Issuu on Google+

K

K – znak kszta=tem nie podobny do innych ]mo/e do R\, ale ma=a litera K ]k\ jest bardzo podobna do ma=ej H ]h\, zw=aszcza w kaligrafii, i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie. W pisowni, oba znaki s' pomocnicze – u/ywane do zmiany s'siaduj'cych z nimi d{wi"k[w liter, przez to same oba s' czasami nieme& ang. honest }onest|, ang. honour }one&|, lit.-pol. Holsza – Olsza, >redniow. ang. knagge ˘ ang. nog ¯ niem. nagel ]gw[{d{\ OA, ang. know }nou|, nord. kleif ]klif\ – Leif, w Europie Wsch. jeszcze w XVI w. ]po 1500 A.D.\ pisano Dorkgewicz, Dowkgird, Kgedroit ]tak w1528 A.D.\, a isl. fakr ]ko<\ ˘ wo=. 1289 far. Pomocniczym znakiem jest tak/e I, w j"zykach s=aw. zmi"kczaj'ce poprzedzaj'ce je sp[=g=oski, np. si ^ >, ni ^ <, ci ^ :, zi ^ {& si" }>"|, nie }<e|, ci" }:"|, ziemia }{emia| przej>cia& H ]Ch\KC ]Cz\T JHGKC

KC czasem na linii pol.-ros. kwiat – cwiet lik – lic(o – licz-ba(y: Kiry=, kirilica – Cyryl, w j. =ac., franc. i ang. nagminna pisownia d{wi"ku k przez C; w innych j"zykach tak/e; w j. ang. Khruschev ]Chruszczow\, Kharkov ]Chark[w\ K w miejsce C KChH, ˚]litera\ C cz"ste, pospolite niem. kren – pol. chrzan s=aw. kamo – chan >redniow. stomak – ang. stomach >redniow. ]1281\ XV w. chobilnici – kobylniki ]pasterze stad koni\ Krystyna – Chrystian k=opot(y – ros. ch=opoty staroros. ch – k ]ko, ku, do\ staropol. kliszka – chyszka ]latryna\ herd ]stado\ – kierdel cz"ste CH ^ K lub CZ w wymowie w j. angielskim

KG?, KCz franc. galoches – kalosze ros. legko – pol. lekko – ros.-pol. legcze, l/ej staropol. grta< – krta< wi"cej ˚]litera\ G

K, QCz gr. kerasion – czere>nia, AEY, ang. cherry }czery| ]wi>nia\ =ac. caput ]g=owa\ – czapka, ros. szapka

x =ac. quarta ]pars\ – czwarta ]cz">:\ anglosas. finc ]zi"ba\ – ang. finch niem. fink dzik – dzicz, kwik – kwicze: =uk – =ucznik, milk – mleczny r"ka – r"czny, tokarz – toczy: znak – znaczenie, lik – lic(o – licz•ba(y: i wiele innych

KQ, kwqu UW nagminnie w t=umaczeniach z j. =ac., ang. i innych ¯ =ac. quarta pars – czwarta cz">:& kwadrans ¯ =ac. quadrans ]czwarta cz">:\ kwadrat ¯ =ac. quadratus ]czworoboczny\, kwadrupla, kwadrupleks, kwalifikacja, kwantum, kwarantanna, kwarc, kwarta, kwarta=, kwatera, i inne oraz ich pochodne KG ˚]litera\ G

KJ kak – jak Kasper – Jasper oko – hiszp. ojo, ang. eye staropol. doj'd – dok'd staropol. jam(o – kam(o ]dok'd\

KS, Sz gr. Keltoi – Celt }selt, kelt| =ac. caput ]g=owa\ – ros. szapka, pol. czapka w"g. Koloman – Salomon s=aw.-ros. iska: ˘ staropol. issecz s=aw. so` – =ac.-ang. co` lit. `os, `as – pol. `ak ptak – ptaszek, g=uptas K nieme ]tak i podobnie ˚H; HK\ isl. fakr ]ko<\ – wo=. far >redniow. ang. newe ]new; nowy\ ˘ staropol. knawy ]guz, nowotw[r\ ang. knee ]kolano\, kinfe ]n[/\, knowledge ]wiedza\ ang. lappet – niem. klappe niem. leim – staropol. kley, kleg =ama: ˘ k=ama: =ono ˘ k=ania: si", sk=on =oda ˘ k=odzisko ]miejsce =owienia ryb\ nieci: ]podpala:\ ˘ kmie: ]ch=op\ cz"ste w zapiasch 16-go wieku, np. 1528& Darkgiejewaa wodowa, Kgedroit, Dowkgird

k 1. u uryk – krzyk ˘ kukuryku, urok – krok ˘ uroczysko, urwis – krwis]ty\ 2. nie, bez kubrak ¯ nie % ubra % nie 3. wy` kruczek ^ wybieg, wykr"t, krosta ^ wyprysk, wyrost 4. k, ko, ku ^ do, na ˘ cze=owiek i inne staropol. k& 1. przy czasownikach wskazuje na

kierunek ruchu do miejsca& 1.a. i>:, przyj>:, dowie{:, uciec, pos=a:, itp. 1.b. przy czasownikach& przy` przy-bli/a:(='czy:(=o/y:, 1.c. przy czasownikach& sk=oni:, schyli:, podnie>:, 1.d. przy czasownikach& w(ob(na-wr[ci:, 1.e. przy czasownikach& garn': si", przytuli:, 1.f. przy czasownikach& bra:, wzi':, przyj':, 1.g. przy czasowniku by:, 2. w wyra/eniach dotycz'cych uwzgl"dnienia kogo>, czego>, 3. w wyra/eniach dotycz'cych • czasu& do, a/, oko=o, • celu& dla, celem, • przyczyny& na, z powodu, • okoliczno>ci towarzysz'cych, 4. w utartych zwrotach& ponadto, opr[cz tego, do tego jeszcze. w Ss 1953 ponad 11 kolumn cytat[w.

~ka

1. s=aw. c[rka, przyrostek w zdrobnieniach s=[w rodzaju /e<skiego ]gdy rzecz o osobach\, i rodzaj nijaki o przedmiotach, rzeczach martwych, 2. zdrobnienie, 3. l/ejszy gatunek, np. ksi"ga ˘ ksi'/ka, opera ˘ operetka, 4. czyni:, robi:, uprawia:& kosiarka, /niwiarka, spawarka, tokarka, w"dka; orka, m=ocka, 5. narz"dzia i przybory& nitka, w"dka, 6. tworzywo& laska, deska, belka ]glina, plastelina\, 7. owoce i warzywa& marchewka, pietruszka, porzeczka, poziomka, rzodkiewka, >liwka, gruszka, truskawka. 8. twarde lub mi"kkie& kamie<, pa=ka, 9. nazwy odzie/y i okry:& burka, kurtka, marynarka, plandeka, 10. rzeka, ciek ˘ liczne nazwy ma=ych rzek, Oka, Wis=oka, i wiele innych, ma=ych& Baszenka, Bia=ka, Brzoz[wka, Derewenka... itd., 11. ziemia ˘ ='ka, Polska ˚ziemia kabak szynk. ros. kabak. kaba=a 1. wr[/ba z kart, 2. intryga, k=opot. hebr. kabala, qabbalah ]wiedza otrzymana, tajemnicza doktryna, religijna filozofia na bazie interpretacji Pisma\ =ac. cabbala, ang. cabala staroros. kovola-kobola ˘ Kobolin ]Kabalin\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x kaban tur. wieprz, dzik. znaczenie z Turcji do Rosji, a z Rosji do Polski. kabaret uboga tawerna z ta<cami i >piewami. norm.-franc. cabaret.

kabat

staropol. 1424 i 1434 kabath, 1443 y kabatha, 1445 kabata, 1446 catabka, 1472, nye vkradlem cabath', ca 1500 k'bath jopula ˘ kabath, k'bath, cabath, cabat – 1. rodzaj opi"tego, kr[tkiego p=aszcza, cz"sto pikowanego, rodzaj kurtki, 2. wi"zienie. kabel lina, splot sznur[w, drut[w. =ac. capere, starofranc. cable i >redniow. ang. cable, cabel, ros. kabel;.

kabina ang. cabin ¯ >redniow. ang. caban ¯ starofranc. caban, cabane ¯ =ac. capanna ]chata\, niem. kabine. kab='k gi"ty pr"t w postaci =uku, do='czony prostopadle do ostrza i styliska kosy, by zbo/e, trawa, pada=y r[wno po ich >ci"ciu. podchwyt. `='k ¯ =uk ¯ uk ]chwyt\, Å, ´ ¯ U. s=owotw. pokr. ˚pa='k, paj'k ¯ j': ]chwyci:\, b='ka: si" ]kluczy:, nie prosto do celu\. kabotyn cz=owiek lubi'cy tanie efekty, zgrywaj'cy si"; efekciarz, komediant. niem. herumziehender ˘ herum-ziehen, starofranc. cabotin ˘ cabotiner. kabura futera= sk[rzany do rewolweru lub pistoletu. niem. pistolentasche, ang. holster ]for a pistol\, ros. kobura-kobura, OA. kabza kiesa, torba, woreczek na pieni'dze, sakiewka. Kabza mylona z kobz' bo mieszek dud sta= si" kobz' – strunowym instrumentem muzycznym. kobza – dudami ¯ s=aw. du: ]d':\. hebr. saq ]w[r, worek\ ˘ gr. sakkos ˘ =ac. saccus ˘ anglosas. sacc ˘ >redniow. ang. sac, sak, ang. sack, ros. mewok-mieszok, kul;-kul. ¢kacap Rosjanin, Moskal ang. Moscovite, ukr. kacap-kacap. kacerz ¯ kat$ †kacemistrz ten, kto >ciga i s'dzi kacerzy, inkwizytor. staropol. 1484 ma byczi povy-

edzian y vydan kaczermisthrzowy, ca 1500 kacermystrz inquisitor hereticorum. =ac. inquisitor ˘ starofranc.

inquisiteur ˘ ang. inquisitor, ros.

posledovaetl;-posledowatel. †kacer-z(ny(owa:(stwo odst"pca religijny, odszczepieniec, heretyk; bezbo/ny, wyst"pny. staropol. kaczerni – kaczerny. staropol. 1398 kaczeruyessz ˘ karerowacz – nazywa: kacerzem, przezywa:, l/y:. staropol. 1413(14 secta kaczersthva, 1461(67 przewrothnoscz caczerstwa perversitas heretica, 1484 aby zadny kacerz albo thez

podezyrany o kaczersthvye, albo zesromoczony nye przymovan zadnym obyczayem w then tho zakon, ca 1500 k'czerstwo heresis; chczy'cz to kaczyrstvo s korzenya skazycz...; to ystne kacerstwo vroczylo szye ˘ kaczersthvo, kaczerstwo, kaczyrstwo, caczerstwo – herezja, odszczepie<stwo. =ac. haeresis, starofranc. i >redniow. ang. heresie, ang. heresy, ros. eres;-eres. staropol. y kaczerzof, 1461(67

w cacerzach in heretics; kaczerzom, y kaczerze, 1484 aby zadny kaczerz... nye przymovan... w then tho zakon, XV w. kaczerze hereticy, ca 1500 k'czerz talis ut hereticus ˘ kaczerz, k'czerz, cacerz – odst"pca religijny, odszczepieniec, heretyk, niewierny, gr. hairetikos ]zdolny wybiera:\ ¯ hairein, p[{no=ac. haereticus ˘ franc. heretique; >redniow. ang. heretike ˘ ang. heretic, ros. eretik-eretik. †kachel kafel. staropol. 1494 pro kachle ]za kafle\ ˘ kachel ¯ niem. =ac. testa figlina, franc. carreau, niem. kachel, ang. ]Dutch or glazed\ tile, ros. izrazec-izrazec.

kacyk kaczan g='b kapusty, kukurydzy. kaczat hu>ta:, ko=ysa: kahat;.

kacz-ka(or zool. Anas domestica. kacz czyt. wspak ˚czak ]ang. chuck – gdaka:\, g¶dak¶a: ˘ dak ]ang. duck – kaczka\, wi"cej o metodach tworzenia ˚012. tak/e kaczka ¯ =ac. aqua ]woda\ ˘ ak. Arch. pol. 'ty, niem. ente, gr. nessa, =ac. anas, anatis, lit. antis, ros. utka, staropol. 1472 kaczka aneta; staropol. nye spaszl pschenicze caczkamy y szwynyamy ˘ kaczka, caczka. ˚kaczor. †kaczma karczma. †kaczonek bot. kosaciec, Iris L. staropol. ca 1500 kosz'czyecz vel

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

k'czonek gentina. ang. iris, ros. iris-iris. †kaczor samiec kaczki, Anas mas. staropol. XV w. kaczor anas. ca 1500 kaczor anetarius. ang. drake ]a male duck\, ros.

selezen;-seleze<.

kaczeniec bot. Caltha palustris L. staropol. 1460 kaczynyecz anetharia. staropolskie YE. w Ss 1953 pod has=em «kaczyniec».

†kaczyce bot. Herniaria galabra L. staropol. 1472 kaczycze centum grana. ~kada ]obce\ procesja, parada. kawalkada. ang. `cade.

kadencja =ac. cadere ˘ cadens, niem. kadenz. kadet ucze< szko=y wojskowej. franc.-ang. cadet. kad=ub tu=[w; cia=o cz=owieka lub zwierz"cia bez g=owy i ko<czyn. kad ^ tu; =ub ^ =[w BW. kud ˘ kad, k'd, k"d ˘ sk'd, k"dy  tutaj, t"dy, staropol. 1466 cadluby, 1494 carluby, kadluby ˘ cadlub, kadlub, carlub – pie< drzewa wewn'trz wydr'/ony, naczynie z wydr'/onego pnia, beczka. †kad=ubek naczynie z kory drzewnej. staropol. kad=ubek, ka/ub, kazub(ek. †kad=ubka {r[d=o, pewnie ocembrowane wydr'/onym pniem, mo/e te/ i od rzeczownika kad=ubek. staropol. XIV w. qui fons cadlubka vocatur. kadra zesp[=. =ac. quadrum ]kwadrat\, ital. quadro, franc. cadro, ang. cadre, ros. kadry. kaduk 1. diabe=, 2. epilepsja, 3. spadek bez dziedzica. kadzi-:(d=o czad, KCz, D ˘ Dz. wo=. 1289 s kadily ]z kadzid=ami\, mazur. kadily ]kadzid=ami\, K ˘ Cz. 1. staropol. offyerowany bødø...

dwa dzyesøtky byeli scropyoney oleyem kv kadzenyv bozemu ]dwa

dziesi'tki “bieli” – bia=ek, sk[rek z wiewi[rek b"d'cych walut' czas[w\, palonych na o=tarzu, w obecno>ci kap=ana, “ku kadzeniu bo/emu”, poza tym, zabijane /ywe stworzenia& wo=y, koz=y, owce, ptaki, i palone na o=tarzach, z polecenia kap=ana mieni'cego si" reprezentowa: boga, i ku jego zadowoleniu.

vczinycze offyerø bogv w }o|byatø zapalnø..., kadzøcz wonyø chatnø ]adolentes odorem suavitatis\ panv z wolow albo z owyecz.


x na poczøtkv myesyøcza offyervicze obyatø zapalnø panv& s stada czelcza dwa..., baranow... sedm..., a dzesyøtø czøscz... byeli... w swyøtini, obyatø zapalnø przechøtney wonyey kadzidlney. polozy ¢kadzilnye rzeczi ]ponent thymiama\... a obyati zapaln na oltarzv; obyetowal... y kadzidlne rzeci zegl ]thymiama succendebat\ na wisokoscyach. offyerowal... skopy ku obyecze kadzylney ]obtulit... arietem in holocaustum\. a wszystek skop spolu sezze na oltarzv, p}r|zeto ysze bila obyata kadzylna ]quod esset holocaustum\. y zakadzy na oltarzu kadzylnich obyet. wezmy... czyelcza... a skopu ku obyeczye kadzylney – sw'd spalenizny – palonego cia=a – mo/na sobie wyobrazi:. 2. staropol. kadzycz – pali: /ywice, zio=a i inne, nape=niaj'ce powietrze wonnym dymem. staropol. kadzenie, kadzienie – obrz"dowe spalanie kadzid=a. staropol. cacydlo a mirrø ]kadzid=o i mirr"\, w myasto kadzydla ]zamiast kadzid=a\, offyerowano kadzidlo ]incensum\ ˘ kadzid-=o(lny 1. specjalny gatunek /ywicy, albo mieszanina /ywicy i zi[=, spalane przy obrz"dach religijnych dla uzyskania wonnego dymu, 2.1. bot. Melittis Melissophyllum L., ]le>ne, polne\ kadzid=o, staropol. 1437 leszne cadzidlo melissa, ca 1460 cadzidlo melissa siluestris, 1467 kadzidlo melissa, 2.2. bot. Anthriscus silvestris Hoffm. polne kadzid=o, staropol. 1437 polne kadzidlo fistula pastoris, 2.3. bot. Lycopus Europeaeus L., psie kadzid=o, 1472 psye kadzidlo spina lupi, 2.4. bot. Senecio Sarracenicus, >winie kadzid=o, 1437 swine kadzidlo consolida sarracenica , 1460

swynye kadzydlo consolida saracenika. staropol. kadzylnycza, kadzilnicza – kadzielnica, naczynie do palenia kadzid=a przy obrz"dach religijnych, dla uzyskania wonnego dymu, trybularz. staropol. maszcz kadzydlna,

oltarz kadzydlnych rzeczy y olay pomazanya, y kadzydlnee rzeczy z wonyøczych rzeczy; chcyal obyatowacz kadzidlo na oltarzu kadzidlnem; ozias... obyatowal kadzidlo... nad oltarzem kadzidlnim ˘ kadzidlny, kadzidlni –

maj'cy zwi'zek z kadzid=em. =ac. turibulum. staropol. o(po(za•kadzi:, podkadza:, kadzøcz wonuø ]kadz'c woni'\, kadzidlem nye kadzily, 1477, ¢kaczydl'. =ac. incense ]z=o>ci:\ ˘ incendere ˘ =ac. incensus ˘ p[{no=ac. incensum ˘ starofranc. i franc. encens, >redniow. ang. ansens, encenz, ang. incense, staroros. ladon==adon, ros. ladon-=adon, fimiam ˘ kurit fimianom ]kadzi:\, kadilo fimiqmnik ]kadzielnica\. †kadzidlnik trzy nazwy botaniczne& 1. Melittis melissophylum L., kadzydlnik – Melissa Silvestris, kadzidnyk – Melissona Montana& ca 1465 kadzydlnyk melissa silvestris, 1472 kadzidnyk melissana montana, 2. Sonchus oleraceus L. – mlecz zwy -czajny, 1472 Scariola agrestis – kadzidlnik, 3. Salvia pratensis – sza=wia polna, Salvia agrestis – kadzidlnik& 1472 kadzidlnik saluia agrestis. kad{ 1. okr'g=y, szeroki, odkryty, drewniany pojemnik z klepek zwi'zanych obr"cz', o p=askim dnie, 2. podobnie wielki, odkryty pojemnik z metalu, kamienia, itp. jak do prania odzie/y; ceber, szaflik ]r[/nica& ceber i szaflik maj' uchwyty\. wg mSjp 1969& «du/e naczynie, cz"sto w kszta=cie >ci"tego sto/ka, maj'ce zastosowanie w gospodarstwie domowym, w przemy>le hutniczym, farbiarskim, browarniczym itp.» ‹=c.› i ma by: z j. =aci<skiego; Swo 1980 nie zwiera has=a kad{. gr. kados ]becz[=ka, dzban\ ˘ ros. kadilo, kadka. staropol. gorøczego olegu f kacz bil nalacz, 1465 doleum albo kadz, 1494 cervise albo duze kadzy; pro

cervisia braxanda y dwye kadzy; w kadzy; trzy kadzy, ca 1500 dolium kadz; yschby czyalo yego olyeyem... lyeczyly, wszadzyly y v k'dz ]in arcam\ peln' oly' ˘ kadz, k'dz, kacz – rodzaj beczki. >redniow. holend. tubbe, >redniow. ang. tubbe, ang. tub. kafar niem. keffer. kafel niem. kachel. kaftan ciep=a kurtka bez r"kaw[w. tur. quaftan ]z d=ugimi r"kawami\, ang. caftan, kaftan, staropol. ca 1500 kawthan, WF – rodzaj p=aszcza.

kagan-iec(ek uchwyt. staropol. caganyecz, cagancze lucibula, kaganyecz lucibulum, tham yest kaganyecz y myszka, videlicet kaganyecz, 1495 sex

kaganczow, XV w. caganyecz, ca 1500 k'g'nyecz lucibulum, ca 1500 kaganycze lampades ˘ caganyecz, caganecz, kaganyecz – >wiecznik, lichtarz, koszyczek metalowy na >wiec" czy lamp", kaganek. kaja: ]si"\ umartwia:, pokutowa:, /a=owa: za grzechy, bi: pok=ony, korzy: si" przed. odwr. kala: ]ka=\. staropol. vslisew to crol Ezehias y

usicek lud jego... kaiøch ydehø, pospesihø sø do coscola na modlituø pred boga usemogøcego

]s=ysz'c to kr[l Ezejasz i wszystek lud jego...\, Judas item confitens,

kaiøczy; ale w pecle kto se bødze kaiacz; y kayacz szye tobye; a ne bødze se kayacz; kayøczi; y kaial syø; a kaial syø barzo przed panem bogem; a kilekolykrocz kaialy syø ˘ kayacz, kaiacz ]szye, se, sø, syø\ –

1. /a=owa: swoich czyn[w, objawia: skruch", pokutowa:, 2. spowiada: si", wyznawa: grzechy. kajak ¯ eskimos. kajdany wi"zy, p"ta. ¯ Kojdan, tatarski chan. staropol. ˚kuna – okowy, kajdany. †kajman krokodyl. >redniow. =ac. cocodrillus, starofranc. cocodrille, >redniow. ang. cocodril, cokadrill, ang. crocodile, ros. krokodil-krokodi=.

kajuta †kak jak, JK, ¯ s=aw.-ros. kak. kaka: wydziela: ka=, wulg. sra:. staropol. bo og[lnoeurop.

kakao †kaki 1. jaki(/, jak wielki, 2. jakikolwiek, jaki>. staropol. kakecz, kaky, kakey, kake, kaka, kakye ]jakie/, jaki, jakiej, jaka, jakie\. †kakikole, kakikoli jakikolwiek, jaki>. staropol. kakeykolye, o kakykoly gwalth, 1471 kakymkoly chczie. =ac. quilibet, quicumque, ang. whaetver, ros. kakoj by ni-kakoj by ni, kakov by ni-kakow by ni. ¢kakos gr. z=o. †kako(/ 1. jak(o, w jaki spos[b, 2. poniewa/, 3. /e. staropol. kako, cacosz, kakosz, w Ss 1953 blisko 6 kolumn cytat[w. †kako-by(:(:by pyta o spos[b& jakby, w jaki spos[b, ¯ s=aw. kak ]jak\, JK. staropol. kakoby, kakobi ]kako-

bychmy, kakobysmy\, kakocz, kakoczby. staropol. kakoby wiele – ileby. =ac. quomodo,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. as if, which way$, ros. kak budto-kak budto. †kako:kol-i(e 1. chocia/, 2. w jakikolwiek spos[b, w jakimkolwiek charakterze. staropol. kakoczkoly. †kakokoleby chocia/by. staropol. tocz gest tak rzeczono,

abichom nygdi sy' doschlimy a sprawyedliwimy nye czinili ny myenyli, cakocole vyele y cz'sto dobrze bichom czinili. =ac. quamvis. †kakokol-i(wiek, kakoli 1. chocia/, 2. jakkolwiek, w jakikolwiek spos[b. †kakokoliby chocia/by. staropol. kakokolyby. †kakokolwie chocia/. staropol. kakokolvye. =ac. quamvis, quamquam, etsi. ang. although ]in spite of the fact that\, ros. ne smotrq na to hto, esli i-iesli i. †kakole 1. w jakikolwiek spos[b, jako>, 2. jak, jakkolwiek. staropol. kakoel, kakolye. †kakoli 1. chocia/, 2. jakkolwiek, w jakikolwiek spos[b. staropol. kakoly. †kako/ jak, w jaki spos[b. kaktus =ac.-ang. cactus, gr. kaktos ]k=uj'cy\. kala: i kaja: grzeszy: ¯ ka=, brud, nieczysto>ci i /a=owa: za grzechy. staropol. 1456 kalay' sze ˘ kalacz – brudzi:, tarza: w b=ocie.

kalafior kalafonia ¢kalak pers.-tur. niekszta=tny, u=omny. pol. kaleka AE ˘ ˚ka-leka(rz. kalambur gra s=[w o podobnym lub identycznym brzmieniu. franc. calembour. ¢kalancza wie/a stra/nicza ros. kalanha.

†kalann-ik(y, kalenn-ik(y nale/'cy do kr[lewskiej ludno>ci s=u/ebnej, zamieszka=ej w kilkunastu wsiach ziemi halickiej i lwowskiej. staropol. 1447 kallenik, 1462 calannyk, 1440 callanny, 1441 kallanny albo illiberos, 1443 ne bil kalenni, 1447 calanich, homines calannich,1451 sex hominibus kalanich, 1452 homo est tributarius albo kalanny. staropol. 1454 kalanstwo ]kala<stwo\ – rodzaj s=u/by dla kr[la. ¯ gr. kalein ]proklamowa:, og=asza:, oznajmia:, obwieszcza:, obwo=ywa:\. †kala<stwo ˚kalannik. kalarepa Brassica oleracea, warzywna ro>lina dwuletnia z rodziny krzy/owych, o jadalnym zgrubieniu =odygi; odmiana kapusty ogrodowej.

=ac. caulis ]kapusta\ % rapa ]brukiew\ ˘ ital. cavolo rapa, ang. kale, kail; cole, szkoc. kale, kail, odmiana cole ]kapusty\, ros. kudravaq kapustakudrawaja kapusta ]czerwona `\. kalcyt spat wapienny, pospolity minera=.

kale-ka(czy: ]si"\ ros. kal≠ka-kaleka, staronord. skatha ˘ >redniow. ang. scathen ˘ ang. scathe ]kaleczy:\. kalendarz rachuba czasu oparta na okresowo>ci zjawisk przyrody; systematyczne powtarzanie ich zwane rokiem, sztucznie dzielonym na 12 miesi"cy obejmuj'cych 365 dni, po ok. 30 dni ka/dy. hist. pierwszy dzie< miesi'ca w kalendarzu staro/ytnych Rzymian. W Íredniowieczu obowi'zywa= kalendarz julia<ski, ko<cz'cy rok 24 marca, po kt[rym nast"powa= 25 marca – Nowy Rok ]dniami przesile< s=onecznych by=y 24-te dni miesi"cy& 24 marca, 24 czerwca, 24 wrze>nia, i 24 grudnia, mniemano\. 25 grudnia – Bo/e Narodzenie, 25 marca – Nowy Rok, 24 czerwca – >wi"tojanki, ok. 25 wrze>nia – hebr. Nowy Rok, Rosz Haszana, z dniami zmiennymi. Marzec by= pierwszym miesi'cem roku, luty – 12-tym. Jesieni' 1582 r., papie/ Grzegorz XIII wprowadzi= ulepszony kalendarz, zwany gregoria<skim. Z dotychczasowego wyci"to 10 dni, po 4 pa{dziernika nast'pi= bezpo>rednio 15 pa{dziernika 1582. W Polsce nowy kalendarz, gregoria<ski wprowadzono w 1586. s=owotw. pokr. kol"da – pie>< religijna, ludowej tw[rczo>ci, zwi'zana ze >wi"tem Bo/ego Narodzenia. staropol. minucyje – kalendarz. staropol. kalendy, kalandy – pierwszy dzie< miesi'ca w kalendarzu staro/. Rzymian. staropol. obyati kalendowe ˘ kalendowy – zwi'zany z kalendami. =ac. calendae, kalendae ]kol"dy\, calendarium ]ksi"ga rachunk[w, kont, oblicze<\, >redniow. ang. i ang. calendar, ros. kalendar;-kalendar. †kale< b=oto, bagno, bajoro. staropol. kalyen, kale<  ka=. ang. mud, moor, fen, swamp, ros. boloto-bo=oto, il-i=, tina-tina. kalesony bielizna w kszta=cie spodni, noszona pod spodniami w okresie zimy. ang. drawers, underpants, ros. kal;sony-kalsony. †kalet-a(ka(nik woreczek na pieni'dze.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. jakom ya... nye szyanl...

kalyethy s paschem, s pyenyandzmy gothowymi , 1445 caletham cum cultello, 1485 kalethnyk, 1491 caletha,1500 caletham ˘ kalyetha, caletha. staropol. 1436 kalithnik, 1436 calethnik, 1439 caletnik, 1485 kalyethnyk, 1486 peratore albo kalethnyk – rzemie>lnik wyrabiaj'cy kalety. staroros. kalita-kalita, EI.

kaliber †kali: brudzi:, tarza: w b=ocie; tak i o /yciu rozwi'z=ym. ¯ kala: ¯ ka=, EI, L+, ˚kala:. staropol. o(po(s(za•kali:, kala:, po(s•kala:. =ac. maculare, libidine oblinere, ang. to soil, ros. pahkat;-paczkat. kali: roz/arza: do czerwono>ci. =ac. calor ]gor'co\, kalit ]do zapalania\, ros. kalit;. ¢kaligi obuwie pielgrzym[w, buty z niskimi cholewami. staroros. kaligi-kaligi, ros. obuv; palomnikov.

kaligrafia kalina gat. krzewu, bot. Viburnum opulus L. staropol. 1437 calina lentiscus, 1437 kalina labrusca, 1460 kalina cimux; kalina iurina, ca 1465 calyna berberus; kalyna yriana, 1466 labrusca vlg. zymostradka albo kalyna, 1471 kalyna albo polne wyno labrusca, 1472 kalina kalixtus, 1475 calyna lentiscus, ca 1500 kalyna cinus ˘ kalina, kalyna, calyna. franc. obier, niem. wasserholkunder, ang. guelder-rose, snowball tree, ros. kalina-kalina. †kalinka bez koralowy, Sambucus racemosa L., ˚bez. staropol. 1472 kalinka calictus. kalipso ˚orchidea, storczyk. †kalisko b=oto, ka=u/a, wg Ss1953, gdy sko ]stare, wielkie\ ˘ rozlewisko, bagnisko, trz"sawisko, i inne. staropol. 1425 calisco volutabrum, 1450 limosus vlg. kalysko, in quo porci volvuntur, ca 1455 kalysko, ca 1500 k'lysko vel k'lvz' volutabrum. ˚ka=. †kaliszcze trz"sawisko, bagno, topielisko, ¯ ka= ]b=oto\ % szcze ]ma=e\ ˘ szczeg[=, szczeka:, i in. nazwisko Kaliszczak. †kal-i/dy(/dy jaki(kt[ry-kolwiek, wszyscy, bez wyj'tku, bez r[/nicy, ka/dy. ˚koli/dy ^ kol/dy, OA. staropol. 1426 kalyszdy, kalysdy, ca 1428 przeth kalysdym sszøndzø; ot


x kalisdego policzka; s kalischdey wloky; ot kaliszdego konya; oth calisdey zley milosczy ˘ kalyszdy, kalysdy, kalisdy, kalischdy, kaliszdy. staropol. kal/dy, koli/dy, kol/dy. ang. every, each, everybody, everyone, ros. ka'dyj-ka/dyj,

vsqkij-wsiakij. kalka franc. †kalkatar tlenek /elaza, FeO2. staropol. 1419 calcatar atramentum rubeum. ˚dalit, dolet. gr. chalkanthos ¯ chalkos ]mied{\ % anthos ]kwiat\ ˘ arab. qulqutar ˘ prawdop. hiszp. colcatar ˘ >redniow. =ac. colcothar ˘ ang. colcothar, ferric oxide. kalkula-cja(tor ¢kalnyj nieczysty. ¯ ka= ]brud, odchody ludzkie i zwierz"ce\. Latopis 1116 kal;nπj-kalnij.

kalor-ia(yfer =ac. calor ]gor'co\. kalosze gumowe obuwie chroni'ce stop" przed zamoczeniem, wod', wilgoci'; ogumowany trzewik. ital. galloccia, gall. galloche, ros. kalowe. †kaluszka bot. odmiana kapusty, Brassica oleracea L., mo/e te/ :wik=a, Beta cicla L. staropol. ca 1500 kalvschk' vel

czvykl' beta est genus oleris, romischer kole, crescens post abscisionem in maguderi. ang. cabbage or red root, ros. kapusta to'e mo'et byt;

krasnaq svëkla. †kal/dy jakikolwiek, kt[rykolwiek, wszyscy ]bez wyj'tku, bez r[/nicy\, ˚kali/dy. staropol. ¢kaszlde, kalsde; tenczy

tho dar gest kalsdemv clouekoui dan,... a pres tocz kasldy krescyan vøczecz gest on vdarouan, nisly ktory krol pogansky; kalsdy prelath malbi szø on o crifdø kosczelnø... fszøcz ]...krzywd" ko>cieln'... wzi':\, tency gest kalsdemu clouekoui barso skodliui; kalsda dusa ]ka/da dusza\, 1446 za kalsde sto; w kalsdem gbycze, stanye; ku kalschdemv, na kalzdy ˘ kalsde, staropol EY, kalsdy, kalschdy. staropol. kalsdy.. nie – /aden }angielski spos[b uj"cia my>li, J.D.|.

ka= brud, odchody, mu=. =ac. faex, ros. kal, staropol. 1466 kal, m'thy; kaal – b=oto, mu=, te/ osad w naczyniach z p=ynami. ka=amarz dos=. ciemna woda. ¯ ka=a ]woda\ % mar ]ciemny\. staropol. ca 1500 kalamarz atra-

mentarium – skrzynka na przybory do pisania, albo naczynie na atrament. †ka=d-un(on bebechy, wn"trzno>ci zwierz"ce. staropol. 1437 caldun omentum, ca 1455 kaldon omentum, =ac. intestina, viscera, >redniow. =ac. botellus ¯ botulus ]kie=basa\, ˘ >redniow. franc. boel ˘ >redniow. ang. i ang. bowels; intestines, anat. viscera, ros. kiwki-kiszki, vnutrennosti-wnutiennosti. ¢ka=ga, naradym nazwa tatarskich dygnitarzy. staroros. kalga-ka=ga, naradym-naradym. †ka=kus =ug wapienny przygotowany do wyrobu myd=a, wy=ugowany popi[= lub wapno. ¢ka=o znak, ros. pomiet. Latopis 1116 pomet-pomiet. ¢ka=ugier opat, monach. staroros. kaluger-ka=ugier, ros. monax-monach. †ka=u/ pow[d{, topiel. wp=yw starofranc. ˘ >redniow. ang. deluge }delud/| ]Potop, wielka pow[d{, ci"/ki opad deszczu\. staropol. rzeky zdzerzecz

zyemye, wydzaly cze wody y zalowaly gory, kalusz wod poszedl ]gurges aquarum transiit\. ang. deluge ]1. a great flood,

2. a heavy rainfall\, ros. potop-potop ¯ gr. potamos ]rzeka\, potok-potok. ka=u/a ¯ ka % =u/ ¯ deluge, % a. ka=a ]woda\, ka= ]brud\ % =u/a, =ug. staropol. 1437 kalusza sentina, ca 1500 k'lysko vel k'lvz' volutabrum; stok, k'lvz' sentina ˘ kalusza, kalvza – ma=e zag="bienie nape=nione stoj'c' wod'. franc. flaque, anglosas. pudd ]r[w\, ˘ >redniow. ang. podel ˘ ang. puddle, niem. pfütze, s=aw. lou'a-=u/a ˘ ros. lu'a. †kam gdzie, dok'd. odpowiedzi' «tam», kam – tam, s=owotw. koncepcji ˚002.A. staropol. a kam chczesch. =ac. quo, anglosas. hwer ˘ >redniow. ang. wher ˘ ang. where, ros. gde-gdie, kuda-kuda. ¢kamara, komara sklepienie, dach, pu=ap; du/y pok[j, pomieszczenie. staroros. kamara-kamara, komara-komara, ros. svod, krov> water, palata, ang. vault.

kamasz niem. gamasche, franc. gamache =ac. gamba.

†kamcha(rz, chamcha, KCh, kosztowna materia jedwabna. staropol. 1395 pro purpura dicta camcha, 1419 ornatum... de camcha, de damaschka. 1422 pro quinque Sericis vlg. chamthi ]pro chamchi\, =ac. pertiosus pannus Sriceus. 1445 camcharz – kamcharz, wyrabiaj'cy kamch" lub kamch' handluj'cy. staropol. 1499 item subductura kamchowa de subpallio – kamchowy, zrobiony z kamchy. †kam-charz(esznik wyrabiaj'cy kamch". †kamel wielb='d, wielkie, udomowione zwierz", czterono/ne, z garbem, d=ug' szyj'; u/ywany w Azjatyckich i Afryka<skich pustyniach bo mo/e przechowywa: wod" w swym ciele. hebr. gamal, gr. kamelos, =ac. camelus, starofranc., anglosas., >redniow. ang. i ang. camel, ros. verb[d-wierblud.

kameleon kamelia kamera(lny kamerton przyrz'd o kszta=cie wide=ek wydaj'cy wzorcow' wysoko>: d{wi"ku stojowego, wide=ki strojowe ]diapaz\, pr"t stalowy wygi"ty w kszta=cie litery U, osadzony na n[/ce. niem. kammerton, ang. tunning fork, ros. kl[h tona, kamerton. kamfora sk=adnik olejku eterycznego otrzymywany z drzewa kamforowego, szybko si" ulatniaj'cy, stosowany w lecznictwie, tak/e w przemy>le chemicznym i kosmetyce. wg. S=ownika Webstera, tak/e& u/ywany do ochrony tkanin przed molami, przy wyrobie celuloidu, w medycynie jako >rodek podra/niaj'cy i stymuluj'cy ]irritant and stimulant\, C10H16O. staropol. 1472 campher camphora, ca 1500 camphor camphora, 1419 camphora camphora ˘ capmher, camphor(a – bot. Dryobalanops aromatica Gaertn. arab. kafur, p[{no=ac. canfora, camphora, franc. camphere, >redniow. ang. camfere, ang. camphor, ros. kamfara-kamfara.

kamie-<(nica(yk(nowa:(niarz twarda, jednolita, niemetaliczna masa mineralna, sk=ad ska=. kamyk ¯ mek, myk ]twar, twer(d ˘ twierdza – zamek, `d(za ¯ za, Twer; zamkn': ]˘ zamyka:\ – zatwierdzi: ˘ sprawa zamkni"ta ]zatwierdzona\. wo=. 1289 kamen; ]kamie<\, kamenπ≥, kamen;e ]kamienie\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x meha kamen;em; dolov; ]miota kamieniem do=em\, kamenπem; ]kamieniem\, i

nareh imœ emou Kamenec;, zane bys kamena zemlœ ]i nada= nazw" jemu Kamieniec, albowiem by=a kamienna ziemia\, ni kamen na kameni ]ni kamie< na kamieniu\, kamennou ]kamienn'\, ros. kamen;, anglosas. stan ˘ >redniow. ang. ston, stoon, ang. stone, calculus, ]na nerkach\ kidney stones. staropol. 1433 domum lapideam suam albo kamenicza, 1433 tres domos lapideas albo kamenicz; s kamyenycz de lapicidis ˘ kamenicza, kamyenycza – 1. dom murowany, 2. kamienio=om. staropol. petroleum kamyenyowy mosg – kamieniowy m[zg, ropa naftowa, olej skalny. staropol. kamyenisty; zyemya syl-

no kamyenysta y barzo ostrego kamyenya y ostrego pyaskv –

pe=en kamieni. staropol. kamyenny, s czyosane-

go kamyenya; kamyenne, kamyenny, kosczyola kamyennego, naszydla k'myenna saxifera – 1. zrobiony z kamienia, 2. kamieniowi w=a>ciwy, twardy jak kamie<, 3. dotycz'cy kamienia. staropol. kamienn-y(a(e& mi"tka, polej, ruta, rutka, szanta, ziele. staropol. kamienowa:, kamionawa:, kamionowa: – obrzuca: kogo kamieniami. staropol. po(u(za•kamienowa:,

zakamiena=y, zakamie:.

staropol. kamyenovanye – kamienowanie, obrzucanie kamieniami. staropol. kamieny, kamiony – zrobiony z kamienia. staropol. 1379 camyen, 1399

camenem vderzil; kamenem, kamen, wszøl kamena, 1418(23 uderzyl kamenem y szyekyrk'; kamyen ˘ kamyen, camyen, camen –

1. g=az, od=am skalny, 2. minera=y czy te/ skamienieliny pochodzenia organicznego, 2.a. w"/owy kamie< – serpentyn, 2.b. krwawy kamie< – hematyt, 2.c. /abi kamie< – wapienny konglomerat na g=owie ropuchy, 2.d. ilny, winny kamie< – stwardnia=y osad w beczkach z winem, 3. kamie< kosztowny, szlachetny, tak/e per=a, 4. jednostka miary, 4.a. wagi, 4.b. d=ugo>ci. staropol. 1471 kamyonek calculus ˘ kamyonek – ma=y kamie<, kamyk.

nazwa wsi& Frankamionka. Ja s'dz" /e kamen ¯ ka % mien ]twarda ziemia, jak ska=a\ ¯ ska % =a, i zwi'za=bym z gr. akme ]ostrze, szczyt\, epoki kamiennych ostrzy ]prastare pochodzenie s=owa\, lub kaminos ]piec, kominek\ ˘ =ac. caminus – kamie< u/ywany by= do budowy piec[w, dzi> ]wypalana\ ceg=a. Kamieniec Lit. wymieniany w wo=. ltpsi 1289 kamenec; 6763. kamie< w"gielny. ˚w"gie=. ang. quoin ]1. zewn"trzny r[g budynku, szczeg[lnie du/e kamienie kt[rymi budynek jest zaznaczony, 2. ...itd\, ros. ugol (doma)-ugo= doma. †kamionek ma=y kamie<, kamyk. kamionka zool. gat. kuny, Mustela foina Briss. staropol. 1472 kamyonka saxatilis. kamizelka dodatek garderoby na koszul", zwykle bez r"kaw[w. ar. kamis, qamis, =ac. camis ang. camise ]lu{na koszula, suknia, p=aszcz\, niem. kamisol. kamka adamaszek, materia droga, odwracalna materia zwykle z jedwabiu lub lnu, specjalnie tkana, o wzorze matowym z jednej strony i b=yszcz'cym z drugiej. staroros. kamka-kamka, ros. welkovaq cvetnaq tkan; s raznymi uzorami. †kamo(: k"dy, gdzie, dok'd(>. staropol. kamo, camoc. s=owotw. pokr. tam; kamo$ – tam. staroros. kamo-kamo, ros. kuda-kuda ]k"dy\. †kamo> gdzie>, dok'd>. staropol. kamosz. kampania 1. okres nasilenia jakiej akcji w celu osi'gni"cia okre>lonego celu, wzmo/ona dzia=alno>:, 2. og[= dzia=a< wojennych tocz'cych si" na okre>lonym obszarze; wojna. =ac. campus ]pole\, ital. campagna, franc. campa-igne(gne, ang. campaign, ros. kampaniq. †kampust, kanpust, MN, kwa>ne mleko albo ma>lanka. staropol. ca 1455 campusth bilimen, 1472 ¢kanspust biblimen, ca 1500 kanpvsth aralentum; kanpvsth bilimen. ang. buttermilk ]ma>lanka\, ros. paxtan;e-pachtanie. †kamsor bankier. staropol., o pieni'dzach& tegodlya

myalesz polyeczycz kamsorom albo tem, czo pyeny'dze przemyenyay'. kamufl-a/(owa: ang. camouflage ¯ franc. camoufler ¯ camouflet ]k='b dymu\ ¯ moufler ]t=umi:, kry:\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros.

maskirovka, kamufla'.

†kamyczki bot. skalnica ziarenkowata, Saxifraga granulata L. staropol. 1484 kamyczky saxifraga ang. meadow saxifrage. kamyk ma=y kamie<. ¯ ka, myk ^ mek ]tward\, YE. staropol. kamyk – 1. ma=y kamie<, 2. bot. Potentilla Tormentilla Schrk. ˚gadownik, hadownik, zerwip"p. †kanak ˚naszyjnik.

kanalia kana=

staropol. 1461(67 tiinna albo kanal

canalibus.

ang., franc. canal, =ac. canalis ¯ canna ]rura\, staropol. kana= – urz'dzenie do prowadzenia wody. kanapa mebel wy>cie=any z oparciem i por"czami, s=u/'cy do siedzenia dla wi"cej ni/ jednej osoby. =ac. conopeum ]=o/e z zas=on' przeciw komarom\ ˘ franc. canape, starofranc. i >redniow. ang. couche, ang. couch, settee, ros. divanhik-diwanczik, kanape-kanape, divan-diwan. kanapka 1. zdrobn. ˚kanapa, 2. kromka chleba albo bu=ki, z mas=em, serem, szynk', itp., najcz">ciej przek=adana inn' od g[ry; tartinka. ang. sandwich ]od Johna Montagu 4-go, hrabiego Sandwich, ang. earl, 1718 –†1792, jak g=osz', mia= zje>: je by st[= do gry nie by= zastawiony jad=em\, ros. sandvih-sandwicz, tartinka-tartinka.

kanar-ek(yjskie =ac. Canar-ia(y, hiszp. canario, franc. canarie, ang. canary, ros. kanarejka.

†kanary s=odycze. ¯ s=odkie wino gatunku madery, pierwotnie robione na Wyspach Kanaryjskich, na Atlantyku, E od P=n. Afryki, podobnie Wyspy Madeira. ang. sweets, ros. konfety-konfety. kanat lina. ros. kanat.

kancelaria =ac. cancellare ]przekre>li:, skasowa:, uniewa/ni:\. staropol. 1410 list ten wyszedl s canczelarie staroszczini, 1471 poslala do cancelaryey ˘ canczelaria, cancelatya – urz'd sporz'dzaj'cy pisma i akta prawne, pomieszczenie w kt[rym on dzia=a. starofranc. chancellerie, >redniow. ang. chancelerie, ang. chancellery, ros. kancelqriq-†kancelaria. staropol. 1414 kanczelerz, 1414 cancllerz,


x 1420 kanczelrz; canclerzu zacroczymskyem; canclerzem, ca 1500 kanczelrz cancellarius – kierownik kancelarii dworskiej, biskupiej, lub innej. =ac. cancellarius ˘ starofranc. i >redniow. ang. chanceler ˘ ang. chancellor, ros. kancler-kancler. staropol. cancellarius inde cancel-

lariatalis dignitas c'nczelerzstwo

– kancelerzstwo, urz'd kancelerza. staropol. 1410 xszødza canczlerzewim, 1413(18 ¢krzandza cancleszowi, 1423 ksandza canclerzewy ˘

canczlerzewi, cancleszowi, canclerzewy, `ew, `ow – nale/'cy do kancelerza.

kanciasty ¯ kant. niem. kantig ¯ kante ]brzeg, skraj\. ¢kandelura ˚flet. ang. flute, ros. kandel[ra. kandydat =ac. candidatus ]bia=a toga\ ¯ candidus ]bia=y\, noszonej przez ubiegaj'cych si" o urz'd. niem. kandidat. †kani ¯ kania. staropol. kani& mas=o, nicie, prz"dza. kania zool. Milvus regalis, Brisson, gat. ptaka z rodziny soko=owatych, o prostym, na ko<cu zagi"tym dziobie; /ywi si" drobnymi ptakami i zwierz"tami, pokr. jastrz'b. staropol. 1472 kanya milus, ca 1500 kany' miluus. kaniku=a dni przypadaj'ce latem na P[=kuli P[=nocnej; w okresie gwiazdy Syriusza z konstelacji Psa. =ac. canis ]pies\ ˘ canicula ]piesek\ ˘ canicularis ˘ ang. canicular ]1. of Sirius, the Dog Star, 2. of Procyon, a star in the constellation of Canis Minor, 3. dni mierzone przez wschodz'c' jedn' z tych gwiazd, 4. dni psa w lipcu i sierpniu\, ros. kanikulqrnyj, kanikul;nyj-kanikulnyj, kanikuly-kaniku=y. kanion g="boki w'w[z pochodzenia erozyjnego, o bardzo stromych zboczach, jar. hiszp. cañon ¯ caña ]tuba, lejek\, ang. canyon, tak/e cañon, ros. u]el;e-uszczelie. ¢kaniuk /ebrak ¯ kaniuczit ]nalega:, prosi:, nastawa:, naprzykrza: si", /ebra:\, ros. kan[-k/hit;. †kankier wrz[d, z=o>liwy guz, gdziekolwiek, na ciele ludzkim lub zwierz"cia. =ac. cancer ]rak\, ang. cancer, ros. rak-rak.

kanon(ik(izacja

gr. kanon ]prawo, ustawa, regu=a ko>cio=a\, staroros. kanon-kanon, ros. tverdo ustanovlennoe

cerkovnoe pravilo> cerkovnaq pesn;.

staropol. 1402 canownica ]kanownika\, canownik, 1403 canonik, 1442

kxanczu canonicoui; canonyky ploczskymy; canonyka warschewskyego, 1452 v canonica; canonyczy y proboscze; canonyky ˘ =ac. canownik, canonik, canonic, canonyk – duchowny katolicki wy/szego stopnia, cz=onek kapitu=y katedralnej. =ac. canonicus ¯ canon, franc. le chanoine, anglosas. canonic ˘ >redniow. ang. canon, canoun ˘ ang. canon ]cz=onek kleru /yj'cy wed=ug zasad, ang. “to a canon, or rule”, 2. cz=onek kleru, ang. “clergyman” s=u/'cy w katedrze lub kolegiacie\, staroros. kanonik=-kanonik.

kanon-ada(ierka ¢kanorchati czyta: recytuj'c, psalmy >piewa:. staroros. kanorxati-karorchati, ros. hitat; rehitativom, pet; psalmy. †kanpust, kampust ˚kampust. kant 1. ostry brzeg, kraw"d{ ]sto=u, krzes=a\, 2. szwindel, oszustwo. =ac. canto ]r[g, brzeg, region\, niem. kante ]kraw"d{, kraj, brzeg\, ros. kant. kantar cz">: uprz"/y konia, na =bie, dla utwierdzenia w"dzid=a. kanton okr"g terytorialny dla cel[w admin., franc.-ang. canton ¯ ital. cantone ¯ =ac. canto ]r[g, brzeg, region\ ¯ =ac. cantus. 1. kantor >piewak w ko>ciele protestanckim, w katolickim – prowadz'cy ch[r, kierownik ch[ru, w /ydowskiej synagodze – >piewak solista prowadz'cy mod=y ¯ =ac. canere ]>piewa:\ ˘ cantor ]>piewak\. 2. kantor 1. biuro, zw=aszcza przy fabryce, banku, itp., kancelaria kupca, przemys=owca, 2. przest. d=ugi st[= w sklepie za kt[rym stoj' sprzedaj'cy; lada. franc. comtoir ˘ niem. kontor, ang. bureau ]biuro\, ros. b[robiuro, kontora-kontora, kantor wymiany walut& Money Exchange. †kantoro-stwo(wy posiad=o>: stanowi'ca uposa/enie kantora ]pewnego cz=onka kapitu=y\. staropol. cantorostwo. staropol. 1391 cantorovemu, 1405 ksandza kanthorowa ˘ cantorov(y, kanthorow(y – zwi'zany z kantorem, tj. pewnym cz=onkiem kapitu=y katedralnej.

kantyczka pie><, >piew; zbi[r pie>ni religijnych, zw=aszcza kol"d. =ac. canticum ]kol"dy i pastora=ki, pie>ni religijne o uk=adzie zwrotkowym\. †kantyk pie><, hymn, ˚kantyczka. staropol. tako pyssano v kanthykach, czvsch v pyesnyach.

kantyna hiszp. cantina, ital. cantina ]piwnica na wino\, franc. cantine, ang. canteen, niem. kantine, ros. produktovyj

magazin.

¢kanun wigilia, w poprzedni wiecz[r, w przeddzie<. O czyt. jak U, ˚kanon. s=aw. kanoun=,

Litva 'e izognawa ezdov;. na kanoun po'stva s(vq)t(a) go πoanna. ...na kanoun= i Ivanœ, Ipat. ltps 6770 ]pod 1262r.\. gr. kanon – miara, wzorzec, w religii – przepisy prawne Kodeksu prawa kanonicznego. kanwa p=[tno, t=o. ang. canvas, =ac. canvaccio, ros. kanva. ka<czug bicz, pejcz. ˚korbacz. niem. kantschu, peitsche ]pejcz\, franc. fouet, >redniow. holend. wippen, >redniow. ang. whippen, ang. whip, scourge, ros. bih-bicz, plet;-plet, knut-knut, xlyst-ch=yst. †kap wosk okapuj'cy z pal'cych si" >wiec. staropol. 1472 kap cerota. ¢kapa czapka, nakrycie g=owy. ¯ =ac. caput ]g=owa\. staroros. kapka-kapka, ros. wapka, golovnoj ubor.

kapa 1. przykrycie =o/a, sto=u; narzuta, 2. w Ko>ciele Rzym.-Kat. – szata liturgiczna w kszta=cie d=ugiej peleryny spi"tej u g[ry klamr', 3. p=achta czerwona w walce z bykami do rozdra/nienia zwierz"cia }b="dnie czerwona, bo byk jest daltonist', tj. nie rozpoznaje kolor[w; sam ruch p=achty go denerwuje|, 4. przykrycie na konia, rodzaj ozdobnej derki z fr"dzlami, 5. daszek nad kominem w kuchni wiejskiej; okap, 6. podbicie czuba obuwia u/ywanego do gry w pi=k" no/n', 7. g[rn. stropnica. s=owotw. pokr. czp-a(ka, czepiec, kapelusz, kaptur, ˚czap-ka(a. staropol. ˚dzianiczka – przykrycie na =[/ko. kapa: spada: kroplami.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x s=owotw. pokr. okap, kaptur, czapka, i inne, ¯ =ac. caput ]g=owa\, ros. kapat;. staropol. crope kapaiøcze na zemø, 1444 rosza kapianczimy,

szmoczonimi; any wyøczey kapaal deescz na szemyø; 1471 kapaly distillaverunt; telko kapye, capalaby, kapy'czy, ca 1500 kap'cz stillare; aze krev czyekaczy kapala na zyemy'; na zyemy' capala ˘ kapacz, kapiancz, capacz –

kapa:, sp=ywa: kroplami. staropol. w kapanu; kapanye domowe stillcidia ˘ kapanye – krople spadaj'ce; kapanie domowe – rynna, czy te/ woda kapi'ca z dachu. staropol. kapa-:(nie – spada:, sp=ywa: kroplami. †kapalica serwatka. staropol. 1419 capalicza aqua lactis, XV w. kapalicza serum, 1472 kapalicza balducta, 1475 kapalycza lactina caprina, XV w. bebulca syrwatka sed baculca dictur proprie capalica, ca 1500 kapalycz' serum; szar' ]siar'\ vel k'p'lycz' serum;

k'p'lycz' serum, liquor, qui fluit de recenti caseo ˘ kapalicza, kapalycza, capalica. =ac. serum, franc. petit lait, niem. molke, anglosas. hw≤g, pokr. holend. wei; >redniow. ang. whei ˘ ang. whey, ros. syvorotka-syworotka.

