: g=os wydawany przez psa, lisa, szakala. ¯ szcze ]drobny, bez zwi'zku ze szcz"k(a  st"k(a:\. =ac. latrare, niem. bellen, gebell, gebelfer, franc. aboiement, staronord. i anglosas. berkja ˘ >redniow. ang. beorken ˘ang. bark, ros. laj/at;-=aj(at, s=owotw. pokr. =oj ˘ z=oj ]z=y\, OA. staropol. ca 1500 sczekacz – 1. wydawa: g=os w=a>ciwy psu, 2. w przeno>ni – k=ama:, obmawia:. staropol. szczekanie – g=os wydawany przez psa. staropol. szczekarka – k=amczucha. staropol. szczekarz ]po\dawa: szczekarze – nazywa: k=amc'. Niecelnie w Ss 1953 ˚szczecca ]oszczerca\ jako szczekacz ]$\. †szczektanie zgrzytanie.˚szczka:. >redniow. ang. gnasten, gnaisten, ang. gnash ˘ gnashing, ros. skre'etanie (zubami). szczelina w'ski pod=u/ny otw[r w czym, p"kni"cie, szpara, rysa, rozpadlina. ¯ szcze ]drobny, ¢drob\. s=owotw. pokr. szczelny, lecz nie pszczeli ¯ pszczo=a ¯ psz ]s=[d\. ang. cleft, crevice, chink, fissure, ros. passelina-rassielina, wel;. szczelina w lodowcu lub p"kni"cie tamy pod=u/nej, usytuowanej wzd=u/ brzegu rzeki& ang. crevasse, ros. tre]ina v lednike-treszczina w lednikie.


x szczelny nie przepuszczaj'cy powierza, bez szczelin, szpar; hermetyczny. s=owotw. pokr. pustelnik ]hermit\, stel ˘ szczel, ST ˘ SzCz; hermite, ermite  hermetic, i szczelina. gr. Hermes ]trismegistos\ ˘ =ac. hermes ˘ p[{no=ac. hermeticus ˘ ang. hermetic, airtight, ros. germetiheskij.

szczeni-ak("("cy m=ode psa, wilka, lisa. ¯ szcze ]dr[b\. =ac. catulus, franc. jeune chien, anglosas. hwelp, niem. welf, >redniow. ang. whelp ¯ hwelp, ang. whelp, cub, ros. ]enok-szczenok. staropol. szczenyecz ˘ szczeniec – szczeni". staropol. szczeni" – m=ode psa i innych zwierz't z rodziny ps[w. szczep(i:(ionka ¯ szcze ]drobny\. st ˘ szcz, szczep ¯ step ]ang. krok\, anglosas. stepe, >redniow. ang. steppe; szczepi: – rozradza:; 1. uszlachetnia: dzikie drzewka owocowe, st'd szczepka, 2. podawa: dawk" leku strzykawk', st'd szczepionka. ang. ]ogrodn., drzewko\ graft, shoot, ]med.\ vaccinate ]szczepi:\, ros. privivok, herenok, ]med.\ privivat;-priwiwat. staropol. szczepicz – ten co szczepi drzewa. staropol. szczepi: – sadzi:, tak/e uszlachetnia: drzewa owocowe przez przeniesienie ga='zki ro>liny szlachetnej na ro>lin" nieszlachetn', staropol. szczepie – drzewka uszlachetnione szczepieniem, sad. staropol. szczepienie – drzewo, krzew. staropol. szczepny – daj'cy si" z =atwo>ci' szczepi:. staropol. szczepowy – zaszczepiony, uszlachetniony szczepieniem. staropol. 1394 i 1397 sczepi; sczep ˘ szczep – drzewko po szczepieniu, drzewko uszlachetnione szczepieniem. wg Ss 2011, staropol. szczep – odro>l, ga='zka, krzew, drzewko. staropol. na(od(u(w-szczepi:,

wszczepia:. †szczepa: rozr'bywa:, =upa:.

¯ szcze ]¢drob, drobi:, drobiazg\. =ac. findere, scindere, ang. asunder, split, ros. poroznqt;-poroz<jat.

†szczepanie sumienia wyrzuty sumienia. ang. pangs of conscience. †szczerbak mlecz kolczasty, Sonchus asper All. staropol. 1472 sczirbak endiuia ˘ szczyrbak. szczerba(ty uskok wy=om, brak z"-

ba; miejsce powsta=e po odpadni"ciu, wy=amaniu, odt=uczeniu, wyrwaniu czego. ¯ sterany – zu/yty. s=owotw. pokr. muszka i szczerbinka, uszczerbek. ros. ]erb-atyj/ina. staropol. szczyrbiec – wyszczerbiony miecz koronacyjny kr[l[w polskich; Boles=aw Chrobry †1025 mia= wyszczerbi: go uderzaj'c nim o bram" w Kijowie, 1018. szczerbina du/a szczerba. ¯ szczerba % `ina. ang. jag, notch ]szczerba\, ros. zazubrina-zazubrina, zarubka-zarubka. staropol. sczirbycz ]szczerbi:\ ˘ szczyrbina, szczyrzbina – 1. wci"cie, zag="bienie ]w ostrzu miecza\, 2. uszczerbek, strata, 3. dach[wka.

†szczerupina, szczerzupina 1. cz">: rozbitego naczynia glinianego, 2. skorupa /[=wia lub >limaka. SK ˘ SzCz. franc. la coquille, ecale, anglosas. sciel, scell, >redniow. ang. schelle ˘ ang. shell, ros. 1. rakovina-rakowina, 2. skorlupa-skor=upa, weluxa-sze=ucha. staropol. szczerzupyna, 1466 sczervpina. szczer-y(ze(o>: nic do ukrycia, tj. bez zatajenia istotnych element[w dla sprawy. s=owotw. poch. szczere pole ]czyste\. >redniow. =ac. Francus ˘ francus ˘ starofranc. franc, >redniow. ang. i ang. frank(ly, ros. iskrennij-iskrennyj. staropol. ca 1500 sszcyrey sincere ˘ szczyry – szczery, YE. =ac. sincerus ]czysty, szczery, bez domieszek\ ˘ franc. i ang. sincere, ros. iskrennij-iskrennyj. szczerzy: ]z"by\ ¯ ostry. s=owotw. pokr. oszczerca. †Szczestny szcz">liwy, pomy>lny. ang. Felix. ros. shastlivyj-sczastliwyj. szcze/uja Anodonta, gat. ma=/a s=odkowodnego o owalnej, dwucz">ciowej muszli. staropol. ca 1500 sczezvl' squama ˘ szcze/ula lub szcze/u=a – =uska ]rybia\. ¯ szcze ]drobna\ % /u=a ]g"sta, twarda\. =ac. squama, starofranc. escale ]=uska, =upina\ i escaille, franc. ecaille ]=uska ryby, ostrygi\ ˘ >redniow. ang. i ang. scale, niem. schuppe ]1. szcze/uja, 2. med. =upie/\, ros. hewuq-czeszuja. szcz"dzi: lito>:; o(po-szcz"dzi:.

wo=. 1289 po]ad≠wa-poszczadesza ]oszcz"dzili\. ros. ]adit;. szcz"k(a: ¯ st"k(anie ¯ stuk(a:. `"k ¯ uk ]d{wi"k\, st ˘ szcz. szcz"k p[l bitewnych ˘ szcz"k, zgrzyt zbroi ]bez zwi'zku ze szcz"k', szczekaniem\. zmiana znaczenia przez dorozumienie ]zbrojni st"kali \; st'd te/ szcz"ka, ros. hel[st;, ]ek ]policzek\ szcz"ka: z"bami. "k – d{wi"k, wysi=ek ¯ uk huk, zwuk ]d{wi"k\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a: st"ka:  p"ka: ¯ puk ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy. szcz"ka dos=. do drobienia, /ucia; dolna cz">: twarzy; ko>ci czaszki w kt[rej osadzone s' z"by; u niekt[rych zwierz't bezkr"gowych& narz'd g"bowy s=u/'cy do chwytania i rozdrabniania pokarmu. s=owotw. pokr. szczek(a:. starofranc. joue ]policzek\, >redniow. ang. jowe, ang. jaw, ros. hel[st;-czelust ]czelu>:\.

szcz">-cie(liwy(ci: los, ucie-cha(szony stopie< pomy>lno>ci i zadowolenia, pokr. traf – fart. wg Ss2011, staropol. szcz">cie – fortuna, los. ang. fortune, good luck, happiness, ros. shast-ie/;e/livyjsczast-ie(liwyj. =ac. felicitas ¯ felix, starofranc. i >redniow. ang. felicite, ang. felicity, ros. shast;e-sczastie. staropol. 1440 sczasszno prosperabitur ˘ szcz"sno – szcz">liwie, pomy>lnie, z dobrym skutkiem. =ac. feliciter, prospero successu. staropol. szcz"stno>:, szczesno>: – 1. pomy>lne okoliczno>ci, wydarzenia, pomy>lno>:, 2. zrz'dzenie losu, los. staropol. szcz"sny, szczasny, szczestny, szcz"stny – 1. doznaj'cy szcz">cia, maj'cy szcz">cie, powodzenie, uszcz">liwiony, 2. przynosz'cy szcz">cie, darz'cy szcz">ciem, pomy>lny, udany, 3. zale/ny od losu, trafu, przypadku. staropol. szcz">cie, szcze>cie – 1. pomy>lno>:, pomy>lny los, powodzenie, 2. stan, uczucie wielkiego zadowolenia, rado>ci, 3. zrz'dzenie losu, przeznaczenie, 4. prognostyk, zapowied{ szcz">cia, powodzenia. staropol. szcze>liwie ]szcz">liwie\ – pomy>lnie. staropol. szcze>liwo: – stan, uczucie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x wielkiego zadowolenia rado>ci. staropol. szcz">(szcze>•liwo>: – 1. stan, uczucie wielkiego zadowolenia, rado>ci, 2. pomy>lno>:, powodzenie w dzia=aniu. staropol. szcz">liwy, szcze>liwy – 1. przynosz'cy szcz">cie, darz'cy szcz">ciem, pomy>lny, 2. o zmar=ych, szcz">liwej pami"ci – dobrze, z szacunkiem wspominany. staropol. szcz">nie, szcz"stnie – pomy>lnie, z dobrym skutkiem, powodzeniem. szcz"tnie zupe=nie, doszcz"tnie ]sku -tecznie\, szcz'tek ]ostatek, resztka\. ¯ szcz"t ]drobiazg\ ¯ szcze ]drobny\. s=owotw. pokr. skrz"t ˘ szcz"t•nie  skrz"t•nie, koncepcji ˚002.A., skrzat ]1. ba>niowy ludek, krasnal, 2. /art. o ma=ym dziecku\. ang. completely, entirely, totally, ros. v drebezgi-w drebiezgi. staropol. 1456 do schcz'thu ˘ do szcz"tu – do cna, do ko<ca, ca=kiem, zupe=nie. ¢szczitnik woj, uzbrojony w tarcz". staroros. witnik-szczitnik. 1. †szczka: k=u:, d{ga:, uk=uciami kierowa:, przymusza: do czego>. wg Ss 1953& /ga: }pomyli=o si"& d{ga: ]k=u:\  /ga: ]pali:\ ˘ po/oga, po/ar, /ar ]s=neczny, ognia\, J.D.| staronord. stinga, anglosas. stingan, >redniow. ang. stingen, ang. to sting, ros. kolot;-ko=o: ]k=u:\. staropol. sczka stimulat, 1466 sczkay' ˘ szczka:. ˚szczyka: ]k=u:, pokr. strzykawka\. 2. †szczka: czy szczkta: zgrzyta: z"bami. ˚szczektanie. co> z=ego z przyj"t' form' za podstaw"& szczkt... bez sp[=g=oski; szczka: jest poprawn', lub szczekta:. dwoma s=owami o a/ tak d=ugim ci'gu samog=osek, znanymi mi, poza tym, jest wsp[=czesne «wzgl"dnie» – s=owo wzgl"dnie nowe... i co> wzbronione, np. przej>cie przez ulic" w tym miejscu. †szczkawka czkawka, zatykanie si" dr[g oddechowych ˘ szczkn':. ˚czkawka. d{wi"kona>ladowczej etymologii. >redniow. holend. huckup, starofranc. hoquet ˘ franc. Walon[w hikett, wczseny ang. hikop, hickok ˘ hiccup, hiccough, ros. ikota-ikota.

†szczmiel, pszczmiel, czmiel, trzmiel trzmiel. †szczodrob $, hojny, szczodry, czy dawca hojny. ¯ szczo, szcze ]drob, drobny, skrzat\ % drob; synonim w nazwie. staropol. sczodrob.

=ac. generosus ˘ starofranc. generous ˘ >redniow. ang. generus, ang. generous, ros. ]edryj-szczedryj. staropol. szczodroba, szczodro>: – ch"tne u/yczanie obfitych dar[w, hojno>:. staropol. szczodrobliwie – hojnie, obficie. szczodry hojny, obficie udzielany. =ac. gererosus ˘ starofranc. generous ˘ >redniow. ang. generus ˘ ang. generous, ros. ]edryj. staropol. 1421 sczodri; sczodry, sczodre ˘ szczodry – 1. u/yczaj'cy obficie dar[w, hojny, 2. obfity, bogaty, 3. Szczodry Dzie< – >wi"to Trzech Kr[li, przypadaj'ce na 6 stycznia, zwane te/ Dwunast' Noc'. staropol. szczodrze, szczedrze – hojnie, obficie. =ac. liberalitier, copiose, abundater. staropol. szczodrze, szczedrze – hojnie, obficie. wo=. 1289 ]edroty-szczedroty ]szczodro>ci\, s]edrotamiszczedrotami ]szczodro>ciami\, ros. ]edryj. ¢szczot ˚konto. ros. shët-scziot ]konto w banku\. †szczotarz bot. chaber b=awatek. Centaurea cyanus L. staropol. 1472 ¢sczotar castanicus. szczot-ka(eczka(arz narz"dzie z=o/one zwykle z oprawki z umocowanym w niej w=osiem, szczecin', drutem, itp., s=u/'ce do czyszczenia, mycia, wyg=adzania czego. ¯ szcze, szczo ]drobny\, szcz – ostry w=os ]dzika\, s=owotw. pokr. szczecina. starofranc. broce, brosse ]krzaki, zaro>la\ ˘ >redniow. ang. brusshe ˘ ang. brush, ros. ]ëtka-szcziotka, ]ëtohka-szcziotoczka. staropol. 1460 sczotka cardus, 1460 sczothka cardo fullonum, 1484 sczothka vigra pastoris, 1493 lactuta asini vlg. szczothka ˘ szczotka – 1. narz"dzie s=u/'ce do czyszczenia ]w=[kien lnu\, 2.a. bot. szczotka, szczotka wodna, szczotki – kt[ry> z gatunk[w szczeci, Dispacus sp. 2.b. szczotka polna, polna szczotka – szcze: pospolita, Dispacus silvestris Mill. 2.c. ogrodna szczotka, szczotka ogrodna – szcze: barwierska, Dispacus fullonum L. 2.d. szczotki – centuria pospolita, Erythraea centaurium Pers. szczu: napuszcza:, judzi:, zach"ca: do czynu.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

szczud=o kula, podpora; rozwidlona laska si"gaj'ca pachy, z poprzeczk'. ¯ szcz % u % d=o ]chwyt\. szcz ¯ sk ]materia= drzewny& laska, biczysko, deska, deszczu=ka\; u ^ pod. franc. echasse, niem. stelze, >redniow. ang. stilte ˘ ang. stilt, ros. xodulq-chodulja }†chodula|. staropol. ca 1500 sczvdlovathy loripes ˘ szczud=owaty – maj'cy drewnian' nog". †szczuka ˚szczupak. szczupak zool. Exos lucius L., ryba drapie/na w[d s=odkich. ¯ szczu` ¯ szcze ]$\, s=owotw. pokr. szczup=y, oszczep. staropol. 1472 sczuka luceus ˘ szczuka. ¯ ros. ]uka-szczuka. >redniow. ang. pik ¯ pikefish ]ryba o g=owie kszta=tu piki\, ang. pike, szczup=y wiotki ]o ludziach\, sk'py ]szczup=e zarobki\. pokr. chudy. szczur gat. gryzonia z rodziny myszowatych. †szczurek zool. zapewne koszatka, Myoxus sp., staropol. ca 1500 sczvrek glis. †szczwa: zach"ca: psa do rzucania si" na kogo>, szczu:. niem. hetzen, franc. lacher, ang. bait, ros. napus;kivat;. staropol. 1424 pszy szczwal; psi sczwal, 1497 nye sczwal. szczwany przebieg=y. szczy-ci: si", szczytny dumnym by: z czego, kogo, chlubi: si". ¯ staropol. szczyt ]tarcza\ ¯ s=aw. ros. szczit. s=owotw. pokr. zaszczyt. >redniow. ang. bost ˘ ang. boast, ros. xvalit;sq hem. staropol. szczycz nasz od szmyerczy przeklathey ˘ szczyci: – broni:, ochrania:, os=ania:, =ac. defendere, protegere, ang. to defend, protect, ros. za]i]at;-zaszcziszczat, oboranqt;-oboraniat. staropol. szczycenie – zbroja. ang. armor. franc. bouclier; ecusson, ang. shield ]tarcza\ staroros. ]tarcza\ ]it=, wo=. 1289. Lvovi 'e oubod-we-

mou soulic[ svo[ v= ]it= ego... i nie m[g= si" Stekint dalej os=ania:, Lew zabi= go mieczem, 1255 r. ]6763\. s=owotw. pokr. zaszczyt(ny. ˚szczitnik, tarcza; pomieszane ze ˚szczytem. staropol. 1400 sczith; dwa scytha, szczitha, sczyth ˘ szczyt – 1. tarcza, puklerz, 2. tarcza herbowa, herb, przeno>nie&


x r[d herbowy, cz=onek rodu, 3. g[rna cz">: jakiej> budowli, wierzcho=ek. staropol. szczytnik – cz=onek tego samego rodu szlacheckiego, wsp[=rodowiec. staropol. szczytny – nale/'cy do tego samego rodu. staropol. szczytownik – /o=nierz uzbrojony w tarcz", tarczownik. staropol. szczytownikowy – zwi'zany ze szczytownikiem. staropol. szczytowny, szczytowy – zwi'zany ze szczytem tj. tarcz'. szczygie= Carduelis carduelis L., drobny gat. ptaka z rodziny =uszczak[w, o pstrym ubawieniu. ¯ staropol. szczy, pol. szcze ]¢drob\. franc. pinson, anglosas. finc, pokr. niem. fink ]zi"ba\, >redniow. ang. i ang finch, ros. zqblik-ziablik ]rodzaj m"ski\, zqblica-ziablica ]rodzaj /e<ski\. staropol. ca 1455 sczygyel, ca 1500 sczygel; zy'b' vel sczygel ˘ szczygie=. ˚ig=a ˘ igie=ka. †szczygie=ek nazwa zool. i bot. 1. zool. ˚szczygie=, 2.a. bot. z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum L., 2.b. starzec Jakubek, senecio Iacobaca, 2.c. szczyge=ki – sierpik barwierski, Serratula tinctoria L. 2.d. jaka> bli/ej nieokre>lona ro>lina }C|ordiana... est quedam herba sczygolek. staropol. 1472 sczyglek carduuellu, 1472 sczigielki coronaria minor. †szczyglec bot. szczyglec, wielki szczyglec – z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum L. †szczyka: k=u:, dr"czy:. ˚szczka:. s=owotw. pokr. strzyka: ]k=u:\, strzykawka, szykanowa:. ang. sting, prick; torment, harass; annoy vex, ros. dosa'dat;-dosa/dat. szcz-yny(a: mocz, mocz oddawa:. ¯ szczy ]drobny\, s=owotw. pokr. deszcz. =ac. urina ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. urine, niem. urin, ros. moha-mocza, urina-urina. staropol. ca 1500 vrina mokrz vel sczyn' ˘ szczyna – mocz. †szczypa 1403, skiba, zapewne b='d w pisowni, nie pierwszy i ostatni, skojarzenie pi>ca ze szczap', wi[rem. szczypa-:(wka ¯ szczy ]drobny\, chwyta: cia=o puszkami, ko<cami palc[w, powoduj'c b[l. s=owotw. pokr. stypa ]heca\ STSzCz. szczyp-ta(awka(ior(ce. szczypce – kleszcze.

starofranc. pincier ]szczypa:\ ˘ franc. pincette ]szczypczyki\, ang. pincers ]szczypce, kleszcze, obc'/ki\, scissors ]no/yczki\, przerobione na tweezers ]pinceta\, ros. ]inpy-szczipci ]szczypce\, ]iphiki-szczipcziki. †szczypanki mo/e s=oma z prosa. staropol. 1472 sczypanki milium. szczypce 1. narz"dzie s=u/'ce do chwytania, przytrzymywania, wyci'gania czego, np. roz/arzonego metalu z ognia; kleszcze, 2. zool. kleszcze. ¯ szczy ]drobny\, wiele termin[w. wg mSjp 1969& przyrz'd maj'cy dwa zaciskaj'ce si" uchwyty, s=u/'cy do... przyrz'd w miejsce narz"dzie. starofranc. pincier ˘ >redniow. ang. pinsours, pynsours, ang. ]obc"gi\ tongs, ]kleszcze\ pincers, ]p=askie\ pliers. ros. ]hipci-szczipci, ]hiphiki, kle]a-kleszcza. staropol.1472 szczyptki – ma=e kleszcze aptekarskie, szczypce. szczypior(ek cebulowa ro>lina warzywna. ¯ szczypa:. †szczypn"=y >ci>ni"ty, zamkni"ty. szczypta drobina mieszcz'ca si" w ko<c[wkach palc[w, puszkach, zwykle sybstancji sypkiej, mia=kiej. ¯ szczy, szcze ]drobina\. s=owotw. pokr. szczypa:, szczypce. staronorm. Francji pincher ˘ starofranc. pincee, prise, >redniow. ang. pinchen, ang. pinch, ros. ]ipok=-szczipok, ]tabaki\ ]epot=-szczepot. szczyr ro>lina z rodziny wilczomleczowatej. staropol. 1419 sczyr blicus, ca 1465 szcyr mercurialis ˘ szczyr – 1. szczyr roczny, Marcurialis annua L., 2. portulaka pospolita, Portulaca oleracea L. †szczyrzyca ˚szczyr, bot. 1. szczyr roczny, Mercurialis annua L., 2. szarlat pospolity, Amaranthus blitum L. staropol. 1419 sczyrzycza blicus, 1460 sczyrzycza mercurialis. szczyt(ny(owy(uje najwy/szy punkt, wierzcho=ek czego, najwy/ej wzniesiona cz">: g[ry w formie iglicy, kopu=y lub p=aszczyzny. s=owotw. baz' ¢tycz czytany wspak ˘ czyt ˘ szczyt; tycz ]d[=\  czyt, nos ]g[ra\ ˘ do•tyczy:  od•nosi: si", po•tyka: si", u•tyka:  Kampi•nos. pomieszane ze ˚szczytem ]tarcz'\. ang. summit, peak, ros. verwina-wierszina, verx. staropol. 1400 sczith; dwa scytha, szczitha, sczyth ˘ szczyt –

1. tarcza, puklerz, 2. tarcza herbowa, herb, przeno>nie& r[d herbowy, cz=onek rodu, 3. g[rna cz">: jakiej> budowli, wierzcho=ek. ~sze woda, w nazwach miejscowo>ci i rejonu – Mazowsze ]Mi"dzywodzie\, tak/e sze ]=[d\ ˘ psze ]s=[d\ ˘ pszenica, pszczo=a ]ros. pcze=a\, OE. ss, st ˘ sz, niem. wasser ]woda\ ˘ sze ˘ >redniow. ang. wasshen ˘ ang. wash ]pra: w wodzie\, niem. waschen. babilo<ski SZE ]j"czmie<\. szed= czas przesz=y, niereg. ¯ i>:. wo=. 1289 az= wed=-az szed ]ja szed=em\, priwed=-priszed ]przyszed=\. ros. wel=. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (nad(w(wy(z(roz•szed= ]si"\. †szedziwo>: s"dziwo>:, staro>:. staropol. szedziwy ]s"dziwy, stary\. ang. aged, old, ros. staryj-staryj.

szef(owa(ostwo szejk 1. tytu= u/ywany w krajach arabskich w stosunku do os[b starszych i szanowanych, 2. pierwotnie& naczelnik rodu lub plemienia arabskiego, p[{niej& zwierzchnik ma=ej jednostki administracyjnej, gminy religijnej, uczony muzu=ma<ski. arab. szejcha ]staro>: osi'ga:\ ˘ szejch ]starzec\, ang. sheik, sheikh. szel'g drobna moneta miedziana w dawnej Polsce, warto>ci 1(60 grzywny, zale/nie od okolicy, w r[/nych czasach maj'ca r[/n' warto>:. Latopis 1116 ];lqg=-szczlag, wlqg=-szlag, †szele wg Ss 2014& $ }nieznane|, krzak, krzaki cierniste, mo/e te/ ziele. staropol. 1413(14 szelye pospolite vepres. ˚ziele ]krzaki pospolite – nowo>ci' dla mnie, a `lye wskazuje raczej na zie•lie, lub z•yel•e, bli/ej; =ac. vulgaris, w skr[cie vulg. u/ywane do licznych nazw zielsk\. szele-st(>ci: skr. szmer li>ci. ros. welest. ¢szelk jedwab ¯ staroprus. silkas ¯ anglosas. seoluc, seolc, >redniow. ang. silke, selke, ang. silk. Latopis 1110–1116 i Powie>: 1116– 1118& pawo=oka, ros. welk=. szelk-i(a dwie, po='czone ze sob' elastyczne ta>my, przek=adane przez barki, i przypinane z przodu i z ty=u do spodni w celu ich podtrzymania. =ac. sus` ]pod`\ % pendere ]wiesi:\ ˘ suspendere ˘ starofranc. suspendere, >redniow. ang. suspenden, ang. suspend ]zawiesi:\ ˘ suspenders ]szelki\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. podtq'ki-podtja/ki. szelm-a(owski cz=owiek przebieg=y, sprytny; hultaj, urwis, filut; w zale/no>ci od intonacji, s=u/y za uznanie lub wyzwisko. niem. schelm ]filut, sk=onny do psot i psikus[w\, franc. fripon, ros. wel;ma. staropol. 1471 szelma – drapie/ne zwierz". franc. carnassier, ang. carnivore ˘ carnivorus, niem. fleisch-flessend, ros. plotoqd-p=otojad ˘ plotoqdnyj-p=otojadnyj. ¢sze=om metalowa ochrona g=owy, he=m ˘ oszo=omi: ]uderzeniem\. wo=. 1289 ]iti, soulih≠, wolomy-szcziti, sulicze, szo=omy ]tarcze, lance, he=my\. staroros. welom-sze=om, ros. wlem-sz=em.

¢sze=ome<, szeloma< so=ome< pag[rek, wzg[rek.

welomen;-sze=ome<, weloman;-szeloma<, solomen;-so=ome<.

staroros.

†sze=wija Salvia, sza=wia, ro>lina. †szemracz ˚oszczerca, podszczuwacz. =ac. calumniator, concitator. szemra: 1. wydawa: szmer, cicho szumie:, szele>ci:, chrz">ci: ]baz' nieartyku=owany, cichy d{wi"k\, 2. wyra/a: swoje niezadowolenie, sarka:, narzeka:, burzy: si". szmer ]sz•emr  sz•mer\. ang. ]szemra:\ murmur, ]narzeka:\ grumble, ros. bormotat;-bormotat, borhat;-borczat; ]narzeka:\ roptat;-roptat. staropol. szmera: – 1. g=o>no wyra/a: swoje niezadowolenie, sarka:, buntowa: si", 2. wzdycha: /a=o>nie, narzeka:. staropol. szemranie – g=o>ne wyra/anie swego niezadowolenia, narzekanie, protest. †szemrzyk bot. ˚tymianek, szmer, Thymus vulgaris L. gr. thyein ]ofiara\ ˘ thymon ]tymianek\ ˘ =ac. thymum ˘ starofranc. tim ˘ >redniow. ang. time ˘ ang. thyme, staropol. 1437 szemrzik serpillum minus, 1472 schemrzik serpillum minus, ca 1500 szemrzyk serpillum. †szep, szop =awnik ]w s'dzie\. ¯ niem. schöppe ]=awnik\ ˘ schöppenamt ]=awnikowstwo\, schöppenstuhl ]s'd =awniczy\. =ac. scambinus, ang. juror ]=awnik w s'dzie\. niecelnie, a mo/e nawet {le w S=owniku ang.-pol. i pol.-ang. T. Grzebieniowskiego, 1959& alderman }w wielu miastach, urz"dnik komunalny, miej-

ski reprezentuj'cy, zwykle, pewien okr"g, w USA zwany supervisor’em – zwierzchnikiem|. ˚szepszelink. †szepietliwy sepleni'cy, wadliwie wymawiaj'cy, zwykle d{wi"ki zbli/one do S ]pol. s, sz, >, ang. s, th\. ¯ sze ]sz\ % pleni: ]wycina:\, s w zamian wymawia:. =ac. blaesus, anglosas. `wlispian ¯ wlisp, wlips, >redniow. ang. wlispen ˘ lyspen, ang. lisp ]w S=owniku Webstera& “origin prob. echoic”, gdy wyra{nie ma zwi'zek z “lips” – ustami, tj. wymow'; przestawka& lips – lisp; mo/e te/ i “spell” – literowa:, ¯ niem. lispeln, a na przestawk" wskazuje niem. >rodkowych nizin& wlispen, wilspen – seplenienie\, ros. wepelqnie-szepelianie, lepet-lepiet. †szepiota: wadliwie wymawia:, sepleni:, tj niewyra{nie. ˚szepietliwy, OE. s=owotw. pokr. szept; `ot – d{wi"k. szepleni: wymawia: S zamiast Sz ¯ sze % pleni: ]wycina: sz, ˚pleni:\. por. sepleni:. †szepluni: wadliwie wymawia:, niewyra{nie, jakby pieszczotliwie. staropol. yezyczkyem szeplunya. †szepowa: wnosi: op=at" s'dow'. ¯ niem. szep ]=awnik\ % `owa:. staropol. 1450 szadzy szepovaly ]s'dowi szepowali\.

†szepszelink, szapszalink, szapszelink, szepczelink, szepenszeling, szepenszelink, szepenszlik, szepeszeling, szepszelink, szepszelik, szepeszelinek, szepszeling op=ata s'dowa, wynagrodzenie dla =awnik[w uczestnicz'cych w czynno>ciach s'dowych. termin obcy, st'd i r[/noraka jego pisownia. dos=. =awnikowe prawo ¯ szepsze ]=awnikowe\ ¯ szep ]=awnik ¯ niem.\ % link ]“prawo”, dos=. niem. lewo\; niem. szep % `owa: ˘ szepowa:. szept(a: 1. cicha mowa, przy kt[rej d{wi"ki s' wymawiane s' bez udzia=u wi'zade= g=osowych, 2. pog=oska, wie>ci opowiadane w sekrecie, po cichu. =ac. le chuchotement, murmure, anglosas. hwisprian, pokr. niem. wispern, >redniow. ang. whisperen, ang. whisper, staroros. wëpot=sziopot ˘ ros. wopot. staropol. schepty, 1447 szepthom rumoribus ˘ szept – 1. pok'tna rozmowa, ciche m[wienie, 2. pog=oska, wie>:. =ac. 1. murmur, susurrus,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. fama, rumor ang. 1. whisper, 2. rumour. staropol. szeptacz – potajemny potwarca, oszczerca. staropol. szepta: – 1. m[wi: g=osem przyciszonym, 2. szemra:, niezbyt g=o>no wyra/a: niezadowolenie, sarka:. staropol. szeptanie – przyciszone, pok'tne m[wienie, podburzanie. szereg(owiec(owa: rz'd, linia. ang. ]seria\ series, ]rz'd\ row, file, ]kolejka\ line, ]szeregowa:\ rank, ]/o=nierz-szeregowiec\ private, staroros. rœd=-rad. ˚rz'd.

szerm-owa:(ierka(ierz fecht(owa:. ang. fencing ]szermierka\, fencer, ros. fextovanie-fechtowanie, fextoval;]ik-fechtowalszczik. staropol. szyrmica ]szermica\– bitwa, potyczka. =ac. pugna, proelium, ang. battle, skirmish, ros. bitva-bitwa, sra'eniesra/enie, styhka-styczka. staropol. szyrmierstwo ]szermierstwo\ – miejsce gdzie si" uczy sztuki w=adania broni' sieczn'. staropol. szermierz, szyrmierz, szyrmirz – cz=owiek zaprawiony do walki na bro< sieczn'. staropol. szyrmowa: ]szermowa:\ – walczy: broni' sieczn', pojedynkowa: si". szerok-i(o(o>: o du/ym, znacznym wymiarze poprzecznym. po(szerzy:. ¯ szar ]ziemia, Glob, >wiat\ ˘ obszar, obszerny ]we wszystkie strony\, ˚okolica, strona. franc. large, vaste, anglosas. wid, pokr. niem. weit, >redniow. ang. i ang. wide, ros. wirokij-szirokij, prostronnyj-prostronnyj. staropol. syrkoke y casne, ca 1428 szyrokego; szirsze, schyroky, nye schyrokye ˘ szyroki – 1. maj'cy du/y wymiar poprzeczny w por[wnaniu z innymi por[wnywalnymi przedmiotami, 2. maj'cy wielkie rozmiary, pojemny, rozleg=y, przestronny. 3. oznajmiony, podany do wiadomo>ci, 4. szyroki grosz czeski, praski, szyroki grosz, pieni'dz – srebrna moneta bita w Czechach, pocz'tkowo r[wna warto>ci 12 denar[w, z czasem traktowana te/ jako miernik warto>ci uskutecznianej przy pomocy innych monet, 5. szyroka rzecz – proza, mowa niewi'zana =ac. 1. latus, 2. amplus, vastus, spatiosus, 3. nuntiatus, manifestus, 4. nummus argentus in


x Bohemia, 5. prose, oratio. staropol. szyroko – 1. na szeroko>:, pod wzgl. szeroko>ci, 2. obszrnie, szczeg[=owo, dok=adnie. staropol. szyroko>: ]szeroko>:\ – 1. jeden z dwu wymiar[w kt[rymi okre>la si" wielko>: p=aszczyzn, 2. miejsce rozleg=e, przestronne, r[wnina, 3. czas trwania czego>, odcinek czasu. staropol. szyrz, szyrza ]szerz(a\ – 1. jeden z dwu wymiar[w p=aszczyzn, przedmiot[w, itp., przeciwstawny d=ugo>ci, 2. przestrze<. staropol. szyrzy: ]szerzy:\ – poszerza:, powi"ksza:. szersze<, siersze< Vespa crabro, owad z rodziny os, buduj'cy du/e gniazda w ziemi lub w dziuplach drzew. uk=ucia jego /'d=a s' bardzo bolesne. szar ¯ szer ¯ =ac. terra ]ziemia\ % `e<, `a<, `o<, `on ]wielk-i(a(ie\ anglosas. hyrnet, >redniow. ang. harnette, ang. hornet, ros. werwen;-szersze<, staropol. dictur vespianus vlg.

szursey, vespas szyrszenye, sirszen atacus, szurszenye, szyrseny, ca 1500 szyrschen cado ˘ sirsze< – zool. owad z rodziny os,

Vespa crabro. wg Ss 2011& staropol. szersze<, siersze< }staropol. sz ^ > |. szer>: kr[tki w=os zwierza, przym. szorstki. wo=. wer;st;, 1232, s=aw.-wo=.-ros. werst;-szerst, pokr. wërstka; sier>: – przyj"ta pisownia za w=a>ciw', bo staropol. sz ^ >, cz ^ :, ale nadal szorstki, nie siorstki ¯ sier>:. ¢szert nap[j z rozwodnionego soku owoc[w i cukru, podawany na zimno. staroros. wert-szert, ros. werbet, napitok-napitok, ang. sherbet ¯ tur. szarbat ¯ arab. szarbah. szeryf g=[wny urz"dnik porz'dku publicznego w wojew[dztwie; w obowi'zku utrzymania spokoju i wykonawstwa postanowie< s'du. anglosas. scirgerefa, >redniow. ang. schirreve, ang. sheriff, ros. werif-szerif. †szerzynka staropol. szyrzynka – 1. kwadratowy kawa=ek p=[tna, chustka do wycierania twarzy, 2. p=at ozdobnej tkaniny przykrywaj'cej kielich mszalny wraz z jego przyborami, 3. p=[cienny woreczek do odciskania sera z warzonego mleka, ¯ war. wg Ss 1953& dubium – jakie> naczynie. Mo/e nale/y czyta: schyrzniki, tj. serzniki – naczynia na sery.