†kapalin rodzaj he=mu, szyszak. staropol. 1471 panczers, oboyczek, capalyn czyrny, 1471 capalin cysthy ]czysty\, 1474 habens... capalyn mundum, 1475 item capalyn cum barth, 1495 3 cassides albo capalyny, 1497 w kopynyczy zbroy bez kapalyna. ang. helmet, sort of. †kapary 1. bot. szparag, Galium verum L., 2. rodzaj katapulty. skr[cone =ac. as ^ staropol. ka % par. staropol. ca 1500 k'p'ry asparagi;

asparagus est genus boleti, smarsz, vel piscis, secundum alios kapary; ca 1500 k'p'ry. gr. asparagos ˘ =ac. asparagus ˘ ang. asparagus, ros. spar'a-spar/a.

kapcie ciapy, =apcie, tufle, pantofle z filcu.

kapciuch mieszek na tyto<. tur. kap ]worek\ ˘ zdrobn. kapczuk % tuch. kapela orkiestra. ros. kapella. kapelan duchowny, zw=aszcza katolicki, pe=ni'cy swe obowi'zki w woj-

sku, szpitalu, wi"zieniu. staropol. 1466 capelan. =ac. capellanus, starofranc. chapelain, >redniow. ang. chaplein, ang. chaplain, ros. kapelan-kapelan. staropol. 1466 capelan – kap=an pe=ni'cy swoje obowi'zki w ma=ym ko>ciele, kaplicy.

kapelusz =ac. capo ]g=owa\. †kapia kropla, kapka ¯ kapa:. franc. goutte, anglosas. dropa, pokr. niem. tropf; niem. tropfen ]kropla\, >redniow. ang. drope, ang. drop, ros. kaplq-kaplja }†kapla|.

kapica 1. kapa albo habit mnisi, 2. obicie, kt[re o> u pojazdu z wierzchu nakrywa, aby si" nie star=a. staropol. 1414 za kapiczø, ca 1455

capicza; capicza mnysska habitus religiosorum; z opatha szeyma capycz', dam komv na nogavycza, ca 1500 mnyszka kapycz' gugula ˘ kapicza, capicza, capycza – odzienie wierzchnie mnich[w, habit. ¢kapiszcze s=aw. >wi'tynia pogan. przetrwa=y& kaplica, kap=an. kapiszon kaptur. kapitalny b=yskotliwy, wyj'tkowy. kapita= kwota, suma pieni"/na. kapit-an(ulacja g=owa. =ac. caput ]g=owa\ ˘ capitaneus starofranc. capitaine, >redniow. ang. capitain, captein, ang. captain, ros. kapitan; g=owa& staroang. heafod, >redniow. ang. hed ˘ ang. head. hed ˘ het]man\, TD, ˚g=owa. ¢kapitisja zbiera: si" razem. staroros. kapitisq-kapitisja, ros. sobirat;sq vmeste. †kapitu-lum(=a rozdzia=. staropol. w kapytvlyech przerze-

czonych popysana; w przemynalych capytulach; capytula; czso wy'czey szbywa nath tho capitul abo praw; tho thesz capitulum yvsz bylo polozono w onem capytvle; capituli; capitulum ˘ capitulum, capytula, kapytvla. =ac. capitulum ]g=owa, nag=[wek,

tytu= rozdzia=u\, starofranc. chapitre, capitle, >redniow. ang. chapiter, ang. chapter, ros. glava-g=awa ]g=owa\. kapitu=a 1. kolegium starszych duchownych przy katedrze, kolegiacie, lub klasztorze stanowi'ce zwykle organ doradczy biskupa lub prze=o/onego zakonu, 2. posiedzenie, narada kolegium duchownego. staropol. 1407 capitule gnesdzenskey, 1417 xanza y kapitula cosczo-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

la poznanskego, 1419 graniczily medzy... a capitul' dzedzinami, 1461 podlug xanzanczego lysta capytule nye daly ˘ capitula, capytula 1. przyboczna rada biskupa z=o/ona z kanonik[w katedralnych. 2. rozdzia=. =ac. 1. capitulum, canonicorum cathedralium consilium, 2. caput, libri locus, ang. 1. capitular ]of a chapter, especially that of religious order, or similar body; member of a chapter\, 2. chapter. staropol. 1444 capitulna grobla, 1471 capitulny – nale/'cy do kapitu=y. ¢kapkan pu=apka ]na wilki\. ros. kapkan-kapkan. †kaplerz szkaplerz, pelerynka.

kaplica, =ac. capella, starofranc. chape-lle(le, ang. chapel, ros. hasovnq. †kap=a urz'd kapelana wraz z przynale/nym uposa/eniem.

kap=an m"/czyzna pe=ni'cy czynno>ci kultowe swej religii, cz"sto nie posiadaj'cy potomstwa. s=owotw. pokr. kap=on ]bezp=odny\, i cz"sto jest te/ pow[d do tego/ – seksualna orientacja osoby. ˚pederastia. staropol. kaplan, caplan, capl'n,

kaplany, malp takich kaplanof; czyebye, kaplanye; y tobye, kaplanye; caplane, chces polepsicz duse swey, 1427 y dwyema kaplanoma, 1428 bil kaplanem; kaplani, caplana, kaplaany ˘ kaplan, kaplaan, caplan – kap=an. staropol. 1410 do caplanego domu ˘ caplany – kap=ani, nale/'cy do kap=ana. staropol. kaplanow – kap=a<ski. staropol. caplansky, kaplanysky,

kaplansky, kaplansci, prawo kaplanske, k sobocye kaplanskey, pod moczø kaplanskø, s sinow kaplanskich, 1460 thayemnycza kaplanyska; s pokolenya kaplanyskyego ˘ kaplansky, kaplanysky – kap=a<ski. staropol. kaplanstwo, kaplanystwo – 1. urz'd kap=a<ski, godno>: kap=a<ska, 2. kap=ani – duchowie<stwo. gr. presbys ]starzec\ ˘ presbyteros ]starszy\, =ac. presbyter ]starszy\, franc. pretre, anglosas. preost, >redniow. ang. prest, preost, ang. priest, ros. ]chrze>cija<ski\ svq]ennikswjaszczennik, ierej-ierej, ]poga<ski\ 'rec-/rec. s=owotw. pokr. kap=on ]bezp=odny\. kap=on kap ¯ kop. staropol. kap=un – m=ody kogut


x kastrowany dla uzyskania smaczniejszego, t=ustszego mi"sa. gr. kapon, ang. capon, ˘ p=onny, p=odny – p=onny, D ]tak\  N ]nie\, s=owotw. pokr. kap=an ]bezp=odny\. †kapnica dom w kt[rym topiono wosk, ¯ kap ]wosk\. ¢kapno razem, do spo=u. staroros. kapno-kapno, ros. vmeste, soob]a.

kapot]a\ ros. kapot.

kapral dow[dca. =ac. capporalis, ital. caporale, franc. caporal, capo, caput ]g=owa\.

kaprys ang. caprice, ital. capriccio ]fantazja, grymasy\, ros. kapriz.

kapsu=ka niem. kapsel. kaptowa: pozyskiwa:, zjednywa: sobie kogo, przyci'ga: na swoj' stron". =ac. capto ]=api", chwytam\. ang. to gain favor, to win. kaptur nakrycie g=owy i szyi, zwykle w kszta=cie sto/ka, po='czone z ko=nierzem odzie/y na sta=e, zwisaj'ce na plecach gdy nie u/ywane. ¯ kap ]g=owa\. niem. kapuze, ros. kapor. staropol. 1397 capturof, 1400 y captura, 1412 kaptur, 1427 capthura, 1428 captur, 1436 kaptur ˘ captur, kaptur – nakrycie g=owy chroni'ce przed deszczem i zimnem, wg Ss 1953. staropol. 1413 capturowy – kapturowy, maj'cy zwi'zek z kapturem. =ac. cucullus ˘ anglosas. cugele, cugle, >redniow. ang. cowle ˘ ang. cowl.

kapucyn 1. cz=onek zakonu kapucy<skiego ]od=amu Franciszkan[w\ o ostrej regule, powsta=ego w 1529 r. ]Order of Friars Minor Capuchin\, nazwanego tak od spiczastego kaptura ]kapuzy\ noszonego przy habicie, 2. gat. go="bia o szyi obro>ni"tej pi[rami na kszta=t kaptura, 3. czarna kawa z niewiek' ilo>ci' >mietanki. Order of Friars Minor Capuchin, oddzia= zakonu Íw. Franciszka z Asy/u ]St. Francis of Assisi\ wci'gni"ty w prac" misyjn' i nauczanie, nazwa capuchin od 1596. ital. capa, cappa ]kaptur\, =ac. capuccium, caputium, franc. capucin ]zakonnik nosz'cy kaptur\, ang. Capuchin, ros. kapucin-kapucin. kapusta warzywo wielko>ci g=owy. Brassica oleracea L.,

¯ =ac. caput ]g=owa\, TS. staropol. 1417 any kapusthy popasla, 1437 kapusta holus; kapust' ]kapust"\, 1450 kapusta, ca 1465 capusta lactuca, 1471 capusta, 1475 tho yest capusthy, pasthernakv i drugych vzythkow, XV w. capusta caulis, ca 1500 k'pvst' caulis; 1472 kapusta czarna caulis, olera, ca 1500. czarna capusta olus, ca 1465 wloska capusta borago, ca 1465 capustha ¢leyesszna, ca 1500 capusta polna calculus agrestis; 1460 zayancza kapustha cauliculus leporis, ca 1465 zayacza kapusta saganaria; 1419 zayøcza capusta alleluia, ca 1500 dzywoka kapusta obstrucium ˘ kapusta, kapustha, capusta – 1. kapusta warzywna, Brassica oleracea L. v. capitata, ˚†brzoskiew, broskiew, 2. czarna kapusta, Brassica oleracea L. v. virdis ]acephala\, ˚kaluszka. 3. w=oska kapusta, Borrago officinalis L., 4. kapusta le>na, polna, Crepis tectorum L., 5. zaj"cza kapusta, a. Crepis tectorum L., b. Oxalis acetosella L., 6. dziewoka kapusta, Sedum telephium L. 7. m=ode listki zi[= ]zol, zyol\. =ac. caulis, colis, franc. le chou, anglosas. caul, cawl, >redniow. ang. cole, col, ang. cole, cabbage, niem. kohl, schnittkohl ]kapusta szatkowana\, ros. kapusta-kapusta. m=oda kapusta – kapusta kt[rej li>cie nie uformowa=y zbitej g=owy. ang. colewort, ros. molodaq kapusta. ` krasnaq – franc. les choux rouges ]kalarepa\, ` kohannaq – les choux cabus, ` cvetnaq – les choux fleurs, ` morskaq – le chou de mer, ` pal;movaq – le choupalmiste, kislaq kapusta – choucroute, ang. sauerkraut. †kapustn-ik(y kapusta, Brassica oleracea L. ˚brzoskiew, broskiew. staropol. 1472 kapustnik caulis, olera – kapusta lub viridis ]acephala\. staropol. polewka kapustna – zawieraj'ca kapust". †kara lekki w[zek na jednym lub dw[ch ko=ach, biga. staropol. 1471 kari, karri, karra. ca 1500 karr' albo yednokolye

biga; dwogye karry albo gyednokole; na karach bige. franc. cariage ]po(prze•w[z, w[z\,

>redniow. ang. cariage ˘ ang. carriage. ˚kary, jednokole. †kara karno>:. =ac. discipulus ]ucze<\ ˘ discipul, starofranc. disciple, deciple, anglosas. discipul, ang. disciple ros. uhenik-uczenik, posledovatel;-posledowatiel, =ac. discipulus ]ucze<\ ˘ disciplina ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. discipline, ros. disciplina-disciplina. kara tur. czarny. kary – ko< ma>ci czarnej. kara – czarna koby=a. kar-a(ci:(ny(a: >rodek odwetowy za czyn >wiadomie pope=niony, niezgodny z prawem lub normami moralnymi. staropol. karno>: – kara. staropol. kara: – strofowa:, upomina:. =ac. poena ]kara\ ˘ punire, starofranc. punir, >redniow. ang. punischen, ang. punish(ment, ros. nakaz-yvat;/at;nakaz-ywat(at, karatel;-karatiel ]karaj'cy\, ˚karzyciel. s=owotw. pokr. pokora, korzy: si" ]kaja: przed\, ros. kara/t;. †karabela krzywa szabla bez gardy, o r"koje>ci ozdobnej. staropol. 1497 carabella y dlotha; carabella, et dlotho.

karabin niem. karabiner. karacen zbroja z =usek pancerz taki. ok. 1815, >piew o Zawiszy Czarnym †1420& „Gdzie p=omienistym or"/em zab=yska, pod ciosami p=ytkiey stali, na karacenach srebrna =uska pryska, padaj' trupem zuchwali....” kara: ¯ kara staropol. ne karzi me; karacz

bødø; nye b"d" czye karacz; y katal za nye krole; karacz mø bødze; karacz disciplinare; caracy m' badze; thedi ¢kn'brnoscz gych karz'acz; nye dostatczy gych karacz alybo cz''dzacz; may' bicz karany; iako slugy gego, ktore karze; abi bily pylnye karany albo smyercyø, albo møkamy; nye ma bycz karan; yako myly Iesus vkazal, yze yego nyyeden z grzecha karacz nye mogl$; i rzekl myly Iesus k nym& „Kto z vasz moze mnye karacz o grzech; yze myly Krystus nye karal svy'tego Pyotra, alye satana, ktory k temv podusczyl; o them, kako myly Cristus karal svy'tego Pyotra, yze myeczem boyoval, 1461(67 carzø y kasznyø ]karz" i ka{ni"\, 1466 scarz', carz' incusant; caracz arguere ˘ karacz,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x caracz – 1. wymierza: kar", 2. strofowa:, upomina:, 3. pow>ci'ga:, ukr[ca:. po(s(u-kara:. staropol. po(s(u(wy•kara:. staropol. karana, 1418 v karanyu, 1447 karanye correpciones;

przidam karanya waszego; w karanyv, ca 1450 karanym, 1461(67 karanim ˘ karanye –

1. wymierzanie kary, kara, 2. strofowanie, =ajanie. ang. 1. punishing, 2. reprimanding. ros. 1. nakazanie, 2. vygovor. karafka p"kata butelka na alkohol. ital. caraffa. ang. decanter, ros. grafin-grafin. karaku=y rasa owiec z Astrachania. w uj>ciu Wo=gi. ang. astrakhan, ros. merluwka-mier=uszka, karakul;-karakul. karambol 1. kolizja, zderzenie, 2. w bilardzie i krokiecie& uderzenie swoj' kul' kolejno dwu kul przeciwnika. kara> gat. ryby s=odkowodnej, Carassius carassius. niem. karausche, staropol. 1450 carasch, 1458 karaschye, 1471 40 clescze, 30 luceos ]uklei\... okunye, carassy pro 6 marcis, 1472 karass scaurus, 1478 albo carassye et percas albo okvnye, ca 1500 karp

vel kar'sz cassidulus; kar'sz vel yeszyothr rumbus ˘ carasch, carass, karasch, karass – zool. kara>, Carassius vulgaris ]Nilss.\ Nordm., mo/e te/ i inne ryby.

karawan pers. kompania niem karrwagen ]=adowny w[z d=ugi\; karawana – orszak kupc[w lub pielgrzym[w. 1. karb(owa: rysa, znak, wyci"te na czym>. staropol. karbi, 1483 karby, 1450 carb, carby, 1470 carby ˘ karb, carb – 1. naci"cie na drzewie, 2. rejestr, spis w postaci naci": na kiju. staropol. na karb – na rachunek, na kredyt. ¯ niem. kerbe ˘ kerben ]karbowa:\; anglosas. ceorfan, >redniow. ang. kerven, ang. carve, BFV, ]kraja:, wyrzyna:; rze{bi:\. anglosas. mearc, >redniow. ang. merke, marke ˘ ang. mark, ros. znak-znak, priznak-priznak. 2. karb bark, garb KG. k=a>:, z=o/y: na karb czego> lub kogo>, np. m=odo>ci, niedo>wiadczenia, choroby. 3. karb ryzy, ograniczenie. =ac. curvus ˘ franc. courbe, BW,

]zakrzywione\, ang. curb – 1. w"dzid=o, 2. wszystko co sprawdza, ogranicza, ujarzmia, przyt=umia, pokonuje, podporz'dkowuje, np. kraw"/nik wod" p=yn'c' ulic', rozum zap"dy charakteru, cia=a. ros. cepohka> uzda, obuzda-

nie> sder'ivat;, sder'at;. †karbana skarbonka, puszka na ofiary w >wi'tyni.

karbid ang. carbide ¯ carbon karbon =ac. carbo ]w"giel\. †karbowe doch[d z m=yna. †karbunku= 1. rubin, 2. czyrak. †karbuz, karbusz arbuz, dynia. ¢karbysz staroros. ˚chomik. franc. le hamster, ang. hamster, staroros. karbyw=-karbysz.

†karcenie k=[tnia, zwada. karcer 1. cela karna w wi"zieniu pozbawiona okien i pryczy; wi"zienie, 2. daw. karne odsiadywanie ucznia w szkole, miejsce odsiadywania. =ac. carcer, franc. les arrest, ang. lock-up, detention, ros. karcer=-karcer. †karci: si" k=[ci: si", sprzeciwia: si", wadzi: si". †karcz(owa: odziomek, pniak pozostaj'cy w ziemi po >ci"ciu drzewa albo przeznaczony do wykopania. niem. stamm ]pie<\, strunk ]pniak\, starofranc. souche, trognon ]pniak\, >redniow. ang. stumpe, stompe, ang. stump, ros. pen;-pie<, kohery'kakoczery/ka, `stomp-estomp, †karczek bot. babka, Plantago maior L. ˚babka. staropol. 1478 karczek arnoglossa, plantago maior. †karczemnikow]y\ do karczemnika tj. karczmarza nale/'cy. staropol. 1477 w dom Mykolayow

carczemnykow y nye sbylem yego kmyecza maczyeya gwalthem. karczemny k=[tliwy, urz'dzaj'cy

awantury, burdy – k=[tnie z u/yciem ordynarnych s=[w, wyzwisk, cz"sto pod wp=ywem alkoholu; zachowanie wysoce naganne, poni/aj'ce. staropol. 1442 karczemny – karczmy dotycz'cy. {le w mSjp 1969& «odnosz'cy si" do karczmy, maj'cy zwi'zek z karczm', taki jak w karczmie& }i tu my>lowy skr"t, odej>cie, J.D.| ordynarny, grubia<ski» }karczma zwi'zana z obyciem, zachowaniem si"|, a pod has=em karczma& «szynk na wsi, gospoda; dawniej r[wnie/ dom zajezdny, ober/a». Nie ka/dy, kto zachodzi do karczmy w celu spo/ycia posi=ku jest ordynarny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

k=[tliwy, zawadiacki, awanturniczy – wi"cej, s' to wypadki wysoce odosobnione. I nie wi"kszo>: burd w karczmie wybucha. karczma ober/a, tawerna, gospoda. ros. korhma ¯ kormit;-karmi:. staropol. 1391 ...i dwa ogrodi i kaczmø, 1394 na Bauorze carczmi, 1398 pol carczmi y pol zagrodi z pocoyem XVI lat, 1401 nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, 1406 do carczmi, 1411 Marczin prziszedl

s gine carczmi na Micolaya do carczmi y sdawal mv sla slowa, 1441 super tabernas albo nad karczmi, 1445 w karczmye ˘ karczma, carczma –

karczma, gospoda, dom zajezdny. staropol. niwka kaczmarska – do karczmarza nale/'ca. staropol. 1434 i 1471 karczmarz, 1413 carcmarz; carczmarzs, carczmarze ˘ karczmarz, carcmarz – w=a>ciciel karczmy. =ac. tabernarius, ang. innkeeper, ros. soder'atel; gostnicy. staropol. 1400 karczmysko – miejsce gdzie sta=a karczma, zwykle po po/arze, np. chata ˘ chatnisko, gr[d ˘ grodzisko, >cier< ˘ >ciernisko; nisko ^ stare ˘ psisko i inne. ˚karczemny. karczowa: ¯ karcz ]pniak\. †karczyk-i(owie Potentilla tormentilla Schrk. ˚gadownik, kamyk, zerwip"p, pi"ciornik. staropol. 1472 karcziki tormentilla, 1485 carczykowye tormentilla.

kardasz tur.-tat. brat. kardyna= =ac. cardinalis ¯ cardo ]zawias\, starofranc., >redniow. ang. i ang. cardinal, ros. kardinal, staropol. kardynal, cardynal – w Ko>ciele Rzymsko-Katolickim najwy/szy dostojnik po papie/u. †kardyna=ka nazwa dzia=a, ¯ herb kardyna=a wyryty na dziale. staropol. 1484 cardinalka.

kar-eta(oca ros. kareta.

karier-a(owicz ital. carriera, franc. carriere, ang. career, ros. kar;er. kark tylna cz">: szyi granicz'ca z grzbietem, kr"gi szyi. s=owotw. pokr. bark ]wierzch\. ¯ k, b % ark ]=uk\$ ˘ barki, bary. nagi': karku; pokr. garb. ale kark zdaje si" pochodzi: od jad=a i przez to ma zwi'zek z karczm' KCz, rakiem ]k•ar•k  ra•k\ ˘ u(raczy: si" ]czym\, rak z krokiem; karczma  raczy: si"  kroczy:. czes. krk, serb. krke. karl m'/, ch=op, grubianin.


x staronord. karl, anglosas. carl, ang. carl, carle. kar=owaty, karze= odwr. karl. karma jedzenie, potrawa, posi=ek. staropol. karma, karmya, karmø ]karm"\ – pokarm, posi=ek, jedzenie, potrawa. staropol. karmiczka – potrawa, jedzenie. staropol. karmicz, karmil, karmyl,

karmyla, karmysz, karmyeny, karmyami, ziwot karmi, karmicz syø bødzesz, abi cyø ]ci"\ karmyly, karmyl ge chlebem a wodø, karmy'cz, konya przygl'dal y tesz karmyl; sbythnymy karmyeny sz' – /ywi:, dawa: je>: i pi:. staropol. na(od(po(s(u(ws(wy•

karmi:, na(prze(ws•karmia:, przykarmowa:. staropol. karmyenye ]karmienie\ – pokarm, po/ywienie. =ac. cibus, victus. staropol. carmnic, 1417 karmnik – s=uga dworski zajmuj'cy si" karmieniem ]tuczeniem\ byd=a i >ci'ganiem danin w bydle. staropol. 1427 weprze karmne, 1455 wyeprza karmnego; karmny inpingwati, 1469 i 1490 karmnego, ca 1500 thlvsty albo karmny, unde

dicimus porcos inpingvatos albo karmnye ˘ karmny –

utuczony, upasiony, t=usty. =ac. saginatus, opimus, ang. fatten, ros. otkormënnyj na uboj. =ac. cibare, lactare, alere, franc. repas, tetee, pature, anglosas. fedan, >redniow. ang. feden ˘ ang. feed, ros. kormit;-kormit. wo=. 1289 korm= ]pokarm, /ywno>:\, kormiti ]karmi:\, kormœhes; ]karmi'c si"\, ≥ko'e

vino i vo]a i k=rma, i k=nπi ]...karmy...\

karmazyn(owy barwa amarantowa. hebr. karmil ]karmin, L ˘ N\, ros. nazwisko Karamzin ]maz ˚amz\. karmel masa cukrowa, hiszp.-franc. caramel. karm-i:(nik, pokarm ¯ karma. staropol. karmy-a(czka(enie – pokarm, posi=ek, jedzenie, potrawa, staropol. karmycz ]karmi:\ – /ywi:, dawa: je>: i pi:, staropol. karmya ]karma\ – potrawa, pokarm. anglosas. fodor, pokr. niem. futter ]pokarm, pasza, obrok\, >redniow. ang. foder, foddre ˘ ang. fodder ]pasza dla zwierz't& byd=a, koni, owiec\, ros. korm-korm ˘ kormit;.

...kormqhi ne vo[[hi. 6791, na(po(u(prze(o(do(pod(wy-karmi:. karmin purpura, bliski malinowemu.

=ac. carminus, franc. carmin ang. carmine, purple, crimson, ros. karmin. †karmnik s=uga dworski zajmuj'cy si" karmieniem, ¯ karma. †karmn-y(i utuczony, opasiony, t=usty. karnawa= zapusty. =ac. carnelevarium ]zakaz spo/ycia mi"sa\, ital. carnevale, franc. carnaval, ang. carnival. karnister pojemnik na ciecz, s=owotw. pokr. tornister ]plecak\. †karno>: ˚kara.

karo 1. jeden z czterech kolor[w w kartach, oznaczony czerwonym rombem, 2. karta koloru karowego, 3. dekolt w sukniach i bluzkach o kszta=cie kwadratu. ¯ franc. carreau ]czworok'tny\ ¯ p[{no=ac. quadrus; ang. diamonds. kar-osz(y czarna ma>: konia, tur. kara. karot-a(en marchew. karowy kolor w kartach, ¯ karo. karp(i gat. ryby, Cyprinus carpio L. jadalna ryba >wie/ych w[d, /yj'ca w stawach i spokojnych wodach, jeziorach o mulistym dnie. ¯ ros. gr. carpos ]owoc\ ˘ ros. karp ˘ pol. ˘ niem. karpfen, franc. carpe, p[{no=ac. carpa ˘ starofranc. i >redniow. ang. carpe ˘ ang. carp. staropol. 1424 karpye, 1450 carpy, 1466 carp, 1472 karp carpo, 1478 carpye et percas albo okvnye;

carumbos albo carassye et cassidoros albo carpye, XV w. carpy gorillus, carpye; karp gorillus, ca 1500 karp calumpus; carp carpo, karp vel karasz cassidulusus ˘ karp, carp.

ros. karp-karp, sazan-sazan. wg S=ownika Webstera, s=owo prawdop. s=awia<skiego pochodzenia, baz' “rough, scabby” ]szorstki, >wierzbowy ¯ >wierzb\, z ros. korop – s=owa mi nieznanego, i nie ma go w podr"cznych s=ownikach. jedno z rzadkich potkni": S=ownika i trudno policzy: za nie, bo obwarowane “prawdopodobnym” ]by: mo/e\. gr. carpio ˘ pol. karpye ]l. mn.\, OE. «carpio» pasuje do «Ciprinus», ale w jaki spos[b przeniesione na ryb"$ tak S=ownik Webstera w wydaniu 1960, nowszy, w wydaniu 1991, Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary, /e prawdop. germa<skiego pochodzenia, starogerm. wy/yn karpfo. przy trasie Hrubiesz[w – Zamo>: le/y miescowo>: Karp, 6 km W od Mi'czyna, nie ma tam stawu czy jeziora. w Íredniowieczu s=ownictwo topograficzne

zwi'zane by=o z lokalizacj' miejsca, lub by=o wskaz[wk' czego>, np. gdzie co mo/na znale{:; przy tej trasie Hostynne ]go>cinne\, Karp ]owoce\. w czasach gdy nie by=o map podr[/ni orientowali si" po nazwach gdzie s' i gdzie co dost"pne. sie: miejscowo>ci oparta o drog" dziennego marszu, tj. ok. 50 km. jedna od drugiej, w celu noclegu. ˚mapa. karpa k='cze, podziemna cz">: ro>liny wieloletniej. †karp": charp":, ChK. karpiel brukiew. ¯ czes. karpel ]burak, brukiew\. karp-ina(owina drewno z pniak[w i korzeni, zwykle sosnowych. karpi[wka dach[wka. karple rodzaj obuwia z przypi"t' siatk', u=atwiaj'c' chodzenie po >niegu. ¯ s=owac.

†karta 1. bot. Saponaria officinalis L., albo Gypsophila struthium L., 2. Dipsacus fullonum L. staropol. 1437 Carthi virga pastoris, ca 1500 karthy orthoganum.

kart-a(ka(kowa:(ograf(on( (oteka(oniarka lu{ny kawa=ek pergaminu, papieru. karton ¯ karta % on ]wielka\. gr. chartes, =ac. carta, charta, starofranc. carte, >redniow. ang. carde, ang. card, niem. karte. staropol. karty albo lysty napysa-

ne; thucz mala nye dostalo, pol karthy yedney, a to przeto, yze tez tam koncza nye masch –

kartka, karta ]papieru, pergaminu\.

kartacz(ownica pocisk armatni, wype=niony /elaznymi kulkami lub sieka<cami, i dzia=ko szybkostrzelne do strzelania kartaczami.

kartel(izacja karter dolna cz">: spalinowego silnika.

kartof-el(lany(lanka ziemniak. niem. kartoffel, tak/e erdapfel ]dos=. jab=ko ziemi ¯ erd % apfel\, franc. pomme de terre ]dos=. jab=ko ziemi\, ang. potato, ros. kartofel;-kartofel. w moim zrozumieniu& ¯ kart ]ziemia\ ˘ trakt ]droga\, ang. cart, staronord. kartr ]w[z\, s=owotw. koncepcji 022, 023, 024, pierwotnie wprowadzona my>l o ziemi znalaz=a nast"pnie potwierdzenie.

˚sen ˘ sent; litera T w obu ma jakie> znaczenie. kartusz dekoracyjne obramowanie tarczy herbowej; =adunek strzelby r"cznej; pas my>liwski z =adunkami. ital. carta ˘ cartoccio ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x franc. cartouche ˘ ang. cartouch(e. kartuz cz=onek zakonu o surowych wymaganiach, regule, za=o/nonego 1086, przez >w. Brunona z Kolonii 1030$÷1101, w miejscowo>ci Chartreux, Francja. staropol. mnyschy cartusowye monachi Cistercienses, >redniow. =ac. Cartusianus. ¢kartuz kaptur, czapka ze szpicem, rodzaj nakrycia g=owy. ˚kartuz. ros. kartuz. ¢kartuz bela, ryza, papieru. franc. le sac de papier, paquet; la casquette, staroros. kartuz=-kartuz. †karuj 1. bot. Carum copticum Benth. staropol. 1484 Carui carui, 2. Carum Carvi L. – polny karuj, kminek zwyczajny. 1464 polny karuy carui. karuk klej z p"cherzy rybnych, odpadk[w sk[r, rog[w, ko>ci. ¯ ros. karuk ]$\. karuzela drewniane konie, =[dki, itp., obracaj'ce si" wok[= pionowej osi, rozrywka dla dzieci. franc. carrousel ]zawody konne, zabawy rycerskie w XVII w., kt[re zast'pi=y turnieje rycerskie Wiek[w Írednich\. karw w[= stary, ci"/ki; ]tak/e le<$\. przezwisko ludzi ospa=ych, leniwych. prus. kurwis ]w[=\, por. ur i jur. krowa. nazwiska Karw-acki(owski. †karwukiel karbunku=, szlachetna odmiana granatu, rubinu, czerwony kamie<. staropol. 1472 carwukel antrachion. =ac. carbunculus ]w"gielek\, lapis pretiosus coloris rubi. †kary lekki w[zek na jednym lub dw[ch ko=ach, biga, ˚jednokole. staropol. 1471 kari, karri, karra. ca 1500 karr' albo yednokolye

biga; dwogye karry albo gyednokole; na karach bige. =ac. carrus ]pierwotnie dwuko=owy

celtycki pojazd bojowy, rydwan, ang. orig., two wheeled Celtic war chariot\ ˘ p[{no=ac. carrum ˘ staronorm. Francji i >redniow. ang. carre ˘ ang. car ]1. ka/dy pojazd na ko=ach, 2. poet. rydwan, 3. pojazd poruszaj'cy si" na szynach, jak tramwaj, 4. autobus\; =ac. carrus ]w[z, pow[z\; car ˘ staronorm. Francji carier ˘ >redniow. ang. carien ˘ carry ]1. przemieszcza: z miejsca na miejsce, szczeg[lnie pojazdem, 2. trzyma: i kierowa: ruchem; by: kana=em, no>nikiem, jak rura “carries” – prowadzi – wod", 3. powodowa: ruch... itd.\; franc. cariage ]po(prze•w[z, w[z\, >redniow. ang. cariage ˘

ang. carriage. kary czarny z po=yskiem, rodzaj ma>ci konia. karygodny ¯ godny kary.

karykatur-a(alny(zysta przesadne uwydatnienie charakterystycznych cech osoby, satyryczny obraz, g=[wnie w rysunku, grafice, utworze literackim. =ac. carricare ]=adowa:\ ital. caricatura. karze=, kar=-a(y cz=ek nienormalnie ma=ego wzrostu, liliput, karlik, krasnal. staropol. 1450 karzel, et est maior pigmeo, ca 1500 k'rzel albo na pyandzy masz pigmeus. staronord. karl ]cz=ek\, anglosas. carl ]cz=ek\, >redniow. ang. i ang carl, carle, ros. karapuz. †karzyciel karz'cy, poskromiciel, pogromca;  karatel;-karatiel. staropol. XV w. carzczyel domitor. niem. bezähmer, bändiger, bezwinger, franc. le dompteur, reprimander, ang. tamer ¯ tame, ros. ukrotitel;-ukrotitiel, usmiritel;-usmiritiel. †kasa kielich, kubek, mo/e te/ skrzyneczka, ˚kas-a(jer. staropol. XV w. cass' picarius, cassa. =ac. poculum, calix, vas, franc. cuope, jatte, vase, anglosas. cuppe, >redniow. ang. i ang. cup, ros. hawa-czsza, hawka, kubok. kas-a(jer(jerka(iarz(owy skrzynka lub szafa /elazna przeznaczona do przechowywania pieni"dzy, papier[w warto>ciowych, kosztowno>ci. =ac. capere ]zawiera:\ ˘ capsa ˘ ital. cassa ˘ proven∫. caissa ˘ franc. casse, caisse staronord. ]isl.\ kass ]du/a skrzynia, pude=ko, koszyk z =oziny na ryby, ang. large box, case, creel. kas-acja(ownik(owa: usuwa:, likwidowa:, uniewa/nia:, znosi:. †kasa: 1. otacza:, opasywa:, >ciska:, owija:, ˘ podkasa:, staropol. 1471 kasch' sch' okolo mnye, =ac. cuccingere, circumdare, comprimere, p[{no=ac. superundare, starofranc. suronder, anglofranc. surounder, >redniow. ang. sourrounden, ang. surround, ros. okru'-at;/it;-okru/•at(it, osa'dat;-osa/dat. 2. porwa: si" na co, godzi:, nastawa:, targn': si", ˘ zakasa:, staropol. 1397 ne kasal na soltisof dom ]nie targn'= si" na so=tysa\, =ac. impetum facere, petere;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ital. attentare, =ac. attemptare, attentare, starofranc. atempter, attenter, ang. attempt, ros. popytka-popytka, opyt-opyt, pokuwenie-pokuszenie. staropol. podkasa:, o(za•kasa: si". †kasanica rodzaj szaty. staropol. 1427 nomine kassanycze, =ac. vestimentum, tunica. kasar ma=a siatka na kiju do podchwytywania ryb. niem. käscher. kaseta 1. skrzynka, pude=ko z wieczkiem, 2. >wiat=oszczelne pude=ko, cz">: aparatu fotograficznego lub kamery filmowej. ital. casetta, starofranc. casette ]skrzynka, zdrobn.\ ¯ casse, niem. streitaxt, keule, kassette, ang. casket, ros. wkatulkaszkatu=ka, larhik-=arczik. ¢kasja kosztowne pachnid=o wyrabiane z ro>liny o nazwie kasja, Cassia, z rodziny motylkowatych ]Papilionaceae\, o li>ciach pierzastych. staropol. cassia ]¢kasyja, kasja\. =ac. unguentum pretiosum e planta, quae casia dictur, confectum. hebr. kaca ]pasek kory\ ˘ kecja ]w ang. pisowni& qetsi’ah\ ˘ gr. kasia, kassia ]gat. cynamonu\ ˘ =ac. i ang. cassia, ros. kassiq-†kassia. kask he=m z grzebieniem, ochronne nakrycie g=owy. hiszp. casco, franc. casque, ang. cask.

kaskad-a(er kasta zamkni"ta grupa spo=eczna, >ci>le przestrzegaj'ca swej odr"bno>ci. =ac. castus. kastaniety instrument muzyczny u/ywany przez tancerzy do podkre>lenia rytmu. ¯ hiszp. =ac. castanea ]kasztan\, hiszp. castañeta, franc. castagnette, ang. castanets. †kastellum gr[dek, miasteczko warowne. ˚kasztel ]ma=a twierdza\. ¯ =ac. castellum, oppidum. staropol. kastellum. ang. little town, ros. gorodok-gorodok. kastet 1. bro< r"czna w kszta=cie spojonych ze sob' pier>cieni, nak=adanych na palce dla wzmocnienia uderzenia pi">ci', 2. maczuga u/ywana przez ludy pierwotne, dzi>& spr"/ysty pr"t zako<czony kul' o=owian'. wg s=ownika Webstera 1962& =ac. ceadere ]uderzy:, bi:\ ˘ =ac. caestetus ˘ ang. cestus ]wymys= ze sk[rzanych pask[w,


x czasem obci'/ony o=owiem lub metalem, noszony na r"kach bokser[w w staro/ytnym Rzymie\, gdy wg Swo 1980& franc. casser ]t=uc, rozbija:\ % tete ]g=owa\ ˘ casse-tete ]kastet\. niew'tpliwie The American Heritage College 1997 ]zdj"cie do='czone\& ang. brass knuckless ]metalowy =a<cuch lub rz'd pier>cieni po='czonych do sztaby tak, by pasowa=y do palc[w, w celu wzmocnienia uderzenia pi">ci'\. ˚z'b. kastra-cja(t rzezaniec. niem. kastrat. †kasyja ˚kasja ]pachnid=o\. kasyno klub. =ac. casa, ang. casino.

kasz-a(arnia(ka ros. kawa.

kaszak guz w sk[rze wype=niony kaszowat' mas'.

kaszalot uz"biony wieloryb. port. cachalote, franc. cachalot. kasz-el(la: (lanie krztuszenie si". wyda= polskie szlak w przekle<stwie& niech go szlak trafi. kaszel – kaszl]a=\ ˘ szlak dark – krad]=\ ˘ kra>: tapar – r'bat ˘ r'ba: labor – robal ˘ robak s=owotw. koncepcji 023 i 024. staropol. kaszel(la:(lanie; staropol. kaschlyu zbycz nygdy nie mogl ]kaszlu pozby: si" nigdy nie m[g=\. =ac. tussis, >redniow. ang. coughen, ang. cough, ros. kawel;-kaszel. †kaszernica drobne ryby, drobnica rybia. staropol. 1495 caschernycza, =ac. piscinuli. kaszla-:(lanie ¯ kaszel. staropol. XV w. caslacz tussito, ca 1500 kaschlacz tussire; caslanye colera, =ac. tussire, tussi laborare, vexari, ang. to cough, ros. kawlqt;-kaszlat; ˚kaszel. staropol. 1471 kaslanye colera – krztuszenie si". kaszmir mi"kka, cienka tkanina we= -niana z we=ny k[z Kaszmiru i Tybetu. hindu Kaszmir ]stan w p=n Indiach, przedmiot sporu z Pakistanem\. ang. Kashmir. kaszt mocne rusztowanie podtrzymuj'ce sklepienie w kopalni. niem. kaste. kaszta szuflada z przegr[dkami, w kt[rych mieszcz' si" czcionki drukarskie i drobny materia= zecerski. niem. kasten. kasztan 1. Castanea sativa, drzewo lub krzew z rodziny bukowatych,

2. ko< ma>ci ciemnoczerwonej, od jasnorudej do ciemnoczekoladowej, bez czarnych w=os[w, ko< cisawy. gr. kastaneia, =ac. castanea, franc. castagnette, niem. kastagnette; kastanie, gr. kastanea, =ac. castanea, starofranc. chastaigne ˘ franc. chataigne ]kasztan\, >redniow. ang. chesten, chesteine, chasteine, ang. chestnut, ros. kawtan-kasztan, kawtanovoe derevo. †kasztania bot. brzoskwinia, Amygdalus persica Lam. staropol. ca 1500 k'st'nya vel brzeskyny' castanea. kasztanowiec bot. Aesculus hippocastanum, drzewo parkowe o du/ych, d=oniastych li>ciach i bia=ych kwiatach w gronach, potocznie zwane kasztanem. †kasztel 1. ma=a twierdza, gr[dek ˘ ogr[d, 2. nadbud[wka na dziobie i rufie dawnych okr"t[w. ˚kastellum. kasztelan zarz'dzaj'cy twierdz', zamkiem. staropol. horodniczy. staropol. do dwora pana castella-

na alybo wogewodzego; za glow' kaszd' sandzee castellanow tho yest panow w grothstaw wstawyonych; zapowyeday'cz castellaanoom y wszystkym s'ndzaam, y podsandkoom; a castellanowi ]castellano\ albo grododzirzi ]grododzier/cy\, ca 1428 grododzyr/a. 1437 grododzirsza castellanus. kasztela-n(nia(nowy(<ski

– wysoki urz"dnik pa<stwowy, zwierzchnik grodu i przynale/nego terytorium. =ac. castellum ]twierdza\ ˘ castellanus ]mieszkaj'cy w twierdzy\, >redniow. =ac. castellanus, staronorm. franc. i >redniow. ang. castellain, ang. castellan, franc. maire, niem. bürgermeister, s=aw. gorodnihi-horodniczi, ros. gorodnihij-gorodniczij. staropol. kastellany, castellany – ]kasztelanija ˘ kasztelania\ – obszar w=adzy kasztelana, w=adza kasztelana. staropol. castellanowy – kasztelanowy, nale/'cy do kasztelana. staropol. kastellansky, castellansky – zwi'zany z kasztelanem. s"dzia kasztela<ski – sprawuj'cy w=adz" s'dow' w imieniu kasztelana. kaszyca drewniana skrzynia wype=niona kamieniami i zatopiona, s=u/'ca do posadowienia budowli wodnych. kat(owa:(ownia(usza wykonawca wyrok[w >mierci i kar cielesnych.

staropol. kat(owski – wykonawca kar cielesnych i kary >mierci, oprawca, siepacz, =apacz. staropol. ca 1420 podal gy kathom; poslal Saul kati; cath id est tortor, 1471 kath apparitor, magister oc-

cidendi, lictor; katha spiculatorem;

1497 Jacobo kath de Golambye; kathom odzenye szwogye dal; ca 1420 kathom ]katom\, kati ]kat[w\, kath ]kat\ ˘ kath, cath. ˚katowa:. staropol. ma=odobry – kat. =ac. carnifex, tortor, franc. executeur des hautes ≥uvres, ang. executioner, hangman, staroros. palah=, ros. palah. kataklizm kl"ska /ywio=owa powoduj'ca wielkie zniszczenia. gr. kata ]w d[=\ % klyzein ]sp=yn':\ ˘ kataklyzein ˘ kataklysmos ˘ =ac. cataclysmos, franc. cataclysme, niem. wasserflut, ang. cataclysm, s=aw. potop-potop, perevorot. katakumba podziemne cmentarze stanowi'ce system korytarzy, tampierwsi chrze>cijanie grzebali swych zmar=ych. gr. kata ]pod`\ % =ac. tumba ]gr[b, liczba poj.\ ˘ tumbas ]l. mnoga\ ˘ =ac. cata cumbas, p[{no=ac. catacumba, catacumbae ]podziemne grobowce\, ital. catacomba, ang. catacomb, ros. katakomba-katakomba. katalepsja zesztywnienie ca=ego cia=a lub jego cz=onk[w, wyst"puj'ce przy histerii. gr. kata` ]pod`\ % lambanein ]pochwyci:, uj':\ ˘ katalambanein ˘ katalepsis ]atak choroby, >ciskanie, chwytanie czegokolwiek w zasi"gu r"ki\, p[{no=ac. catalepsis, franc. catalepsie, ang. catalepsy, ros. katalepsiq-katalepsija.

katali-za(zator(tyczny przy>pieszona szybko>: reakcji chemicznej wywo=ana tym >rodkiem kt[ry sam nie wchodzi w reakcj". gr. kata ]w dole, w d[=\ % lyein ]lu{ny, swobodny\ ˘ katalysis ˘ ang. catalysis.

katalog(owa: gr. kata` ]d[=, w d[=, w dole, nisko; na li>cie by:\ % legein ]m[wi:, liczy:\ ˘ katalegein ]liczy:, rachowa:\ ˘ katalogos ]lista, spis\, =ac. catalogus, franc. i ang. catalogue, ros.

katalog-katalog.

katanka cz">: stroju ludowego, bluza, kaftan. w"g. katona ]/o=nierz\. katapulta dawna machina wojenna u/ywana do miotania pocisk[w& kamieni, beczek smo=y, pali; rozmiaru& wysoko>ci ok. dw[ch ludzi i

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x d=ugo>ci – trzech. gr. kata ]pod\ % pallein ]rzuca: w g[r", podrzuca:, ciska:, miota:\ ˘ gr. catapeltes ˘ =ac. catapulta ˘ ang. catapult, s=aw. sus;-sus. gr. ballein ]rzuca:\ ˘ =ac. ballista ˘ ang. ballista ]urz'dzenie u/ywane w wojnach staro/ytnych do ciskania ci"/kich kamieni i podobnych pocisk[w\. starofranc. trebucher ]potyka: si"\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. trebuchet ]>redniowieczna machina do rzucania du/ych kamieni\, b="dnie wo=. taran=-taran. katar nie/yt, zapalenie b=ony >luzowej jakiego> narz'du, g=[wnie nosa. staropol. katarus, ryma ]katar\, gr. kata` ]w d[=\ % rhein ]p=yn':\ ˘ katarrhein ˘ katarrhoos ˘ =ac. catarrhus, franc. catarrhe ang. catarrh, s=aw. katarr, nasmork. katarakta 1. skalisty pr[g rzeczny 2. zm"tnienie soczewki oka. staropol. katarakty ]spadaj'ce kraty w bramach\, gr. kata` ]w d[=\ % regnymi ]=ama:\ ˘ katarregnymi ˘ kataraktes ]wodospad\ ˘ =ac. cataracta ]wodospad\, ang. cataract, ros. vodopad-wodopad, ]med.\ katarakt-katarakt. †katarus ˚katar. kataryn-ka(iarz mechaniczny instrument muzyczny wprawiany w ruch korb', powtarzaj'cy ten sam motyw, u/ywany przez ulicznych sprzedawc[w. ¯ niem. Kath]a\rinchen ]Kasia\, ang. hurdy-gurdy, s=aw. warmanka-szarmanka. †katarzynka bot. Genista tinctoria L. staropol. 1472 katharzynka mirica. katastrofa nieszcz">liwy wypadek na du/' skal", o ogromnych skutkach. =ac. catastropha, ang. catastrophe, ros. katastrofa, neshast;e.

kateche-t(ta(za niem. katechet ¯ gr. katechetes ]instruktor\ ¯ katechein ]instruowa:, naucza:\ ^ kata % echein. katechizm gr. katechismos ]ksi'/eczka pyta< i odpowiedzi do nauki religii\, =ac. catechismus, ang. catechism. katedra(lny 1. pulpit wraz z podwy/szeniem dla wyk=adowcy, dla nauczyciela, 2. jednostka organizacyjna na wy/szej uczelni, prowadz'ca badania naukowe, szkol'ca fachowc[w i pracownik[w nauki, 3. ko>ci[= diecezjalny w siedzibie

biskupa. =ac. cathedra, ang. cathedral niem. katheder. staropol. nye zapovyeda myly

Kristus, bychmy szye zvaly mystrzmy... any tez navky na katedrze navczacz, czvsch na vyschokyem stolczv nad lyvdzmy szyedz'cz ˘ katedra – krzes=o do podwy/sze-

nia dla nauczyciela. staropol. 1484 ¢kozycziol katedralzky ˘ katedralzky ]katedralski\ – zwi'zany z siedzib' biskupa. kategoria rodzaj, klasa. gr. kategoria ¯ kategorein, =ac. categoria, ang. category, niem. kategorie, ros. kategoriq,

razrqd, klass. kategoryczny stanowczy, zdecydowany. gr. kategorikos ]orzekaj'cy\ ˘ =ac. categoricus. katgut, ketgut nici hirurgiczne z jelit baranich. ang. cat % gut ]odno>nik do miauczenia kot[w\, analogia do holend. kattedarm. kation jon o =adunku elektrycznym dodatnim. gr. kation ]id'cy w d[=\. katiusza popularna nazwa radzieckiego miotacza min, wyrzucaj'cego pociski seriami. ros. Katiusza ¯ Katia ]zdrobn. Katarina\ katoda elektroda po='czona z ujemnym biegunem {r[d=a napi"cia elektrycznego. gr. kata ]w d[=\ % hodos ]droga\ ˘ kathodos ]schodzenie\, ang. cathode, ros. katod.

katoli-k(cki(cyzm gr. katholikos ¯ kata % holos =ac. catholicus ]og[lny, uniwersalny, generalny\, ang. catholic, ros. katoli-k/heskij. kato-n(<ski cz=owiek wielkiej surowo>ci, bezwzgl"dny, nieugi"ty, bezkompromisowy. rzymski m'/ stanu Marcus Porcius Caton, 234÷149 B.C. kator-ga(/nik G?, wymuszone ci"/kie roboty dla przest"pc[w kryminalnych i politycznych w czasach Rosji carskiej. gr. kateirgo ]zmuszam\ ˘ ros. katorga-katorga. kat-owa:(ownia(usza ¯ kat ]oprawca, wykonawca wyrok[w >mierci\. staropol. panye Iesu Criste...,

ktorysz dla zbawyenya naszego czyalo swe szwyathe w racze podal kathowszkye, day nam vczucz nyeczo thwey m'ky ]w r"ce poda= katowskie\ ˘ kathowszky –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

przynale/ny do kata. katula: wa=kowa:, maglowa:, toczy: po ziemi. ros. katat;-kata: ]zwija:\, ros. kat-ok/at;-kat-ok(a: ]mag-iel(lowa:\. ¢katuna /ona. staroros. katuna-katuna, ros. 'ena-/ena ]/ona\. kaucja suma pieni"/na z=o/ona jako gwarancja zobowi'zania, zastaw. =ac. cautio ]przezorno>:, por"czenie\ ˘ ang. caution ]o innym znaczeniu – zwr[cenie uwagi, ostrze/enie, akt roztropno>ci, ostro/no>ci, rozwagi\. kaucja – bail. s=aw. poruka-poruka. kauczuk sok niekt[rych drzew podzwrotnikowych, surowiec do produkcji gumy. karib. ]Tupi, brazyl. Indian\ kauczu ˘ franc.-ang. caoutchouc. †kauza sprawa s'dowa, proces. =ac. causa ]przyczyna, pow[d\ ˘ starofranc. >redniow. ang. i ang. cause ]pow[d\, trial, ros. sudebnoe razbiratel;stvo.

kaw-a(iarnia arab. gahvah, tur. gahveh, kahwe, ital. caffe, ang. coffe, niem. kafe, ros. kofe. †kawalec, kabalec, BW, cz">:, cz">: ca=o>ci, kawa=ek, kawa=. staropol. 1439 o kawalecz role, 1440 unam particulam prati albo

cawalecz; uthnaly mu kabalyecz, ]k'walecz\ palcza..., albo kawalecz vcha; 1499 albo kawalcze ˘ kawalecz, cawalecz, kabalyecz. =ac. pars, partis, particula ˘ franc. partie, parti, >redniow. ang. part, parte, ang. part, niem. teil, anteil, ros.

hast;-czast.

kawaler(ski(ia(ka(yjski(zysta 1. uzbrojony je{dziec, rycerz, m=odzian, szczeg[lnie us=uguj'cy damie w formie eskorty, ochrony, stra/y, 2. dzielny, rycerski, wspania=y, szarmancki, wytworny, grzeczny i uprzejmy m"/czyzna s=u/'cy damie jako eskorta. skojarzenie je{d{ca-koniarza z ochraniarzem nieprzypadkowy, bo m[g=by to by: np. wo{nica, ale nim nie jest; ma charakter p=ciowy – oczekiwania obu stron od drugiej, uje/d/ania jej; dzi> nie/onaty samiec, p=ci m"skiej, ch=opak. =ac. caballus ]ko<\ ˘ p[{no=ac. caballarius, ital. cavaliere, franc. i ang. cavalier, ros. kavaler. kawalkada parada, ceremonialna procesja powoz[w, je{d{c[w. ital. cavallo ]ko<\ ˘ cavalcare


x ]jecha:\ ˘ cavalcata, franc.-ang. cavalcade, ros. kaval;kada. kawa-=(ek(l'tek 1. drogi, st'd kawa=ek – u=amek, 2. dowcip, psikus ˘ kawalarz. kawatyna liryczna pie>< solowa. ital. cavatina. kawerna 1. pusta przestrze< w skale. 2. med. jama powstaj'ca w narz'dzie wskutek ci"/kiej choroby, np. w p=ucach z powodu gru{licy. staropol. kawerna. =ac. cavus ]dziura\ ˘ caverna ]jaskinia, jama\, franc. caverne, ang. cavern, ros. pe]era-pieszczera ]pieczara\. kawiarnia(ny ¯ kawa

†kawija-n(s(sz bot. Centaurea scabiosa L. staropol. 1475 Cawyan, 1472 Cawyass scabiosa;

scabiosa distillata, id est kawyaszk ]kawijasz czy kawijaszk$\. kawior solona ikra, s=ony przysmak z jaj ryb jesiotrowych i =ososiowatych. A. Br¥ckner& tur., ikra solona ¯ Kaffa, miasta-sk=adu, na Krymie. tur. havyar, ital. caviale, ang. caviar]e\, niem. kaviar, ros. ikra. kawka drobny ptak z rodziny kruk[w, o upierzeniu czarnopopielatym, gnie{dzi si" w kominach, wie/ach, itp., Monedula turrium Brehm. kawka – ptak zatykaj'cy kominy, st'd s=owotw. pokr. czkawka – zatykanie dr[g oddechowych. kawon arbuz, melon. tur. kavun. †kawtan kaftan, rodzaj p=aszcza, WF. ¢kaz ros. mowa, raz. raz  kaz – s=owotw. koncepcji 002.A. ˘ kazanie, razkaz ]rozkaz\, ros. rasskaz ]opowiadanie\, wy¶raz ]wy•mowa\, wyra/a: si" ]wymawia:\. na(roz(przy(prze(wy-kaz kaz-anie(nodzieja ˘ otkaz, ukaz, skazka. ros. otkaz, ukaz, skazka znaczenie czasem ewaluowa=o. kaza-:(lnica(anie wydawa: rozkaz, polecenie, /'da: czego od kogo, ]w ko>ciele\ m[wnica. da: ^ kaz(a: ^ leci: ˘ re¶commend – po¶leci: prze¶kaz – po¶danie ¯ ¢kaz. staropol. kazal, kaz'cz, kazaly, 1412, 1397(1413, 1416, 1422, i 1426

kaszal; kazacz; y kazal ym rzek'cz& Poymyczye tego Iesusa; kasal; w Ss 1953 7 kolumn cytat[w ˘ kazacz, kaszacz, kasacz – 1. poleci:, roz(na-kaza:, zarz'dzi:,

sprawia: aby co> sta=o si", 2. naucza: zasad moralnych, m[wi: kazanie, przemawia:, przykazywa:, 3. przekaza:, powierzy:, 4. kazany& schludny, czysty. staropol. do(dos(na(od(ods(o(po(

(prze(przy(roz(s(u(ws(za•kaza:, do(po(przy(roz(s(u(ws(wy(za• kazowa:.

za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (ws(wy(roz(s•kaza:. kazamata sklepione pomieszczenie pod fortyfikacjami, schron, loch. ital. casamatta. ¢kazanie umiejscowienie, przed=o/enie, przedstawienie, ustanowienie. staroros. kazanie-kazanie, ros. nastavlenie, uve]evanie, ang. placement; to place, to set. kazanie przem[wienie wyg=aszane przez duchownego do wiernych; tekst pisany takiego przem[wienia. staropol. gest kaszana o bodze;

zebichom na them kazanu prziszli g boszkemu posznanu, 1449 przez me kazanye kv bogv; drogø kazanya; kazanye; na pocz'tku swogego kaszanya; ca 1450 kazanye moye nyelubo gest wam, 1484 slovem pylnego kazanya ]pilnego kazania\; przez apostolske kazanye znan yest; thwe goracze kazanye nam grzesnym na szbawyenye ˘ kazanye, kaszanye –

1. mowa, przem[wienie, szczeg[lnie w sprawach religijno-etycznych, mora=y g=oszone z ambony, 2. nauczanie religijno-etyczne, dzia=alno>: nauczycielska, 3. rozkaz, polecenie, 4. sentencja s'dowa, wyrok s'dowy. ang. 1. sermon, 2. teaching, 3. order, command, 4. sentence, vrdict, ros. 1. propoved;-propowied, 4. rewenie suda. ¢kazati nakazywa:, ka{ni: ¯ ka{<. Latopis 1116 kazati-kazati. ¢kazatiel ¯ kazanie osoba umiejscowiaj'ca, przedk=adaj'ca, przedstawiaj'ca. ˚nakazat staroros. kazatel;-kazatiel, ros. nastavnik-nastawnik. kazeina bia=ko w mleku; =ac. caseus ]ser\. kazi-:(rodztwo zanieczyszcza:. ˘ skazi:, ska/ony. staropol. kazyla, kazicz, kazy

zielazo, i kazyles wszystky ploti yego; z w"glym kazøczym; s wøglym popvsczalnym ˘ kazycz, kazicz ]si"\ –

1. psu:, niszczy:, niewczy:, 1.a. o krajach – pustoszy:, grabi:, 1.b. o /ywych istotach – szkod"

przynosi:, dr"czy:, 2. o zjawiskach umys=owych& 2.a. narusza:, =ama:, przekracza:, 2.b. niweczy:, odrzuca:. staropol. na(po(prze(s(za•kazi:, prze(s•ka/a:. ang. pollute, corrupt, contaminate. ros. oskvernqt;-oskwierniat, iska'at;-iska/at.

kazna(czaj, kazionny ros. skarbnik, skarbowy. ros. kazna/hej ¯ p=n.-tur. qazma ]skarb\, qaznacze ]skarbnik\, na Ba=kanach osma<ska chazna ]kasa\. ¢kazni: s=aw. dokonywa: egzekucji, >cina:, u>mierca: katem. ros. kaznit;. ...na kt[r' ziemi" gniewem bywa=, i ziemi" kt[r' chcia= kazniti..., ok. 1432–1436. kaznodziej(a(ca(ski nauczaj'cy, m[wi'cy kazania, ¯ kaz ]mowa\. staropol. kasznodzegecz;

allecz kasznodzege szø; a takosch tego schamim kasznodzyeyam nabrasye trzeba; y takesz kasznodzegecz , 1413(14 wyborny kasznodzeycza; o kaznodzyeyczach; kaznodzyeycza kazacz nye ma; yako kaznodzyeyczam ˘ kaznodzeycza, kadznodzyey. staropol. kaznodzeyskye –

w=a>ciwe kaznodziei. =ac. praedicator ˘ starofranc. prechor ˘ >redniow. ang. prechur ˘ ang. preacher, ros. propovednik-propowiednik. †kazub dymnik, komin. staropol. ca 1455 kazub fuligo. gr. kaminos ]piec, kominek, ang. oven, fireplace\ ˘ =ac. caminus ˘ p[{no=ac. caminata ˘ starofranc. cheminee ˘ >redniow. ang. chemene, chimenee ]pierwotnie kominek, palenisko w komnacie, ang. fireplace\ ˘ ang. chimney, ros. dymovaq truba. kazuistyka drobiazgowe rozstrzyga -nie problem[w og[lnymi zasadami. =ac. casus ]przypadek\, hiszp. casual, franc. casuel, ang. casual, ros. sluhajnyj. †ka{ni: 1. kara:, 2. karci:, strofowa:. †ka{no>: przepisy post"powania religijno-etycznego, przykazania moralne. ka{<, ka{nia ¯ ka }kaniec| ¯ koniec, lub kazamaty, kaza:, % ja{< ¯ ja, ja{. miejsce strace<, m"ka, cierpienia fizyczne, katusza, tortura; w zwi'zku z ja{ni' ]jestestwem\. staropol. 1386 kasnø ]ka{ni'\, 1391 gego kasnø, 1397 gey casznam 1400 ani iego kaznø, 1400 kasnø rozwalona stodola,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1401 kasnø, 1408 caszn, 1408 kasnø, 1412 ani iego kasznv, 1412 na kasni ˘ kasn, caszn, w Ss 1953 4 kolumny cytat[w – 1. rozkaz, polecenie, 2. karno>:, dyscyplina obyczajowa, surowo>: obyczaj[w, 3. w=adza, moc, 4. kara, poskromienie, 5. wi"zienie, ciemnica, areszt. staropol. kasnyon, kasznycz, kasznø kasznyl; ca 1455 meczycz, kasznycz ˘ kasnycz, kasznycz – 1. kara:, 2. karci:, strofowa:, trzyma: w karno>ci. staropol. kasznoszcz ]ka{no>:\ – przepisy post"powania religijnoetycznego, przykazania moralne. staropol. po(s(u•ka{ni:. ang. to execute, to put to death, s=aw-ros. kaznit-i/;. ka/dy jak jeden ]co do jednego\, wszys-tek(cy, bez wyj'tku, dos=. wszelki, wszelaki ˘ za•w/dy ^ za•wsze; w/dy ^ wsze. ¯ niem. alles ]wszyscy\ ˘ staropol. kali/dy, koli/dy, ka/ki. staropol. casdø dusø zbosnø pobuda ]ka/d' dusz" zbo/n' ¯ b[g\,

casdego skutka dobrego; kassdy sz wasz prosz pana boga szam za szy'; chwalicz bødø gospodna w kaszdy czas; na kaszdi dzen; blogoslawcze panv wszyczka dzyala yego w kazdem ]we wszelykyem\ myestze panstwa yego; kaszdø personø; kaszdi; kasda, 1422 w kaszde, 1425 przy casdem woze dwa chlopy, ca 1428 w kaszdø grzywnø; w kaszdey zemy; o kasdem targv; y kasde straczone; s kaszdego rodu; na kaszdy czasz,

w Ss 1953 5 kolumn cytat[w, ˘

casdy, kasdy, kassdy, kaszdy, kazdy, kaszdi – wszelki, wszyscy, bez wyj'tku, bez r[/nicy, ka/dy. starop. 1532 ...Te/ ka/dy =aczinnik mo/e si" nauczy: W=oskiego, Polskiego y Niemieckiego, a zasi" ko/dy s nich =aczinskiego. niem. 1. all, aller, alle, alles; ganz; ]wszystek\, 2. alles ]ca=o>:, og[=\, anglosas. all, eall, >redniow. ang. al, all ˘ ang. all; every, each, wo=. 1289 koi'∂o, k=i'∂o ]ka/de\, i tako razydowas ko'∂o v= svoasi ]ka/dy\, komary s

ka'∂o ugla perevod= ]z ka/dego\, ros. ka'dyj-ka/dyj, l[bojluboj, vsqkij-wsiakij. staroros. `szczi, ros. `/dy ^ `krotnie ˘ dwa•szczi, dwa•/dy ]dwu•krotnie\.

†ka/ub, kazub(ek, kad=ubek naczynie z =ubka, z kory drzewnej.

¢ka/enik eunuch, osoba kastrowana. staroros. ka'enik-ka/enik, ros. skopec-skopiec, ang. eunuch. k'dziel p"k lnu, konopi, we=ny, przygotowanych do prz"dzenia; kud=y; po k'dzieli ]linia /e<ska rodu\. pokr. k"dzior. staropol. XV w. kadzel, 1437 k'ndzyel colus – 1. drewniany dr'/ek na kt[ry nak=ada si" prz"dziwo. 2. prz"dziwo, k='b w=[kna z kt[rego snuje si" nici, 3. bot. szafran polski dziki, krokus, Carthamus lanatus L. staropol. k'dziel rodzicy, rodzyczky po kadzyely ]rodziczki po k'dzieli\ – krewni przez matk". staropol. k'ndziolowe ]k"dzielowe\ – zrobione z w=[kien k'dzieli. anglosas. dis` % st≤f ˘ dist≤f, >redniow. ang. distaf, dystaf, ang. distaff and spindle ]k'dziel i wrzeciono; 1. pa=eczka na kt[rej len lub we=na jest nawini"ta, u/yta przez wrzeciono, st'd 2. praca kobiet lub interes, st'd 3. kobieta lub kobiety w og[le\, ros. prqlka-pralka. †k'dzio=owy zrobiony z w=[kien k'dzieli, szczeg[lnie zgrzebnych. k'kol 1. ro>lina, chwast zbo/owy o purpurowoliliowych kwiatach i truj'cych nasionach, Lolium temulentum L., 2. k'kol, Agrostemma githago L. staropol. 1419 køcol lolium, zizania, 1437 køkol nigella, lolium, zizania, 1450 loligium... lolium vlg. kakol vel loboda, ca 1465 kankol githis, kankol lolium, 1466 k'kol lolium, 1472 køkol zizania, 1475 kvncol lolium, XV w. kakol lolium de tritico; k'kol lolium, ca 1500 lolium kostrzev', kakol, 1464 czarni kankol nigella. anglosas. coccel ˘ >redniow. ang. cockie, cockel ˘ ang. cockle, ros. kukol;-kukol. †k'kolica bot. k'kol, Agrostemma githago L. ˚k'kol ]czarni kankol...\. staropol. 1460 ¢cucolicza nigella, ca 1460 ¢kokolicza nigella. k'p, kump, komp udo wieprzowe, szynka.

k'p-iel(ielisko(ielowy(iel[wki( (a: ]si"\ ¯ kupa•=a ¯ =ac. kopu•la]tion\ ]s=owotw. koncepcji 022\, ˚kupa=a. zanurza: ]si"\ w wodzie w celu umycia, och=ody, leczniczym. ros. kupat; ]k'pa:\, U ˘ Å, ´. staropol. XV w. kapacz – k'pa:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. k'pyel, køpyel – 1. k'piel, 2. sadzawka, miejsce k'pieli. staropol. ca 1500 kapyelycza – ]k'pielica\ – k'piel. staropol. ca 1500 do k'pyelnyka ˘ k'pyelnyk ]k'pielnik\– sadzawka, miejsce k'pieli. =ac. balneum, lavatio, anglosas. bathian ¯ b≤th; ˘ >redniow. ang. bathien, bathen ˘ ang. bathe, ros. kupanie-kupanie, kupat;. k'-sa:(sek(liwy gry{:. pokr. kusza: – je>:. s=aw.-ros. kus, kuwat;, vkus-wkus ]smak\. staropol. køøsayø kopita koynska; 1466 te premo, c'sszam, te pungo, grysz'; kthory kassaly – køsacz, c'sszacz. U ˘ Å, ´. =ac. mordere, franc. mordre, piquer, niem. beiÆen, anglosas. bitan ˘ >redniow. ang. biten ˘ ang. bite, ros. kusat;-kusat. staropol. pok'sa:, uk'si:, kusi:. staropol. k'sanie – gryzienie, szarpanie. staropol. køsek, kozzek, 1466 maly c'sek – kawa=ek, cz'stka. =ac. pars, particula, niem. biÆchen, anglosas. bita ˘ >redniow. ang. bite ˘ ang. bit, ros. kusohek-kusoczek.

k't(ek(omierz(ownica(ownik( (owy 1. miejscowo>: oddalona od >rodk[w /ycia spo=ecznego; teren lub miejscowo>: rzadko odwiedzane, ustronie ˘ zak'tek, 2. miejsce w kt[rym si" mieszka, mo/na zatrzyma: si" na nocleg, mieszkanie, schronienie, przytu=ek, 3. przestrze< zawarta mi"dzy dwoma >cianami, r[g komnaty, 4. cz">: p=aszczyzny ograniczona przez dwie p[=proste wychodz'ce z jednego punktu, 5. perspektywa ˘ pod k'tem. pod k'tem – ze wzgl"du na. k't ˘ po•k'tny ]handel, wymiana\. s=owotw. pokr. s"k, k"s ˘ k'sa:& suk ]s"k\  kut ]k't\, ST. gr. kamara ]izba\ ˘ niem. kammer ]komora, kom[rka; ciemnia, kamera; izba, pokoik\ ˘ przen. sw[j k't ]swoj' izb", pomieszczenie w budynku\ ˘ za•kamarek – za•k'tek. nazwa pospolita w >redniowiecznej Europie, nadawana miejscom i stronom po=o/onym z dala od o>rodk[w w=adzy, /ycia gospodarczego, • w Rosji ugo= ˘ Uglnice n(Dniestrem, • w Polsce Piast[w – Katowice, D=ugie K'ty, Kielce, Kutno ¯ wo=.-maz. kut, • u Anglosas[w – Angle w P=n. Niemczech, okr"gu Holstein, • w j"zykach roma<skich – provincia ¯


x pro` ]za`\ % germ. wiknel ]k't\ ˘ starofranc. i ang. province; z pospolitych, nale/'& kel, kiel, kier, kiet ˘ kielnia i =okie:˘ +okietek †1333 ]dos=. Zak'tek, w=a>ciciel Brze>cia Kuj. ¯ brest ^ granica\, mankiet, bakier, ekierka. tak/e kat, kot, ko s' zg=oskami k'ta& kostka u nogi, kolano, =okot ]=okie:\, kotwica i kotwa, kant ¯ niem., i inne. s=owotw. pokr. ˚dyg ]gi':\ ¯ duga. =ac. cant ˘ germ. kant, ank` ˘ k't, kut. ja s'dz" te/, /e anglosas. angle ]k't\ ˘ ancleow ]kostka u nogi\, GKC ˘ >redniow. ang. ancle ˘ ang. ankle, my>low' baz' zmiana kierunku nogi. =ac. canto ]r[g, brzeg, region\ ˘ zak'tek, ukr. kut/ovyj/ek ]k't(owy(ek UA\, ros. ugol-ugo= ]k't\. staropol. køt, w køøczyech sze

schadzaly; po kaszdem køczye stanowem; køøth; po wszech køcyech ]k'tach\, 1375 angulos albo konthi, 1393 jako to ne gest ten kant, 1419 in ungulis vlg. w køczech, 1421 vnum angulum vlg. canth, 1462 albo s k'nthi, 1463 et gays albo kanthi capitulo, 1463 qu'th lasa f thyle tey l'ky 1466 albo k'thy, 1473 albo k'ty, 1478 cum k'thy albo obschary ˘ ˘ køt, køøth, konth, kant, canth, k'nth, kanth, qu'th, k't –

1. miejsca gdzie schodz' si" dwie >ciany, przestrze< mi"dzy nimi zamkni"ta, 1.a. cztyrzy k'ty – dom, mieszkanie. 2. oddalona, ustronna cz">: terenu, przy granicy, ¯ za` ]przy`\, tak i Zaporo/e ¯ za % r[g, 3. miejsce ustronne, zak'tek, ¯ kut ]k't\. ˚prownicja. =ac. pro` ]po`, za`\ % trahere ]ci'gn':\ ˘ protract-us(or ˘ ang. protractor ]k'tomierz\, ros. krug, razdelënnyj na gradusy-krug razdielonnyj na gradusy ]ko=o z podzia=k' k'tow'\. ˚]litera\ W, i k't pod numerem 700. †k'tny, k"tny k"te jelito – >lepa kiszka albo odbytnica. staropol. ca 1500 kathne yelytho. ang. intestine appendix. †k'towe doch[d czy te/ danina od wyszynku piwa. staropol. 1464 conthowe. †k'towy naro/ny. staropol. køtowi, køtovi. =ac. qui in angulo est; angularis ¯ angulus, ang. angular ¯ angle, ros. uglovatyj ¯ ugol. †kchn': kichn':. baz' tchn':. staropol. 1455 sternutavit albo kchnal. =ac. sternuere, starnutare,

>redniow. ang. snesen ]zmienione fnesen ¯ anglosas. fneosan z powodu graficznego podobie<stwa litery f do d=ugiego s\ ˘ ang. sneeze, ros. hixnut;-czichnut ¯ hixat;. †kcie: ˚chcie:. staropol. chcie:, chocie:, >cie:; chcenie, chcienie, ChK. kciuk gruby palec u r"ki. s=owotw. baz' tkkt ]ckkc\ ˘ tkn':  kciuk ]czucie\, ockn': si", tak/e s=aw.-ros. hut;-czut ]ledwie, ledwo, ang. almost; hardly\ lub hut;ë-czutio ]czucie, ang. feeling, hearing, taste\, i korespondowa=oby z ang. thumb ]kciuk\  numb, tj. zdr"twia=y, bez czucia; s=owotw. koncepcji 002.A; wg. S=ownika Webstera, B w thumb nie jest historyczne }mo/e w=a>nie pod wp=ywem numb, lub dumb – niemy, J.D.|, i baz' jest “enlarged finger”\. s=owotw. koncepcji 002.A., ¯ czu:. staropol. kczyuk – kt[ry> z wi"kszych palc[w u r"ki. >redniow. ang. thoume, thoumbe ˘ ang. thumb, ros. bol;woj palec-bolszoj palec. kefir(owy nap[j ze sfermentowanego mleka. tur. ]$\, kaukaskie ]$\ kegel wymiar czcionki mierzony w kierunku wysoko>ci, stopie< pisma. niem. kegel. keks ciasto piaskowe z bakaliami, kruche ciastko. norw., szwed., island. kaka ˘ >redniow. ang. kake ˘ ang. cake(s ]ciastk-o(a\. ¢kela, l.p., keli, l.mn. s=aw. cele w wi"zieniach ]celki\ lub monasterach. =ac. cella ]kom[rka\ ˘ starofranc. ˘ staroang. cell. †kelcerski nazwa rodzaju obuwia. staropol. 1415 kelcerske ˘ kelcersky. †keliko>: ilo>:. staropol. OE. staropol. XV w. ¢iakosz qualitas, ¢kelikosz quantitas. =ac. quantitas ˘ starofranc. i >redniow. ang. quantite ˘ ang. quantity, ros. kolihestvo-koliczestwo, mno'estvo-mno/estwo. kelner(ka pracownik obs=uguj'cy go>ci w restauracji, jad=odajni, kawiarni, piwialni. =ac. cellarium ]piwnica\, niem. kellner. ¢kempa isl. mistrz, or"downik, >mia=y wojak. nazwiska& Kempa, Kempisty ]wojowniczy\, tak/e staropol. K"pa pisane Kempa, ˚k"pa. kemping obozowisko namiotowe,

z domkami. =ac. campus ]pole\, ital. campo, ang. camp(ing. kepi czapka z czworok'tnym daszkiem. franc. kepi. ¢kerast /mija. staroros. kerast;-kerast, ros. zmeq-zmeja, exidna-echidna ]/mija\, ang. adder, viper. keratyna bia=ko w rogach, w=osach, paznokciach. gr. keras ]r[g\ ˘ kerastes ]rogowy\, ang. cerastes. ¢keremida piaskowiec, wapie<. staroros. keremida-keremida, ros. plita-plita, ang. freestone ]dos=. wspania=y, wyborny kamie<\, kamie< kt[ry daje obrabia: si", bez p"kania na kawa=ki. ¢kersta, korsta gr[b, mogi=a. staroros. kersta-kersta, korsta-korsta, ros. grob, mogila. ang. tomb, grave. †kerz, kierz krzew, krzak. >redniow. ang. bussh, bosch, bosk, ang. bush, shrub, ros. kust-kust. ¢kesar s=aw. cesarz s=aw. kesar; CK keson cylinder /elazny wpuszczony na dno zbiornika w celu prowadzenia w nim rob[t. franc. caisse ]skrzynia\, ang. caisson. †k"b=a: 1. karmi:, nia<czy:, hodowa:, 2. bawi:, sprawia: przyjemno>:, rozwesela:. staropol. 1447 nyesromyeslivoscz k'ble inpudiciciam nutrit , 1448 k'blye confovetur, XV w. kamblala lactitabat, ca 1450 corpus suum køble, pychly nevrzødne, 1466 c'ble; y yegosz kamblala; XV w. k'blacz refacere; kambleczye sercza vasche ˘ k'ble, k'bly-

ecz, kamblacz, k'blacz køblecz, c'blecz. =ac. fovere, curare, ang. 1. nurse, raise, 2. entertain,

ros. 1. kormit;-kormit, nqnhit; -nia<czyt, 2. zabavlqt;-zabawliat. staropol. 1428 kampblaczy alumpny ˘ kampblacz lub kampblak – wychowanek. =ac. alumnus ¯ alere ]nia<czy:, wychowywa:, ang. to nurish\; ang. alumnus. staropol. XV w. bo grzechom k'blanye gest proznowanye, ca 1455 k'blyanye alimenta, XV w. w k'blanyv ˘ k'blanye, k'blyanye ]k"b=anie\ – /ywienie, karmienie, pokarm.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x k"dy gdzie, zaimek okre>laj'cy miejsce dzia=ania, celu. dok'd. s=owotw. koncepcji ˚002.A. – k"dy  t"dy. s=aw.-ros. kouda-kuda ]gdzie\. staropol. 1398 kødi poiedzecze, tødi przisøzice, 1403 kødim

ia vszetl, tødi gest na prawo szwarbewske, 1405 kødi gidzem, tødi gidzem prawø graniczø, 1425 thandi, kandiszmi gechali, tandi gest veczna dzedzina Czernkowskego, 1426 kandi Adam szetl i vcazal, tandi gest gego dzal, 1427 kandym ya szetl, tandy powsinskye na prawo, 1427 kandy ya yala, tandy sø moy oczecz rosdzelil }sø| s Sasynem na wyeky ˘ kødi, kandi, kandy – 1. gdzie, 2. dok'd, kt[r"dy, 3. gdziekolwiek indziej. †k"dyby kt[r"dyby. staropol. kødibi. †k"dykole kt[r"dy(gdzie-kolwiek. staropol. 1446 kandykole. †k"dykoli dok'd(gdzie•kolwiek. kt[r"dykolwiek. staropol. kødikoly syø; k'dykoly szye obroczyl, 1389 candicoli

jedø, tødi jedø po prawdze; kedykoly schedl, tedy byla zyemya czyrvona; kedykoly schedl, t'dy dvyema strumyenyoma krev plyn'la z yego... nog. k"dzi-or(erzawy lok, pukiel w=os[w, pokr. k'dziel, kud=y. k"dzierzawy – kud=aty, z lokami. ang. curls, serb. kudar, wo=. 1289 koudrœvy ]k"dzierzawe\, ros. kudri. staropol. 1471 kandzierze ˘ kandzierz – k"dzior, lok. staropol. ¢kødzerzavy, ca 1418

kandzerzave; k'dzerawymy, ¢kadrzerzawe ˘ kødzerzavy, kandzerzawy, k'dzeravy –

k"dzierzawy, o w=osach i li>ciach& kr"ty, pofalowany, pomarszczony. staropol. wstoczony ]k"dzierzawy\. †k"dzierzawiec 1. rodzaj >lazu, Malva crispa L., 2. rodzaj mi"ty, Mentha crispa Schrad. staropol. 1437 kødzerzavyecz eviscus, ca 1465 kandzyerzauyecz malua crispa, 1472 kødzeravecz malua crispa, ca 1500 cadzyerzøwyecz menta crispa. †k"dzierzawica rodzaj >lazu. Malva crispa L., staropol. 1460 ¢kadzerzawicze malwa crispa. k"pa skupisko, pag[rek, grupa, wyspa na rzece. k"py& drzew, wysokiej trawy na mo-

kradle, krzew[w, w=os[w, kwiat[w, wyspa na rzece. s=owotw. pokr. kupa. staropol. 1411 o pol kampy, 1437 c'pa cespis – pewien rodzaj wyspy na rzece lub jeziorze, te/& wios=owa: na bagnach. †k"pie bagno. staropol. 1471 kampie. ang. marsh, swamp, bog, ros. boloto-bo=oto. staropol. 1427 blotho campiste, 1484 za kampysthym blotem podlug poszwv ˘ campisty, kampysthy – k"pisty, pokryty k"pami. †k"pka kosza=ka, rodzaj koszyczka. staropol. 1437 k'pka fiscella. k"s kawa=ek mieszcz'cy si" w ustach. s=aw.-ros.-ukr. kus-kus, U ˘ Å, ´. s=owotw. pokr. kust ]g'szcz\ ˘ ¢g"st(o(y  ¢cz"st(o(y ]czasto\ ˘ cz">:, cz"stowa:, ciasto ]cz ^ :\, i k'sa: ˘ uk'szenie. staropol. køsz, 1436 k'sz; na

k'ssy, na køsy zsyekaw; na køsi rosyekl; køs chleba; w køsi, 1466 k'nsz, 1475 dwa k'szy l'ky... ieden k'sz; k'ss chleba ˘ køsz, køs, k'sz, k'ss, kansz –

1. kawa=ek, cz'stka, nieco, troch", 2. k'sek ugryziony do smakowania. †k"sy kr[tki, kr[tko obci"ty. ¯ kusy, U ˘ Å, ´. staropol. 1477 kansa olsza, 1429 kanssy yessen, 1471, ko<... sywy, kopynyczy z ogonem kaschym ˘ kansy, kanssy, kaschy. =ac. decurtatus, tonsus. ang. short, ros. kratkij-kratkij. khaki }chaki| szaro-zielony, /[=tawo-br'zowy kolor, /[=to-brunatno-zielony. pers. khaki ]py=, kurz, ziemia\ ˘ hind. khaki ]pylny\, ang. khaki. ¢KI szumer. ziemia, l'd, kraj. przyrostek w nazwach miejscowo>ci, np. Ustrzyki, Troki, Sadurki, Pionki, Piaski, Koluszki. †ki jaki, kt[ry, pewien, co za zaimek pytaj'cy& ki diade=, kiego licha; ]ka – jaka; kie – jakie\. staropol. kye ]jakie\. anglosas. hw≤t ˘ >redniow. ang. hwat, hwet ˘ ang. what, ros. kakoj-kakoj, kotoryj-kotoryj, cerk. kyj. kibel kube= na ka=. niem. k¥bel, staropol. 1430 picarium albo cibel – jakie> naczynie, mo/e kube•k(=. kibic(owa: sport. zwolennik, poplecznik ]dru/yny\. kibi-:(tka talia, cz">: tu=owia od ramion po biodra; stan, posta:, figura. pokr. z(gib ]zgi':\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

z wp=ywem =ac. cubitum ]$, =okie:\ ˘ ang. cubit ]staro/ytna miara d=ugo>ci, oko=o 18–22 cali, tj. 46–56 cm, w Polsce 1 =okie: ^ 576 mm; dolna cz">: r"ki od >rodkowego palca d=oni do zgi"cia =okciem zwanego, ˚kubica\. anglosas. weaxan, franc. taille, >redniow. ang. waste, ang. waist, figure ]1. cz">: cia=a mi"dzy /ebrami a biodrami, 2. cz">: odzie/y okrywaj'ca kici:, itd.\ ros. tal;q-talia. s=owotw. pokr. 1. ch=on':, 2. =ono, ˚gub, gib pod numerem 458. kic(a: drobny skok ]kr[lika lub kota\ ˘ kicia. niem. kitze•l(n, katze ]kot\. †kicek rodzaj zwierzchniej p=[ciennej szaty kobiecej.

kich(a: s=owotw. pokr. dycha: ]ich, ych\ ˘ tchn':  staropol. kchn':. staropol. 1466 kychayaczego, XV w. kychay'czego ˘ kychacz – kicha:. =ac. sternuere, sternutare, >redniow. ang. snesen ˘ ang. sneez, ros. hixat;- czichat, K ˘ Cz ˘ hixnut;-czichnt. staropol. 1471 kichanye sternutacio, ca 1500 kychanye sternutatio, sternutus – kichanie. =ac. sternutementum, >redniow. ang. sneezing, ros. hixanie-czichanie. †kicha-czka(nka(wka(nica ciemierzyca bia=a, Veratrum album L. staropol. 1419 kychaczka eleborus albus, 1464 kichanycza eleborus, 1472 kychanka elleborum album.

†kichawka 1. ciemierzyca bia=a, Veratrum album L. 2. mi=ek wiosenny, Adonis vernalis L. staropol. 1437 kichavka elleborus albus, 1478 kychawka elleborum nigrum, ¢sanctis spiritus. 1. †kicz czy ki: wiecha ]$\; cz ^ :. s=owotw. pokr. kitka. staropol. gy starl kiczy ˘ kicz. 2. †kicz kij okuty, bu=awa, maczuga. staropol. 1426 minans ipsis cisto ferrato albo s kiczem ˘ kicz – kijec. =ac. scipio vel clava ferrata, ang. mace, club, ros. palica-palica. kicz 1. lichy, bezwarto>ciowy obraz, ˚bohomaz, 2. taki utw[r literacki. niem. kitsch. ˚bohomaz, tandeta. †kiczka 1. przepaska na g=ow", 2. namiot, sza=as. staropol. 1483 kiczka, 1495 kyczka

et poszwyacza laniata, aduc


x toga albo czechel, 1496 kyczka Armenica, 1497 kyczkam Armenicam, ca 1500 kyczka tentum ]namiot\. kiczka pa=eczka do podbijania jej w dziecinnej grze w pikora. ¯ kitka ]ogonek\ k ˘ Cz ¢kida: og[lnos=aw., ¯ ki ]k"dy\. wy(roz-rzuca:. niemal archaizm – cerk. iskydati ]wyrzuca:\, ros. kidat;, kinut; ]rzuca:\, serb. kidati ]rwa:\, =u/. kida>, kinu> ]la:\, czes. kydati hnuoj ]rozrzuca:\, pokr. s(kin':, nazwisko Kidawa. †kidad=o rodzaj w"dki. staropol. 1357 kydadlo, wanczerzs et slampnycza. †kie kiedy, ¯ kogda, OE staropol. 1476 kye, >redniow. ang. whenne, whanne, ang. when, ros. kogda-kogda, kak-kak. †kieby gdyby. kiec-a(ka sp[dnica. staropol. 1484 syosthry przy

plasczv mog' tez myeczi albo y na szvkny kythlyk albo kyeczek plothna byalego albo czarnego ˘ kiecek – rodzaj zwierzchniej

p=[ciennej szaty kobiecej, ochronny fartuch. XV w. kyeczka instita vestis longa, 1489 et kyeczkam, 1493 item kanapflyky, kolnyerzyky, kyeczky, bathuchy ˘ kyeczka – ochronny fartuch, jak wy/ej. starofranc. naperon ˘ >redniow. ang. napron ˘ ang. apron, ros. perednik-perednik, fartuk-fartuk. †kiecha rodzaj d=ugiej zwierzchniej p=[ciennej szaty kobiecej, ochronny fartuch. kiedy(kolwiek 1. pytanie o czas, 2. w[wczas, 3. zawsze ]niekiedy – czasami, sporadycznie, rzadko\, 4. u/ywany czasem – {le – jako& gdy, je/eli. staropol. kegdi, kedi, kiedi,

kyedysz, kyedy, kyedybysmy, kyedi, kegdy, kedy,

w Ss 1953 9,5 kolumny cytat[w – kiedy, franc. quand, lorsque, niem. wann, wann, anglosas. hw≤nne, >redniow. ang. whenne, whanne, ang. when, ros. kogda-kogda, kak-kak. †kiedyby, kiegdyby 1. kiedyby, 2. niekiedy, 3. je>liby. staropol. kyedyby, 1398 kediby... tediby, 1399 kegdibich czø obeslal, tedisz mi gi mal postawicz, 1414 kyediby mal wyecze w

szwey wsszy; kyedyby y mogl

naydz kromya tluscz – kiedyby. staropol. blogoslavyone dzyeczy'thko rzatko kyedyby plakalo – niekiedy, rzadko, czasem.

†kiedy:, kiegdy: 1. kiedy, w kt[rym czasie, 2. skoro. staropol. kegdycz, kyedycz,

tegodla kyedyczyem ya, mystrz y pan, vmyl nogy vasche; kyedycz czy tako vyele robyl v modlytvye, czosz tedy b'dzye robycz przy yego m'cze$ †kiedy-kole(koli(kolikro:( (kolwie(kolwiek kiedykolwiek. staropol. kyedikole, 1418 kedikoli, kyedykoli, kyedykoly; kylekoli a kyedikolikrocz; kyedykolvye; kyedykolvyek. †kiedyle ilekro:, ile razy tylko. staropol. kyedile. kiedy> onegdaj, dawno, daleko w przesz=o>ci. `dy> ¯ d ]czas\ †kiedy/ 1. kiedy, 2. skoro, chocia/. staropol. kyedysz, kyedysch, 1452 alem sbyl swego slodzeya,

kedysszem y na drodze ugonil; kedisz, kyedyzesz. †kiedy/by je>li, skoro. staropol. kyedysby. †kiedy/ci 1. kiedy, 2. skoro. staropol. kyedyszczy, kyedyschczy, kyedysczy. kiej niech. kiejby – niechby, gdyby. †kiela wiele. †kielekro: ˚ilekro:. †kielko ˚ile. kieli-ch(szek naczynie w kszta=cie czarki na n[/ce. =ac. calix, niem. kelch. staropol. kelich, kelych, kyelich 1426 pycze sz tego kyelicha

wschithczy; kyelych, celich albo czasza calicem, XV w. ¢kylych, kvbek, kolfyk calix; czo yest zn'trz kyelycha; i pyly s tego kyelycha vschysczy; 1424 to gest zayste kelich krwe moyey nowego y wecznego zakona; kelych, kyelych pyl m"ky wyelke, z kyelicha bolessczy, y kelicha, mozeczye kyelych pycz, zavyerne kyelych moy b'dzyeczye pycz ˘ kelich, kelych, kyelich, kyelych, celich – kielich, czara. †kielka ˚kilka. †kiella, killa kielnia, czerpak do nabierania wody, zaprawy murarskiej. staropol. 1494 kyla, 1495 kyella, 1497 kylla, 1498 kylla ferrea, ca 1500 kyell' mvrarska vel korzkyew trulla, =ac. trulla ]czerpak\ ˘ p[{no=ac. truella ˘ starofranc. troele, truelle ˘ >redniow. ang. truel ˘ ang. trowel, ros. lopatka-=opatka.

kielnia narz"dzie murarskie – tr[jk'tna =opatka z drewnian' r'czk'. baz' kel, kier, kiet ]k't, w tym miejsce zdala od centrum, za=amanie ˘ winkiel, mankiet, =okie:, i inne\. niem. kelle, staropol. kiella, killa ]czerpak s=u/'cy do nabierania wody, zaprawy murarskiej, itp.\. =ac. trulla ˘ p[{no=ac. truella, starofranc. truelle, troele, >redniow. ang. truel, ang. trowel, ros. lopatka-=opatka. Rodzaje& 1. cienka, p=aska, prostok'tna, z drewna lub metalu, do g=adzenia gipsu, cementu – cement trowel ]˚paca\. 2. cienka, p=aska, z metalu, do k=adzenia zaprawy na murze – brick trowel. 3. punktowa, o kszta=cie czerpaka, =y/ki, z metalu do spulchniania gleby, kopania do=k[w np. przy przesadzaniu ro>lin – garden

trowel.

˚narz"dzie. †kielnik torba, sakwa. staropol. 1477 bursam albo kyelnyk. =ac. bursa, niem. tasche, sack, staronord. baggi ˘ >redniow. ang. bagge ˘ ang. bag, ros. mewok-mieszok, sumka. †kielo, kilo kilka ˘ kielokro:. kie=(ek(kowa: l. poj., k=y l. mn. u ssak[w& z'b mi"dzy siekaczem a z"bem trzonowym, cz"sto wystaj'cy z pyska, ryja. dos=. ostrze. przestawienie e=k ]strza=\  kie=. s=owotw. pokr. k=u:  ros. k=yk. staropol. 1420 kli ]k=y\, kyel ˘ kyel – 1. z'b ostro zako<czny mi"dzy siekaczami a z"bami trzonowymi. 2. kie=ek ro>liny. anglosas. fang ˘ >redniow. ang. i ang. 1. fang, ang. 2. sprout, shoot, ros. 1. klyk-k=yk, 2. otrostokotrostok, pobeg-pobieg. kie=b zool. gatunek drobnej ryby, Gobio fluviatlis Flem. staropol. 1437 kyelp fundiculus, ca 1455 kyelpy fundiculus, 1472 kelb gracius, 1491 kielb gonio, ca 1500 kyelb ˘ kyelp, kelb, kielb. kie=bas-a(iany(nica gat. w"dliny; zwierz"ca kiszka nadziewana mi"sem odpowiednio przyprawionym, i w"dzona w w"dzarni. s=aw. kolbasa, serb. kobas-a(ica, klobas-a(ica, czes. klobasa. staropol. 1473 kyelbasza lucanica, XV w. kelbasa lucanica – kie=basa. staropol. XV w. kyelbodzyey obliculum ]kie=bodziej\ – narz"dzie do nadziewania kie=bas. ang. sousage, ros. kolbasa-ko=basa.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †kie=bodziej narz"dzie do nadziewania kie=bas.

†kie=za: >lizga: si". staropol. XV w. kelsacz lubrico. niem. schlittschuh laufen; glitschen, gleiten, ang. skate; glide, slide, ros.

katat;sq na kon;kax.

kie=z]n\a: poskramia:, pow>ci'ga:. kie=zno – w"dzid=o.

†kiep wstyd, srom niewie>ci, organ reprodukcyjny, rodny niewiasty. staropol. 1447 kep. =ac. cunnus, ang. vagina, ros. vlagali]e. kiep g=upi, nierozgarni"ty, gamo<, dure<, ˚kiepski ]marny\. †kiepdy, kiedy kiedy. kiepski przedmiot lekcewa/enia, kiepski ]marny, z=y, n"dzny, bezwarto>ciowy\, kiepskie zdrowie. ¢kier wskazywa:, prawi:. kierow-a:(nik, kierunek, kierownica, bakier, kierowa: – prawi:, nakierowa: – naprawi:; praw – prow]adzi:\, AO. kier 1. kolor w kartach, czerwone serduszka, czerwie<, 2. kier, kiet, kiel, kat, kut ]k't\ ˘ ekierka, bakier, mankiet, kielnia, Katowice, Kutno. ¯ franc. coeur ]serce\. kierat urz'dzenie do nap"dzania maszyn rolniczych za pomoc' zwierz't poci'gowych. gr. ergon ˘ =ac. ergata niem. kehrrad. †kierbnik bot. trybula ogrodowa, Anthriscus cerefolium Hoffm. staropol. ca 1500 kyerbnyk cerifolium. kierdel stado owiec, rzadziej kozic. s=ow. krdel ]stado\, anglosas. heord, pasterz& herde, hierde HK >redniow. ang. herde ang. herd ]stado i pasterz\, ˚herd. kiereszowa: ci':, rani:, kaleczy:, wypuszcza: wn"trzno>ci. w"g. kereszt ]krzy/\. kierezja wyszywana sukmana krakowska. niem. kersei, kirsei. kiermasz okresowa sprzeda/ towaru w kioskach lub stoiskach. niem. kirchmesse ]uroczysto>: odpustowa ze sprzedarz' w stoiskach\, staropol. ca 1500 kyermasz – doroczne >wi"to w dni patrona ko>cio=a, odpust uroczysty. †kiernoz samiec >wini, knur. staropol. 1424 ne pobil kernozow, 1466 duo apri ¢kernodze; tres apri kernodze, kyernosz aper, ca 1455 kernosz aper, 1461, zabyl kyernoza, 1463 i ca 1500 kyernosz verres, 1472 nye zabil kyernoza ˘ kyernosz, kyernoz =ac. aper.

kierow-ca(nica(nictwo(niczy( (nik(a: ]si"\, kierun-ek(kowy ¯ ¢kier. kierpec g[ralskie, p=ytkie obuwie z jednego kawa=ka sk[ry.

†kiersztr'g, kielsztrank wi>niak, wi>ni[wka, mocny nap[j alkoholowy na wi>niach ]nastawione wi>nie zalane mocnym alhoholem\; ˚likier. ¯ kyersz ¯ niem. kirsche ]wi>nia\, lub ¯ kyer ¯ likier % sztrong ]mocny\ ¯ anglosas. strang, strong ˘ >redniow. ang. stronge, strang ˘ ang. strong. staropol. 1450 kerstrag achasia, 1472 kerstrøg vinum, XV w.

kyerstrang; moscz vel kerstr'g achasia; moszcz vel kyelstr'nk achasia, ca 1500 kyerstrøg mellicratum ˘ kyerstrang. =ac. liquor cerasinus, vinum crasii; liquor ˘ starofranc. licor, licur, likeur ˘ >redniow. ang. licour ˘ ang. liquor; ang. cherry-brandy, ros.

viwnëvka-wiszniowka.

†kiertuch gat. g"stego sukna. ¯ niem. tuch ]sukno\ ˘ fatruch i inne. staropol. 1474 kyertuch, 1480 kyerthvchow ˘ kyertuch, kyerthvch. kierun-ek(kowy ¯ ¢ kier. †kierz 1. krzak, krzew, 2. zaro>la, 3. bob kierz – bot. drzewo laurowe. staropol. 1400 kerz, 1402 chmelny kerz, XV w. w kerz; kyerz gorzal, ca 1455 kyerz; we kerzv; kyerz rubus, kyerz rubi, za kerzem XV w. i ca 1500 kyerz rubus, kyerz rubum. staropol. 1397 circa rubum canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz ˘ sadi kerz – szady kerz, $ ]znacz. nieznane\ wg Ss 1953, cienisty ¯ >redniow. ang. schade ]cie<\ ˘ ang. shadowy ]cienisty\ ¯ shade ]cie<\, staropol. EY. =ac. 1. frutex, virgultum, 2. virgulta, rubeta, 3. laurus, ang. 1. bush, shrub, 2. thicket, 3. laurel. kierzanka maselnica, drewniane naczynie z t=okiem. kiesa sakiewka, trzos, woreczek na pieni'dze. osm.-tur. kese ]sakiewka, trzos, kabza, mieszek na pieni'dze\, ros.. kowelëk.

kiesz-e<(onka(onkowe( (onkowiec(onkowy ¯ kiesa ros.

karman.

¢kij, kyj ˚kyj. jaki, kt[ry; niejaki, pewien. staroros. kij-kij, kyj-kyj. kij cienka pa=ka, prosty i gruby patyk d=ug. ok. 1 m, dobry materia= na =uk ]pa=ka za gruba, patyk za s=aby bo za cienki\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1403 s kigem, 1408 kigem ne bith, 1423 ne byl kygem ani vidlami;

yego ¢pacholek mø kigem wderzil,

1427 na myø kigem vderzil;

wderzym ya kyem w kerz, wyszenu zagyecze ]zaj"cie\, 1450 na mye przibyekl s wlocznya y kygyem na mye uderzil, 1450 vderzil Stanislawa kyem we glowa; sødza przykazal gy kiymy bycz; plumbatis kymy olofnymy bily; bil kiem, s kigem, 1460 thocz boli, kyedi chlop kyguem glowa goly, 1466 wyelky kygy clava alta; ysz go kygyem bygyv; na kygyach ˘ kig, kyg, kiy – 1. laska, pa=ka, maczuga, 2. pojedynek na kije jako forma post" -powania dowodowego w procesie. franc. baton, anglosas. sticca ˘ >redniow. ang. stikke, ang. stick, cane, ros. palka-pa=ka. staropol. ky'nycza, kyy'nycza – kijanica, gruby kij, pa=ka. staropol. }rana| kyowa a krwawa – kijowa, w zwi'zku z kijem. †kijania, kija< klin do rozszczepiania drzewa. staropol. 1494 za kyany ad ligna scindenda; za kyanye, 1495 do kyanow, 1496 za dwe kyane 3 grossos. =ac. cuneus ad ligna scindenda aptus, niem. keil, franc. le coin, chauteau, anglosas. wecg ˘ >redniow. ang. wegge ˘ ang. wedge, staroros. klin=-klin, slitok. †kijanica gruby kij, pa=ka. staropol. ca 1500 ky'nycz', kyy'nycz' xitona. †Kijanin Kijowianin ¯ Kij[w, Kijew. kijanka 1. drewniana =opatka do prania bielizny i obijania lnu, 2. larwa p=az[w bezogonowych †kijec bu=awa /elazna z kr[tk' r"koje>ci'. ˚kicz. staropol. 1403 kigczem vderzil, 1442 kygecz ˘ kigecz, kygecz. †kij[wki, kijewki ]plural\ bot. naparstnica zwyczajna, Digitalis ambigua Roem. staropol. 1460 kyowky narmatica;

kyewky tapsus minor cirumaria, 1472 kyowki termatica minor. †kik-a(tawy reszta pozosta=a odci"-

tej r"ki, albo cz=owiek z odci"t' r"k'. ˚kikut ]kut ^ r"ka, noga, ko<czyna\. staropol. ca 1270 kicka. †kikie: $, domek, zapis podejrzany, wg Ss 1953. staropol. 1471 kykyecz uel chicziecz ]lub chiszek\ ediculum ]qui habi-

tabant in aedibus Michae Jud 18, 22\; przytoczy=em w ca=o>ci.

nie wiem co sta=o si" z=ego;


x d=u/szy cytat by=by wielce pomocny. dla mnie, staronord. kika ]zgi"cie kolana\ ˘ >redniow. ang. kiken, kyken ˘ ang. kick ]kopa:, wierzga:, uderza: stop' w z=o>ci, w czasie p=ywania, lub w pi=ce no/nej; skarga, protest\, i zgodne z kie: ¯ kiet ]k't\ ˘ mankiet, =okie:, +okietek ]Zak'tek\; ciszek ˘ k'tek ]$\; kikiec, kiciec ]$\; nic bliskiego do przyj"cia za bliskie prawdy, istotnie, zapis podejrzany. kiks 1. chybione uderzenie, 2. sfa=szowany ton, 3. dawniej rodzaj gry w karty. niem. kicks. kikut pozosta=a cz">: ko<czyny po amputacji. ˚kika. kil g=[wna pod=u/na belka na spodzie kad=uba statku. niem. kiel. †kila staropol. 1466 kyela – wiele. †kile, kiele ile, ilu, jak wiele, jak wielu. staropol. 1425 kele; kylye. ang. how many, ros. skol;ko-skolko. †kilekole ilekolwiek, ile tylko. staropol. kylekole. =ac. quotquot, quotcumque. †kilekoli ilekro:, ile razy tylko. staropol. kylekoli a kyedikolikrocz

nyektori slychczicz w yego slyachczye... bilibi sesromoczon... tegdi ten, ktori przyganil,... na bicz poth'npyon. †kilekolikro:, kielekolekro:

ilekro:, ile razy tylko. staropol. kylekolikrocz i kyedikoli

]quotiescumque et quandocumque\ nyektori czlowyek na drugem czlowyecze... itd.; a kilekolykrocz ]quotiescumque\ kaialy syø..., dal gym bog nyebyeski mocz ku obronye. =ac. quotiescumque. †kilekro: ilekro:, ile razy tylko. staropol. a kyelekrocz ]quotiescumque\ zalovacz bandzye przeczyw yemu, thilecrocz w wynye pyanczdzesyand ostanye. †kiliko>: ilo>:; b="dnie w Ss 1953 pod «kili`», gdy w=a>ciwie «koli`»; staropol. OE  ros. koliczestwo. staropol. XV w. ¢iakosz qualitas, ¢kelikosz quantitas. =ac. quantitas ˘ starofranc. i >redniow. ang. quantite ˘ ang. quantity, ros. kolihestvo-koliczestwo, mno'estvo-mno/estwo. kilim(iarka(iarstwo kobierzec, dwustronna, we=niana tkanina dekoracyjna. ¯ osma<sko-tur. †kilki, kielki jak wielki. staropol. ca 1428 kelke quanta;

a nynye kilke gest to ]quantum est hoc\, gesz to syø nam przigodzilo.

=ac. quantus, ang. how big. †kiliko, kieliko 1. kilka, 2. ile, jak wiele. staropol. a po kylko dny; tu

ros. motyka-motyka ]kilof\. staropol. 1403 kylow, 1483 albo kylophem, 1483 baccellum seu

przebødzesz kylko czasow; stalo szye po kelko dny; kelko gest dnwo slvghy twego$; kelkosz, a kelkosczye koszov vzy'ly. kilk-a(oro(u~ nie okre>lona liczba, zwykle poni/ej 5, rzadko od 5 do 10. kilku-dniowy(letni(metrowy( (minutowy(nastoletni... itp. staropol. kielka, kielo, kilo – kilka. starofryz. fe, goth. fawai, anglosas. feawe, feawa, >redniow. ang. fewe, few, ang. a few, ros. nemnogie-niemnogie, maloma=o. staropol. XV w. kyelkonaczczye – kilkana>cie. ¢kilkodziesi't kilkadziesi't. staropol. XV w. kelkodzyesyant. †kilkokoli ilekolwiek, ile tylko. staropol. kilkokoly.