XV w. schyrzniky male. szesna>cie ¯ sze>: ]6\ % `na ]nad\ % >cie, cat ]10 ¯ dec\ ang. sixteen ¯ six % `teen, ros. westnadcat;-szestnadcat. staropol. szesna>cie, sze:nacie,

sze:na:cie, sze:nadcie, sze:na>cie, szesnacie, szesna:cie, szestnacie, sze>:nacie, sze>:na:cie, sze>:nadcie, sze>:nad{cie, sze>:na>cie, sze>:natcie, szetna>cie. staropol. 1427 jaco mnye vinowath Msciszek za sethnaczce corci szita

}pomy=kowo w='czone pod «siedemna>cie» w Ss 1953, t. 8, strona 176|

sze>:(dziesi't(set, sze>ci-an(o~ sze>cio-k't(ro(ramienny(krotny. liczebnik g=[wny oznaczaj'cy liczb" albo cyfr" 6. got. saihs, niem. sechs >redniow. ang. sex, six ang. six, s=aw. west;, kszta=t sz[stki ˚cyfra. sze>: i siedem ¯ niem., ˚cyfra, odliczanie. staropol. szestrok – zwierz" 6-letnie. staropol. sze>cioraki – sze>ciu rodzaj[w. staropol. sze>cioro, sze:cioro, sze>ci[r – 6. staropol. sze>ciorona>cie, sze>-

cioronacie, sze>ciorona:cie, sze>cioronatcie – 16. staropol. sze>ci[rny – 6 jednostek

w sobie zawieraj'cy. staropol. sze>cipi"dek – naczynie, garniec na mi[d o pojemno>ci 4,719 litra, czyli sz[sta cz">: ]sze>ci`\ “pi"dy” ]pi"ty, TD, futa ^ stopy\, b="dnie w Ss 1953& o wysoko>ci sze>ciu pi"dzi, tj. oko=o 1,20 m. } dobry mi garnek tak wysoki# | pol. «w :wierci `» ^ w czwartej cz">ci, tak i «sze>ci `» – w sz[stej cz">ci, nie sze>: jednostek czego>. r[/nica& czworaki, sze>cioraki jest wielokrotno>ci', tak i by=oby sze>ciopi"dek, ˚sze>ciopi"dny. ˚g'sior, =agiew, st'giew, =ukno, dannica, fodcz ]beczka\ ¯ fot. staropol. sze>ciopi"dny – maj'cy 6 pi"dzi, tj. oko=o 1,20 m. staropol. sze>:, sze: – 1. liczebnik g=[wny, 2. sze>: grzywien – kara s'dowa mniejsza, 3. sze>: niedziel – okres po=ogu. staropol. sze>:dziesi't,

sze:dziesi't, sze>dziesi't, sze>:dziesi": – 60. staropol. sze>:dziesi'tkro: –

60-krotnie, 60 razy. staropol. sze>:kro: – 6-krotnie. staropol. sze>:set, sze:set – 600. szew(c(czyk(ski 1. linia po='czenia

dw[ch cz">ci materia=u, tkaniny, sk[ry, ceraty, itp., 2. med. w hirurgii& miejsce zszycia brzeg[w rany; rzemie>lnik wyrabiaj'cy obuwie i naprawiaj'cy je. anglosas. seam, >redniow. ang. seme, ang. seam ]szew\, ros. wov-szow, wvej/ka/nyj, wveq-szweja ]szwaczka\, ˚szy:. staropol. szew – ni: zszywaj'ca, miejsce zszycia p=[tna lub sk[ry. staropol. szwiec ]szewc\ – rzemie>lnik wyrabiaj'cy obuwie ze sk[ry. staropol. szwieski ]szewski\ – szwieskie kopyto – drewniany przyrz'd, model, na kt[rym szewc robi obuwie. ¢szibnuti uderzy:. Latopis 1116 wibnuti-szibnuti. ¢sziszaki ]l. mn.\ ˚szyszak. staroros. wiwaki-sziszaki. szkalowa: obmawia:, niszczy: reputacj". szkapa chuda koby=a, konisko. staronord. jalda ˘ ang. jade, ros. klqha-kljacza. staropol. ca 1420 scapa caballus, 1450 equs vlg. szkapa, 1463 skapa paredus, ca 1450 szkaapa; szkapycza, kapycz' ˘ szkapa, szkapica – lichy, chudy ko<; koby=a, szkapa. szkaplerz 1. pas p=[cienny wk=adany przez g=ow", noszony przez zakonnik[w na habicie, 2. dwa ma=e kawa=ki sukna ]cz"sto z wizerunkiem Chrystusa lub Matki Boskiej\, po='czone tasiemkami, noszone przez niekt[rych katolik[w na szyi, pod ubraniem, jako znak, pami'tka religijnego oddania si", po>wi"cenia. =ac. scapula ]rami"\ ˘ scapularis, scapularium ˘ ang. scapular, ros. naplehnik-naplecznik. staropol. ca 1500 schkaplerz; skaplerz', szkaplerz' ˘ szkaplerz – w niekt[rych zakonach ko>cio=a katolickiego d=uga prostok'tna szata noszona na habicie. =ac. vestis scapularis. wg. Ss 2011& staropol. kaplerz, szkarad-a(ny wstr"tny, nieprzyjemny, brzydki fizycznie, szpetny. s=owotw. zwi'zane z ˚maszkara. arab. maschara ]b=azen\ ˘ hiszp. mascara ]maska\ ˘ ang. mascara; staroros. skarednyj-skarednyj ]spro>ny\. ros. skared/nik/nyj/nihat;. staropol. 1456 szkaradnoscz' ˘ skaradno>: ]szkaradno>:\ – to, co budzi odraz", wstr"t. staropol. skaradny ]szkaradny\ – 1. brzydki, wstr"tny, budz'cy odraz" fizyczn' lub moraln', 2. prostacki, nieokrzesany.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. skarado ]szkarado\ – haniebnie, niehonorowo. staropol. skarado>:, skarzado>: ]szkarado>:\ – 1. brud, nieczysto>:, plama, 2. deformacja cz=onk[w cia=a, 3. to, co budzi odraz" moraln', brzydota moralna, 4. nago>:, wstydliwe cz">ci cia=a. staropol. skarady, skaredy, skarzady ]szkarady\ – 1. brzydki, wstr"tny, budz'cy odraz", 2. niezwykle ci"/ki, bardzo przykry, 3. uw=aczaj'cy czci, obra{liwy. staropol. skaradzenie ]szkaradzenie\ – oszpecenie, skaza, brzydota. staropol. skaradzi: ]szkaradzi:\ – 1. brudzi:, zanieczyszcza:, 2. oszpeca:, czyni: brzydkim, odpychaj'cym, 3. lekcewa/y:, nisko ceni:. staropol. o(u-szkaradzi:, oszkarzedzony. wg Ss 2011& staropol. oszkaradzon – zeszpecony, zha<biony, skaradno>: – 1. brzydota, 2. ha<ba, 3. plugastwo, skarady, szkarady – szkaradny, wstr"tny.

szkarlatyna szkar=at modry. staropol. szar=at. =ac. scarlatum, staroros. skarlat -skar=at ]droga tkanina, w rodzaju barchatu\.

szkatu=-ka(a =ac. scatula. szkic(owa:(ownik zarys. ital. schizzo. szkielet 1. zbi[r(uk=ad ko>ci ssaka, ptaka, lub ryby, 2. podstawa, zr'b ˘ wype=ni: szkielet. gr.-ang. skeleton, franc. squelette. †szklanica naczynie szklane bez ucha, du/a szklanka. =ac. poculum virteum. staropol. 1437 sclenycza vitra ˘ >klenica. szklanka ma=e naczynie szklane do picia napoj[w, tak/e& zawarto>: takiego naczynia. staropol. sklenica ]puchar, szklanica\, ¯ szk=o % `nica ]kr'g, obw[d\. anglosas. cuppe, >redniow. ang. i ang. cup, ros. hawa-czasza, hawka, kubok-kubok ]kubek\. †szklanny zrobiony ze szk=a. staropol. >klanny. †szklarczyk syn lub ucze< szklarza. staropol. 1480 sklarczik ˘ >klarczyk. szklarz rzemie>lnik obrabiaj'cy lub wytwarzaj'cy szk=o. ˚szpiglarski. =ac. opifex, starofranc. le verrier, le vitrier, niem. glaser, >redniow. ang. glasier ˘ ang. glazier,

ros. stekol;]ik-stiekolszczik staropol. ca 1500 sczklarz vitriator, 1425 szclarz ˘ >:klarz, >klarz. staropol. >klarzowa ]szklarzowa\ – /ona szklarza.

szk=o, szkl~ szklany got. stikls ]kielich, puchar\. szkie=ko, szklanka, szklisty, szklarz, szklarnia, szklarski, szkli:, szkliwo. =ac. vitrum, franc. verrier, anglosas. gl≤s, pokr. niem. glas, >redniow. ang. glas ˘ ang. glass, ros. steklo-stiek=o. staropol. >:k=o, >k=o.. szkod-a(nik(liwy(dzi: dos=. z=o. z•=o ]woda\  szko•da  wa•da ]dzia= wodny\  u•ster•ka; 1. strata, zawada; przeszkoda, odszkodowanie 2. ubolewanie, /al ]szkoda mi\. pierwotnie& s=aw. z=o, pol. wada ˘ nie szkodzi – nie wadzi, prze•szka•dza:  za•wa•dza:; prze ^ za; szkodliwy – wadliwy ]powoduj'cy wad"\, prze•szkoda – prze•=aj, =aj•dak – szkod-nik, =aja: – szkodzi:; isl. skeƒja ]okalecza:, rani:, uszkadza:\, za(u(prze-szkodzi:. =ac. damnum ]strata, ubytek\ ˘ dam ˘ starofranc. ˘ >redniow. ang. i ang. damage, detriment; harm, ros. porha-porcza. ˚psu:. staropol. szkoda – 1. utrata istniej'cej lub spodziewanej warto>ci materialnej lub moralnej, ubytek warto>ci mienia, nara/enie na zb"dny wydatek, pomniejszenie warto>ci czego>, strata, uszczerbek, 2. zniszczenie ]w polu, lesie\, 3. miejsce, gdzie uczyniono szkod", 4. wynagrodzenie uczynionej szkody, odszkodowanie, 5. kara umowna, odszkodowanie za niewywi'zanie si" z umowy, wynosz'ca zwykle drugie tyle warto>ci g=[wnego roszczenia procesowego, 6. niebezpiecze<stwo. staropol. szkodliwie – ze szkod' dla kogo>, {le. staropol. szkodliwy – przynosz'cy szkod", z=y, niepo/'dany, zgubny, gro{ny, staropol. szkodnik – ten, co wyrz'dza szkod", krzywd". staropol. szkodno – ze szkod' dla kogo>. staropol. szkodny – 1. przynosz'cy szkod", 2. dotkni"ty szkod', poszkodowany, 3. dotycz'cy szkody. staropol. szkodowa: – wyrz'dza: szkod". staropol. szkodzi: –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. powodowa: strat", przynosi: uszczerbek, przynosi: szkod" materialn' lub moraln', krzywdzi:, 2. szkodzi: kogo> – co> niszczy:, 3. przeszkadza:, utrudnia:, uniemo/liwia: dzia=anie. staropol. o(po(prze(u(za-szkodzi:,

prze(przy(u-szkadza:, szkodowa:. †szkolnik nauczyciel elementarnej

szko=y /ydowskiej, pe=ni'cy r[wnocze>nie dwie funkcje pomocnicze w s'downictwie /ydowskim.

szko-=a(lenie(li:(lny(nictwo, szk[=ka 1. instytucja udzielaj'ca nauk, 2. budynek mieszcz'cy tak' instytucj", 3. uczniowie i personel takiej instytucji, 4. w sztuce, nauce, sporcie – kierunek reprezentowany i propagowany przez grup" skupion' wok[= wybitnej jednostki, 5. metoda pracy nabyta drog' systematycznego kszta=cenia, 6. nuty, podr"cznik do nauki >piewu i gry na instrumencie. gr. schole ]wolny czas\, =ac. schola, anglosas. scol, >redniow. ang. scole ang. school, niem. schule, ros. wkola. staropol. do skoly, do szkoly, w szkolye, moyey scoly ˘ szko=a – instytucja udzielaj'ca nauk. staropol. szkolny – pozostaj'cy w zwi'zku ze szko='. szkop pogardliwie o Niemcu, szczeg[lnie z okresu wojny 1939–1945. szkopu= przeszkoda, trudno>:, co stanowi trudno>:, zwad". gr. skopelos ]ska=a\, =ac. scopulus, anglosas. hyrdel, >redniow. ang. hurdel, hirdel, ang. hurdle. ¢szkora sk[ra, miech. staroros. wkora-szkora ˘ ros. skornqk-skorniak ]ku>nierz\. szkorbut choroba z braku witaminy C, gnilec, charakteryzowany os=abienie,, anemi', mi"kkimi dzi's=ami, krwawieniem. itp. >redniow. =ac. scorbutus, franc. scorbut, niem. skorbut, ang. scurvy, ros. cynga-cynga, skorbut-skorbut. †szkort nierz'dnica. ¯ court ]¢zalot\. =ac. meretrix, ital. cortigiana, franc. courtisane, ang. courtesan, courtezan, ros. surtizanka-kurtizanka, bludnica-b=udnica. staropol. ca 1500 scortum, id est meretrix... scorth. szkrab /artobliwie lub pieszczotliwie o ma=ym dziecku, zapewne jeszcze raczkuj'cym.


x ¯ sz % krab. ang. infant, ros. ditq-ditja ]dzieci"\. †szkud=a deska do pokrycia dachu, gont, dranica. staropol. vlg. skvdla vel dranycz'. szkuner statek /aglowy maj'cy co najmniej dwa maszty i o/aglowanie sko>ne. ang. schooner, ros. wkuna-szkuna. szkut-a(nictwo polski statek rzeczny >redniej wielko>ci, w XVI – XVIII w., u/ywany g=[wnie w sp=awie. staroholend. scute, ang. barge ]barka\, ros. bar'a-bar/a ]barka\. staropol. ca 1455 szkutha, skvth', w szkuthach ˘ szkuta. ˚d=ubas. szkwa= silny, gwa=towny i kr[tkotrwa=y poryw wiatru na morzu. ang. squall, ros. wkval-szkwa=. †szla, >la szleje, rodzaj uprz"/y, pasy z postronkami zak=adane koniu na kark i piersi. ¯ czes. ßle. ˚szleja. szlaban zamkni"cie drogi, ruchoma bariera na przejazdach kolejowych i rogatkach ¯ niem. schag-baum; baum – drzewo.

szlach-ta(cianka(ecki(ectwo( (etny staroniem. slahta ˚niem. geschlecht ]r[d, rodzaj, plemi"\. staropol. szlachcic – uszlachetnia:, zdobi:. >redniow. ang. genterie ]szlachetnie lub wysoko urodzony, tj. w wysokich sferach narodu\, ang. gentry, ros. blagorodnoe soslove. niem. schlacht ]bitwa\, schlachtfeld ]pobojowisko, pole bitwy\, schlachthof ]rze{nia\, schlächter ]rze{nik\. ˚szlachtowa:. staropol. >lachcianka ]szlachcianka\ – niewiasta nale/'ca do stanu szlacheckiego. staropol. >lachcic, >lechcic ]szlachcic\ – ten, kto nale/y do stanu szlacheckiego, legitymuje si" szlacheckim pochodzeniem. staropol. >lachcicowy ]szlachcicowy\ – zwi'zany ze szlachcicem, w=a>ciwy szlachcicowi. staropol. >lachciwy ]szlachciwy\ – tytu= grzeczno>ciowy stosowany do os[b pochodzenia szlacheckiego. staropol. >lachacski, >lachecki, >lachecski, >lachetski ]szlachecki\ – 1. zwi'zany ze szlacht' ]szlachcicem\, dotycz'cy szlachty, odnosz'cy si" do szlachty, 2. oznaczaj'cy wysok' godno>:. staropol. >lachectwo ]szlachectwo\ – przynale/no>: do stanu szlacheckiego. staropol. >lachatno>:, >lachetno>: ]szlachetno>:\ –

1. przynale/no>: do stanu szlacheckiego, pochodzenie szlacheckie, 2. godno>:, dostojno>:. staropol. >lachatni, >lachatny,

>lachetni, >lachetny, >lechatny, >lechetny –

1. zwi'zany ze szlacht', dotycz'cy szlachty, odnosz'cy si" do szlachty, pochodz'cy ze szlachty, 2. tytu= grzeczno>ciowy stosowany do os[b pochodzenia szlacheckiego, 3. post"puj'cy chwalebnie, prawy, godny uznania, czcigodny. staropol. >lachta, >lechta ]szlachta\ – 1. stan, grupa spo=eczna w systemie feudalnym, posiadaj'ce uprzywilejowane stanowisko prawne, 2. osoba przynale/na do stanu szlacheckiego, szlachcic, 3. przynale/no>: do stanu szlacheckiego, pochodzenie szlacheckie, szlachectwo. szlachtowa: zarzyna: byd=o. staronord. slatr ]dos=. zabite cia=o, mi"so z zabitego – uboju\, >redniow. ang. slahter, ang. slaughter ]rze{\, ros. izbienie-izbijenie, reznq. szlafrok podomka, wygodna narzuta-okrycie. ¯ niem. schlafrock; schlaff ]obwis=a\ % ang. frock ]suknia, sukienka; habit\. franc. robe de chambre, ang. dressing-gown ros. xalat, ]damski\ pen;[ar. †szlag czy >lag nag=a cz">ciowa czy ca=kowita utrata ruch[w cia=a, atak apopleksji, parali/u. ¯ schlag ]apopleksja\. gr. apoplessein ]udar\ ˘ apoplexia ˘ =ac. apoplexia ˘ starofranc. apoplexie ˘ ang. apoplexy, ros. apopleksiq-apopleksija, udar-udar, kandrawakakandraszka. staropol. 1472 slag apoplexis. szlagier przeb[j, popularny utw[r muzyczny na czasie, w modzie. ¯ niem. schlager. ang. song hit. 1. szlak 1. droga, trakt; na szlaku, poszlaka, 2. parali/. ˚szlag. niem. schlag. ang. ]ob(lam[wka\ border, lace, ]droga\ track, trail, ros. bord[r-bordiur. staropol. szlak, >lak – 1. >lad stopy, ko=a, itp., trop, 2. droga, trakt, 3. ozdoba w formie paska na czym>, wykonana z innego materia=u. 2. szlak z przekle<stwa& niech go szlak trafi. w zwi'zku s=owotw. z kaszlem& kaszel – kaszl]a=\ ˘ szlak dark – krad]=\ ˘ kra>:

tapar – r'bat ˘ r'ba: labor – robal ˘ robak s=owotw. koncepcji 023 i 024. †szlakowa: >ledzi:. ang. to track, to trail, to pursue, ros. sledit;-sledit. szlam mu= rzeczny, b=oto z dna. ¯ niem. schlamm, >redniow. ang. i ang. mire; mud, ros. grqz;-grja{. †szleftuch g=adki gatunek sukna. wg. Ss 1953& jaki> rodzaj sukna. ¯ niem. schliff % tuch ]sukno\. szleja rodzaj uprz"/y z=o/onej z dw[ch pas[w rzemiennych lub parcianych z postronkami, zak=adanej na kark i pier> zwierz"cia poci'gowego. ¯ czes. ßle. ˚szle, >le. ang. harness, szczeg[=y ˚uprz'/. ros. uprq';-uprja/. szlem termin karciany, wzi"cie wszystkich 13-tu lew. niem. schlamm ¯ ang. slam. †szlepieje czy >lepieje >lad stopy. ang. footprint, niem. fuÆstapfe, franc. empreinte, ros. sled (nogi), stopa-stopa.

szlif(owa:(ierz(ierka poler(owa:. niem. schliff ]og=ada\. szlifa rodzaj patki na ramieniu munduru wojskowego, /o=nierza, z umieszczonym na niej stopniem; pagon, naramiennik. =ac. spatula, starofranc. espale ˘ franc. espaule ]rami"\ ˘ zdrobn. epaulette ˘ ang. epaulet, espaulette, ros. `polet-epolet. szloch(a: g=o>ny p=acz, chlipanie. ¯ szl % ocha: ¯ och, och. †szlos jaka> podp[rka, mo/e wyci"cie w kt[rym si" co> osadza, wg Ss 1953. wg. mnie& kluczka ]jak do wyci'gania s=omy ze sterty\ ¯ klucz, kulka. ¯ niem. schloÆ ]zamek, jako& 1. urz'dzenie >lusarskie, 2. budowla obronna\, schlosser ]>lusarz\. staropol. 1494 szlossy ]l. mnoga\. †sz=apa czy szlapa ochronne nakrycie g=owy, rodzaj he=mu. †sz=apa: 1. chodzi: depta:, 2. o koniu – i>:, st'pa:, 3. by: niepewnym, dzia=a: po omacku. s=owotw. pokr. cz=apa:. †sz=api: czy s=api: depta:. >redniow. ang. trampelen, ang. trample, tread, ros. toptat;-toptat, popirat; nogami-popirat nogami †sz=apot rodzaj obuwia plecionego z =yka. staropol. szlapoth. †sz=om ochronne nakrycie z metalu

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x lub twardej sk[ry, noszone przez wojsko, he=m. ˚szo=omek. =ac. galea, franc. casque, starofranc. helmet ¯ niem. helm, ang. helmet, ros. wlem-sz=em, OE. staropol. 1395 schlom, 1394 szlom scorky ˘ sz=om. †sz=yk wysoka czapka futrzana, zw"/aj'ca si" ku g[rze, noszona na ziemiach rusko-litewskich w XIV w. szmaragd minera=, ciemnozielona, przezroczysta odmiana berylu; cenny kamie< szlachetny. staropol. szmarak, gr. ]s\maragdos, =ac. smaragdus, starofranc. i >redniow. ang. smaragde. ang. smaragd, emerald, ros. izumrud-izumrud. staropol. z zmaragda, 1472 smarad smaragda, 1494 smarak ˘ smarad, smarag, smaragd. szmat kawa= ]drogi lub czasu\. s=owotw. pokr. szmata ]kawa=ek\.

szma-ta(ciarz szm]elc\ % mat]eria\, kawa=ek ¯ szmat ]kawa=\. szmelc, szmalc z=om, na przetop. niem. schmelzen ]topi:, rozpuszcza:\. s=owotw. pokr. smalec. ang. scrap-iron, ros. lom 'eleza-=om /eleza. staropol. szmelc, szmalc – rodzaj emalii do metali, =ac. virtum metallicum. szmerszemra: cichy odg=os, szelest, nieg=o>ny gwar. ang. murmur, rustle, ros. bormota-nie/t;, wum/et;, welest/it;. staropol. ssmer, 1472 smer serpillum minus ˘ szmer – 1. rozruchy, burzenie si", 2. bot. tymianek, Thymus vulgaris L., 3. pniak drewniany z pszczo=ami. szmergiel drobnoziarnista, twarda ska=a stosowana jako materia= >cierny. ¯ niem. schmergel. ang. sandstone ]pospolita, osadowa ska=a, o kolorach od /[=tego do czerwonego i br'zowego, sk=adaj'ca si" z ziarn piasku, zwykle kwarcu, zcementowanego krzemem, wapnem itp., w wi"kszo>ci u/yta w budownictwie\, ros. peshanik-piesczanik.

szminka niem. schminte ]barwa\. szmira bez warto>ci, brak smaku ]utw[r literacki, obraz, przedstawienie, film\. niem. schmiere starofranc. dauber, >redniow. ang. dauben, dawben, ang. daub, s=aw. durnaq 'ivopis;. szmugiel przemyt, kontrabanda. anglosas. smugan,

niem. smuggeln, holend. smuckeln, ang. smuggle, ros. kontrabanda. szmuklerz rzemie>lnik wyrob[w pasmateryjnych. niem. schmuck ]ozdoba, dekoracja\. szmyrgn': wykona: bardzo szybko ]przebiec, cisn':, rzuci: co pod\. anglosas. thrawan, >redniow. ang. throwen, threowen, thrawen, ang. throw, ros. wvyrok-szwyrok. †sznam $ }nieznane| wg Ss 1953, wg mnie& znami", siniak. staropol. 1471 ...ktoremu myal sinn' sznam. ¢szneka /agl[wka, rodzaj =odzi wiatrem nap"dzanej. ¯ isl. snekkj(a, >redniow. wneka-szneka, wg Rosjan 1988& rod sudnarod sudna ]rodzaj statku, pojazdu, okr"tu\ – na domys=. sznit >lad w drzewie, drewnie po ci"ciu pi='. ¯ niem. schnitt ]kr[j, prze(ci"cie\, niem. schnitzer. ˚snycerz. †sznupka, sznypka przytyk, przycinek.

sznur(ek(owa:(owy(owad=o( ([wka dawna miara d=ugo>ci. niem. schnur ]sznur, powr[z\, ang. nurt ]skr"t\, ros. wnur, s=owotw. poch. sznur-[wka(wad=o. staropol. sznura – wst'/ka, ta>ma. ang. ]sznur\ rope, cord; string, ]sznurek\ string, ]sznurowad=o\ shoe-lace, ros. verëvka, wnur/ok-sznur(ok, ]sznur[wka\ wnurok dlq bawmakov. staropol. 1415 snur albo snurowacz, 1437 sznura ˘ sznur, sznura – pasmo skr"cone z nici& 1. sznur ciesielski s=u/'cy do odbijania na pniu lub drewnianej belce linii prostej, 2. ozdobny sznur ]z jedwabiu, itp.\ s=u/'cy do przybrania szat, 3. sznura pierlana – per=y nanizane na cienki sznurek staropol. sznurnik – rzemie>lnik wyrabiaj'cy sznury. staropol. sznurowa: – odbija: na pniu, belce lini" prost', poczernionym sznurem. sznycel bity kotlet ciel"cy. niem. schnitzel ˘ ang. schnitzel.

szofer(ka franc. chauffeur ]palacz, 1917 r.\ ¯ chauffer ]/arzy:\ ¯ staro` i >redniow. franc. chaufer >redniow. ang. chaufen ]pod(grza:, nagrzewa:\.

szok(owa: nag=y skutek wywarcia si=y ]w starciu\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

franc. choc, ang. shock, ros. wok, udar. za(szokowa:. staropol. 1404 i 1441 schok – kopa, 60 sztuk czego>. ¯ niem. schock ]kopa\, ang. threescore ]three times twenty, sixty; trzy dwudziestki, 60\. wg Ss 1953& mo/e wyraz niemiecki. †szo=dra szynka, w"dzonka. anglosas. i >redniow. ang. hamm, ang. ham, ros. vethina-wietczina. †szo=omek ma=y he=m. ˚sz=om. szo=omi: oszo=omiony ]uderzony w g=ow", p[=przytomny\. ros. wlem ]he=m\. pokr. szok, ˚sze=om, sz=om. szop-a(ka wiata, >ciany z dachem ]bez stropu\, buda, magazynek. >redniow. ang. shadde ˘ ang. shed; ros. magazin, ang. shop – 1. miejsce gdzie rzeczy oferowane s' na sprzedarz, 2. miejsce, gdzie szczeg[lny rodzaj pracy jest wykonywany, np. stolarka. staropol. 1466 schop'; schopa, 1491 tugurium albo szopa, 1437 schoppis,1447 szoppam ˘ szopa – 1. prowizoryczny budynek gospodarczy o r[/nym przeznaczeniu, dach wsparty na s=upach, 2. szopa pospolita – gospoda, zajazd. †szopa =uczywo, pochodnia. s=owotw. pokr. szczapa, =ac. taeda, fax, starofranc., >redniow. ang. torche ˘ ang. torch, niem. ]pech\fackel, staroros. fakel=-fake=, svetohswietocz. †szorc cz">: zbroi p=ytowej os=aniaj'ca brzuch i krzy/. ˚szurclat. ¯ niem. schoÆ ]=ono, po=a\. ang. brestplate. staropol. 1393 szorcel – jaka> cz">:, zapewne os=aniaj'ca doln' cz">: tu=owia. ang. tasse. szorowa: czy>ci: przez mocne pocieranie, nacisk. pokr. szlifowa: – przez lekkie. szorstki ostry, nieprzyjemny w dotyku i obchodzeniu si". por. szer>: ]sier>:\. szorty kr[tkie spodnie. anglosas. scort, >redniow. ang. schort, ang. short. †szos, szosz podatek p=acony przez miasta na rzecz panuj'cego ]szos kr[lewski\, te/ podatek p=acony przez mieszczan na rzecz miasta ]szos miejski\, te/ og[lnie ka/dy podatek, domina miejska. ¯ szacowa: ]okre>la: warto>:\. starofranc. taxer, >redniow. ang. taxen ˘ ang. tax, ]1. pierwotnie, okre>lenie warto>ci;


x szacunek, 2.a. wym[g od osoby p=acenia procentowej cz">ci dochodu, itp., do wsparcia rz'du, w=adz, 2b. wym[g od osoby p=acenia specjalnego podatku, jak w spo=eczno>ci, zwi'zkach zawodowych... itd.\ ros. podat;-podat, nalog-na=og. staropol. szosowa: – 1. p=aci: podatek zwany szosem, 2. pobiera: podatek zwany szosem. staropol. szosowanie – p=acenie podatku zwanego szosem. szos-a(owy droga o twardej nawierzchni, ze /wiru lub t=uczonego kamienia, ubita specjalnym walcem, spe=niaj'ca wymogi =uk[w dla szybkiej jazdy i utrzymania jej przez biegn'ce wzd=u/ rowy. ang. highway. †Szot, szot 1. Szkot, 2. kupiec, handlarz, przekupie<. ang. Scot; merchant, ros. kupec-kupiec, torgovec.

szowini-sta(zm †sz[stak moneta sze>ciogroszowa, dwunasta cz">: talara.

†sz[ston[g heksametr; bohemizm. sz[sty ¯ sze>:. =ac. sextus, ang. sixth, ros. westoj-zestoj, westaq. staropol. szoste, 1423 szostego, 1424 w tey schostey ranye, 1430 schosty; szosty psalm, szoste, szost' ˘ sz[sty. staropol. sz[styna>cie, sz[styna:cie – szesnasty. =ac. sextus decimus, ang. sixteenth, ros. wesnadcatyj.

szpachl-a(owa:([wka zaciera: szczeliny kitem, kitowa:. gr. spathe ˘ zdrobn. =ac. spatula ]szpachla, no/opodobne narz"dzie z szerokim, p=askim i gi"tkim ostrzem, u/ywane do rozrzucania lub mieszania jad=a, farby, itp.\. ˚podpora. †szpaczkowa: gaw"dzi:, /artowa:, dowcipkowa:.

szpad-a(zista gr. spathe ]p=askie ostrze\, =ac. spatha, franc.-ang. spathe, hiszp. espada ]miecz\, lecz sama szpada – ang. sword ]tak/e miecz\, ros. wpaga. szpadel =opata, rydel, metalowe, p=askie ostrze na d=ugim trzonku, do kopania ziemi. anglosas. spadu, pokr. niem. spaten, >redniow. ang. i ang. spade; franc. spatule. `el ]1. ziemia, 2. rzecz\ ˚el. szpagat sznurek. ital. spago. szpak(owaty Strunus vulgaris L.,

gat. ptaka o ciemnym upierzeniu. staropol. ca 1500 skorzec sturnus, ca 1500 skorzec ¢limphinus. staropol. 1472 spak spicus; spakh turnus, ca 1500 schpak psitacus – 1. szpak, Sturnus vulgaris L., 2. gat. papugi, Psittacus sp. szpaler 1. >ciana z zieleni, /ywop=ot, 2. rz'd, linia. ital. spalliera, niem. spalier; anglosas. thicce ]g"sty\ ˘ thiccet, >redniow. ang. i ang. thicket, ros. ha]a-czaszcza, gustoj kustarnik. szpalta 1. sk=ad drukarski o dowolnej liczbie wierszy, odbity do korekty, 2. w tek>cie drukowanym, zw=aszcza w gazecie, pewna liczba wierszy tekstu dostosoawna do wysoko>ci kolumny. †szpangrun zielona patyna na miedzi, >nied{, grynszpan. ¯ niem. span % grün ]zielony\, =ac. aerugo, staropol. 1419 spangrun calcates, †szpar, szpara pu=apka, sid=a z przyn"t' do =owienia drobnego zwierza. ¯ staronord. snara ˘ ang. snare. staropol. ca 1455 spar pedica. ˚spar, spare, samo(sobie•=[wka, s=op, st"pica. szpara szczelina. niem. spalte, ritze, franc. la fente, fissure, ang. slit, crack, ros. tre]ina-treszczina.

szparag(owa =ac i ang. asparagus. staropol. ˚kapary ]szparagi\. szparga= rupie:, grat. ang. lumber, ros. xlam-ch=am ˘ barach=o.

†szparko szybko, rych=o, pr"dko. †szpat minera= daj'cy si" dzieli: na cienkie blaszki. staropol. 1472 spath alumen scissum. szpera-:(cz szukaj'c, przerzuca: co, zwykle drobiazgi, przetrz'sa:, pemetrowa:, np. w szufladach, k'tach. >redniow. franc. arrumere ˘ arrumage ˘ ang. rummage, ros. iskat;-iskat, ryt;sq-rytsja, warit, perewari-vat;/t;. szperka skwarka, kawa=ek wysma/onej s=oniny. ˚skrzeczec. staropol. 1472 sperka carbonella. szpe-tny(ci: bardzo brzyd-ki(dzi:, zniekszta=c-ony(i:, ohydny, z=y, szkaradny. ˚szkarada, maszkara. staropol. oszpaci: ]oszpeci:\. staronord. uggligr ]straszny, strach budz'cy\, >redniow. ang. ugli, uglike, ang. ugly, ros. nekrasivyj-niekrasiwyj.

szpi-c(ca(la(lka(kulec ostre zako<czenie czego.

niem. spitze, ros. wpic, wpil;. staropol. szpica, stpica, >pica – 1. czo=o, front wojska, szyk bojowy, 2. szczyt budynku. †szpicnik chor'/y. ¯ szpica. =ac. signifer; insignia ]chor'giew\ ˘ starofranc. ensigne, enseigne ˘ ang. ensign ]†standard-bearer\, ros. prapor]ik-praporszczik. staropol. signifer vlg. spycznyk. szpic rasa psa. niem. spitz. szpicruta elastyczny pr"t do uderzania konia. niem. spitzrute.

szpieg(owa:(ostwo, szpicel bystro obserwuj'cy w tajemnicy, w nieprzyjaznym celu; staroniem. spehon, spiohon, starofranc. espier, >redniow. ang. e(spien. ang. spy, ros. wpion-szpion. staropol. szpieglerz czy >pieglerz – szpieg, wywiadowca. staropol. szpiegowa: – bada:, >ledzi:, przepatrywa:. =ac. explorare, perscrutari, ang. explore, scrutinize, investigate, ros. issledovat;-issledowat. †szpiglarski zwi'zany ze szpiglarzami, tj rzemie>lnikami wytwarzaj'cymi lustra i inne przedmioty ze szk=a. staropol. 1469 platea spyglarska ]ulica szpiglarska, w Krakowie\. s=owotw. pokr. spi/ ]stop\, G?, gla ¯ glas, gl≤s ]szk=o\. ˚szk=o. szpik(owa: ]kostny\ szpikowa: – nadziewa:. staropol. mozg ]szpik kostny\. anglosas. mearg, mearh, pokr. niem, mark, >redniow. ang. maro, merowe, ang. marrow, ros. mozgovaq kost;. staropol. ca 1500 szpyk vel kothy mosdzek; 1419 bedagar, cornus spyk, 1437 spik bedagar, ca 1500 spyk bedugar ˘ szpik – 1. koci m[zg uwa/any za >rodek nasenny, 2. galas[wka na owocach r[/y polnej. †szpikanard, spikanard olejek wonny. †szpila przedmiot drwin. staropol. szszpila. staropol. szpilman – /artowni>, b=azen.

szpinak arab. isbanah, hiszp. espinaca, >redniow. =ac. spinachia, staro-franc. espinage, franc. les epinards, ang. spinach, ros. wpinat=-szpinat. staropol. 1460 spinak spinacia ˘ szpinak, spinak – bot. szpinak warzywny, Spinacia oleraccea L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †szpisglas czy spisglas zwi'zek antymonu z siark'. s=owotw. pokr. spi/, spisz ]stop\. staropol. 1472 spisglas antimonium. szpital(ny(nictwo lecznica, felczer; zamkni"ty zak=ad opieki zdrowotnej, leczniczej, przeznaczony dla ci"/ko chorych. staropol. 1424 spital, 1428 spythal, 1437 spytal, 1498, we spythalv ]w szpitalu\ ˘ szpilal – przytu=ek dla ubogich chorych, dom starc[w, dom sierot. ¯ niem. spital. niem. spittel 1558 r. ]felczer\. =ac. hospes ]gospodarz, go>:, ang. host, guest\ ˘ hospitalis ˘ =ac. hospitalia ]komnaty dla obcych\ ˘ >redniow. =ac. hospitale ]ital. ospitale – dom, zajazd\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. hospital; =ac. hospes ˘ hospitare ]przyj': jako go>cia\ ˘ ang. hospitable ]go>cinnie\. =ac. hospitale ˘ >redniow. =ac. hospitalarius ˘ starofranc. hospitalier ˘ >redniow. ang. i ang. hospitaler ]osoba leczona w szpitalu\; =ac. hospes ˘ hospitium ]go>cinno>:, zajazd, umieszczanie, przyjmowanie pod dach\ ˘ franc. i ang. hospice ]dom opieki nad chorymi i biednymi\, ros. ]szpital\ bol;nica-bolnica, gospital;-gospital, ]dom opieki\ gospiciq-gospicija. szpon pazur ptaka drapie/nego ]jastrz"bia. or=a\. szponder cz">: mi"sa wo=owego, zwykle z grzbietu za =opatk' – /ebra szpondrowe. ¯ szponga. nazwisko Szponder. szponga po='czenie, spojenie poprzeczne. niem. spange ]klamra, sprz'czka\. †szpot naro>l kostna na stawie skokowym konia powoduj'ca kulenie. staropol. spoth. staropol. ca 1455 szpotawy pedager – o koniu, cierpi'cy na chorob" zwan' szpat. szpro-tka(: gat. ma=ej ryby morskiej. anglosas. sprot ˘ niem. spratte ˘ >redniow. ang. spratte, ang. sprat. szpryc-a(owa: zastrzyk. ang. squirt, syringe, ros. wpric-szpric. szprych-a(y pr"t przechodz'cy od piasty do obr"czy ko=a. niem. speiche. szpul-a(ka rurka z wystaj'cymi brzegami do nawijania drutu, nici. niem. spul, >redniow. holend. spoele, >redniow. ang. spole, ang. spool.

staropol. 1472 szpula deleteon – sk[ra zrzucona przez w"/a, wylinka. szpunt czop, ko=ek do zabijania otworu w beczce. ¯ niem. spund. TD. franc. le bouchon, tampon, ang. cork, stopper, plug, wisp, bung, ros. zatyhka-zatyczka. staropol. szpunt – 1. rodzaj naczynia, 2. otw[r naczynia do zatykania, czy te/ zatyczka, czop, 3. rodzaj siekiery. †szrag stragan. ang. ]hucker’s\ stand. staropol. szragowe – op=ata targowa od sprzeda/y na szragach, tj. straganach. †szragi 1. nosze na kt[rych noszono cia=a zmar=ych, do grobu, 2. rodzaj stoj'cego wieszaka na odzie/, w kszta=cie drewnianej ramy z ko=kami lub hakami. †szragowe op=ata targowa. ˚szrag. szrama blizna, znami". niem. schramme czes. ßram, ros. wram-szram. staropol. ca 1420 sram ˘ szram – znami", >lad powsta=y po zagojeniu si" rany, blizna, szrama. †szrank czy szranki 1. ogrodzenie, 2. kratki oddzielaj'ce zesp[= s'dz'cy od publiczno>ci, 3. granica, 4. ogrodzenie miejsca w kt[rym toczono pojedynek. baz' s=owotw. ograniczenie, ¯ niem. schranke ]granica\ schranken ]obr"b, szranki\, tak/e ¯ ang. shrunk ¯ shrink. †szranka niebezpiecze<stwo, wg ˚Ss 2011 ]w'tpliwe\, ˚szrank. ang. danger, ros. opasnost;. szranki ogrodzenie turniej[w rycerskich, igrzysk. ˚szrank. niem. schranke, >redniow. ang. schrynken, ang. shrink ]>ci'ga:, kurczy:, marszczy:\. szrapnel pocisk artyleryjski wype=niony kulkami, z zapalnikiem czasowym. ang. shrapnel ¯ wynalazca, gen. Brytyjskiej Armi H. Shrapnela 1761–1842. †szrena czy srena skrzynia. =ac. scrinium, franc. caisse, >redniow. ang. chest, chist ˘ ang. chest; coffer; trunk ]kufer, skrzynka\, staroros. q]ik=, sunduk. staropol. ca 1500 srena scrinium. szre< firn, zamro/ona, zlodowacia=a skorupa na powierzchni >niegu, twarda lub =ami'ca si". szron kryszta=y lodu z zamarzni"tej pary wodnej na przedmiotach.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sz ]szary\ % ron ¯ roni:, pada:, sz ¯ szary, w j. ang. hoar ¯ >redniow. ang. hore ]1. bia=y, szary, szaro-bia=y, 2. posiadaj'cy bia=e lub szare w=osy z powodu wielkiej staro>ci\. por. szad{ ¯ sad. =ac. pruina, franc. gelee blanche, givre, frimas, niem. ]rauf\reif, ang. hoarfrost, white frost, rime, ros. inej-iniej. staropol. 1437 szron pruina, 1444 srzion pruina; bruma srzon, srzyon, ca 1455 schrzon prugina ˘ >ron, >rzon – 1. osad lodowy powsta=y z mg=y, te/ >nieg przymarzni"ty do ga="zi drzew, 2. danina w owsie ]lub jej r[wnowarto>: pieni"/na\ sk=adana =owczemu z tytu=u pe=nionych przeze< funkcji. staropol. szronowaty – o ma>ci ko<skiej, siwy. staropol. szronowe – 1. danina w owsie ]lub... \, ˚pkt 2, 2. rodzaj grzywny kt[r' =owczy >ciga= osoby nieuprawnione do =ow[w, czy te/ op=ata za prawo do polowania. †szropa /elazne narz"dzie, przyrz'd do czesania i czyszczenia koni, zgrzeb=o. staropol. ca 1500 schropov'cz strigilare ˘ szropowa: – czy>ci: zgrzeb=em. ¢szrot zbo/e, ¯ niem. schrot ˘ staropol. szrotarski – o wozie miejskim& w[z s=u/'cy do transportu piwa lub wina, staropol. szrotarz – szynkarz albo ten, kto zajmuje si" transportem beczek z piwem. staropol. szrotmistrzow – nale/'cy do szrotmistrza, czyli mincerza. staropol. szrotowa: – przesiewa:, oczyszcza: przez przesiewanie, pytlowa:. staropol. szrotowanie – prawo utrzymywania woz[w s=u/'cych do transportu piwa lub wina i pobierania op=aty od ich wypo/yczania. staropol. szrotowajn ¯ niem. wein ]wino\ – w[z miejski s=u/'cy do transportu piwa lub wina. staropol. szrotowas ¯ niem. wasser ]woda\ – beczka na piwo. ˚piwo – pienisty nap[j o ma=ej zawarto>ci alkoholu, otrzymywany przez fermentacj" ze s=odu j"czmiennego, chmielu, dro/d/y i wody. †szrycht odst"p mi"dzy dwoma liniami, oddalenie mi"dzy nimi, stopie< na zegarze s=onecznym. wg Ss 1953& odcinek ]$\, nie odst"p. ¯ schrift ]pismo\.


x †szryft kredyt ˘ na szryft ]na kredyt, czyli d=ug zapisany gdzie\. ¯ niem. schrift ]pismo\. sztab(owy(owiec zesp[= wy/szych oficer[w. niem. stab BF ¯ anglosas. st≤f ˘ >redniow. ang. staf, ang. staff ]laska, maczuga, drzewiec, skipetr; sztab, personel, grupa os[b, zesp[= pomagaj'cy wodzowi, szefowi, naczelnikowi, prezydentowi, g=owie du/ ej instytucji, pa<stwa\ ros. wtab. sztaba szyna, p=aska, czworograniasta listwa metalowa, pokr. niem. antaba. ¯ niem. stab. sztacheta listwa p=otu zwykle ostro zako<czona. ital. stacchetta. sztachn': si" pot. zaci'gn': si" dymem z papierosa, wch=on': go. ang. inhale the smoke. sztafa/ postacie ludzi lub zwierz't urozmaicaj'ce obraz. niem. staffage, starofranc. estoffe, >redniow. ang. stoffe, ang. stuff ]materia= wype=niaj'cy, w tym wypadku\. sztafeta konkurecja sportowa. ital. staffetta. sztaga deska z nabitymi listewkami poprzecznymi, s=u/'ca za schody na rusztowaniu. sztajer rodzaj walca, powolny taniec styryjski w takcie 3(4, z przy>piewkami ¯ Styria, w Niemczech. niem. steier. sztaluga tr[jn[g malarza obraz[w. niem. stellage. holend. ezel ]osio=\, niem. esel, ang. easel, ros. mol;bert-molbert. sztama przyja{<. sztambuch pami"tnik uczni[w zeszyt do wpisywania wierszy, aforyzm[w, rysunk[w, modny w XIX w. niem. stammbuch. sztampa mechaniczne powtarzanie >rodk[w w technice aktorskiej, re/yserskiej, dekoracyjnej, banalne chwyty, szablon, rzecz oklepana. ros. wtamp ¯ niem. stampfe(n ]ubijak, odcisk, stempel\, anglosas. stempan, >redniow. ang. stampen, ang. stamp. sztanca negatyw ze stali lub bronzu, jaki ma by: odci>ni"ty na innym przedmiocie. ital. stanza, niem. stanze. sztandar(owy chor'giew, flaga, znak oddzia=u. starofranc. estendard ¯ niem. ¢standan ]sta:\ % ort ]miejsce\ ˘ niem. standarte

>redniow. ang. i ang. standard. sztang-a(ista stalowy pr"t, dr'g. niem. stange, ang. bar, †szter-dzie>ci(na>cie 40, 14. ˚czter-dzie>ci(na>cie, ¯ cztery. sztof ros. miara p=ynu wynosz'ca p[= kwarty. niem. stoff ]materia, substancja\. ¢sztok >ciek, sp=yw ˘ {r[d=o, zdr[j, strumie<. rynsztok ¯ ryn]na\ % sztok ¯ s=aw. s ]pol. z\ % tok ¯ toczy: ]si"\, p=yn':, katula: ]toczy: si" kozio=kami\. †sztokfisz, sztakfisz czy †stokfisz, stakfisz suszona ryba. ¯ niem. stock ]laska\ % fisch. sztolnia wyrobisko korytarzowe poziome, lub lekko nachylone, prowadz'ce z powierzchni ze stoku g[ry w g='b, termin g[rniczy, niem. stallen. ang. adit, gallery, ros. wtol;nq-sztolnia. sztorc dos=. ostro, lub pod ostrym k'tem; jaka> cz">: urz'dzenia, maszyny, sprz"tu, czy cia=a, skierowana do g[ry, ku g[rze, lecz nie pionowo, nie w zgodzie z reszt', wystaj'ca, odstaj'ca i nie daj'ca si" nagi':. stawa: ]stawia: si"\ sztorcem – opiera: stanowczo, sprzeciwia:, przeciwstawia: si", okoniem. sztorcowa: – ostro gani:; or ]ko<\. s=wotw. pokr. ˚stercze:, OE. anglosas. storc ]bocian\, pokr. niem. storch ]bocian\, baz' «sztywnym by:», o cz=owieku& nieugi"tym, bezwzgl"dnym, st'd bociana tak nazwano, z powodu brodzenia na sztywnych nogach ˘ ang. stork. sztorm silny, porwisty wiatr o pr"dko>ci do 125 km(godz., wiej'cy na obszarach m[rz i ocean[w. niem. storm, sturm, ang. storm, s=aw. burœ. †sztosowa: czy stosowa: wst"pnie obrabia: przez k=ucie. ¯ niem. stoÆen. sztruks tkanina, rodzaj welwetu w drobne pr'/ki. niem. struck. sztuba-k(cki ucze<. niem. stube izba ]szkolna\. sztucer rodzaj broni palnej my>liwska bro< kulowa jedno` i wielostrza=owa. niem. stutzen.

sztu-ciec(:ce widelec, przybory sto=owe. niem. stutzen. sztuczny nie naturalny, celowo robiony ]np. zbiornik wodny\ ¯ sztuka. staropol. sztuczny – pochodz'cy ze zwoju zwanego sztuk', wyrabiany z tkaniny pochodz'cej ze zwoju.

sztuczka zmy=ka, oszustwo, podst"p, figiel, chwyt.

sztuka 1. kawa=ek ˘ sztuka mi"sa, sztukowa: ]='czy:\, 2. mistrzostwo. niem. st¥ck, lub kunst czyt. troch" wspak& ku•n•st – st•uk]a\. staropol. sztuka ]ceg=a obt=uczona\. ang. piece ]kawa=ek\, art, mastery ˘ masterpiece, ros. wtuka-sztuka ]kawa=ek\, iskustvo-iskustwo ]sztuka\. staropol. stuky, ca 1500 stvk'; parcium albo stuky ˘ sztuka – 1. cz">:, kawa=ek wi"kszej ca=o>ci, 2. zw[j sukna, p=[tna, lub innej tkaniny, 3. jednostka czego>, 4. motek prz"dzy, nici, 5. wyr[b rzemie>lnika, zw=aszcza wyr[b uprawniaj'cy do uzyskania stopnia czeladnika, lub majstra, 6. rysunek, szkic, 7. przypadek prawny, okoliczno>: prawna, sprawa. staropol. sztukowa: – ='czy: mniejsze cz">ci w wi"ksz' ca=o>:, do='cza: mniejsz' cz">: do wi"kszej. sztukwark $ }nieznane|, mo/e inkrustacja w drewnie, wg Ss 1953 †sztura polna bot. szczaw polny, Rumex acetosella L. ˚szczaw. starofranc. surele, >redniow. ang. sorel, ang. sorrel, ros. ]avel;-szczawel. staropol. 1491 stura polna acetosa. szturcha-:(niec kuksa-:(niec, lekko potr'ca:, systematycznie popycha:. staropol. sturkn': ]szturchn':\ – zepchn':, zrzuci:. niem. stoÆen ]szturcha:\, stoÆ, franc. pousser, heurter ang. jostle, prod, to push ]on\, ros. tolkat;-to=kat.

szturm(owa:(owy([wka gwa=towny atak wojska. ¯ niem. sturm ]burza, wicher, szturm\. S˚Sz, ros. wturm-szturm. staropol. szturm czy sturm – atak, zw=aszcza na umocnienia obronne nieprzyjaciela. staropol. szturmowa: mo/e te/ sturmowa: – 1. atakowa:, uderza: na nieprzyjaciela, zw=aszcza na umocnienia obronne, 2. obra/a: kogo>, zniewa/a:. sztych(owa:(arz szpic, ostry koniec; 1. warstwa ci"ta szpadlem, 2. uderzenie, 3. rycina wykonana technik' metalow'. ¯ niem. stich. staropol. sztych ]uk=ucie, cios, raz\. 1816 r., w bitwie pod Orsz' 1514, m=ody Jan Tarnowski ]1488–†1561\ samowolnie wyjecha= na harc, oskar/ony przez Konstantego Ostrogskiego,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x broni= si" przed kr[lem Zygmuntem ]1466–†1548\& „nie narazi=em na sztych woysk kr[lewskich, w=asne tylko /ycie na niebezpiecze<stwo poda=em...” sztyft :wiek, cienki gwo{dzik z g=[wk' lub bez g=[wki. niem. stift ¯ anglosas. i >redniow. ang. stif ]sztywny\ ˘ ang. stiff. sztygar kierownik oddzia=u kopalni. ¯ niem. steiger. staropol. 1393 stigar – prze=o/ony kieruj'cy prac' wydzielonej grupy g[rnik[w. sztylet mieczyk, kr[tka bro< bia=a. ital. stiletto zdrobn. ¯ stilo ]kr[tki miecz\ ¯ =ac. stilus ]styl\, niem. stilett, ang. dagger, stiletto. sztylpy wysokie sk[rzane buty do konnej jazdy. ¯ niem. stilpe. sztylwaga metalowa sztaba w przedniej cz">ci wozu konnego, z hakami, do zaczepu na nich orczyk[w, w dwukonnym wozie, nieruchoma orczyca do zaczepu orczyk[w. ˚stynwaga lub sztynwaga. waga ]ci'g\ ˘ prze•waga ]prze•ci'/enie\; ci'g, cugle ¯ niem. zug }cug|. ¯ niem. stelle % wagen ]w[z\ ˘ niem. stellwage. niem. stelle – miejsce, posada, ang. still ]nieruchom-y(a(e\ ¯ >redniow. ang. i anglosas. stille, pokr. niem. still ]stillstand – zawieszenie czego\, jedno albo drugie wyda=o «stell» }sztyl|. †sztyrowa: sterowa:. ˚ster. sztywny pozbawiony elastyczno>ci, spr"/ysto>ci, gi"tko>ci. niem. steif, anglosas. stif, ang. stiff, FW, V por. sztyft. szu~ 1. przedrostek s=[w o ujemnym wyd{wi"ku& szubrawiec, szuja, szuler, szumowiny, oszuka:, 2. d{wi"kona>ladowcze& szum, szura:, szuwary. szuba, szubka okrycie wierzchnie do ziemi, na zim", podbite futrem, ko/uch do ziemi. >rednio-g[rnoniem. schubbe ]p=aszcz\ ¯ ital. giubba ]kaftan, kabat\ ¯ arab., ros. wuba. staropol. szuba – rodzaj wierzchniej sukni, d=ugiej, z r"kawami, podbitej futrem. s=owotw. pokr. czub ]wierzch\  szub. ¢szubasz w[dz, naczelnik, dos=. g=owa, zwierzchnik. ¯ szub ]czub\. staroros. wubaw-szubasz, ros. voenahal;nik=. szubienica rusztowanie dla wisielca. ¯ szub ]g=owa\  czub. =ac. patibulum, franc. potence, gibet, anglosas. galga ]niem. galgen\ ˘

>redniow. ang. galowes, galwes ]liczba mnoga\ ˘ ang. gallows, staroros. vis≠lica-wisielica. staropol. szubienica, szybienica – drewniane rusztowanie na kt[rym wieszano skazanych na >mier:. szubrawiec =ajdak, osoba bez moralnych zasad i skrupu=[w. pokr. szuja, szuler, szumowiny. szuf-elka(la(lowa: wkl"s=a =opata do przemieszczania cia=, materia=[w sypkich. niem. schaufel, ang. shovel, >redniow. ang. schovele szuf – wy(suwa: ˘ szuflada, pokr. ang. shift lub shuffle ]szura: nog' po ziemi\ ¯ shove ]pchn':, podnie>:, rzuci:\.

szuflad-a(ka(owa: niem. schub % lade ]dos=. lada do wysuwania\, BF.

†szuja materia= drzewny do naprawy =odzi. staropol. 1478 szvgy' ]szuj'\. szuja perfidny =otr, =ajdak, nikczemnik, wtykaj'cy nosa w cudze sprawy, po to, by narobi: komu> k=opotu, por. szubrawiec, szuler, szumowiny, ˚szu... ¢szujca }arch.| lewa r"ka. staroros. wuica-szujca. †szukacz badacz, uczony. szuka: dokonywa: czynno>ci w celu znalezienia, czyni: starania w tym kierunku, rozgl'da: si" za, patrze:, maca: na >lepo ]w kieszeni\, wybiera:. ¯ >redniow. ang. seken, sechen ¯ anglosas. secan, U ^ E, NY prze(po-szuka:. s=aw. iskati, ros. iskat;, wyszukany – wybrany, wyborny, przez to lepszy od innych, wykwintny. oszuka: ¯ o % szu % ka: ˚szu ]czynno>: naganna\ ˘ oszust, mylone z szukaniem przez dwuznacznik oszuka: si"& 1. oszuka: si" – sp"dzi: wiele czasu na szukaniu, jak wiele innych o`, na`, 2. oszuka: si", oszukiwa:, celowo myli:, zwodzi:, >wiadomie wprowadza: w b='d. ¯ oszust. staropol. 1418 schucacz ]szuka:\,

bycz schukano a pytano, po nym pythano, po wsz}y|thkych domyech szvkano, ca 1455 pytacz ablo zukacz; vsznawacz uel schukacz; schukacz uel pytacz ˘ szuka: – 1. stara: si" kogo> lub co> znale{:, odnale{:, 2. stara: si" o co>, d'/y: do osi'gni"cia, zdobycia czego>, zabiega: o co>, pragn': po/'da: czego>, 3. szuka: dusze, dusz" – nastawa: na czyje> /ycie,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

4. m>ci:, wymierza: sprawiedliwo>:, 5. >ciga:, dochodzi: s'downie, pozywa: do s'du. staropol. szukanie – 1. czynno>: prowadz'ca do znalezienia kogo>, 2. staranie si" o co>, d'/enie do osi'gni"cia czego>, 3. badanie, przeprowadzanie dochodze<, 4. /'danie. szuler oszust w karcianych grach, czes. ßulir ]oszust\. szum(ie:(ny niski nied{wi"czny odg=os, d{wi"k drzew i las[w, wody w potokach i strumieniach, pras=aw., musz(la czyt. wspak. muszla pokr. ang. shell } szel | ˘ muszla w zdrobn. mu•szel•ka. ros. wum-szum. staropol. schum ˘ szum – przeci'g=y, bezd{wi"czny odg=os wydawany przez ruch powietrza, wody, itp. staropol. szumie: – wydawa: jednostajny, bezd{wi"czny odg=os. nazwisko Szumski ¯ Szumsk.

szum-y(owina 1. piana ]o cieczy\, 2. cho=ota ]por. szubrawiec, szuja, szuler. ˚szu~\. szura: 1. butami po ziemi, pod=odze, 2. zadziera:, szuka: guza, podskakiwa: ]komu>\, 3. wulg. kopulowa:. †szurclat czy surclat cz">: zbroi, rodzaj fartucha chroni'cego brzuch. ˚szorc. ¢szuricz syn szuryna ]szwagra\. staroros. wurih-szuricz. †szurmacz czy surmacz szwagier, brat /ony. ˚szwagier, szurza. =ac. frater uxoris, franc. le beau frere ]frere de la femme\, ang. brother-in-law ]the wife’s brother\, staroros. wurin=-szurin. staropol. 1497 zaczyowy, pro he-

reditate, albo szurmaczowy suo ]zi"ciowi... albo surmaczowi\.

szurmica podgrodzie, przedmie>cie.

†szurza 1. brat /ony, szwagier, pokr. szurin. ˚szurmacz, ze=w. 2. krewny, powinowaty ]u/ywne dla pokrewie<stwa w og[le lub dla poszczeg[lnych jego rodzai nie daj'cych si" ustali:\. ˚szurzyn. ang. 1. brother-in-law ]the wife’s brother\, 2. relative, ros. 1. wurin-szurin, 2. rodstvennik-rodstwiennik. †szurzy, szurzyn krewny, powinowaty. ˚szurza. s=owotw. pokr. szurin. szus 1. szybki zjazd na nartach, 2. g=upi koncept, ]pomys=\, wybryk, wyskok. niem. schuss ]strza=, rozp"d\.


x †szuszel"ta lub /u/el"ta

szwanc ogon, koniec, kolejka,

j'dra nasienne bobra samca. staropol. 1436 szchuszchel'tha. szuter /wir, drobno pot=uczone kamienie, od=amki ska=. niem. schotter. szuwaks czernid=o, czarna pasta do but[w. niem. schuhwachs ¯ schuh ]but\ % wachs ]wosk\, lub spolszczone ang. shoe }szu| ]but\ % wax ]a. wosk, b. polewa szewska\. szuwar(y sitowie, g"ste sitowie nad wod', tatarak. serb. szewar. †szwa ca=a, wszystka. ˚ wsza. przestawienie& wsza  szwa. †szwab ko< ko< z kr[tko przyci"tym ogonem. staropol. 1498 szwab, 1499 swabb. szwab mieszkaniec Szwabii, pogardliwie o Niemcu. franc. La Souabe, ang. Swabia ]Szwabia\ ˘ Swabian ]Szwab\, ros. Wvabiq-Szwabia ˘ wvab-szwab ]Szwab\, wvabskij. staroros. Wvabπq. staropol. 1481 szwapski, 1496 schwapskyego, 1498 schwabskyego ˘ szwabski – o gatunku sukna& wyrabiany w Szwabii. szwa-czka(lnia kobieta zawodowo szyj'ca odzie/, bielizn", krawcowa, bieli{niarka. ¯ szew ]szy:\ % `aczka. franc. la coutiriere, anglosas. i >redniow. ang. seamestre, ang. seamstress, ros. wveq-szweja, portnixa. staropol. szwaczka – kobieta zajmuj'ca si" szyciem i haftowaniem. szwadron pododzia= kawalerii odpowiadaj'cy kompanii w piechocie. niem. schwadron, ital. squadrone, ang. squadron. szwagier m'/ siostry, brat /ony lub m"/a. ¯ niem. schwager. ]szwagier\. ˚/e=w(ica, ze=w, surza, surmacz. szwagierki& • siostra m"/a – szwagierka franc. la belle s≥ur, ang. sister-in-law, ros. zolovka-zo=owka. • siostra /ony – szwagierka franc. la belle-s≥ur, ang. sister-in-law, ros. svoqhenica-swojaczenica. • /ona brata – szwagierka franc. belle fille, ang. sister-in-law, ros. nevestka-niewiestka. †szwajca wielka ig=a. †szwako/, wszako/ wszak/e, jednak, przecie/, zaiste.

szereg ludzi, poci'g, i inne, niem. schwanz. †szwancrym $ }nie wiadomo, i dalej niezrozumiale| tylna cz">: rz"du na konia, wg Ss 1953. z=y j"zyk polski, rz"du... czego$ s'dz", /e jest to podogonie – cz">: uprz"/y utrzymywana przez ogon konia, by nie zsuwa=a si" na boki ]ang. crupper, ˚uprz'/\, bez zwi'zku z rz"dem& ¯ schwanz % riemen ]rzemie<\. tylna cz">: uprz"/y na konia ˘ rz"du. najwyra{niej, pomy=ka zecera& uprz"/y ˘ rz"du. ale pod has=em «czyn»& czyn ko<ski – rz'd dla konia, znowu.... ˚czyn.

szwank(uje(owa: niedopisuje ]o zdrowiu\, narazi: na szwank ]na uszczerbek\, krzywda, szkoda, ujma, 1816 r., o przyczynie >mierci Kazimierza Wielkiego ]1310–†1370\& „...przyczyn' >mierci by= szwank z konia w lasach Przedborskich odniesiony.” szwargot(a: niewyra{na, niezrozumia=a mowa, przypisane g=[wnie Niemcom, pokr. >wiergot(a:. szwarny ¯ swar(a, gor'cy. szwejs(owa: spawa: metale. niem. schweissen. szw"da: ]si"\ ¯ sw'd; wa="sa: si", kr"ci: si" wok[=. nie szw"daj si". †szwiec szewc. szwole/er /o=nierz polskiego pu=ku konnego gwardii Napoleona 1807–1814; /o=nierz francuskiej lekkiej kawalerii. franc. cheval ]ko<\ ˘ chevau % leger ]lekki\. †szwytek, szwyciek wszystek.

szyb(ko(uje 1. pionowy kana= w kt-rym porusza si" d{wig, ˚szyber, 2.a. pionowe lub strome wyrobisko, prowadz'ce z powierzchni do z=o/a w g='b ziemi, 2.b. otw[r wiertniczy przeznaczony do wydobywania ropy naftowej lub do eksploatacji gazu ziemnego, 3. techn. wn"trze wielkiego pieca hutniczego. anglosas. sceaft, pokr. niem. schaft, >redniow. ang. scheft, schaft, ang. shaft ]kilka znacze<, w tym& ostrze, strza=a, g[rnicze& szyb\, ros. ]kopalniany\ waxta-szachta, ]ostrze, strza=a\ strela-strie=a. ¢szyb – strza=a ˘ szybkostrzelny – synonimem, szyb•uje(owiec, por. lot(na, samolot i inne. staropol. 1424 t' ssyb'; schybam ˘ szyba – otw[r prowadz'cy z po-

wierzchni ziemi w g='b kopalni, szyb. szyba tafla szklana. starofranc. pane, panne, >redniow. ang. i ang. pane, ros. okonnoe steklo. staropol. 1424 t' ssyb'; schybam ˘ szyba – otw[r. ˚szyb. †szybienica ˚szubienica. UY. szybki natychmiastowy, pr"dki, dos=. w mig, migiem, pomykaniem, ¯ szyb(uje – strza=a. mkn': ˘ pomyka: ]biegiem, szybko\ ˘ pomy=ka ]oszybka, ros. oszibka\. >redniow. wibnuti-szibnuti ]uderzy:\, ros. wibkij. szyb(er pionowy kana= kt[rym kursuje d{wig, szyb kopalniany, wentylacyjny. ˚szyb. pozioma zasuwa do przymykania kana=u kominowego w celu regulacji ci'gu ]cugu\. niem. schieben ]suwa:\. ˘ schieber ]pol. szyber\. †szybowe ko=o ko=o z osadzonymi uko>nie szprychami czy te/ ko=o przeznaczone do okucia. 1. †szychta fa=szywe z=oto lub srebro. staropol. 1486 schichta. 2. szychta zmiana robocza, zw=aszcza w kopalni. niem. schicht. staropol. 1420 sichta ˘ szychta – dni[wka obliczeniowa w kopalni czy te/ dzienny urobek. †szychtowa: szykowa:, przyrz'dza:, przygotowywa:, przyprawia:. ˚szyk, gotowa: ]do drogi\. ang. making ready, readiness, ros. pri/iz-gotovat; ˘ pri/iz-gotovlennyj. szy: ='czy: >ciegiem ig=y z nitk'. got. siujan, anglosas. siwan, siwian, siowian, >redniow. ang. sewen, souwen, ang. sew; pol. szew(c, S ˚Sz, szyd=o, lit. siutas ]szyty\, ros. wit;, szy: prawdop. ¯ >redniow. ang. schytel T ˘ Ç, ang. shuttle ]ruchoma cz">: maszyny tkackiej przeplataj'ca nici, cz[=enko\. wo=. 1289 wity-szity ]szyte\. staropol. szy: – ='czy: dwie cz">ci czego>, szczeg[lnie materia=u, tkaniny, przy pomocy ig=y i nici, te/ haftowa:. staropol. szycie – ='czenie dw[ch cz">ci przy pomocy ig=y i nici. szyde=ko stalowe, ko>ciane lub drew -niane narz"dzie do r[b[t wi'zanych, haczykowato zako<czony pr"cik. ¯ szy: % `d=o. starofranc. i >redniow. ang. crochet, ang. crochet-needle, ros. vqzal;nyj-wjazalnyj, tamburnyj kr[hok-†kruczok.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. szyd=o – gruba ig=a z trzonkiem s=u/'ca do przek=uwania sk[ry przy jej zszywaniu. franc. alene, >redniow. ang. alle, awl, ouel, awel ˘ ang. awl, ros. wilo-szi=o.

szyd-erca(czy(zi: wy>miewa:, nabija: si", kpi:, docina:, naigrywa: si". szyd=o ˚szyde=ko; narz"dzie do nak=uwania twardego tworzywa. franc. aiguille a passer, anglosas. ≤l, ealle, awel, >redniow. ang. alle, awl, ouel, awel, rodzaje szyde=& peg awl ]do nak=uwania\, sewing awl ]do szycia, tj. do przek=adania nici przez k=uty przedmiot\, ang. awl, ros. wilo-szi=o ¯ wit;, ros. wnuroval;naq igla, tamburnaq igla-tamburnaja ig=a ]franc. aiguille a border\. szyfr(owa: kod(owa:, tajne, umowne znakowanie tekstu. ar. sifr ]zero\ ˘ >redniow. =ac. cifra ˘ franc. chiffre. szyj-a(ka(ny cz">: cia=a mi"dzy tu=owiem a g=ow'; wyd=u/ona, przew"/ona cz">: jakiego> przedmiotu. w zwi'zku s=owotw. z wyciem& staroros. wyja ]szyja\, s=owotw. koncepcji 002.A. anglosas. hnecca, >redniow. ang. nekke, ang. neck, ros. weq, ]butelki\ gorlo. staropol. szyja – 1. cz">: cia=a mi"dzy g=ow' a tu=owiem, 2. utrata /ycia, kara >mierci, 3. piwniczna szyja – 3.a. korytarzyk, w'skie przej>cie prowadz'ce do piwnicy, 3.b. bot. owoc wilczego =yka, fructus plantae Daphnae mezereum L., 4. przednia cz">: czego>, ˚pkt 6, 5. g[rna cz">:, 6. jaka> metalowa cz">: p=uga, mo/e lemiesz, wg Ss 1953 }lemiesz nigdy nie by= szyj', jest to przednia, d=uga jego cz">: w postaci szyi, do kt[rej zaczepiony jest orczyk, J.D.|. staropol. po(z-szyjkowa:. szyk(owa: uk=ad(a:& 1. porz'dek, bojowy ¯ niem. schick, 2. str[j, gust, elegancja, wytworno>:, wykwint; szykowny. ¯ franc. chic. staropol. szykowa: si" ]ustawia: si" w szyku\. ˚szychtowa:. ang. 1. form(ation(ing, order; 2. elegance, style, chic, s=aw. rœd-rad ]rz'd\ ˘ porqdokporjadok ]porz'dek\, narqdit;sq -narjaditsja ]uporz'dkowa:, w szyk marszowy ustawi:, w rz'd\,

narad-narjad }†narad| ]1. okrycie, 2. porz'dek, rozkaz, polecenie\. staropol. 1471 schik,1475 w syku, 1498 szyk 1497 v szyku, 1500 schyk, 1443 podluk jego sziku ˘ szyk, szykowanie – oddzia= wojska ustawiony do walki. staropol. szykowa: – 1. ustawia: wojsko do walki, 2. zarz'dza:, 3. kierowa: si".

szykana(y(owa: przykro>:, przeszkoda, utrudnienie celowo komu> robiona, wyp=ywaj'ca g=[wnie ze z=o>liwo>ci sprawcy, ciemnych zak'tk[w ludzkiego charakteru ]oczekiwania czego> w zamian za ustanie\. franc. chicanerie, ang. chicanery. szyld tarcza. niem. schild ]schild, schildwache, schildkröte\, anglosas. sceld, scield, >redniow. ang. schelde, ang. shield. Oryginalne znaczenie zmieniono na napis na desce ] szyldwach, szylwach, szyldkret, szylkret\ nad drzwiami lub oknami ˚cechu i tak jest do dzi>. szylkret, szyldkret masa rogowa ze skorupy /[=wia podzwrotnikowego. niem. schildkröte ]/[=w\.