†kilkokolikro: – ilekro:, ile razy tylko. staropol. bo kilkokolykrocz ]quo-

tiescumque\ modlyly syø gynim bogom..., tilekrocz poddany w lup a w myecz. †kilkokro:, kielkokro: – 1. ile(wiele razy, jak cz"sto, 2. ilekro: ile razy. staropol. kelcokrocz, kelkocrocz,

kilkocroch sgresil; kyelkokrocz, kylkokrocz, kyelkokrocz. ¢kilkona>cie kilkana>cie. OA. staropol. kyelkonaczczye, 1494 od kylkunaczcze lath. †killa, kiella czerpak, ˚kielnia. †kilo kilka. staropol. kylo lath... tylesz lath panv svemv slvzycz ma, oth nyego nye wychodz'cz, gyle lath vol' sz' weszelyl. =ac. aliquot, ang. some, a few, ros. neskol;ko-nieskolko, nemno'ko-niemno/ko.

kilo~ tysi'c. kilo-gram(litr(metr(wat. gr. chilioi ]tysi'c\. kilof oskard; r"czne ˚narz"dzie stosowane w kopalniach i przy robotach ziemnych do od=upywania ska=, w"gla, grunt[w spoistych, itp., maj'ce kszta=t wyd=u/onego, lekko zakrzywionego ostrza stalowego, osadzonego na drewnianym stylisku, trzonku. `lof ]d=o<\. got. lofa, staroniem. laffa, staroniem. kilhouwe ˘ niem. keilhaue, starofranc. picquois ]kilof\ ˘ >redniow. ang. pikois ˘ ang. pickax, ang. ]pick, cutter\ mattock,

feriaticum ferreum vlg. bulava uel maleum, dictum ¢kylofi, uel alia arma; malei albo kyloff, 1494 ferratico albo kylophem ˘ kylow, kyloph, kyloff, W F –

pewien rodzaj m=ota u/ywanego tak/e jako bro<, rodzaj czekana. †kilokro:. kielokro: ilekro:. kilwater pienista smuga za ruf' p=yn'cego statku. holend. kil % water. ki=a choroba weneryczna, syfilis ]ang. syphilis\, lues. w Rosji nie ma jej, bo s=owa nie ma w podr"cznych s=ownikach... staropol. 1444 kila – przepuklina. staropol. 1444 kilauy ermucus, kilavi, 1471 kylavy herniosus – maj'cy przepuklin", ruptur". =ac. herniosus ˘ ang. hernia. kimono szata japo<ska z szerokimi r"kawami, przepasana szarf'. ¯ jap. ki ]nosi:\ % mono ]obiekt\. s(kin': sk=oni: ]g=ow"\, potakn': ni', kiwn':. pokr. kida:. staropol. 1402 na mø toporem kinøl ˘ kinøcz – rzuci:, cisn':. =ac. mittere, contorquere, starofranc. jeter, lancer, niem. ]ab\werfen, schleudern, anglosas. thrawan, >redniow. ang. throwen, threowen, thrawen ˘ ang. throw, ros. brosit;-brosit. staropol. kynyenye ]kinienie\ – skinienie, kiwni"cie ]g=ow', r"k'\. kind/a= d=ugi n[/ obusieczny, pochodzenia wsch., rodzaj sztyletu. arab. chand/ar, ros. kin'al-kin/a=. ˚miecz dagger ]mieczyk\. kine~ ruch, rusza:. kine-matograf(matyka(skop( (tyka(za, kino. gr. kinein ]by: w ruchu\ kinetos ]ruchomy\, kinema ]ruch\ ˘ ang. cinema ]kino\, KC Kineka kr[lowa Kinga ]1207–†1231\. s=aw. Kineka, kyn;ka. kinetyka ˚kine. kinkiet przy>cienna lampa lub >wiecz -nik, zwykle ozdobna w kszta=cie. =ac. quinque` ]pi"cio`\, franc. quinquet, ang. quinque`. kino ˚kine. kiosk sklepik-budka w ruchliwych miejscach ]np. na ulicach\, w kt[rej sprzedaje si" drobiazgi& gazety, papierosy, napoje ch=odz'ce. pers. kußk ]miejsce\, tur. kiußk ]pawilon\, franc. kiosque, ang. kiosk, niem. kiosk, ros. kiosk. †kiper bot. Cypersus longus L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x et rotundus L. staropol. 1472 kypper cipera. kipi(e:(el wrze:, gotowa: ]si"\. staropol. ca 1500 kypyecz bulire – wrze:. =ac. bullire ¯ bulla ]p"cherz nad gotuj'c' si" wod', ulatniaj'cy si" pod wp=ywem bezpo>redniego gor'ca, ang. a bubble, stud\, =ac. ˘ starofranc. boilir ˘ >redniow. ang. boilen, boylen ˘ ang. boil, ros. kipqtit;-kipiatit, varit;-warit. kipn': umrze: ¯ niem. †kipr, kiprz bot. Galeopsis tetrahit L. staropol. 1472 kypr, kyprz agrianabum. kir czarna materia, str[j /a=obny. wg Swo 1980& ¯ niem. kern ]tuch\ ]odmiana sukna\ }raczej gatunek sukna, J.D.|. wg mSjp 1969& ¯ tur. Ze swych do>wiadcze< nad zmianami d{wi"k[w i zawi=ymi t=umaczeniami – odrzuci=bym niemieckie pochodzenie kiru. kirasjer /o=nierz jazdy ci"/kiej, okryty pancerzem z blachy, pierwotnie wykonanego ze sk[ry, do okrycia piersi i plec[w. ¯ franc. =ac. corium ]sk[ra\ ˘ ]vestis\ coriacea ]sk[rzane ubranie, odzie/\ ˘ ital. corazza, franc. cuirass-e(ier, ang. cuirass(ier. Kirieeleison ˚Kyrie. kirka specjalny m=otek do odbijania zaprawy z cegie= pochodz'cych z rozbi[rki. ros. kirka. ¢kirke dun., ko>ci[=, religia, stan duchowny, nabo/e<stwo. gr. kyriakon ˘ staroniem. kirihha ˘ staroang. cirice ˘ >redniow. ang. chirche. Lit. Kirkor ]kor – przysi"ga\, =ot. Kirchholm ]ko>ci[= na wyspie ]na rzece Dwinie\. ˚cerkiew. kirkut cmentarz /ydowski. niem. kirchhof. kirys pancerz, zbroja os=aniaj'ca pier> i plecy. franc. cuirasse, ˚kirasjer. ~kis – ~ski ¯ szumer. KI ¢kis kwas. kis-n':(iel(=y(i:(zonka. †kis markasyt i piryt, odmiany siarczanu /elaza FeSO4. staropol. 1472 kys marchosita. =ac. marchosita et pyrites. †kisia=y, kisa=y skwa>nia=y, sfermentowany, kwa>ny. ¯ kis=ota. s=owotw. baz' acidus& opuszczone «a», i «cidus» skr[cone do «kis». staropol. 1472 mlyeko kissalye

coegrillum; kysyale, kiszali chleb ˘ kisia=y, kisa=y – 1. o mleku – zsiad=e, kwa>ne,

2. o chlebie – kwa>ny, wyro>niety na zakwasie, dro/d/ach, 3. o owocach – cierpki, kwa>ny. =ac. acidus, fermentatus, †kisie: kisn':, ¯ kis=ota ]kwas\. staropol. XV w. ut fermentizet aby kyszyalo yako pywo ˘ kyszyecz. =ac. fermentari, effervescere. kis-n':(i: ]si"\ kwasi:, poddawa: fermentacji. ¯ kis=ota ]kwas\. staropol. ca 1500 kysz' ]kisz'\ – kisn':, fermentowa:. ang. acidify, ros. okislqt; -okisliat, proizvodit; bro'enie, brodit;-brodit. kisiel rodzaj galaretowatej leguminy z soku owocowego zaprawionego m'k' kartoflan'. staropol. 1394 kyssel, 1472 kyssyel acentrum, ca 1500 kyszyel blictrum – potrawa z m'ki rozdrobnionej wod' i poddanej fermentacji, rodzaj g"stego /uru. ang. a kind of sourish jelly, fruit cream, ros. kisel;-kisiel. ¢kisla/di kwas, zakwasek, dro/d/e. staroros. kislq'di-kisla/di, ros. kislota, zakvaska. ang. acid, ferment, leave, yeast. †kis=owini mo/e «pieczywo na zakwasie», wg Ss 1953. staropol. 1438 kislowini. kis-=y(i:(zonka kwa>ny. ˚kwas. †kisowy zrobiony ze sk[ry renifera. staropol. 1492 schuba kyssowa. ang. made of reindeer leather. kiszka cz">: jelita, cz">: przewodu pokarmowego. idiom& skr"t kiszek ˚usobica, ang. idiom tak/e& intestine strife; ros. kiwka. †kistek p"dzel. staropol. ca 1465 kystek clemaris. =ac. penicillus, starofranc. broce, brosse ]krzak, ang. bush\, >redniow. ang. brusshe ˘ ang. brush, ros. kist -kist, kistohka, s=owotw. pokr. kust ]krzak, ang. bush, shrub\. kust ]krzak\  brusshe ˘ brush, bush, kist ]p"dzel\  brusshe ˘ brush, bush. kiszonka, kwaszonka karma dla zwierz't domowych z kiszonych ro>lin lub ich cz">ci. ki>: 1. nadgarstek, 2. wi'zka ]np. trawy, kwiat[w\ w gar>ci, 3. ga='zka obsypana kwiatami, owocami, kwiatostan groniasty. ¯ ang. i >redniow. ang. fist ]pi">:\ ¯ anglosas. fyst, pokr. niem. faust. staropol. 1472 kyscz; przi kysczy – 1. ki>:, wiecha, p"k& owoc[w na ro>linie, 2. roczna zap=ata uiszczana miodem za dzier/awienie pa<skiej barci. =ac. 1. ramus, fascis, congeries,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

2. mel, quod domino tributi annui

loco dabatur ab eo, qui alvearia domini tenebat, starofranc. 1. tuffe, >redniow. ang. bunche, bont; tuft, ang. 1. bunch, tuft,

svqzka-swiazka, puhok-puczok ]p"czek\.

ros. 1.

¢ki>cie< r"czna bro<; metalowa kula uwi'zana do paska. ¯ ki>:. ros. kisten;. kit(owa: t=usta masa, mieszanka kredy z pokostem, s=u/'ca do uszczelniania szyb w oknach. niem. kitt. kita 1. ogon lisa, 2. p"k pi[r, w=osia. staropol. 1365 kithy ]kity\, 1429 kyth ]kit\, 1388(1430 kythy, 1435 dzeszanczi kyth lnu, 1437 kyta, 1442 triginta kyth; powynyen dacz czthirzi kythi konopi gothowich, 1454 ligaturas albo kythi, 1472 kyta linum; decimam canapi

solvit per quatour ierugas albo kythy; ligaturas canapi albo kythy, 1486 ligaturas albo kyth kanapi; 1472 grochova kyta ˘ kitha, kyta – 1. okre>lonej wielko>ci wi'zka przewa/nie lnu lub konopi, 2 wiecha, ki>:.

†kitaj-ka(czany(kowy, kitejka rodzaj tkaniny jedwabnej. ¯ Kitaj ¯ ki ]ziemia\ % tai; Chiny, ang. China, gr. Seres ]plemiona Wsch. Azji\ ˘ Sericus ˘ sericum ]jedwab, dos=. materia=, tworzywo, tkanina Seryk[w\ ˘ =ac. sericus ˘ p[{no=ac. sericeus ˘ ang. sericeous. staropol. 1464 ¢kythaka, 1465 kythayka, 1472 kytayka, 1476 kythayka, 1477 kythaycze, 1478 kythayka, 1483 i 1484 kithayka, 1485, kytayka, 1492, kitheyka, 1493 kithayka, 1493, kytayka, 1500 kythanka; kytayka rubra, ca 1500 kythayk' Sericeus pannus. =ac. pannus quidam Sericeus, ang. silk, Seric stuff; silken, ros. wëlk/ovyj/ovistyjsziok }†szelk|(owyj(owistyj ¯ silk. staropol. 1498 kythayczany, 1500 kythyakowe ]pro ktyhaykove\ – zrobiony z kitajki tj. jedwabiu. kitel fartuch wk=adany dla ochrony odzie/y przy pracy lub w celach higienicznych. ¯ niem. kittel. staropol. 1437 i ca 1455 kytel toga, 1457 kythel curbum, vestis linea, ca 1500 kythel toga – szata p=[cienna zwierzchnia. †kitelek lekkie okrycie p=[cienne, rodzaj koszulki. staropol. ca 1500 koschvlk' vel kythelek togella. kitla tradycyjny str[j g[rniczy,


x kaftan ozdobiony z=otymi guzikami i aksamitnym obszyciem. niem. kittel ]$\ staropol. 1431 tunica, que dicitur

plastra, in wlgari kytla, kythla cubris, 1450 cubrum... est vestis linea proprie kytla; placentum est vestitum feminarum proprie kyttl', 1463 kythla placentum, XV w. kythla cubrum; kythla placentum, kytla cubrum – rodzaj

szaty p=[ciennej zwierzchniej. staropol. 1483 kythlycza – kitlica, szata p=[cienna zwierzchnia. staropol. 1484 kythlyk albo kyeczek, 1496 kythlyk – rodzaj p[=ciennej szaty zwierzchniej, p=[ciennego fartucha. ¢kitara cytra ˘ pol. gitara; gr. kithara, kitharis, =ac. cithara ]grecki instrument muzyczny strunowy szarpany\, GK. kiur promieniotw[rczy pierwiastek chem., nie wyst"puj'cy w przyrodzie. ¯ nazwisko franc. ma=/onk[w Pierre i Marii Curie. kiwa: ]si"\, kiwn': porusza: 1. cia=em w r[/nych kierunkach, ko=ysa:, macha:, 2. potrz'sa: – potakiwa:, 3. oszukiwa:, wymija:, zwodzi: ]jak w pi=ce no/nej\, 4. przedrostek& poszukiwa: i inne. s=owotw. pokr. kida:. staropol. 1462 kyvaly r'kama, 1468 capite monebat albo kywal; stukaly, kywaly ˘ kyvacz, kywacz. staropol. glowø kiwala ]g=ow' kiwa=a\ ˘ kiwa: g=ow' – ruchem g=owy objawia: lekcewa/enie, pogard". staropol. skiwa:, skiwn':, kin':. †kiwior, kiwier, OE, rodzaj wysokiej a szerokiej czapki. staropol. 1419 kywer, 1425 item pyleus albo cywyor, 1445 pileos albo kywory, 1471 na lywerze ]pro kywerze\, 1472 kywyor, 1475 mitra militali albo kywyor, ca 1500 thyara est mitra... kyvyor. †klach jaka> tkanina, wg Ss 1953. } ¯ anglosas. clath ]sukno\, J.D.| staropol. 1386 duo lecta cum tec-

turis, videlicet ciche. Item tectura puta de clach ]leg. klak $\. franc. le drap, niem. tuch, anglosas. clath ˘ >redniow. ang. i ang. cloth ]

sukno, materia=, tkanina; ang. a woven, knitted, or pressed fabric of fibrous material, as cotton, wool, silk, hair, syntetic fibres, ets., used for wearing apparel, household furnishings, etc., 2. a piece of such fabric for specific use& as, tablecloth, washcloth, loincloth\, ros. sukno-sukno, tkan;-tka<. klacz samica zwierz't jednokopytnych, g=[wnie konia. ˚koba. staropol. 1471 claczhy dwye,

1500 pro equa albo o klacz' ˘ claczh, klacz lub klacza. =ac. equa, franc. la jument, cavale; le chevalet ]koby=ka\, anglosas. mere ˘ >redniow. ang. mare, mere ˘ ang. mare, ros. klqha-†klacza ]szkapa, ang. jade, franc. une rosse\, ale kobyla-koby=a, kobylicakobylica ]klacz\. klajst-er(rowa: klej z m'ki lub krochmalu i wody. niem. kleister. klakson tr'bka samochodowa ¯ ameryka<ska marka fabryczna

Klaxon. klamka ruchoma, metalowa r'czka do otwierania drzwi. wg dw[ch s=ownik[w& mSjp 1969 i Swo 1980& niem. klam]me\ ]kluba, narz"dzie tortur...\, ja zwi'zku nie widz" i – tym samym – sensu takiego ='czenia, je/eli nie ma innych, powa/nych przes=anek; raczej klamka ¯ k=am % ka ]do\ – ruch r"ki jak podczas =amania. klamoty manatki, czyje> rzeczy, przedmioty ma=o warto>ciowe, graty. niem. klamotten. klam-ra(erka zapi"cie, zwykle ozdobne u pasa, but[w, ubrania. niem. klammer. staropol. 1394 clamra – /elazo do spajania, spinania czego>. ang. clasp, buckle, ros. prq'kapria/ka, skobka-skobka. klan r[d, potom-ni(stwo, zwi'zek rodowy. gael., irl. clann, cland ˘ ang. clan, ros. klan, klika. klang pojedy<cze uderzenie w dzwon okr"towy. =ac. clangere, staroniem. wy/yn klank, ang. clang. klangor g=os, d{wi"k jednostajny, najcz">ciej /urawi. =ac. clangere, ˚klang. klap-a(ka 1. pokrywa na zawiasach, 2. zaw[d, niepowodzenie, fiasko. niem. klappe, ang. lapel ]za=o/ona cz">: marynarki, kurtki lub p=aszcza, z przodu, ods=aniaj'ca pier> i przechodz'ca w ko=nierz\. ang. lappet, flap ]klapa lub za=o/enie na ubraniu\; ang. lap, >redniow. ang. lappe, anglosas. l≤ppa, lappa ]za=o/ona, lub zwisaj'ca cz">: odzie/y, ubrania\. ¢klapcy wydzieliny z nosa, smarki. staroros. klqpcy-klapcy, ros. silki-si=ki ¯ silok-si=ok, ang. running-nose. †klapholc =upane deszcz[=ki d"bowe, u/ywane do wyrobu klepek. ¯ niem. klap % holtz ]drewno, materia= drzewny, ang. wood, timber\. staropol. 1496 klapholcz.

klap-s(n':(anie cios d=oni'. ¯ odg=os bicia. anglosas. kl≤ppan >redniow. ang. clappan ang. clap, pokr, staronord. klapp i staroniem. wy/yn klapf ]cios\ s=aw. xlopanie, ChK. klar 1. przezroczysty lukier, syrop, 2. uporz'dkowanie sprz"tu na statku. niem. klar ]jasny\ ¯ =ac. clarus ˘ starofranc. cler, clier, >redniow. ang. clere, cler, ang. clear ]jasny\. klarne-t(cista d"ty instrument muzyczny w kszta=cie drewnianej rury nieco rozszerzonej. gr. clarine ]dzwon\ ˘ =ac. clarinetto ]dzwonek\, franc. clarinette, ang. clarinet, ital. clarinetto. klarow-ny(a:(nica czy•sty(>ci:, przejrzysty, przezroczysty. =ac. clarus ˘ starofranc. cler, clier >redniow. ang. clere, cler, ang. clear ]jasny\.

klas-a(owy([wka(yczny(ycyzm( (yfikacja(yka((yfikator( (yfikowa:(yk 1. szkolna, 2. warstwa spo=eczna, 3. rodzaj, np. muzyka klasyczna, wysokiej klasy, klasyfikacja. gr. klesis ¯ kalein ]wo=a:\ ˘ =ac. classis ˘ franc. classe, ang. class, niem. klasse, ros. klass. klaser ablum na znaczki pocztowe. franc. classeur ]teczka, segregator\. klas-ka:(n': ]w d=onie\ s=owotw. pokr. mlask(a: ¯ ¢lask; ang. clap, ros. xlopat;. staropol. XV w. strepitu szvm,

grzmot, trzask, claszk; wszistczi ludze, cleszczicze ]klyesczczye\ røkoma, spewaycze bogu w glose wesela; 1471 klaskay'cz ]klaszn'l\ rankoma; klaskacz; plassacz b'd' albo clascacz, ca 1500 kl'sk'cz plaudere ˘ claszk, cleszk, clasc, klask ]klask(a:(anie\ – odg=os wy dawany przez uderzaj'ce si" o siebie d=onie albo fale. =ac. strepitus ]klask\, plaudere ]klaska:\, plausus ]klaskanie\, staropol. klasw røkama, klaszn'l

]klaskay'cz\ r'kom'; klaslem albo obrazil ˘ klasn'cz –

1. klaska:, oderza: d=o<mi o siebie, 2. uderzy: ]o co>\, zderzy: si". klasztor(ny miejsce religijnego odosobnienia. =ac. claustrum ]zamek\ ˘ starofranc. cloistre ˘ >redniowiecz. ang. cloistre(er, niem. kloster. staropol. do onego kosczola,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x klastora doprouadzil; 1429 do clastora do mnichow; o przest"pcy& aczby do kosczola abo do klasztora nyekako vczekl by tesz do czirekwye vczekly, tedy przez poruszenya swi'tosczy ma bycz zlostnyk wz'th a podlug prawa os'dzon; u klastorze, 1484 w klaszthory; dom klastorowy ˘ clastor, klastor, klaszthor – zabudowanie dla zgromadzenia zakonnego, zwykle po='czone z ko>cio=em. staropol. 1436 na roly claszthorney tego proboszcza ˘ claszthorny – nale/'cy do klasztoru. w jakim> zwi'zku s=owotw. ze starofranc. enclos ]klosklasz\, >redniow. ang. enclousen ˘ enclosure ]ogrodzenie, ogrodzone miejsce, czyli zamkni"te wok[=\. ros. monastyr;-monastyr. klatka 1. pomieszczenie z pr"t[w metalowych lub drewnianych, s=u/'ce do hodowli, przewozu ptak[w lub zwierz't, 2. najdrobniejszy odcinek ta>my filmowej, zawieraj'cy jedno zdj"cie, uj"cie sceny. w zwi'zku s=owotw. z lataniem. zdrobn. s=aw. kleta-kleta ]komora\, AE. staropol. 1443 comodam et cletcam, ca 1500 klathk' cauea, 1480 klathki ˘ cletca, klathka, AE – 1. szopa, buda, kom[rka, 2. klatka, kojec, 3. plotka, bajka, brednie, ¯ kleci: ]zmy>la: sk=ada: co do kupy\.

klauzula 1. praw. zastrze/enie lub warunek w umowie, traktacie, w dokumencie prawnym, 2. zastrze/enie w traktacie handlowym mi"dzy pa<stwami, przyznaj'ce kontrahentowi automatycznie wszelkie korzy>ci, jakie s' lub b"d' w przysz=o>ci przyznane pa<stwom trzecim, 3. klauzula egzekucyjna – nakaz wykonania wyroku s'dowego. =ac. clausus ¯ claudere, ang. clause, ros. ogovorka-ogoworka. klauzur-a(owy og[= przepis[w ograniczaj'cych komunikowanie si" zakonnik[w z osobami obcymi; cz">: klasztoru zamkni"ta dla os[b obcych. =ac. claudere ]zamkn':\ ˘ clausus, clausura ]zamkni"cie\. klawesyn dawny instrument klawiszowo-strunowy, wydaj'cy ostre, dono>ne tony, b"d'cy po='czeniem cymba=[w z klawiatur'. >redniow. =ac. clavicymbalum, franc. clavecin.

†klawicymbalista muzyk graj'cy na klawicymbale.

staropol. 1422 clavicymbalista. †klawikord dawny instrument muzyczny m=otkowo-strunowy. staropol. ca 1500 klavykord clauicordium. =ac. clavis ]klucz\ % chorda ]struna\, p[{no=ac. clavichordium, ang. clavichord, ]instrument strunowy z klawiatur', z kt[rego fortepian wyodr"bni= si", podobny troch" do harpsikordu, z t' r[/nic' /e gdy klawisze s' naciskane, struny uderzane s' ma=ymi m=otkami, a nie szarpane. klawi-sz(szowy(atura klucz.

†kl': ]si"\ 1. z=orzeczy:, przeklina:, {le /yczy:, 2. wy='cza: ze spo=eczno>ci ko>cio=a, ekskomunikowa:, rzuca: kl'tw", obejmowa: kl'tw'. kl'-twa(: ]si"\ s=aw. 1. przysi"ga ˘ zaklina: si" ]zaprzysi"ga:\, kln" si" na, 2. kl'twa pokr. kl':, przeklina:("ty(e<stwo – u/ywa: brzydkich s=[w, cz"sto kl'twie towarzysz'cych, gdy w z=o>ci i zawzi"to>ci, z /'dz' odwetu, poprzysi"ga: sobie zemst". Latopis 1110–1116 r. zawiera formy& klaßasja ]kl': si"\, do klenutsja o wsem ]niech poprzysi"gn' na wszystko\, da budet’ klat ot Boga i ot Peruna ]zostanie przekl"ty od Boga i od Peruna; poga<skiego bo/yszcza, J.D.\. s=aw. klœ-tva/st; wo=. 1289 zakon v 'e bœwe v

Lœxox takov; helœdi n≠ imati ni biti no zakleno ]prawo u Lach[w jest takie& czeladzi nie chwyta:, ni bi:, bo ‘zakl"to’ – pod kar' kl'twy\. staropol. kløcz bødø ony; kto czyø bødze kløcz; gysz klnø gy, 1398

przesz praua i przesz winy clanl

]kl'=; w Ss 1953 litera y dostawiona& clan}y|l, zbytecznie\, cløthy, ma

clyanth bycz, w klanthwye, may' clanczi bicz, ma klantha... bycz, klanczi, klyanthi, klyanthw', klanth b'nd'ncz, clanthy myedzy gymy, kl'ty, kl'thwa, ktho klnye, kedy kln', kedy pan kl'th gest, pothym klal gy o tho szyano; po kl'tem, clancz scha, szye klyancz ˘ kløcz, clancz, cløth – 1. z=orzeczy:, przeklina:, {le /yczy:, 2. wy='cza: ze spo=eczno>ci Ko>cio=a, ekskomunikowa:, rzuca: kl'tw", obejmowa: kl'tw', 3. kl': si" – przysi"ga:, zaklina: si". staropol. po(prze(za•kl':, zakln':, prze(za•klina:. staropol. kl'thewny ]kl'tewny\ – zwi'zany z kl'tw'. staropol. kløtwa, kløøtwaa wszemv

zlemv, przekløti, ty kløtwø sgromadzisz, w kløtwye, ¢kløtwa, spadnø na czø wszitki kløtwy, na

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

nye wszitki klotfy, y klotfø, prziszla klyøtwa na nye, y kløtwø, t' kl'tw', przekl'ta, ta kl'tva, 1437 kl'twa anathema, w klanthwye; abi gdzekoly klyanthi oth prawa albo od czlowyeka, tho gest klyanthw' szamym prawem vidan' klanth b'nd'ncz ˘ kløtwa, kløøtwaa, klotfa, kl'twa, kl'tva, klanthwa – 1. s=owa >ci'gaj'ce – w magiczny spos[b – na kogo> z=o, 2. kara polegaj'ca na wy='czeniu ze spo=eczno>ci ko>cielnej, od uczestnictwa w obrz"dach, 3. s'd, wyrok, 4. gro{ba kary, sankcja. =ac. maledictio, dirae, exsecratio, franc. malediction, imprecation , niem. fluch ]kl'twa\, fluchen ]kl':\, schwören ]kl': si", zaklina: si", przysi"ga:\, p[{ny anglosas. curs ˘ >redniow. ang. i ang. curse ˘ ang. curse, ros. proklqte-prokliatie. †klecawy ]Bohemizm\ kulawy. staropol. clecz'}wy|, kleczawy. franc. boiteux, anglosas. lama ˘ >redniow. ang. lam, lame ˘ ang. lame, ros. xromoj-chromoj. klecha skr[cona forma >redniow. ang. cnawlechien – fakt lub warunek znania czego> poprzez do>wiadczenie lub stowarzyszenie. staropol. clecha maledictus – nauczyciel szkolny, baka=arz. A. Br¥ckner 1927 – mylnie – zgrubiale od kleryka ]jak klucha od kluska\. klechda stare podanie, ba><. kleci: tworzy: ]budowa:, sk=ada:, lepi:, ple>:\. †klecz wg Ss 1953& $, zool. gat. ryby, mo/e Squalius cephalus L. staropol. 1472 klecz squilla. chyba w=a>ciwie, s=owotw. pokr.& 1. ukleja, Alburnus alburnus, ryba z rodziny karpiowatych, 2. leszcz % k ˘ klecz, ˚]litera\ K, 3. albo >led{ ˘ staropol. ¢>le:, KS. staropol. YEO ˘ kle:, kli:, klo:. †kle: szopa, buda, kom[rka. staropol. ca 1450 tectum cleczy, strechi osztradaly. =ac. casula, taberna, tugurium, franc. le hangar, la remise, niem. schuppen, >redniow. ang. shadde ˘ ang. shed, ros. saraj-saraj, naves-nawies. kle-i:(j(ik(isty(jonka lepka substancja pochodzenia zwierz"cego lub ro>linnego, s=u/'ca do ='czenia czego. staropol. ca 1500 klegycz bituminare – klei:. staropol. 1419 cly, 1437 kliy gluten, ca 1455 klyg, 1472 kly arabski gumni arabicum; a klegem ]klejem\, klyy, s klegyem, ca 1500 kley bitumen ˘ cly, kliy, klyg, klyy, kley, kleg – klej,


x >rodek s=u/'cy do spajania, g=[wnie ro>linnego pochodzenia, tak/e smo=a ziemna. gr. kleien ]zamyka:, kry:\, gr. gloios =ac. gluten, bitumen, p[{no=ac. glus, glutis ]klej\ ˘ starofranc. glu, glus, >redniow. ang. gly, ang. glue, niem. leim ]klej\, leimen ]klei:\, ros. klej-klej, kleit;-kleit., viwnëvnyj klej ]franc. la gomme de ceresier\, ptihπj klej ]franc. la glu\. klejnot 1. drogocenny, szlachetny kamie<, broszka drogocenna ozdoba, 2. herb szlachecki. niem. klein ]ma=y, drobny\, ¯ niem. kleinod, juwel ]klejnot\, staropol. srebrne klenoti a zlote rucho; wszitki kleynoti, klengoth, 1386 y nassego cleynotha 1389 naszego clenotha, 1393 cleynotu, 1393, naszego cleynota, cleynota, 1398 clenota, 1399 clenoth, 1401 nassego clenota, s clenota, 1405 naszego cleynotha, 1407 y clenotu, 1408 ¢noszego cleynotha, 1408 nasze-

go clenotha Leliwi, klenothy krolewskye insignia regalia, kleynothy slachetskye, kleynoth dyaboli caracter ˘ klenot, kleynot, klenhoth, cleynoth, cleynot, clenoth, clenot –

1. kosztowno>ci, kosztowne naczynia, 2. herb, znak rodowy; r[d szlachecki, 3. oznaki, insygnia w=adzy, 4. pi"tno, 5. szczyt szyszaka, znak rozpoznawczy na he=mie. staropol. 1386 cleynothnik, 1390 clenotnik, 1397 kleynothnik – 1. wsp[lnik herbu, cz=onek tego samego rodu, 2. posiadaj'cy herb, przynale/ny do rodu herbowego, szlachcic. staropol. 1470 cleynothny – klejnotny, herbowy, rodowy, w imieniu rodu wyst"puj'cy. starofranc. 1. jouel, joel, 2. franc., cotte d’armes, les armes, >redniow. ang. jewel, jouel, jowel, ang. 1. jewel, 2. coat of arms, ros. 1. dragocennyj kamen;, 2. staroros. gerb=-gerb.

†klejnotnik 1. posiadaj'cy ten sam ˚herb ]znak rodowy\, 2. przynale/ny do rodu herbowego, szlachcic. ˚klejnot. staropol. 1386 cleynothnik, 1390 clenotnik 1390 kleynothnik, =ac. 1. clenodi frater, 2. qui genere ortus est insigni orato. klekot(a:(ka odg=os k=apania d=ugim dziobem, zwykle kojarzy si" z bocianami. staropol. clekotacz, klekcz'cz ka-

szdego sz nych; stogy na roly, w lemyess klyekczye& rzekomocz mv plug oracz nye chcze ˘ clekotacz, klekotacz, klyekotacz – uderza:, stuka:, ko=ata:, =omota:.

†klekotki bot. Rhinanthus Crista Galli L. staropol. 1472 klekothki loliastrum, kleks plama atramentu na papierze. staronord. flekkr, ang. fleck. †klenot, klinot ˚klejnot. kle< ryba z rodziny karpiowatych, o du/ej g=owie. ¢klep k=ad ˘ sklep ]sk=ad\. †klep czy klepa rodzaj sieci.

klep(a:(arka(cz(k(isko lekko uderza:. staropol. 1393 klepane slotto ]kute z=oto\, 1471 anyoly ze slota klepanego, staropol. po(s(wy•klepa:, sklepi:, staronord. klapp. anglosas. kl≤ppan >redniow. ang. clappen ang. clap, s=aw. xlopanie, klepisko ¯ `sko ]wielkie, stare\. klepisko tok w stodole, miejsce do om=otu zbo/a, r[wna, g=adka p=aszczyzna z mocno ubitej, uklepanej gliny. ˚klep ]k=ad\ % i ]='cznik\ % sk ]ziemia\ % o ]star•y(a\. ros. ˚gumno ¯ no ]sko\ ¯ n ]sk\ ¯ iran. zemin ]ziemia\, ˚k, sk, ska, ski klepka drewniana deszczu=ka, cz"sto d"bowa, wygi"ta, listwa beczki. s=owotw. sklepsk=ad, z=o/enie; store ]sklep\ – storage ]sk=ad\, lep ^ =ad ˘ lepiej ^ =adniej, k•lep•ka – k•=ad•ka ]deska\, staropol. 1441, 1449 clepky, ˘ clepka – 1. d"bowa deszcz[=ka, 2. /ebraczka podaj'ca si" za mniszk", tak/e kobieta klepi'ca modlitw", ca 1500 klepky beguine, franc. douve, barreau, >redniow. ang. i ang. stave, ros. klëpka-kliopka, boharnaq doska-boczarnaja doska. klepsydra 1. plakat zawiadamiaj'cy o czyjej> >mierci, 2. przyrz'd do mierzenia czasu, z=o/ony z dwu szklanych naczy< sto/kowych, po='czonych w'skim kanalikiem, przez kt[ry przes'cza si" woda lub suchy piasek. gr. kleptein ]kra>:\ % hydor ]woda\ ˘ klepsydra ]zegar wodny\, ang. clepsydra, hourglass, ros. pesohnye hasy-piesocznyje czasy. kleptomania chorobliwa sk=onno>: do kradzie/y. gr. kleptein ]kra>:\, klepto ]kradn"\, kleptes ]z=odziej\ % mania. kler(yk(kalizm og[= duchowie<stwa; warstwa ludzi b"d'ca naturalnym

odrostem funkcjonuj'cego spo=ecze<stwa, wch=aniaj'ca jednostki kt[re zawiod=y osi'gn': wiek dojrza=y, i wci'gaj'ca swych wiernych w >wiat urojony, p[=dziecinny, wyobra/e< i wiedzy ch=opc[w wieku lat 10–12& • /e B[g za dobro wynagradza, a za z=e – karze ]my>li kr[tkiej\, • /e B[g zg=adzi= ludzko>: Potopem, z powodu grzech[w ]kt[re i dzi> s'\, • /e wszystkie stworzenia >wiata mog=y p=ywa: na drewnianej Arce, ]bo >wiat to okolica\, • /e Jezus z cia=em wzbi= si" do nieba, tj. w przestrze< pozaziemsk', itp., itd., ˚pederastia. ojciec duchowny, bo nie jest w stanie by: fizycznym. po/'dane cechy do stanu duchownego, pasterza parafialnych owiec i barank[w bo/ych ]czyt. jagni't\, bo baran[w jest mniej – p=e: bardziej my>l'ca& • pederasta z orientacji seksualnej, lub lesbijka do zakon[w kobiecych, • pozbawiony wra/liwo>ci, st'd by • mi=owa= rozstrz'sania o cierpieniach fizycznych ]i st'd stacje m"ki Jezusa w ka/dym ko>ciele\, w konsekwencji by zadawa= m"ki innym, szczeg[lnie dzieciom gdy bez opieki, nadzoru, • obdziela= m"kami otoczenie – by w"drowa= wsz"dzie ze >w. Krzy/em, tj. ukrzy/owanym Jezusem Chrystusem, by wierni ca=owali go, jak on sam – mi=o>nie. To nie jest zboczenie, to jest ˚niedorozw[j – zjawisko o pod=o/u genetyczno-biologicznym, przez to musi kwitn':. Na nic zdadz' si" wszelkie argumenty, cho:by oparte by=y na /elaznej logice, /e wytyczane przez kler kierunki s' czyst' blag'. Umys=y kleru nie s' w stanie poj':, z jednej strony, z drugiej za> – wierni to rodzaj ludzi kt[rzy oczekuj' takich informacji; obie grupy potrzebuj' siebie wzajemnie. Id'c przez /ycie, jak jad'c pojazdem po szosie, nale/y przejecha: obok zjawiska, jak z okna pojazdu ogl'da: zepsute auto na poboczu trasy – ludzie ci zatrzymali si" w swym rozwoju. Íwiat w kt[rym /yjemy; jak w ka/dej kuchni jest pojemnik na odpady, tak ko>cio=y w spo=ecze<stwie – spe=niaj' t" sam' funkcj"; tu znajduje odskoczni" specyficzny rodzaj ludzi. Ko>cio=y istniej' od tysi"cy lat, jak stara ludzko>: jest – cywilizacji babilo<skiej i egipskiej, i tak istnie: b"d', przez nast"pne tysi'ce lat, tworzone przez warstw" kleru. gr. kleros ]kleryk, dos=. los, wybrany przez los\ ˘ gr. klerikos ˘ p[{no=ac. clericus ˘ anglosas. cleric, clerc ˘ starofranc. clerc ˘ >redniow. ang. clerke, ang. clerk ]kleryk\, staroros. klirik-klirik,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. cerkovnyj slu'itel;, ¯ gr. klerikos ]k•ler – k•ril ˘ k•ry=\ starofranc. i >redniow. ang. clergie, ang. clergy ]kler\, staroros. krylowane-kry=oszanie, ros. cerkovnoslu'iteli. ang. toddler ˘ pol. Tad % ler ]pan, B[g, =ac. Deus\ ˘ Taddeus ˘ Tadeusz, ˚ler. †kles odg=os pryskania wody, spadaj'cej na co> gor'cego, np. /ar p=yty. staropol. XV w. kles et callor gorøcz. kleszcz 1. paso/yt kr"gowc[w, gaunek paj'ka, Ixodes ricinus L., staropol. 1437 clescz balasma, 1472 kleescz cingultus;

klyescz cingulus, klescz balsama

2. gatunek ryby, Abramis brama L. 1389 clescze, ca 1455 klescz symla, staropol. pisces kleszcze, 1493 pisces klescze, XV w. klescz squila, ca 1500 amea klescz asquilla idem ˘ clescz, kleescz, klyescz, klescz, kleszcz. niem. zecke ]kleszcz, gat. paj'ka\, franc. la tique, anglosas. ticia, >redniow. ang. tike, teke, ang. tick, ros. kle]-kleszcz. s=owotw. pokr. leszczyna ]$\ ¯ lask. kleszcze c"gi, szczypce, narz"dzie o dw[ch uchwytach, s=u/'ce do uj"cia i podtrzymywania czego. staropol. 1471 klescze forcipes, ca 1500 tenellis klescze et martellis mlothky – kleszcze. staropol. klesczky forcipe, 1471 klesczky forcipes – ma=e szczypce, obc"gi. =ac. forceps; forceps minor. niem. nizin klampe, >redniow. ang. i ang. clamp ]rodzaj uchwytu w kszta=cie litery G\, ros. tiski-tiski ]zacisk\. ˚imad=o. kleszczka szyd=o do robienia sieci.

†kleszczki 1. ma=e szczypce, obc"gi, ˚kleszcze, 2. rodzaj drewnianej ko=atki – deseczki, kt[rymi stuka= tr"dowaty. †kleszczny $ wg Ss 1953 staropol. XV w. et spaciosa a klesczna; cytat zbyt kr[tki, brak podmiotu, tj. czego [w termin dotyczy. ˚kluczymyj ]odpowiedni, stosowny\. †kleszmyt rzemie>lnik trudni'cy si" wyrabianiem drobnych przedmiot[w metalowych; >lusarz. ¯ kle ¯ franc. la cle, >redniow. ang. clewe ˘ ang. clu ]klucz\, % szmyth ¯ niem. schmid, ang. smith. staropol. 1482 item cleszmyth pro

telis dictis cluczky; kleszmyth pro cluczky, 1496 artifices... clesmythowye, franc. serrurier, niem. schlosser, schloÆer, ang. locksmith,

ros.

slesar;-slesar.

¢klet komora, ros. cho=odnaja izba, k=adowaja }s=owotw. pokr. sk=ad|. Latopis 1116 kl≠t;-klet.

¢kleta s=aw. kleta ]komora\.

†kletka klatka ¯ kleta ]komora\. ¢kleweta: oszczerstwa rzuca:, potwarze. wo=. 1289 áklevetal-okleweta= ¯ o % kleweta:. klezmer muzyk graj'cy w lokalach rozrywkowych. hebr. k]e\lej % zemer ]instrumenty muzyczne\. †kl"cie przeklinanie, z=orzeczenie. staropol. 1437 cl'cze, XV w. kl'cz' ]kl"ciem\, 1471 klancze exprobracio. =ac. maledictio, convicium ˘ franc. malediction, >redniow. ang. i ang. curse, ros. proklqte-†proklatie. †kl"k czy k="k jaki> rze{biony ornament, wg Ss 1953 }ozdobne wyko<czenie np. r"koje>ci szabli, J.D.|. s=owotw. baz' s=aw. kluk, U ˘ Å, ´, ˘ zakluczenie i pol. klucz. staropol. 1471 ¢myedzi' klanky lub myedzy oklanky.

kl"-ka:(cze:(czki(cznik zgi"tymi kolanami dotyka: ziemi; trwa: w tej pozycji. ¯ kluk ]za=ama: co pod k'tem ostrym, V ˘ kluczka\ % knee ]kolano\. pokr. >l"cze: nad; u(przy-kl"kn':. staropol. pred oltharzem... gestey

on cløczal byl; y kl'cz'czy przeczyv slonczu ˘ cløczecz, kl'czecz – kl"cze:. =ac. genibus flexis inniti, anglosas. cneowlian ¯ cneow; >redniow. ang. knelen ˘ ang. kneel,

ros. stoqt; na kolenqx. staropol. kl"ka:, po(u•kl"kn':, pokl'c. staropol. pokl"kn': – ukl"kn':. staropol. kl'kam, szklanyam moye

kolana albo szyercze kv oczczv; na szwe kolana klakay'; przed Yeszuszem klyakaly ryczyerze nyewyerny; gdy na kolana kl'kaly; kly'kaly czestnye na swa kolana przed nym; kl'ka na swa kolana; klakay'cz a vmyvay'cz nogy tego; drudzy pocz'ly przed nym kl'kacz; klakay'cz przed nym ˘ kl'kacz, kly'kacz, klakacz – kl"ka:. niem. knie ]kolano\ ˘ pol. kl"knie, >redniow. ang. kne ]kolano\ ˘ pol. kl"kn" E ˘ ´ ˚", ang. knee ˘ pol. kl"knij, kl"k ¯ s=aw. kluk U ˘ ´ ˘ klucz, kluczka, kulka ]zgi"cie w postaci litery V, opisane jako rozwidlenie ga='zki, przyrz'd do wyci'gania s=omy

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ze sterty\. niem. knie ]kolano\, anglosas. cneow ]kolano\ ˘ cneowlian ]kl"kn':\, >redniow. ang. knelen, ang. kneel, ros. preklon-qt;/it; koleni, stoqt; na kolenqx. kl"pa samica =osia. niem. schlampe ]kl"pa\. kl"ska przegrana, pora/ka na ca=ej linii lub froncie, zguba. kl"sn': zapada: si", opada:, ugina: si". s=owotw. pokr. wkl"s=y. klient(ela interesan-t(ci. =ac cliens, ang. client, niem. klient, ros. klient, pokupatel;. klif skaliste, strome wybrze/e morskie podmywane przez fale. anglosas. clipian ]przylega:, trzyma: si", sensu& >liska, g=adka ska=a\ ˘ anglosas. i >redniow. ang. clif ˘ ang. cliff. †klika hak, w kuszy cz">: mechanizmu s=u/'cego do napinania ci"ciwy. staropol. 1471 et octo clicky, 1482 balistam cum cliky in valore

50 grossorum, samostrala s clikamy, 1495 una cum hewar et alia s klykamy, 1497 klyky. >redniow. ang. windel, windas, ang. windlass, ros. vorot-worot. klika grupka os[b wzajemnie podpieraj'ca si", d'/'ca do wybranego celu; negatywny wyd{wi"k s=owa. ¯ robi: ha=as. franc. cliquer, ang. clique, ros. klika. ˚klub.

klimat(yczny(ologia(tyzacja( (tyzowa: przewa/aj'ce lub przeci"tne warunki atmosferyczne w danej strefie, obszarze, rejonie >wiata, okre>lone g=[wnie przez temperatur", wod" i wiatr. gr. klima ]region, strefa\ =ac. clima, starofranc. i >redniow. ang. climat, niem. klima, s=aw. klimat. klin rozp[r; 1. kawa=ek drewna lub metalu w kszta=cie graniastos=upa tr[jk'tnego, s=u/'cy do rozszczepiania twardych materia=[w, 2. jeden z szyk[w bojowych. ros. klin. staropol. 1398 cliny, 1403 klini, 1437 clyn cuneus, 1450 klin; klynem, klyny, clin, ca 1500 klyn cuneus ˘ clin, klin, klyn – 1. proste narz"dzie, p=asko zaostrzony kawa= drewna lub metalu do roz=upywania drzewa, 2. r[/ne przedmioty kszta=tem przypominaj'ce klin& 2.a. przykrywka albo zatyczka, 2.b. kukie=ka ˘ klyn cuneus, kucla 2.c. czapka ˘ ¢clyn birrita, 2.d. po=a ˘ klyn plascza, 3. kawa= pola o kszta=cie klina.


x staropol. clinek, clynek – klinek 1. przykrywka albo zatyczka, 2. kawa=ek pola zw"/aj'cy si" klinowato. =ac. cuneus, franc. le coin, chauteau, anglosas. wecg ˘ >redniow. ang. wegge ˘ ang. wedge, ros. klin-klin. †klinka drewniany ko=ek. staropol. 1471 klynka albo kolek paxillus. =ac. paxillus; palus ˘ starofranc. i >redniow. ang. pal ˘ pale, franc. le pieu, poteau, staroros. kol=-ko=. klinowe pismo pismo staro/ytnych mieszka<c[w Mezopotamii ]Mi"dzyrzecza, mi"dzy Tygrysem i Eufratem\& Akkad[w, Assyrian, Babilonian, i Pers[w, polegaj'ce na kombinacji ma=ych klink[w wyciskanych na glinianych tabliczkach. =ac. cuneus ]klin\ % `form ]forma\, ang. cuneiform ]od 1808 r.\ ros. klinoobraznyj. †klinek przykrywka lub zatyczka. klinga ostrze ]miecza, szabli\, cz">: sieczna. niem. klinge. klinika oddzia= szpitalny lub szpital w kt[rym obok leczenia prowadzona jest dzia=alno>: naukowa i dydaktyczna. gr. kline ]=o/e\ ˘ klinikos ]zaopatrzony w =[/ka\ ˘ =ac. clinicus ]osoba przywi'zana do =[/ka, lekarz nawiedzaj'cy chorych w =o/u\ ˘ ang. clinic. †klinka drewniany ko=ek. †klinot, klenot ˚klejnot. klinowe pismo pismo staro/. mieszka<c[w Mezopotamii& Akkad[w, Assyryj czyk[w, Babilo<czyk[w i Pers[w, utrwalaj'cych teksty klinikami na glinianych tabliczkach. Engelbert Kampfer 1686 r., odwiedzi= Persepolis – dawn' stolic" persk', okre>li= znaki jako klinowe, zwane odt'd pismem klinowym. klirik ˚kleryk. klisz-a(arnia(owa: p=yta s=u/'ca do reprodukcji w procesie fotograficznym lub poligraficznym. franc. cliche. klitka 1. ma=e, n"dzne, ciasne pomieszczenia, ma=y pokoik, 2. licho sklecony budynek. zdrobn. s=aw. ˚kleta. klitu>-bajdu> opowiadanie pozbawione sensu, bzdury, g=upstwa, plecenie. sensu licha-bajda ¯ klitka ¯ kleta. †kliy 1. klej, tak/e 2. smo=a ]$\. kloaka 1. ust"p, d[=, zbiornik przeznaczony do gromadzenia odchod[w, 2. odbytnica, stek.

=ac. cluere ]oczyszcza:\ ˘ =ac.-ang. cloaca. staropol. transyt – kloaka. †kloba, kluba 1. porz'dek, ryzy, miara, 2. staw, przegub, ang. order; measure; joint, ros. porqdok-poriadok, meramiera, ]med.\ sustav-sustaw. kloc(ek(kowy(owa:(owy k=oda, pie< zr'banego drzewa ociosany z ga="zi i zwykle z kory. ˚smathtlaki ]d=ugie pnie obrobione z ga="zi\. niem. klotz, ros. brevno. staropol. 1419 truncus albo klocze, 1448 cloocz, pyen stips, 1495 klocz ˘ klocz, cloocz. =ac. truncus, stipes ramis abscisis, franc. le tronc, billot, ang. tree trunk, log, block, ros. koloda-ko=oda, hurban, stvol-stwo=. klo: s=oma z wym=[conego zbo/a. staropol. 1398 capeciis cloczy furatis de allodio, 1450 vlg. klocz', ca 1500 glossus gardlyn' vel klocz ˘ clocz, klocz – snopek s=omy na poszywanie dachu. ¯ >redniow. ang. cloth ]dzi>& sukno, tkanina\ lub clothe ]dzi>& 1. ubiera:, odziewa:, 2. zaopatrzy: w odzie/, 3. pokrywa: odzie/'\, ang. th ˘ staropol. cz, np. starofranc. i >redniow. ang. Matheu ˘ Maczey. w Ss 1953 pod has=em k=o:, najwyra{niej, autorzy nie>wiadomi pochodzenia s=owa, i gdy + pisano przez L. klomb bry=a, masa, grupa krzak[w, drzew. staronord. klumba, holend. clomp, ang. clump. klon(owy bot. gatunek drzewa, Acer platanoides L. staropol. 1423 clon, 1477 klon arbor acer, 1477 clon platanus, ca 1500 klon acer; mo/e te/ i jesion, Fraxinus L.& XV w. clonovye orni, ca 1500 klon ornix ˘ clon, klon. staropol. XV w. clonovego fraxineo, 1494 clonowa ˘ clonovy, clonowy – dotycz'cy klonu ]mo/e te/ i jesionu\. franc. erable, anglosas. mapel ]treow\, >redniow. ang. mapil ˘ ang. maple, staroros. klën=-klion. klon(owa: grupa ro>lin lub zwierz't pochodz'cych bezpo>rednio od jednego osobnika. gr. klon ]ga='zka\, ang. clone. klops potrawa z mielonego mi"sa, piecze< rzymska niem. klops. klosz(owy os=ona lampy. franc. cloche ]dzwon\. klown pierwotnie wie>niak, ch=op, gbur.

holend. kleun, kloen, >redniow. ang. cloun, cloyn ˘ ang. clown, ros. kloun, wut. †kloza zamkni"cie, odosobnienie, wi"zienie. =ac. claudere ]zamyka:\ ˘ clausura, starofranc., >redniow. ang. i ang. closure; enclosure, prison, ros. t[rma-tjurma }†turma| ¯ tur. ]wie/a. lochy\. klozet ubikacja, ust"p z urz'dzeniem wodoci'gowo-kanalizacyjnym. starofranc. i >redniow. ang. clos ˘ ang. close ]zamkni"cie\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. closet ]ma=e zamkni"cie, ogrodzenie\. †klub czy k=ub staw, przegub, po='czenie ko>ci. ˚kloba. klub(owy grupa ludzi o wsp[lnym celu. ˚klika. staronord. klubba, klumba ]masa czego> o znaczeniu k"pa drzew\, >redniow. ang. clubbe franc.-ang. club, niem. klub.

kluby ok. 1816, o Zygmuncie III ]1566– †1632\& „...kr[l odpowiedzia=, /e nie idzie poddanych swoich woiowa:, lecz wsp[lnie naradziwszy si" z niemi, prawa oyczyste do klub potrzebnych powr[ci:.” kluch zgrub. ¯ klusek. ¢klucz ster statku. staroros. kl[h;-klucz, ros. rul;-rul, koromilokoromi=o, ang. ruder, helm.

klucz(ka(nik(nica(owy(y: dos=. ='cz•e(ka ˘ wy•kluczy:(='czy:, w•kluczy:(='czy:; ¯ k, ka ]do\ ˘ k•lucz  ='cz•ka, U ˘ Å, ´; L+; s=owotw. pokr. =uk, klucz(=ucz•nik, koncepcji 002.A. klucz – 1. przedmiot, narz"dzie s=u/'ce do zamykania i otwierania zamk[w, 2. system znak[w, skr[t[w, do przekazywania depeszy; pismo tajne, szyfr, 3. obja>niaj'cy komentarz, tekst zawieraj'cy rozwi'zania zada< matematycznych; bryk, 4. za=o/enie, na kt[rym oparty jest spos[b prowadzenia lub rozstrzygania jakich> spraw, 5. szyk, w jakim lec' niekt[re ptaki w"drowne, zw=aszcza /urawie, przypominaj'cy kszta=tem liter" V, 6. archit. 6.a. zwornik, 6.b. /erd{ hakowato zako<czona, wyst"puj'ca jako jeden z element[w konstrukcyjnych dachu dom[w wiejskich, 7. bot. i zool. wykaz zawieraj'cy systematyk" ro>lin i zwierz't, s=u/'cy do ich oznaczania, 8. muz. znak w nutach na po'cztku

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ka/dej pi"ciolinii, ustalaj'cy spos[b odczytywania na niej nut, 9. sport. chwyt w zapa>nictwie, 10. techn. 10.a. narz"dzie do przykr"cania lub odkr"cania >rub i nakr"tek, 10.b. narz"dzie do wprawiania w ruch jakiego> mechanizmu, 10.c. przycisk stanowi'cy cz">: aparatury telegraficznej lub radiowej s=u/'cej do nadawania depesz, sygna=[w, 11. daw. zesp[= maj'tk[w ziemskich, folwark[w, wsi. staropol. clucz, trzech clvczow ]kluczy\, cluczem, klucz noszy, klucza

nye dala, klucze komu podala, dwa klucza, yeden klucz, drugy klucz, 1496 nye ukrathl kluczow; klvcze od krolesthwa nyebyeskyego, ca 1500 clauis klucz aperit ˘ clucz, klucz, klvcz – 1. klucz, 2. narz"dzie w kszta=cie haka ]o rozmaitym zastosowaniu\. =ac. clavis. staropol. cluczka – hak. staropol. klucznyk – od{wierny. 1. staropol. haczyk o kszta=cie klucza ˘ kluczka do s=omy; podst"p, sid=a, spos[b; przedmiot do otwierania zamk[w i k=[dek, 2. klucz ptak[w w locie, kluczy: – biec(i>: zygzakiem, zygzakowa:, 3. w(wy-kluczy: – w(wy-='czy:. holend. klüwen }klu|, anglosas. cleowen ˘ >redniow. ang. clewe ˘ ang. clew ]1. szpulka, k="bek nici, 2. co>, co wyprowadza z labiryntu, zak=opotania, dylematu, itp., lub pomaga znale{: rozwi'zanie dla problemu, 3. w morskim, jeden z dwu dolnych rog[w kwadratowego /agla... itd.\ ˘ ang. clue ]w przen. klucz\, key ]klucz w znacz. fizycznym, materialnym\, franc. la cle, staroros. kl[h=-†klucz. ¢kluczimyj odpowiedni, stosowny, nale/yty, nadaj'cy si", zdatny. staroros. kl[himyj-kluczimyj, ros. godnyj-godnyj ˘ nekl[himyj-niekluczimyj. ang. suitable, fit, serviceable. ¢kluczitesja z(przy-darzy=o si". ˘ ros. prikluczitsja, s=uczitsja. Latopis 1116 kl[hitesqkluczitesja. klu: ]si"\ wydobywa: z jajka, l"gn': si". ¢kluk zgi"cie kszta=tu litery V lub Z, ostra zmiana kierunku ˘ klucz, kluczy: ]zygzakowa:\, kulka ]do wyci'gania s=omy ze sterty\, s=owotw. pokr. kl"cze:. ¢kluka chytro>:, n"dzi:, uwodzi:. staroros. kl[ka-kluka, ros. xitrost;, primanka,

obman, ˘ perekl[tatipiereklutati ]przechytrzy:\, ang. allurement, attraction; decoy, bait. kluka r[/ne pomys=y u/ywane cz"sto parami przez kalekich i niepe=nosprawnych ludzi jako pomoc w poruszaniu si". ros. kl[ka, ang. crutch. klus-ek(ka skrawek ci"tego i gotowanego ciasta, zwykle w l. mnogiej – kluski; kluszczanka – woda po kluskach. ¯ klus, klut ST; anglosas. clyster, cluster ]pewna liczba tego samego rodzaju, zebranych razem, razem rosn'cych, wi'zka\ ˘ >redniow. ang. i ang. cluster; pokr. p=n.-niem. kluster, niem. kloss, klössen. ¢klusia =oszak, {rebak ]wyklu= si"\. staroros. kl[sq-klusia, ros. lowad;, 'erebënok. †klusi" zwierze poci'gowe i juczne, ko<, osio= ]zw=aszcza m=ode\. staropol. 1434 cluscha; kaszdego

clyvsz'ncza alybo skocz'ncza; klvsz' ]bydly'\; alybo klvszyath, ca 1455 kluszya jumentum; a gdy kto klusy' zathnye; na clvs'; klyvszy'; na sve kluszye ˘ cluscha, clyvsz'ncze, clvsa, klvsza, klusza, klusya. =ac. iumentum ]imprimis iuvencus, equus, asinus\, starofranc. le poulain, anglosas., >redniow. ang. i ang. colt, ros. 'erebënok-/erebionok.