†szymborza, szamburza, samborza, zamborza drewniana wie/a obronna nad bram' wjazdow'. nazwisko Szymborski. szympans gatunek ma=py. bantu ]Angola, Zach. Afryka\ kampenzi ˘ franc. chimpanze, ang. chimpanzee, niem. schimpanse, ros. wimpanze. szyna stalowa belka, prowadnica. niem. schiene. staropol. szyna, szena – 1. metalowa obr"cz na ko=o wozu, 2. rodzaj p=yty metalowej. †szynal /elazny gw[{d{ do mocowania obr"czy na kole wozu. staropol. 1450 synal.

†szynd 1. napad rabunkowy, rozb[j na drodze, 2. rzecz pochodz'ca z rabunku, rozboju, =up. staropol. szyndowa: – uprawia: rozb[j, si=' zabiera: komu> w=asno>:, =upi:. =ac. latrocinari, staropol. szyndowanie – zabieranie czego> si=', rabowanie, =upienie. staropol. szyndownie – drog' rozboju, grabie/y. szynel /o=nierski p=aszcz specjalnego kroju.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. winel;-szinel, ang. cloak. †szynholc deszcz[=ka czy te/ =ata w suficie, wg Ss 1953. ˚gont, szkud=a. =ac. scindere ]=upa:\ ˘ scindula ]=upka\ ˘ schindle ˘ >redniow. ang. schingle ˘ ang. shingle, franc. galets, ros. dranica-dranica. staropol. 1394 schinholce. ¯ niem. schindel ]dranica, gont\. szynk(arz(was knajpa, ober/a, tawerna, podrz"dna restauracja. niem. schenke ¯ schenken ]nalewa:\ ˘ schenkfass ¯ schenken % fass ]beczka\. =ac. taberna ˘ starofranc. taverne ˘ >redniow. ang. i ang. tavern; inn, ros. gostinnica, traktir. staropol. ca 1500 schynk ˘ szynk – 1. szynkarz, karczmarz, 2. karczma, gospoda. ang. 1. inn-keeper. staropol. szynkarka – 1. /ona szynkarza, 2. szafarka, rozdawczyni. staropol. szynkarz – ten, kto prowadzi szynk, karczmarz. staropol. szynkowa: – 1. trudni: si" wyszynkiem, sprzedawa: piwo i mi[d }pitny, J.D.|, 2. dawa:, rozdawa:, udziela:. staropol. szynkowanie – trudnienie si" wyszynkiem, sprzeda/ piwa, miodu }pitnego|. staropol. szynkownica – miejsce wyszynku, izba szynkowa, karczma, gospoda. †szynka cz">: zbroi okrywaj'ca ko< -czyny, nagolenica lub naramiennik. starofranc. greve; espauleron ˘ >redniow. ang. greves, grevis ˘ ang. greaves ]nagolenica, zbroja od kostki po kolano\, pauldron ]naramiennik, ochrona przedramienia\, ros. no'nye laty-no/nyje =aty ]nagolenica\. szynka tylna cz">: p[=tuszy wieprzowej, udo wieprzowe. niem. schinken. szynszyla gryzo< futerkowy z And[w w Ameryce P=d. peruw. ]Quechuan\ sinchi ]silny, mocny, energiczny\ hiszp. chinche ˘ zdrobn. chinchilla ˘ franc. chinchilla ˘ ang. chinchilla. †szyp ostro zako<czony pocisk wyrzucany z =uku, ˚strza=a. s=owotw. pokr. szyb(owa:, PB. =ac. sagitta, franc. la fleche, le trait, dard, anglosas. earh, arwe ˘ ang. arrow, ros. strela-strie=a. staroros.str≠la-†stre=a. †szypek 1. owoc szypszyny, czyli r[/y dzikiej, fructus Rosae cani-


nae L., 2. bot. nieszpu=ka, Mespilus Germanica L. staropol. szypkowy – zwi'zany z szypkiem, owocem szypszyny, czyli dzikiej r[/y. s=owotw. pokr. szypu=ka  szypek. szyper dow[dca ma=ego statku handlowego; dawniej& tak/e w=a>ciciel statku rybackiego. niem. shipper ¯ anglosas. scip ]okr"t, og[lny sens wszystkich – =upina z pnia drzewa\ ˘ >redniow. ang. schippe, ang. ship ˘ shipper. †szypie mo/e, krzaki r[/y dzikiej, wg Ss 1953. ˚szypek. †szypka 1. ogonek li>cia lub owocu, czy te/ =uska, =upina, 2. owoc dziko rosn'cych jab=oni czy gruszy. szypu=ka =ody/ka na kt[rej osadzony jest kwiat lub owoc. szyszak he=m spiczasto zako<czony. staroros. wiwak=-sziszak, ros. wiwaki-sziszaki ]l. mn.\.

szyszka 1. drewniej'cy kwiatostan /e<ski drzew iglastych, chmielu, 2. osoba na wysokim stanowisku, wyraz uznania i szacunku dla niej. ros. wiwka. staropol. 1437 schiska fructus 1464 sch}y|schka picea, ca 1500 schyschk' picea, ca 1465 szyska cyprissova, ca 1500 schyszky pinee ˘ szyszka – 1. zdrewnia=y owocostan r[/nych drzew iglastych, 2. szyszka d"bowa, d"bowa szyszka – kulista naro>l na li>ciach d"bu, galas d"bianka. 3. bot. 3.a. jod=a, Abies alba Mill., 3.b. szyszka borowa, borowa szyszka – sosna, Pinus silvestris L. =ac. 1. conus, 2. galla quercea. †szytko wszystko, wg ˚Ss 2011. ang. all, all together, whole, ros. vsë-wsio, celoe-cie=oje.

Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

x

Í

Í – znak kszta=tem omal identyczny z S w ma=ych i du/ych literach. powsta=y ok. 1430 r. w Krakowie. d{wi"k Í jest zmi"kczeniem S gdy na ko<cu s=[w, tak/e mo/e pochodzi: od Sz, np. staronord. snigill, niem. schnägel, anglosas. snegl, >redniow. ang. snaile, ang. snail ˘ pol. >limak niem. schrut ˘ >rut niem. schlosser ˘ >lusarz ros. wmyg/at; ]>mig(a:\, pol. zapasy ˘ zapa>nik, pol. kreska ˘ kre>li:. w j"zyku staropolskim Í ^ Sz, st'd Wiszniewski ^ Wi>niewski, ry> ^ ¢rysz ˘ Ryszewski, Skaryszew ]ska ^ ziemia\. W alfabecie polskim tkwi b='d w kolejno>ci liter zmi"kczaj'cych; id'& c – cz, :, s – sz, >, ale z – {, /, gdy / jest odpowiednikiem sz, ˚?. > 1. przedrostek form dokonanych, jak s, o, z& ci'gn': – >ci'gn':, >ci"gno ciek]n':\ – >ciek cierp=y – >cierp=y ciasny – >cie>nia: ci': – >ci"ty, >cina:, itp., 2. opad, nalot, osad, jak >nieg, >nie:, >nied{, >ry/. > ˘ sz& szad{, 3. wysoko& >piew, >wierk, >wierszcz, itp., odpowiednik litery S& sosna, sopel. 4. nieokre>lony gdy w przyrostku& jaki>, gdzie>, sk'd>. ~> ˚zmi"kczenia. †>ciad=y zajad=y.

>cian-a(ka >cienny pionowa p=aszczyzna ograniczaj'ca zwykle wn"trze budynku. ros. stena ¯ gr. stenai ]sta:\, s=aw. zasten;-zaste<, anglosas. standan ]sta:\, pokr. >redniow, holend. standen; baz' wszystkich jest sta` ˘ stabilno>:, stan, sta:, stacja, ang. stable, state, station, apostata ]od•st"pca\, stopa ]st'pa:\. s=aw. stati. ¯ stanu; stan(y – >cian•a(y, T ˘ C, wo=. 1289 st≠ny grada-stieny grada ]>ciany, parkany grodu\. >ci': ¯ >` % ˚ci':. >ci'ga-:(czka ¯ >` % ˚ci'ga:. 1. odw[d, doci'gni"gie, 2. zaci'g. staropol. >ci'ga: si" – rozci'ga: si". wo=. 1289 stœg=-stag, stagi-stagi, stagy-stagy. j"zykowe “>ci'ganie” – opuszczanie samog=osek w rodzaju& franc. Garamond ˘ pol. garmond got. managas ˘ s=aw.-pol. mnogo niem. gemein ˘ pol. gmina

niem. geleit ˘ pol. glejt s=aw. czetyre ˘ pol. cztery s=aw. cho=op ˘ pol. ch=op s=aw. wo=od ˘ pol. w=od`, w=adza s=aw. go=os ˘ pol. g=os s=aw. bereg ˘ pol. brzeg s=aw.-wo=. worota ˘ pol. wrota wo=. bo=o< ˘ pol. b=onie ros. bo=oto ˘ pol. b=oto ros. derewo ˘ pol. drzewo ros. porog ˘ pol. pr[g ros. korowa ˘ pol. krowa ros. boroda ˘ pol. broda ros. worobel ˘ pol. wr[bel ros. so=oma ˘ pol. s=oma ros. woro/ba ˘ pol. wr[/ba ros. gorta< ˘ pol. krta< ros. kotoryj ˘ pol. kt[ry ros. po=otno ˘ pol. p=[tno pol. poczekaj ˘ pol. po:kaj pol. piosenka ˘ pol. piosnka sk=onno>: Krakowian, historycznie wsp[lna Czechom ]Krak[w nale/a= do Wielkomorawii\ i Chorwatom, kt[rzy zamieszkiwali Karpaty Wschodnie, zanim przenie>li si" do Jugos=awii. >ciec ¯ >` % ˚ciec. †>ciec si" zetkn': si". †>cie: ˚chcie:. staropol. chcie:, chocie:, kcie:; chcenie, chcienie, ChK. †>cie czy szcie }sz ^ >| 1. przebywanie jakiej> drogi pieszo, 2. krok, ch[d, 3. wyj>cie za m'/, 4. odej>cie, opuszczenie, 5. koryto rzeki.

>cie-g(/ka, o>cie/ nitka przewleczona pomi"dzy jednym a drugim nak=uciem tkaniny. s=owotw[rczo pokr. >nieg, ˘ >nie/ka. >cie/-ka(yna – ros. sne'-ka/ina ]p=atek >niegu\. >cieg – >nieg, >cie/ka – >nie/ka, o>cie/ – o>nie/]ony\; >cie/ka – >lady na >niegu$ pokr. tak/e bieg$ staropol. siega: ]wy(ob-szywa:\, staropol. >ciegna ]1. droga, >cie/ka, 2. pastwisko\. >ciek(a: ¯ cie-c(kn': kana= otwarty lub kryty, rynsztok prowadz'cy mieczysto>ci miejskie lub przemys=owe. >: ¯ do>: ¯ dosy: ¯ sy:, syt ]woda\. >cieli: przygotowa: =o/e dla cia=a. cia=o – ciel]esne\; za(po->ciel(i:. >ciemni-a:(: ¯ ciemno >cienny ¯ >ciana ˘ o>cienny. >cier-ka(a:(ny ¯ >` % ˚ciera:. ¯ trze:, ster]any\ – zu/yty. ros. stirat; ]pra:\.

>cier-<(nisko > % cier< % i % sko

>cierpie: ¯ cierpliwo>: >cierpn': ¯ cierpn':

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


>cierwo trup, padlina, gnij'ce zw=oki. staroros. stervo-sterwo, st;rvosterwo ]>cierwo, trup, zatrata\, ˚sterwo, staropol. >cierw – martwe cia=o, trup. >cie>nia: ¯ >cisk. >cie/ka w'ski pas ziemi wydeptany przez ludzi, b'd{ zwierz"ta. s=owotw[rczo pokr. >ci'g(ni"ty ]w'ski, zaw"/ony\, i ˚>cieg G?, ˚>nieg. drzwi na o>cie/ ]o ^ pe=nia\. staropol. stdza ]>cie/ka\. anglosas. p≤th, pokr. niem. pfad ]droga, >cie/ka\, >redniow. ang. i ang. path, ros. trop-a/inka-trop•a(inka, doro'ka-doro/ka, put;-put.

>ci"gno wo=. 1289 stegno-stegno ]biodro\, >redniow. stegno-stegno ]biodro\, ros. stegno. >ciga-:(cz 1. goni: za, biec by dogoni:; na wy>cigi – gonitwa, 2. tropi: w celu uj"cia ]przest"pcy\, dochodzenie. >cign': ¯ ci'gn':. >cin-a:(ek ¯ ci':. †>cinawa pluskwa, tu mucha szczeg[lnie dokuczliwa. >ci[=ka ¯ >cieli:. warstwa ]s=omy, li>ci\. >cis-k(ka:(n': ¯ >` % ˚ciska:. >ci-s=y(s=o>:(>le ¯ >cisk. zwi"z=o>: i dok=adno>:. staropol. >cis=y – skrz"tny. =ac. strictus ˘ ang. strict, ros. tohnyj-tocznyj. >cisn': ¯ >` % ˚cisn':. >cisza: ¯ > % cicho. †>ci>nienie zagro/enie, obawa, l"k przez niebezpiecze<stwem. †>ci>nienie dok=adnie, >ci>le.

†>:wierdzi: 1. posili:, umocni:, 2. potwierdzi:. =ac. firmus ˘ com` ]wzmocn.\ % firmare ]wzmocni:\ ˘ confirmare ˘ starofranc. confermer ˘ >redniow. ang. confermen ˘ ang. confirm, ros. podtver'dit;. >l wy/yna, wysoczyzna, wzniesienie. Przemy>l, Radomy>l, Supra>l, Íl'sk. >lad pozosta=o>: po przej>ciu czego, resztki, ˘ trop(i:. ros. sled, poslednij ]ostatni\, >ledczy, >ledzi:, >ledztwo – dochodzenie, na(prze->ladowa:, po>lad ]odsiew marnego zbo/a, resztki odsiewu\. ¯ la, lad ˘ l'd, terra ˘ tra ]ziemia\. ang. trace, track, vestige; =ac. vestigium ˘ in % vestigare ˘ investigare ˘ investigatus

]>ledzi:\ ˘ ang. investigate, ang. to trace ^ ros. itti (za kem) po sledam-i>: ]za kim>\ po >ladach. staropol. >ladny – po>ledni. >lamazar-a(ny oci"/a=y powolny. s=owo nowe bo d=ugie. ¯ >lama – >limak, % zara]z\ – rych=o, dos=. >limacze rych=o. >led-czy(zi: tropiciel, ¯ >lad, trop. >ledziona organ jamy brzusznej kr"gowc[w. >led{ gat. ryby morskiej. †>lemi" belka stanowi'ca grzbiet dachu.

>lep-y(n':(ak(ota(ie(iec pozbawiony wzroku, ostro>ci, przelotowo>ci. >lipa: oczami – wyt"/a: wzrok; lep – chodzenie po omacku ]lepi: si", dotyka:\; >lepak – giez >lepo pij'cy krew; nab[j >lepy – >lepo zako<czony, bez pocisku, czubka. wo=. 1289 \sl≠pix=-oslepich ]o>lepi=\, sl≠po\kogo-slepookogo ]>lepookiego\, sl≠pym=-slepym ]>lepym\, ros. slep-oj/nut;. za(o•>lepn':, u>lepi:. >lepowron ptak z rodziny czapli, =owi'cy ryby noc'. >l"cze: nachyla: si" ( pracowa: nad czym>. pokr. kl"cze: ¯ l"k przed Bogiem. >liczn-a(y pi"kny, ¯ lico ]twarz\. >lima-k(czy(cznica wolny mi"kczak o ‘domku’ w kszta=cie spirali. gr. leimaks, staronord. snigill, anglosas. snegel sn≤gl, >redniow. ang. snaile, ang. snail, niem. schnägel ¯ ¢sneg, sneq ]czo=ga: si"\.

>lin-a(iak(i:(ka(otok(owy ¯ slime ]>luz\, MN. niem. speichel, ang. spittle, saliva; slime ]>luz\, ros. sl[na-sliona ]>lina\; sliz;-sliz ]˚>luz\. >liski ¯ >luz. ˚>lina.

>liw-a(ka(owica pokr. oliw•a(ka.

>liz belka drewniana, szyna stalowa lub lina, prowadz'ca w szybie do klatki windy. †>lizawica >lizgawica, go=oled{.

>lizg(a:(awka(awica(acz staropol. >lizawica ]go=oled{\. ang. slide, ]na =y/wach\ skate, ]>lizgawica\ glazed frost, ros. skol;z-it;/nut;. po(wy->lizn': ]si"\; pokr. liz]a:\. †>li/e ma=e rybki, brzany. >lub(owa:(ny ¯ lub]i:\ za(po•>lubi:, za>lub•iny(iony; 1. uroczyste zawarcie zwi'zku ma=/e<skiego, 2. uroczyste przyrzeczenie zacho-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x wania zasad /ycia zakonnego. staropol. >lubi: – r"czy:, obiecywa:. ang. wedding, vow, s=aw. ob≠t= ]obietnica Bogu uczyniona\, ros. brak= ]bra: si", pobra: si"\. >lusarz rzemie>lnik wyrabiaj'cy zamki, klucze. niem. schloss(er, schloÆ ]zamek\. staropol. kleszmyt ]>lusarz\ ¯ kle ]klucz\ % szmyt ¯ schmid ]rzemie>lnik u/ywaj'cy ostrych narz"dzi; kowal; wykonuj'cy metalowe przedmioty, szczeg[lnie formuj'c metal gdy gor'cy i mi"kki\. >luz([wka wydzielina gruczo=[w. anglosas. slim, pokr. niem. schleim, >redniow. ang. i ang. slime, ros. sliz;-sliz ]>luz\, ˚>lina. >luza urz'dzenie zaporowe pomi"dzy dwoma zbiornikami wody o r[/nych poziomach. ang. lock in canal ]>luza na kanale, w='cznie do przepuszczania statk[w\, ros. wl[z-szluz ]>luza, dawne sz ^ >\. >mia: si" spontaniczny objaw weso=o>ci na dobry obr[t sprawy, na wzi"cie g[ry ]przewagi nad kim> lub czym>\, zadowolenia. > % miech, ˚>miech ]jego rodzaje\. wo=. 1289 sm≠≥xousœsmiejachusja ]>miej' si"\, za(na(po(u(wy(roze->mia: si"( (>miewa: si", o>mieszy: si", pod>miewa: si", wy>mia:. †>miady >niady. >mia=-y(ek(o(o>: dos=. rzutki; ¯ s=aw. mieta: ]miota:, rzuca:\. s=owotw. pokr. >mie: ]odrzut\, >miem twierdzi:, o>mieli:. ˚>mie:. w zwi'zku z czelny ]nadmiernie >mia=y, zuchwa=y, ¯ czo=o, s=aw. cze=o\ ˘ bezczelny, przez jaki> skr"t w logice, bo bez` jest zaprzeczeniem, gdy tu – wzmocnieniem; >mia=y ˘ nie>mia=y  bezczelny ¯ czelny ]stawiaj'cy czo=a\; nie>mia=y zaprzeczeniem bezczelnego, skrajno>:. staropol. >miele – 1. bez l"ku, 2. zuchwale. staropol. >mia=o>: – zuchwa=o>:. wo=. 1289 ne sm≠≥wenie smiejasze ]nie >mieje\. s=aw. smel-yj/ost;/=hak=, wo=. 1289 udalyj-uda=yj ]s=owotw. koncepcji& mia=  da=\, ang. bold(ness, daring. †>miara 1. uznanie w=asnej ni/szo>ci, poni/enie, uleg=o>:, pokora, 2. cierpliwo>:, =agodno>:.

>miech 1. spontaniczny objaw weso=o>ci na dobry obr[t sprawy, na wzi"cie g[ry ]przewagi nad kim> lub czym>\, zadowolenia, 2. roz=adowanie napi"cia.


x >miech weso=y, szyderczy, nerwowy, seksualny; parskn': >miechem, pok=ada: si", p"ka: ze >miechu, zrywa: boki ze >miechu. ¯ > % miech ¯ nad"cie si" ]przed roz=adowaniem\, >miesz•ny(y:(nostka(ka, u>mie•ch(szek. ˚miech ˘ mieszek ]garnek, szczebruch ˘ brzuch\. staropol. >miech – /arty, kpiny. ros. smewno/j, smeqt;sq. >mie: mie: odwag", nie ba: si" czego ˘ >mia=y ¯ s=aw. smel-yj/ost;/=hak=. >mie-:(ci:(cie(ciarz dos=. odrzut, szcz'tek bez warto>ci, odpad, resztki po zu/yciu. ¯ > ]od`\ % mie: ¯ miot]a:\ ¯ miet ˘ >miet•nik(nisko. s=owotw. pokr. >mia=y ]rzutki\. ros. miet=a i mietat’ ]rzut, T ˘ C, rzu:, rzuca: czym>, wymioty – wyrzuty\ ¯ za(po•miata:; zamie:; T ˘ C, >mietni•k(czka(nisko. >mier-:(telny(telnik T ˘ C zgon, kon]anie\; zjawisko ustania proces[w i czynno>ci /yciowych. ¯ niem. schmerz }szmerc| ]b[l\ ˘ staropol. >mier:, pokr. >mierdzi. nie(>miertelny, przed(po->miertny. =ac. mors, mortis; mortalis, franc. la mort, le trepas, deces, anglosas. death, >redniow. ang. deth, deeth, mort, ang. death, mort(al(ality, ros. smert;-smert. wo=. 1289 po moem 'ivot≠po moem /iwote ]po mej >mierci\. >mierdzie-:(l wydziela: brzydki, odpychaj'cy, odrzucaj'cy odor. pokrewny >mierci ]przez dorozumienie\  >mier:, smr[d. ang. to stink, ros. smerdet;. †>mierno pokornie, cierpliwie, skromnie. staropol. >mierny – pokorny, skromny, cierpliwy. ang. humble, ros. pokorno, smirenno, skromno-skromno. >miesz-ny(ka ¯ >miech ¯ miech ˘ mieszek. s=owotw. pokr. u>mieszek. staropol. >mieszno – weso=o rado>nie. staroniem. wy/yn. hlahhan, anglosas. hleahhan, pokr. niem. lachen ]>mia: si"\, >redniow. ang. laughen, lahen, ang. laugh ˘ laughable, ros. smewnoj-smesznoj.

>mig-a(=y(=o(=owiec(n':

>mietan-a(ka(kowy

>nie-g(gowce(/ka(/yca( (/na(/ynka ]p=atek\

t=usta substancja mleka, zbieraj'ca si" na jego powierzchni. krem spo=ecze<stwa, narodu. ¯ > ]z\ % mietana ]rzucona\ ¯ mieta:.

>mietni-k(czka(nisko ¯ >mie:, T ˘ C ˘ Ç.

skrzyd=o wiatraka; =opatki na wale silnika samolotu. >mign': – uderzy: z rozmachem tak szybko, /e znienacka. ˚>mingus. ¯ mig(iem – szybko. ros. wmyg. †>milni: nierz'd uprawia:.

†>mil-nik(ny(stwo

snail ]>limak\, snake ]w'/\. niem. schnee, staroirl. snechta anglosas. i >redniow. ang. snaw, ang. snow ang. no ^ s=aw. nie, lub tak. wo=. 1289 sn≠zi-sniezi ]>niegi\. ros. sne'-ka/ina ]p=atek >niegu\,

sneg/ovoj/urka. >nit szczelina w drzewie, k=odzie po przej>ciu pi=y.

rozpust•nik(ny(a.

>mingus dyngus ludowy, wiejski zwyczaj polewania innych wod' w drugi dzie< Wielkanocy, w poniedzia=ek wielkanocny. koncepcji 002.A. ]`ingusÒ`yngus\ i 024, zwany tak/e >migus dyngus. ¯ >mig ]mach, cios, uderzenie, batem, pr"tem, szabl', m=otem, itp.\ % dyng ¯ ang. ding ¯ >redniow. ang. dingen ]uderzy:\ ¯ staronord. dengja ]ku:, uderza: m=otem\. niem. schmied ]kowal\. w mSjp 1969& >migus ¯ niem. dyngus ¯ st.-niem. ~>my ¯ jeste>my. wo=. 1289 esmœ-esmja. ¢>niad roni: ]$\; za ^ po ˘ za>niad ]poronienie\. rzeczka Íniadna k(Smole<ska. >niadanie lekki posi=ek po >nie, wczesnym rankiem, poranny. s=aw.-ros. snadno -snadno ]lekko, =atwo\, kusz'ce lecz r[/ne od& ros. sned; ]po/arcie, pastwa\, ok. 1692& psom i pticam na sned; ]psom i ptakom na ‘snied’\, staropol. >niada: ]>niadanie je>:\. >niady 1. opalony, 2. ciemniejszej cery, oliwkowy, /[=tawobr'zowy. staropol. >miady ]>niady\, MN. >redniow. =ac. tannum ˘ ang. tan, ros. zagar-zagar. †>niat g=[wny p"d krzewu, pie<. >nica osada dyszla z=o/ona z dwu dr'/k[w. >ni-:("ty mie: sen, widzenia senne, majaczy:. >ni"ty – o rybie, nie/ywy np. karp. >nie: rdza zbo/owa. ÇD{, ˚>nied{. †>nied /re:; na snied – na po/arcie. ros. sned;-snied. ˚>niadanie. >nied{ nalot na miedzi lub br'zie, patyna; zwykle zielony lub zielononiebieski, powsta=y przez naturalne utlenienie; warto>ci ozdobnej. ¯ mied{, s=owotw. koncepcji 002.A. niem. rostüberzug, schmatzkruste, franc. patine, ang. patina.

s=owotw[rczo pokr. >cieg, ˘ >cie/ka; >cie/•ka(yna; ¢sneg ]czo=ga: si"\ ˘ staronord. snigil, niem. schnägel ˘ anglosas. snegl, sn≤gl ˘ >redniow. ang. snaile ˘ ang.

>pichlerz magazyn. †>pi: usypia:. >pie-ch(szy:(szny zmierza: szybkim krokiem, niezw=ocznie. > ]>(migiem\ % piech ]piechota, ch[d, chodzi:\, po – ponaglenie ˘ po->piech(>pieszny, >pieszy: z pomoc' ^ i>:  piechota, nadchodzi:. wo=. 1289 prisp≠vwi 'e zim≠... ]z nadchodz'c' zim'...\. >piew(ak(nik(ka(ny ci'g d{wi"k[w zmiennych w wysoko>ci, nat"/eniu i barwie, tony muzyczne, pokr. pianiu. zapiewaj=o. ¯ > ]wysoko\ % piew ¯ pia:. wo=. 1289 p≠vwe-piewsze ]>piewali\, øp≠vwe-otpiewsze ]od>piewaj'c\, ros. pev-ec/un/hij, za(prze(przy(do(od(wy(roz• >piewa: ]si"\. >pi-och(szek('czka(w[r ¯ spa:. >pi'czka& g="boka utrata przytomno>ci, wyst"puj'ca wskutek zatrucia. †>pi/a /ywno>:. >redni(ca(o(k ¯ >r[d ˘

>rod-ek(kowy(owisko(a po(mi"dzy, wewn'trz, przeci"tn•y(ie. >rednik – znak interpunkcji, };| franc. point et virgule, niem. semikolon, ang. semicolon, semi-colon, ros. tohka s zapqtoj. †>re/oga /ar, upa=. ¯ >re` % /oga ]¢pa=, pokr. po/oga\ ang. heat, ros. 'ar-/ar, teplota-tiep=ota, pyl-py=, gorqhnost;. >rod-a(ek(kowy ¯ >r[d. w obr"bie, po(mi"dzy, wewn'trz, centrum. staropol. >rzoda ]>roda\. wo= 1289 sereda 1238, posre∂i-posredi ]po >rodku\, sred≠-srede ]w >rodku\. My>lowo, «>rodek» jest og[lnoeuropejskim, a mo/e i og[lno>wiatowym sposobem okre>lania czego> wewn'trz czego innego, wi"c pol. {r[d=o, >rodek, i serce, maj' swych “krewniak[w” w innych j"zykach, tj. s=owotw. pokrewne greckiemu kardia, =ac. cor, franc. coeur, anglosas. heorte, niem. herz, >redniow. ang. herte, ang. heart, ros. serdce-serdce ]serce\. Tak/e ang. source ]{r[d=o\ od serca pochodzi ]sic#\, >redniow. ang. sours ¯ starofranc. sourse, surse.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x We wszystkich s' znajome zg=oski i litery& sckhs, oraz r, i ich dobrze widoczne przej>cia nawet hk w podobiznach fizycznych znak[w, ma=ych liter r"cznie pisanych& hk, nie drukowanych ]#\. Tam ma=e k jest urozmaicon' liter' h o p"telk". Og[lnie uk=ad liter s–r–t jest «>rodkiem», i przej>cia tych d{wi"k[w, jedne w drugie, z wyj'tkiem r kt[re nie przechodzi w /adno inne, a wi"c& cztd, sh ]herteherzserceserdce\, sck ]kardiacoeur source ^ {r[d=o\. polski Serock, ser, ros. syr, Zat. Wielka Syrta, ang. Surt }syrt| w p=n. Libanie ]w Afryce\ tak/e do >rodka nale/'. zakrawa te/, /e kokarda ]w"ze= w >rodku\ ¯ kok % karda ¯ franc. cocarde, ang. source – pol. {•r[d•=o – >•rod•ek.

>rub-a(owa:(okr"t, szruba pr"t walcowy z gwintem, wkr"t, dos=. kr"c'ce si" ostrze ¯ >ru % ba. starofranc. escroue, >redniow. ang. screwe, ang. screw; ang. screwdriver ]>rubokr"t\. Rodzaje >rub& • machine screw ]maszynowa, z p=askim =bem lub o kszta=cie nitu; gwint tej samej >rednicy na ca=ej d=ugo>ci >ruby\, • wood screw ]o >rednicy gwintu rosn'cej im bli/ej =ba, zwykle do po=owy >ruby\, • lag screw ]o grubym =bie, rzadki gwint do po=owy d=ugo>ci >ruby\, • set screw ]o grubym =bie, g"sty gwint do po=owy >ruby\, ros. vint-wint. ˚wiert=o. >rut(a, >rucina mia=(ek 1. drobne, /elazne kulki do naboju my>liwskiego, strzelby, strzeleckie ziarnka o=owiane, 2. mielone ziarno ]z =uskami\. niem. schrot, wo=. 1289 \rou† pwenicouorut pszenicu ]>rut[w pszennych, otr"b[w\. >ry/ 1. >nieg w wodzie, 2. wst"pny stopie< pokrywy lodowej na rzece. †>rze{ szron, mg=a. ˚>ry{. staropol. YE, †>rzod w>r[d. ang. among, ros. me'du-mie/du, posredi-posredi. †>rzoda >roda.

>wiad-ek(ectwo(czy:(omie dos=. znaj'cy ˘ do•>wiadczenie – do•znanie, prze•>wiadczenie – prze•konanie, za(po(prze(o(do(wy•>wiadczenie, za(po(przy(wy•znanie, oznajmienie, wiedzie:, wiadomy, staropol. >wiadczy:, >wiaczczy:,

>wiaczszy:, >wiaczy:, >wiadszy:, >wiedczy:, >wiedszy: ]sk=ada:

zeznanie w s'dzie, wyst"powa: w roli >wiadka\, staropol.

>wiad•ek(ectwo(om(omo(omy. za(po(u(prze(o(do(wy•>wiadczy:.

>wiadom(y(o>: zna•j'cy(nie. za•kon – za(po•znanie. kon ^ zna ^ >wiadomo>: ˘ >wiadek – znaj'cy, kon ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius ]>wiadom, przytomny, znaj'cy\. staropol. >wiadomy ]znany, wiadomy\. ang. conscious, ros. soznatel;nyj.

>wiat(owy(owiec glob ziemski, niezmierzone obszary l'du, wszystko co istnieje na ziemi ]>wiat zwierz't i ro>lin\ ˘ bytowanie, /ycie doczesne ]zej>: z tego >wiata – z tej ziemi\. wszech>wiat – =ac. universum ˘ franc. univers ˘ ang. universe ]wszystko razem\, gdzie& unus ]jeden\ ˘ uni ]wszech\ % vertere ]obr[t\ ˘ versus ˘ verse ]t=um. na >wiat ^ strona ^ wrot\ ˘ Worotis=aw, Warcis=aw, Wroc=aw ^ Íwiatos=aw, verse ^ wiersz; werset ^ zwrotka. ros. vselennost; ]len – ziemia\, staropol. >wiat ]pie< drzewa\.