†kluza zamkni"te pomieszczenie, wi"zienie. staropol. 1450 cluza. ¯ franc.(ang. =ac. locus clausus, custodia, carcer, starofranc. clos ˘ enclos, >redniow. ang. clos ˘ ang. close ]zamkni"ty, zamyka: si"\ ˘ enclosure ]ogrodzenie, ogrodzone miejsce\; ang. separatory. kluza(k otw[r w burcie, pok=adzie lub relingu statku, przez kt[ry przesuwa si" cuma lub =a<cuch kotwicy. niem. kluse. †kluzawy pe=zaj'cy, czo=gaj'cy si" ]o gadach i p=azach\; Bohenizm. staropol. cluszawy. ang. crawling, creeping. †klwacz m=ot. staropol. 1466 klwacz. =ac. malleus, franc. le marteau, niem. hammer, anglosas. hamor, >redniow. ang. hamer, ang. hammer, ros. molot-mo=ot. †klwa: dzioba:, dzi[ba:, dziobem wykuwa:. staropol. 1466 b'dze klwal ˘ klwacz. staropol. wyklun'cz. ¢k=ad 1. danina, podatek, praca ˘

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ok=ad ]ob=o/enie podatkiem\, 2. ni/ ]przeciwie<stwo wy/u ¯ wy/, i w zwi'zku s=owotw. z nosem ¯ nos\, 3. k ]do\ % =ad ]w[d\ ˘ dow[d, ko=odnik. w zwi'zku s=owotw. z k=am ^ =o/ ^ le/ ˘ z=amanie, z=o/enie poprzez fa=dowanie; wy(przy-k=ad, k=ad ^ =o/e ˘ s=aw. k=adiszcze ]cmentarz\, =o/ ]k=am(stwo\, pok=ad, k=adka, w•k=ada: – w•=o/y: ]co na siebie\, za¶k=ad ^ za¶=o/enie, przy¶k=ad ^ przy¶=o/enie, wy¶k=ad ^ wy¶=o/enie s¶k=ad – s¶wod ˘ k=ad¶ka – wod¶a, pod•k=ad(=o/e, po•k=ada:(lega:; prze•k=ada:(nosi: bez zwi'zku ze sob', lecz oba z prze`, k=ad ]nisko\, nos ]wysoko, wy/\ – przeciwstawne sobie, ˚k=am, kwas. ¢k=ad skarb, s=aw. klad. ¢k=ad’ =adunek. ros. klad;. ¢k=ada, ko=oda kupa, stos drewna, belka. }ko=odnik ^ zak=adnik, by=by zakuty w belki#$ nie belka, lecz pal| Latopis 1116 k=ada-k=ada, koloda-ko=oda. †k=ada: nak=ada:, ¯ k=ad. staropol. 1407 anim go cladal na wosz szilø ]na w[z si='\ ˘ cladacz. ang. to lay on, to put on, ros. nakladyvat;-nak=adywat. za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (nad(wy(roz(s(w-k=ada:. k=adka deska, belka, pie< przerzucony przez wod"& strumyk, r[w. ¯ k=ad ]r[wno\ ¯ k=a % =ad ]k=a>: % woda\. k=a>: ¯ k-=o/y:, k=ad ^ le/]e:\, na(za-k=ad ^ na(za-le/no>:, por. le/. s=owotw. pokr. przy(do•k=adnie ]adekwatnie ¯ adequate\. ¢k=ako=y dzwony. ¯ ko=oko=. staroros. klakoly-k=ako=y, ros. kolokola-ko=oko=a. k=ak paku=a, sier>:, nieforemny p"k, garstka, strz"p puszystego materia=u.

k=am(a:(liwy(ca(stwo(czuch, zak=amany celowe wypowiadanie fa=szu, zw=aszcza w intencji wprowadzenia kogo> w b='d, >wiadomie zwodzi:, oszukiwa:. poj"cie s=owotw. zwi'zane z tez' ]za=o/eniem\ kt[rego prawdziwo>ci trzeba dowie>: ˘ dow[d ]k=ad\, przy ]troch"\ % k=ad ˘ przyk=ad ]cz">ciowy dow[d\. gr. hypokrisis – hypothesis ˘ pol. zak=amanie – za=o/enie, le/ ^ =o/ ^ k=am  k=ad za=o/]enie\ ^ zak=am]anie\  zak=ad, w•=o/y: – w•k=ada: ]co na siebie\; za¶=o/enie ^ za¶k=amanie za¶=o/enie ]hipo¶teza\ 


x za¶k=amanie ]hipo¶kryzja\. ros. za=o/nik – pol. zak=adnik, z=amanie, z=o/enie poprzez fa=dowanie. w zwi'zku s=owotw. ze s=aw. lo';-=o/ ]=garstwo\ i polo'nie ]po=o/enie\ kt[re maj' analogi" w ang. lie& 1. le/e:, 2. k=ama:. le/e: – na poprzek prosto ˘ prostolinijny ]prawdom[wny, bezpo>redni\ s=aw.-ros. lo';, lgat;. staropol. clam, klam, 1466 klamom, 1471 klam; w klamye, 1417 klamy, prziczini spectacula mundi, ca 1450 klaam deliramenta; klam albo obluda ablo omyl deviacio ˘ klam, klaam, clam – 1. k=amstwo, fa=sz, ob=uda, 2. szyderstwo, drwiny, 3. /art, zabawa, 4. b='d, pomy=ka. =ac. 1. mendacium, fraus, 2. fraus, ludibrium, illusio, 3. iocus, ludus, 4. error, ang. 1. lie, 2. mockery, 3. joke, 4. error, mistake. Przyk=ady k=amu& • „Polska przedmurzem chrze>cija<stwa” ]ja s'dzi=em /e katolicyzmu, a dzi> s'dz", /e enklawa katolicyzmu\. Rosja – prawos=awna, Niemcy – protestanckie, i niekatolickie Czechy. • modlitwa – dialogiem z Bogiem ]ja s'dzi=em, /e jest to monolog\. • «sowiecki» w miejsce «radziecki». • Rosjanie wkroczyli armi' do Polski, 17 wrze>nia 1939, zadaj'c niejako cios od ty=u. Nic podobnego# K=am. Rosjanie weszli na ukrai<ski Wo=y< administrowany przez Polak[w, wy=apali ich w lutym 1940, wywie{li w g='b Rosji, i wystrzelali w maju 1940. Tych, kt[rym uda=o si" unikn': wywozu, Ukrai<cy mordowali, polowali jak na zaj'ce, bo taka to by=a Polska. W niej Polacy kilkuprocentow' domieszk'. • wolno>: vs. re/ym& w Konstytucji 3 Maja 1791 przej>cie z wiary katolickiej na inn' jest zabronione pod karami apostazji, ale “wszelkich obrz'dk[w i religii wolno>: w krajach polskich, pod=ug ustaw krajowych warujemy” ]s=owo w s=owo, lecz pisownia ich zapewne r[/na, ˚konstytucja\. • Konstytucja 1997 od Boga dana, domaga=a si" k=amliwa cz">: przedstawicieli narodu polskiego; znamienne – w 210 lat po ameryka<skiej, 1787, cho: chlubi' si" by: tu/ za ni' ]Konstytucja 3 Maja 1791 druga w >wiecie po niej\. Druga czy trzecia, nie istotne, ale nie umywa=a si" i nie umywa – nie ma Boga w Konstytucji USA. • demokracja vs. dyktatura& Kraje Demokracji Ludowej ]KDL\ pod rz'dami dyktatury proletariatu. • obowi'zek vs. swoboda& studenci przyj"ci na pierwszy rok studi[w

zobowi'zani s' do odpracowania jednego miesi'ca letnich wakacji w Ochotniczych Hufcach Pracy ]OHP\, na ochotnika wi"c tam pojecha=em – to przeb=yski zak=amania polskich wiernych i komunist[w, zas=yszane przeze mnie, spotkane w publikacjach, b'd{ do>wiadczone; zabrano mnie ojcu, cho: nie m[g= pracowa: w polu bo nog" z=ama=, drugi raz w tym samym miejscu. • Instytut Pami"ci Narodowej ]IPN\ zabrania narodowi dost"pu do danych w swej pieczy, by agentom i oprawcom z UB krzywda si" nie sta=a, chroni dobra osobiste wiernym synom Polski. Pami": pozostaje w rodzinach ofiar i terroru, tj. poza Instytutem. W rzeczy samej, jest to Instytut Ochrony Agent[w UB. Dzia=alno>: Instytutu wzmocniona Ustaw' o ochronie danych osobowych, z 29 sierpnia 1997, og=oszon' w Dzienniku Urz"dowym 1997, nr 133, poz. 883. Nic z=ego nie mo/e sta: si" ludziom kt[rzy popychali kraj do g=odu i n"dzy, tak, /e w ko<cowej fazie podstawowe produkty wydawane by=y na kartki /ywno>ciowe. Chaos sk=adni zdania w nazwie Ustawy – Ustawa }o czym$| z dnia... o ochronie danych osobowych. Ojcu, urodzonemu 1912, w dowodzie osobistym, w rubryce Miejsce urodzenia, wpisano& Iwa<czyce Nowe ]ZSRR\ – k=am. A wystarczy=o wpisa:& Iwa<czyce Nowe ]obecnie ZSRR\, by by: w zgodzie z prawd'. W 1912 Iwa<czyce, w okolicach +ucka, jak i cz">: Polski, by=y pod rz'dami cara. W latach 1920–1939, po=o/one na ziemiach ukrai<skich, by=y wcielone do Polski. Wojna 1939–1945, po wojnie, od 1944 na Ukrainie, w sk=adzie ZSSR, jednej z wielu republik rosyjskiego imperium. Zadawanie k=amu jest kwesti' krwi, nie istotne wi"c czy s' to pobo/ni, czy komuni>ci, bo wsp[ln' platform' obu jest niedow=ad umys=owy; w tym wypadku umys= nie kontroluje co j"zyk wypowiada, cz=owiek nie jest >wiadom co m[wi, a masy narodu nie widz' i nie s=ysz' lapsus[w; wada S=awian, jedna z kilku ]S=awianie ^ Wierni\. staropol. k=am(a:(anie(ca(stwo. o(s-k=ama:, ˚k=ad, dow[d. staropol. klamacz – k=ama:& 1. zwodzi:, oszukiwa:, nieprawd" m[wi:, 2. szydzi:, 3. /artowa:. staropol. o(po(s(za•k=ama:,

ok=amawa:.

staropol. 1471 clamach, ca 1420 clamacz ˘ k=amak czy k=amacz – 1. szyderca, 2. /artowni>, b=azen, kuglarz. staropol. 1471 klamanye –

oszukiwanie, oszustwo. staropol. 1471 klamcze – k=amca& 1. zwodziciel, oszust, 2. /artowni>. staropol. 1448 clamyky stroy iocatur ˘ clamyk – k=amik, /art, /arcik. staropol. klamlywoscz – k=amliwo>:, b=aznowanie, /artowanie. staropol. klamnyczy ]k=amniki\ ˘ klamnyk – /artowni>, b=azen. staropol. klamstwo – nieprawda. ˚leg, zale/e:, kwas, prawda.

†k=am-ak(nik(ik 1. szyderca, /artowni>, b=azen, kuglarz, 2. /art, /arcik, figiel. k=ania: si" pochyla: torso ku =onu. ¯ k % =on OA ˘ s(po(u-k=on. ang. bow, lecz niegdy> polskie k=ania: by=o odpowiednikiem ang. lean ]na(po-chyla: si"\ ˘ leaning ]sk=onny\ tak i tend ]sk=onny\, s=owotw. pokr. bend ]pochyla: si"\. anglosas. bugan ]=uk\ ˘ boga, >redniow. ang. bowe, boge ˘ ang. bow ]1. zgina:, nagina:, pochyla:, 2. k=ania: si"\. anglosas. hlinian ]na(po-chyla: si"\, >redniow. ang. lenen ˘ ang. lean; =ac. tendere, starofranc. tendre, >redniow. ang. tenden, ang. tend, ros. naklon-nak=on ]po(s•k=on\, gnut;-gnut ]gi':\, sgibat;-sgibat ]zgina:\, klanqt;sq-k=aniatsja, wo=. 1289 pokloniti-pok=oniti, klanœl=sœ ]k=ania= si"\. staropol. klanyacz, klanyayøcz syø,

klanyaly, klanya sz', klanyal sch', y klanyacz sie banda, y klanyaycze sze, clanacz se bødø, y clanacz se bødø iemu, wszitka zema clanacz se bødze tobe, ani clanacz se bødzesz bogu czudzemu, szy' clanya, klanyacz czy ]ci, tobie\ sze bødø, bødø my sze klanyacz, klanyacz szye b"dø szwy"tym yego, gysz szye klanyayø ˘ klanyacz, clanacz – pochyla: si" na znak szacun-

ku, korzy: si", cze>: oddawa:. staropol. klyanyanye – k=anianie si", pozdrawianie. ang. greet, ros. privetstvovat;, klanqt;sq-k=aniatsja, poklonit;sq-pok=onitsja. k=a<ce z"by wilka. ¯ k=y. k=apa: szcz"ka:, otwiera: i zamyka: szybko szcz"ki, uderz'j'c jedn' o drug'. k=apouch zwierz" maj'ce obwis=e uszy, zwykle osio=. ¯ k=apa: % uch ]uszami ¯ uszy\. k=a>: 1. zmienia: pozycj" rzeczy lub osoby, z pionowej w poziom', 2. z r"ki, lub r'k na ziemi co =o/y:. liczne z=o/enia& przed(wy(u(pod( (po(za-k=ada:, i tyle samo `=o/y:.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x przy•k=ad•nie – na•le/y•cie. ros. klast;. staropol. cladø, kladøcz, kladzesz, 1436 klascz, XV w. nye kladla sz', kladl, kladly, 1466 cladzony na ogen, 1471 kladzye w brog, aby

kadzydlo kladl, gdzye klad' offyar' kaplansk' ˘ klascz –

1. k=a>:, umieszcza:, te/ uk=ada:, wk=ada:, zak=ada:, 1.a. k=a>: cz">: z kim> – mie: udzia= z kim>, czyim> wsp[lnikiem by:, 1.b. naprzeciw k=a>: – stawia: sprzeciw komu>, 2. dawa:, o pieni'dzach, op=atach – p=aci:, sk=ada: op=at". 3. sk=ada:, przedstawia:, okazywa:, 4. zak=ada:, zasadza:, opiera: si" na czym> widzie: w czym>, uwa/a:, s'dzi:, liczy:, 5. czyni:. staropol. na(s(w•k=a>:,

k(na(od(pod(po(prze(przy(roz( (s(spo(u(w(ws(wy(za•k=ada:, zak=adowa:.

za(na(po(u(prze(przy(do(od(pod( (nad(wy(roz(s(w•k=ada:. p¶=ask]o\  k¶=a>:, SK, ST ˘ ÍÇ, SzCz st – prosto, pionowo, wsp[lne z ang. straight ¯ anglosas. streht ˘ pol. ¢rost ˘ za(po-rost, rosn':. ˚=o/y:.

k='b, k="b-ek(i:(owisko(iasty maj'cy kszta=t kulisty. pokr. g='b, g="bi: KG, ros. klub/it;. s=owotw. podstaw' ang. clump lub club ¯ >redniow. ang. clubbe ¯ staronord. klubba, klumba – masa czego>, ang. mass of something, clump\. staropol. ca 1455 d'p, kl'p glomus, 1479 2 cumuli albo bl'bi ]pro kl'bi\, ca 1500 klab glomus; vycz na klab glomerare, globare , ca 1500 w kl'bye ˘ kl'p, kl'b, klab – 1. zw[j nici, nici zwini"te w kul", 2. u konia, byd=a – wypuk=a ko>: u nasady karku. =ac. 1. glomus, franc. un echeveau, anglosas. cleowen ˘ >redniow. ang. clewe ˘ ang. clew, staroros. motok=-motok. staropol. XV w. mothowydlo ala-

brum, vyadlo girgilium, w cl'bek in glomicellum, ca 1500 kl'bek glomellus ˘ cl'bek, kl'bek –

k="bek, ma=y k='b, ma=y zw[j nici. =ac. glomus parvum, ang. ball, roll. †k=obuczec he=m bez zas=ony, w kszta=cie kapelusza z szerokim rondem, inaczej kapalin. staropol. 1424 restituit clopuczecz, 1447 galeam albo clobuczecz et duas lapkas – k=obuczec. staropol. 1384 clobuczgo , 1390 clobuczky, 1393, 1416, 1428, i 1434

clobuczek, 1434 ¢globuczek, bot. staropol. 1460 clobuczky ¢serculla, ca 1465 klobuczky serenella, 1472 clobuczki serenella vaga, ca 1500, clobuczky serenella, ca 1465 klobuczky dentaria ]pro daucaria\ – k=obuczek& 1. he=m bez zas=ony, jak wy/ej, 2. bot. 2.a. Lychnis dioica L. 2.b. Companula trachelium L. =ac. galea quaedam pileo similis. staropol. 1495 klobuczkowasty – przypominaj'cy czym> k=obuczek. k=obuk nakrycie g=owy wysokie, cylindryczne, z welonem, noszone przez zakonnik[w wschodnich. tur. kalpak. staropol. 1427 galerum albo clobug, XV w. furnatur imma vlg. szble na klobuky, ca 1500 koblvk zyelazny galerus, XV w. clobuky bulla – 1. kapelusz, 2. k=obuk /elazny – he=m bez zas=ony, w kszta=cie kapelusza; kapalin, 3. ba<ki na wodzie, b'ble, powstaj'ce w czasie deszczu. =ac. 1. pileus, 3. bullae. nazwisko K=obukowski. †k=ocina suche, twarde drewno }w Ss 1953& drzewo ]d"bowe$\; drzewo jest /yw' ro>lin', J.D.|. staropol. 1441 clepky robora

sicca dicta clociny et alia}s| ligna domasticalia. k=o: s=oma z wym=[conego zbo/a. staropol. clocz, klocz ]˚klo:\ –

snopek s=omy na poszywanie dachu.

k=oda pie< zwalonego drzewa, bez ga="zi, du/y kawa= drzewa, kloc. ¯ k]o\ % =oda ]woda\. s=aw. koloda ˘ mazur. XV w. koloda. staropol. 1409 po ¢szosnowo klodø, kloda, ca 1500 klod' truncus, eyn bloch, 1496 ot klodi, 1396 ani go do clodi powodzil, 1398 ze klodi, 1403 wsadzal w clodø, 1411 s klody, 1414, s clody wyr'czyl, 1419 w klodze szedzal, 1427 w klodze nye syedzal, 1427 do klody, przy klodze, 1450 z klody; w kloda z sz klody, 1468 w clodze, 1470 w kloda ˘ cloda, kloda – 1. k=oda, pie<, kloc, s=up, 2. dwa pale z otworami do zamykania n[g wi"{nia, dyby, p"ta, rodzaj jarzma }{le w Ss 1953& pie< z otworami; pnia autorzy Ss 1953 nie widzieli, J.D.| 3. pie< wydr'/ony, rodzaj beczki, miara p=yn[w, zbo/a, soli i ryb. 4. rodzaj polowania. ko=odnik – nie od k=ody ]wi"zie<, skazaniec zakuty w dyby wyk. z k=ody\, lecz uprowadzony, zak=adnik, w dow[d, ˚k=ad.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†k=odnicze rodzaj daniny. staropol. ]1250\ 1511 powozowe, chlodnice, powolowe, ]1252\ 1552 podworowe, chlodnicze, powolowe. †k=odnik zak=adnik, osoba dana wrogowi w gwarancj" zawartego pokoju. k=od, ˚k=ad ˘ zak=adnik, uk=ad; =od, =ad ]woda\ ˘ dow[d. ˚k=am, =o/, hipoteza. starofranc., >redniow. ang. i ang. hostage, ros. zalo'nik-za=o/nik. staropol. 1261 clodnik; klodnik – cz=owiek pozbawiony wolno>ci& 1. pojmany na wojnie, jeniec, 2. wi"zie<. staropol. 1412 ani go clodoual, 1420 vod' polew'}li| y klodowaly, 1428 y clodowan – zamyka: w k=odzie, przywi'zywa: do k=ody. k=odzina nie rozga="ziony pie<, w=a>ciwy palmom i paprociom drzewiastym. staropol. 1425 vlg. clodziny, 1427 za clodzinø; o cthorø clodzinø;

ya nye pocradl raczczam clodziny; 1447 o ktora clodzina, 1477 clodzyna ˘ clodzina, clodzyna – k=ody, pnie.

†k=odzisko miejsce =owienia ryb. staropol. ]1439\ 1606(08 klodzisko. †k=okietliwy gadatliwy, >wiegotliwy, szczebiotliwy. staropol. ]o Jezusie\& i'zyk yego

vmovny a vyelebne movy, nye rychly, nye klokyethlyvy, nye szepetlyvy any monothlywy. ¯ ang. talkative ]gadatliwy\ ¯ talk,

ros. razgovorhivyj-razgoworcziwyj, boltlivyj-bo=tliwyj. †k=okoczek bot. sykomor, Ficus sycomorus L. staropol. ca 1420 sycomorus vlg. clococzek. staropol. 1471 gyagoda klokoczkowa ˘ klokoczkowy – b"d'cy w zwi'zku z k=okoczkiem. staropol. ca 1500 klokoczyna alkegengi, 1472 klokoczina ficus vacua – bot. 1. Physalis alkekengi L., 2. Staphylea pinnata L. k=omia, k=omla sie: rybacka rozpi"ta na drewnianych ramach. staropol. 1266 cloma, 1365 clomya, 1369 cloma, 1381, 1418 clomya, 1447 clomia, ca 1455 klomya uel kolowroth; klomya tracmen, 1497

rethe minori albo zabrodnycza et klomya ˘ clomya, clomia, klomya; staropol. 1401 klonycza ]pro klomicza\ – rodzaj sieci rybackiej. k=on, s(po(u-k=on gi': cia=o w kierunku pasa. nak=oni: – nagi':. ¯ k ]ku\ % =ono ]=onu\. ros. klonit;.


x k=onica jeden z czterech dr'/k[w umocowanych na osiach i przytrzymuj'cych drabiny albo skrzyni". staropol. k=onica – dr'/ek umocowany w belce na osi ko=a u wozu, podtrzymuj'cy drabin" i p[=koszki. staropol. zec-holc – belka do umocowania k=onic. †k=oni: nak=ania:, przekonywa:. staropol. 1461(67 kloni karanim,

groszami, dobroczamy, obyetami, przicladami swyanthich. staropol. na(pod(przy(s•k=oni:, od(po(ws•k=oni: si", k=ania: si", po(s•k=ania:, zak=oni: ]$\. =ac. flectere, inducere, cogere, franc. induire, amener; persuader, decider, niem. veranlassen, ang. induce, persuade; tend,

pobu'dat;-pobu/dat, ugovarivat;-ugowariwat.

ros.

na(po(u(od(s-k=oni: ]si"\.

k=opot(a:(liwy tarapaty, trudno>: w znalezieniu wyj>cia z sytuacji. staropol. w clopocze moiem, po

wyelkych klopoczech, lyvdzskye klopothy, w klopoczech, w troskach czyrpy'czy; z mych klopotow, nyedostathkow; w klopoczyech gych; se mnv klopotha, y ten klopot obroczyl szy' ym vyelykye ]leg. w wielikie\ vyeszyelye ˘ clopoth, klopoth, klopot –

1. przykro>:, trudna sytuacja, zmartwienie, k=opot, 2. sp[r, zwada. =ac. 1. vexatio, sollicitudo, mole-

stia, angor, incommodum, 2. lis, litigium, contentio. staropol. clopothacz, klopothacz –

1. niepokoi:, nagabywa:, napastowa:, 2. spiera: si", procesowa: si", staropol. klopothanye – trapienie, prze>ladowanie, napastowanie. staropol. klopothlivi – k=[tliwy, zwadliwy, skory do sprzeczki, do proces[w. staropol. s(za•k=opota:. =ac. turbula ]bez=adna grupa\ ˘ starofranc. trubler, troubler ˘ >redniow. ang. trublen ˘ ang. trouble, ros. smqtenie-smiatenie }umys=u|, trud-trud ]trud(no>:\, ]niepok[j, trwoga\ bespokojstvo-bespokoistwo, ]gn"bienie, dr"czenie\ goregore, pehal;-pieczal. †k=opotny 1. gwa=towny, niespokojny, 2. szkodliwy. staropol. XV w. clopotni, 1471 klopothna. =ac. 1. litigiosus, 2. perniciosus, ang. 1. violent, 2. harmful, ros. 1. sil;nyj-silnyj, bujnyjbujnyj, 2. zlovrednyj-z=owrednyj.

k=os(ek(owy(isty(i: si"

kwiatostan zb[/ i traw, rodzaj kwiatostanu graniastego. ¯ k=]ucie\ % os]try\$ s=aw.-ros. kolos. staropol. 1450 klos, klossy, closzi, snopu z kloszow, ca 1500 klosz spic, ca 1500 klozow ]k=os[w\, XV w. closza,1486 zamorski closz ˘ klos. kloss, kloz, closz – k=os. =ac. spica, franc. un epi, niem. ahre, anglosas., >redniow. ang. i ang. ear, staroros. kolos=-ko=os. k=[ci: ]si"\ miesza:, zak=[ci: – zamiesza:, przesz=o na& sp[r, spiera: si", ˚k=[tnia s=aw. mewat;-miesza:, staroros. i wo=. kotora-kotora, ros. rasprq-raspria, razdorrazdor, ang. disturb ¯ >redniow. ang. distorben ¯ starofranc. destorber, distourber ¯ =ac. disturbare. k=[dka zapi"cie matalowe z pa='kiem, na klucz. staropol. 1394 klodky, 1409 clotki 1439 seracula albo klothky, zamky repercuciens violenter, XV w. klodky, 1481 klothki;

seraculorum albo zamkow albo klothek, 1498 turncellos albo klodky, 1500 klothki, ca 1500 klothk' vel zamek; sera zyelaszny zamek vel zyelaszna klothk' ˘ klodka, klothka, clotka – =ac. sera, claustrum, niem. vorhängeschloÆ, >redniow. ang. padlocke ˘ ang. padlock, ros. visqhij zamok. staropol. ca 1500 klotheczk' serula – ma=a k=[dka, zasuwka,

zapora do drzwi. =ac. claustrum. †k=[sie k=osy, ¯ k=os. staropol. kloszye. k=[tnia swary, sp[r, g=o>na sprzeczka, argumenty. ang. quarrel, ros. ssora,

amy kol'cz y tluk'cz yego glowa szvy'th'; koly'cz vy'czey nyzly czyrnye, 1472 clothey, 1462 klocz hastiludere ˘ klocz – d{ga:, przebija:, godzi: czym> spiczasto zako<czonym, 2. walczy: na kopie na turnieju. staropol. po(prze(s(w(za•k=u:. ang. sting, prick, ros. kolot;-ko=ot, ko=o: ˘ k=o:. za(na(u(prze-k=u:. k=ujka wyd=u/ony narz'd g"bowy u niekt[rych owad[w. k=us]em\ bieg]iem\, do>: szybki bieg zwierz"cia czworono/nego, mi"dzy st"pem a galopem ]cwa=em\. staropol. k=usa: – jecha: k=usem, >pieszy:, s=owotw. pokr. truchtem ˘ trucht. starofranc. trotter, >redniow. ang. trotten, ang. trot, ros. rys;-rys, rysak-rysak. †k=usi" {rebi". ˚klusia.

k=usowni-k(ctwo(niczy wnykarz, poluj'cy na zwierzyn" w nielegalny spos[b. ang. poach(er(ing. kmi-e:(otek ch=op(ek posiadaj'cy samodzielne gospodarstwo; zamo/ny ch=op; komes, urz"dnik ]w XI – XIII wieku, tak/e so=tys$\. k•mie: ]ch=op ¯ cho=•op ¯ cho=od, ch=[d % op ¯ oppositus\ – k•nieci: ]pod•pali:, k•not ]pod•palacz\ – koncepcji& kmie: i ch=op ]gor'cy, na•palony, pod•niecaj'cy\. staropol. 1386 kmeczi ]kmieci[w\, 1387 a kmecza pusczil przecz ]precz\, 1389 ale swoge kmecze, 1391 geden kemcz, 1393, kmeczi, 1393 sza kemcza ]za kmiecia\, 1393 kemcza; kmot, 1393 anim cazal placzic kemcu penøczi; 1394

oszmnaszcze qmot i szaøl qmecza moczø, 1397 kemcz; kmecza, kemczeui ]kmieciowi\, 1398 kmecz,

razdory, spor, rasprq. k=u-cie(j'cy(: ]si"\ zadawa: razy czym> ostro zako<czonym. s=owotw. baz' ros. ko=ot lub ko=o: ˘ pol. kolec ˘ k=u:; U ^ E, TC, “po=kni"te” O. staropol. ca 1500 kloczye, 1456 clocza – k=ucie& 1. k=ucie, /ganie, przebijanie, 2. dolegliwo>: cielesna zwana kolk', 3. znak po uk=uciu, przebiciu, 4. walka broni' koln', na kopie. staropol. 1. stimulus, 2. tormina, intestinorum dolor, 3. corporis transfixi vestigium vulnus, 4. hastarum certamen. ang. 2. stitch. staropol. 1418, 1448 klol ]k=u=\, ca 1500 klocz stimulare, ca 1500 kloly; nyektorzy vloczny-

w Ss 1953 5 kolumn cytat[w – kmecz, kmot, qmot – 1. ch=op, poddany we w=o>ciach szlacheckich lub duchownych, posiadacz gospodarstwa rolngo, 2. starzec. starofranc. 1. paπsent, paπsenc, anglofranc. paisant ˘ ang. peasant, franc. le paysan, villageois, niem. bauer, staroros. krest;qnin-krestianin, mu'ik=-mu/ik. staropol. 1389 kmeczewo ]kmieciowe\, 1441 za kmeczowem

pocz'tkem; gdi paan wszy zzon' kmyeczow' sgwalczi; o pvsczynye kmyeczesky ]o spadku kmie-

ciowskim, tj. po kmieciu\, 1410 kmechiczch zaczangow ]kmiecich zaci'g[w\, 1411 bidlo kmecze, 1420 o kmyeczø ranø, 1427 w oplochech

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]leg. op=ociech\ kmeczych; pusczi-

ni kmyecze, o ranach kmyeczych, za rani kmyeczee, o pomoczi kmyeczey, wyna kmyecza ˘ kmecz, kmyecz ˘ kmieciew]y\, kmiecski, kmiecy – dotycz'cy kmiecia, zwi'zany z kmieciem. =ac. rusticus. staropol. 1412 sze dwoma kmethoviczoma, 1417, ne slubowal kmothouiczem ]kmiotowiczom\, 1420 kmothouicza; kmothowicz; 1423 czo moy kmothouiczy wsaly troye kony, 1434 kmetowicz,

kmethowiczu, trzy kmyotowicze, przes kmyotowycza, 1450 kmethonis filius... albo kmyethovicz; kmyothovycza, 1477 kmyothovicza ˘ kmothovicz, kmothouicz, kmetowicz, kmyothovicz – kmiotowiec, kmietowiec, syn kmiecia, te/ kmie:. staropol. wyn' kmyothowszk' ˘ kmyothowszky – dotycz'cy kmiecia. staropol. 1394 ja tho suaczø, eszmi

gi jøl, bo mi kmothowni powalil, ye sromoczil, a tho wswedzaw, yachaw gølesm gi ]ja tym >wiadcz",

i/mi j' j'=, bo mi kmiot[wn" powali=... itd.\, 1401 kmotowna, 1420(30 kmothown' moy'; kmyotownye ˘ kmothowna, kmyotowna – c[rka kmiecia, ch=opka. †kmie:nica ciemnica; wi"zienie, kacer; b='d& ciemmie:; staropol. 1434 cmecznicza ergastulum. franc. prison, geole, ang. gaol, jail, prison, dungeon, ros. t[r;ma†turma ¯ niem. turm ]wie/a\. ¢kmiet woj, wite{, cz=onek dru/yny, ¯ knet ¯ anglosas. cniht, cneoht ]ch=opiec, s=u/'cy, ang. boy, retainer\, pokr. niem. knecht ]ch=opiec, s=uga, ang. lad, servant\, lub miet(a: ]miota:\, s=owotw. pokr. miecz; ch=opak, podrostek, nosz'cy miecz, zwany te/ paziem; pa{  wite{. Latopis 1116 kmet;-kmet, kmet;e-kmiecie. kmin(ek ro>lina, nasienie przypraw' kuchenn', Carum carvi L. arab. kammun, hebr. kammon, gr. kyminon, =ac. cuminum, staroniem. kumin, niem. k¥mmel, anglosas. cymen. ang. cumin. staropol. ca 1500 kmyn carui, id est ciminum, ca 1465 kmyn polny carui, 1484 polny cmin ameos; kmyn polny siler montanum, XV w. polny ¢cumyn, cmin anetum, ca 1500 kmyn polny siseleos, ca 1465 polszky kmyn ameos semen, 1472 polski kmyn carui agreste, 1478 polszky kmyn carui, 1484 polsky kmyn ameos, 1437 kmin cuminum, ca 1465 kmyn cimi}n|um,

1485 kmyn ameos, ca 1465 kmyn czarny, ca 1500 czarny kmyn ˘ kmyn – bot. 1. kminek zwyczajny, Carum carvi 1.a. kmin polsny, 1.b. polski kmin, 2. Cuminum cyminum L. 3. kmin czarny – czarnuszka siewna, Nigella sativa L. †kmiotki bot. Arum maculatum L.

†kmiotow-a(ic, kmietowic /ona(syn kmiecia. staropol. 1428 kmotowa, 1470 kmyothowy ]kmiotowej\ ˘ kmyotowa. staropol. kmiotowic, kmietowic – syn kmiecia, te/ kmie:, ˚kmiot. †kmiotowski dot. kmiecia.

†kmiot[wna, kmiet[wna c[rka kmiecia, OE.

¢kmotr }arch.| ojciec chrzestny, Krzy/ak[w tak zwano. ¯ km, kum ¯ com ¯ common ¯ =ac. communis ]wsp[lny\ % tr ¯ pater ]ojciec\. pruski komaters; staropol. XV w. kmotrsze; stryi albo kmothr, ca 1455 kmotr;

duchovny kmothr comaternus; poy'l kmothr kmothr' w malzenszthwo; kmothr, ca 1460 i ca 1500 kmotr compater ˘ kmothr, kmotr. =ac. baptismi testis, patrinus, ang. godfather, ros. krestnyj otec. ˚komunia, kum, kumoter.

†kmotra, komotra matka chrzestna, >wiadek chrztu. staropol. ca 1460 kmotra commater, ca 1500 kmotr' commater, XV w. kmotra ˘ kmotra, kmothra. =ac. baptismi testis, matrina, ros. krestnaq mat;. †knaf-el(lik, knefel guzik, spinka, klamra, zapinka, mo/e te/ naszyjnik, bransoleta. ¯ niem. knebel ]kr"pulec, zatyczka\. ˚knappr ]isl. guzik\, PF. staropol. 1486 monilia albo knawle argentei, 1492 argentea monilia vel kneffle, 1494 item XVII knaphle

de margaritis. Item quadraginta knaphle deaurati; monilia zaponky, knafflyky, sponky; knaphlyky abo sponky armille; 1493 item knapflyky, kolnyerzyky, kyeczky, bathuchy, koszulky ˘ knawle, kneffle, knaphle, knapflyky. knajpa tawerna, szynk, spelunka, ober/a.

†knap tkacz, sukiennik. staropol. ca 1420 textor vlg. knap, ca 1455 knap lanifex; knaap, 1493 knapp, 1493 knap de Pilcza, 1496 omnes lanifici albo knapy, XV w. cnap fullo, ca 1500 knap

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

lanifex ˘ knap, knaap, knapp. =ac. textor, lanifex, franc. le tisserand, ang. waver, staroros. tkah=-tkacz. staropol. 1420 szthacziwø kn}a|p-

szkø percussit valido ictu ad caput eius, XV w. strvn' knapska, XV w. pertica fullonis vlg. staczywa knapsk' ˘ knapszky, knapsky –

knapa, tj. tkacza, dotycz'cy. =ac. textorius, niem. weber`, franc. un metier de tisserand ]warsztat tkacki\, ang. ]niegdy>\ hand loom, ]dzisiaj\ power loom ]warsztat tkacki\, staroros. tkackπj-tkackij, tkackπj stanok=. ¢knappr ]`s, `ar\ isl. 1. w"ze=, guz, 2. gw[{d{ z p=ask' g=[wk', guzik. ang. 1. knob, 2. stud, button. nazwisko Knapp. †knawy $, wg Ss 1953. }guzy$... na guzy z=o>liwe; s=owotw. baz' «nowotw[r» ¯ nowy, >redniow. ang. newe, nieme K, J.D.|. staropol. XV w. na knawy in vicos. kneb-el(lowa: 1. ko=ek drewniany, 2. zatyka: komu> usta zwitkiem ze szmaty. niem. knebel. ¢knecht zbrojny rycerz na us=ugach feuda=a. pacho=ek, parobek. staroniem. kneht ]m=odzieniec, zbrojny\ ˘ anglosas. cniht, cneoht, staroang. cniht ]ch=opak, s=uga\ ˘ >redniow. ang. kniht ˘ ang. knight ]konny rycerz na us=ugach feuda=a\, niem. knecht ]ch=opiec, s=uga\, ros. kavaler, rycar;. knedel rodzaj gotowanych piero/k[w kulistych, najcz">ciej nadziewanych >liwkami, jab=kami. niem. knödel. †kniat, kniet bot. kaczeniec, Caltha palustris. †kniastwo urz'd so=tysa we wsi na prawie wo=oskim. staropol. ]1437\ XVI w. knyastwo, 1442 albo knyastwa, 1453 pro knyastwo, 1464 knyasztwo, 1468 albo knaszthwo, 1484 albo knyasthwo. †kniat, kniet bot. kaczeniec, Caltha palustris L. staropol. ca 1465 knyath butago, ca 1465 knyeth butago. ang. marsh-marigold, kingcup. knia{ tytu= ksi"cia na Rusi i Litwie, nosiciel tego tytu=u. w zwi'zku s=owotw. z kniga ]ksi"ga\, z zamian' GZ i zmi"kczeniem na ko<cu, charakterystycznym S=awianom ]Z ˘ ¸, C ˘ Ç, S ˘ Í, N ˘ ˜\. ros. knqz;, staroros. knœß;%


x Pod r. 6797 ]1288\& Knϧ;

'e Voládimer, v= knœ'en∑i svoem mnágy gorody zroubi..., Semou' blagov≠rnomou knœß[ Volodimep[, narehenomou v= st˛om “svqtom” kr]enπi ∏oannou, s(y)nou Vasilkovou.... Lev= knœz; brat M;stislav;. s(y)n korolev=. vnouk Romanom=. 6799 ]pod 1291r., w Ipat. ltpsi\. Syn kr[la – syn Dani=y wo=. koronowanego 1253. staropol. 1438 knyezu ]kniaziowi\, 1439, 1450, 1464, 1465 knyaz, 1440 knyaschoui ]kniaziowi\, 1440 knyez, 1442, knyazowye; knez; knezowe, 1451 ¢knyasz , kneza ]kniazia\, 1460 kniasz, 1423(61 knyasz, 1464 knyasza, 1464 knyaz, ]1464\ XV w. knyasz ˘ knyaz, knyez – so=tys wsi na prawie wo=oskim. staropol. 1473 knyazowa, 1491 tiwnyszam albo knyaszow' ˘ knyazowa, knyaszowa – kniaziowa, /ona kniazia. =ac. sculteti uxor. staropol. 1450 knyazy – kniazi, nale/'cy do kniazia. staropol. 1475 knyazow – zwi'zany z kniaziem. knie: skr. kaczeniec. knieja 1. b[r, puszcza, wielki, g"sty las, 2. wielka sie: na ryby. ¯ knie % ja ]ziemia, las, LJ\; s=owotw. baz' «knie» ˘ zamknie  zamkn':  zamyka:, mknie  mkn':  pomyka:, za ^ po. staropol. 1309 ad kneam, 1497 in nemora albo knyegye ˘ knea, knyegya – pewna, okre>lona cz">: lasu. †knietki bot. Spiraea arnucus L. staropol. 1460 knyetky barba hirici. †kniez gat. stokrotki ]˚kn[wki\, Chrysanthemum leucanthemum L. staropol. 1472 knyez coronaria maior, ca 1465 knyelky ]pro knyezky$\ coronaria brolla, 1472 knyerki ]pro knyezki$\ coronaria maior. ¢kniga ksi"ga. kniga ˘ knia{ ˘ knia/stwo, ksi"ga ˘ ksi'/" ˘ ksi"stwo, wo=. 1289 knigy knigy ]ksi"gi\, ø knig= ]z ksi'g\, v= knigax=-w knigach ]ksi"gach\. ¢kno 1. tw[r, tworzy: ]˚two\; okno – otw[r, 2. dzia:, robi: na drutach, tka:; w=[kno, sukno, knot, knoci: ]tworzy:\ ¯ holend. knot, niem. knoten ]w"ze= na sznurze, nitce| ˘ anglosas. cnotta ˘ cnyttan, niem. kn¥ttjan, >redniow. ang. knitten, ang. knit ]dzia:, robi: na drutach\, nord. knutr ]w"ze=, s"k\.

kno-t(ci: parciany pasek; wulg. pr': ]drut\ ˘ s=owotw. poch. ˚cnota. nord. knutr ]w"ze=, s"k\, anglosas. cnotta ] ¯ knit – wi'za:, spaja:, ='czy:; dzia:, robi: na drutach\, holend. knot, niem. knoten ]w"ze=, guz\, >redniow. ang. knotte ˘ ang.

knot.

staropol. knot – pasmo skr"conych nici, do >wiecy lub lampy. knoci: psu:& 1. powietrze& wulg. pierdzie:, 2. plan& partaczy:, partoli:, psu:, 3. wulg. p=odzi:, ˚knot.

†knot 1. pasmo skr"conych nici ]do >wiecy lub lampy\, 2. knot ranny – pasmo lub k='b nici wysnutych ze starego p=[tna, s=u/'cy jako opatrunek lub dren do oczyszczania ran, szarpie. staropol. 1444 tucznoscz sok knotem sszye natopionym, 1478 obla goraianczi knoth wsianka w sia, ca 1500 knoth

lichus; knoth, svyeczydlo licmen;

1472 knot ranny tenta ˘ knot, knoth. knowie dolna cz">: snopa. †kn[wki gat. stokrotki, ˚kniez. Chrysanthemum leucanthemum L. staropol. ca 1465 knowky. kn-u:(owa: spiskowa:. knur samiec >wini. ¯ niem. knurren ]gdera:, warcze:\. staropol. kyernoz. =ac. aper. knut bicz spleciony ze sk[rzanych rzemieni, ka<czug, bat. ˚korbacz. ¯ ros. knut ¯ niem. knute. franc. le foulet, niem. knute, ang. knout, whip, staroros. knut=-knut, ros. knut. †knyaski $ wg Ss 1953. z Knyszyna, 25 km NW od Bia=egostoku; wyroby posiadaj' w swych nazwach przymiotnikowe formy miejscowo>ci gdzie by=y wyrabiane, lub nazwy kraj[w& amsterdamski, lerski – w Lievre, piwo tyskie ¯ Tychy, itp., J.D. ˚kryce<ski ¯ gr. Kriti ]Kreta\. staropol. 1425 Stanislaus percussit knyaski garnek. knykie: spojenie stawowe palc[w u r"ki. knyp krzywy, kr[tki n[/ szewski. niem. kneip. knypel m=otek drewniany rze{biarza, kamieniarza, stolarza i tokarza. niem. kn¥ppel. ¢ko~ wsp[=` =ac. communis ]dzielone przez wszystkich, lub wielu\ ˘ com` ]wsp[lnie, razem\ s=aw. so`, np. s'siedzi, sojusz. ¢~ko, ~ka 1. c[rka, tak/e przed` i przyrostek wskazuj'cy na kopulacj";

st'd przyrostek w nazwach rodzaju /e<skiego; kojarzy: ]pary, ˚jarzy:\, kob]ieta\, kogut, karw ]w[=\, ko ]karwa, krowa\ ˚krovat; ]=o/e ˚na=o/nica; =/e: st'd =ga: – k=ama:, ob=uda od ˚b=ud\, jajko, i wiele innych; ˚ur; 2. `ka – skr[t rze•ka(czka. ¢ko dun. krowa. staroniem. kuo ˘ staroang. cu ˘ >redniow. ang. cou. ~ko, ~oko kierunek, ku. szeroko, wysoko, g="boko. s=aw.-wo=. k=. ~ko patronim `ow Szczerbat-ko(ow. koagulacja ='czenie si" drobnych cz'stek koloidowych w wi"ksze skupienia. =ac. coagulum ˘ coagulare ˘ coagulatus ]zakrzep=y, >ci"ty\, coagulatio ]>cinanie si", krzepni"cie\ ˘ ang. coagulate. koalic-ja(yjny sojusz pa<stw zawarty w okre>lonym celu. =ac. coalescere ˘ coalitus ]towarzystwo, kole/e<stwo\ ˘ coalitio ]zgromadzenie, zwi'zek\, ang. coalition, ros. so[z, koaliciq. ¢kob mowa, gadanie po znakach, wg Rosjan 1903, lecz w 1263 kob u/yte w znaczeniu «zwi'zku ma=/e<skiego»& “kob nie daje mi p[j>: z wami” – powiedzia= Dowmont, kt[rego /on" zatrzyma= Mendoug, si=', zawr[ci= z drogi i zabi= gwa=ciciela. kob ˘ kobieta, koby=a. Latopis 1116 kob;-kob, mo/e i tak, staroros. prikobit;-prikobit, ros. privoro'it;-priworo/it ]zaczarowa:\, ang. to bewitch. †kob chlew, ˘ koby=a ]stajnia p[{niej urobiona\. staropol. ca 1500 ara oltharz vel

kob, vel barlogo, vel swynye korytho; suile swynyecz vel kob; suarium swyny chlew vel kob swyny. =ac. suile, porcorum stabulorum, hara, niem. schweinestall, anglosas. sti ˘ >redniow. ang. stie ˘ ang. sty, pigsty,

ros.

svinoj xlev-swinoj chlew.

†koba koby=a, samica knia, ˚klacz. staropol. XVw. podalismø mu... za dwe cobe trziczesczi swin przes czworga. =ac. equa, franc. la jument, cavale, anglosas. mere ˘ >redniow. ang. mare, mere ˘ ang. mare, ros.

kobyla-koby=a, kobylica.

kobalt pierwiastek chemiczny. niem. kobold ]chochlik kopal<\ ˘ kobalt TD, Swo 1980& >redniow. =ac. cobaltum. kobia=ka koszyk z =yka lub wikliny,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x zwykle owalny, z dnem p[=okr'g=ym i pa='kiem, plecionka. staropol. kobiel(a – kobia=ka, kosz z pokryw'. †kobiec zool. kobuz, gat. soko=a, Falco subbuteo L. staropol. 1472 kobyecz vagos. niem. lerchenfalke, franc. la pygargue, staroros. kobuz=-kobuz.

kobie-ca(cy(co>: ˚kobieta. dun. kob, kobieta – babsko obel/ywie. staropol. /ena, /e<szczyzna  ros. franc. femme, anglosas. wifmanm ˘ p[{niej wimmann ¯ wif ]kobieta\ % mann ]istota ludzka\, >redniow. ang. wumman, wimmon, wifmon, ang. woman, ros. 'en]ina-/enszczina. †kobiel(a kobia=ka, kosz z pokryw'. staropol. 1496(97 za kobiele 21(2 grossos. †kobierz tkanina s=u/'ca do przykrycia >ciany, =[/ka, pod=ogi; narzuta, dywan staropol. poszczelnye rucho albo kobyerz ]war. kobyerczie\. kobierzec kilim, dywan, jednostronnie barwna, dekoracyjna, puszysta, z drugiej – g=adka. staropol. 1388 ¢koperecz, 1416 coberzec, 1418 unum thapete albo co} bye|rzecz, XV w. koberczi, koberzecz, 1424 lodica albo kobyerzecz, 1428 pro duobus cobercze, 1429 lodices albo coberce eedem, 1437 cobyerzecz, 1437 coberzecz tape

}tum|; cobyercze tapecia; popony, przykryczya lawna, zawyeszenya loszn', kobyercze, obruszy, 1469 kobyerzyecz, 1471 kobyercze ˘ coberzec, cobyerzecz, koberzecz, kobyerzecz – tkanina s=u/'-

ca do przykrycia >ciany, =[/ka, pod=ogi, narzuta, dywan. kobie-ta(ca(cy(co>: doros=a osoba p=ci /e<skiej. ˚kobieca. kobieta, kobieca, w jakim> zwi'zku s=owotw. z obieca:, obietnica ]pro•miss\; miss ]ang. panna\. ¯ dun. kob, s=owotw. pokr. koby=a, =ac. femina ]kobieta\ ˘ zdrobn. femella, starofranc. i >redniow. ang. femelle, ang. female, ros. 'en]ina-/enszczina. ros. 'enskij-/enskij, 'enskogo pola-/enskogo po=a, ]gram.\ 'enskogo roda-/enskogo roda ]rodzaju /e<skiego, p=ci /e<skiej\. †kobos rodzaj muzycznego instr. strunowego, mo/e lira, wg Ss 1953. }tak – lira, tu te/ kobza, typ lutni, ang. lute, jakkolwiek kobza r[/na od liry; kobza to rodzaj ba=a=ajki, mandoliny, lub gitary – ma pud=o rezonansowe i

gryf, lira za> struny napi"te na ramie, oba instrumenty strunowe, J.D.|. staropol. rzekl Dauid..., abi vstauily

z bracye swey spyewaki na organoch y rozlycznego stroia, to gest na røcznich ]r"cznych, tj. w r"ku trzymanych\ y na rothach ]¯ =ac. rota ^ ko=o; struny napi"te na ramie o ksz=atcie p[=kola; instrument stoj'cy na kolanach grajka\ y na kobossye

y na zwoneczkoch ]cantores in organis musicorum, nablis videlicet, et lyris, et cymbalis\. gr. lyra ˘ =ac. lyra ˘ ang. lyre,

ros. lira-lira. kobra w'/ jadowity. =ac. colubra ]w'/\ ˘ portug. cobra ˘ ang. cobra. kobuz Falco subbuteo L., ptak drapie/ny z rodziny soko=owatych. staropol. kobus. ˚kobiec. †kobyla ¯ koby=a, ˚kobyli. †kobyla stopa ˚stopa. podbia= pospolity, Tussilago farfara. †kobylenie zastawa drewniana wzbraniaj'ca wst"pu do miasta, grodu, wsi, obozu; szlaban. staropol. 1399 cobilene, 1450 kobylenye, kobilenye, 1481 antemutaria albo kobylenye, XVw. kobylenye kagio. franc. barriere, >redniow. ang. turnpyke ˘ ang. turnpike, niem. schlagbaum ˘ ros. wlagbaum-szlagbaum. staropol. ca 1500 kobylycz roipare – zastawia: drog" kobylami. staropol. 1458 equiream albo stado kobilne ˘ kobilny – sk=adaj'cy si" z koby=. staropol. ]1281\ XV w. chobilnici nuncupantur ˘ chobilnic – pasterz stada ko<skiego. †kobyli lub kobyla mi"ta, mi"tka, rze/ucha, stopa, szczaw. †kobylica maska na podobie<stwo konia, tura, z kt[r' chodz' w czasie zapust[w. }na pami'tk" odparcia najazdu Tatar[w pod wodz' Nogaja, na Krak[w, zim' 1287, J.D.|. staropol. ca 1500 per equam, po kobylicy, sz kobylicz'. †kobyli: koby=ami ]zaporami\ zastawia: drog". ˚kobylenie. †kobylnik 1. pasterz stada ko<skiego, ˚kobylenie, 2. przebieraniec za konia lub tura chodz'cy w czasie zapust[w; przebrany, turo<. †kobylny z koby= sk=adaj'cy si". koby-=a(=ka(li klacz, samica konia. staropol. 1386 cobil ]koby=\, jacom ne vegnal cobili w Micnewø dzedzinø, 1389 za szrzebecz y kobilø, 1391 cobily, 1393 i 1396 kobili, 1398 iacom ne kazal vcha vrznøcz kobile, 1399

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

cobili, 1399 cobilø ]koby="\, 1400 cobili 1401 cobila cradzona, 1402 ne ucradl trzi cobil, 1403 cobila ˘ cobila, kobila – 1. samica konia, klacz, 2. zastawa drewniana wzbraniaj'ca wst"pu do miasta, grodu, wsi, 3. kupa siana. =ac. equa, equi femina, franc. la jument, cavale, anglosas. mere ˘ >redniow. ang. mare, mere ˘ ang. mare, ros. kobyla-koby=a, wo=. 1289

stada kon;ska i kobylska ]stada ko<skie i kobyle\. ˚koba.