>wiat=o(czu=y(>:, >wietl-any(ny(ik(ica, >wiat=y jasn•y(o>: ˘ >wit, rodzaj energii wch=anianej lub odbitej przez r[/ne obiekty, na kt[re reaguje oko oceniaj'c kszta=t przedmiot[w, ich barw" i odleg=o>: do nich; m[zg uk=ada wszystkie bod{ce w obraz, odwrotno>: mroku, nocy, ciemnoty ˘ >wietlica, o>wiecenie, >wieca, >wietlik, po(o•>wiata. staropol. >wiat=y ]jasny, czysty, ja>niej'cy\. staropol. >wiat•=o(=o:(=ogniady( (siwy ]jasno>:, jasno`... jasnosiwy\. s=aw. sv≠t=, sv≠tlo, wo=. 1289 sv≠tlost;-swiet=ost ]>wiat=o>:, >wietno>:\,

>wi't-ki(ek(tynia(eczny(obliwy ¯ >wi"to, Å´. staropol. >wi'tnica – >wi'tynia. staropol. >wi'to>ci – sakramenty. >wi'tynie& /ydowska& synagoga, temple, bo/nica, chrze>cija<ska& ko>ci[=, poga<ska& kapiszcze, lecz nie by= to budynek, ale plac na wzg[rzu, w pobli/u siedlisk, lub polana w lesie; sta= na nim pos'g bo/ka, zwanego te/ idolem, kumirem, lub ba=wanem; tam poganie zbierali si" dla narad, s'd[w, i wr[/b, i st'd termin «uroczysto>:» ¯ u` ]wy`\ % roki ¯ rok ]czas\, ˚rok, i «uroczyszcze» ]`szcze – zdrobn.\. Kumirnia, maj'ca by: >wi'tyni' ba=wana, zakrawa na b='d, niezrozumienie; nie ma nigdzie >ladu /e poganie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

stawiali budowle do tego celu. Íci"cie licznych drzew w celu postawienia budynku wymaga=o zbyt du/o wysi=ku i zr"czno>ci, dla celu jak ochrona pos'gu. Pr"dzej by= to dom kap=ana. Tak/e, Íwiatowid – bo/ek o 4-ch twarzach, ka/da zwr[cona w inn' stron" >wiata, nie widzia=by tego/ >wiata gdy otoczony >cianami pomieszczenia. Bo/nica – >wi'tynia ]poga<ska\, wg Ss 2011, b="dnie. ~>wieci: czas niedok. ¯ >wieca. i przedrostki czyni' go dokonanym. s=owotw. pokr. >wiat=o. >wieci: mylone z blaskiem& >wieci si"  b=yszczy ]blask bije ze<\; czasem mieszane tak/e ze znaczeniem >wiadka ˘ wy>wieca ^ >wiadczy, z pie>ni ko>cielnej& „cud boskiej mi=o>ci, o duszo ludzka >wie:” – >wiadectwo daj ¯ >wiadectwo ¯ wiad; przyczyn' pomy=ki& >wiet ]>wietnie, s=aw.-ros. swiet=o\  >wiat ]>wiat=o\ ˘ >wiadek, TD. ros. svetit;-swietit, ang. to shine. za•>wieci: – pocz'tek da: >wieceniu na•>wietli: – t=o ukaza: po•>wieci: – przez czas jaki> u•>wieci: – napotka:& nie u>wie cisz ani jednego – nie u>wiadczysz przy•>wieci: – na uwadze mie: ˘ przy>wieca my>l, cel o•>wieci: – do pe=na, zupe=nie; O>wiecenie pod•>wietli: – od spodu wy•>wieci: – ukaza: roz•>wieci: – w r[/ne strony ¢>wiekier te>:, ojciec m"/a lub ojciec /ony. ang. father-in-law s=aw.-ros. svekor=. >wietlik Euohrasia L., 450 gatunk[w z rodziny zarazowatych ]Orobanchaceae, uprzednio w='czone do Scrophulariaceae\, u/ywana do leczenia infekcji oczu. franc. euphrasie, ang. eyebright, ros. ohnaq trava-ocznaja trawa. >wid-er(rowa: narz"dzie do wiercenia otwor[w, g=[wnie w materia=ach drzewnych, bor(owa:. > % wid(e ]¯ wind\ % e(r anglosas. windan ]wi:, kr"ci:, skr"ca:, obraca: wok[=\, pokr. niem. winden >redmiow. ang. winden, ang. wind ˘ pol. gwint. rzeka Íwider. >widwa krzew z rodziny dereniowatych, pospolity w Polsce. †>wieboda 1. pan hojny, szczodry, 2. swoboda, wolno>:. >wiebodno>: – szczodrobliwo>:, wielkoduszno>:. ang. generous lord. mjsc. Íwiebodzin.


x >wiec-a(i:(zka(znik(cide=ko(ki

>wierzb(i: pokr. sw"d(zi:.

>wist(ak(a: pokr. gwizd&

pokr. >wiat=o, o(po->wiata, >wietlik. staropol. >wieca ]>wiat=o\. wo=. 1289 s= sv≠]amiso swieszczami ]ze >wiecami\. sπa[]i-siajuszczi ]>wiec'cy\ ¯ siœne-sijanie ]>wiat=o, blask\. mazur. sve]ami ]>wiecami\, staropol. >weiczn-ik(y. =ac. candere ]>wieci:, ja>nie:\ ˘ candela ]>wiat=o, pochodnia\ ˘ anglosas. candel, franc. bougie, chandelle, cierge, >redniow. ang. candel, candele, ang. candle, spark plug ]>wieca zap=onowa w silnikach spalinowych\, ros. sveha-swiecza, svehka. =ac. candella ]>wieca\ ˘ ang. candelabrum ]>wiecznik, od 1811\. za(po(przy(o(pod(wy(roz->wieci:. >wiechta: b=oci:, szarga: ubranie na sobie w spos[b trudny p[{niej do oczyszczenia, wyj'tkowo zniszczy: je; zwykle tak o dzieciach powracaj'cych wiosn' do domu po zabawach z innymi dzie:mi. >wiechta: j"zyk – u/ywa: nieparlamentarnych s=[w, niekulturalnych. s=owotw. pokr. beszta:. >wiecki nie podlegaj'cy w=adzy ko>cielnej, zasadom, normom i regu=om ko>cio=[w. staropol. >wiecki, >wiecski,

paso/ytnicza zaka{na choroba sk[ry, pokr. liszaj. niem. krätze ]>wierzb\. =ac. scabere ]drapa: si"\, ang. ]med.\ scabies, ]sw"dzenie\, itch, ros. hesotka-czesotka. †>wierzepie ko< rozp=odowy, stadnik. staropol. >wierzep-a(ica, >wierzopa, >wierzepa – klacz, koby=a /yj'ca w stadzie na swobodzie, {rebica.

>wisn': – gwizdn':. anglosas. hwistlian, >redniow. ang. whistlen, ang. whistle. >wistak – Marmota, marmota, gryzo< z rodziny wiewi[rkowatych o rdzawoszarym futerku, wydaje dono>ny >wist, zim" przesypia; /yje w wysokich g[rach. ang. woodchuck ]wg S=ownika Webstera& any of a group of common American burrowing and hibernating marmots with coarse, red-brown fur; also called ground hog\, niem. waldmurmeltier. >wistek skrawek papieru, pokr. s=owotw[rczo do zwitek.

>wietski. >wiecznik ˚>wieca. †>wiegot >wiergot, kr[tkie, wyso-

kie d{wi"ki ptak[w. ¢>wiek-or(row ros. te>: i te>ciowa, ojciec lub matka m"/a, /ony. staropol. >wiekra – te>ciowa. ros. svëkor, svekrov;, staropol. >wiek-ier(ra, >wiokier ]szwagier(ka\, tak/e ˚/e=w(ica; ¯ niem. schwager ]szwagier\. >wiergot(a: trzebiot, g=os drobnych ptak[w, g=[wnie wr[bli. ÍÇ, odmiana :wierkania. > ]wysoko\ % wier % got, z niew'tpliwym wp=ywem ang. twitter T ˘ C, Ç, ros. hirikat;, pokr. ang. chirp, twitter, por. szczebiot, pokr. szwargot, ÍSz. >wierk Picea, gat. drzewa iglastego, sto/kowatego kszta=tu, z rodziny sosnowatych. > ]wysoko\ % wierch, Ch  K. >wierszcz konik polny, cykaj'cy skoczek, owad skacz'cy. ¯ > % wier % szcz ¯ sk]ok\. staropol. >wiercz – >wierszcz. anglosas. gr≤s % hoppian ˘, gr≤shoppe, holend. gr≤shoppe, niem. grashüpfer, >redniow. ang. grashoppere, ang. grasshopper, ros. kuznehik-kuznieczik.

>wierz-op(upa nazwa chwastu o /[=tych kwiatach.

†>wie>: 1. siostra /ony, 2. krewna, powinowata. ˚>wiostka, OE.

>wiet-no>:(ny(lany(lica(lik ¯ >wiat=o, AE. ang. firefly ]ka/dy z kilku /uk[w kt[rych brzuch >wieci >wiat=em fosforowym; larwy i bezskrzyd=e samice zwane s' glowworms – >wiec'cymi robakami\, ros. svetlq]aqsq muxa, svetlqk-swietlak ]>wietlik\, >wie/-y(o>: tylko co, dopiero co, prosto z, niedawno, nadal w stanie naturalnym. g=[wnie o jadle ]owocach i mi"sie\, >wie/y >lad, itp. ros. sve'ij.

>wi"t-y(o(oszek(owa:(o>:( (opietrze(okradztwo(oja<ski od g="bokiej wiary i obchodzenia dni wyznaczonych przez Ko>ci[= do przerwania pracy, oraz przestrzegania ko>cielnych polece< i norm etycznomoralnych. >wi"c-i:(one(ie, >wi't-ki(ynia(eczny. =ac. sanctus ˘ starofranc. i >redniow. ang. seint, saint ˘ ang. saint, wo=. 1289 svœt=-swiat ]>wi"ty\, ros. svqt-oj/ynq/it;/ili]e. staropol. >wi"topietrze ]podatek p=acony na rzecz Kurii rzymskiej – stolicy >wi"tego Piotra\.

>wit(a(a:(anie 1. rozja>ni•a(a:(enie, promienie s=o<ca na horyzoncie, 2. przen. pocz'tek ol>nienia, =apa: o co chodzi, mie: pierwsze oznaki rozumienia, prze(b=ysk. ¯ > % wita ]¯ =ac. wita\ wo=. 1289 sv≠ta-swieta ]>witu\. >wita poczet dostojnik[w w=adcy, osoby jemu towarzysz'ce podczas uroczysto>ci ¯ odpowiedni ludzie do stanu g=owy i oprawy wydarzenia. starofranc. suite, sieute >redniow. ang. siute, seute ˘ ang. suit. †>witn': ja>nie:, b=yszcze:.

Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

>win-ia(ka(tuch(tuszy: >wi<-ski(stwo zwierz" domowe, pokryte szczecin', hodowane na ub[j dla dobrego mi"sa, znane z przepychanek i grzebania w nieczysto>ciach; >wintoszy: – plugawi:, m[wi: >wi<stwa ]brudy, dot. spraw bliskich odbytnicy, seksualnych\. germano-s=aw., anglosas. swin, pokr. niem. schwein, >redniow. ang. i ang. swine, ros. svin;q. †>wiostka siostra /ony, szwagierka. ˚>wie>:, OE, STÍÇ. >wir ¯ wir. 1. kr"ci: ˘ >wider, wiert=o, 2. ob="d, pomieszanie zmys=[w.

>wis-n':(zcze: Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


T

T – znak kszta=tem podobny jest do kilku innych, w tym F. Ma=a litera T ]t\ jest zwierciadlanym odbiciem ma=ej F ]f\ ˘ s=aw. neti ]bratanek, synowiec\ ^ isl. nefi ang. nephew, franc. le neveu, ros. nplemqnnik= ]plemiannik\ th, ph ^ f, ang. toward  forward koncepcji 002.A. d{wi"k T przechodzi w D, C, Cz, S& GKC ]Cz\TD. ZS ]Sz\TZ STSZ TCCZÇ cz"ste anglosas. clath ˘ >redniow. ang. cloth – staropol. klach ]sukno\ ang. squirt ]tryska:\ ˘ skwiercze: Martin ˘ Marcin Matej ˘ Maciej Toftiwi= ˘ Towciwi=, Czewciwi= Lutek – Lucjan tarn` – czern` ]wiele grod[w& Czernih[w, Czernobyl\ kot ˘ koci, kociak bity – bicz – bi: tego – czego, dlatego – dlaczego, tobie – ciebie, ty – ci, t"gi ]silny\ – c"gi i wiele innych, nazw w=asnych i pospolitych pol. cug(le, prze(ci'g ¯ niem. zug }cug| – ang. tug ¯ tuggen, toggen TD nagminne >redniow. ang. dryft, drift ˘ staropol. tryfta ]tratwa\ izdist ˘ gwizd>wist, jestemjezdem Lidwa – Litwa Wigant – Wigand Witowt – Witowd, Wito=d `kint – `kind ]Wi-kint(kind Ste-kint(kind\ `wojt – `woid ]Kukowojt\ `art – `ard ]Lubart\ `munt – `mund ]Zygmunt\ Witen – Widen Inflanty – Lifland Trusø – Dru/no Pont – pond Achmet – Ahmat Mahomet – Mahommed kommander – komtur trepy – drepta: water – woda nest – gniezdo i wiele innych, ˚DT

x jestemjezdem, kot ]do\ ˘ kosz, koszula ]do otulania, tulenia\, koszka ros. kot ]kot ^ ko ^ ka ^ do\, Parkot ^ Parkosz ^ parado ^ do par]y\, Cimoszewicz ¯ Timothy pl'ta:pl's, mecenasmecenat, ang. wisewitan, anglosas. w≤ter, niem. wasser, ang. water. niem. schuss ]strza=\, ang. shoot ]strzela:\, shot ]strza=, strzelec\ ]OO czyt. U\ ang. fleet ]flota\ – flis(ak Oktak – Oksak ang. toll ]c=o\ – niem. zoll ˘ zoller ]celnik\ list, lest ]las\ – lisz ]Kalisz\ rot ]rudy\ – Russel, Russ Oktak – Oksak TF rzadkie isl. nefi  s=aw. neti ang. forward  toward stiff ]sztywny\  niem. stift ]:wiek\ pol. tere, fere, kuku, bajka T nieme ]jak H i S, w alfabecie ...S, T\, w j. ang. ballet, bouquet, depot, valet. salt ˘ s[l, A ^ Ø niem. sort salz ˘ pol. sor-zalc Stan w dniu 6 marca 2017 ci"cie; dalsza cz">: wymaga dopracowania, w tym uzupe=nienia o s=ownictwo staropolskie. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

TZ, S, Sz; th ˘ sz w odmianach, litera t mo/e by: zast'piona przez S, SS, a T, ST przez SZ& razgrabitirazgrabisza. posempotem, segotego LestkoLeszko, Laszko, Leszek, gwizd>wist, Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

test(ament(ator(owa: =ac. testis ]>wiadek\ ˘ testari ]zeznawa:\ ˘ testamentum, staropol. testament – 1. ustne lub pisemne rozporz'dzenie ostatniej woli, 2. przymierze, uk=ad, umowa. Stary i Nowy Testament Biblii& • Stary – przymierze /yd[w z Bogiem, cz">: pierwotnie hebrajska, zwana Pismem >wi"tym, • Nowy – przymierze ludzi z Jezusem Chrystusem ]Namaszczonym\, cz">: grecka ˘ =aci<ska ˘ t=um. na liczne, inne j"zyki. gr. diatheke – 1. przymierze, 2. testament, ostatnia wola, by=o {le rozumiane przez dawnych t=umaczy Biblii i «przymierze» przet=umaczyli na «testament» – j"zykowy b='d, lapsus, w tytule. Testament$ Kogo$ Czyj$ wg Ss 2011, staropol. testament – obietnica zbawienia ]$#, zmy>lenie\, ˚nr 832, koniecznie#

tokar-ka(ski(z(nia, toczy: obr[bka metali, drewna przez toczenie – maszyna i zaw[d z tym zwi'zane. maszyna do obr[bki skrawaniem powierzchni walcowych; obrabiarka. niem. drehbank, lade, >redniow. holend. lade sk'd i du<skie dreilad; >redniow. ang. lade, ang. lathe ]tokarnia\, ros. tokarnyj stanok-tokarnyj stanok. ˚tok. • rodzaje tokarek& k=owe produkcyjne, k=owe poci'gowe, karuzelowe jednostojakowe, rewolwerowe z g=owic' o – pionowej osi obrotu, – poziomej osi obrotu. • automaty tokarskie& p[=automat jednowrzecionowy – wielono/owy, – kopiowy, automat jednowrzecionowy rewolwerowy. uchwyty tokarskie& – zaciskane kluczem, – tarcze z rowkami teowymi, – z zaciskiem mech., 3-szcz"kowe. oprawki i uchwyty do wierte= i rozwiertak[w& – oprawki szybkomocuj'ce, – uchwyty 2` i 3-szcz"kowe kluczykowe do wierte=, – uchwyty 3-szcz"kowe bezklucz. podzielnice& – do bezpo>redniego podzia=u, – uniwersalne. • no/e do skrawania metali& – no/e strugarskie oprawkowe& zdzieraki, przecinaki, wyka<czaki, – no/e tokarskie imakowe boczne&


x wyka<czaki wygi"te, no/e odsadzone, czo=owe, – no/e tokarskie oprawkowe r[/ne& k'towe proste, zaokr'glone proste, g=adziki, wyka<czaki, – no/e do gwintowania& imakowe, kr'/kowe, – no/e tokarskie imakowe wytaczaki i zdzieraki, – no/e z ostrzami nak=adanymi. • wiert=a kr"te do /eliwa i stali& z chwytem walcowym, sto/kowym. • nawiertaki& z chwytem walcowym, sto/kowym. • gwintowniki i narzynki& do gwintu metrycznego, calowego, drobnozwojowego, automatowe. • rozwiertaki& nasadzane i trzpieniowe, w nich zdzieraki i wyka<czaki, z uchwytem walcowym i sto/kowym. • pog="biacze sto/kowe • frezy& jedno`, dwu>cinowe, zataczane; walcowo-czo=owe, k'towe, tarczowe; do obr[bki powierzchni p=askich, kszta=towych, rowk[w klinowych, k[= z"batych, prowadnic. • narz"dzia szlifierkie& >ciernice tarczowe, kszta=towe, trzepieniowe, pilniki >cierne, papiery i p=[tna >cierne, pasty >cierne i ose=ki. • imad=a& imad=a wzorcarskie, r"czne, do rur, maszynowe z zaciskiem r"cznym i mechanicznym, imad=a >lusarskie. ˚imad=a, nap"dy i mechanizmy, narz"dzia, przek=adnia, wiert=o.

twierdz-enie('ce formy pozytywy i negatywy u/ywane by=y w formie przedrostk[w i przyrostk[w, zw=aszcza w poleceniach, np. nastaw, podaj, zanie>, przesta<, dorzu:, itp., dzi> zupe=nie zapomniane, stosowane bezwiednie, j"zykoznawcy-poloni>ci dopatrzyli si" w niekt[rych funkcji wzmacniaj'cej. dzie< i noc, dai, tag ˘ da ]tak\, noc, not ˘ nie. >redniow. ang. dai, dei ˘ ang. day; >redniow. ang. nyht, anglosas. niht, neacht, pokr. niem. nacht ]noc\ ˘ noht, nought, naught ]nic\ ˘ not ]nie\, ˘ pol. nic nie ]podw[jne przeczenie\. Znane mi polskie formy twierdze<, pozytyw[w& 1. tak ¯ s=aw. da TD, 2. no; Gniezno – gniazdo, =ajno – =ajdak ]do, dak\, 3. no tak ]dwa pozytywy\, 4. na ]we{, przyzwolenie\, 5. po ]potakni"cie, potwierdzenie\, 6. pro ]prowadzi:\ ˘ prze` ˘ przeprowadzi:, 7. za ^ pro ]przewodzi:, za(prowadzi:, za(wodzi: ¯ w[dz ¯ woda, =ada; s=aw. promys= ]pro`\ – pol. po(za-mys=\, 8. do ]tak/e do tworzenia czasu dokonanego\ ¯ da Gniezno ¯ s=aw. gnezdo ]gniazdo, no – do\, 9. to, tu(taj ¯ tak, OA, 10. ju/ ¯ u/e, 11. `/e, np. zr[b/e – zr[b tak, podaj/e – podaj no, 12. ka/de dwa negatywy daj' pozytyw, np. pytanie& nie& a nie m[wi=em$ ]tak, m[wi=em\. Polskie formy negatyw[w ˚przeczenie.

ty-dzie<(godnia tygodni-k(owo(owy ¯ ten dzie< ¯ s=aw. tyj de<, siedmica, 7 dni, ˚nr 700, tydzie< ¯ tyj ]ten\ dzie<. 1. niedziela ¯ bezczynny 2. poniedzia=ek ¯ po niedzieli } 1 | 3. wtorek ¯ wt[rny, drugi ¯ 2 4. >roda ¯ >rodkowy } 3 | 5. czwartek ¯ czwarty ¯4 6. pi'tek ¯ pi'ty ¯5 7. sobota ¯ /yd. sabat, OA anglosas., starofranc, i >redniow. ang. sabat ¯ =ac. sabbatum ¯ gr. sabbaton ¯ hebr. szabbat ]ang. shabbath\ ¯ szabat ]ang. shabath; odpoczywa:\. System zapo/yczony z Zachodu Europy, np. j"zyka angielskiego, gdzie odliczanie dni tygodnia zaczyna si" od niedzieli. Ale w Europie Wschodniej Wierni dojrzeli, /e B[g stworzy= >wiat w ci'gu 6-ciu dni, a 7-go odpoczywa=, zacz"li wi"c odlicza: od poniedzia=ku, odt'd nadaj'c dniom nazwy dni w kolejno>ci. Lecz poniedzia=ek ]“po niedzieli”\ zostawili, >wiadcz'cy /e niedziela by=a pierwotnie pocz'tkiem, tak i >rod" bo z numerem 4, w >rodku starego systemu, s=usznie, a w nowym – 3-cim, tj. po jednej jego stronie. I w ten spos[b zepsuli ca=y system, staraj'c si" po='czy: dwa w jedno>:. Porzekad=o m[wi, /e “Kto =apie dwie sroki za ogon – nie ma /adnej”, tak i tu; Wierni – klerem kierowani, nie my>l' ]˚konstytucja\ – zagmatwali, /e >roda kt[ra ma by: w >rodku, lecz w >rodku nie jest& poniedzia=ek, wtorek – >roda ]>rodek\ – czwartek, pi'tek, sobota, niedziela. Íroda jest >rodkowym dniem dni roboczych, tu mog=oby le/e: sedno nazwy, gdyby nie ten poniedzia=ek... i gdyby Polacy byli /ydami. S=awianie ]Wierni\ ˘ prawo•s=awny ]prawo•wierny\ ¯ gr. ortho•doxos ¯ orthos % doxa ¯ dokein, ˚nr 700.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


U

U – znak kszta=tem podobny jest do O, d{wi"k U silnie z d{wi"kiem O zwi'zany we wszystkich europejskich j"zykach, ˚O. Ma=a litera U ]u\ jest podobna do ma=ej O ]o\, Y ]y\, i V ]v\, zw=aszcza w r"cznej pisowni znaku. UU by=o «d=ugim U» zbli/onym w wymowie do d{wi"ku + ]=\, zast'pione nast"pnie przez znak ˝ ]©\ «=en» zapo/yczony z pisma runowego. w XI wieku po='czone VV ]vv\ zosta=o wprowadzone przez skryb[w Normandii, i tak znak ten wypar= «=en» ]©\ z anglosaskich r"kopis[w; obszerniej ˚W. W ten spos[b «d=ugie U» ^ ˝ «=en» ^ pol. + ]=\ }e=| przesz=o stopniowo w W ]w\, zwane «podw[jnym U» ]double U\ i tak w j. ang. do dzi>& W ]w\ ^ pol. + ]=\, np. William }=iliam| ˚litera +. W >redniow. Rosji, cyr. B ^ niem. W ^ pol. W, +, pisane przeze mnie& gr.celt.-ros. BW+, np. Dowmund ^ Do=mond, Do=mant, Dowmond, Doumond, itp. W Polsce, pod znakiem O kry=y si" tak/e dwa d{wi"ki& O i U, rozdzielone i przypisane nast"pnie znakom& d{wi"k O i U ^ znak O ˘ d{wi"k O – znak O d{wi"k U – znak U, Ø. Znak U zwany& «U zwyk=e» lub «U otwarte» w przeciwie<stwie do Ø ][\ «U zamkni"tego» lub «U kreskowanego» pisanego tam, gdzie U odmienia si" na O, np. r[brobi:. w j. ang. tak/e zmagano si" z rozdzieleniem i opisaniem d{wi"ku U& znak U ˘ d{wi"k U& bull, full, znak OO ˘ d{wi"k U& book, cook, hook, ale znak OO ˘ d{wi"k A ^ Ø& flood, blood, znak U ˘ d{wi"k A& `uck, np. luck. u ang.-s=aw., d{wi"k wielorako stosowany w formie przedrostka& 1. ty – zaimek zwrotny& za ^ wy ^ u ^ ty, za – form' najstarsz', wy – do dzi> w Rosji u/ywana, u – jak w j. ang. you }ju|, ty – najm=odsza, w Polsce. ...T, U, W, Z w alfabecie i tendencja zmian d{wi"k[w pod jego pr'd, przez to u/ywane w poleceniach, cz"sto z zaimkiem si", np. uwijaj si", 2. ima: ]si"\& s=uch ]dos=. chwytania d{wi"ku zmys=\, imad=o ]uchwyt; u ^ ima; d=o ^ chwyt ˘ d=o<, mokrad=o\, szczud=o, 3. symbol d{wi"ku, st"kania i wysi=ku& s=uch, zwuk, rodzi: – urodzi:,

x bi: – ubi:, ˘ form" dokonan', 4. {le, niedobrze, ]u-b[stwo, u-wie>:\, ˚b≤, =aj, 5. na ^ u, w; na brod≠ ]na brodzie, u brodu\, na Litwie, Wo=yniu, 6. oko=o, opodal, blisko, w pobli/u, pod; u stopy, u r"ki, u podn[/a; skr[t ang. under ]pod\, ˚a – ang. and ]i\; u(nie>: ^ pod(nie>:, uziemi: – pod ziemi", i inne, szczud=o ¯ szcz % u ]pod\ % d=o ]chwyt\; u(pod-chwyt, 7. w; uderzy: – wderzy:, urobi: – wrobi:, urazi: – wrazi:, usypa: – wsypa:, wz[r – ros. uzor, wo=. vgasil= – ugasi=, inne W – do >rodka, ma odpowiedniki z U; wlecie:, – ulecie:, analogicznie& wsypa:, wbiec, wej>:, wszy:, 8. wy` ˘ uciec – wyciec, wy ^ za ^ u ^ ty ]zaimek\, 9. za` ˘ oub;en= – zabity udosit – zastanie, ubawa – zabawa, ub='d – zab='dzi:, uchowaj – zachowaj, 10. nie, tak i bez; ustawiczny – nie ustanny, bez ustanku, bezustanny 11. od i do; ]od\& u(my:, u(sma•rzy:, u(pa>:, ubawi: – odj': ]bawi: – j':\; ]do\& u(goni:, u(ci':, itp., wo=. 1289 ougoniwa – dogonili, 12. po` ˘ uj': – poj':, po-jasy ]pasy\, uprzedzi: – po•przedzi:, s=aw. udloleszi – podo=asz ˘ pol. nieudolny, uciecha – pociecha, u/e – potak]ni"cie\, sic# uratowa: – poradzi:, po•do=a: ¯ niem. rat, po(prze(u(wy(za•chwyci: ]uj':\, wo=. 1289 podaviwasœ ]ud=awili si"\, 13. prze`; bez przestanku – nieustannie, bez ^ nie, prze ^ u, 14. w zast"pstwie litery Z z odmian' znaczenia& w[wczas – za wczas]u\, wreszcie – z reszt', wniwecz – zniweczy:. wi"cej ˚nr 492.

UAO anglosas. hat ]gor'cy, gor'co, pal'cy\ ˘ >redniow. ang. hoot ]hot\, staroniem. hutta ]ku{nia\ – pol. huta, mo/e i w zwi'zku& hoot, hot % uta ]wielce, wielki\.

UMÅ =ac. columba – go='b, CG

UE ˚E UO jak w innych j"zykach& =ac. sufficient ˘ sowicie

UY =ac. crux, staroirl. cros, staronord. kross, anglosas. cros, >redniow. ang.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

cros, crois, ang. cross, franc. croux – pol. krzy/, ros. krest ˘ pol. kre>li:. gr. Kyprios ˘ =ac. cupr, cuprum ]mied{\, pol. Cypr, KC }/u| ¯ starofranc. Jui, Gui, >redniow. ang. Jewe, Jui, Gui ˘ pol. /yd, z dodatkiem «d» ¯ Juda tracka rzeka Strymon – pol. strumie< anglosas. sunu – syn anglosas. cynn – >redniow. ang. ken, kun, kyn ˘ ang. kin ]r[d\, pokr. holend. kunne, goth. kuni anglosas. mus, niem. maus, ang. mouse – staropol. mysz anglosas. rynel ˘ >redniow. ang. rinel, runel ˘ ang. runnel – pol. rynna anglosas. cryce – >redniow. ang. crucche ]kula, szczud=o\ >redniow. ang. kychene – staroniem. kuchina – staropol. ¢kuchnya ˘ kuchnia ang. buzz – pol. bzyka: ang. gray – niem. grau staroniem. muta, niem. maut – pol. myto stary g[rnoniem. tun – pol. tyn ]p=ot z ga="zi\ niem. D¥na ˘ Dyna]burg\ niem. R¥gen ˘ Ryga niem. t¥nche ˘ tynk Abdul – Abdyl s=aw. =u/a – =y/a s=aw. sy: ]ciek\ ˘ staropol. ¢sucz ˘ pol. s'cz, na(syci: ]na(poi:\, przesyt; staropol. cz ^ : staroros. pros=uti – pros=yti staroros. po=y< – pol. pio=un stud ]ch=[d\ – styd – wstyd ros. k=yk ]kie=\ – pol. k=u:, KC, Ç ros. kostyl – kostur ]pa=ka, laska\ wo=.-ros. dyra – staropol. dura ˘ pol. dziura wo=. surskij – syryjski ¯ Syria staropol. abrys – pol. obrus staropol. brutfanna – pol. brytfanna staropol. brutka ¯ anglosas. bryd staropol. brzudzycz – pol. brzydzi: staropol. bykuwica – pol. bukwica staropol. czyb – czub staropol. odudwaj – obydwaj staropol. su: – posypywa: staropol. szar•zun – szar•zyn }r-z| pol. pio=un – ros. po=y< suto – syt, syty duch – dysze: – dech ˘ oddech, wzdycha:, dusza, wozduch, zaduch, s=ych, s=uch – s=ysze: studzi: ]ch=odzi:\ – wstyd(zi: ]si"\, stygn':

UjU ros. ros. u'e-u/e – ju/ niem. turm ]wie/a\ – ros. t[r;ma ]lochy, wi"zienie\ niem. Ruhr % rik – ros. R[rik pol. Lublin – ros. L[blin


x ubrda: uroi:. ¯ u` % brednie

UW+L

ubie-c(g=y(ga: si" ¯ u` % ˚biec. ubieli: ¯ u` % bieli: ¯ biel ]bia=o\. ubiera-:(lnia ¯ ubranie ¯ wy(do•b[r. staropol. ubrany –

Dubrawka – Dubraucen Ougenundes – Owgimonti Witaut – Witowt – Wito=d Leo – Leu – Lew uczyni= – wczyni= woda – =ada, ang. water =ac. falsus ˘ franc. faux ˘ pol. fa=sz gr. oinos – wino, O ^ U ^ W w=us ¯ tatar. u=us ]osada\ u~ robi: ˘ urobi:, gnie>: ˘ ugnie>:, robi: ˘ zarobi:, dusi: ˘ zadusi:. d{wi"ki U i ZA maj' pomocnicz' funkcj" w tworzeniu nowych s=[w, przez to nie wprowadzaj' zasadniczych zmian w ich znaczeniach; 1. zwykle tworz' czas przesz=y ]czas\, jak wy/ej, i poni/ej, w dalszej cz">ci, i tworz' form" czasownikow' z rzeczownik[w i przymiotnik[w, 2. «u» jest tak/e zaimkiem zwrotnym, u/ywane z formami «si"» ¯ ja& u ¯ ang. you } ju | ]ty, wy\, s=aw. az ]ja\ ˘ za ˘ wymiana UZ, np. u•ciec  z•biec  wy•biec, u•ciekinier  z•bieg  wy•bieg, u•cieka: si"  wy•biega:, 3. wskazuje na mniejszo>:, np. ujma& u – mniej, ma=y ˘ uj ]wuj, ¢uj\, str – wi"cej, stary ˘ stryj; strona matki ]ni/sza\ – wuj, strona ojca ]wy/sza\ – stryj. 4. przy, obok, blisko, tu/, na, pod. wi"cej ˚nr 050 – czasownik, nr 030 – powi'zania mi"dzy przedrostkami, i nr 492 – znaczenia przedrostk[w. UE´ ukryte, i cho: pospolite – nadal trudno uchwytne. ˚E. ang. surf } serf | >redniow. ang. mud ]b=oto\ – mutnyj ]m"tny\, m'ci:, DTC s=aw.-wo=. budiesz – b"dziesz kuda – k"dy krutit – kr"ci: `mund – `ment ˘ Dowmund – Dowment ¯ endowment u przy, obok, blisko, na, w pobli/u, wzd=u/ ^ podle. uaktualni: ¯ u` ]czas\ % aktualnie. uaktywnia: ¯ u` ]czas\ % aktyw. ub, ubr odzie/. u` ]wy`\ ˘ ubranie, ubi[r, jubka, szuba, kubrak. ¢ubr ¯ ubor/ka ]upi"kszenie, dekoracja, aran/acja, dob[r\. †ubaczy: spostrzec, u` ]zo`\. ubarwi-:(enia ¯ u` ]czas\ % barwa. ubaw(i: ¯ u` ]czas, za`\ % bawi:. ubawi: si" ¯ u` % ˚bawi:. ubezpiecz-enie(y:(alnia u` ]za`\.

1. wystrojony, 2. uzbrojony. ]$\ ang. to dress, †Old Polish dressed, armed with `, ros. ode-vat;/t;-odie•wat(t, ¢ubij-stwo(acz(k zab[jstwo, u ^ za. s=aw. oubπenπe, oub;en;e ubikacja klozet, ust"p. ¯ niem. ubikation. ang. water-closet ˘ skr[t W.C. ]w samolocie\ lavatory, ros. vaterklozet-waterklozet. ubi[r, ubranie u` ]wy`\ % b[r. ˚ub. ubli/a: dos=. ur'ga: ¯ bliz ^ rug; znaczeniami pokrewne& znies=awia:; zniewa/a:, obra/a:, bluzga:, uw=acza:. w zwi'zku s=owotw. z b=a/ennyj ]b=ogos=awiony – przeciwstawienie\, i pob=a/a: ]$\. s=owotw. baz' bliz ]ko=o\ ^ rug ˘ bli{ni ^ drug; krug ˘ okr"g ]okolica, pobli/e\, i inne, ˚kr'g, okr"g. rug ¯ niem. rüge ]nagana, ang. rebuke, censure, reprimand\, rügen ]karci:; wytyka: b="dy; gani:, ang. rebuke, censure, blame\. =ac. offendere ˘ starofranc. offendre ˘ >redniow. ang. offenden ˘ ang. offend, disparage, ros. oskorbl-qt;/it;oskorbl-jat(it. ub=aga: ¯ u` ]wy`\ % b=aga:. ¢ub='dzi: zab='dzi:. ¯ u` ]za`\. †ub=udny zmy>lony, fa=szywy, nieszczery, k=amliwy, podst"pny. ¢ubo tak, i tak, w takim wypadku, /e. staroros. ubo-ubo, ros. tak, itak, v takom sluhae> 'e. †ubocz zbocze, stok z g[ry. ubocz-e(nie ¯ u` ]przy`, na`\ % bok ]strona\. miejsce ustronne. ubogi biedny. ¯ B[g. wo=. 1289 oubogym=-ubogym ]ubogim\, oubogym;-ubogym, >redniow. ubogyj-ubogyj. ubojowy ¯ u` % b[j ]rze{\. ubolewa: ¯ u` % bole: ]biada:\. ubo/-e:(y: ¯ u` ]nie z `\ % Bogiem. ub-[j(ojowy ¯ u` % b[j ]rze{\. ub[stwia: ¯ u` ]czas\ % b[stwo. ub[stwo, ubo/e: ˚B[g. bogactwo – gdy z Bogiem, ub[stwo – gdy bez Boga ]u ^ nie\. S=awianie ]Wierni\ op=ywaj' wi"c w dobrobycie, dobrze im si" wiedzie.... ub[>: ¯ u` ]czas dok.\ % bodzie. ubr ˚ub. ubra: ¯ u` % ˚bra:.

sto=u. ubrusiec  obrus. staroros. ubrusec-ubrusiec, ros. polotence, platok. uby-tek(wa:(: ¯ u` ]mniej\ % by:. odwr. naby•tek(wa:, przy•bytek. umniejsz•enie(a:. uby: ¯ u` ]mniej\ % ˚by:. ¢uch powietrze. mucha, ucho, s=uch, g=uchy, grucha:, wy(buch, chuch(a:(ro, ruch, duch, zaduch, cybuch, niuch, brzuch, pazucha, plucha, such-y(a(e, puch(n':, ropucha, dmuch(a:, ros. wozduch ]powietrze\, ros. duch ]dech\, duchi ]perfumy, zapach\ ¯ e ]powietrze\ ˘ gr. aer ˘ starofranc. aer, air ˘ >redniow. ang. i ang. air; anglosas. eare ]ucho\ ˘ >redniow. ang. ere ]ucho\ ˘ ang. ear ˘ ang. hear ]s=ysze:, s=ucha:\ ¯ >redniow. ang. heren ¯ anglosas. hieren,

pol. Ílusarczyk – ros. Sl[sarhik gal[cinaciq-†halucinacja kl[h=-†klucz.

ubezw=asnowolni: ¯ u` % bez % w=asnej % woli. pozbawi: kogo w=asnej woli. ubi: ¯ u` % ˚bi:.

ubra-:(nie(niowy bra< ]bitwa w Íredniowieczu\ ˘ bro<, u•branie ^ o•bicie ^ po•krycie }cia=a odzie/'|, ˚bro•ni:(<.