†koby=cz" ma=a koby=ka tj. szara<cza; ˚pasikonik. staropol. dzatki twe iak}o| kobilczøta kobilek. =ac. locustae suboles; locusta ˘ starofranc. >redniow. ang. locuste ˘ ang. locust; grasshopper, ros. saranha-sarancza. †koby=ka zool. szara<cza, Locusta viridisima L. ˚koby=cz". staropol. kobylkam, kobilka, kobylka, kobilky, ku kobilkam, 1461(67 oth ¢gobylk a locustis, 1471 kobylka, 1472 kobilka locusta, ca 1500 kobylka ˘ kobylka, kobilka. ang. locust, ros. saranha. kobza ludowy instrument muzyczny o kilku strunach, typu lutni, g">li, rozpowszechniony na Ukrainie, znany w dawnej Polsce. B="dnie zwany dudami – instrumentem muzycznym d"tym, sk=adaj'cym si" ze sk[rzanego mieszka i dw[ch piszcza=ek. ¯ s=aw. du: ]d':\, wi"cej ˚duda. Przyczyn' pomy=ki jest zapewne kabza ]sk[rzany mieszek\ ˘ nabi: kabz". tur. kopuz, kobus ]cytra o jednej grubej strunie\ ˘ ukr.-ros. kobza. koc p=at grubej, zwykle kosmatej tkaniny we=nianej lub bawe=nianej, u/ywany do przykrycia. niem. kotze, ˚kot. staropol. 1400 i 1448 cocz; kocz, 1473 kocz, 1475 pelles albo kocze, 1478 pelles albo kocz, 1419 pena albo cocz, 1420 penas vlg. cocze, 1440 pyenthnadzescze pena et pro cocz, 1453 i 1458 cocz, 1466 i 1490 kocz, 1492 cocz ˘ kocz, cocz – sk[rki zwierz"ce z w=osem – futro, dawane s"dziemu jako kara za nies=uszne, nie potwierdzone w s'dzie wy/szym zaskar/enie jego wyroku. †kocanek, przewa/nie w l. mn. kocanki, kocenki bot. 1. Helichrysum arenarium Moench, 2. w=oskie kocanki, Lavandua stoechas L. staropol. 1437 coczanki sticados, 1460 coczanky sthycados citrinum,


x 1472 koczanki barba Iouis, 1472 koczanek barba Iouis, koczanky sticados Arabicum, 1491 koczenky sticados citrinum, 1493 coczanky siler montanum, XV w. herba koczanky; koczenky, koczanky scicados, ca 1465 Wloszkye coczanky scicados Arabicum.

kocha-nek(nka(ny(nie(siu(: ]si"\ stale my>le: o kim>, uczucie rado>ci na widok tej osoby, pragnienie bycia z ni', bardzo j' lubi:, sercem ci'/y: ku, pa=a: uczuciem ku. ¯ chocha:, ChK, ¯ cho, cho ]d{wi"k do>: cz"sto wydawany w czasie orgazmu, szczytowania, ekstazy; element granicznej przyjemno>ci wywo=any fizycznym wsp[=/yciem, stykaniem si" narz'd[w p=ciowych, sk'd posz=o s=owo, pomijany w definicjach\. kocha: ˘ rozkosz, Ch ˘ Sz. s=aw. xot; ]kochanek, /ona i na=o/nica\, z wp=ywem =ac. cohaesio ]stykanie si"\ ˘ kochasiu ]$\. }Jezus| wschem lyvdzyem vczynyl

szye vdz'czny, myly a barzo lyvbyezny, bo yego kraszye szye wschysczy dzyvovaly a yego nadobnych obyczayow wschysczy szye kochaly y yego m'drosczy zvmyawszy szye, kochaly; szye kochala, y kochacz se bødze, kochacz szye b"dze, kochal gesm, kochay se w bodze, kochacz se bødø w mnoszstwe pocoia; myly Yesus v odzyenyv malo szye kochal ]Jesus quoque vestibus paucis utebatur\, bo w yedney sukny telko chodzyl; chochal szye; to vczynyl kochay'cz szye v tem; chochala gest, 1444 kochacz lascivire; lubuje cocha s' delectat; kochas sz', kocha sze, cochal se, kocha scha, 1466 nye chochaya; zwøk cochaiøcego se, y cochal iesm se ˘ kochacz, chochacz, cochacz – 1. znajdowa: w kim>, czym> przyjemno>:, mie: upodobanie, doznawa: przyjemno>ci, cieszy: si", lubowa: si" 2. sprawia: komu> przyjemno>:, rozwesela:. kochanie ¯ ko` ]razem\ % ocha:. staropol. kochane, kochanye, cochanye – przyjemno>:, upodobanie. kocher maszynka do gotowania, u/ywana na wycieczkach. niem. kochen ]gotowa:\.

koci(ak(ca("(okwik(: si" niem. katz, ˚kot. staropol. ¢koci: si" – cieli: si". ¯ skot ]byd=o rogate, domowe\, ¯ >redniow. ang. catel, katel ˘ ang. cattle, z wp=ywem >redniow. ang.

ketel, kettle ]kocio=\; >redniow. ang. catel, katel ]byd=o\, >redniow. ang. ketel, kettel ]kocio=\ ˘ kocielnik ]rzemie>lnik wyrabiaj'cy kot=y\, pomieszane, skot ˘ s(koci: ]si"\, kocielnik ]`ciel`\ ˘ cieli: ]si"\ ˘ cielak, skoci". staropol. koci: si" ¯ roz(s•koci: si". ˚skot. †kociec kurnik, kojec, klatka. †kocielnik rzemie>lnik wyrabiaj'cy kot=y z metalu, i inne przedmioty, kotlarz, blacharz. w Ss 1953& wyrabiaj'cy }co$| z metalu kot=y, J.D. ˚konwisarz, ludwisarz, `wisarz. staropol. 1467 koczelnik, 1483 koczelnig, 1497 calderator albo koczyelnyk, 1498 koczelnyk. ang. smith, metalworker, smelter, }literally| ¢kettler ]¢kettle-maker\, franc. le chaudronnier, niem. keÆler, kupferschmied, staroros. kotel;nik=-kotielnik. ¢kocierpka bot. czeremcha zwyczajna, Prunus padus Mill. staropol. 1472 trzemcha, koczirpka, poczirpka crepanus. ˚smrodyna. kocio=(ek du/e naczynie matalowe, zamykane pokryw'. =ac. catinus ]pojemnik na /ywno>:, jedzenie\ ˘ got. katils ˘ niem. kessel, anglosas. cetel ˘ >redniow. ang. ketel, kettell ˘ ang. kettle, s=aw. kotël, kotelok, wo=. 1289 kotel=-kote=. staropol. 1393 koczel, 1466 caldar albo koczyel, 1450 coczyel; nad kotli, w kotlech, 1471 kothly; kothlow, 1489 kothla, 1494 kocziel, koczyel ˘ koczel, koczyel, coczyel, kothel – kocie= ˘ kocio=, OE. staropol. 1499 2 koczolky ˘ koczolek – ma=y kocio=, kocio=ek. ang. kettledrum ]muz. kocio=, du/y b"ben\, ros. litavra-litawra. kociuba narz"dzie do wyjmowania gor'cego chleba z pieca. kocmo=uch brudas, smoluch. koc-ur(yk ˚kot. ¢kocz r'czy, zwinny ¯ kot ]$\ s(kocz-y:(ny. kocz p[=kryty pow[z dwu`, cztero` i niekiedy sze>ciokonny. w"g. Kocs ]nazwa miejscowo>ci\ ˘ kocsi.

†koczczy, koczy, kotczy cz ^ :, dotycz'cy kota, koci. staropol. ca 1500 kothczy. staropol. ` m'dka, m'dzie, mi"ta,

mrug, nogietek, oczko, ogon, ruta. koczkodan 1. czupirad=o, ma=piszon, 2. ma=pa zwierzokszta=tna.

koczow-a:(nik(niczy(isko przemieszcza: si" z miejsca na

miejsce, chwilowe pobyty, pasterski, w"drowny tryb /ycia. tur. köczmek ˘ s=aw. kohe-vat;/vanie/voj/

/vi]e, kohëvka. †koczuga kobieta lekkich obyczaj[w. ˚lafirynda, kurtyzana, duchna, prostytutka, na=o/nica. staropol. 1488 coczuga kod(owa:(ex zbi[r symboli, liczb, lub skr[t[w. =ac. caudex ˘ codex ]pie<, drewniana tabliczka pokryta woskiem do pisania na niej, w Swo 1980, przez dorozumienie – spis\, franc.-ang. code. koda ko<cowa cz">: utworu muzycznego. =ac. cauda ]ogon, koniec, ty=\ ˘ ital. coda. kodak typ aparatu fotograficznego. amer. firma fotograficzna

Eastman Kodak Co. kodeks ˚kod. 1. u=o/ony zbi[r przepis[w prawnych, norm, regu= zasad, 2. r"kopis, zwykle bogato, barwnie ilustrowany. =ac. codex ]ksi"ga, spis\. koedukacja wsp[lne nauczanie m=odzie/y obu p=ci. ¯ ko` ]wsp[=`\ ¯ com` ]wsp[lnie, razem\ ¯ =ac. communis ]wsp[lnie dzielone przez wielu\. koegzystencja wsp[=istnienie. ¯ =ac. co` ]wsp[=`\ ¯ communis, s=aw.-ros. so`. kofeina zwi'zek organiczny, alkaloid wyst"puj'cy w li>ciach herbaty. ang. coffe ]kawa\, niem. koffein. †koftyr, kofter, kaftyr materia= kosztowny jedwabny turecki, rodzaj jedwabnej tkaniny. staropol. 1440 kofftheri, 1444 cophtir, 1446 cofftir, 1450, kaffthyr, 1450 kowtir, 1450 koffthyr, 1454 cafftir, 1466 et aliam kowthera, 1500 cowthir. staropol. 1468 rankawow kowtirowich, 1490 et estivalia caffthirowe et adamaschkowe ˘ kowtirowy, caffthirowy – z koftyry zrobiony. †koga okr"t, statek, ¯ >redniow. ang. staropol. 1413(14 koga albo korayp ] korabl\ carrabus; na morze w koga; ca 1500 prosz sza namy boga,

bancz thy nasza koga, bychom morze przebyly, do nyeba przyplynaly, 1424 coga ˘ koga, coga – =ac. navis, >redniow. ang. cogge ˘ ang. cog ]1. formerly broadly built

boat with a blunt bow and stern, 2. a small boat; cockboat\. kogel-mogel /[=tka utarte z cukrem. pochodzenie s=owa niejasne. wg mej wiedzy& ¯ kugle

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]niem. pochodzenia\, ko` ^ ku, O czyt. U, ˚U. †kogokole kogokolwiek. ang. anyone’s, ros. kakogo-nibud;. kogut samiec ptak[w kurowatych, g=[wnie kury. hybryda ang.-dun. cock % gut; staropol. kur, ˚]dun.\ gut. ros. kur. A. Br¥ckner 1927& „U W. Potockiego i czasownik koguci:, ‘zaleca: si"’, por. franc. coquet od coq, st'd kokietka, kokieterja, i kokotka ]cocotte i cocodette\; od coq posz=a i ]francuska i nasza\ kokarda ]od czuba\.” Rozumiem /e kogut od franc. coq – czub; kury czuba nie mia=y.... „Kokot dawniej tyle co kogut;....” przy ha>le kokosz. Gdyby kogut zaleca= si" do kury, to by nigdy jej nie dosiad=, samymi zalotami. kohezja sp[jno>:. =ac. cohaesio ]stykanie si"\. kohorta jednostka taktyczna w wojsku rzymskim, dziesi'ta cz">: legionu. =ac. cohors, franc. cohorte ang. cohort. koi: leczy:, uzdrawia:, =agodzi:, s=owotw. pokr. goi:, KG. staropol. XV w. cogyl, XV w. cogy, vsmyrrza migitat ˘ cogycz – koi:, u>mierza:, =agodzi:, uspakaja:. staropol. po(u(upo•koi:, ukaja:,

uspokoi: si", upokaja: si". =ac. mitigare, sedare, franc. calmer, apaiser, etancher, anglosas. h≤lan ˘ >redniow. ang. helen ˘ ang. heal, niem. stillen, befänstingen, s=aw.-ros. iscelqt;, ros. lehit;> uspokaivat;,

smqghat;. †koi=o bot. we=nianka, Eriophorum vaginatum L. ˚koli cie. staropol. 1472 koylo gramen; koylo gramen album. koincydencja zbie/no>:. =ac. coincidentia; coincidere ¯ co` % incidere ¯ in ]w\ % cadere ]pada:\, franc. coincider, ang. coincide. ¢koj, kuju jaki, jakiego. staroros. koj-koj, ku[-kuju, ros. kakoj-kakoj, kaku[-kakuju. koja =[/ko na statku. niem. koje, AE. ang. berth ]pi": r[/nych znacze<\, ros. mesto-miesto, koika-kojka, ¢kojary }arch. s=aw.| lejce. Niemcy podziwiali dw[r Dani=y, w tym& kon≠ v lihinax. i v koqrex ko'anyx. wo=., Ipat. ltps 6760 ]1252\. ˚uprz'/. kojarzy: ='czy: dwie ]lub wi"cej\ rzeczy.

¯ jarzenie ]>wiecenia\ ˘ >wita mi w g=owie; przeb=ysk, a kto nie potrafi – ciemna masa. kojec rodzaj kosza lub siatki w kt[rej tuczy si" lub przewozi dr[b. staropol. 1498 2 koycze, ca 1420 czoczcze ˘ koyecz, czoczecz – klatka, kojec. =ac. cavea ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. cage, ros. kletka-keltka. kok w=osy upi"te w w"ze= z ty=u g=owy. franc. coque ]skorupa\. kokaina narkotyk stosowany w lecznictwie do znieczulenia miejscowego. peruw. kuka ]ang. cuca\. hiszp. coca. koka-kola Coca-Cola, nap[j z wyci'gu z krzewu kola i orzeszk[w kola. ang. Coca-Cola. kokarda kolorowa, zwykle czerwona wst'/ka zawi'zana z fantazj' w ozdobny w"ze=, dwie p"tle z ty=u g=owy, w postaci rozety. franc. coc ]kogut\ % arda ¯ art ]sztuka\ ˘ cocarde ¯ coq ]kok – w"ze= ze wst'/ki, w postaci rozety\. †kokcyn sukno czerwonego koloru. staropol. coccin czirwony dwoycz-

krocz barwyoni z izop kaplan wrzvczy w plomyen. kokiet-eria(owa:(eryjny(ka

za-loty(leca: si", flirt(owa:. franc. coquet-er(ie(te ang. coquet(ry(te, ros. koket-stvo/ka/livyj. koklusz ostra choroba zaka{na wyst"puj'ca przewa/nie u dzieci, z objawami uporczywego kaszlu, po='czonego cz"sto z wymiotami; krztusiec. franc. coquecluche. kokon oprz"d wraz ze znajduj'c' si" w nim poczwark'. =ac. coccum, franc. cocon, ang. cocoon, ros. kokon. †kokor-ak(nak(zek dwie nazwy bot. 1. Aristolochia clematitis L., 2. Corydalis tuberosa D.C. ˚kokornak. staropol. 1437 kocorak aristologia

longa; dlugi kocorak aristologia longa, 1472 kokorak aristologia rotunda, 1484 kokorek aristologia rotunda. †kokorhel rodzaj kapelusza,

czepca, lub he=mu. staropol. 1446 tres kokorhelle. †kokornak ˚kokorak. staropol. 1419 cokornak dlugy aristologia longa, ca 1465 kokornak aristologia, 1484 kokornak aristologia longa, 1419 kocornak ocrøgli aristologia, ca 1460 kokornak aristologia rotunda, ca 1500 cocornak sarcocolla –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1. Aristolochia clematitis L., 2. Corydalis tuberosa D.C., 3. Astragalus sarcocolla Dum. staropol. ca 1500 cocorecz colloquintida – kokorzec lub kokorzek Corydalis tuberosa D.C. †kokorzek bot. 1. Corydalis tuberosa D. C., 2. Corydalis tuberosa D. C., albo Aristolochia clematitis L. staropol. 1419 cokorzek savina, bracceola, 1460 kokorzek aristhologia rotunda, ca 1465 kokorzek bracella , XV w. ¢boszthezoch aristologia, glosa& pyelnyk v. podrazecz, risthek, rystek, cocorzek. kokos(owiec(owy palma i jej jadalny owoc. gr. kokkos ]jadgoda\, =ac. coccum ]ziarno owocu\ ˘ hiszp., port. coco l. poj., cocos l. mn., ang. coco. †kokosz kura. ¯ cock }kok| ]kogut\. staropol. 1462 zabyw ossmy cocoschi, 1472 kokosch gallina. =ac. gallina, franc. poule, anglosas. henn, >redniow. ang. i ang. hen, ros. kurica-kurica. kokoszka kwoka. ¯ cock }kok| ]kogut\ % d{wi"kona>ladowcze. staropol. 1472 Marie kokoska palumbus – zool. Maryje kokoszka, synogarlica, Turtur risorius Swains. staropol. 1460 kokoszka bursa pastoris, 1472 kokoska bursa pastoris – bot. tasznik pospolity, Capsella bursa pastoris Moench. staropol. kokoszy: si" – nadyma:, puszy: si", pyszni: si". ang. brood-hen, ros. nasedka-nasiedka. kokota kobieta nie przebieraj'ca w m"/czyznach w jej wyborze do stosunku seksualnego, lekkich obyczaj[w, utrzymanka, na=o/nica. ˚lafirynda. franc. coq ]kogut\ ˘ cocotte ]pierwotnie& kura\, ang. cocotte. †kokotowy koguci. staropol. 1400 sz cocotowim ogonem, 1422 tres pennas galli albo cossy cokothowe. ang. cock-related. koks(iak(ik(ownia sta=y produkt odgazowania w"gla kamiennego, substancja porowata o du/ej warto>ci opa=owej. ang. cole l.poj., cokes l.mn. koksa odmiana jab=oni renety. ¯ nazwisko Anglika M. R. Cox. koktajl nap[j z mieszaniny alkohol[w ]od ok. 1806 r.\. ang. cocktail.

kolabora-cja(nt wsp[=prac-a(ownik. =ac. collabora-tio(ns TS, ko`


x ]wsp[=\ % labor ]praca, trud, zn[j\. kolacja wieczerza, ostatni posi=ek dnia, spo/ywany wieczorem. staropol. 1491 czassv kollacziey,

gdy bend' czynycz, vessely bycz, XV w. podoba my sye kolaczya zlvsna ]“z=o/na” –

do spo=u, wsp[lna, posi=ek wsp[lnie spo/ywany\ – uczta biesiada. ¯ =ac. collatio ]sk=adka\, =ac. convivium, starofranc. soper, super, souper ]franc. souper\ ˘ >redniow. ang. super ˘ ang. supper, niem. abendessen, ros. u'in-u/in. tzw. Ostatnia Wieczerza – w wierze chrze>cija<skiej& ostatnia kolacja Jezusa Chrystusa przed uj"ciem go i ukrzy/owaniem – niem. das Heilige Abendmahl, franc. la sainte Cene, ang. the Lord’s Supper, ros. Tajnaq Veherq-†Tajnaia Wieczera. kolano przedni staw nogi. ko ]ku\ % leno ]ziemi\ ¯ len ]ziemia\. s=owotw. pokr. pokolenie ]poziom, na schemacie genealogicznym\. len ]ziemia\ wyda=o liczne pochodne, w tym lenno, len ]gat. ro>liny\, i in. staropol. ¢pockløkonfszy oni na sfa

kolana; kolana moya roznemogla sø se; ca 1420 padl przeth colana; pokløkszy na swa kolana, naczøly boga prosycz , 1451 Yesus... pokløknøl nagyma kolyanoma na zemø; ale Iacob kløczyal gest na kolanu; na kolanoch; przyklyøkl na kolyanu; sklonywszi swa kolyana, modlyly sy' gemv; sklonylem kolyana ma a roscyøgnølem røce moy ku panu bogu, 1471 grubye kolanye, 1471 kolano, 1471 za kolano; kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey; ot vkolyana; Pyothr padl do kolyan Ihusevych; szwyerz'tha boga posznaly, gdy na kolan' kl'kaly; pokleknawschy na swe kolana; svyerz'ta..., naklonywschy szy' na swe kolana; Krystus... pokl'kn'= v pyaskv golema kolanoma y pocz'l szye modlycz ˘ kolano, kolyano. staropol. na stara colana –

na stare kolana, tj. na staro>:. gr. kolon ]cz=onek\, gr. olene ]=okie:\, franc. genou, niem. knie, >redniow. ang. kne, ang. knee, wo=. 1289 kol≠no-koleno, kol≠nou ]kolenu\, mazur. koleno ¯ s=aw.-ros. koleno ]generacja, rasa, linia, ga='{, cz=onek rodu\ ˘ pokolenie, ros. koleno. kolar-z(ski(stwo ¯ ko=o. cyklista. †kolasa starodawny pojazd bojowy, pow[z o dw[ch ko=ach.

¯ anglo-=ac. colossus ¯ gr. kolossos ]kolosalny, wysoki, wynios=y\. staropol. 1486 colassa. Lit. w[dz „z wynios=ej dowodzi kolasy.” ]dowodzi z wynios=ej kolasy\. Pow[z konny na wz[r rzymskich rydwan[w bojowych ]$\. Swo 1980& kareta, karoca }powozy o 4-ch ko=ach, J.D.|. S. Linde 1807& kolimoga ]w rzecz. stan, wg wo=. ltpsi, pisanej 1289\, i tak samo pod has=em ˚kolimaga. †kolarza ˚namiot i kotara. =ac. tendere ]rozci'ga:, naci'ga:, rozpo>ciera:\ ˘ tentus ˘ p[{no=ac. tenta ˘ starofranc. i >redniow. ang. tente, ang. tent, ros. palatka-pa=atka, watër-szatior. †kolba turniej rycerski, pojedynek na kopie. ˚gonitwa. staropol. XV w. colba duellum. =ac. duellum ˘ ital. duello, =ac. ˘ franc. duel, battre en duel, staro=ac. i >redniow. ang. duellum ˘ ang. duel, niem. zweikampf, ros. poedinok. kolba 1. kwiatostan graniasty, kaczan kukurydzy, pa=ka wodna, 2. naczynie z szyjk' w lab. chem., 3. lutownica, przyrz'd do lutowania, 4. tylna cz">: =o/yska broni palnej. niem. kolben. †kolc-e(zy k[=ko(ogniwo metalowe. staropol. 1394 dictis colcza ]kolcami\, 1414 cum colcze, 1416 in

clenodio seu clipeo bawola glowa, colce w nostrz et zawolane Wenawa, 1416 Stanislaus aserit se proclamacione Wenawi, in clipeo bawolya glowa, colcze w ¢nozdrz, ]ca 1360\ 1554 feruncam albo kolcze; super cathenam albo kolcze, 1445 colcza, 1448 Ruthene iurabunt super kolcze, 1482 mediis iuramentis circa rotulum albo v kolcza, 1500 iurare ad rotam albo v kolcza ˘ kolcza, colcza. ang. link ]of a chain\; ring, ros.

zveno-zwieno.

†kolcza $, nierz'dnica, wg Ss 1953. staropol. XV w. s colczami ¢sromoczana b'nzes cum meretricibus scortaberis. =ac. meretrix ]$\. kolczak Hydnum, gat. grzyba. kolcza-sty(tka naje/ony kolcami; 1. rodzaj brony, w=[ki, 2. ssak z podgromady stekowc[w. †kolczy zrobiony z kolc[w, czyli k[=ek lub ogniw metalowych. staropol. 1437 albo kolcze sbroy, 1456 albo zbroy' clocz' ˘ zbroya colcza – kolczuga. ros. kol;huga-kolczuga. kolczuga zbroja z plecionych k[=ek

metalowych i siatki drucianej, koszulka pancerna z siatki drucianej lub k[=ek /elaznych, stalowych, rodzaj dawnej zbroi rycerskiej. ¯ kolcze ]metalowe k[=ka\. starofranc. la cotte de mailles, niem. ringelpanzer, ros. kol;huga-kolczuga. staroniem. hals ]szyja\ % bergan ]ochrona\ ˘ staroniem. wy/yn halsberc, halsberge, starofranc. hauberc, halberc, >redniow. ang. hauberk, hauberc, ang. hauberk, ros. pancyr;-pancyr ]pancerz\. kolczyk(owa: ozdoba na przek=utym p=atku ucha. ¯ kolec ¯ ko=o. s=aw. kol;co, kolec ]pier>cie<\. †kole ko=ki, sztachety. staropol. 1495 za kolye ad sepes 25 grossos, 1496 za kole 3 grossos, =ac. sudes ad saepes, ang. pegs and fence, railing. koleba sza=as pasterski, miejsce schronienia w g[rach. koleb-ka(a: ko=ys-ka(a:. ros. kolebat;. staropol. 1444 w cziasney koliepcze, ca 1455 kolepka, ca 1500 cholebk', v kolepcze, 1393 quadrige dicte colebca, 1394 kolepka dicta; pro asseda dicta colebca, 1416 kolebka regine, 1416 pro colepca, 1437 colyepka asseda, 1477 pro nowa colepka, kolepka zlota lectus regalis; XV w. w drogyey kolebcze ˘ kolepka, koliepka, cholebka, colebca, colepca, CKCh – 1. ko=yska dziecinna, 2. w[z, pow[z, pojazd wisz'cy na pasach, 3. =[/ko noszone, lektyka. ang. 1. cradle, 2. carriage, ros. 1. kolybel;-ko=ybiel, 2. povoz-powoz. staropol. cholebayczie schi' ˘ cholebacz – choleba:, koleba: si", ko=ysa: si", chwia: si". staropol. 1500 kolepczane – kolebczany, o koniu& zaprz"gni"ty do kolebki. ¢kold dun. zimny. staroniem. kalt ˘ staroang. ceald, cald ˘ ang. cold. kol-ec(czyk(czasty ¯ ko=o ˘ k=uje, gdy przek=uwano ucho w celu jego zawieszenia. zmiana znaczenia przez dorozumienie.

kole-ga(/anka(gowa:(/e<ski towarzysz pracy, zabawy, nauki; dos=. z wyboru, s=owotw. pokr. kolegia` ]zbior`\. =ac. com ]z\ % ¢leg ]wybiera:\ ¯ legare; =ac. collega, franc. collegue, ang. colleague.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x kolegialny zbiorowy. =ac. collegialis ]zbiorowy\. kolegiata ko>ci[= w kt[rym znajduje si" kolegium kanonik[w. =ac. collegiatus ]zrzeszony\. koleina >lad po ko=ach, p=ozach, nartach. ¯ ko=o % ina ]drugi\. s=owotw. pokr droga ¯ drugi, kolej ]szlak dwutorowy, tor ^ bli{niak\.

kolej 1. nast"pstwo ]rzeczy\; kolej•ny(no(no>:(ka, 2. kolej•arz(arski(owy(nictwo. lej•ce – cug•le ˘ lej ^ cug ]ci'g\, ko•lej ^ po•ci'g, na(po•p"d ˘ kolej ^ ci'g ^ rz'd ˘ po kolei ^ po¶ci'g ^ po¶rz'dek. ros. /eleznaja doroga ]kolej, tory kolejowe\, por. droga, `ga, tor, ˚poci'g.

†koleja 1. koleina, >lad wyci>ni"ty ko=ami woz[w, tor, droga, 2. ustalony porz'dek, nast"pstwo wed=ug pewnego porz'dku. staropol. 1425 koleya ultra gisczinyecz, 1437 coleya liris, ca 1455 coleya orbita, 1444, orbita est vestigium rothe koleia, 1450 uel semita rothe koley', 1455 coleya, 1463 vestigiis albo kolegyam, 1471 vestigia albo colege, 1490 coleya ˘ starofranc. koley, koleia, kolegya coleya, colege. ang. 1. track, 2. succession, ros.1. koleq-koleja, sled-sled, 2. posledovatel;nost;posledowatelnost ¯ po-po % sled.

kolekcj-a(oner(onowa: zbi[r przedmiot[w jednego rodzaju& obrazy, okazy, monety, znaczki pocztowe. =ac. collect-io(us, starofranc. collecte(r, ang. collect, ros. sobranie, sobirat;.

kolektor 1. cz">: pr'dnicy lub silnika elektr., 2. ruroci'g zbiorczy, kana= odprowadzaj'cy nieczysto>ci. =ac. collector ]zbieraj'cy\. kolektura miejsce, biuro sprzeda/y los[w loteryjnych. =ac. collectus ]zgromadzony\, niem. kollekture. kolektyw(nie(izacja zesp[= ludzi zwi'zanych wsp[lnym celem. =ac. collectivus, ang. collective, ros. kollektiv/nyj. ¢kolender kolendra siewna, Coriandrum sativum L. staropol. 1419 coriander coriandrum; coriander coriander, 1460 coriandr baxia, ca 1465 ¢kokandr coriandrum, koliandr coriandrum, 1484 coriandr coriandrum, ca 1500

corandr coriandrum. staropol. kolyandrowe – koljandrowy, b"d'cy w zwi'zku z kolendr'.

†kolera ˚/[=: .../[=taczka. †kole<ski kolo<ski, gat. sukna wyrabiany w Kolonii nad Renem. staropol. 1498 et duas tele kolenskyego cum Serico consutas. ang. of Köln ]Cologne\ over Rhein ]Rhine\ river, in Germany. kole>nia warsztat stelmachski ]warsztat stelmacha\. nazwisko Kole>nik. †kolerz ko=nierz. ¯ =ac., franc.-ang. staropol. 1475 collerze ˘ collerz, tak i altar ˘ o=tarz. =ac. collare ˘ starofranc. i >redniow. ang. coler ˘ ang. collar, niem. kragen, ros. vorotnik-worotnik. kole/e<s-ki(two ¯ kolega, G?. kol"d-a(nik(owa: pie>< religijna, tw[rczo>ci ludowej, zwi'zana z narodzeniem Jezusa Chrystusa, >piewana w okresie Bo/ego Narodzenia, w grudniu, do pierwszych dni Nowego Roku ]do Trzech Kr[li, 6 stycznia\. =ac. calendae ]pierwsze dni miesi'ca\, ˚kalendarz. staropol. 1422 kolyanda, 1441 kolende; kolyandam, 1393 pro kolanda, 1500 pro colanda, ca 1500 kol'da strena, 1255 et colenda ˘ kolyanda, kolanda, kolenda, kol'da, colenda – 1. danina pobierana przez duchowie<stwo od parafian w okresie Bo/ego Narodzenia, 2. podarunek noworoczny dawany oko=o Bo/ego Narodzenia. ¢koli gdy, je/eli. s=aw. koli, nikoli – nigdy. †koli cie, koli go, koli je bot. Eriphorum vaginatum L., ˚koi=o. staropol. ca 1465 koli go, 1472 koly

ge gramen; kolu cze gramen album. kolia kosztowny naszyjnik wysadzany drogimi kamieniami. franc. collier ]naszyjnik\, ros. kol;e. koliber ptaszek wielko>ci li>cia, /ywi'cy si" nektarem kwiat[w. hiszp. colibri ¯ karaib. niem. kolibri, ang. hummingbird, ros. kolibri-kolibri. †kolica okolica ]mniej wi"cej\. staropol. bog... weliky y grozni

nade wszemi, gisz w coliczi ]w okoliczy\ iego sø ]tu& w zasi"gu \ ˘ colicza – zasi"g. starofranc. ranger ˘ >redniow. ang. rengen ˘ ang. range,

protq'enie-protia/enie, prostranstvo-prostranstwo.

ros.

†koli: chodzi: w ko=o, kr'/y:, b='ka: si".

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. b'd' sz' wyliczy albo kolyczy ]war. band' byegacz\, gr. kolyly, tulaly sz' ]war. thulaly sch'\. kolidowa: by: w sprzeczno>ci. ¯ kolizja. =ac. collido ]zderzam si"\. †kolik czop wraz z kurkiem do wypuszczenia p=ynu z beczki. staropol. 1494 kolyg pywny y kossch pywny. †koliko= miejsce kultu, o=tarz ofiarny. staropol. 1471 excelsa vyschokye colicoli. †kolikro: ilekro:. staropol. kolykrocz. ang. whenever, ros. kogda by to ni bylo. ¢kolimaga }arch.| stan, ob[z, siedziba. o Jatwie& kolymagy

svoi rekwe v= stany. 1208 v=stav;we 'e za';gowa kolimagy svo≥. rekwe stany. 1251 v kolymog= svoi rekwe v= stan=. 1254. S. Linde 1807 poja>nia& w[z pakowny z bud'. s=aw. kolimoga, ros. kolimaga ]kolaska\, ros. kolymaga ]karoca\. staropol. XV w. colimaga traha – sanki, p=ozy do wleczenia ci"/ar[w, wg Ss 1953. kolis-ko(ty gr[d s=awia<ski w kszta=cie ko=a. ¯ ko=o. kolizja zderzenie, konflikt; nag=e, gwa=towne zetkni"cie si" dwu cia=. =ac. collisio ¯ collidere, ang. collision, ros. stolknovenie.

†koli/dy, kol/dy, kol/dny, kali/dy, kal/dy wszelki, wszyscy, bez wyj'tku, bez r[/nicy, ka/dy. ˚kali/dy, kal/dy. staropol. kolyszdi, za koliszd'n,

rodzayu koliszdigo, za koliszdi dzyen, ot kaliszdego konya, koliszdi s nich, wschech i koliszdich naschich stolecznykow ˘ kolyszdi, koliszdi – ka/dy. =ac. quivis, franc. tut le monde, chacun, tous, chaque, ang. every]one\, each ]one\, ros. ka'dyj-ka/dyj, vsqkij-wsiakij ]wszelki\.

kolka k=uj'cy wyrostek ro>liny. ¯ niem. kolik ]kolka\. u(k=ucie, kolczasty, kolczuga, kolczyk, kolec. †kolnerz, kulnerz ˚ko=nierz. †kolni b"d'cy w zwi'zku z ko=ami. staropol. ca 1500 sz}k|rypanya colnyego ˘ colny ]“ko=owy” – k[=\. †kolnia szopa, stajnia, obora, wo=ownia. staropol. 1412 obrøczil sol,


x kolnyø, stodolø vczinicz hy ploti oprawicz. =ac. tugurium, stabulum. †kolno kolonia. 1. grupa ludzi osiad=a z dala od swego kraju, lecz podleg=a polityce i s'downictwu macierzy, 2. osiedle po=o/one z dala od cywilizacji – miasta, wsi; nowa osada, 3. pobyt wypoczynkowy dla dzieci i m=odzie/y, z dala poza miejscem sta=ego zamieszkania. =ac. colere ]uprawia:, kultywowa:\ ˘ colonus ]rolnik\ ˘ colonia, franc. colonie, niem. kolonie, ang. colony, ros. koloniq-kolonija. kolokwium rodzaj egzaminu na wy/szych uczelniach, z ca=o>ci lub cz">ci obowi'zuj'cej wiedzy. =ac. com ]razem\ % loqui ]m[wi:\ ˘ colloqium ]rozmowa\, ang. colloquial ]maj'cy do czynienia z rozmow', w zwi'zku z ni'\.

koloni-a(alizm(alny(sta( (zator(zowa: terytorium poza metropoli', wsi', zgrupowaniem siedlisk ludzkich; a. pionierskie osadnictwo; kolonizacja(tor, b. rolnicy osiedlaj'cy si" poza wsi', rozproszone bydynki. =ac. colonia, franc. colonie, ang. colony, ros. koloniq.

kolor(owy(owa:(kolory~ barw•a(ny. staro=ac. celare ]s(u(po(zakry:\ ˘ colos ˘ =ac. color ˘ starofranc. colour ˘ >redniow. ang. color, colour ˘ am. ang. color, niem. farbe, ros. cvet, kraska. kolos(alny gigant(yczny. gr. kolossos, =ac. colossus.

kolporter kolumna filar, pionowy s=up, podpora, zwykle cylindrycznego kszta=tu. gr. kolophon ]szczyt\, pokr. =ac. columna, starofranc. colomne, >redniow. ang. columne ˘ ang. column, ros. stolb-sto=b, ]milit., wojsk.\ kolonna. ¢kolwiek ˚b'd{; w odpowiedzi na pytania& co, gdzie, kto, jaki, czym, ile, daj'ce pytaj'cemu dowolno>: wykonawstwa. kto(co(jaki(czym(gdzie•kolwiek& kto$ kto b'd{ ]ktokolwiek\, czym$ czym b'd{ ]czymkolwiek\, gdzie$ gdzie b'd{ ]gdziekolwiek\, ile$ ile b'd{ ]ilekolwiek\; co b'd{, co nie b'd{ ]cokolwiek\, jaki b'd{ ]jakikolwiek, dowolny\, jak b'd{ ]jakkolwiek, cho:\, s=owotw. pokr. s=aw.-ros. skol;ko-skolko ]ile, ilu\ ˘ skol;ko mu'hin ]ilu m"/czyzn\, skol;ko-nibyd;-skolko-nibud ]tylko troszk"\, skol;ko ugodno-

skolko ugodno ]do woli\, skol;ko raz* ]ile razy\, skol;ko stoit* ]ile to kosztuje$\, skol;ko vremeni* ]kt[ra - jest - godzina$\. †kol/d-ny(y ka/dy, ˚koli/dy. staropol. 1484 kolzdny z nych;

kolzdy py'tek may' posczyczi; od Nyedzyelye My'ssopustheny az do Vyelkyey Noczy na kolzdy dzyeny may' sye posczyczi; kolzd' godzyn', po kolzdem psalmye movy'cz Gloria patri; na yvtrzny' kolzd' oblycznye do kossyczola; na kolzdy myesy'dz; na na konyczv kolzdego paczyerza; kolzdy brath y syostra, 1484 braczya wszythczy y tez syostry, kolzdny z nych ]singuli autem fratrum et sororum\, may' sye trzy razy w rok spovyedaczi ˘ kolzdy. ¢ko=a kolasa, telega, sanie wie>niaka. Latopis 1116 kola-ko=a. ko=acz gat. ciasta. staropol. colacz, na nalepsze kolacze, XV w. a on chcze kolacza, ca 1500 przylep' vel kroma kolacz', ca 1500 thwarozny kolacz, ca 1500 szadlny kolacz, kolacz chleba ˘ colacz, kolacz – 1. rodzaj pieczonego, zwykle okr'g=ego i p=askiego ciasta, 1.a. twaro/ny ko=acz – ko=acz z na=o/onym serem, 1.b. sadlny ko=acz – rodzaj sma/onego ciasta, nadziewanego mi"sem, 2. bochenek. †ko=aczek okr'g=y plaster goj'cy, przyk=adany na ran" lub wrzod. staropol. XV w. colaczek. ko=ata: dos=. tak w ko=o, czyli na okr'g=o, tj. bez szybkiego ko<ca, dla czynno>ci ponawianych wielokrotnie, systematycznie, st'd r[/norakie zastosowanie& 1. stuka:, =omota:, 2. w przen. domaga: si", dobija: si"; ko=ata: si" ]o je{dzie pojazdem po wybojach& telepa: si"\, sko=atane serce. ¯ ko=o % }w| % tak, t=um. od ty=u. staropol. kolatay'czemu otvorz',

kolacz'cz v ¢dzrzvy, a nye kolathany, kolacz''cz ˘ kolatacz, kolathacz, kolacz –

1. puka:, stuka:, uderza:, 2. niepokoi:, trapi:, k=opota:. staropol. XV w. razy, kolatanya ˘ kolatanye – ko=atanie, stukanie, uderzanie. ko=czan pochwa na strza=y, noszona na plecach, futera= ]ze sk[ry\, cz">: sajdaka, ¯ tur., s=aw.-staropol. tu= – strza= ^ cisk ^ ^ rzut ^ lot ^ kid ^ wierg. ˚miot. ko=dra ciep=e okrycie, zwykle

watowane. czes. koltra, TD, L+ ital. coltre. staropol. 1398 koldraø, 1418 za coldra, 1419 coldra, 1421 coldr', 1423 ta coldra kupyona, 1425 lodix albo coldra, 1428, Sericee albo coldri, 1428 chrczoncze coldran wraczala czalø, 1437, koldra lodex, 1449 culcitra albo coldra, 1455 coldri; ¢wyszglowya,

przeszczyeradla y poduszky, popony, przykryczya lawna, zawyeszenya loszn', kobyercze, obruszy, racznyky, koldry, 1465 koldr', 1468 coldri ˘ coldra, koldra – tkanina s=u/'ca jako przy-

krycie =[/ka, >ciany, pod=ogi, koc. ang. comforter. ko=ek ¯ ko= ]pal\ % zdrobn. `ek. wg Ss 1953& ma=y k[=, palik ]drewniany lub metalowy\, istotnie – tak dos=ownie, tj. nie patrz'c na jego wymiar, lecz zwykle jest to pal, nie palik. staropol. s deszk s szerdzyamy, s

kolky y podstawky; kolky stanowe; i kolkowye stanowy; a kolkowye s powroski swimi; kolek na passze, 1471 colky paxillis; kolek paxillus, colky zelaszne paxillos ˘ kolek, colek – pal lub palik. =ac. paxillus, anglosas. staca, >redniow. ang. stake; pegge ˘ ang. stake, peg,

ros.

kol-ko=.

ko=nierz(yk opaska wok[= szyi. =ac. collare, starofranc. coler, ang. collar. staropol. 1394 colners, 1437, kolnyerz filaterium, ca 1455 colnyerz, 1456 colnyerz tunice, 1469 any colnyerza, 1471 czachla s kvnlerzem, 1473 v kthorey byly rambky, czepcze, conlerze, czachlyky, 1477 collaria albo konlerze, 1484 bez konlerzow ˘ colners, colnyerz, conlerz, konlerz, kvnlerz, kolnyerz – cz">: odzie/y obejmuj'ca szyj" dla os=ony lub ozdoby. ros. vorotnik-worotnik. ang. flange ]ko=nierz na rurze w celu wzmocnienia po='czenia z inn'\, ros. flaniec-flaniec, zakraina-zakraina. staropol. 1493 knapflyky, kolnyerzyky, kyeczky, bathuchy ˘ kolnyerzyk – ma=y ko=nierz. ko=o 1. jednolity dysk, lub obr"cz umocowana szprychami do piasty na=o/onej na o> omocowan' pod skrzyni' wozu; okr'g=a cz">: pojazdu umo/liwiaj'ca jego ruch przez toczenie si" po ziemi, obr[t. dos=. do wo ]do wozu$\ ¯ ko ]do\ % =o ]wo\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ko=odziej, kolej, koleina, ko=owa: ]na pas startowy\, wyko=owa: ]oszuka: przez odwr[cenie uwagi\, ko=owaty, ko=owrotek, 2. element geometrii – wszystkie punkty le/'ce na obwodzie s' jednakowo odleg=e od >rodka, okr'g, 3. blisko ˘ ko=o domu – wok[=, w pobli /u, w zasi"gu; dooko=a, oko=o, okolica, okr"g ¯ kr'g ¯ krug ]ko=o\, ˚kr'g, dos=. pod ¯ gr. potamos ]rzeka\, jak pod lasem ]ko=o lasu\ ˘ Po` na Litwie w nazwach miejscowo>ci le/'cych nad rzekami, 4. zajmowa: si" czym> ˘ chodzi: ko=o czego; ko=odziej, 5. litera O ma kszta=t ko=a i u/ywana jest w s=owotw. do jego opisania, 6. ko=o ^ 1. woda, 2. rzeka ˘ Ko=obrzeg ]brzeg wody, t=um. od ty=u\, Ko=omyja n(Prutem, Ko=o n(Wart', Ko=omna n(Ok', i inne “ko=a”, 7. ko=o ]woda\ % water, wasser ˘ `waty ˘ ko=owaty ]og=upia=y; “woda w g=owie” – bez m[zgu\. staropol. kolo, colo, 1472 vele kolo lisbia ¢lacta – 1. kr'g, 2. ko=o wozu, 3. cz">: urz'dze< przemys=owych, 3. a. ko=o m=y<skie, 3.b. pa=eczne ko=o – ko=o transmisyjne osadzone na wale, z ko=kami-z"bami w funkcji tryb[w, 4. w kole – naoko=o, wok[=, 5. wiele ko=o – bot. Silybum Marianum Gaertn. =ac. 1. circulus, orbis, 2. rota, 3. rota fabricae, 4. in orbem; =ac. rota ]ko=o\, =ac. colere ]anga/owa: si" w co, by: zaj"tym czym>\, columna ]filar\ holend. wiel ]ko=o\, anglosas. hweogol ˘ kweol >redniow. ang. whele, ang. 1. wheel ]ko=o, materialny przedmiot\, 2. by, near, about ]ko=o, wok[=, w pobli/u\, around ]naoko=o, dooko=a\ ¯ round ]okr'g=y, zaokr'glony\ ¯ >redniow. ang. rond, round ¯ starofranc. roond, reont ¯ =ac. rotundus, franc. roue, niem. scheibe, s=aw.-ros. koleso, staroros. kolo-ko=o ]pow[z, telega, ko=o\, ros. povozka, telega, koleso.

ko=o nap"dowe wodne urz'dzenia nap"dzane ci>nieniem p=yn'cej wody, wpadaj'cej na =opatki ko=a, poni/ej lub powy/ej jego osi. ang. undershot wheel ]gdy woda p=ynie poni/ej osi ko=a\, paddle wheel ]ko=o wodne statku rzecznego, woda poni/ej osi ko=a\, overshot wheel ]ko=o wodne m=yna, woda spada na ko=o\, noria ]ko=o z umocowanymi wiadrami,

u/ywane do nawadniania u/ytk[w rolnych w Hiszpanii i na Wschodzie; woda poni/ej osi ko=a\. ko=o z"bate system dwu lub wi"cej k[= z"batych, zaz"biaj'cych si" tak, /e ruch jednego przekazywany jest na inne. >redniow. ang. geare, gere, ang. gears, cogwheels, ros. eceplenie-eceplenie, peredaha-pieredacza, zubhatoe koleso-zubczatoje koleso. ˚nap"dy i mechanizmy. ¢ko=oda wydr'/ony pie< drzewa; cz[=no; w k=odach S=awianie chowali zmar=ych. staroros. koloda-ko=oda, ros. vydoblennyj stolb dereva, heln. ¢ko=odnik 1. s=aw.-ros. wi"zie<, dos=. uwiedzony, uprowadzony ¯ ko ]u\ % =odnik ]wiedzony\ ¯ =oda ]wie>:, wodzi:, prowadzi:\ ˘ zawodnik ]zawiedzony\, 2. wzi"ty w dow[d, zwykle pokoju, zak=adnik; dow[d, zak=adnik ¯ woda. Mylne domniemania /e od zakucia w dyby wykonanych z k=ody ¯ s=aw. koloda.

...v=zem 'e grad ispousti kolod;niky. i postavi xorougov; svo[ v= gra∂. wo=., Ipat. 6762. Danile qtvqzi.

da[]e dan i mir molœ]esœ daby ne izbiv= kolodnikov. wo=., Ipat. 6764., ...i biwas do Souxoe dorogve. i kolodniky izymawa i vorotiwas v Volodimer;. wo=., Ipat 6721 ]pod 1213 r.\. Z=apanych je<c[w sprzedawano, np. Rusini sprzedawali do odleg=ego Konstantynopola ]Carogrodu\. Ziomkowie mogli ich te/ wykupi:, wkr[tce po zako<czeniu wyprawy. †ko=odziej rzemie>lnik wyrabiaj'cy ko=a i wozy, stelmach. staropol. 1416 kolodzey, 1439 coloczey, 1445, 1448, 1461, i 1463 colodzey. franc. le charron, niem. radmacher, wagner, ang. wheelwright, staroros. kolesnik=-kolesnik, ros. kolësnik-koliosnik. staropol. 1432 colodzeyczicz – ko=odziejczyc ˘ ko=odziejczyk, syn ko=odzieja. tak i pisarz ˘ pisarczyk, krawczyk, stolarczyk, i inne. nazwisko Ko=odziejczyk. †ko=oma{ smar, ma{ do k[= wozu. staropol. ca 1455 kolomach ]wg Ss 1953& koloma}s|ch, S dodali\, 1494 kolomasz, 1495 kolomaschs, ca 1500 kolomaz glitinium.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†ko=owr-ociec(atec(otycz bot. wilczomlecz, sosnka, Tithymalus cypriassias Lam. staropol. 1472 kolovroczecz esula, 1478 colowrotycz esula, ca 1500 colovroczyecz eruca.

ko=owr[t 1. machina ciskaj'ca kamienie, u/ywana w Íredniowieczu przy obl"/eniu, do burzenia grod[w, 2. urz'dzenie techniczne do przenoszenia si=y, podnoszenia ci"/ar[w, sk=adaj'ce si" z obracanego r"cznie albo mechanicznie walca ]b"bna\ o poziomej osi, na kt[rej nawija si" lina, =a<cuch, 3. drzwi obrotowe, 4. sport. w gimnastyce& ruch cia=a oko=o osi przyrz'du, z podporu do podporu. s=aw. kolovrat 1237,

kolovorotnyj 1291.

staronord. vindass ]˘ windlass\, anglosas. wince ]˘ winch\, >redniow. ang. windel, winche, ang. windlass, winch, ros. vorot-worot, kran-kran. staropol. 1431 kolowrota, XV w. kolowrotem, ca 1455 kolowroth curulus ]wg Ss 1953& kolowr}z|oth, “poprawili”\, kolowroth gurgillus, XV w. colowrot trochea, 1468 colowroth, 1495 sex colovroty pro trahendas balistas, XV w. kolowrotem fusco, ca 1455 klomya uel kolowroth ˘ kolowrot, kolowroth – 1. prosta maszyna ]ko=o, wa=\ s=u/'ca do wyci'gania ci"/ar[w, 2. cz">: kuszy s=u/'ca do napinania ci"ciwy ]wg Ss 1953& “do jej napinania”, tj. kuszy, J.D.\, 3. wrzeciono, 4. rodzaj zapory na drodze, wrota podw[jne na s=upie stoj'cym na >rodku drogi, zamykaj'ce wej>cie do wsi, 5. rodzaj sieci. staropol. od ko=owrota do ko=owrota – wszyscy razem, od pierwszego do ostatniego. ang. all together, ros. vmeste, sovkupno. ko=owy zwi'zany z ko=em, ¯ ko=o. 1. maj'cy kszta=t ko=a, okr'g=y, 2. okr"/ny, okr'/aj'cy, biegn'cy po linii obwodu ko=a, 3. maj'cy ko=a, poruszany za pomoc' k[=, przeznaczony dla k[=, ˘ ruch ko=owy – pojazd[w na ko=ach. staropol. ca 1500 kolovy val mordale ˘ kolowy, kolovy – 1. dotycz'cy ko=a lub ko=ka, 2. dotycz'cy ko=a m=y<skiego. ko=pak wysoka, spiczasta czapka z grubego materia=u ]niekiedy obszyta futrem\, lub z futra. staropol. ko=pak.


x w"g. koplag, ros. kolpak. †ko=tka 1. kolczyk, 2. =a<cuch ozdobny noszony na szyi. staropol. 1443 kolthky, 1471 aures albo colthky, 1463 colthka torques. =ac. 1. anellus, auriculae ornamentum, 2. torques, ang. 1. earing, 2. necklace, ros. ser;ga-sierga, serë'ka, 2. owejnik-oszejnik, o'erel;e.

†ko=t-rysz(ryski(czystr(sztrych, rodzaj po>ledniego sukna. ¯ colt m=ode, tj. niedojrza=e ]konia, os=a, zebry, itp., szczeg[lnie =oszak\ } ¯ p=ocho ^ {le, J.D.| % triste ]smutny\. staropol. 1466 coltrysz, colcistri, 1476 coltriss, colstrisch, 1497 kolczystr, 1498 unum stamen coltrisu rubei coloris. staropol 1447 vnum tharling pannorum coltryskych ˘ coltrysky – dotycz'cy ko=trysza. ko=tun bigot, hipokryta; zak=amany. ¯ babskie w=osy – cecha kobiet. ros. koltun. ko=ys-a:(anka(ka lula: do snu. ros. ukahivat;. staropol. 1477 kolysan ˘ kolysacz, staropol. XV w. koliszanye – ko=ysanie. ang. rock, lull, ros. kolyxat;-ko=ychat. ¢kom~ wsp[ln•e(y(e staro=ac. commoinos, =ac. communis, starofranc. comun, >redniow. ang. commun, ang. common; komnata, komoda, kompilator, kompot, kompozycja, komenda i inne. ~komla ¯ kom % la; ~la ]ziemia\ ¯ land. +ukomla, Syrokomla.

komand(os

>redniow. ang. comanden ]rozkaz\. lit. Skomand 1248÷84. komar zool. Culex pipiens L. staropol. ca 1500 komar culex, 1472 komor culex, OA. ang. culex mosquito, gnat, ros. moskit-moskit, moskitoe, komar-komar. ¢komary sklepienie, powa=a, dach. staroros. komary-komary, ros. svody na kroble, ˚kamara.

kombinowa: †komend-ator(dor(dar(er tutu= w zakonie Joanit[w. staropol. 1433 comendator, 1397 1399, i 1402 comendor, 1401 ludze... comenderowi pasø lanki, zito gualtem. staropol. 1403 comenderowa dzedzina ˘ comenderowy – nale/'cy do komendora.

kometa

gr. kometes, =ac. i anglosas. cometa, >redniow. ang. comete, ang. comet, ros. kometa. komfort(owy wielce wygodny; =ac. confortare, starofranc. conforter, >redniow. ang. conforten, cumforten, ang. comfort, ros. komfort, utewenie,

uspokoenie, podder'ka. †komiega statek rzeczny do przewozu zbo/a.

komi-k(czny gr. komikos, =ac. comicus, ang. comic, ros. aktër-komik. komin(ek(iarz 1. pionowy kana=, rodzaj przewodu, odprowadzaj'cy dym i gazy, 2. otwarte palenisko umieszczone w >cianie przy pod=odze, s=u/'ce do ogrzewania mieszka<. s=owotw. zwi'zane z «kamie<» OA. staropol. 1395 kommyn, ca 1420 w

komin albo w pecz; in caminum, komyn, ignis; weszmyczye pelni røcze popyola s komyna ]de camino\, ca 1455 comyn, 1471 w komynye ]war. lub& v ogniskv\, ca 1500 komyn fumatorium –

palenisko ]z otworem odprowadzaj'cym dym\, kominek, piec. =ac. focus cum fumi meatu, caminus, fornax, franc. le foyer, atre ]palenisko, kominek\, niem. herd, kamin ]kominek\, schornstein, rauchfang ]komin\, ang. fire-place, hearth ]kominek, wewn'trz domu\, chimney ]komin, na dachu\, staroros. ohag=-oczag ]kominek\, dymovaq truba-dymowaja truba ]komin\. staropol. ca 1500 komynova dzyvra vel dur' antrum ]kominowa dziura\ – murowane odprowadzenie dymu z paleniska, kominek, piec. gr. kaminos, =ac. niem. kamin ]kominek\ ˘ staroros. kamin= ˘ ros. kamin-kamin. franc. la cheminee, >redniow. ang. chemene, chimenee, ang. chimney ]komin\, ang. sweep ]kominiarz\, ros. trubohist-truboczist.

komitet komitywa za/y=o>:. komis komisja zlecenie. =ac. commissum. ¢komkati, kamkati udziela: >w. komunii – symbolicznej, wsp[lnej kolacji w >wi'tyniach ko>cio=[w chrze>cija<skich. staroros. kom=kati-komkati, kam=kati-kamkati, ros. priha]at;-priczaszczat. komnata, kownata pok[j go>cinny. ¯ komn ¯ comm ]wsp[lny\ % ata ]izba\; t=um. od ty=u.

staropol. 1400 ne bilo komnati ani pczol, 1410 czøsczi cownati; w kownacze, ca 1500 losznycza vel kownath' caminata, ca 1500 komnatha val yatha casa ˘ komnata, kownata – jaki> osobny budynek albo izba, pok[j ogrzewany kominkiem. staropol. 1400 tedi tamo ne bilo komnati ani pczol ]...nie by=o komnaty ani pszcz[=\, w kownacze, ca 1500 losznycza vel kownath' caminata, ca 1500 komnatha vel yatha casa. A. Br¥ckner 1927& izba z kominem ]komn ¯ komin\, b=yskotliwie, sugestywnie, bo d{wi"kowo uderzaj'ca podobizna, lecz nie w parze z logik'& w kilku komnatach by=oby tyle/ samo komin[w, a w innych ]np. sypialni\ – komin[w nie. ˚kom` ros. komnata-komnata. †komnatka bot. przytulia pospolita, Calium mollugo L., staropol. 1472 komnatka camapitheos. komoda niska szafa z szufladami, s=u/'ca do przechowywania bielizny, ubra< i drobiazg[w. =ac. commodus ]odpowiedni, stosowny\, franc. la commode, chaise perce, ang. commode, staroros. komod=komod, ros. komod. ¢komkanie udzielanie >w. komunii, komunia >wi"ta. staroros. komkanie-komkanie, ros. priha]enie-priczaszczenie, prihastie-priczastie. ¢komokati, kamokati ˚komkati. †komonica, komunica, OU, trzy nazwy botaniczne& 1. Succisa pratensis Moench, staropol. 1437 comonicza iacea alba, 1460, comunicza iacea alba, 2. Melilotus officinalis Lam. et alba Lam., staropol. 1460 comonycza trifolium ceruinum, 3. Trifolium agrarium L., koniczyna /[=ta. staropol. 1472 komonicza zolta. ¢komo< ko<. Latopis 1116 komon;-komo<. komora 1. izba bez pieca i okien, spi/arnia, magazynek; komorn-ik(e, podkomorzy, 2. obszerne wyrobisko g[rnicze, 3. klatka piersiowa zwierzyny grubej, p=uco; lewa i prawa komora, cz">: serca. pierwotnie dos=. sk=ad ]sklep\ ¯ s=aw. komora, komara }cerkiewna| ]sklepienie cerkiewne, z=o/enie ¯ k=ad, =o/\. gr. kamara OA ]sklepienie, piwnica, krypta\ ˘ =ac. camera, camara, starofranc. chambre, cambre,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x >redniow. ang. chambre, ang. chamber ]komora\ ˘ chamberlain ]urz"dnik w obowi'zkach spraw domowych w=adcy\. staropol. 1399 }w| yego comorze

y w domu; ona komorø namuie; gospodø albo komorø; 1445 dobyl komory; w komorze, 1498 komori, w komorze, ca 1500 komora camera, }w| svey komorze, komory ]pywnycze\, gich pelne, w komorø ]w komor"\, do pokoia wnøtrzney komori ]cubiculum\, abi syø skril; 1471 w komorze ˘ komora, comora – 1. pomieszczenia b'd{ mieszkalne& izba, dom, b'd{ s=u/'ce jako sk=ad na rzeczy domowe& spi/arnia, komora, ˚kom[rka, 2. skarbiec, 3. skarb ksi'/"cy, pa<stwowy; urz"dnik u boku wojewody, kasztelana, podkomorzego, s"dziego, wykonuj'cy pomocnicze czynno>ci s'dowe, wo{ny s'dowy; pokojowiec, dworzanin. staropol. 1397 domine comornice ˘ comornica – /ona komornika. staropol. 1471 prawa ¢comarnycze – prawa komornicze, roki s'dowe, sprawowane przez komornik[w, w Haliczu n(Dniestrem. staropol. 1394 komornik, 1398 poslali comornika, 1419 komornik; ]o rokach\ na gychze komornyczy

]camerarii\ sz'dzy y poths'thkow, y drvdzy komornyczy vibrany przesz nye gim may' bycz przyl'czeny; vrz'dnyczy abo komornykowye ]camerarii\ lvbo s'dze malich rokow; komornykom, 1475 camerarius albo comornyk, ca 1500 komornyk camerarius, ca 1500 comornyk cubicularius ˘ komornik, komornyk, comornyk –

1. urz"dnik u boku wojewody, kasztelana, podkomorzego, s"dziego, wykonuj'cy pomocnicze czynno>ci s'dowe, wo{ny s'dowy, 2. pokojowiec, dworzanin. komosa Chenopodium album L., silnie pachn'ca ro>lina o drobnych kwiatach; lebioda. staropol. 1419 kcomossa artiplex, ca 1465 komossa ˘ komossa – bot. komosa bia=a, lebioda, Chenopodium album L. kom[rka ma=e pomieszczenie cz"sto {le o>wietlone, z okienkiem lub bez okna. staropol. 1461(67 piwnicza vinnø albo comorka in cellam vinariam, ca 1500 cella est parua camera, komork' ˘ komorka, comorka – ma=e pomieszczenie mieszkalne lub s=u/'ce jako sk=ad, pokoik, kom[rka, spi/ania.

=ac. cubiculum, cella, starofranc. une petite chambre, niem. zelle, ang. cell, store-room, closet, ros. ]mnisza\ kel;q-kelia ¯ cella, ]wi"zienna\ kamera-kamera, ]pokoik\ kamorka-kamorka. kompan(ia =ac. towarzys-z(two.

kompan kompas przyrz'd z ig=' magnetyczn', wskazuj'cy strony >wiata; busola. staropol. 1487 horologium dictum compas ˘ compas – zegar s=oneczny. ang. compass ]przyrz'd z ig=' magnet.\, sundial ]†kompas jako zegar s=oneczny\, ros. ]maryn.\ kompas-kompas, ]staropol.\ †solnehnye hasy. kompensacja wyr[wnnie, =ac. compensa-tus(re

kompetencja kompilacja kompleks(owy komplement komplet(ny(nie zupe=(ny(nie. kompletowa: – uzupe=nia:. staropol. po komplecze, completa, y komplet', po kompleczie ˘ kompleta – specjalne nabo/e<stwo wieczorne, na zako<czenie dnia, ostatnia godzina brewiarza. staropol. ca 1420 o completney

godzine czalo grobu dano; complethna y ostatheczna godzyn'; panye Ihezu,... kthorysz godzyny complethney w grob wlozony ˘ complethny – dotycz'cy nabo/e<stwa zwanego komplet'.

kompost naw[z z r[/nych materia=[w organicznych, przek=adanych ziemi' lub torfem. staropol. 1472 kompost compositium – kapusta kiszona, ˚kapusta. =ac. brassica macerata, starofranc. composte, compote ¯ =ac. compositus; ang. compost, ros. kompost-kompost, kompostnoe udobrenie, ]staropol.\ †kislaq kapusta.

kompot ros. kompot.

kompozy-cja(tor kompres(ja kompromis ugoda; staropol. 1420 a ginako tego zapissa albo compromissam nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl ˘ compromiss – pisemny uk=ad, umowa na pi>mie. p[{no=ac. compromissum ˘ franc. compromis, niem. kompromiÆ, ang. compromise, ros. soglawenie-sog=aszenie.

kompromitacja

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†komudno>: ciemno>:. staropol. 1466 poth komvthnoscz' sub fumo, tenebrositate. =ac. tenebrositas, franc. obscurite, les tenebres, niem. dunkelheit, ang. darkness, ros.

t;ma-tma, temnota-tiemnota.

†komudny pochmurny. staropol. XV w. celum fit turbidum comudne. =ac. nubilus, starofranc. nuageux, vouvert, niem. wolkig, unklar, ang. cloudy, ros. tëmnyj-tiomnyj, mrahnyjmracznyj, oblahnyj-ob=acznyj. †komudzi: brudzi:, kala:. staropol. XV w. duscha y czyalo

caszdi grzech masze a comudzi. =ac. incestum ac sordidum facere, obsurare, franc. salir, souiller, maculer, niem. beschmutzen, besudeln, ang. to soil, make dirty, foul, pollute,

ros.

pahkat;-paczkat.

komuna(lny ˚komunist-a(yczny. komunia †komunica ˚komonica, OU. komunika-t(cja komuni-sta(styczny(zm staropol. XV wiek& }o Jezusie| oczy mu zaw}i'|zaly Zydowye okruthny; wvlaczay'cz yego vyelebney czczy boskey, zavy'zaly ]velabant\ yego svyate oczy y wschytko oblycze; bo kyedy yvze tako ssyedzyal zavyezanema oczyma, tako y napyrvey vderzyl yeden myedzy oczy ¢py'sczyv. staropol. tu szye czczye }s=aw.-ros. htenie| o tem, kako ss' zavy'zovaly oczy mylego Iesucrista; yze nasch zbavyczyel y'th yako lotr..., zavy'zvy'cz yego svy'the oczy; oczy yego zavy'zuy'cz y byly v yego szvyate lycze. zamys= niemieckich /yd[w, w wykonaniu rosyjskich, by wyeliminowa: kler – pederast[w – ze spo=ecze<stwa, szczuj'cych na nich przez wiar" w Jezusa Chrystusa, absolutnie niewinnego, ukrzy/owanego przez Rzymian, za domaganiem si" }przewrotnych| Izraelit[w – boga dla chrze>cijan, a szczeg[lnie boga dla niedow=adnych umys=owo S=awian, arabskiej religijno>ci, znad Morza Chwaliskiego – krewnych staro/. Pers[w i Afghan[w, to st'd, kwestia krwi. niedow=ad umys=owy przyczyn' fa=szu – wada S=awian; komunizm na fa=szywych podstawach, przes=ankach, budowany, m.in. stawia= na w=asno>: spo=eczn' i tym samym zrywa= z jej gospodarno>ci' i poczuciem /e im wi"cej pracujesz – tym wi"cej masz w kieszeni, lepiej /yjesz. Inn' – rozbudowa= przemys= ci"/ki, ci"/ko przesta-


x wiaj'cy si" na inn' produkcj". Jeszcze inn', poprzez ustanowienie monopoli – zlikwidowa= konkurencj", zdrowy czynnik poprawy i wzrostu, itp. wykonawstwo zamys=u postawione na nowe, za/ydzone organy bezpiecze<stwa publicznego ]Czeka, NKWD, UB; Czeka utworzorze przez F. Dzier/y<skiego, bia=oruskiego /yda\, i element przest"pczy – ludzkie do=y /'dne w=adzy i op=ywania w dostatkach, na niepi>miennych, z uderzeniem w opony m[zgowe biedoty miejskiej, zwanej robotnikami, /e wykorzystywana jest przez bogaczy i szlacht", prowadz'c j' do krwawej rewolucji, a nast"pnie do wyparcia si" idei Boga i nagonki na kler. Ale pedera>ci byli, s', i b"d' – nieod='czny element ka/dego spo=ecze<stwa, a budowany na fa=szywych porzes=ankach ustr[j prowadzi= do n"dzy i g=odu tak, /e nawet niedow=adne umys=owo narody S=awian u>wiadomi=y sobie, czym komunizm jest, i komuni>ci, /e now' warstw', zwan' “czerwon' bur/uazj'”, i pozosta=y przy homoseksualnym klerze, zakochanym w postaci Jezusa, roznegli/owanego i rozpi"tego na krzy/u, w m"kach, nie>wiadome czym kler ze swej natury jest ]propaguje swoj' wizj" >wiata i wydarze< wiedzy ch=optysi[w lat 9–12\, ˚pederastia, niedorozw[j. M"ki innych m"/czyzn wprawiaj' homoseksualist[w w stan podniecenia seksualnego i orgazm, st'd kler rozprawia ca=y czas o m"kach Jezusa, do najdrobniejszych szczeg[=[w; w ka/dym ko>ciele s' stacje jego drogi krzy/owej. Jesus z mastha vywyedzon, krzyzem vczuszony ]uci'/ony\ ...matka mu zabyeszala, chczala gy ogli}a|dacz ]ogl'da:; to matka, nie oni, chcia=a ogl'da: m"ki swego syna...\. /ydzi targn"li si" na wyeliminowanie naturalnego zjawiska ze spo=ecze<stwa – pederast[w rozprawiaj'cych o m"kach – i zamys= poni[s= kl"sk" ]i nie by= to ich jedyny zamys=\; pederast[w rozprawiaj'cych o m"kach i zadaj'cych je innym, nawo=uj'cych do umartwiania cia=a, a w Íredniowieczu bardziej otwarcie – do biczowania go. socjalizm – etap wst"pny do komunizmu, wg S=ownika Webstera& ustr[j oparty na centralnym planowaniu i kontroli, bezlitosnej likwidacji opozycji i wszelkich odst"pstw w samej Partii, oraz ograniczeniu indywidualnych swob[d obywateli. ˚rada. Najbli/szym odpowiednikiem komunisty i powszechnie rozumianym jest ˚demagog o cechach& ¶ polityk, dzia=acz ]le<, nie do roboty\, • maj'cy reprezentowa: ma=o u>wiadomione masy spo=eczne ]rzekomo

awangarda klasy robotniczej\, • rzucaj'cy obietnice bez pokrycia ]/ycie w materialnym dobrobycie\, • obaj maj'cy w=asny cel na uwadze – /ycie ponad stan. komunista ]le<, trute< spo=eczny\ ^ demagog. Grecy maj' 2-tysi"czn' tradycj" w demagogii, sk'd bliska droga do komunisty – /ycia kosztem innych, i st'd problem Grek[w dla pracuj'cych narod[w Unii Europejskiej. komunizm – zamys= ustroju maj'cego prowadzi: do materialnej utopii, gdy – w gruncie rzeczy – do biedy i g=odu, nadu/y: w=adz w r[/norakim znaczeniu. oparty na teorii Karla Marksa ]Karl Marx, 1818–1883\ i Friedricha Engelsa ]1820–1895, o pseudonimie literackim& Friedrich Oswald\ – niemieckich /yd[w, budowany na fa=szu S=awian, i rosyjskich /yd[w kt[rzy stanowili znaczn' cz">: pierwszego Politbiura, za=o/onego 1917, sk=adaj'cego si" z 7-miu cz=onk[w& Lenin, Zinowiew, Kamenew, Trocky, Stalin, Sokolnikow, Bubnow, w tym 4-ch /yd[w& • Grigorij Zinowiew ]Ovsei-Gershon Aronovich Radomyslsky, znany tak/e jako Hirsh Apflebaum ¯ niem. apfel % baum, pol. Jab=o<; Hirsh ¯ niem. hirsch, pol. Jele<\, ur. 1883, stracony 1936.08.25, w Moskwie. • Lew Kamenew ]Lev Borisovich Kamenev, ur. Rozenfeld\, 1883 – stracony 1936.08.25, w Moskwie; Lew ¯ Levite. • Leon Trotsky ]ur. Lev Davidovich Bronstein\, ur. 1879, zamordowany 1940.08.21, w Coyoancan, Mexico. • Grigori Sokolnikow ]ur. Grigorij Jakovlevich...\, 1888–1939; Jakow, gr.-celt. BW, ¯ hebr. ya’aqob ˘ gr. Iakobos ˘ pol. Jakub. na pocz'tku lat 1920-tych niemieccy /ydzi usi=owali przekszta=ci: Niemcy w komunistyczny kraj, wiedzeni przez Zinowiewa, bezskutecznie, powoduj'c tym nagonk" na nich po doj>ciu Adolfa Hitlera do w=adzy, 1933, i – w konsekwencji – jego krucjat" przeciw nim w czasie drugiej wojny >wiatowej, 1939–1945. w przygotowaniach do napadu na radzieck' Rosj", nast"pnego dnia po wydaniu dekretu Barbarossa, 6 czerwca 1941 Adolf Hitler wyda= osobisty rozkaz strzelania do komisarzy wzi"tych do niewoli, tzw. Kommissarbefehl ]Rozkaz dot. Komisarzy\. Armia niemiecka napad=a na Rosj", 1941.06.22, w dwa tygodnie p[{niej. Zinowiew mia= by: – rzekomo – autorem “Listu Zinowiewa” ]Zinoviev letter\, do brytyjskich komunist[w, nawo=uj'cy ich do rewolucji, i opublikowany wkr[tce przed og[lnymi

wyborami 1924, wyra{nie prowokuj'cy reakcj" prawicy. List, uwa/any jest szeroko za fa=szerstwo, wed=ug Wikipedii. Mo/e i tak, nie mniej w duchu Zinowiewa, zawiod=a dopisa: Wikipedia; bo zwykle tak jest, /e fa=szerstwo bliskie jest orygina=owi, wygl'dem, stylem, tre>ci', duchem. Fa=szerstwo nie mog=o by: z dala od osobowo>ci Zinowiewa – agitatora z natury, ani Zinowiew od tre>ci listu. mi"dzynarodowcom komunizm >ni= si", od Moskwy po Berlin, i dalej. rewolucja czyli obr[t o 180° – dno do g[ry, g[ra do do=u; ludzkie dno do w=adzy, a w=adza rozstrzeliwana, do wi"zie< i oboz[w. +atwo sobie wyobrazi: co dzieje si", gdy b=oto czy te/ mu= osadzany na dnie zbiornika z wod', poprzez wieki ]bo tak i m"ty spo=eczne\, co stanie si", gdy zaburzy: spok[j, tj. istniej'cy porz'dek w kraju. Tego/ Marks i Engels nie przewidzieli, a mo/e przewidzieli, lecz stan taki mieli na uwadze – zemst". Kto to wie$ Osobi>cie s'dz" /e zemsta wysz=a im przez przypadek. w wiedzy o prawach spo=ecznych Karl Marks i Friedrich Engels nie byli Albertem Einstainem w fizyce – duma wszystkich /yd[w rozproszonych po >wiecie – lecz na drugim, skrajnym jej ko<cu. I zamys= ich rosyjscy /ydzi wprowadzili w /ycie. przemy>le< Karola Marksa i Friedricha Engelsa czyta: nie zamierzam, lecz – s'dz'c z tytu=[w i informacjach o nich – zawiedli oceni:, czy “klasa robotnicza”, w gruncie rzeczy – niepi>mienna biedota, b"dzie w stanie w=a>ciwie rz'dzi: krajem, po doj>ciu do w=adzy w wyniku krwawej rewolucji. I to by= ich fundamentalny b='d, =atwy do przewidzenia, prowadz'cy do upadku nowo powsta=ego ustroju. nowa warstwa w=adc[w pope=nia=a bowiem b='d za b="dem – m"ty spo=eczne si"gn"=y po w=adz", demagodzy, wspierani niepi>miennymi, wierz'cymi /e krzywda im si" dzieje ze strony w=adz, z nadziej' na /ycie odt'd w materialnym dobrobycie. niepi>mienni, co >wiatlejsi szko=y nieco lizn"li wi"c wszelkie kroki podpierali Nauk', /e Nauka tak dyktuje, nie wiedz'c co te/ ona g=osi. St'd • dyktatura z demokracj' sz=a u nich w parze ]dyktatura proletariatu z Krajach Demokracji Ludowej, KDL\, • partia ]cz">:, frakcja ¯ =ac. pars, partis\ z jedynow=adztwem, • komuna ]gmina ¯ =ac. communis, wsp[lny\ z centralnym zarz'dzaniem, • policj" zwali milicj' ]paramilitarnymi ¯ =ac. militia\; policja ¯ p[{no=ac. politia ]zarz'dzanie krajem\ ¯ gr. politeia ]kraj, obywatelstwo\ ¯ polites

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]obywatel\ ¯ polis ]miasto\, i • Normanowie szwedzcy przybyli na Ru>, 864 A.D. ]nie by=o Norman[w szwedzkich\. ale tak te/ i pomys=odawcy Konstytucji 3 Maja 1791, narzucali re/ym wiary katolickiej i m[wili o swobodzie wyzna< w Polsce, czyli cecha nie tylko komunist[w, lecz S=awian w og[le. nar[d z klerem, ale i Nikolasa Kopernika te/ chce mie: w>r[d swoich, kt[rego ide" kler Ko>cio=a prze>ladowa=. niedow=ad umys=owy, umys= nie kontroluje co j"zyk plecie ]co pod>wiadomo>: wypowiada\. Zwi'zek Bojownik[w o Wolno>: i Demokracj", ZBOWiD; demokraci z natury... likwidowali opozycj", oznaki oporu, a/ do wyrok[w >mierci. W=adimir I. Lenin osobi>cie wyda= polecenie rozstrzelania cara, Nicholasa II, i jego potomnych, a telegrafi>cie zabra= ta>m" z rozkazem – dow[d. /e to on wyda= taki rozkaz. Miejsce egzekucji – Ekaterinburg zmienili nast"pnie na Swierd=owsk. egzekucji cara i jego rodziny, dokona= niejaki Jakow Jurowsky, /yd – dow[dca oddzia=u Czeki, 17 lipca 1918; tak Jakow ¯ hebr., jak Jurowsky, ]ko<c[wka `y\, wskazuj' na /yda. cia=a pomordowanych znaleziono w 1991 ]nie wszyscy zgin"li od broni palnej – nastolatki by=y k=ute bagnetami i bite kolbami karabin[w\. na Uralu..., wracaj'c do Polski, tak sprawowali w=adz", /e gdy musieli j' przekaza: w r"ce pobo/nych – niszczyli dokumentacj" dzia=alno>ci organ[w bezpiecze<stwa, a ocala=a kryta jest przez Instytut Pami"ci Narodowej ]IPN\, by z=oczy<com krzywda si" nie sta=a – nazwa o ironicznym znaczeniu, spadkobiercy komunizmu chronieni przez Rz'd Rzeczypospolitej Polskiej. gdy w=adza szlachecko-ko>cielna zawiera=a w sobie nadmiern' doz" z=a – komuni>ci pokazali jak dalece mo/na w tym kierunku p[j>:. komuni>ci na fa=szu S=awian socjalizm budowali, na fa=szywych zas=ugach stawiali pomniki dzia=aczom, wynosili ich na piedesta=y, nic dziwnego, /e po upadku socjalizmu, w 1989, wali=y si" pomniki im stawiane& W=odzimierza I. Lenina, J[zefa Stalina, Feliksa Dzier/y<skiego, Marcelego Nowotki, Karola Íwierczewskiego, Juliana Marchlewskiego. jak w wielu organizacjach przest"pczych, tak i w socjalistycznokomunistycznych, mi"dzynarodowcy ukrywali si" pod pseudonimami, do ko<ca, b'd{ pod przybranymi nazwiskami, ='cznie z K. Íwierczewskim, i tak znani s' dzi>.

Marks, Engels, Walters, Powers ]`s\, Oswald ]`wald\ nazwiskami /ydowskimi; tak i Jewsiejewicz ]Yevseevich, Evseevih\ ¯ Jew ]?yd\ ˘ evrej; Kamenew – /yd. `stein ¯ niem. Innymi mi"dzynarodowcami byli, m.in. Jakow Swierd=ow i Moisiej Uricki, Feliks Dzier/y<ski, kt[rzy 23 pa{dziernika 1917, do spo=u z J[zefem Stalinem utworzyli Centrum Wojskowo-Rewolucyjne, maj'ce przeprowadzi: pucz bolszewicki znany w historii jako Rewolucja Pa{dziernikowa 1917. Dzier/y<ski – nazwisko przybrane, nap=ywowe, wg swego charakteru, przez /yda z rejonu Wo=o/yna na Bia=orusi. Ten, w posiadaniu 100 ha ziemi, wydzier/awia= cz">ciami, tj. oddawa= area= w dzier/aw", z dzier/awy /y=, i st'd nazwisko. Jednym z jego syn[w by= Feliks Dzier/y<ski. W latach 1800-nych nazwiska w Europie Wschodniej mia=y ju/ kilkuwiekow' tradycj"; /ydzi – element obcy – maj' s=absze przywi'zanie do miejscowych nazwisk, nie przyk=adaj' do nich znacznej wagi jak si" zw', np. Soko=ow potrafi zmieni: swe nazwisko na Sokolove, ˚/yd. Feliks Dzier/y<ski ]1877–†1926\, po ucieczce z Wierchoja<ska, 25 czerwca 1902, przyby= do Berlina gdzie spotka= czo=owych dzia=aczy SdKPiL na emigracji – R[/" Luksenburg, Juliana Marchlewskiego, Adolfa Warskiego i Leona Jogichesa, wg. Internetu. Rozalia, R[/a Luxemburg ]1871– 1919\, /yd[wka z Zamo>cia, komunistka, naturalizowana obywatelka Niemiec; `berg, `burg, jak i Leon ^ Lew ¯ Lewita, w nazwiskach /yd[w. Luksenburg jest zmy=k' dla nie/yd[w, jak Grunwald. Pisa= mi=osne listy do Sabiny Feinstein – /yd[wki; /ydzi maj' sk=onno>ci do zawierania zwi'zk[w w swojej grupie etnicznej. /on' Feliksa Dzier/y<skiego zosta=a Zofia Julia Muszkat – c[rka dzia=acza socjalistycznego, Zygmunta Muszkata, wywodz'cego si" ze >rodowiska /ydowskiego, za>lubiona 10 listopada 1910 w ko>ciele >w. Miko=aja }dzi> przy ul. Kopernika 9, w Krakowie|, wg Internetu. Muszkat – nazwisko rosyjskiego /yda& muwkat= ¯ franc. la muscade, pol. ga=ka muszkata=owa, ang. nut-meg. kosmetyczna poprawka& Dzier/y<ski ma by: Polakiem z pochodzenia& of Polish descent, wg Wikipedii. Polak rodem z Wo=o/yna na Bia=orusi.... i Bia=orusinem te/ nie by= – narodowo>: /ydowi przypisa=a Wikipedia. I /ydzi tym razem nie wnie>li obiekcji. Partyjnymi pseudonimami by=y&

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

Jacek, Jakub, Pereplotczik, Franek, Astronom, J[zef, Doma<ski. Innym “polskim” mi"dzynarodowcem by= Karol Íwierczewski, 1897–1947 ]nazwisko przybrane\, syn /yda i Polki – Antoniny, z domu J"drzejewskiej. Kosmetyczna poprawka& nazwiska ojca nie ma w Wikipedii, jedynie imi" ojca – Karol. Ur. 10 lutego 1897, w Warszawie, na Woli, na ulicy Kaczej. Nazwisko ojca Tenenbaum ]cieniste drzewo\ ¯ niem. tönen ]o kilku znaczeniach, w tym cie<\ % baum ]drzewo\. Profil tego/ mi"dzynarodowca& • w latach 1936–1938 walczy= w wojnie domowej w Hiszpanii, po stronie republikan[w ]mi"dzynarod.\, • niszczy= narodowc[w – ukrai<sk' i polsk' opozycj", zatwierdza= wyroki >mierci, • by= komunist', radzieckim oficerem w polskim mundurze, • o pseudonimie “Walter” – `wold ]Griswold\, `wald ]Oswald, Grunwald, Buchwald\, Walters – nazwiskami /yd[w, • jego najbli/szym doradc' by= Jan Gerhard ]zamordowany 1971\. • alkoholizm, by: mo/e, po matce – cecha wielu Polak[w. wi"cej ˚/yd, komunista nr 700. Mniemania ksi"dza Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego i narodowc[w, na internecie, 2012, /e gdy Íwierczewski urodzony w Warszawie, to walczy= przeciw swej ojczy{nie, 1920. Tak i Aleksander Andrzejewski popisuj'cy si" na internecie, pod dat' 27 kwietnia 2015& Gdy wybuchła wojna z „jaśniepańską Polską”, na ochotnika zgłosił się do boju przeciw własnej Ojczyźnie (dowodził wtedy batalionem piechoty). Zupe=ny i nie jedyny objaw niewiedzy narodowca, ˚okupacja. Tak i pseudonim “Walter”, /e od nazwy pistoletu Walther pochodzi, kt[rego Íwierczewski u/ywa=. Ktokolwiek nie jest pomys=odawc' – sam Karol Íwierczewski, rosyjscy mocodawcy, celowo, czy bezwiednie badacze dziej[w – wyprowadzili wiedz" w sprawie na manowce, zmy=ka, jak samo nazwisko rodowe Íwierczewskiego. Pomy>le:, pseudonim od rzeczy martwej, ˚pseudonimy Dzier/y<skiego. pozytyw& w sprawach j"zykowych przeprowadzili drug' reform" w pi>miennictwie, usuwaj'c kilka znak[w z alfabetu, a jeden z nich by= przyczyn' licznych b="d[w, i p=aczu dzieci, najzupe=niej zbytecznie, ˚cyrylica. kom/a w Ko>ciele Rzym.-Kat. kr[tka, bia=a szata noszona podczas pe=nienie czynno>ci liturgicznych


x przez duchownych oraz przez pos=uguj'ce przy tym osoby >wieckie. ar. kamis, qamis, =ac. camis, ang. camise ]lu{na koszula, suknia, p=aszcz\. staropol. 1471 w komzy, ca 1500 komsz' superpellicum. ¢kon~ za i przeciw

¢kon za¶kon – za(po-znanie. kon ^ zna ^ >wiadomo>: ˘ >wiadek – znaj'cy, kon ¯ ang. conscious ¯ =ac. conscius ]>wiadom, przytomny, znaj'cy\. ¢kona isl., 1. kobieta, 2. /ona. ang. 1. woman, 2. wife. kona-:(nie agonia, umiera-:(nie. s=owotw. pokr. koniec ˘ dokonany – doko<czony, s•koanny – wy•ko<czony ]s ^ wy\. pierwotnie ¢konc ˘ ko<cowy ]ostateczny\; kona: ]koniec\ ma zwi'zek z ros. pocz'tkiem& `na: – naça=o. do(wy(prze•kona:. staropol. XV w. konacz, konay, 1437 conay continua; sz' konacz

ma, ¢konayocze, poczynali, conali, dokonali, ca 1450 conayanczemu perseueranti; konay wolnye ]wykonuj dowolnie\, 1471 richlo konayczie exagitate; konay', conayanczich, agere albo konacz, conacz agere, konacz contestare, kona syø, cona nititur, 1471 conaymy satagite, 1471 conam, vmr' consumor ˘ konacz, konacz szye ]syø\ –

1. dzia=a:, czyni:, czyni: dalej, 2. rozpatrywa:, za=atwia:, 3. dzia=a: w s'dzie jako strona procesowa, 4. stara: si", zabiega: o co>, 5. umiera:, umrze:, 6. kona: si" – ko<czy: si", ograniczonym by:, 7. udowodni:, za=atwi:. po(prze(do(s-kona:. staropol. do(dos(po(prze(s(u• kona:, do(s•konawa:, skoni:. staropol. konanye, kv konanyv alybo odeymowanyv ˘ konanye – 1. dzia=anie, czynienie trwale, ci'gle, 2. prowadzenie sprawy w s'dzie. konar gruba ga='{. ¢konarchati czyta: lub >piewa: kanony. staroros. konarxati-konarchati, ros. hitat; ili pet; kanony. †kona-rz(rski cz=owiek przynale/ny do s=u/by, zajmuj'cy si" hodowl' koni ksi'/"cych; urz"dnik sprawuj'cy zarz'd nad stajni' czy stadami kr[lewskimi lub ksi'/"cymi. staropol. 1228, 1280, 1348, 1370, 1415 conarski, ]1347\ 1457 conarsky; conare.

koncentra-t(cja =ac. concentrum ¯ com ]razem\

% centrum ¯ gr. kentron ]ostry punkt\, pol. koncentracja, skupienie ¯ sku ^ kon, centr ^ pie<, `acja ^ nie.

koncep-t(cja †koncerz miecz d=ugi prosty i szeroki. ˚miecz, szarszun. staropol. 1464 conczerz, 1471

¢koynczerzs; pochopiw konczerz. =ac. gladius mucrone recto, longo ac lato, franc. le glaive, niem. schwert, anglosas. sweord, swurd, sword, >redniow. ang. i ang. sword, staroros. meh=-miecz. koncesja upowa/nienie do prowadzenia dzia=alno>ci gospodarczej, przyznanie, u/yczenie. =ac. concessio ¯ concessus ¯

concedere. ¢kondak cerkiewna pie>< ku chwale >wi"tych lub >wi't. staroros. kondak-kondak, ros. cerkovnaq pesn; vo

slavu svqtyx ili prazdnikov.

kondensa-tor(cja kondolencja wsp[=czucie. kondor Sarcorhamphus grypgus, wielki ptak drapie/ny z rodziny s"p[w, o nagiej g=owie i szyi, czarno upierzony, /ywi'cy si" padlin'. hiszp. condor. kondycja 1. stan, 2. warunek. =ac. condicio ¯ condicere, starofranc. i >redniow. ang. condicion, ang. condition, ros. sostoqnie, uslovie. konew(ka du/a puszka na wod", z uchem, dzban z blachy. staropol. 1437 due amfore albo conwye ]konwie\ deaurate, 1471 konwye lub canwye ˘ conew, canew, konew – du/e naczynie z uchem z boku, do noszenia p=yn[w, dzban. =ac. cantharus, niem. gieÆkanne, ang. watering-can, ros. lejka-lejka. konfederacja 1. hist., w dawnej Polsce& zwi'zek ]szlachty, rycerstwa\, utworzony pod przewodnictwem marsza=ka i regimentarzy, dla ochrony kraju i realizacji postulat[w politycznych, 2. zwi'zek pa<stw suwerennych, utworzony dla realizacji wsp[lnych cel[w politycznych; przymierze, sojusz, liga. p[{no=ac. confoederatus ˘ starofranc. i >redniow. ang. confederacie ˘ ang. confederacy, ros. konfederaciq, so[z. †konfekt syrop. =ac. com` ]z\ % facere ]robi:\ ˘ conficere ˘ confectus, ang. confect ]przygotowa: lub

zrobi:, szczeg[lnie przez mieszanie lub ='czenie\.

konfekcja konferencja konfident konfiskata konfitury konflikt =ac. conflictus konfrontacja kongregacja kongres koniak franc. cognac †konica stajnia dla koni. staropol. 1436 w coniczi, 1419 kon}i|cza, 1437 conicza equistacium vel stabulum, 1450 equirea albo konicza,. ca 1455 konycza equistarium. =ac. stare ]sta:\ ˘ stabilis ]stajnia\, stabulum equorum, equile, starofranc. estable, >redniow. ang. i ang. stable, ros. kon[wnq-koniusznja.

†koniczek ma=y ko<. staropol. 1471 konyczek vrony. koniczyna Trifolium, ro>lina z rodziny motylkowatych, w Polsce uprawiana jako pastewna. ˚konik, lucerna, dietel. franc. le trefle, ang. clover, trefoil, ros. klever=-klewer. koniec i nacza=o 1. ma=y, m"ski ¯ ma= ]m'/\; pr':; zdrobn. ko< ]wielki\ ˘ nazwisko Koniecpolski ]Wielkopolski\, wa=ko< ]wielki le<\ ¯ wa= ^ le< ^ ziemia\ % ko< ]wielki\, 2. skrajny odcinek czego, zw=aszcza d=u/yzny jak sznur, ta>ma, lina, 3. brzeg, skraj, kraniec. na ko<cu, w ko<cu – na(w-reszcie, ostatecznie, na zako<czenie. s=owotw. pokr. ˚kona:. terminy z «ko<cem» zwi'zane& ˚but, kran, maniet, noga ]ko<czyna\, paznokie: ¯ paz]ur\ % nogo: ¯ noga. ˚k't. wo=. 1289 i tako bys konec; sædomirskomou vzœt;[ ]i taki by= koniec sandomierskiego ‘wzi"cia’ – zdobycia\, i tako bys konec;. oubitπa Trenœtina ]i taki by= koniec zab[jstwa Trenatina\, skonhana-skonczana ]sko<czona\. staropol. koncem nyeba dosyø-

gayøcz, na konczu prøta, konyecz wyschokosczy cacumen, konyecz nosza, ca 1500 konyecz nosz', za konyecz, 1466 conczem, 1471 vtarly konyecz aut slomek zelaza; niwa... ktora lyczy ku crakowskyey drodze konczem, a drugem koncziem ku Swiaskowey roley, konyecz przybyega zachodv ˘ konyecz, koncz, concz –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1. miejsce gdzie si" jaka> rzecz ko<czy, najdalszy odcinek, granica; kraniec, skraj, 1.a. czubek, wierzcho=ek, ostrze, 1.b. kraniec, skraj, ko<c, ko<cu – na ko<cu, 2. ostatni odcinek utworu& ksi'/ki, ustaw, itp., 3. czas, gdy co> ko<czy si", ostatnia faza(chwila, kres czasowy, 4. >mier:, 5. wynik, 6. cel. koniecznie stanowczo, zdecydowanie. staropol. XV w. i 1471 konyecznye, conyecznye conyeczna m'nka, 1462 konyeczne finaliter, 1461(67 conyecznye blogoscz, XVw. finaliter zawyeszenye a konyeczny}e|, ca 1500 konyecznye finaliter ˘ konyecznye – 1. na ko<cu, 2. nieodwo=alnie, ostatecznie, stanowczo, 3. oczywi>cie. †koniecznik s'siad albo krewny. staropol. 1437 affinis conyecznyk vel amicus. =ac. cognatus, consanguineus, ang. neighbour or relative, ros. sosed-sosied, rodstvennik-rodstwiennik. konieczny nie daj'cy si" unikn':, bezwzgl"dnie potrzebny, nieuchronny, nieodzowny, niezb"dny, przymusowy. staropol. conyeczney, w kony-

eczne godziny uel czaszy; odtød syø pochilø myedze konyecznye kv stronye wschodv slvnecznego, ca 1500 konyeczny extremus; konyeczne ˘ konyeczne –

1. b"d'cy na ko<cu ]o czasie i miejscu\, 2. nieodwo=alny, definitywny, 3. zupe=ny, ca=kowity, 4. najwy/szy, w najwy/szym stopniu si" dziej'cy, 5. zwi'zany z jakim> celem. =ac. ne` ]nie\ % cedere ]popu>ci:\ ˘ necesse ]nieuniknienie, koniecznie\ ˘ necessarius ˘ franc. necessaire, ang. necessary, ros. neobxodimyj-nieobchodimyj, nu'nyjnu/nyj, potrebnyj-potrebnyj. †koniektura domys=, przypuszczenie, wniosek oparty na przypuszczeniu. koniekturalny – domy>lny, przypuszczalny, domniemany. staropol. koniektura – 1. przypuszczenie, 2. wniosek. nie ma koniektury w Ss 1953. =ac. com` ]razem\ % jacere ]rzuci:\ ˘ conjicere ˘ conjectura, >redniow. ang. coniectura, ang. i franc. conjecture, ros. predpolo'enie,

osnovannyj na predpolo'eniqx> gadatel;nyj,

kon;ektura-koniektura. konik zool. ma=y ko<, Parvus equus. staropol. XV w. konik trifolium, konyk, konik ostry, zolty konyk, conik ogrodny, conyk allelluia, alii dicunt zay'czy sczaw. staropol. konyk, konik – 1. ma=y ko<, 2. nazwy bot. i zool., konik polny. nazwy botaniczne& a. Trifolium pratense L. – koniczyna ='kowa, ˚dietel, b. Trifolium alpestre L. – konik ostry, koniczyna, Trifolium acutum – konik ostry, c. Trifolium agrarium L. – /[=ty konik, koniczyna /[=ta, d. Melilotus officinalis Lam. et alba Lam. – ma=y, /[=ty konik, e. Melilotus coerulea Desv. – konik ogrodny, f. Trigonella foenum Graecum L., g. Oxalis acetosella L. – szczawik zaj"czy, h. ro>lina bli/ej nieokre>lona, Planta porum nota. †konikowie bot. koniczyna ='kowa, Trifolium pratense L. staropol. 1460 konykowye trifolium maius, ca 1500 konikowye, holend. klaver, niem. >rednich nizin klaver, klever, pokr. anglosas. clafre, cl≤fre, franc. le trefle, >redniow. ang. ang. clover; trefoil, staroros. klever=, ros. klever. †koniochrom bot. Hippocrepis comosa L. staropol. 1460 konochrom cawallaria, ca 1465 konychrom cauallaria, 1472 konyochrom termatica maior. †koniowy, koniewy konia dotycz'cy, do konia nale/'cy, z koniem zwi'zany. staropol. 1428 conyowim, 1448 conyowa schigya ]koniowa szyja\, ca 1500 subligale, podvyaz'nye konyeve vel popr'g, cingula. koniuch s=uga dogl'daj'cy koni. staropol. 1445 conuch, 1446 conyuch, 1451 konyuch, 1465 conywchi, 1467 i 1468 konywch, 1476 pabulatores albo conyvchi, 1478 konyvch ˘ conuch,

conyuch, conyvch, conywch, konyuch, konywch –

kr[lewski s=uga obowi'zany do hodowli koni, tak/e urz"dnik, prze=o/ony tych ludzi, podkoniuszy. >redniow. =ac. marescalcus, maroscalcus ¯ marah, marha ]ko<\ % scalh ]s=uga\, starofranc. mareschal, marescal, franc. le marechal, staroniem. wy/yn marahscalh, >redniow. ang. marescal,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ang. marshal ]1. pierwotnie& obs=uguj'cy konie, p[{niej& mistrz stadnin ko<skich w >redniowiecznej, kr[lewskiej stajni, 2. wysoki urz"dnik w kr[lewskim domu lub dworze\, staroros. marwal=-marsza=. sfranc. palefrenier, valet d’ecurie ]koniuch\, niem. stallknecht, ang. stableman, staroros. kon[x=-koniuch. †koniusz(y urz"dnik sprawuj'cy zarz'd nad stajniami i stadami kr[lewskimi. ˚koniuch. staropol. 1450 conyvschi regalis, 1467 konywschi, 1478 konuscha, ca 1500 konyusch ˘ conyvsch, konywsch, konusch. =ac. agaso, niem. stallmeister, franc. ecuyer, starofranc. escurie ˘ ang. equerry, staroros. kon[wπj-koniuszij. †koniuszek pasterz koni, pastuch, stajenny, ¯ ko< ]wielki\. staropol. 1493 konyvschky. konkluzja wniosek. konkret(ny rzeczywist-o>:(y. konkur-ent(owa: rywal(izowa:, stawa: w zawody. †konnik ˚koniuch, koniuszy. staropol. XV w. connyk agasso. konny je{dziec. staropol. ¢geszczczow albo konnym. =ac. eques, franc. cavalier, niem. reiter, kavallerist, reitersmann, ang. rider, ros. verxovoj-wierchowoj. konop(ie bot. Cannabis sativa L. baz' s=owotw. anglosas. henep, HK, OE, ¯ =ac. cannabis ¯ gr. kannabis ¯ pers. kanab. staropol. 1472 konop cannabum, 1484 konop canapus, 1460 conoppa canobilla, ca 1465 konopya canapus, 1475 konopya canopus, XV w. conopya canapus, 1404 ne ucradl... konopi, 1419 konopy ne pobrala, 1464 konopye canapus, 1471 conopye, 1478 lnv any konopi ˘ konop(ye, conopp, conop(ya. staropol. g=owatka, konop(ia. staropol. 1433 konopne – rodzaj daniny od uprawy konopi. staropol. konopny – sk=adaj'cy si" z konopi, b"d'cy w zwi'zku z konopiami. staropol. konpone siemi". ˚suszka ]konop z m"skimi kwiatami\, staropol. p=oskonki, siemieniec – konopie. staroros. poskon-poskon, ˚woto=a& tkan; iz= l;na i

poskoni, verxnaq ode'da> pos ¯ positivus ]z przodu, w formie


x przedrostka\, op ¯ oppositus ]z ty=u, w formie przyrostka\, ros. konoplq, pen;ka> zakrawa /e po•krzywa – kro•piwa ˘ kropiwnyj ]konop-iany(ny, z konopi wykonany\; Kro•piwnica ]wielka piwnica\, Kropiwnicki – rz. Koprzywnica. s=owotw. pokr. pokrzywa, swym wygl'dem, a genez' przestawienie& po•kr•ywa – kr•op•iwa ]konop\, jak k•rop•iwnica – k•opr•ywnica. staroros. kropivnyj-kropiwnyj, ros. poskonnyj-poskonnyj. †konopka dwie nazwy bot. 1. Bartsia odontites Huds., 2. Asperula odorata L. staropol. 1419 konopca azarum album, cristiana, 1437 konopka asarus albus, cristiana, ca 1465 konopka canabella, 1472 czyrwona konopka cristiana, 1472 konopka filoteten. konowa= lekarz weterynarii. ros. konoval.

konsekwencja konserwa(cja(tyzm(torium konskrypcja zaci'g lub najem. konstelacja konsternacja konstruk-cja(tor konstytucja 1. ustawa zasadnicza okre>laj'ca ustr[j pa<stwa, organizacj" naczelnych organ[w pa<stwowych, okre>laj'ca prawa i obowi'zki obywatela, 2. biol., zesp[= cech fizycznych, morfologicznych i czynno>ciowych, charakteryzuj'cych pewien typ osobnika, i spos[b jego reagowania na wp=yw otoczenia. Íwi"to 3 Maja – na pami'tk" Konstytucji 3 Maja 1791. Zezwala=a inowiercom przej>cie na katolicyzm, ale katolikom nie zezwala=a w drug' stron". Ko>ci[= Rzymsko-Katolicki – teoretycznie – m[g= tylko powi"ksza: liczb" swych wiernych. Dlatego w czasach najwi"kszej nagonki na Ko>ci[= – kler Ko>cio=a obchodzi= rocznice jako swoje >wi"to, a dzi> jest >wi"tem narodowym, cho: od 1791 kilka Konstytucji by=o wprowadzonych, i Polacy traktuj' j' jak sztandar, wy/szo>: my>li polskiej nad innymi narodami. Po preambule ]W Jmie Boga w Troycy Swi"tey Jedynego...\, zasadniczy jej tekst zaczyna si" na stronie 1 od i ko<czy& }artyku=| 1 Religia panuj'ca Religi' Narodow' iest y b"dzie Wiara Swi"ta Rzymska Katolicka, ze wszystkiemi iey prawami. Przey>cie od wiary panui'cej do iakiegokolwiek Wyznania, iest zabronione pod Karami Apostazyi. ?e zas to/ sama

Wiara Íwi"ta przykazuie Nam kocha: bliznich Naszych, przeto wszystkim ludziom iakiegokolwiek b"d' wyznania }ci'g dalszy na stronie 2|. Tekst zamieszczony na Internecie, przez bezimiennych, fa=szywych – bez zaznaczenia, dokonali znacznych zmian w pisowni, powo=uj'c si" na “Tekst pobrany ze strony Biblioteki ZSO nr. 5”. A dlaczego nie z orygina=u$ Biblioteka ZSO nr 5 – Biblioteka Zespo=u Szk[= Og[lnokszta=c'cych w Sosnowcu, wg Internetu. I. RELIGIA PANUJĄCA Religią narodową panujacą jest i będzie wiara święta rzymska katolicka ze wszystkimi jej prawami; przejście od wiary panującej do jakiegokolwiek wyznania jest zabronione pod karami apostazji. Że zaś taż sama wiara święta przykazuje nam kochać bliźnich naszych, przeto wszystkim ludziom jakiegokolwiek bądź wyznania, pokój w wierze i opiekę rządową winniśmy i dlatego wszelkich obrządków i religii wolność w krajach polskich, podług ustaw krajowych warujemy. ...itd. W przypisach, pod numerem 5, Witold ]lit. Vytautas\, wielki ksi'/" litewski ]1410–1430\, brat W=adys=awa Jagie==y. Internet >mietnikiem informacji. Wracaj'c do Konstytucji 1791, kr[l zaprzysi'g= Konstytucj" na r"ce biskupa krakowskiego – Feliksa Turskiego. Nast"pnie w kolegiacie >w. Jana nast'pi=o powt[rne zaprzysi"/enie Konstytucji. Ustawa Rz'dowa zosta=a uchwalona bez dok=adnego przeliczenia g=os[w, w nadzwyczajnym trybie, przy zastosowaniu uproszczonej procedury, co uzasadnia twierdzenie, /e akt ten doszed= do skutku w drodze swoistego zamachu stanu. Protesty opozycji ]4 V 1791\ okaza=y si" bezskuteczne, wg danych na Internecie. Po Konstytucji 3 Maja 1791 by=y& ¶ Konstytucja Ksi"stwa Warszawskiego, nadana 1807, przez Napoleona, • Konstytucja Ma=a, z 1919.02.20, • Konstytucja Marcowa, 1921.03.17, • Konstytucja Kwietniowa, 1935.04.23 • Konstytucja z roku 1952, lipca 22, • ma=a konstytucja, 1992, pa{dz. 17, • ostatnia, uchwalona 1997-04-02, po wszystkich w mi"dzyczasie, do 1997, >ladu nie ma, z wyj'tkiem Konstytucji 3 Maja 1791. Ch[rem czy te/ owczym p"dem, /e by=a drug' w >wiecie po USA ]1787\ – tego nam potrzeba& g[rowania my>l' nad innymi narodami. Prof. dr hab. Marian Kallas zauwa/y= /e

by=a trzeci'& Ustawa Rządowa z 3 V 1791 była pierwszą, pisaną nowoczesną polską konstytucją, a trzecią na świecie, po amerykańskiej (1787) i szwedzkiej (1789). Nie istotne; istotne, /e Konstytucja USA 1787 nadal jest w u/yciu, bo pisana j"zykiem prostym, obarczona jedynie 27-ma poprawkami, gdy Konstytucja 1791 tylko wiedz' podr"cznikow', z powodu idei w niej zawartych, u/ytego j"zyka, i zasad pisowni s=[w. By=a jak moda w odzie/y swoich czas[w – dziwacznie dzi> wygl'da; nale/y doda: do pe=no>ci obrazu wydarzenia i jej warto>ci. S=owa vs. czyny; nie idee zawarte w konstytucji, lecz praktyczne jej wykonawstwo decyduje o warto>ci aktu i dzia=ania systemu na niej opartego. Nar[d jak konstytucja, a konstytucja – jak nar[d. ˚k=am, prawda.

konsul(tant(tacja =ac. consul ]naczelny urz"dnik

cyw. i wojsk. w Rzymie w czasach republiki\.

konsum-ent(owa: konsylium konszachty kontakt(owa: kontekst kontemplacja †konterfekt podr[bka, fa=szerstwo. =ac. facere ]robi:, dzia=a:\ ˘ contre` ]przeciw`\ % faire ˘ conterfaire ]upiera: si", podrabia:\, starofranc. counterfait, >redniow. ang. counterfete, ang. counterfeit ]1. wykonane na podobizn" czego> prawdziwego z zamiarem oszukania, nadu/ycia, 2. udawa:, symulowa:, pozorowa:\, ros. poddelka-poddie=ka, fal;sifikaciq. konto 1. dwustronny rachunek w ksi"gowo>ci, szczot 2. przypisanie komu> czego>, np. wyczynu. ˚nr 891. ang. account, ros. shët-scziot ]konto bankowe\.

kontrabanda kontrabas kontrahent kontrakt(owa:(or kontrast(owa: kontratak kontrol-a(er(owa: kontrowersja kontrybucja †kontryfa=, kontrywa= stop cyny z miedzi' lub innym metalem, przypominaj'cy kolorem bursztyn. staropol. ca 1500 kontryphal elec-

trum, kontrywal electrum.

starofranc. controver ˘ >redniow.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ang. contreven, controven ˘ ang. contrive.

kontuar kontur kontusz staropolski str[j m"ski wk=adany na /upan, rodzaj d=ugiej sukni z rozci"tymi r"kawami ]tzw. wylotami\, spinanymi zwykle na plecach. w"g. köntös ]suknia\. kontuzja st=uczenie.

kontynent kontyngent kontynu-acja(owa: ¢konura psia buda, cha=upa, sza=as. ros.

konura.

konwalia Convallaria majalis, ro>lina z rodziny liliowatych. staropol. =anuszka. ang. lily of the valley, ros. landyw-=andysz.

konwenans konwencja konwent 1. zebranie cz=onk[w uprawnionych do g=osu; zebranie, zgromadzenie zakonne, 2. og[= zakonnik[w, dom zakonny, zakon, monaster, klasztor. staropol. 1400 prziorano xandzu

opathowi y conuentu tineczskemv

]tynieckiemu ¯ Tyniec\, 1432 przeor y conventh clastora ]wg Ss 1953& clast}r|ora, autorzy R wstawili\, s konuentem ˘ conuent, conventh, konuent – og[= zakonnik[w lub zakonnic w danym klasztorze, dom zakonny. staropol. 1399 s convenczkego, y conuenczskich dzedzin, 1440 conuentskey ˘ convenczky, conuenczsky, conuentsky – konwencki, konwencski, nale/'cy do konwentu ]zakonnik[w\. †konwers braciszek zakonny. staropol. 1425 cunwirzsz – kunwirsz. p[{nogr. monachos ˘ p[{no=ac. monachus ˘ anglosas. munuc ˘ >redniow. ang. munec ˘ ang. monk, franc. moine, ros. monax-monach ¯ gr., hernec-czerniec.

konwikt †konwisarz rzemie>lnik odlewaj'cy naczynia z metalu, rzadziej dzwony i bro<; ludwisarz. ˚kocielnik. ¯ can ]puchar, pojemnik z metalu na p=yny, ang. a cup, container\ % niem. giesser ]odlewnik, franc. fondeur, ang. founder, smelter ¯ smelt ^ topi:, wytapia: metal\; WG. staropol. 1498 convissar. ang. smelter ¯ smelt.

konwulsja konieczn-y(o>: ko<, kon-ik(nno(nica

¯ staro=ac. commoinos ]dzielony przez wszystkich lub wielu; tak u/ywany\, dzi> ang. common. 1. wielki ˘ ko< % zdrobn. niec ˘ koniec ]cz=onek, pr':, ma=y, m"ski ¯ ma= – m'/\ ˘ nazwisko Koniec-polski ]Wielkopolski\, Oro< ]wielki ko<\, wa=ko< ]wielki le<\ ¯ wa= ^ le< ^ ziemia % ko< ]wielki\, t=um. od ty=u. odpowiednikiem islandzkie th ]wielko>:\ % or ]ko<\ ˘ ¢thor ]wielki\, th ˘ ang. thick, thin, depth, 2. Equus caballus, zwierz" ss'ce, jednokopytne, ro>lino/erne, poci'gowe i do jazdy na nim, jak osio=, zebra ˘ konik ]np. szachowy\, 3. przyrz'd gimnastyczny do :wicze< w skokach. ˚konik, koniczek ]ma=y ko<\. s=owotw. pokr. lub poch. gon, go< ^ ko< ]KG\ ^ p"d ^ ]w\ lot ]szybko\ ˘ goni: ^ p"dzi:, o(wy(za•gon ^ o(wy(za•p"d, i inne, p"dzi:, goni: bimber – ulatnia:, destylowa:, ˚goni:, gonitwa, destylacja. staropol. 1386 vkradzoni kone, 1387 kone pobral ]zabra=, po ^ za\, 1387 kone, 1388 kone wroczicz; koni, 1391 kon; koni ne wedzoni, koin, 1394 o kon, 1391 pobracz... coni, 1391 kon y odzene; kon, cona, nie vkradl... koni, 1393 zayøli kone, 1394 vsøl cony, 1396 sobe kona... swoy kon, 1396 kone; s konem, 1398 kone pobrani, 1399 quon; koynmy, 1399 szwimi conmi, 1400 vrznøla cona, ten conn, cony, na conoch, iaco con, s conem, daw cona, 1403

ti kone, s quona, konya, dwa cona,

1420 dwoye cony, 1423 troye cony, 1440 cabellos albo kony, 1441 tich

kony; konye; na konyech przybyegly ˘ kon, con, quon –

1. ko<, Equus caballus L., 2. dziki ko< – wielb='d, Camelus dromedarius L. Latopis 1116 komon;-komo<, s=aw.-ros. kon;, wo=. 1289 kon; ego zastr≠len= bys ]ko< jego ustrzelon by=\, konei ]koni\, konex ]koniach\, kon;nik= ]konnych\, konniky ]konnych\, kon[wπi ]koniuchy\, mazur. kon; ¯ s=aw. kon;, kon[x. ukr. wa=ach ]kastrowany ogier; ko<\. staropol. 1426 za skodø konszkø;

konskyego; kopita koynska; do broni konskey; ku bronye konskey; stada owcza y koza ]kozie\, y konska ˘ konszky, konsky – konia dotycz'cy, zwi'zany z koniem. staropol. ca 1500 czyn konsky – rz'd, uprz'/ na konia, oporz'dzenie. staropol. 1462 mlyna thego konsky-

ego nye dzyrsza w szasthawye we

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

czthyrdzesczy kop ˘ mlyn konsky – m=yn poruszany si=' ko<sk', koni. staropol. biedrnik, mi"tka, ogon, szczaw. szczawik. †ko<czaty ostro zako<czony, spiczasty. staropol. ta korona byla vczynyona s czyernya ]z ciernia\ morskyego, barzo konczatego y sylno ostrego. ang. pointed, sharp-pointed, ros. ostrokonehnyj-ostrokonecznyj. ko<czy: 1. doprowadza: do ko<ca, 2. by: na wyczerpaniu, zu/ywa: si", 3. by: na uko<czeniu, by: bliskim zako<czenia. ko<czy: si" – 1. by: ko<cem, kresem, granic', urywa: si", zako<czonym by:, zatrzymywa: si", przestawa: na czym, 2. by: na wyczerpaniu, zu/ywa: si", 3. by: na uko<czeniu, bliskim zako<czenia by:. staropol. konczi szya ˘ konczicz – ogranicza:. staropol. konyczenye ˘ ko<czenie – koniec, kres. =ac. finis, terminatus. staropol. do(s(u-ko<czy:, sko<cze:, doska<cza:, sko<cza:, dzi> dodatkowo& za(wy-ko<czy:.

ko<-czyna(cowy(c[wka(czy: ˚ko< ˘ koniec ]cz=onek\. ko<czyna – narz'd ruchu kr"gowc[w.