]niedorzeczno>ci\, pokr. bzdura.

ubrudzi: si" ¯ u` % ˚brudzi:. ¢ubrusiec r"cznik, husta, nakrycie

heran. ¢uchapi: u=api:, uchwyci:. ¢uchari maski ¯ maska.

staroros. uxari-uchari, ros. maski, xari ¯ xarq ]grymas, wyraz twarzy, maska\, ang. grimace, caricature, mask. ucho, uszy u kr"gowc[w& narz'd s=uchu i r[wnowagi 1. u ]d{wi"k, s=aw. zwuk, U ˘ Å, ´\ % ch ]chwyta:\, 2. uch ]powietrze\ ˘ ko/uch ¯ ko/a ]sk[ra\ % uch. poduszka, zausznik, s=uchs=ych. s=owotw. pokr. echo ]dawne Ch ^ K\. anglosas. eare ˘ >redniow. ang. ere ˘ ang. ear ]ucho\ ˘ hear ]s=ysze:\, >redniow. ang. heren ¯ anglosas.

hieran, heran; gr. HS ˘ gr. ohr, got. auso, ros. uxo,

uwi, uw-ko/noj.

uchod-{ca(zi: ¯ u` % ciec, zbiega: ¯ chodzi:, pokr. i>:. uchodzi: ¯ u` % ˚chodzi:. uchowa: ]si"\ ¯ u` ]za\ % chowa:. staropol. uchowa: – ochroni:. uchroni: ¯ u` % chroni:. u(za•chowa:, zapobiec zniszczeniu, ustrzec przed nim. uchwa-=a(la:(li: decyzja podj"ta wsp[lnie na otwartym, walnym zebraniu. mSjp 1969& «to, co zosta=o uchwalone, wyraz woli organu kolegialnego». ang. decision, resolution, ros. rewitel;nost;, rewimost;-reszimost. uchwali: ¯ u` % ˚chwali:. uchwy-t(ci:(tny ¯ u` % chwyt. ˚imad=o.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x uchwyci: ¯ u` % ˚chwyci:. uchybi-:(a:(enie nie dopatrzy:, st'd skutki; w przypadku manier& obrazi: kogo, ubli/y:. uchybienie& usterka, wada, ¯ u` ]czas\ % chybi: ]nie trafi:\. starofranc. faillir, >redniow. ang. failen ˘ ang. fail, ros. opu]enie-opuszczenie. uchy-la:(lny(=ek ¯ u` % chyli:. uchyli: ¯ u` % ˚chyli:. ¢uchyszczrenie ¯ u` % znawstwo, sztuka, rzemios=o. z(wy•my>lnie. staroros. uxy]renieuchyszczrenie, ros. xitrost;, isskustvo, remeslo> izmywlenie. uci-':(na: ¯ u` ]czas dok.\ % ˚ci':. uci'gn': ¯ u` % ˚ci'gn':. uci'/liwy ¯ u` % ci"/ki, ci'/y:. staropol. obci"/liwy ]uci'/liwy, ci"/ki do zniesienia\. staropol. uci'/y: – 1. gn"bi:, n"ka:, uciska:, 2. obci'/a:, przyt=acza:. ]$\ anglosas. bear, birth ]ci'/a\ ˘ beran ]z(nosi:, ci'/y:, w ci'/y\, >redniow. ang. burden, birden, birthen, ang. burden ˘ burdensome, ros. obremenitel;nyjobremenitielnyj ¯ o % bremja ]ci"/ ar, brzemi", =adunek\, neudobnyjnieudobnyj ]niewygodny\. ucichn': ¯ u` ]czas dok.\ % cisza. ucie-c(kinier ¯ u` % ciecz; zbiec. ucie-cha(szy: ¯ u` % ciech. mazur. utexu ]uciech"\, utewaxu ]ucieszyli\. ucie-czka(ka:(c ¯ u` % ciecz. uciek•inier(a: ]si"\. staropol. utok, utoka. ]$\ franc. la desertion, starofranc. escaper ¯ =ac., >redniow. ang. escapen ˘ ang. escape, ros. pobeg-pobieg, begstvo-biegstwo. wo=. 1289 outehi-uteczi ]uciec\, outehe-utecze ]uciek=\, outehet;-uteczet ]ucieknie\, outekowa-utekosza ]uciekli\. uciec ¯ u` % ˚ciec. uciele>nia: ¯ u` ]czas\ % cia=o. ang. embody, ros. soedin-qt;/ /it; v odno telo. uciera: ¯ u` % ˚ciera:. ucierpie: ¯ u` ]czas dok.\ % cierpie:. uciera: ¯ u` ]czas dok.\ % ˚trze:. ucieszy: ¯ u` % ˚cieszy:. uciesz-y:(ny ¯ u` ]po`\ % ciecha. staropol. ucieszenie – pociecha, pocieszenie. ]$\ staropol. uciesznica – pocieszycielka. staropol. ucieszny – 1. pocieszaj'cy, radosny. 2. rozkoszny, przyjemny. ]$\ =ac. de` % lacere ˘ delicere ˘

delectare ˘ starofranc. deliter ˘ >redniow. ang. deliten ˘ delight, ang. to delight, gladden, †Old Polish 1. consolation, comfort, 2. delightful, joyful, ros. ob/radovat;-ob(radowat.

ucina: ¯ u` % ˚ci':. uciska: ¯ u` % ˚ciska:. ucisk(a: ¯ u` % ˚cisn':. s=owotw. pokr. >cisk(a:. s=owotw. poch. uci>niony. ucisn': ¯ u` % ˚cisn':. ucisza: ]si"\ ¯ u` % cisza. ~ucz, `uk, `'k, `ac, `': chwyt. s=owotw. poch. paj'k, pa='k, j'ka: ]si"\, ='ka, zaj'c, zaj':, pajac, poj':, nauka, =uk, ucze<, =ucznik. uczci: ¯ u` ]czas dok.\ % cze>:. staropol. uczci: – ugo>ci:. wo=. 1289 pohtiv-pocztiw ]uczci=\. uczciwy dos=. po/'dany, cnotliwy; st'd prawy, szanuj'cy i inne zalety. ¯ tszcziwy ]/'dny\, u` ^ po` ^ za` czci, cze>:. s=owotw. pokr. po•czciwy ]za•cny\. staropol. uczciwo>: – poszanowanie. uczciwy – nale/yty, w=a>ciwy. staropol. uczliwie – uczciwie. ]$\ ang. honest, †Old Polish right, ros. hestnyj-czestnyj. uczelnia(ny szko=a, zwykle wy/szego stopnia. ¯ uczenie. uczony  nauka. ucz  uk ]j':\. ang. university level school, ros. uhenie-uczenie. ucze-<(nnica ¯ uk ]j':, chwyta:\ ˘ nauka ]poj"cie\ ˘ nie ma poj"cia. franc. ecolier, disciple, eleve; apprenti ]praktykant\, ang. pupil, scholar, schoolboy; disciple; apprentice ]praktykant\, ros. uhennik-uczennik. uczepi: ]si"\ ¯ u` ]czas\ % ˚czepi:. uczesa-:(nie ¯ u` ]czas\ % ˚czesa:.

uczestni-k(ctwo(czy: ¯ u` % czest ]cz">:\ ¯ czasto % nik. ¯ =ac. part•i ]cz">:\ % cipans. staropol. ucz"stno>: – uczestnictwo. =ac. pars, partis ]cz">:\ % capere ]bra:\ ˘ particeps ˘ participum ˘ starofranc. participe, participle, >redniow. ang. i ang. participant, ros. uhastnik-uczastnik. ˚udzia=owiec. ucz"szcza: ¯ u` ]czas\ % cz"sto, ST ˘ SzCz. =ac. ad` % tendere ˘ attendere ˘ starofranc. atendre ˘ ang. attend, ros. prisutstvovat;. ang. attendant, ros. soprovo'da[]ij, †uczliwie uczciwie. uczniak ˚ucze•<(nnica. uhennik-uczennik.

uczony, uczy: 1. wiedz" maj'cy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. wynikaj'cy z wiedzy, naukowy, m'dry. ¯ nauka ]poj"cie\ ¯ na` ]po`\ % uk ]j':\. ang. learned, erudite, scholarly, scientific; scholar, ros. uhënyj-uczionyj ]uczony\. Uczony, lecz nadal niedouczony ]znaczy umie pisa:\ – zwyk=em zwa: z przek'sem ludzi posiadaj'cych tytu=y naukowe docent[w i profesor[w wy/szych uczelni, lecz pope=niaj'cych ra/'ce, karygodne b="dy, w rodzaju& foryster ]le>niczy ¯ ang. forest\ – cudzoziemiec ]foreigner\, haniebny – pot"/ny, wielki, straszny, powietrze – mor, zaraza, testament – obietnica zbawienia, prof. Romana Mazurkiewicza, z Politechniki Íl'skiej, Wis=a ¯ niem. weiss ]bia=y\... bia=a woda Wis=' p=ynie, Warta ¯ wartko p=ynie, doc. Jana Miodka, z Uniwersytetu Wroc=awskiego, pu=k ¯ niem. ¢fulka ]lud zbrojny\, doc. hab. Piotra Sobotki, z Uniw. im. Miko=aja Kopernika w Toruniu, Kraje Zaleskie ¯ za lasami, prof. N. I. Prokofiewa ]z Uniw. Moskiewskiego$\, w Moskwie, i innych pisarzy, ˚fa=sz, prawda. Czy wiedza$ Niew'tpliwie, ale jaka$ Potocznie& >miechu warte, lecz dla mnie smutne to. uczt-a(owa: biesiad•a(owa:, spo/ywanie pokarmu zazwyczaj w grupie os[b. uczuc-ie(iowy doznanie, prze/ycie, wra/enie. ¯ u` ]od`\ % czucie ]odbi[r zmys=ami\. ang. feeling, ros. osqzanie-osjazanie. uczu: ¯ u` % ˚czu:. uczul-a:(i:(enie 1. czyni: kogo wra/liwym, 2. nieodporno>: cia=a na czynniki zewn"trzne np. py=, zapach kwiat[w i ro>lin w okresie rozrodu. gr. allos ]inny\ % ergon ]akcja, praca\ ˘ ang. allergy ]uczulenie\, franc. la sensible, ang. 1. make sensitive, 2. allergy, ros. huvstvitel;nost;. uczy: ¯ nauka ¯ na` ]po\ ¯ uk ]j':\. staropol. uczy:, staropol. uczyciel – nauczyciel. ]$\ anglosas. t≤can, >redniow. ang. techen, ang. teach(er, ros. uhit-;/el;/el;/nica. na(po(przy(do(od(pod(wy-uczy:, ucz-'cy(ony. uczyn-ek(ny(i: ¯ u` ]czas\ % czyn. staropol. uczynek ]praca, dzie=o\. staroholend. dede, staronord. dath, goth., deds, niem. tat ]czyn, dzie=o\, >redniow. ang. deed, dede, ang. deed, act, ros. delo-die=o,


x wo=. 1289 ouhiniti-ucziniti ]uczyni:\, ouhini-uczini ]zbudowa=\, vhinil-wczini= ]uczyni=\, ouhini=-uczini= ]uczyni=\. †u:wirdzenie ]$\ 1. fundament, podwalina, pod=o/e, 2. firmament. ¯ u` % tward. uda: si", udany ¯ u` % ˚da:. ¯ u` ]w`\ ˘ wda: si" ]w kogo\. 1. symulowa:, uj>: za kogo, podszy: si", pozorowa: ˘ udawa: ]trupa, bogatego\, 2. uda: si" – p[j>:, pojecha:, zwr[ci: si", wyprawi: si" ˘ uda: si" do miasta, sklepu, 3. odby: si" pomy>lnie, dobrze p[j>:, powie>: si". =ac. audere ]>mia=ym by:\ ˘ s=aw.-ros. udal ]>mia=o>:, zuchwa=o>:\ ˘ Uda=y ]Ímia=y\, jak laszski Boles=aw Ímia=y 1058–1079. ˚dal, d[=. staropol. uda: si" na co> – odda: si", po>wi"ci:. ]$\ =ac. devonere ˘ devotus ˘ ang. devote, ros. posvq-]at;/tit;. uda=y ^ wda=y ^ u(wy(z•dolny. dal ^ mia= ˘ udal ^ >mia=o>: s=aw-ros. udal ]>mia=o>:, zuchwa=o>:\, ˚uda: si". wo=. udoleti ]po(z•do=a:\ s=owotw. pokr. udacz•a(ny, uda: si", poszcz">ci:, sukces, powodzenie. przy(u(wy(z•datny(da=y(dolny, staropol. uda=y – silny, mocny. ]$\ anglosas. beald, bald, >redniow. ang. i ang. bold, †Old Polish strong, powerful, ros. smelyj-smie=yj, otva'nyj-otwa/nyj. uda-ny(: ]si"\ pomy>lny, zgodny z planem, zamiarem, oczekiwaniem, ch"ciami. ang. successful, lucky, ros. udaha-udacza. udar cios, zwykle s=oneczny, zaburzenia spowodowane zbyt d=ugim przebywaniem na s=o<cu. s=owotw. pokr. u(z•derzenie. niem. streich ]uderzenie\, anglosas. strican, >redniow. ang. stroke, strok ˘ ang. stroke, ros. udar-udar. udaremni: nie dopu>ci: do czego, przeszkodzi:, uniemo/liwi:. ¯ u` ]na`\ % daremno ]pr[/no\. franc. fuler, fouler, >redniow. ang. foilen ˘ ang. foil, ros. razruw-at;/it;. †udatno>: moc, si=a, pot"ga. udatny ¯ uda: si"; u ^ przy ^ z, ˚uda=y ]>mia=y\; UZ. staropol. udatny – m"/ny, /wawy. =ac. succedere, successus, starofranc. succeder, ang. succeed, successful, †Old Polish brave, valiant, ros. uspewnyj, udahnyj

¯ uspex, udaha. udawa: ¯ u` % ˚dawa:. 1. podawa: si" za, przybiera: ]cudz'\ posta:, oszukiwa: ˘ udaje /e wie, tzn. nie wie, ale robi takie wra/ enie; udaje mocnego, itp., 2. udawa: si" – jecha: do `. ang. impostor. udepta: ¯ u` ]czas dok.\ % ˚depta:.

uderz-y:(enie(eniowy czas przesz=y ¯ bi: UW, zada: cios ¯ udar. u/ywane czasem wderzy:, wo=. 1289 oudari holom-udari czo=om ]uderzy= czo=em\, Ipat. 1428 oudari helom; ]bi= pok=ony do ziemi, g="bokie, dos=. uderzy= czo=em\, wo=. 1289 ø oudaren≥ot udarenia ]od uderzenia\. ud=awi: ¯ u` % d=awi: ]si"\. ud-o(ziec biodro. udo~ ¯ u` % do`.

udobrucha: ¯ u` % dobrzy: ¯ dobry.

udogodni: ¯ u` % dogodni: ¯ do` % godny.

udokumentowa: ¯ u` % dokumentowa: ¯ dokument.

uf-a:(ny(o>:

udoskonali: ¯ u` % doskonali: ¯ doskonale.

udost"pni: ¯ u` % dost"pni: ¯ do` % st'pa:.

udowodni:

¯ u` % dowodzi: ¯ do` % w[d ¯ woda. ¢udolie, udol dolina. dziura w ziemi, wy/=obienie, jama, przepa>:. staroros. udolie-udolie, udol;-udol. ud[j produkt dojenia, zwykle mleko.

udramatyzowa:

>redniow. ang. partener, ang. partner, share-holder, ros. uhastnik-uczastnik. ˚uczestnik. udziela: ]si"\ ¯ u` ]przy\ % dzia=. staropol. nadziela: – udziela:. ]$\ ang. ]dawa:, darowa:\ give, ]u/ycza:, przyznawa:\ grant, ]dzieli:, podziela:, uczestniczy:\ shar-e(ing, ros. davat;-dawat, 'alovat;/a=owat, darit;-darit. udzieli: ¯ u` % ˚dzieli:. †udzielny uprawniony; nie podlegaj'cy nikomu, niezale/ny od nikogo; niezawis=y, samodzielny, suwerenny. ¯ u` % dzielny ¯ delny ]prawniony, dos=. przepisowy\ ¯ dla. dla, delny ˘ dzia=(ka ]cz">:, cz'stka\. ˚apana/. udzielny niezale/ny, niezawis=y, samodzielny, suwerenny. staropol. udzielny – oddzielny, osobny, specjalny. ]$\ ang. indepentent, sovereign, ros. nezavisimyj-niezawisimyj. udziera: ¯ u` % drze: ¯ darcie. udziwnia: ¯ u` % dziw. ud{wi"kowi: ¯ u` % d{wi"k. udzwig(n': ¯ u` % d{wig. †uf hufiec.

¯ u` ]czas\ % dramat.

udr"cz-enie(a:(y: ¯ u` % dr"czy:. udr"ka ˘ u` % dr"czy:. udry na udry – spiralnie powi"kszaj'cy si" zatarg z nadziej' na wygran'. ¯ darcie kot[w. ud=awi: ]si"\ ¯ u` % d=awi:. udrze: ¯ u` % ˚drze:. uduchowienie ¯ u` % duch. udusi: si" ¯ u` % ˚dusi:. udu-si:(szenie ¯ u` % ˚dusi:. ¢udy cz=onki cia=a ˘ pol. uda ˘ udo. staroros. udy-udy, ros. hleny-czleny, ang. limb, member. udzia=(owiec ¯ dzia=(ka ]cz">:\. ¯ u` ]z`\ % dzia=a:. staropol. udzia=a: – dokona:, uczyni:, zrobi:, sprawi:. ]$\ franc. partenaire,

po(za•wierza: zaufa:, pouf•ny(a=y zadufany ]w sobie\ ufnal gw[{d{ podkowy. niem. hufnagel ufno>: wiara ˘ zaufa: ]powierzy:\, za ^ po. ˚dufny. UFO skr[t ang. unidentified flying object ]niezidentyfikowany objekt lataj'cy\, w u/yciu od 1953. Produkt USA w zimnej wojnie z ZSRR, zapocz'tkowany upadkiem dysku ko=o Roswell, NM, w lipcu 1947. Komunikat prasowy wydany przez jednostk" wojsk. stowarzyszon' z produkcj' bomb atomowych. By=y to czasy wiary w /ycie i cywilizacj" w naszym Uk=adzie S=onecznym. Do problemu UFO w='czony przez pomy=k" rzadki rodzaj ˚pioruna. uformowa: ¯ u` % formowa:. ufundowa: ¯ u` % fundowa:. ufy ˚hufy. †ugaba: 1. napa>: na kogo>, zaatakowa:, 2. oskar/y:, pozwa:. ugada: ¯ u` % ˚gada:. ugada: ]si"\ ¯ u` ]z`\ % gada: ]m[wi:\. ugania: ]si"\ ¯ u` % gania: za, ci'gle biega:. ugasi: ¯ u` ]za`\ % ˚gasi:. ugaszcza: ¯ u` % go>ci: ¯ go>:. ugi-':(na: ¯ u` % gi':, zgina: UZ.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ugier nieorganiczny /[=ty barwnik, stosowany w malarstwie.

ugi-na:(': ¯ u` % gi':, zgina:, UZ. ug=aska: ¯ u` ]czas\ % ˚g=aska:. ugna: ¯ u` % ˚gna:. ugniata: ¯ u` ]czas\ % gnie>:. ugod-a(owy ¯ u` ]z`\ % goda. ugodzi: ¯ u` ]czas\ % ˚godzi:. staropol. ugodzi: – utrafi:. ˚u=uczy:. †ugonek zabieganie, uganianie si". ˚ugoni:.

ugoni: ¯ u` % ˚goni:. utarczka, uganianie si" z kim, po>cig, do>cig]n':\. s=owotw. pokr. gonitwa ¯ goni: ]starcie konne w turnieju rycerskim\. staropol. ugoni: – dogoni:, do>cign':, u=owi:. ]$\ starofranc. chacier, cachier, >redniow. ang. chacen, cacchen, ang. chase, ros. pogonq-pogonja }†pogonia|. †ugornik czerwiec. ˚zok. ugo>ci: ¯ u` ]czas\ % go>ci: ¯ go>:. ugotowa: ¯ u` ]przy`\ % gotowa:. ¢ugozniti zbiec. staroros. ugozniti-ugozniti, ugoznu-ugoznu ]zbiegn"\. ug[r pole le/'ce od=ogiem. czasem zarastaj'cy dzik' ro>linno>ci', u/ytkowany jako pastwisko. jednoroczny od=[g – nie uprawiane od wiosny do jesieni, lub poprzez ca=y cykl jednego roku upraw ]od zbioru, sprz"tu ro>lin do zasiewu ozimin w nast"pnym roku\. odmiana gr. agros ]rola\ u – uprawa; {le, niedobrze g[r, gor – gorsza. ugra: ¯ u` % ˚gra:. ¢ugrin W"grzyn, W"gier. >redniow. Ougrin-Ugrin.

ugruntowa: ugrupowa-:(nie ugry{: ]si"\ ¯ u` % ˚gry{:. ugrz-'{:("zn': †ugwie>: zar"czy:, zagwarantowa: co>. ]$\

ui->ci:(cza: spe=ni:, urzeczywistni: ¯ ist ˘ istota, istny. ¢uj 1. ma=y, mniejszy ˘ ujemny, 2. m=ody, m=odszy. ˚wuj. ang. 1. little, 2. young, little. pol. wulgaryzm h¢j ]ma=y\. s=aw. uj-uj ]wuj, brat matki\, ujada: szczeka: zajadle. jad=o – /arcie, zajad=y – za/arty, ujada: – u/era: wg T. Grzebieniowskiego, 1958 – niepoprawnie – skomle:, ang. yelp. ujarzmi: ¯ u` % jarzmo. ujawni-:(enie ¯ u` % jawno. W kraju dobrych manier i obyczaj[w zabrak=o ujawnienia czy recenzent czyta= ca=e dzie=o. Pozwala to na wydawanie opinii na podstawie czytanych

jego fragment[w i swym do>wiadczeniu; recenzent wybiera jego cechy ze swej listy negatyw[w i pozytyw[w, sporz'dzonej na podstawie wydawania opinii o poprzednich pracach, i przypisuje je troch" na >lepo. Prawo w Polsce nie dzia=a w=a>ciwie, nigdy nie dzia=a=o. Wsz"dzie braki i furtki do obej>cia, jak w tym wypdku. Tak Zenon Klemensiewicz wyda= opini" o S=owniku A. Brücknera, 1927. Gdyby czyta= ca=y – mia=by j' inn'. Nie bez znaczenia – w opinii nie przyst'pi= do szczeg[=[w, bo te wskaza=yby na zasi"g czytania; og[lnikami j' wyda=, chwal'c dzie=o i gani'c jednocze>nie. ang. disclaimer. ros. otricanie (hego). ujazd UZ zjazd ¯ jazda ]konna\ ˘ uje/d/a: ]konie\; powiat. wiatr ^ jazda ˘ po•wiat ^ u•jazd ˘ zwiewaj st'd ^ jazda st'd ]wyno> si", zmykaj, biegiem\. staropol. ujazd – 1. objazd lub obej>cie czyjej> posiad=o>ci przez rozjemc[w w celu wytyczenia jej granic, rozgraniczenie nieruchomo>ci, 2. wytyczona urz"dowo granica posiad=o>ci, znak graniczny. wg A. Br¥cknera 1927& graniczenie; ujazd czyni: – ustala: granic". uj': ¯ u` % ˚j': ¯ jat. u` ]za`, po`\ % j': ]chwyci:\. za(po•chwyci:. ˚u=api:. ang. to catch, ros. pojmat;-pojmat. staropol. uj': – zmniejszy:. †Old Polish subtract, ujecha: ¯ u` % ˚jecha:.

†ujedna:, hujedna:, ujadna: u(po•jedna: si", ¯ jeden ¯ odin.

ujedna: ¯ u` % ˚jedna:. ujednolici: ¯ u` % jednolity. ujemny ¯ ujma ]miej\ ¯ u` ]od\ % j':. negatywny, z=y, szkodliwy, niepomy>lny, niekorzystny.

uje-{dzi:(/d/a:(alnia uj"cie ¯ u` % ¯ j': ]chwyci:\. ˘ po(za(prze•j':, ujmuj'cy.

uj-ma(emny(mowa: szkoda moralna, uszczerbek, uchybienie, zniewaga. ujmuj'cy pierw. zabawny ¯ u` ]za`\ % j': ]bawi:, chwyta:\. u•prze•jmie – u•jmuj'co, mSjp 1969& «poci'gaj'cy, powabny, mi=y, zniewalaj'cy». ujrze: ]si"\ ¯ u` % ˚jrze: ]patrze:\ ¯ {renica ]oka\. staropol. u{rzec, u{rec – ujrze:. ]$\ ang. see, perceive, ros. uvidet;-uwidiet ¯ videt;, zametit;-zamietit, uj>cie rzeki ¯ usta. s=aw. ust;e, ang. mouth.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

niem. mund]e\, staropol. hu>cie czy huszcie, u>cie czy uszcie } staropol. sz ^ > |. ]$\ uj>: ¯ u` % ˚j>: ¯ i>: ¯ itti. ¢uk holend. ch=opiec, ulicznik. liczne, patronim. ~uk w nazwiskach; `ak pol. odpowiednikiem& Stasiuk – Stasiak, Michaluk – Michalak. uk ˘ ucz, K ˘ Cz d{wi"k huk, zwuk ]d{wi"k\, "kukucz KCz, stuk(a:  puk(a:, st"ka:  p"ka: ¯ puk, ]p'k\ ˘ p"k(a: ˘ p"katy. ukucz& buk  b'k, bucze:, huk  hucz-e:(ny, nauka  ucze< ]ukucz\.

~uk, ~ucz, ~'k, ~ac, ~':

– chwyt; paj'k, pa='k, j'ka: ]si"\, ='ka, zaj'c, zaj':, pajac, poj':, nauka, =uk, ucze<, =ucznik. ¢uka 1. jaw, 2. wysi=ek. ukaz(a: ]pojawi:\, nauka. s=aw. ruka ]r"ka\, muka. ukamieniowa: ¯ u` % kamie<. †ukan': wyla: si", obla: si" kroplami. ukarmi: ¯ u` % ˚karmi:. ukartowa: ¯ u` % karta. ukatrupi: ¯ u` % ka ]do\ % trup. ukaz ¯ u` ^ na` ^ po` ^ przy` ¯ kaz ˘ nakaz, kaza: i inne. rozporz'dzenie cara, rozkaz, dekret carski. ukaza: ]si"\ ¯ u` % ˚kaza:. ukaza: ]si"\ ob(po•jawi:. uk'-si:(szenie ¯ u` % ˚k'si:. ukleja gat. ryby z rodziny karpiowatych. ukl"kn': ¯ u` % kl"ka: ¯ kluk. uk=ad(a:(ny ¯ u` % ˚k=ada:.

uk=ad(anka(ny(a: ]si"\ da•<(nina, haracz ]uk=ad – ob=o/enie podatkiem\. ¯ u-k-=ad; u ^ pod ]˚u\, k ^ do; =ad ^ porz'dek ˘ uk=ad ^ podporz'dkowanie. W wyniku dorozumie< uk=ad zmieni=o znaczenie na umow", plan; uk=ada: – planowa:, kartowa:, aran/ owa:, komponowa:, negocjowa:; traktat, porozumienie; mi"dzynarodowe uk=ady ]umowy\. Pozosta=o rzadkie uk=adny – omal archaizm polski – grzeczny, tj. daj'cy si" podporz'dkowa:, dobrych manier, /yj'cy w zgodzie z innymi – zn[w umowa.... >redniow. uklad-uk=ad, ros. dan;-da< ]da<, danina\.

uk=on(i: ]si"\ ¯ u` ]po`\ % k ]do\ % =on]o\. s=owotw. poch. po(s•k=on. staropol. uk=oni: si" – oddali: si", odej>:. ]$\


x ang. bow, to bow, homage, ros. poklon-pok=on. uk=oni: si" ¯ u` % ˚k=oni:. uk=u-:(cie ¯ u` % ˚k=u:. uknu: ¯ u` % knu:. ukocha-:(ny ¯ u` % ˚kocha:. uko-i:(jenie ¯ u` % koi:. pokr. uspoko•i:(jenie. uko=ysa: ¯ u` % ko=ysa:. †ukon obowi'zek, powinno>:. †ukona: ]si"\ uczyni:, ustanowi:.

ukonstytuowa: uko<czy: ¯ u` % ˚ko<czy:. ukopa: ¯ u` % ˚kopa:. ukorzenia: si" ¯ u` % korze<. ukorzy: ¯ u` % korzy:. uko-s(>ny ¯ kos ]zez\ ˘ skos. s=owotw. podstaw' ko>: ^ krzyw ˘ u•kos ^ krzyw•o ]przeciwie<stwo do prawdy – prostolinijno>ci\, po•kost – po•krycie. pokosnyj wiatr – k=ad'cy ]/agle\. u` ^ po` ^ na`. por. arch. s=aw. kosog-kosog ]sko>nooki\. ukradk-iem(owy ¯ kra>:, manier' kradzenia, niezauwa/alnie. staropol. ukra>:, hukra>: nieme H. ]$\ ukra>: ¯ u` % ˚kra>:. ukr"ci: ¯ u` % ˚kr"ci:. ukroi: ¯ u` % ˚kroi:. ukrop war, kipi'ca, ciecz, wrz'tek. wra/enie cia=a o energii zwanej ciep=ot', dostarczanej mu przez otoczenie& dogodna, przyjemna – ciep=o, zbyt wiele, w nadmiarze – gor'co, zbyt ma=o, niedostatek – zimno, i inne stopnie wra/e< z jej odbiorem zwi'zane. jeden z kilku stopni ciep=oty odbieranej przez cia=o ludzkie& lodowat-o(a – zab[jczo zimna, zimn-o(a – niezno>nie ch=odna, ch=odn-o(a – ledwie zno>na, letni-o(a – tolerancyjna, ciep=-o(a – przyjemna, gor'c-o(a – nadmiernie ciep=a, ukrop – zab[jczo gor'ca. staroros. ukrop-ukrop, s=owotw. pokr. kropla. ¢ukroch k"sek. pol. okruch.... staroros. ukrox-ukroch, ros. kusok-kusok. ukr[ci: ¯ u` ]przy\ % kr[ci: ¯ kr[tko. staropol. okroci: – 1. okie=zna:, ujarzmi:, 2. ob=askawi:. ]$\ ang. repress, check, curb, ros. podavl-qt;/it;, obuzd-yvat;/at;. ukruszy: ¯ u` % ˚kruszy:. ukrwiony ¯ u` % krew. ukry-cie(ty(wa: ¯ u` % ˚kry:. ¯ kry•:(t ˘ kryj[wka, skrytka.

ukrzy/owa-:(nie ¯ u` % krzy/. ukszta=towa-:(nie ¯ u` % kszta=t. uku: ¯ u` % ku:. ukulele czterostrunowy hawajski instrument muzyczny.

†ukusi: 1. ugry{:, zje>:, 2. spr[bowa:, skosztowa:. ¯ u` ]czas\ % kus ]k"s\. s=owotw. pokr. pokusa. ang. to bite, to taste, ros. ]gry{:\ u/kusat;-u(kusat, ]kosztowa:\ vkus-wkus. †ukwapi: po>pieszy:. ¯ u` ]po`\ % kwapi: ]>pieszy:\. s=owotw. pokr. skwapliwie. ukwia= rz'd jamoch=on[w morskich ukwiec-i:(a: ¯ u` % kwiat. ¢~ul ]ludzie\ ¯ lu` ]cz=ek\, jak `el ]l.poj.\ i `le ]l.mn.\, ¯ u ]sk[ra\. lud, ludzie. ul 1. dziura, 2. pomieszczenie dla pszcz[= w postaci ma=ych domk[w r[/nego kszta=tu, 3. jak w ulu ˘ wielki gwar, szum, 4. w bibliotece& skrzynka katalogowa. wg s=ownika Webstera& anglosas. hol ˘ ang. hole ]dziura\. holh ˘ ang. hollow – puste miejsce, dziura, wg S. Lindego 1807& letton. ula ]dziura\ anglosas. hole, hale }z b="dem, patrz wy/ej|, dun. hule, szw. hol >redniow. ang. holwe, ang. hollow, ros. ulej/nyj ]ul(owy\ ul ma by: podstaw' ulicy, b="dnie, ˚ulica. ula: ]si"\ ¯ u` % ˚la:. ulat-ywa:(nia: si" ¯ u` % ˚lecie:. ul': si" ¯ ul"ga:. ulec skr. uleg-a:(=o>:. podda: si", ust'pi:. staropol. ulec – uj>:. schroni: si", skry: si". ]$\ ang. give way, yield, ]komu\ succumb, ros. ustupat; (komu). ulecie: ¯ u` % lecie: ¯ lot. ulecz-alny(y: ¯ u` % leczy: ¯ lek. uleg-a:(=o>:(=y ¯ u` ]pod\ % lega:. niem. liegen ]lega:\, ˚leg nr 465. ulep-ek mieszanina syropu z lekarstwem. ulepi: ¯ u` % ˚lepi:. ulepsz-y:(enie ¯ u` % lepiej. †ulesie podlasie, u ^ pod. ulew-a(ny potop deszczu, s=owotw. baz' yawl ]woda, mokrz\ % staropol. YU, pokr. zlewa, UZ. yawl – 1. =[d{ boczna na statkach, 2. rodzaj =odzi ze sterem, /aglem nap"dzanej, “jak m[wi'” u/ywanej pierwotnie w odniesieniu do jutlandzkich =odzi – said to be applied orig. to

Jutland boats, whence also Dan. jolle, etc., wg S=ownika Webstera, 1962; dobrze /e “jak m[wi'”, bo «yawl» to «woda», =ac. «aqua» ˘ ital. staro/. miasto Aquileia ˘ akwilejski ^ jawle<ski w przek=adzie na j. wo=y<ski, 1288.

ul"g-a:(a=ka(n': si" s=owotw. pokr. wyl"g, zal'/ek. gruszki ul"ga=ki ˚zimostradka ¯ zima % s=aw.-ros. strada: ]znosi:, ang. to suffer, to endure, to bear\.

ul"kn': si" ul-ga(gowy(/y: umniejsz-enie(y:.

ulgn': ugrz"zn':, uwi"zn':. ulic-a(znik(znica(zny(zka ¯ u` % lica ¯ lico ]czo=o, twarz, front\. wg definicji przytoczonej przez S. B. Lindego 1807, ulica& stanowiona z wielu dom[w, jeden dom nie mo/e stanowi: ulicy. czyli droga od frontu dom[w, ich czo=a. ulica prosta, ruchliwa. dzi>& pas drogi miejskiej przeznaczony dla ruchu ko=owego i pieszego. staropol. uliczka – furtka, brama, drzwi. ]$\ =ac. strata, anglosas. str≤t >redniow. ang. strete ang. street, franc. rue ros. ulica-ulica. ulik holend. t=usty >led{. ulistni-enie(ony ¯ u` % li>:. ulokowa: ¯ u` % lokata. ulot-ka(ny(ni: si" ¯ u` % lotka ¯ lotka, stan lotny ¯ lot. ultimatum ostateczna oferta lub propozycja, szczeg[lnie warunki dyktowane przez jedn' ze stron w dyplomatycznych rozmowach, odrzucenie kt[rych prowadzi do zerwania przyjaznych stosunk[w, i mo/e spowodowa: wojn". p[{no=ac. ultimus ˘ =ac. ultimatum ˘ ang. ultimatum, ros. ul;timatym-ultimatum.

ultra-d{wi"k(fiolet(kr[tki( (maryna ultras ten, kto wyznaje skrajne pogl'dy.

ulubi-eniec(ony ¯ u` % lubi:. ul/y: ¯ u` % l/ej ¯ lekko. †u=acni: u=atwi: ¯ =atwo. u=agodzi: ¯ u` % =agodzi: ¯ godzi:. u=am-a:(ek(kowy(ywa: ¯ u` ]z\ % ˚=ama:.

u=amek fragment, cz">: ¯ =ama:. u=an je{dziec, konny ¯ ko< bu=any. bu=an – u=an. ¯ tur.-tatarskiego.

†u=api: si" ¯ u` % ˚=apa:. z=apa:, schwyta:. ˚uj':. s=owotw. baz' «=apa» ]chwyt\. ang. to catch, ros. pojmat;-pojmat. u=askawi-:(enie ¯ u` % =aska

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x u=atwi-:(enie ¯ u` % ˚=atwi:. staropol. u=acni: – u=atwi:. u=om-ek(ny(no>: 1. karze=, kaleka, s=aby fizycznie, 2. nie podlegaj'cy regule, zwykle pierwotny, np. j. grecki jest u=omny ]w zasi"gu\, w zestawieniu z wp=ywami =aciny. staropol. u=omny – =amliwy, kruchy. =ac. infirmus, starofranc. i >redniow. ang. infirm, ang. infirm, ros. slabyj-s=abyj. u=owi: ¯ u` % ˚=owi:. u=o/y: ¯ u` % ˚=o/y:. ¢u=ucziti, u=ucati otrzyma:, otrzyma: w spadku. >redniow. uluhiti-u=ucziti, ulucati-u=ucati. ros. poluhit;-po=uczit, nasledovat;-nasledowat. ang. to receive, to obtain, to get;

to gain, to win; to inherit, to succeed to. †u=uczy: utrafi:. ˚ugodzi:. baz' strzelanie z =uku ¯ =uk.

u=ud-a(ny iluzja, pokr. z=uda, UZ

¢um roz, my>l, m'dro>: ˘ umie:, duma ˘ duma:, zaduma, zdumie:, umys=(owy; rozum ]synonimem\, umij"tno>: ]pojmowa:, chwyta: my>li\ ¯ um % j"tno>: ¯ j': ]chwyta:\ ¯ s=aw. œt; ]j':, chwyta:\, umiar, t=umacz. staropol. um – umys=, poj"cie, duch. anglosas. ]ge\mynd ]pami":\, >redniow. ang. mind, mynd, ang. mind, wo=. 1289 oum=-um ]rozum\, oum;-um, oumom=umom ]rozumem, my>l'\, razoum=-razum ]domys=\, ros. um, razum, Duma-Duma, pol. zadumany ]zamy>lony\.

¢um(ys=(ie:(ij"tno>:(owa(awia: wiedza, praktyka, waga. rozum ]rozwaga\, duma, ˚um. um-acnia:(ocni: ¯ u` % moc ]si=a\. umai: ¯ u` % mai:. umalowa: ¯ u` % ˚malowa:. umar-=y(twia: ¯ u` ]z(e\ % mrze:. staropol. umar=y, humar=y, umer=y. ]$\ um-arza:(orzy: u>mierc•a:(i:. ¯ u` % mor. umasowi: ¯ u` % masa. umaszczenie ¯ u` % ma>:. umawia: si" dogadywa: si". ¯ u` ]z\ % mowa ]gadka\. ˚umowa. umaza: si" ¯ u` % ˚maza:.

umbra umeblowa-:(nie ¯ u` % mebel. umiar(kowanie ¯ u` % miara. staropol. niemiernie – bez umiaru. ]$\ staropol. umiar – proporcja ]$\. =ac. modus, moderare ]utrzymywa:

w granicach, powstrzymywa: si"\, franc. modere, medicore, >redniow. ang. moderat, ang. moderat-ion(e, ros. umerenn-ost;/yj.

umi-e:(j"tno>:(j"tny staropol. umie•:(rny, humie•:(rny. staropol. umienie – 1. mniemanie, rozumienie. 2. sztuka, umij"tno>:. anglosas. cnawan ]zna:\ ˘ cnawl≤c, >redniow. ang. knoweleche, knowlege ]przyj"cie do wiadomo>ci, wyznanie\, ang. knowledge(able, ros. zna-t;/ne-zna•t(nie.

umiejscowi: umiera-:(j'cy(lno>: †umierny 1. r[wnomierny, ]$\ 2. umiarkowany, 3. wstrzemi"{liwy. ¯ u` ]w\ % s=aw. miera, pol. miara. ang. 1. equal, 2. moderate, ros. 1. ravnyj-rawnyj, 2. umerennyj-umierennyj, 3. vozder'nyj-wozdier/ennyj. umie>ci: ¯ u` % ˚mie>ci:. ¢umiety od•rzuty, wy•mioty. brud. staroros. umety-u, ros. otbrosy, grqz;. ang. refuse, offal, leavings, vomit

umi"dzynarodowi: †umi"kcza: ¯ u` ]roz`\ % mi"kki. rozmi"kcza:, rozrzedza:. ang. soften, make soft, mollify, ros. mqghit;-mjagczit, smqghat;(sq)-smjagczat]sja\. umi">ni-enie(ony ¯ u` % mi"sie<. umila: ¯ u` % mi=y. umilkn': ¯ u` % milczenie. umi=owa: ¯ u` % ˚mi=owa:. umizg(a: si" ¯ u` % mizgi. mizdrzenie si", przypodobanie si". umkn': ¯ u` ]ze`\ % ˚mkn':. umniejszy: ¯ u` % mniej.

umoc-ni:(nienie(owa: ¯ u` % ˚mocowa: ¯ moc ]si=a\. umoczy: ¯ u` ]za`\ % ˚mocz. umoralni: ¯ u` % mora=(y.

umordowa: si"

¯ u` % ˚mordowa: si". umorzy: ¯ u` % ˚morzy:. staropol. umorzy: – u>mierci:. ]$\ ang. to sink, amortize, ros. poga-wat;/sit; dolg. umotywowa: ¯ u` % motyw. umow-a(ny ¯ u` % mowa. umo/liwi-a:(: ¯ u` % mo/liwo>:. um[r ¯ u` % mor ]>mier:\. um[wi: si" ¯ u` % ˚m[wi:. staropol. um[wi:, hum[wi:. ]$\ ¢umre s=aw. umre zginie w walce. wo=. 1289 oumrosta -umrosta ]“umarli” – zgin"li\, ø meha ego oumrowa-ot miecza ego umrosza ]“umarli” od miecza jego\, oumira[hi-umirajuczi ]umieraj'c\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

umar= Roman zabity pod Zawichostem, umar= Konrad Maz. zabity przez Litwin[w. ...i inii ø meha ego oumrowa ]i inni od miecza jego umarli wo=., Ipat. 1231\,

doma oumira[t; bez slavy ]w domu gin' bez s=awy, z zagrzewaj'cej mowy Dani=y do walki, w Ipat pod 1254\. Umar= te/ Semeon podczas wyprawy na Chorwat[w ]Powest wrem. let\. umrz-e:(yk ¯ u` % mrze: ¯ mor. umundurowa: ¯ u` % mundur. umuzykalnia: ¯ u` % muzyka. umy: ]si"\ ¯ u` % ˚my:. umyka: ¯ u` ]z`\ % myka:  mkn':. staropol. umyka: czego> – usuwa:, odwraca:, uchyla:. ]$\ s=owotw. zamyka:, zamkn':. umys=(owy(owo>: ¯ u` % my>l. ˚um ]u ^ za ˘ u(za-mys=\. staropol. umys= – zamys=, zamiar, przypuszczenie. $ anglosas. ]ge\mynd ]pami":\, >redniow. ang. mind, mynd ˘ ang. mind, ros. um-um, razum, passudok. wo=.1289 i oumysliv= 'e

s=b≠. ne bitisœ s nimi polkom=. ]i umysliw ^ umy>li= wi"c sobie nie bi: si" z nimi\

umy>li: sobie ¯ u` % ˚my>le:. umy>lnie ¯ u` % ˚my>le:. umywa-lka(lnia(: ]si"\ ¯ u` % my:. ¢~un m=ody ¯ j(unosza ˘ junak, Junka, niem. jung, s=aw. ounowa,

unowa

U.N. Organizacja Narod[w Zjedn. niem. Vereinte Nationen, ang. United Nations, ros. Organizaciq Ob=edinënnyx Nacij

†unaglenie oburzenie, gniew. ]$\ unaj tutaj. innym& hetaj – tam.

unaocznia: ¯ u` % naoczni: ¯ na % oczy.

unarodowi: ¯ u` % narodowi: ¯ nar[d ¯ r[d.

uncja ¢unencz o>wiecony, o>wietlaj'cy. obja>nia:, u>wiadamia:. staroros. unenh-unencz, ros. prosvq]ij-proswiaszczij, ang. enlightening. unerwienie ¯ u` % nerwy. unia 1. jedno>:, 2. zgoda na po='czenie dla wsp[lnego zysku. =ac. unio od unus ]jeden\; starofranc. >redniow. ang. i ang. union, ros. so[z, soedinenie, uniq,

soglasie. unicestwia: ¯ u` % nicestwo ¯ nic. unicki ¯ unita ¯ unia ko>cielna. ¢unie, unsze lepiej, lepszy. staroros.

une-une, unwe-unsze,


x ¯ =ac. unus ]jeden\ ˘ anglosas. an ˘ >redniow. ang. oon, one ˘ ang. one, ros. odin-odin ]jeden\. b="dnie w Ss 1953& “trzeci miesi'c roku, marzec”. marzec by= pierwszym miesi'cem roku w kalendarzu julia<skim, w Polsce do 1586 roku.

ros. luhwe-=uczsze.

uniemo/liwia: ¯ u` % niemo/liwy ¯ nie` % mo/liwy ¯ moc, mag.

unieruchomi: ¯ u` % nieruchomy ¯ nie % ruch.

uniesienie ¯ u` % nie>: ¯ nosi: ]g[rowa:\.

unieszcz">liwia: ¯ u` % nieszcz">liwy ¯ nie % szcz">cie.

unieszkodliwia: ¯ u` % nieszkodliwy ¯ nie` % szkoda ]z=o\.

unie>: ]si"\ ¯ u` % ˚nie>: ]g[rowa:\.

unormowa: ¯ u` % normowa: ¯ norma.

unosi: ¯ u` % nosi: ]g[rowa:\ ¯ nos ]g[ra\. ¢unoty m=odzi(e/. staroros. unoty-unoty, ros. [nowi, [nye, niem. jung, >redniow. ang. yonge ˘ young; youthe ˘ youth ]m=odzie/\.

unowocze>nia: ¯ u` % nowoczesny ¯ nowo` % czesny ¯ czas.

unie>miertelni: ¯ u` % nie>miertelny ¯ nie` % >mier:.

uniewa/nia: ¯ u` % niewa/ny ¯ nie` % wa/ny ¯ waga.

uniewinnia: ¯ u` % niewinny ¯ nie` % winny.

uniezale/nia: ]si"\ ¯ u` % niezale/ny ¯ nie` % zale/ny ¯ le/e:, lega:.

unifik-acja(owa: uniform unik(a:(n': ¯ u` % ˚nikn':. zw[d. s=owotw. pokr. zaw[d ]`nik\ ˘ rolnik, g[rnik, hutnik, i inne.

unika-t(lny unita uniwersal-ny(izm werset ^ zwrotka, ¯ verse ^ >wiat ^ strona ^ wrot ˘ Wroc=aw ^ Íwiatos=aw, Universe ^ Wszech>wiat, uniwersalny ^ wszechstronny, uni` ^ wszech`. =ac. versus ^ wiersz, wersety. uniwersyte-t(cki wszechnica, uczelnia, wy/szy szczebel nauczania szko=y >redniej o nazwie liceum og[lnokszta=c'ce; szko=a o kilku wydzia=ach, daj'ca cykl systematycznych wyk=ad[w popularnonaukowych, przeznaczonych dla szerszych kr"g[w ludno>ci, g=[wnie m=odych ludzi zwanych studentami. =ac. universitas ˘ starofranc. universite, >redniow. ang. universite ˘ ang. university, ros. universitet-uniwersitet. uni/a: si" ¯ u` % ˚ni/a:. uni/ony ¯ ¯ u` % ni/szy ¯ ni/. s=uga, podleg=y, pod(od-dany, dzi> zwrot grzeczno>ciowy. †unor marzec; pierwszy m-c roku.

†unskop, hunskop, huckop, ˚hunckop, nieme H.

¢unuk wnuk. s=aw. unuk-wnuk UW. litera W nie by=a u/ywana, znana. ¢~u< wielki ¯ `o<, `a<. Toru<, Wielu< ^ Wielona, i inne. ¢u<ci cielaki, ¯ jung. staroros. un;ci-u<ci, ros. tel;cy-telcy. ¢un: cielak, jele<. staroros. un;c;-u<:, ros. telenok, olen;.

uodpornia: ]si"\ ¯ u` % odporny ¯ od` % parcie.

uog[lni-a:(enie

¯ u` % og[lnie, og[lny ¯ og[=. uosobi-:(enie ¯ u` % osoba. czasownik i rzeczownik& 1. przypisa: przedmiotom, zjawiskom, cechy ludzkie, 2. posiadaj'cy cechy danej osoby. upad-a:(ek(=o>:(=y ˚upa>:. upad=o>: – niewyp=acalno>:, upad=y – nikczemny, nie maj'cy zasad moralnych, pod=y, OA. staropol. upad – upadek, nieszcz">cie, upadanie – upadek. ]$\, ˚upa>:.

¢upadki wilawyje podchody fa=szywe. staroros. upadki vilavyeupadki wilawyje, ros. podxody lukavue. upaja: ]si"\ napawa: ¯ poi: ¯ pi: ]wch=ania:\ upa-=(lny przypiek(aj'cy ¯ u` ]pod, przy\ % pal ¯ pali: ]pieka:\ ˘ piec. staropol. upali: – opali:, rozgrza:, spali:. ]$\ ang. heat of the day, ros. 'ar-/ar, teplota-tiep=ota. upami"tni-a:(: si" utrwala: co, zwykle wydarzenia, w pami"ci, poprzez budow" pomnik[w, tablic

pami'tkowych, zapiski. staropol. upami"ta: – pami"ta:, nie zapomnie:, pow>ci'gn':. ]$\ ang. render memorable, ros. delat; dostopamqtnom.

upa<stwowi: ¯ u` % pa<stwowy ¯ pa<stwo. upar-ty(ciuch ¯ parcie, AØ, u ^ na ^ za ^ po ˘ nap[r, zapora, poparcie ros. uprqmyj ]uparty\. upa>: ¯ u` % ˚pa>: ¯ pada: ¯ pad. niem. fall ]u(wy(przy-padek, spad\, fällen ]r'ba:, >cina:, po=o/y:\, anglosas. feallan, >redniow. ang. fallen ˘ ang. fall, ros. past;-past ˘ padeniepadenie, na/pod-past;. upa>: ¯ u` % pa>: si" ¯ ¢past. upatr-zy:(rywa: ¯ u` ]wy`\ % ˚patrze: ¯ patry ]oczy\. staropol. upatrowa: – spogl'da:, rozgl'da: si". ang. to watch for, to track, to chose from, ros. nabl[dat;-nabljudat. upcha: ¯ u` % ˚pcha:. †upe=nie ca=kowicie, zupe=nie. ang. completely, entirely, whole, ros. polno-po=no, celoe-cie=oje.

upe=noletni:

¯ u` % pe=noletni ¯ pe=no` % letni ¯ lat pe=en.

upe=nomocni:

¯ u` % pe=nomocny ¯ pe=no` % mocny ¯ moc ]si=a\.

upewni-:(a: si" ¯ u` % pewny ]niew'tpliwy\. ¯ u` % ˚p"dzi:. ¯ u` % ˚pi':. ¯ u` % ˚pi:. ¯ u` % ˚piec. ¯ u` % pienie ¯ pia:. zawodzenie /a=osne, j"ki, lament. upiera: si" ¯ u` % parcie. upierzenie ¯ u` % pi[ra. upi"kszy: ¯ u` % pi"kno. upija: ]si"\ ¯ u` % pija: ¯ ˚pi:. upilnowa: ¯ u` % ˚pilnowa:. upi=owa: ¯ u` % ˚pi=owa:. upina: ¯ u` % ˚pina:. upi-[r(orny(erzenie zjawa. ¯ u` % pierze ¯ pi[ro. †uple>: zapl'ta:, uwik=a:. ¯ u` ]za`, wy`\ % ple>:. uple>: ¯ u` % ˚ple>:. †uploteczka wst'/ka do warkocza. ¯ u` ]w`\ % ple>:. up=awy wydzielina /e<skich narz'd[w rodnych. up=az lekko nachylona powierzchnia ci'gn'ca si" wzd=u/ zboczy dolin polodowcowych w Tatrach, zwykle poros=a traw'.

up"dzi: upi': upi: si" upiec †upienie

up=odni:, up=odzi:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ¯ u` ]za`, s`\ % p=odzi: ¯ p=[d.

up=y-n':(wa:(w ¯ u` % ˚p=yn':, p=ywa:.

up=ynnia: ¯ u` % p=ynny ¯ p=yn.

upod-abnia:(obnia: ¯ u` % podoba: sobie, OA.

upodl-i:(enie ¯ u` % pod=y ¯ pad=y moralnie.

upodoba-:(nie ¯ u` % podoba: si".

upo-i:(jenie(jny, upaja: odurzenie, oszo=omienie trunkiem lub prze/yciem. †upokoi: uspokoi:. ¯ u` % pok[j. upok-orzy:(arza: poni/y:, postawi: kogo w ha<bi'cym po=o/eniu, pozbawi: osob" godno>ci osobistej. ¯ u` % pokora ¯ po` % kora ]wzd=u/\. ang. humiliate, humble, ros. uni-zit;/'at;-uni•zit(/at ¯ u-u % nizkij-nizkij. upolowa: ¯ u` ]czas\ % polowa:. ¢upo=ownia po=[wka; chochla, szufelka, czerpak. staroros. upolovnq-upo=ownia, ros. polovnik, kovw.

upomin-a:(ek ¯ u` % ˚pomnie: ¯ pami":. staropol. upominek – przestroga, ostrze/enie. ]$\

upomnie-nie(: ]si"\ u ^ na =ac. ex` % hortari ]nalega:, pop"dza:, namawia:\ ˘ exhortari, >redniow. ang. exhorten, ang. exhort, ros. uve]a-vat;/at;uwieszcza-wat(t ]upomina:\. =ac. exhortari ˘ exhortatio ˘ starofranc. ˘ >redniow. ang. exhortacion, >redniow. ang. exhorten, ang. exhortation ]upomnienie\, ros. uve]anie-uwieszczanie. upora: ]si"\ da: sobie rad" z czym, sko<czy:. ¯ u` ]czas dok.\ % para: si" ]zmaga: si"\. uporczywy, uporny trwaj'cy ci'gle, nie przerwany, nieustanny. staropol. uporny – uparty, uporczywy. ]$\ =ac. obstinare ˘ obstinatus ˘ >redniow. ang. i ang. obstinate, ros. uprqmyj-uprjamyj, upornyj-upornyj.

uporz'dkowa: ¯ u` % porz'dek ¯ po` % rz'd(ny. uposa/y: ¯ u` ]wy\ % posag, G?.

upo>ledz-i:(enie ¯ u` % po>ledni ]ostatni\ ¯ u` % po>lad ]ostatek\.

upowa/ni-:(enie ¯ u` % powa/ny ¯ po` % waga.

upowszechni-a:(enie

¯ u` ]roz\ % powszechny ¯ po` % wszech ]wsiech\. up[r ¯ op[r ˘ uparcie, ˚prze:. upra: ¯ u` % ˚pra:. upragniony ¯ u` % pragn': ¯ praga. staropol. upragniony – spragniony. =ac. desiderare ˘ starofranc. desirer ˘ >redniow. ang. desiren ˘ ang. desire ˘ desired, ros. 'elatel;nyj.

uprasowa: ¯ u` % prasowa: ¯ prasa.

uprasza: ¯ u` % prosi: ¯ prosz".

upraszcza: ¯ u` % prosty.

upraw-a(ia:(ny ¯ u` % prawi:.

uprawdopodobni: ¯ u` % prawdopodobny ¯ prawda % podobno.

uprawni-:(enie ¯ u` % prawny ¯ prawo.

uprawomocni: ¯ u` % prawomocny ¯ prawo` % mocny ]silny\ ¯ moc ]si=a\. uprosi: ¯ u` % ˚prosi:. upro>ci: ¯ u` % prosty. uprowadz-i:(a: ¯ u` % ˚prowadzi:. wo=. 1289 izvede-izwiede ]uprowadzi=\. uprz'ta: ¯ u` ]s\ % sprz"t. uprz'/  zaprz"g ¯ prz"g ]ci'g\, G?, Å´, u ^ za, zesp[= po='czonych ze sob' pas[w rzemiennych lub parcianych, zak=adanych na zwierz"ta poci'gowe w celu kontroli ich w drodze ci'gni"cia czego, zwykle pojazdu. ang. harness. ros. uprq';-upria/ ]uprz'/\. w"dzid=o bit ]metalowa spinka\, chom'to collar ]na szyi\, podogonie crupper ]pas na grzbiecie a/ do ogona by uprz'/ nie zsuwa=a si" na boki, staropol. szwancrym ¯ niem.\, lejce, cugle rein ]nadaj'ce kierunek\, postronek tug, trace ]po(na•ci'g\, klapki na oczy blinder, kantar, uzda halter. uprze: si" ¯ u` % ˚prze: si".

uprzed-ni(za:(zaj'cy( (dzenie(zi: ¯ prz[d wo=. 1289 e'e pre∂i skazaxom= -e/e predi skazachom ]ju/ uprzednio o(powiedzia=em\, pered≠-perede ]uprzednio\. uprzejmy grzeczny, ujmuj'cy ˘ przejmowa: si". u•prze•jmie – u•jmuj'co ¯ j': ]chwyta:\, u ^ prze ^ po ^ za. staropol. uprzejmie – szczerze, otwarcie, przyja{nie. ]$\ staropol. uprzejmo>: – prostota,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

szczero>:, oddanie, /yczliwo>:, staropol. uprzejmy – szczery, /yczliwy, serdeczny. ]$\ ang. kind ˘ kindness; courtesy, ros. dobrota-dobrota ]uprzejmo>:\

uprzemys=owi-:(enie ¯ u` % przemys=.

uprzyjemnia: ¯ u` ]za\ % przyjemno>: ¯ przy` % ¢jem ¯ j': ]chwyci:\. uprzyst"pnia: ¯ u` % przyst"p ¯ przy` ]do\ % st"p ]j>cie\. uprzytamnia: ¯ u` % przytomno>: ]1. obecno>:, 2. przy zmys=ach\.

uprzywilejowa-:(nie(ny

¯ u` % przywilej.

upudrowa: ¯ u` % puder. upu-st(>ci: ¯ u` % ˚pu>ci:. upycha: ¢ur gr. uron ˘ =ac. urina ˘ ang. urine – mocz; podstawa s=[w zwi'zanych z kopulacj', np. knur, tur, kur ]kogut\, jur(ny, kurwa, kurwis ]prus. w[= \, kura, kocur, uroczysko, urwis, szura: ]rucha:\ ˘ s=aw.-ros. wurin=-szurin ]szwagier\; vostruxa, gdzie vost – vozrast ]wzrost, ro>ni"cie, rozmiar, wielko>:, rozw[j\. ¢Ur, Urnamm szumer. – 1. miasto, nazwa grodu Szumer[w nad rz. Eufrat, w Mezopotamii, ˚urban, 2. my>liwy. ura# ¯ huragan ]sztorm\ ]$\. okrzyk do szturmu na pozycje okopanego wroga. wg S=ownika Webstera, 1962& niem. hurra ]17-wieczna wymiana uprzedniego huzza ˘ pol. huzia#\, ang. hurra]h\ ¯ hurricane ]$\, ros. ura-ura ¯ uragan-uragan ]$\. urabia: ¯ u` % robi:. uraczy: ]si"\ ¯ u` % raczy:. uradowa: si" ¯ u` % radowa: si". ucieszy: si". uradzi: ¯ u` % ˚radzi:. uran(owy 1. planeta Uran, 7-ma w kolejno>ci od S=o<ca, ˚planeta, 2. promieniotw[rczy pierwiastek chemiczny, ci"/ki metal o srebrzystym po=ysku. gr. ouranos ]niebo\ ˘ Ouranos ]w greckiej mitologii& b[g, uosobienie Nieba, syn Gaea’i – Ziemi, i ojciec Titanus, Furiesa, i Cyklopa, zrzucony przez syna Kronusa – Saturna\, =ac. Uranus, ang. ]b[g-Niebo i planeta\ Uranus, ]pierwiastek chem.\ uranium. †urani: ¯ u` % ˚razi:. zada: ran", okaleczy:, zrani:. s=owotw. pokr. ˚uraz. urasta: ¯ u` % ˚rosn':. uratowa: ]si"\ ¯ u` % ˚ratowa:. uraz(i:(a(owy ¯ u` % ˚razi:.


x ¯ u` ]z`\ % raz ]cios, w przen. rana\. zrani: fiz. i w przen. staropol. uraz – uszkodzenie, rana. $ staropol. urazi: – uderzy:, zrani:. $ ang. ]fizyczny\ hurt, injury, ]moralny\ shock, ros. ]fizycznie\ ranit;-ranit, ]ob(u-razi:\ oskorb-lqt;/it;. ura/a: ¯ u` % ˚razi:. ur'ba: ¯ u` % ˚r'ba:.

ur'ga(:(j'cy(liwy(owisko ¯ ruga:. uw=acza:, =aja(:, ubli/a(:. rug ]r'g\ ˘ krug ]ko=o\  blisko ˘ u(po-bli/e, ubli/a:, U ˘ Å, ´. rug ]blisko\ ˘ u•r'ga: ]u•bli/a:\, krug ]okr"g\, drug ]bli{ni\. staropol. zrz'ga: – ur'ga:. ]$\ ang. to abuse, to revile, to rail at, to insult, ros. rugat;-rugat.

urban(ista(istyka(izacja =ac. urb ]miasto, gr[d\ ˘ urbanus ˘ ang. urban, ros. gorodskoj. †urbanek bot. bodziszek. ]$\ urealnia: ¯ u` % realny. uregulowa: ¯ u` % regula•rny(cja. uremia ci"/kie zatrucie organizmu produktami przemiany materii wskutek niewydolno>ci nerek. gr. uouron ]mocz\ % haima ]krew\ ˘ nowo=ac. uremia, ang. uremia ]od ok. 1857\, †ur"pno>: uroda, pi"kna powierzchowno>:. ]$\ ¢uristanie zabieganie w celu. staroros. uristan;e-uristanie, ros. ryskat;, ang. to run about, to travel about; to loaf about. urlop ustawowo zagwarantowana przerwa w dniach w wykonywaniu pracy z zachowaniem zarobk[w. niem. urlaub. ¢urman obce, }arch.| 1. bisurman – pozbawiony sumienia i warto>ci moralnych, zuchwa=y przy tym, zwykle o Turkach i muzu=manach ]osma<sko-tur.$\, ˚Ur, 2. s=aw. urmane ]XII w.\ – Normanowie. urna waza na prochy zmar=ego, po ich kremacji, popielnica. =ac. urna ¯ urne ]wypalania urny z gliny\ ang. urn, ros. urna. urob-ek(i: ]si"\ ¯ u` % ˚robi:. 1. wydobywanie kopaliny, 2. ten/e materia=, 3. szlam z okruchami skalnymi wyci'gni"ty na powierzchni" otworu wiertniczego. staropol. urobek – zarobek. ]$\

uroczy(:(sko(sto>:(sty pe=en uroku wdzi"ku, ujmuj'cy, zachwycaj'cy, czaruj'cy. u•rok ^ po•dziw ^ za•chwyt(j"cie, za•r"czyny ^ za•chwacenie(j"cie. uroczysko – u dawnych S=owian& miej-

sce zwykle w g="bi puszczy, zwi'zane z kultem b[stwa, z odbywaniem narad, s'd[w; potocznie& miejsce odludne, pustkowie ]puszcza ^ pustynia ^ odludzie\, ˚wiec, ¯ u` ]wy`\ % roki ¯ rok ]czas\. u•rocz•yszcze ¯ u•czest•nictwo ¯ czest ]cze>:\ ¯ czas ]rok\ ˘ czasto ]cz"sto\; `yszcze ^ `nictwo ¯ nic; s=aw.-ros. iszczez-at(ez= ]obraca: w nico>:, pol. niszczy:\.

†uroczysko miedza graniczna, granica. ]$\

¢urod ros., potw[r, pokraka, zdeformowany; w j. pol. urodziwy ]pi"kny\; zmiana znaczenia na przeciwne poprzez dorozumienie ]kpin", drwin", po>miewisko wzi"te dos=ownie; u jest negatywem w s=owach& u-rod\; urodziwy – dziwol'g ]urod ^ l'g ¯ ul"ga-:(=ka ˘ a gdzie si" on taki ul'g=$\. uroda wygl'd. urodziwy – pi"kny, przystojny, dorodny, na schwa= ¯ u(rodzenie ]U – niedobrze, symbol z=a...\. odwr. s=aw. urod ]pokraka\, wynik drwin, ironii, na>miewania si", uszczypliwo>ci. podobnie ang. blood }blad| ]krew\ ˘ blady ]bezkrwisty\, anglosas. bryd ˘ ang. bride – }pi"kna| panna m=oda ˘ pol. brzydka... †urodno>: /ycie, przebieg /ycia. $ †urodny urodziwy, dorodny. franc. beau, elegant, genereux, ang. handsome, ros. krasivyj-krasiwyj.

urodzaj 1. pierw. plon, zbi[r /yta ¯ s=aw. uro'aj, ro'; ]/yto\, ro/ ]/yto, p=[d ziemi\ ˘ rodzi: ˘ urodzaj. 2. dzi>, wynik upraw i zasiew[w ponad przeci"tn'. urodz-iny(enie(i: ]si"\ ˚rodzi:. staropol. urodzenie – 1. wydalenie przez kobiet" w ci'/y /ywego p=odu poza jej =ono, sp=odzenie, zap=odnienie, 2. przyj>cie na >wiat, 3. wrodzone cechy fizyczne, uroda, 4. pochodzenie. anglosas. beran ]nosi:, w ci'/y by:\ ˘ anglosas. byrde, gebyrde ˘ >redniow. ang. birthe, burde ˘ ang. birth(day, ros. ro'denie-ro/dienie ˘ den; ro'deniq-die< ro/denija. †urodzony tytu= grzeczno>ciowy szlachcica, szlachetny, wielmo/ny. urojenie przewidzenie, ujrzenie wyobra{ni' rzeczy nieistniej'cej w og[le lub w danej chwili, cz"sto niedorzecznej, typowe dla os[b dotkni"tych chorobami psychicznymi.

¯ r[j ^ my>l ˘ u•roj•enie ^ z•my>l•enie, s=owotw. koncepcji 002.A. ]synonimy maj' te same przed`, przyrostki\ niem. täuschung, verblendung, wahn, franc. leurre, illusion, hallucination, ang. fancy, delusion, ]urojony\ imaginary, ros. ill[ziq-illuzija, staroros. optiheskπj obman=. ¢urok zgoda, umowa, uk=ad. pouczenie, instrukcja, u(ws-kazanie, napomkni"cie, wzmianka. zap=ata; kara. staroros. urok-urok, ros. ugovor, uslovie> nasta-

vlenie, ukazanie> plata, podat;> wtraf. ang. agreement; instruction, information, direction; hint; pay]ment\. urok powab. uroczysty – podnios=y, zauroczy:, uroczy-sko(szcze, u•rok ^ po•dziw ^ za•chwyt(j"cie, za•r"czyny ^ za•chwacenie(j"cie. uro-gram(grafia(logia badania rentgenowskie uk=adu moczowego. gr. ouro ]mocz\ % gramma ]zapis\. uro-i:(jenie ¯ u` % roi:. uroni: ¯ u` % roni:. urosn': ¯ u` % ˚rosn':. †urost ˚wzrost. ¯ u` ]wz`\ % rost.

urozmaic-enie(i: ¯ u` % ˚rozmaity ¯ roz` % mai:.

ur[>: ¯ u` % ˚rosn':. uruch-amia:(omi: ¯ u` % ruchomy ¯ ruszy:.

†urupny pi"kny. ]$\ urwa: ]si"\ ¯ u` % ˚rwa:. urwipo=e: ¯ u` % ˚rwa: % po=e:. urwis(ko(ty ¯ u` % ˚rwa:. obryw.

†urychli: po>pieszy:. ˚po>piech. ¯ u` % rych=o ]szybko, niezw=ocznie\.

uryw-ek(a: ¯ u` % ˚rwa:. AE, KC

urz'd ¯ u` % ˚rz'dzi:. 1. organ w=adzy publicznej o okre>lonym zakresie dzia=ania, 2. funkcja, stanowisko, zaj"cie urz"dnika. staropol. urz'd – powinno>:, obowi'zek, funkcja. ]$\ ¯ u` % rz'd ]pan\. ˚pan, rz'd. =ac. officium, starofranc. i >redniow. ang. offiz, ang. office(r, ros. ]urz'd\ kontora, b[ro, kancelariq, pravlenie, ]pozycja\ dol'nost;, slu'ba, ]eccl., ko>c.\, slu'ba-s=u/ba, ros. ]urz"dnik\ hinovnik, dol'nostnoe lico.

urz'dz-a:(i: ¯ u` % ˚rz'dzi: ¯ rz'd ˘ porz'dek. 1. nada: czemu pewien =ad, ustawi:, u=o/y: by funkcjonowa=o, z my>l',

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. przedsi"wzi':, zorganizowa:, odby:, zrobi:. ang. arrange, organize, install, ros. ustr-aivat;/oit;,

pri-vodit;/vesti v porqdok ¯ porqdok-porjadok ]=ad, porz'dek\, prigotov-lqt;/it; ]przygotowa:\. ˚urz'd, rz'd, pan.

urze-c(ka: KC ¯ uro•k(czy. urzeczywistni-:(a: u•rzeczywistni: – z•iszczy: ¯ istota.

urz"d-niczy(nik(owa:(owy terminy zwi'zane z urz"dem ¯ ˚rz'd.

ur/n':, urzn':, ¢us, uz usta i okolice. usy – w'sy, uzkij – w'ski; p's, d's(y(anie(a: si", k'sa:, dzi's=a, buzia, wkus ]smak\. usy pokr. ang. pussy ]kot(ek\ ˘ puszysty ¢us ¯ =ac. `osus ]w pe=ni\ ˘ dzikus, malus, raptus. USA Stany Zjednoczone Ameryki }P[=nocnej|. niem. Vereinigte Staaten ]von Amerika\, ang. United States of America, ros. Soedinënnye WtatySoiedinionnye Sztaty.

†usadka zasadzka, stanowisko my>liwskie. $

†usadnik wsp[=mieszkaniec, parafianin.

usadowi: ]si"\ ¯ u` ]po`\ % sad. †usadzi: si" ¯ u` % ˚sadzi:. ¯ u` ]na`, za`\ % sadzi:. ]$\. nalega:, usi=owa:, zawzi': si".

usamodzielni-a:(: ]si"\ ¯ u` % samo % dzia=a:.

usankcjonowa: ¯ u` % sankcja. usatysfakcjonowa-:(ny ¯ u` % satysfakcja ]zadowolenie\. zadowol•i:(ony. uschn': ¯ u` ]czas dok.\ % ˚schn':. usia: ¯ u` ]czas dok.\ % ˚sia:. usi'>: ¯ u` ]czas dok.\ % ˚si'>:. usidli: ¯ u` ]czas dok.\ % sid=o. usiec ¯ u` % ˚siec. usiedzie: ¯ u` ]czas dok.\ % sad. †usile 1. gwa=t, przemoc, si=a bezprawnie stosowana, ¯ nasile, 2. praca, trud, u ^ wy ¯ wysi=ek. staropol. usile czyni: – gwa=ci:. ]$\ usilstwo – gwa=t, przemoc, si=a. usi=owa: – pracowa:, trudzi: si". ¯ u` ]na`, prze`\ % si=a ]moc\. ang. violence, to violate, to rape, ros. nasilie-nasilie ˘ nasilovat;, iznasilovanie. usi-lny(=owa:(anie ¯ u` % ˚sili:. uskakiwa: ¯ u` % skaka:, ˚skoczy:. uskar/a: ]si"\ ¯ u` % ˚skar/y:. usk=ada: ¯ u` % sk=ada: ]zbiera:\. uskoczy: ¯ u` % ˚skoczy: ¯ uskok. uskok ¯ u` % skok.

†uskromi: poskromi:, u>mierzy:. ¯ u` ]po`\ % skromi: ¯ skromno>:.

uskrzydla: ¯ u` % skrzyd=a. uskutecznia: ¯ u` % skutek. us=a: ¯ u` % ˚s=a:. us=ucha: ¯ u` % ˚s=ucha:. us=ug-a(iwa:(owy G? us=u/-ny(y: ¯ u` % ˚s=uga. staropol. us=u/enie – po-moc(s=uga. us=ysze: ¯ u` ]po, za\ % ˚s=ucha: wo=. 1289 ouslywav=-us=yszaw ]us=ysza=\. usma/y: ¯ u` % ˚sma/y:. ¢usnie, usmie sk[ra. staroros. ushie-usnie, usmieusmie, ushiqnnyj-usniannyj ]sk[rzany\, ros. ko'a-ko/a.

†usnacht staropol. hausknacht, husknacht, usnacht – cz=owiek bez ziemi, nieosiad=y, najmuj'cy si" do s=u/by, s=uga. usn': ¯ u` ]za\ % ˚sn':. ¢usobica wypadek dziejowy wewn'trz kraju, o nieprzyjemnym, negatywnym wyd{wi"ku, jak k=[tnia, sp[r, rozruchy, zamieszki, powstanie, zmagania o w=adz". t=umaczone na j. ang. jako& intestine strife, gdzie& intestine ]kiszka\ ma by: symbolem wn"trza; strife – k=[tnia, sp[r, por[/ nienie, dysputa, walka; prowadz'ce do niezrozumienia dla angloj"zycznych ]o co tu chodzi$\, w specjalistycznym, wielce szczeg[=owym s=owniku j. ang. obja>nienie idiomu jednak jest& Webster’s Third New International Dictionary, by Merriam-Webster; Springfield, Massachusetts, USA, 1971, stron 2662, du/ego formatu 33 x 22 cm, wielko>: czcionki 7 punkt[w ]bardzo drobny druk\ – olbrzymia ksi"ga. najbli/szym polskim odpowiednikiem& skr"t kiszek, ˚kiszka. usp-akaja:(okoi: ¯ u` % spok[j. OA. ¢uspie zasn'=; zamek. staroros. uspe-uspie, ros. usnul> zamok. ¢uspienie pogr'/enie w sen. pokojowe zako<czenie. >redniow. uspenie-uspenie, ros. pogru'enie v son,

mirnaq konhina, podobnaq snu. uspo=eczni: ¯ u` % spo=em. czyni: dobro w=asno>ci' og[ln', ca=ego spo=ecze<stwa. usposobi-:(enie ¯ u` % sposobi:. 1. przygotowa: na co, nastroi:, 2. wrodzone w=a>ciwo>ci, charakter, natura, 3. chwilowy stan psychiczny, humor, nastr[j.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

usprawiedliwi-:(enie ¯ u` % sprawiedliwo>: ¯ s` % prawo ]s=uszno>:, racja\. usprawni-:(enie ¯ u` % sprawni:. ust-a(tny wargi zamykaj'ce jam" ch=onn' ]ustn'\. ust – wie>: ]wiod", wiedzie, wi[d=\, pro•wadzi: ¯ woda. dos=. wiod'ce do prze•wodu pokarmowego; wiod" i prze•w[d ¯ woda; Ustka, uj>cie rzeki ]ang. mouth, niem. mund – usta\, k•ust•osz ]prze•wod•nik\. uj>cie rzeki dla samej rzeki jest jak usta dla }kr"tego| przewodu pokarmowego – dobitna analogia i nic dziwnego /e tak zastosowane. niem. m¥nd, anglosas. muth, ang. mouth, czes.-s=ow. usta, carn. usta, chorw. vusta, vuzta,

vuszta,

wo=. 1289 ousta-usta ]usta\, iz oust=-iz ust ]z ust\, oustna ispodnœ≥ustna ispodnaja ]warga dolna\ ˘ ust-a/nyj ¯ oust;e ]uj>cie\. usta: ¯ u` % sta:. 1. po(za-przesta:, urwa: si", sko<czy:, 2. utrzyma: si" na nogach. ustali: ¯ u` % stali: ]twierdzi:\. ustalony ¯ u` ]czas dok.\ % stali: ]wzmocni:, st'd& okre>li:, rozstrzygn':, zdecydowa: o ostatecznej formie, postaci, przebiegu czego. staropol. ustalony – stal' zako<czony. ]$\ †usta=y utrudzony, zm"czony. ¯ u` ]za`\ % sta: ]trzyma: si"\. ang. tired, weary, exhausted, ros. ustalyj-usta=yj, utomlënnyj-utomlionnyj.

ustan-awia:(owi: ¯ u` % ˚stanowi:. staropol. u(hu•stanowi: – ustanowi: si". ]$\

ustatkowa: si" ¯ u` % stateczno>: ¯ statek.

ustaw-a(odawczy(dawca( (dawstwo(owy dos=. podstawa ]zasada\, postanowienie u ^ po ^ pod ^ nad ^ przy ^ za ^ obok ˘ u•stawa ^ po•stanowienie ^ za•sada, u•zasadnienie. ustawa rz'dowa – akt prawny wydany przez najwy/szy organ w=adzy pa<stwowej, uchwalony i og=oszony. ¯ u` ]pod\ % stawa. my>lowo pokr. za(sada ]budowa\ ˘ uzasadnienie ]podbudowanie\ zasadno>: decyzji, osada, osiedle& za-sada ^ u(pod-stawa ˘ staw ^ sadzawka. >redniow. stawne =ukno ]=oknia\ – ustawowa miara cieczy, np. miodu. wg Rosjan& miara cia= sypkich, koszyk ]=ukoszka ^ ros. koszyk\. mazur. ustavom ]ustawom\.


x usta-wa:(: ¯ u` % ˚stawi: ]si"\. ustawiczny ci'g=y, nieprzerwany, bezustanny. staropol. ustawiczno>: – wytrwa=o>:, sta=o>:. ]$\ ustawiczny – 1. gorliwy, wytrwa=y, 2. sta=y, stateczny. ]$\ ang. incessant, continual, continual, perpetual; steady, steadfast, ros. nepreryvnyj-nieprerywnyj, postoqnnyj-postojannyj. ustawi: ]si"\ ¯ u` % ˚stawi: ]si"\. stan': w pewien, okre>lony spos[b. staropol. ustawienie – regu=a, postanowienie, zakon. ]$\ ¯ u` ]po`\ % stawi: ¯ staw•a(ia:. s=owotw. pokr. postawa. ang. to arragne, to place, dispose, ros. pri-vodit;/vesti v porqdok-pri•wodit(wiesti w porjadok. ustawny ¯ u` % ˚stawi: si"\. ust-'pi:("pliwy ¯ u` ]czas dok.\ % st'panie ]kroczenie\ ¯ step ]krok\. ˚st'pi:. anglosas. gieldan, geldan ˘ >redniow. ang. yelden ˘ ang. to yield, ros. ustup-at;/it;-ustup•at(it. usterka wada, defekt. wa, szko, ster, =o ]woda\ ˘ wada – u•ster•ka – szko•da – z•=o. mo/e i mniejszej u/yteczno>ci, do mniejszego u/ytku ¯ u` ]mniej(sza\ % ster ]u/yteczno>:\ % ka ]do\ ˘ sterany ]zu/yty\, >ciera:, >cierka, pokr. uszczerbek, ST – SzCz ust"p fragment.

ust"p-liwy(owa:(stwo

¯ u` % ˚st'pi: ¯ step ]krok\.

ustn-ik(y ¯ usta. 1. cz">: zwijki papierosa albo cz">: fajki kt[r' palacz trzyma w ustach, 2. cz">: instrumentu d"tego metalowego w kszta=cie rurki z lejkowatym otworem, przyk=adanym do ust w czasie gry, 3. techn. cz">: przyrz'du s=u/'cego do formowania przedmiot[w szklanych, przyk=adana do ust w czasie ich wydmuchiwania. anglosas. hreod, >redniow. ang. rede, reed, ang. reed ]1. trzcina, 2. szuwary, 3. fujarka, 4. poet. strza=a, 5. archit. ma=a, zaokr'glona forma odlewnicza, 6. bibl. jednostka d=ugo>ci r[wna 6 =okciom, czyli ok. 3 m; =okie:& 18–22 cali ^ 46–56 cm, w dawnej Polsce& 576 mm, 7. muz. w niekt[rych instrumentach d"tych, jak klarnet, cienki pasek z elastycznej, gi"tkiej substancji, przymocowany po przeciwnej stronie naustnika w ten spos[b /e zostawia w'skie przej>cie, gdy poddany wibracji – wydaje ton muzyczny; instrument z takim “reed” lib “reeds”; organy lub

podobne urz'dzenie, wynalazek kt[ry wibruje pod wp=ywem powietrza\, ros. kamyw-kamysz, trostniktrostnik; ]muz.\, svirel;-swirel, ]instr. d"tych\ mundwtukmunsztuk.

ustosunkowa-:(ny ¯ u` % stosunek ¯ stos ]kupa\.

¢ustraszy: ¯ u` ]wy\ % ˚straszy: ˘ nieustraszony. ¢ustreti na(s-potka:. >redniow. ustr≠ti-ustreti, ros. vstretit;-wstretit. ustroi: ¯ u` ]wy\ % stroi:. ustro-nie(nny(< ¯ u` % strona ]1. okolica, 2. bok\. 1. miejsce na uboczu, st'd 2. zacisze, zak'tek. staropol. ostronie. ]$\ ¯ o` ]na`, u`\ % strona ]bok\. s=owotw. pokr. po(bez•stronny. ang. aside, ros. na storone-na stronie, v storonu-w storonu. ustr-[j(ojowy ¯ u` % stroi:. organizm ]/ywy, spo=eczny\. ustrzec ]si"\ ¯ u` % ˚strzec. ustrzeli: ¯ u` % ˚strzeli:. usun': ]si"\ ¯ u` % ˚sun':. ususz-y:(ka ¯ u` % ˚suszy:. usuwa: ¯ u` % ˚sun':. usycha: ¯ u` % ˚schn':. usynowi: ¯ u` % syn. uzna: za syna.

usyp(a:(isko(ywa:

¯ u` % ˚sypa: ¯ ¢syp.

usypia-:(j'cy ¯ u` % ˚spa:. staropol. >pi: – usypia:. ]$\ uszak umocowana w murze rama drzwi, okna.

uszanowa-:(nie ¯ u` % szanowa:. uszaty ¯ u` % uszy ¯ ucho. uszczelka ¯ u` % szczelno>:. uszczelni-a:(enie ¯ u` % szczelny ¯ szczelno>:.

uszczerbek ¯ u` % szczerbaty ¯ szczerba ¯ ¢sterany ]zu/yty\ s=owotw. pokr. usterka STSzCz. u ]ujma, mniej\, szcze ]ma=y; ruina\. ubytek, strata, krzywda, uszczuplenie, uszcz">liwia: ¯ u` % szcz">liwy. ]zadowolony\. uszczkn': ¯ u` % szczkn':. uszczupla: ]si"\ ¯ u` % szczup=y. uszczyp-liwy ¯ u` % szczypa:. dokuczliwy, z=o>liwy. uszczypn': ¯ u` % szczypa:. uszed= ¯ u` % ˚szed=. unikn'= ]np. kary\, zbieg=. uszeregowa: ¯ u` % szereg. uszkadza: ˚dziwol'g j"zykowy. uszko ¯ ucho. uszkodz-i:(enie ¯ u` % szkoda. staropol. u(hu-szkodzi:.

uszlachetni-a:(: ¯ u` % szlachetny.

usztywnia: ¯ u` % sztywny. uszy: ¯ u` % ˚szy:. u>cis-k(ka:(n': ¯ u` % >cisk. u>ci>la: ¯ u` % >cis=y. u>miech(na:(a: ]si"\ ¯ u` % >miech.

u>mierca: ¯ u` % >mier:. u>mierzy: ¯ u` ]czas dok.\ % >mier:, lub ¯ u` ]mniej\ % mierzy: ¯ miara. poskromi:, ukr[ci:, st=umi:. staropol. u>mierzy: – poni/y:, upokorzy:. ]$\ ang. ]b[l\ appease, alleviate, ]bunt\ suppress, ros. ukro-]at;/tit;, oblegh-at;/it;-oblegcz•at(it. u>pi: ¯ u` % spa:. u>mia: si" ¯ u` % >mia: si". u>wiadczy: ¯ u` % >wiadczy:.

u>wiadomi-:(enie

¯ u` % >wiadomie. ¯ u` % >wieci:. napotka: ˘ nie u>wiecisz czego. u>wietnia: ¯ u` % >wietnie. †u>wit >wit. ¯ u` ]po\ % >wit ¯ >wiat=o. s=owotw. pokr. po>wiata, >wieci:. anglosas. dagian, >redniow. ang. dawnen, ang. dawn, ros. rassvet-rasswiet. ¢ut metal; drut, >rut, huta, kuty ˘ ku:. W s=aw. cyrylicy gotyckie Ut 941r. ¯ utyj ]chudy\. utajony ¯ u` % tajny, tai:. utalentowany ¯ u` % talent. utarczka ¯ ¯ u` ]na\ % ciera:. utarg(owa: ¯ u` % targ(owa:. utarty ¯ u` % ˚trze:. utemperowa: ¯ u` % temperament. utensylia narz"dzia, przybory. =ac. utensilis ˘ starofranc. utensile ˘ >redniow. ang. utensele ˘ ang. utensil, ]ka/dy sprz"t lub garnek u/ywany w kuchni, mleczarni\. s=aw. posuda-posuda, ros. potvar;-potwar. ut"sknienie ¯ u` % t"skni:. ¢utinok szczapa, drzazga. staroros. utinok-utinok, ros. ]epka-szczepka. utka: ¯ u` % tka:. 1. uszczelni: szpary, dziury, otwory tak, by powietrze nie przechodzi=o przez nie ¯ tka: ˘ wtyka:, 2. wykona: co na warsztacie tkackim, w tkalni ¯ tka:, tkactwo, s=owotw. pokr. nitka. utkn': ¯ u` ]we\ % ˚tkn':. 1. wbi:, wetkn':, zatkn':, wrazi:, 2. uwi"zn':, utrwali:, pozosta:. utlenia: ¯ u` % tlen(i:.

u>wieci:

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ut=uc ¯ u` % ˚t=uc. utoczy: ¯ u` % ˚toczy:. †utok, utoka ucieczka. ¯ toczy: ]ciec\. franc. la desertion, starofranc. escaper ¯ =ac., >redniow. ang. escapen ˘ ang. escape, ros. pobeg-pobieg, begstvo-biegstwo. uton': ¯ u` % ton': ¯ to<. wo=. 1289 outonoul= est;utonu= est ]uton'= by=\. utopi-a(jny idea=. gr. ou ]nie\ % topos ]miejsce\. Utopia – wyspa w wyobra{ni, posiadaj'ca idealny polityczny i spo=eczny system. utopi: ¯ u` % topi: ¯ topiel. utorowa: ¯ u` % torowa: ¯ tor. uto/sami: ]si"\ ¯ u` % to/samo>:. utracjusz ¯ u` % traci: ˘ strata. utrafi: ¯ u` % traf. ˚u=uczy:. utrapi-enie(ony ¯ u` % trap ]pu=apka\. k=opot, udr"ka, zmartwienie. staropol. utrapiony – strapiony. ]$\ ang. worry, affliction; headache, ros. zabota-zabota. utra-ta(ci: ¯ u` % traci:. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. staropol. utrata – 1. koszt, wydatek, 2. rozrzutno>:. ]$\ staropol. utratny – marnotrawny, rozrzutny. franc. la perte, privation, >redniow. ang. los ¯ losen, lesen, ang. loss, ros. poterq-poterja, ubytok-ubytok, poterqt; ]franc. perdere\. utr'c-a:(i: ¯ u` ]po\ % ˚tr'ci:. utrudni-:(enie ¯ u` % trudn•y(o>:. czyni: co wi"cej trudnym, do wykonania, zrozumienia, itp. Utrudnianie zrozumienia cz">ci' Nauki polskiej i rosyjskiej. Proste aspekty autorzy ujmuj' w zawi=e, zagmatwane formy j"zykowe, gdy w prawdziwej Nauce sztuk' jest uj': zawi=y temat, z=o/ony, w prosty spos[b, na opak, zrozumia=y przez to. I tak& • Rosjanie, bez lat, we Wst"pach do poszczeg[lnych tom[w latopis[w, operuj' :wiartkami i trzecimi cz">ciami wiek[w, zamiast latami, np. w drugiej :wierci 17-go wieku, zamiast w latach ok. 1625–1650, • Ss 1953 – zbiorowej redakcji& wyraz has=owy«bywa:» „s=owo posi=kowe s=u/'ce }do czego$, J.D.| w po='czeniu z imies=owem biernym do tworzenia czasu tera{niejszego i przesz=ego strony biernej czasownik[w& a. niedokonanych..., b. dokonanych... itd.” Poza tym, chaos sk=adni zdania. ˚bywa(=y(lec, darowne, deszczka, samog=oska, rozdzia= pt. Uwagi o

s=ownikach, gdzie proste zagadnienia, przyziemne, ujmowane s' w g[rnolotne okre>lenia maj'ce by: wyk=adni' uczono>ci autor[w, • Zarys gram. por[wn. j. pol. 1979 – Zdzis=awa Siebera& „+'czy=o si" to z charakterem pierwotnych samog=osek przedakcentowych. To przesuni"cie akcentu ku ty=owi spowodowa=o zmian" dawnej intonacji cyrkumfleksowej zg=oski przedakcentowej na intonacj" zwan' nowoakutow'.” • Sejp 2005 – Wies=awa Borysia& forma niedeminutywna, derywat, sufiks, etynom, i zwroty& „...wyraz mimo og[lnos=owia<skiego zasi"gu ma genez" p[{niejsz' ni/ pras=owia<ska”. Kr[tko i jasno m[wi'c – zapo/yczony po rozpadzie j"zyka Pras=owian, nabyty p[{niej i rozpowszechniony. Wszystkie udziwnienia, utrudnienia, obracaj' si" w ko<cu przeciw udziwniaj'cym, dziwakom, utrudniaj'cym. i tak& nazwy miesi"cy w j. polskim wypadaj' z j"zykowej rodziny Europy, i nie jest to pomocne w popularyzacji j"zyka polskiego, u/ywania go, tak, jak w j. niemieckim pisanie rzeczownik[w, nazw pospolitych, z du/ej litery, i omal identyczna pisownia liter F i S w gotyku – ju/ trudnym do odczytu, np. Sippschaft-Sippshaft ]koteria, ang. relations\, Gespött-Gespött ]kpiny, ang. mockery\ kaufen-kaufen ]kupowa:\, pfuschen-pfuschen ]partoli:\. Francuzi za> upstrzyli sw' pisowni" r[/nymi znaczkami nad literami.

utrudza: utrwala-cz(: ¯ u` % ˚trwa•=y(:. roztw[r do utrwalania negatyw[w.

utrze: ]si"\ ¯ u` % ˚trze:. utrzyma-nie(: ]si"\ ¯ u` % ˚trzyma:. utrzymywa: ¯ u` % ˚trzyma:. 1. karmi:, /ywi:, hodowa:, 2. twierdzi:. utuczy: ¯ u` % tuczy: ]ty:\. utul-i:(a: ]si"\ ¯ u` % ˚tuli:. wo=. 1289 vtoliti-wtoliti ]utuli:\, outuliv-utuliw ]utuli=\. utwardza: ]si"\ ¯ u` % twardy.

utwierdzi: ]si"\ ¯ u` ]czas dok.\ % twierdza ¯ ¢tward. staropol. utwirdza: – utwierdza:, wzmacnia:. =ac. affirmare ˘ starofranc. affermer ˘ >redniow. ang. affermen ˘ ang. to affirm; to assert, to

declare;

=ac. convicere ˘ ang. convince, Old Polish †fortify, ros. utver'dat;-utwier/dat. utworzy: ]si"\ ¯ u` % tworzy:. utw[r ¯ u` % tw[r ]kreacja\. ¢utyj wychud=y. staroros. utyj-utyj,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. isxudalyj-ischuda=yj, ang. to become thin. utyka: ¯ u` % tyka:. s=owotw. pokr. potyka: si". ros. xromat;-chromat, ang. to limp. utylitar-ny(yzm ¯ utility ]u/yteczny\. maj'cy na celu korzy>ci praktyczne. utylizacja ¯ utility ¯ =ac. utilitas ¯ utilis ]u/yteczny\ ¯ uti ]u/ywa:\. utyskiwa: narzeka:. u ^ na, tysk ^ rzek ˘ tyski, tyszko ^ rzeka. †uwadzi: si" zapl'ta: si". ¯ u` ]czas dok.\ % wadzi: ¯ wodzi: ]pl'sa:, ta<czy:\. ang. entangle, ros. vput-yvat;/at;, sput-yvat;/at;. uwa-ga(/a:(/ny ¯ u` ]przy\ % waga ]um\ ˘ roz(waga ]um\. przy zmys=ach. =ac. attendere ]oczekiwa:, spodziewa: si"\ ˘ attentio ˘ starofranc. atendre, >redniow. ang. attenden ang. attend ]towarzyszy:, ucz"szcza:, by: obecnym przy, arch.& uwaga\. =ac. attentio ˘ ang. attention ]uwaga\. ros. vnimanie-wnimanie.

uwala: ]si"\ ¯ u` % wala: ¯ wa= ]ziemia, brud; ang. soil ˘ sol ˘ Solski\. ubrudzi: si". ang. to soil, ros. zapahkat;-zapaczkat. uwalnia: ]si"\ ¯ u` % wolno>:. †uwa=aszy: wykastrowa:, otrzebi:. ¯ u` ]czas dok.\ % wa=ach. uwarstwienie ¯ u` % warstwa. uwarunkowa: ¯ u` % warunek. uwa/a: mie: na baczno>ci, baczy:. staropol. uwa/a: – powa/a:, czci:. staropol. uwa/enie – rozwaga, ocena, szacunek. ]$\ staropol. uwa/y: – rozwa/y:, zastanowi: si". ]$\ ¯ u` ]roz`, po`\ % waga. ˚uwaga. ang. ]skupionie\ pay attention, ]mie: na uwadze\ consider, ros. vnimanie-wnimanie, obra]

at; vnimanie ]ang. to consider, to take into account, to direct one’s attention to\. uwertura muzyczny wst"p do opery. starofranc. ovrir ]otworzy:\ ˘ overt ˘ franc. ouverture ]otwarcie, rozpocz"cie\. >redniow. ang. overte ]¯ franc. overt\, ang. overture. uwi'd stopniowy zanik czynno>ci /yciowych w starczym wieku. uwi'za: ¯ u` % ˚wi'za: ¯ wi"zy. uwi: ¯ u` % wi:.

uwidoczni: ]si"\ ¯ u` ]na\ % widok. uczyni: widocznym. ¢uwiedie s=aw. uv≠d≠ ]uzna\.

¢uwiedieti, uwiem, uwiedie


x uzna:. >redniow. uvedeti-uwiedeti, uv≠m;-uwiem, uv≠de-uwiedie. uwielbi-enie ¯ u` % wielbi:.

uwie<czy: ¯ u` % wie<czy: ¯ wieniec. zako<czy: dzie=o stawiaj'c wieniec. ¢uwier 1. uciecha, uspokojenie, rado>:, 2. upomnienie, ostrze/enie, umiejscowienie, przed=o/enie. staroros. uver-uwier. uwiera: ¯ u` % wiera:. uciska: ¯ s=aw. wiergnut ] wierzgn':, kopn':, rzuci:, cisn':\. s=owotw. pokr. wcisn':, UW, zawiera: ]posiada: co w sobie\, ˚mek, myk, nr 466. ang. to press, ros. tisnut;-tisnut ¯ tiskat;-tiskat. uwierzy-:(telnia:, TC ¯ u` % wierzy: ¯ wiara. uwiesi: si" ¯ u` % ˚wiesi:. uwie>: ¯ u` % ˚wie>:. uwie{: ¯ u` % ˚wie{:. uwi"zi: ¯ u` % wi"zi:. uwi"-zn':({ ¯ u` % wi"{ ¯ wi'z. ugrz"zn':, utkwi:.

uwi-ja:(n': ]si"\

¯ u` ]z\ % ˚wija: ]si"\.

uwik=a: ¯ u` % ˚wik=a:. uw=acza: ¯ ¢uw=ok ]$\. ubli/a:, ur'ga: ¯ u % ruga: ]gani:\.

uw=asnowolni:

¯ u` ]na\ % w=asna % wola.

uw=aszcz-enie(y:

¯ u` ]przy\ % w=aszczy:. ¯ w=asno>:. †uw=oczy: czci ujmowa:, ubli/a:, ur'ga:. ˚uw=oka. ¯ u` ]czas dok.\ % w=oczy: ¯ w=acza:. ang. to insult, to abuse, ros. uskorbl-qt;/it;, obi-'at;/det;-obi•/at(diet, branit;-branit, rugat;-rugat.

†uw=ok(a cz=owiek z=o>liwy, obm[wca. staropol. uw=oka – 1. naruszenie nale/nej czci, obmowa, 2. zw=oka, op[{nienie. ]$\ uw=oka ˘ uw=acza:. uw=osi-enie(ony ¯ u` % w=osy.

uwodnienie ¯ u` ]na, roz\ % wodni: ¯ woda.

uwodzi-:(ciel(cielski ¯ u` ]czas dok.\ % wie>: ]prowadzi:\. zba=amuci: kogo zalotami, doprowadzi: do stosunku seksualnego. staropol. uwodzi: – uprowadza:, ust"powa:. ]$\ =ac. seducere ˘ ang. seduce, ros. soblazn-qt;/it;. uw-olni:(alnia: OA ¢uwoz opu>ci:, podj':. staroros. uvoz-uwoz, ros. spusk, pod=em. uwozi: ¯ u` % ˚wie{:.

†uwro: obr[t p=ugiem przy ko<cu bruzdy; nawr[t. u ^ na, za. ang. turn.

uwsp[=cze>nia: ¯ u` % wsp[=czesny ¯ wsp[=` % czesny ¯ czas.

uwsteczni-enie(a: ]si"\ ¯ u` % wstecznik ¯ wstecz ]do ty=u\.

uwydatni: ¯ u` % wydatny ]wypuk=y\.

uwypukla: ¯ u` % wypukli: ¯ wypuk=o>: ¯ wy % puk ]p"k, p'k\, U ˘ Å, ´.

uwzgl"dni-a: (i: ¯ u` % wzgl'd ¯ gl'd.

uwzi': si" ¯ u` ]za\ % wzi': si" ¯ wzi"cie.

†uz wi'z(a:(anka(ka, za•wi'z•ka, ]s=owotw. pokr. ang. bud ^ p"d\, guz(ik, ˚uzda, ale nie ang. buzz ˘ buzia ]g"ba; zamknij g"b"(buzi" ^ ang. shut up\; buzia ˘ zub ]s=owotw. koncepcji 024\ ˘ z'b, z"by. uzale/nia: ]si"\ ¯ u` % zale/ni: ¯ za` % le/e:, pod(lega:.

uzasadnia: uzasadnienie ^ podbudowanie ˘ u ^ pod, zasada ]osada$\ ^ budowa. uzbiera: ]si"\ ¯ u` % zbiera:.

uzbro-jenie(i: ]si"\ ¯ u` % zbroja ]bro<\ ˘ zbroi: si". uzda u{dzienica, kantar, cz">: uprz"/y nak=adana na g=ow" konia. ¯ wi'za: ¯ s=aw. juzy ]wi"zy, jarzmo\ ˘ uz ]wi'z\ ˘ wyuzdany ]rozwi'z=y\, ujarzmi:, ˚uz. s=aw. U ˘ pol. Å, ´, litera W czasem opuszczana, np. uj ^ wuj, uzkij ^ w'ski, uznik ^ wi"zie<, uzor ^ wz[r. s=aw. uzda-uzda&

qrost; kon;skou[ obouzdav=, staroros. brozdo-brozdo, br=zdo-brozdo, ros. uzdehka-uzdeczka,

staropol. uzda, huzda, nieme H. $ niem. halfter ]1. olstro, 2. u{dzienica\, ang. halter ]uzda, kantar\, curb, franc. le licou, ros. cepohka-cepoczka; ang. curb ˘ sder'i-vat;/at;, obuzd-yvat;/at;obuzd-yawt(at, nedouzdok-niedouzdok ]le licou\, verëvka-wieriowka ]la corde\.

uzdolni-enie(ony ¯ u` % zdoln•y(o>:.

uzdr-awia:(owisko(owiskowy OA. ¯ u` ]wy\ % zdrowie.

uzewn"trznia: ]si"\ ¯ u` % zewn'trz ¯ ze` % wn"trze ¯ s=aw.-ros. wnutrie ¯ nutr.

uz"bienie ¯ u` % z"by.

uzgadnia: ¯ u` % zgodno>:. uziemi-:(enie ¯ u` % ziemia. uzmys=-owi:(awia: ¯ u` ]przy\ zmys= ¯ z` % my>l ]um\. zda: sobie spraw". ˚my>le:. u ^ wy ^ po ˘ umy>lnie, wy(po•mys=. uzna-:(wa: ]si"\ ¯ u` ]przy\ % zna:. staropol. uzna: – 1. pozna:, dozna: do>wiadczy:, 2. zauwa/y:, spostrzec, 3. stwierdzi:. ]$\ staropol. uznawca – s"dzia. ]$\ franc. reconnaitre, >redniow. ang. knowlechen, cnawlechen ¯ knowleche, ang. acknowledge, recognize, ros. priznat;-priznat, soznat;, priznavat;sq ]franc. avouer, confesser\. uznanie ¯ u` % znanie ¯ zna:. ¢uzorocze drogocenne rzeczy, przedmioty, upi"kszone wzorami. staroros. uzoroh;e-uzoroczie, ros.

dragocennye ve]i, ukra]ennye uzorami. uzupe=ni-:(a: ]si"\ ¯ u` % zupe=nie ¯ z(u` ]do\ % pe=na.

uzurp-ator(acja(owa: OA. =ac. usurpare ¯ usus % rapere uzwo-i:(jenie ¯ u` % zw[j. s=owotw. pokr. zwojnica.

uzysk(a: ¯ u` ]po\ % zyska: ¯ iska:. staropol. iska: – zyska:. ]$\ po(u(wy•zysk.

u{dzienica uzda. ¢u/ s=aw. u';, u'a – wiew[rka ]wg Rosjan, 1980\; } tch[rz ~u/ – przyp. J.D.|. †u{rza=y dojrza=y, dos=. dogl'dany. ]$\ =ac. maturus ˘ ang. mature, ros. zrelyj-zrie=yj. †u{rze:, u{re: ujrze:. staropol. u{rzenie – wejrzenie. u/ala: si" ¯ u` % /ali: si" ]skar/y:\ ¯ /al ]skarga\. s=owotw. pokr. /a=oba.

¢u/as wo=. 1289 ou'as;-u/as ]trwoga\,

u/'dli: ¯ u` % /'dli: ¯ /'d=o. u/era: si" ¯ u` % /re: si" ]z kim>, czym>, ze sob'\. /re: si", s=owotw. pokr. za/arcie ]zajadle\ ¯ /arcie ]jad=o\. ¢u/ika ]$, nie jestem pewien\, wo=. 1289 ou'ika syi Roma-

nou. ø plemeni Volodimerœ prirokom=u/ika syj Romanu. ot plemeni Wo=odimera prirokom. u/ycie ¯ u` % /ycie ¯ /y:. zastosowanie ¯ stos ˘ stosunek. u/ycz-a:(y: ¯ u` ]po\ % /ycza:. u/y: pos=u/y: si" kim lub czym, wdro/y: do dzia=ania. staropol. u/y: – dozna:, do>wiad-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x czy:, ub=aga:, przejedna:, przyj':. =ac. utilis ¯ uti ]u/y:\, franc. utiliser ¯ utile ]u(po•/yteczny\, ang. utilize, ros. vospol;zovat; (hem) ¯ pol;za-polza ]po/ytek\.

u/yt-ek(kownik(eczny(kowa:( (kowy pokr. po/ytek(eczny ¯ /yt ]odwr. poso/yt\, staropol. u/ytek, hu/ytek – po/ytek, dobro. nieme H. ]$\ staropol. u/yty – mi=osierny, daj'cy si" zmi"kczy: pro>b'. ]$\ =ac. utilitas ¯ utilis ¯ uti ]u/y:\, franc. interet, profit, avantage; utilite ˘ ang. utility, ros. pol;za-polza ˘ vospol;zovat; (hem). u/ywalno>: ¯ u/ywa: ¯ u/ytek. u/ywka ¯ u` ]za\ % /ywa:. u/y{nia: ¯ u` ]po\ % /yzny.

Ü

Ü – znak nie istnieje w polskiej wersji =aci<skiego alfabetu. litera u/ywana w j. niemieckim, d{wi"k pomi"dzy U a Y

Ó

Ó – znak nie istnieje w polskiej wersji =aci<skiego alfabetu. litera u/ywana w j. du<skim, d{wi"k w pomi"dzy U a Y, w rodzaju «Ü», rodzaj st"kni"cia

V, W

Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


566 doc JD_Sł_j_pol_part 6 S-U