†koopertura pergaminowa, mi"kka obwoluta ]ok=adka\ ksi'/ki. staropol. ca 1500 kooperthur' operimentum, opertorium . ¯ p[{no=ac. cooperatus ]$\. ang. cover page, book-jacket. kopa 1. 60 sztuk czego, 2. z=o/one w stert" siano, s=oma, 3. zaokr'glony, kopulasty wierzcho=ek g[rski. staropol. 1415 polthori kopi powrosow, 1420 pancz kop ]pi": k[p\, 1429 poltrzecze copi scot przez ¢pyøczorga ]2,5 kopy byd=a rogatego bez pi"ciu, czyli 145 sztuk\, 1437 paynczdzezant cop drzewa, 1437 przesz dw kopu... nye zapral gualtem, 1478 y dw kopu

bydla rogathego

]w Ss 1953 4,5 kolumny cytat[w\ ˘ kopa – 1. liczba zawieraj'ca 60 sztuk }wg. Ss 1953& miara ilo>ci zawieraj'ca 60 sztuk; ilo>: nale/y do niepoliczalnych, J.D.|. 2. st[g zbo/a lub siana, 60 snopk[w, 3. jednostka pieni"/na zawieraj'ca 60 groszy srebrnych; pieni'dze w og[le. ang. three-score, ros. kopa-kopa. kop-a(iec g[rka, cho=m ]che=m\. kopiec – pag[rek, trasa kopna – pokryta zaspami >niegu.


x niem. koppe ]wierzch(=ek, sto/ek\, staropol. kopiec – wzg[rek, wzniesie nie, najcz">ciej sztucznie usypane. ang. threescore ]3 razy 20; 60\, ros. kopa-kopa. ˚kopica.

kopa-:(lnia 1. wierzga:, kopyto, 2. ziemi", d[= ˘ kopalnia, 3. gmera:, grzeba:, przetrz'sa:, przeszukiwa:. ros. kopat;, kopasq. staropol. gruba ]kopalnia\, staropol. kopacki, kopacski – 1. z kopaniem zwi'zany, 2. dot. kopaczy. staropol. o(pod(po(prze(przy(roz( (s(u(w(ws(wy(za•kopa:. «kopa:» s=owotw. zwi'zane z «ko<czyn'», ko % pal ^ ko % niec. staropol. copacz, kopacz – 1. robotnik zatrudniony przy pracach ziemnych, wykopowych, 2. r"bacz w /upie solnej, 3. grabarz, grzebi'cy zmar=ych. staropol. kopa-:(nie – 1. o zag="bieniu w ziemi& dr'/y:, /=obi: rydlem, kopaczk', robi: zag="bienia, 2. wydobywa:, wygrzebywa:, 3. karczowa: zajmuj'c teren pod upraw", ry:, 4. prze-k=uwa:(bija:. staropol. kopanye, copane, coppane – 1. wykopywanie, robienie zag="bie< w ziemi, 2. wykopywanie, wybieranie ziemi, 3. karczowanie lasu pod upraw", 4. uderzanie, zadawanie cios[w nog'. 1428 kopanye, 1426 copana, 1386 copane, 1399 coppane, staropol. kopanina, kopanyna, copanina – karczowisko wzi"te pod upraw", nowina. staropol. kopanka – niecka. staropol. o(pod(po(prze(przy(roz( (s(u(w(ws(wy(za•kopa:. starofranc. diguer ]wykopywa:, prowadzi: wykopaliska\, >redniow. ang. diggen, ang. dig ]narusza: lub usuwa: ziemi" szpadlem lub innym narz"dziem, r"kami, pazurami, =apami, pyskiem, itp.\, ros. kopat;-kopat, ryt;-ryt; tolhok-to=czok, udar-udar. koparka maszyna do kopania gruntu i =adowania ziemi, gruzu, na >rodki transportowe. ang. steam shovel ]szufla na par"\. †kopanina karczowisko wzi"te pod upraw", nowina. †kopanka niecka.

kopci-:(uch(uszek †kopczy: sypa: kopce graniczne. staropol. 1466 kopczycz, 1468 kopcicz.

†kpoczyzna rodzaj daniny sk=adanej w snopach ]kopach\ zbo/a. staropol. 1447 s kopczysny, cop-

czysna, kopcziszna, copcziszna

˘ kopczysna, kopcziszna, copczysna, copczisna. kope: osad z sadzy. staropol. 1437 copecz, kopecz – osad z dymu, sadza. =ac. fuligo. anglosas. i >redniow. ang. sot, pokr. >redniow. holend. soet ]o podstawowym znaczeniu «co osiada»\, ang. soot, black, ros. sa'a-sa/a ]sadza\. koper przyprawa. niem. kupfer. staropol. kopur, koprz, siedem nazw botanicznych& 1. Anetum graveolens L. – koper ogrodowy, staropol. 1389 copr,1419, kopr, - kopr ogrodny ]1484& ogrodni\, - kopr polski ]1460& Polsky\, - kopr swojski ]1437& swoyski, ca 1465& schwoysky, ca 1500& svoyski\, 2. Foeniculum vulgare Mill – koper w=oski, staropol. 1460 Wlosky kopr, 3. Anthemis cotula L. staropol. 1419 kopr amarusca, 1472, gluchy kopr amarusca, 4. Peucedanum palustre Moench, 5. Dausuc carota L. silvestris – psi kopr, marchew ]dzika\, 6. Laserpitium latifolium L. – >wini kopr, koprz, 7. Torillis anthriscus Bernh. – wszywy kopr, staropol. ca 1465 wszyvy copr peucedanum, franc. aneth, anglosas. dile, >redniow. ang. dille, dylle, ang. dill, staroros. kopër=-kopior. †koperek bot., koper ogrodowy, Anetum graveolens L., staropol. 1478 koprek anetum. koperta papierowa ochrona listu, przeznaczona na adresy& odbiorcy i nadawcy, oraz znaczek pocztowy. co` ]razem\ % =ac. pertinere ]wyci'gn': i inne, trzyma:\ ˘ ital. coperta; =ac. pertinere ˘ starofranc. partenir, >redniow. ang. partenen, ang. pertain, ros. prinadle'at;-prinadle/at ]przy(nale/e:\, kasat;sq-kasatsja. starofranc. enveloper ˘ franc. envelopper ˘ franc. enveloppe, ang. envelope ]koperta\, ros. obërtka-obiortka. wsp[lne per]t\  bert, PB.

†koperwaser, koperwoser koperwas miedziany siarczan miedzi, atramentum sutorium, CuSO4, lub Cu2SO4. ˚mied{.

¯ =ac. cuper % waser ]kwas\ ¯ niem., =ac. cuper, cuprum ¯ gr. Kyprios. staropol. 1437 coperwasser dragantum, 1472, coperwasser atramantum viride. =ac. atramentum sutorium. ˚kopruch. †koperwa bot. pokrzywa zwyczajna. Urtica dioica L. k•oper•wa  k•rapi•wa, koncepcji 010& Kropiwnica  Koprzywnica. staropol. 1472 koperui veliki urtica, urtica magna. franc. piquer, irriter, anglosas. netele, pokr. niem. nessel, >redniow. ang. netle, netel ˘ ang. nettle, ros. krapiva-krapiwa. 1. kopia }kopja| rodzaj k=uj'cej broni na drzewcu osadzonej na drzewcu, u/ywanej przez jazd" zachodnioeuropejsk' do ko<ca XVI w., przez husari" polsk' do po=owy XVIII w. staropol. 1451 s kopyamy; i iako kopye w bokv, 1468 tres hastas

albo kopye; kopyye, vlocznye; nye bylacz kopya albo vlocznya ˘ kopya, kopyya ]kopija\ –

w=[cznia, ˚kopia, =ac. hasta, lancea, franc. la pique, lance ]kopia\, anglosas. i >redniow. ang. spere, ang. spear ]w=[cznia\, lance ]lanca\, kop;ë-kopio ]w=[cznia\. 2. kopia }kopja| wierny odpis orygina=u. staropol. kopya ]odpis\. =ac. exemplar descriptum, >redniow. =ac. copia, franc. la copie ]kopia-odpis\, starofranc. i >redniow. ang. copie, ang. copy ]wierny odpis\, staroros. kopπq-kopia ]odpis\, staroros. spisok=-spisok ]odpis\. 1. kopica kopa ]siana, zbo/a, itp.\. staropol. 1471 stogy et copiczas. =ac. cumulus, acervus, niem. koppe ]wierzch(o=ek, sto/ek\, ang. pile, haycock ]st[g siana\, ros. kopna sena-kopna siena. 2. kopica bot. babka lancetowata, Plantago lanceolata L. staropol. ca 1465 kopycza. †kopic-a(e(zki babka lancetowata, Plantago lanceolata L. staropol. 1419 kopicze lingua agni, 1437 kopicze lanceola, 1472 kopiczki lanceola, plantago minor. †kopi: sk=ada: siano w kopy. staropol. 1456 fenum furcaverunt albo kopyli super prato. kopiec ˚kopa, kopka. staropol. ]1362, 1375, 1390\ copce, 1388 kopcze, 1391 szescz copczew, 1393 sipal copcze, 1397 copcze; ty kopcze y pol yeszora ]te kopce i p[= jeziora\, 1398 copczi pocz'ti sna-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x monowacz; copcze, u ostatecznego copcza, 1398 dwa copcza, 1398 kopecz, w Ss 1953 3 kolumny cytat[w ˘ copecz, kopecz – wzg[rek, wzniesienie, najcz">ciej sztucznie usypane. =ac. parvus collis, cumulus, ang. hillock, mound, ros. xolmik -cho=mik, kohka-koczka. kopja, kopia lanca, spisa, drzewiec z metalowym, ostrym ko<cem, w=[cznia, sulica. staropol. 1397 Ramsz vderzyl Ma-

czeya trzycrocz w licze y kopy}m| w lep ]w =eb\, 1466 anim copiya}l| dal, ani gim ranon ]anim d{gn'= –

go – kopij', ani go rani=em\, 1419 kmecza gego copigem zaklol ]zak=[=\, copye, drzewo ]drzewiec\ certanea; kopyge ]kopija\, kopy-

gym; kopye ]lancea\; kopye ]hastam\, kopya ˘ copiya, copye, kopyge ]g ^ j ˘ kopije\, ˚kopia, staroros. kop;ë-kopio, =ac. i starofranc. lancea, >redniow. ang. launce, lance, wo=. 1289 Danil= 'e vbo-

de kopπe svoe v rat;nogo. izlomivwou 'e sœ kopπ[. i ábna'i meh; svoi ]Dani= tak wbi= kopi" sw' w konnego, z=amawszy tak – w ten spos[b – kopi", obna/y= miecz sw[j\.

†kopijni-k(czy, kopiejni-k(czy, kopienni-k(czy, kopini-k(czy, kopinniczy je{dziec uzbrojony we w=[czni", kopnik. staropol. kopynyk, 1471 kopynyczy;

sbroia copynycza, sbroya spelna kopynycza, 1493 equis hastariis albo kopynycze; 1495 w kopynyczey sbroy zvpelnyey, 1495 vkazal kon kopylnyczy, 1497 w kopynyczey szbroy zvpelney szchvlycz' ]z sulic'\, w kopynyczey szbroy bez barthv; w kopyeyczey szbroy z wloczny', 1499 kon... kopynnyczy, sbroya kopynycza ˘ kopynyczy. staropol. kopynyk , ]1474$\ albo copyennyka, ca 1500 kopyennyk hastifer – kopijnik, je{dziec uzbrojony we w=[czni". staropol. 1437 copnik hastiferus, XV w. copniczy lencearii ˘ copnik – kopijnik. †kopka ˚kopiec, kopczyk. staropol. 1420 de terra sypavimus copky ˘ copka. =ac. ]parvus\ cumulus, ang. hillock, mound, ros. xolmik. kop-n':(yto wierzgn':. †kopnik kopijnik, je{dziec uzbrojony we w=[czni". ¢koprina jedwab. staroros. koprina-koprina, ros. welk-szelk.

†kopruch koperwas miedziany, siarczan miedzi. staropol. XV w. copruch vitreolum. †koprzyk koperek. kopulacja sp[=kowanie, wsp[=/ycie p=ciowe. Czynno>: prowadz'ca w do orgazmu i w ko<cu do rozrodu poprzez systematyczn' kopulacj". W ka/dym j"zyku ma swoist' nazw" i w ka/dym s=owo to jest wulgaryzmem. ko ]razem, wsp[=`\. =ac. co•pula ]para\ ˘ copulation, =ac. copula ]para\, starofranc. cople, >redniow. ang. i ang. couple ]para, wszystko co zobowi'zuje, ='czy dwie rzeczy razem, wi'/e, chwyta, spina, lub ogranicza; ogniwo, wi"{, zwi'zek, kontakt; zobowi'zuje w fizycznym znaczeniu i przeno>ni, w fizycznym – obj"cie si" ramionami obu stron\. przestawienie co•pula ˘ co•uple. =ac. copulatio ]kopulacja\ ˘ ang. copulation ]kopulacja\; =ac. copulatus ]z(po-='czenie\ ˘ p[{no=ac. copulativus, franc. copulatif, ang. copulative. kopu=a sklepienie o kszta=cie czaszy. ital. ¯ =ac. zdrobn. cupula ¯ cupa, ang. cupola. †kopyd=o kopyto szewskie; blok lub forma o kszta=cie ludzkiej stopy, u/ywana przez szewc[w do robienia lub naprawy obuwia, but[w. staropol. ca 1455 kopydlo formale, =ac. forma sutoria, franc. la forme ]de souliers\, embouchoir ]de bottes\, anglosas. l≤st ]but\, >redniow. ang. laste ˘ ang. last, ros. kolodka-ko=odka. †kopy=ka bot. Ruscus aculeatus L. staropol. 1472 kopylki spina regalis ˘ kopylka. †kopystka drewniana =opatka do mieszania.

†kopy-tnik(lnik(dlnik(tlnik bot. kopytnik pospolity, Asarum europaeum L. staropol. XIII w. copitnik azara, bacara, 1419 copithnyk azarum, gariofulis agrestis, 1437 copithnik asarus, vulgago, ca 1455 kopythnyk labulatus, ca 1465 copythnyk asarus. ca 1465 copytnyk labrutaca, 1472 kopithnik azarum, vulgago, 1778 kopythnik iuniperus, 1481 kopitnik asareus 1484 kopithnyk azarum, asarum,

kopydlnyk, kopydlnik, copidlnik, copytlnyk. kopyto rogowe zako<czenie nogi

konia. staropol. kopita koynska , 1471 kopitho ungulam; kopita ungulas, XV w. kopyto vngula, ca 1500 vngula

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

kopytho animalium; swyerz'cze kopytho vngula, ca 1500 gdy kopytho leszye od nogy ˘ kopito, kopitho, kopyto, copitho – wg Ss 1953& 1. racica zwierz"cia }racica jest rozdwojonym kopytem, u krowy, wg mej wiedzy; ale niegdy> tak by=o|, 2. odbicie kopyta lub racicy w ziemi, >lad, 3. kopyto szewskie& drewniana forma stopy. †kor ˚ch[r. 1. grupa >piewak[w w ko>ciele, 2. cz">: ko>cio=a gdzie oni >piewaj', 3. ka/da grupa >piewak[w i ta<cerzy. gr. choros ]taniec w kszta=cie kr"gu\, =ac. chorus, starofranc. cuer, >redniow. ang. quere, ang. choir, ros. xor-chor, kliros-kliros. kor-a(nik(ze< wzd=u/. prze]k\•kora ^ w po•przek ^ zapora, korabl ]statek\. s=owotw. pokr. korze< ]kore<\, sk[ra. †korab statek, okr"t; =[d{. ˚korabl. ¯ gr. karabion ]rodzaj galery; pojazd wodny nap"dzany rz"dem wiose= i /aglem\ ˘ s=aw. kora ]wzd=u/\; przez prawos=awn' Ru> do >redniow. Polski, tak/e mog=oby by:& dun. køre % ang. able – mog'cy je{dzi: ]wod'\, jak ang.-dun. hybryda kogut, ale ostatnie troch" naci'gane. ros. korabl;. staropol. 1237 corabe, 1413(14 koga albo ¢koryap carrabus, 1450 cum coraby; naczinil bil

Iozaphat korabyow na morze; na korabyoch, 1455 korapy carina; w korabyech in ratibus, korab classis, corabye naves, korab trieris, corabyewye naves, przodek korabya, albo korab; ]o Arce Noego\ a ti vczyn sobye korab ]arcam\ s drzewa heblowanego; wyrzch tego korabyu; wnydzesz w korab ]arcam\ y synowye twogy; 1471 skrzyny' albo korab archam; v korabyv ˘ korab, koryap, corab –

1. statek, okr"t, =[d{, 2. tylko o biblijnej arce& skrzynia, s=owotw. baz' «is, kra» ]woda\. A. Br¥ckner 1927& og[lnos=owia<ska po/yczka z gr. karabion }rodzaj galery, po/yczka bardzo prawdopodobna, omal pewna, bo i IL, J.D.|. †korabielnik moneta z wizerunkiem korabia(koraba. staropol. 1475 corabyelnyky sicut duo floreni. ¢korabl ros. okr"t, statek. ˚korab. ¯ gr. karabion ]rodzaj galery\ ˘ s=aw. kora ]wzd=u/\. =ac. navis, ratis, carina, franc. vaisseau, niem. schiff ]okr"t\, fahrzeug ]statek\, anglosas. scip ˘


x >redniow. ang. schippe ˘ ang. ship, vessel ]statek\ ¯ starofranc. ¯ =ac. ros. korabl;-korabl. koral(owy zool. zwierz" i jego wapienny szkielet. staropol. 1472 koral corallus, 1475 coral carolus – koral. staropol. 1493 item paczyerze,

yedny koralowe a drugye burstynowe ˘ koralowy –

zrobiony z koralu lub korali. gr. korallion, =ac. corallum, hebr. goral ]kamyk rzeczny\, arab. garal ]kamyk\. †korandr, korijander ˚kolender. korba r'czka do obracania. niem. kurbe(l, =ac. orbi ]obraca:\. †korbacz ˚bicz, ka<czug, knut. †korbas bot. tykwa, Lagenaria vulgaris Ser., jednoroczna ro>lina z rodziny dyniowatych; owoc tej ro>liny. staropol. ca 1500 cucumer, ein

kurbesz, cucurbita idem, korbasz vel b'nya ]bania\. =ac. cucurbita, starofranc. gouorde, gougorde, >redniow. ang.i ang. gourd,

ros.

tykva-tykwa.

†korczag korczak. †korczak kubek, kielich, czara. staropol. 1424 korczak, 1437 ciphys albo korczaky, 1437 corczak cyatus, 1441 argentum ciphum albo korczag; ligneum ciphum albo korczag, 1454 septem picarios albo korczakow argentos; korczak z wodø ]scyphum aquae\; korczakow zlotich, yeden szrebrny korczak, korczak they panyey; lyszky sz kypkyem za ten korczak yako lyszky, then korczak, then szrzebrny korczak szlusza; kufliky aut korczacowye arisce, ca 1500 korczak ciphus; korczak vel krzynow ˘ korczak, korczag, KG. staropol. XV w. korczagowy ora calicis – dotycz'cy korczaka. =ac. poculum, scyphus, calix, franc. coupe, jatte; vase, calice, anglosas. cuppe, >redniow. ang. i ang. cup, niem. becher, schale; tasse; kelch, ros.

hawa-czasza, kubok-kubok.

korci trapi, dokucza, sw"dzi mnie, popycha ku.

korczak czasza, kubek. ¢kord(elas miecz kr[tki, prosty. staropol. 1279 gladium vel cultellum, quod vlg. kord, 1430 kedi na myam corda dobil ]kiedy na mnie korda doby= – wyci'gn'=\, 1432

cultellum cord... restitut liczem, 1438 gladium, cultellum albo kord magnum, 1443 Pyotr nye wzyal Micolayowi corda syl'; o wy'czy ]wyj"ciu\, myecza albo corda w

sz'dze; corth wy'l alybo myecz ]cultellum vel gladium\, 1450 Philipp ne zaczal ]zaci'=\ Thomka cordem we glowa, 1451 conya, corda, myecze ]miecza\, ostrok y sszodla nye wrocil pozyczonych; ludzye... myecze kordy wyymowaly ˘ kord, cord, corth. staropol. 1471 kordzyk – kordzik, ma=y kord. pers. kard ]n[/\, w"g. miecz, n[/; holend. kortelas, ital. cortelas. pol. kordelas, miezykordia ]rodzaj sztyletu do dobijania rannych\. Mo/e mie: zwi'zek z =ac. cor(dis ]serce\. kordon sznur, lina. gr. chorde, =ac. chorda, starofranc. i >redniow. ang. corde, ang. cord. korek hiszp.-arab.

al-corque. †korijander, korandr ˚kolender. ¢korm karma, jad=o; utrzymanie;

uczta, go>cina. staroros. korm-korm, k=rm-korm, ros. pi]a> rod podati, soder'anie> pir, ugo]enie. ˘ staroros. kormyxatisqkormychatisja ]karmi:\, ros. kormit;sq-kormitsja.

korkoci'g ang. cork-screw, ros. wtopor-sztopor.

¢kormilec opiekun, wujek, wychowawca. Latopis 1116 kormilec=kormilec. ¢kormychatisja karmi:, ˚korm. staroros. kormyxatisq. ¢korn anglosas., >redniow. ang. i ang. corn ]ziarno\, pokr. niem. korn ]ziarno, /yto\ ¯ got. kaurn. Korniszon ¯ franc. cornichon ]ma=y, niedojrza=y og[rek zmarynowany w occie\. s=aw.-pol. orny ¯ or ]ko<\ ˘ ora:, s=aw. orati, ros. orat;. †kornel min. czerwona odmiana chalcedonu, kornalin. staropol. 1472 cornel kornelius. =ac. caro, carnis ]mi"so, cia=o\ ¯ cornelian; ang. carnelian ]uprzednio cornelian. kornet 1. nakrycie g=owy si[str zakonnych zwykle w formie du/ego, nakrochmalonego czepca, 2. najni/szy stopie< oficerski w kawalerii, odpowiadaj'cy randze chor'/ego piechoty, lub oddzia= jazdy, kawalerii; we Francji XVI w. – kwadratowy sztandar oddzia=u lekkiej kawalerii, oficer nosz'cy ten sztandar. =ac. cornu ]r[g\ ˘ franc. cornette ]ro/ek\, ros. kornet ]kornet\. kornet instrument d"ty blaszany, rodzaj tr'bki o wysokim, piskliwym tonie, piszcza=ka z rogu.

=ac. cornu ]r[g\ ˘ ital. cornetto ]ro/ek\, ros. kornet ]kornet\. kornik zool. chrz'szcz dr'/'cy chodniki pod kor' drzewa lub w samym drzewie. staropol. drzewotocz ]$, by=oby Anobium pertinax L.\. wg s=ownika ros.-franc., insekt& franc. capricorne ]wsp[lne korn\, staroros. drovos≠k=-drowosiek, ros. drovosek-drowosiek. ˚drwa.

korniszon franc. kornichon. korny ¯ korzy: si", ˘ pokorny. koromys=o nosi=ki do konewek. koron-a(owa:(owanie co> zakrzywionego, lub zgi"tego, wieniec. staropol. isbicz on coronø krole-

fstva nebeskego byl szasluszyl; wstawil ies na ¢glowo iego coronø od kamena drogego, XV w. w koronye, regali; koronø wloszy na glowø; wszøw Dauid koronø ]coronam\ zlotø z glowi; wstawyly nayn koronø, s koronamy; ya sz krola korona semkna, bissowa byala korona cidarim; korunye albo v cronye, koruna biskupya cidaris, byszkup w korunye, ca 1500 koron' na glow' wloszyl; o tey koronye stoy tako pyssano; przez koron' zlotha, 1453 korvna; korona, corone coroni viczaszstwa ]zwyci"stwa\, spadla korona glovy naschey ˘ korona, koruna, korvna, corona – 1. uroczysty ubi[r g=owy, oznaczaj'cy wysok' w=adz", dostoje<stwo, albo uznanie i chwa=" ]korona kr[lewska, mitra biskupia, wieniec\, 2. ozdobne zwie<czenie, obr"cz, listwa ozdobna np. z koronki metalowej, 3. kr[lestwo. gr. korone, =ac. corona, >redniow. ang. croune, corune, ang. crown, staronord. ]isl.\ kruna,

korona,

wo=. 1289 korounou ]koron"\, ros. korona, ` kr[lewska – pier>cie< wykonany ze z=ota, ozdobiony ornamentami i nabity drogimi kamieniami. ˚Stepan, Stefan. ¢koronka – bot. 1. Polytrichum commune L., 2. z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum. staropol. ca 1465 korunky ffenum tectoris, ca 1500 korvnky fenum tectorum ˘ korunka, korvnka. =ac. laquesus, starofranc. laz, las, >redniow. ang. las, ang. lace, ros. kru'evo-kru/ewo. ¢korosta gr[b.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staroros. korosta-korosta, ros. grob-grob. korow[d taniec ]sznurem ludzi\, poch[d ]/a=obny\.

korporacja korpulentn-y(a korpus kad=ub. korsak tat. korsak ]lis\. korsarz pirat. =ac. cursarius ¯ cursus, cursa ]rajd\, franc. corsaire ang. corsair. ¢korsta, kersta gr[b, grobowiec. Latopis 1116 korsta-korsta, kersta-kersta.

†kortezyjanka prostytutka. ital. corte ]dw[r\ ˘ cortigiana ]pierwotnie& dama dworu, p[{niej& prostytutka\, starofranc. courtisane, ang. courtesan, courtezan, ros. kurtizanka-kurtizanka, bludnica-bludnica. †koruna korona.

korupcja korygowa: korytarz =ac. corritorum, niem. gang, flur, korridor, ital. corridore ]galeria\, s ]\, franc. i ang. corridor ]1. a long passageway or hall, especially one with several rooms open, 2. a strip of land forming a passageway between two otherwise separated parts of country, or between inland country and seaport\, ros. koridor-koridor.

koryto s=owotw. baz'& koryto ¯ ryj ]>wini\, /=[b ¯ =eb ]ko<ski\. koryto  kopyto, s=owotw. koncepcji 002.A; mo/e pierwotnie /=obem okre>lano koryto, bo /=[b /=opa: ]pi: =apczywie\, PB, tak/e /=[b ]kotlina o przekroju poprzecznym w kszta=cie litery U\, wy•ry:  wy•/=obi:... koryto rzeki. oba terminy – koryto i /=[b – s', niew'tpliwie bo wyra{nie, zwi'zane ze sob', my>lowo ]znaczeniowo\ i d{wi"kowo. staropol. koryto – 1. pod=u/ne naczynie drewniane, u/ywane do karmienia >wi<, solenia s=oniny, przechowywania produkt[w, 2. drewniany zbiornik w kszta=cie du/ego koryta bez dna, budowany wprost na pod=o/u przesyconym sol', s=u/'cy do wytwarzania solanki przez =ugowanie pod=o/a, tak/e okre>lona miara soli. 3. koryto rzeki, =o/ysko rzeki. †korzaciec bot. kosaciec, Iris Germanica L.

korzec 1. jednostka miary cia= sypkich, zmiennej wielko>ci zale/nie od

okolicy, 2. rodzaj skrzynki czy korytka na obwodzie ko=a m=y<skiego nasi"biernego. †korzecznik stawek na strumieniu lub rzece powy/ej m=yna tzw. korzecznego, s=u/'cy do spi"trzania wody. ¯ ko` ]do\ % rzeczny ¯ rzeka % nik. staropol. 1447 piscinula albo stawek est korzecznyk. staropol. korzeczny – o kole m=y<skim& zaopatrzony w skrzyneczki czy korytka na obwodzie na kt[re spada woda }z g[ry, wg. Ss 1953; je/eli spada to z g[ry, J.D.|. †korzekwica bot. Alisma plantago. †korzenisty legitymuj'cy si" dobrymi przodkami. staropol. corzenysti, korzenyszthy. korzenny dotycz'cy korzeni, tj. przypraw& – zaprawiony korzeniami, pachn'cy korzeniami ˘ przyprawa korzenna, – daw. dotycz'cy handlu korzeniami; kolonialny ˘ sklep korzenny. staropol. korzenny – 1. maj'cy zwi'zek z korzeniami, pochodz'cy i wyrabiany z korzeni, 2. dotycz'cy samego pocz'tku.

korze-<(nny(ni: si", korzonek s=owotw. pokr. kora ˘ kore<, sk[ra. poprzez ang. root ]korze<\ ˘ r[d ˘ korzenie rodowe ]pochodzenie od os[b, z rodu, genealogia\. staropol. sadzil ies corzene, 1444 korzen radix, 1471 any korzenya vypusczil

radicatus; yakoby drzeuo vyrzk korzenym obroczyl ˘ corzen, korzen –

1. dolna cz">: ro>liny tkwi'ca w ziemi, korze<, 2. suszone korzenie i p"dy ro>lin u/ywane w celach leczniczych lub przemys=owych, wyci'gi z tych ro>lin, 3. ro>lina ]zw=aszcza u/yteczna\, nazwy okre>lonych gatunk[w ro>lin& 3.a. korze< bykowy – kokornak, Aristolochia clematitis L., 3.b. czyrwone korzenie – Rubia tinctorum L., 3.c. >wi"tego Ducha korzenie – mi=ek wiosenny, Adonis vernalis L., 3.d. dupne korzenie – Corydalis tuberosa D. C., 3.e. dziecinne korzenie – Succisa pratensis Moench, 3.f. korzenie gromowe ]hromowe\, =apskie korzenie – przytulia w=a>ciwa, Galium verum L., 3.f. >wi"tego Jana korzenie – dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L., 3.g. jeleni korze<, jelenie korzenie

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

– Peucedanum cervaria Cuss., 3.h. krolewo korzenie – paprotka zwyczajna, Polypodium vulgare L., 3.i. >wi"tej Maryjej Magdaliny k. – Lavendula spica Cav., 3.j. smo=dowy korze< – Peucedanum cervaria Cuss., 3.k. strzelny korze<, strzelne k. – Calamintha acinos Clairv., 3.l. tatarski korze< – tatarak zwyczajny, Acorus calamus L., 3.=. w"/owe korzenie – rdest w"/ownik, Polugonum bistoria L., 3.m. korze< ]winny\ – winoro>l, winna macica, Vitis vinifera L., 3.n. korzenie wodne – Polygonatum multiflorum All., 3.o zajemne korzenie – Hieracium pilosella L., 3.p. zielone korzenie – por, Allium porrum L., 3.r. hadowe korzenie – czermie<, Calla palustris L., 3.s. hlizowe korzenie – Scrophularia nodosa L., 3.t. medwice korze< – rzepik pospolity, Agrimonia eupatoria L. 3.u. nesztowicze korzenie – Potentilla reptans L., 3.w. nesztowiczne korzenie – Spiraea filipendula L., 4. pokolenie, szczep, plemi", potomstwo, r[d, pocz'tek rodu. 5. dolna cz">:, podstawa, fundament, 6. sam pocz'tek, pierwociny. staropol. XV w. corzenya scha. staropol. roz(wy(za•korzeni:, wykorzenia:. ros. koren;, staropol. korze<, korzonek. †korzkiew czerpak s=u/'cy do nabierania wody, zaprawy murarskiej. ¢korzno }r-z| odzie/ wierzchnia, opo<cza. Latopis 1116 korzno-korzno. korzonek ma=y korze<. staropol. lesznye korzonky – jadalne cz">ci ro>lin niehodowanych. korzy: ]si"\ ¯ kora ]wzd=u/\, gdy prze•kora ]w poprzek\. zmusza: kogo lub siebie do zgodno>ci z czym lub kim innym, w rezultacie – kaja: si", k=ania:, i skutek przyj"to za definicj" korzenia. staropol. korzy: si" – okazywa: pokor", k=ania: si", oddawa: cze>:. s=owotw. pokr. korabl ]statek, okr"t\. staropol. po(u(upo•korzy:. ang. crash, ros. korit;-korit, pokor-qt;/it;-pokor-jat(it. korzystny ¯ korzy>: ]=up, po/ytek\, staropol. korzys-tny(ny – chciwy cudzego, zamierzony na nieuczciwy zysk. korzy>: 1. pierwotnie =up wojenny, zdobycz, rabunek, zmala=o nast"pnie


x do po/ytku. Rusini wracali w swe domy z wielk' korzy>ci'. staropol. korzy>: – 1. zdobycz, =up, 2. dobra materialne, maj'tek. staropol. korzy>ci: – pragn': czego> nieuczciwegoo, pragn': cudzej w=asno>ci, przyw=aszcza: co> sobie. >redniow. niem. nizin bute, starofranc. butin, ang. booty, ros. dobyha-dobycza ]zdobycz\, s=aw. korist; 6757

korist;, 1258 korzysta: – wy(zyskiwa:.

kos gat. ptaka, zool. Turdus merula L. †kosa ˚warkocz, splot w=os[w. ang. braid, ros. kosihka-kosiczka. kos-a(i:(iarz 1. narz"dzie do >cinania zbo/a i trawy; d=ugie, lekko zakrzywione ostrze, osadzone na drzewcu, 2. cz">: maszyn rolniczych, n[/, bagnet, 3. dawn. d=ugie, splecione w=osy, warkocz, 4. wa= piaszczysty oddzielaj'cy cz">ciowo zatok" od morza. ¯ ukos ˘ pokos, pokot, ST, ukosi: ]np. trawy\, s=owotw. pokr. sianokos, pokos ^ pokot, ST. staropol. ma kosza vysz, trawa

szyeczye, przeth nyv nykth nye vczeczye, 1422 tres pennas galli ablo cossy cokothowe ˘ kosza, cossa – 1. kosa, 2. pi[ro. anglosas. sithe, sigthe, franc. faux, faucher, >redniow. ang. sithe, ang. scythe, isl. saka ]wyrz'dza: szkod",

krzywd"; skaleczenie\. ros. kosa/r;-kosa(r, staronord. skatha ˘ >redniow. ang. scathen ˘ ang. scathe ]kaleczy:\, staropol. kosarz, kosiarz, kosiniec – kosiarz. ros. 'nec-/niec, ˘ do/ynki. ang. cradle scythe ]kosa z kab='kiem do podbierania koszonego zbo/a, trawy, by pada=y r[wno\. Nie mog" oprze: si" wra/eniu, /e scythe ]kosa\ ˘ Scythia ^ Kossak ^ Kozak ^ Kazachstan, stamt'd przybyli na Ukrain", OA, ChK, podobnie ˚wikingowie ]vikings\. kosaciec bot. Iris, irys, ˚kaczonek; 4 r[/ne ro>liny w rodzaju kosa:ca& 1. kosaciec, kosaciec polny, wodny, Iris pseudo acorus L. staropol. ca 1465 cossaczyecz gladius, 2. kosaciec modry, Iris Germanica, 1419 cossaczyecz gladiolus agrestis, acorus, 3. kosaciec bia=y, Iris Florentina L. 1486 koszaczecz byaly ireos, iris, 4. czerwony kosaciec, Gladiolus

imbricatus L., gat. mieczyk[w. 1486 czyrwony koszaczyecz, acorus, 5. bia=y kosaciec, grzybienie ]lilie wodne\ Nymphaea alba L., 1478 bialy koszaczyecz, grzybye ireos. †kosaczek bot. Iris Germanica L. kosaciec, irys. staropol. ca 1500 kossaczek ireos. †kosanki bot. Gladiolus imbricatus L., gat. mieczyk[w. staropol. ca 1500 cossanky. †kosarz 1. kosiarz, staropol. 1457 kossarze, 2. zool. gat. rybitwy, Sterna fluviatillis Brehm, staropol. 1472 kossarze cucubuth. †kosarzec bot. kossaciec, irys, Iris Germanica L. staropol. 1464 koscharziecz ireos. †kosatki nazwa bot., liczba mnoga, Gladiolus imbricatus L., staropol. 1460 coszathky spacula fetida. †kosatnik w[z bojowy z kosami osadzonymi na osiach k[=; rydwan. staropol. koszatnik. =ac. currus falcatus. †kosek narz"dzie w kszta=cie haka. staropol. 1472 klucz, zoraw, koszek arcolapum. kosi: czynno>: ci"cia kos'. staropol. kosycz – 1. kosi:, 2. siec. staropol. pokosycz ]po ^ na ^ u\ anglosas. mawan, >redniow. ang. mowen, ang. mow, ros. kosit;-kosit. †kosiniec kosiarz, ¯ kosa. staropol. 1418 w schesczinaczcze koszincow ]w 16 kosi<c[w\. ang. mower, ros. kosar;-kosar. †kosior pogrzebacz, o/[g piekarski. staropol. 1466 potabulum vlg. koszyor vel vydly, niem. ofengabel, franc. le fourgon, attisoir, ang. poker, ros. koherga-koczerga. †kosisko stylisko kosy. staropol. 1413(14 s coszysza de manubrio, ca 1500 koszyszko manubrium. =ac. manbrium falcis. †kosmatki bot. agrest, Ribes uva crispa L. staropol. 1472 kosmathki villerina. starofranc. le groseillier epineux, lub groseillier a maquereau, holend. kruisbezie, niem. krausbeere, ang. gooseberry ¯ goose % berry, ros. kry'ovnik-kry/ownik. kosm-yk(aty ¯ pasmo ]w=os[w\. staropol. kosmaty – w=ochaty, kud=aty, ow=osiony.

staropol. 1420 cosmati, kosmate, 1436 coszmatego pilosa facie, franc. touffe ]kosmyk\, hirsute, touffu ]kosmaty\, ang. tuft, wisp ]kosmyk\; shaggy, hairly ]kosmaty\, ros. puk-puk ]p"k\, klok-k=ok ]k=ak\, kosmatyj-kosmatyj, volosatyj, weroxovatyj.

kosmetyka ¢kosnie-t(wszyj zwleka•:(j'c. staroros. kosnet;-kosniet, kosnevwij-kosniewszij, ros. medlit;, medlivwij.

†koso-ciec(ciek nazwy bot. 1. kosaciec, irys, Iris Germanica L. staropol. 1475 cosoczecz ireos, 2. kosaciec, irys, Iris Germanica L. ]$\, 1475 cossocyek ]pro cossocyecz\ ireos.

kosodrzewina Pigus mughus, gat. sosny o nie k=uj'cych szpilkach, rosn'cy w g[rach. ¢kosog }arch., s=aw.| zezowaty. kos pokrewny polskiemu ukos; s=aw. kosog l. poj., kosogi l. mn. ]sko>nooki, o Tatarach, dzi> kosoglaznyj – zezowaty\. Roku 6530 Mstis=aw Wo=odimerowicz xodil na kosogi. †kosowica mo/e& danina od koszenia ='ki. staropol. 1492 cossowicza. ¢koss ]obce\ ca=us, poca=unek, ca=owa:. anglosas. koss, >redniow. ang. kyssen, kissen, ang. kiss, ros. celovat;, poceluj. ¢kossak ang. Cossak ]kozak\. †kost bot. Saussurea Lappa Clarke. staropol. 1472 kost costus. ¢kostar gracz w ko>ci. kostariczestwo gra w ko>ci. staroros. kostar;-kostar, kostarihestvo-kostariczestwo, ros. igrok v kosti-igrok w kosti, igra v kosti-igra w kosti.

†kost-arz(eczny(yra(era gracz w ko>ci, szuler. staropol. kostarsz y pyganicza – oszust i pijanica, staropol. kosteczny – dotycz'cy kostek do gry. kostium przebranie. s=owo z 18-go wieku. kostka zdrobn. ¯ ko>:& 1. ma=a ko>:, 2. u nogi, ˚k't. staropol. costka, cosszthka, kosthka, koszthka – kostka – 1. liczba mn. ko>ci – szcz'tki cia= >wi"tych, relikwie, 2. kostka u nogi ]ang. ankleangle\, 3. rodzaj schorzenia sk[rnego, 4. pestka w owocach, nasiono, ziarno, 5. kostka do gry, sze>cio>cian lub ga=ka ]u/yte do gry hazardowej\. ang. small bone ]kostka\, cube

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ]sze>cian\, die ]kostka do gry\, knuckle ]u r"ki\, ankle ]u nogi\, lump ]cukru\, flagstone ]brukowa\, franc. le de a jouer ]do gry\, ros. kost; igral;naq ]do gry\. kost-nica(nie:(ny ¯ skostnienie cia=a ]zesztywnienie\ ¯ ko>:. staropol. ca 1500 kosznycza ˘ ko>nica – pomieszczenie na cia=a zmar=ych ]sta=e lub czasowe\. kostny dot.(odnosz'cy si" do ko>ci. staropol. 1437 kostna dna coxa. kostrzewa bot. chwasty zbo/owe z rodziny traw& 1. /ycica, stok=osa, Lolium temulentum L. staropol. ca 1500 kostrzev',

kakol lolium, kostrzewa albo k'kol,

2. kostrzewa, Panicum crus galli L. staropol. 1460 kostrzewa erbium, 1464 kostrzewa lolium, ca 1465 kostrzewa erbum, 1472 kostrzewa pirina, ca 1500 koszthrzeva erbum. kostur laska, pa=ka podpieraj'ca kulawego przy chodzeniu. staropol. XV w. kvla uncinus ca 1500 vambuca kulya vel m'czvga, 1423 kulam ˘ kvla, kula. ˚kula. franc. la bequille; le clou a chrochet; echelier, anglosas. cryce ]laska, pa=ka\, niem. krücke ]kula; krokiew; o/[g\, >redniow. ang. crucche ˘ ang. crutch, ros. kostyl;-kostyl. †kostyra kostera, YE. ¢kosz tur.-tat. ob[z. kosz(a=ka(yk dos=. plecionka, 1. pojemnik r[/nego kszta=tu, pleciony z wikliny, s=u/'cy do noszenia lub przechowywania czego, 2. boczna przyczepa przy motocyklu, 3. gondola pod balonem, 4. przeno>ny piecyk na koks i w"giel. staropol. kosz, cossz, kosch, kossch, cosz, cosch – 1. pojemnik pleciony z wikliny lub s=omy, 2. rodzaj sieci, 3. lektyka. ros. lukowko-=ukoszko ¯ =uka ]ple>:\. =ukawica ]chytry, kr"tacz\. †koszar lub koszara ogrodzenie dla owiec lub innych zwierz't domowych. staropol. 1439 koschari. rumun. casare }kaszare|. †koszarka wyrabiaj'ca albo sprzedaj'ca kosze. staropol. 1477 coscharka. koszary budynek przeznaczony na kwaterowanie /o=nierzy. franc. la caserne; hiszp. barraca ]chata, lepianka\ ˘ ital. baracca ˘ franc. baraque ˘

ang. barracks ]baraki\, ros. kazarma-kazarma. ¢koszczej s=uga, niewolnik. staroros. ko]ej-koszczej, ros. rab-rab, plennik-plennik. ¢koszczuna >wi"tokradztwo. robienie >miechu, opowiadanie dowcip[w, /art[w, dla zabawy. staroros. ko]una-koszczuna, ros. svqtotatstvo> smexo-

tvorstvo, zabavnye wutki. koszerne hebr. kaszer odpowiedni, w=a>ciwy, prawid=owy.

¢koszka ˚kot. †koszka futrzana czapka. koszmar(ny przera/aj'cy sen, co>, zdarzenie, na wz[r takiego snu. niem. mahr, pokr. staronord. mar, starofranc. mare, franc. cauchemar anglosas. i ang. mare ]duch powoduj'cy straszne sny, wg wierze<\.

1. koszt(owny(owno>:(owa: cen•a(ny(no>:(i:. ang. cost, =ac. constare ]sta: razem; ‘za wszelk' cen"» ^ ka/dym kosztem\ ˘ costare, ang. cost. staropol. XV w. psszy lowcze wy-

'czey kostvgya ]plus constant\, nyszly... uzythku nosz'; gedno mussy mv szyy' kostovacz ˘ kostovacz – wydatku wymaga:,

koszty poci'ga:, albo utrat" r[/nych warto>ci. r[/ne ]sic#\ od kosztowa: ¯ kosta. staropol. ca 1428 costowno constabit ˘ costowno – drogo, kosztownie, za wysok' cen". staropol. kostownoscz valor – kosztowno>:, warto>:, cena. staropol. cosztowne, costowne, kosthowne, kostowny – wiele kosztuj'cy, wymagaj'cy koszt[w, drogi, cenny, zbytkowny. 2. kosztowa: pr[bowa: dla zbadania smaku, na j"zyk bra:, troszk". staronord. ]isl.\ kosta ]pr[bowa:, ang. to try\, staropol. kosthowacz, kostowacz – r[/ne ]sic#\ od kosztowa: ¯ cost.

†kosztywa=, kostywa= cztery nazwy botaniczne& 1. Cynoglossum officinale L., staropol. 1437 costival, 1460 kosthywal consolida alba, 2. Symphytum officinale – czarny kostywa= lub kosztywa=, /ywokost lekarski, staropol. 1419 czarny kostyval barba hrycina, 1437 czarni costival consolida maior, 3. Saussurea Lappa Clarke, staropol. 1437 costiual costus, 4. Plantago maior L. – babka zwyczajna. staropol. 1478 costhywal arno-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

glossa, plantago magna. koszula ko•tula, T ˘ Sz. dos=. do otulania ¯ tuli:, os=ania:, lekka odzie/ okrywaj'ca wierzch, torso cia=a, gdy spodnie – doln' cz">: cia=a, w odr[/nieniu od wierzchniej w postaci marynarki, kurtki p=aszcza. staropol. 1477 kosulky, 1486 coszulky, ca 1500 coszvlka camisiam. franc. chemise, niem. hemd, anglosas. scyrte, >redniow. ang. schurte, schirte ˘ ang. shirt, ]damska\ chemise, ros. rubawka ]rubaszka\ ¯ bawka ]baszka ^ g=owa\, koszula nak=adana przez g=ow", staropol. koszul•a(ka – 1. odzie/ spodnia, wg Ss 1953, 2.a. bot. szczyr roczny, Mercurialis annua L., 2.b. gat. rdestu, Polygonum hydropiper L. et P. persicaria L. staropol. 1472, bot. kossyle. koszyk ¯ kosz % yk ¯ kot ]do\ ˘ ˘ do kosza ]synonim\. staropol. cosszyky, kosch, ca 1500 koschyk, koszhyk cartallum – 1. ma=y kosz, 2. jakie> naczynie z metalu, rodzaj kubka& 1471 zlothy koschik, tak wg Ss 1953, bo wg mnie& ¯ ros. ¢kuvwik-kuwszik ]dzbanek\ ¯ kuvwin=-kuwszin ]dzban, ang. pitcher, jar, franc. la cruche, niem. krug ˘ ros. kru/ka, G?\. ˚kru/a, ˚g'sior ]dzban\, ˚miara ]kru/ka\. starocelt. bascauda, >redniow. ang. i ang. basket, ros. korob ]korob ^ kosz\ ˘ korobohka ]koszyk\; ko, ka ]do\ – do roboty,

†koszyszczko, koszyczko, choszczysko, choszyczko, choszysko, choszyszczko werbena, bot. Verbena officinalis L. staropol. 1419 choszysczko, 1437 choszisko verbena, 1460 coszyczko verbena. ˚choszczki. †ko>cieln-y(i ¯ ko>ci[=. staropol. slvdzi kosczelni, sluga koscyelni, ku slugam koscyelnim, 1471 slugy Levites, kosczelny ecc-

lesie; kaplany, wschysczy sludzy, tesch kosczyelny; sludze kosczyelnemv; o cirkwney gednoszczi, koszczelney swiøtoszczi, kosczyellyym, coscelnego, kosczelnø, kosczelney, kosczelnya, kosczelnego pogrzebv ˘ kosczelny, koscyelni, kosczyelny, koszczelny – dotycz'cy ko>cio=a, pozostaj'cy w zwi'zku z ko>cio=em& a. jako budynkiem, >wi'tyni', b. jako jednostk' prawn', c. jako instytucj' zrzeszaj'c'


x og[= wyznawc[w. staropol. s=uga ko>cielny – lewita, cz=onek /ydowskiego pokolenia Lewi, pe=ni'cy ni/sze pos=ugi ko>cielne, a tak/e ni/szy duchowny. franc. d’eglisse ecclesiastique, ang. church-related, ros. cerkovnyj-cerkownyj. †ko>cien 1. ostry koniec czego> ]kija, w=[czni, itp.\, staropol. 1471 kosthnem, ca 1500 kosczyen, 2. /'d=o, staropol. kostnovye aculei, =ac. aculeus, franc. 1. dard ]ostry koniec& strza=a, oszczep, harpun, /'d=o, j"zyk\, 2. aiguillon ]/'d=o gada\, anglosas. 2. stingan ]/'d=o\ ˘ >redniow. ang. 2. stingen, ang. 1. sharp-cut, sharp-pointed, 2. sting, ros. ostrokonehnyj, 'alo-/a=o, ukol-uko=. †ko>cienek ma=a w=[cznia. staropol. 1471 kosczienky tanceolis, =ac. parva hasta. †ko>cio=ow(y dot. ko>cio=a. ko>ci[= 1. >wi'tynia chrze>cija<ska, 2. nazwa chrze>cija<skich organizacji wyznaniowych ˘ Ko>ci[= Rzym.Kat., Prawos=awny ]Ortodoksyjny\, Ewangelicki, i liczne ich od=amy. Organizacjom nie grozi upadek pod wp=ywem pot"/nych, my>lowych cios[w, ze wzgl"du na sta=y nap=yw jednostek do kleru kt[re zawiod=y normalnie funkcjonowa: w spo=ecze<stwie, a – z drugiej strony – tak i wyznawc[w, tj. nap=yw ludzi my>li kr[tkiej, lub w beznadziejnym stanie zdrowia, /e tylko B[g m[g=by pom[c, wybawi:. Obie wi"c strony – kler i pobo/ni – potrzebuj' siebie nawzajem i wszelkie pr[by i m/onki obalenia instytucji skazane s' na fiasko, bo zjawisko spo=eczne, zdawa=oby si", ma jednak pod=o/e biologiczne. Po obu stronach – kleru i wiernych – wch=ania jednostki niepe=nosprawne, my>lowo, emocjonalnie, i fizycznie. Przysz=o>: ich zosta=a nakre>lona w momencie pocz"cia – w swych genach maj' j' kodowan'. Przez to ruch religijny jest naturalnym odrostem spo=ecze<stwa, jak wyrostek robaczkowy od kiszki, tzw. >lepa kiszka; jego znaczn' cz">ci' przy tym, dla kompletu opisu i prawdy. Nurt kwit=, kwitnie, i kwitn': b"dzie, wyk=adnia czym ludzko>: jest i kto kim jest, z horyzont[w my>lowych i w jakiej sytuacji /yciowej. Za> stopie< wiary narodu jest stopniem jego niedorozwoju umys=owego i fa=szywo>ci poszczeg[lnych jego cz=onk[w. Im bardziej wierz'cy – tym bardziej fa=szywy, bowiem fa=sz jest nieod='cznie zwi'zany z ˚wiar'.

Kler Ko>cio=a Rzym.-Katolickiego prowadzi spis ksi'/ek zakazanych, o nazwie ˚Index librorum prohibitorum. Tak i komuni>ci – obie warstwy spo=eczne dost"pu do wiedzy, czym one s' – demagogami, obiecuj'cymi wiernym utopi"; kler – raj po >mierci, komuni>ci – dobrobyt materialny za /ycia, ˚S'd Ostateczny. gr. kyros ]najwy/sza si=a\ ˘ kyrios ]mistrz, w=adca\ ˘ kyriakos ]nale/'cy do Boga, Pana\ ˘ kyriake ]doma\ ]dom Bo/y\ ˘ p[{nogr. kyriakon ]dom Bo/y, >wi'tynia\ ˘ anglosas. cirice, cyrice, niem. kirche, >redniow. ang. chireche, chirche, kirke, ang. church, ros. cerkov;-cerkow ¯ gr. =ac. castrum ]twierdza, fort\ ˘ zdrobn. castellum ]zameczek\ ˘ anglosas. castel ˘ czes. ˘ kostel ˘ pol. ko>ci[= ]>wi'tynia\, a =ac. castellanus ˘ kasztelan. w Wiekach Írednich >wi'tynie spe=nia=y tak/e rol" obronn', wi"cej ˚nr 700. staropol. kosczol, koscyol,

koszczyel, koszczyol, kosczol, coscol, cosczol,

w Ss 1953 4 kolumny cytat[w – 1. >wi'tynia ]nie tylko chrze>cija<ska\, dom bo/y, 2. swoista jednostka prawna zwi'zana z okre>lonym ko>cio=em ]parafia, diecezja\, 3. instytucja zrzeszaj'ca og[= wyznaw -c[w pewnej religii lub obrz'dku, 4 w zbyt dos=ownym przek=adzie – zgromadzenie ludzi. staropol. slvdzy kosczolovi, slvgi

kosczolovi, slvgam cosczolovim, y slvga kosczolovi, dalem to slvdze kosczolovemv – kosczolovi, cosczolovi – do ko>cio=a nale/'cy, b"d'cy w zwi'zku z ko>cio=em. staropol. XV w. cosczyolky ˘ cosczyolek – 1. ko>ci[=ek, ma=y ko>ci[=, kaplica. 2. bot. dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L. ko>ci[=ek 1. ma=y ko>ci[=. staropol. cosczyolky – ko>ci[=ki, 2. bot. dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L. staropol. 1472 kosczolek perforata, ypericon, p[{no=ac. capella ˘ starofranc. i >redniow. ang. chapelle, chapele, ang. chapel ]kaplica; miejsce chrze>cija<skich nabo/e<stw, podrz"dne do lub mniejsze od ko>cio=a\. nazwisko Ko>ciuszko ]Ko>ci[=ek\. 1. ko>: dos=. krzyw. 1. twarda tkanka barwy bia=ej, jedna z cz">ci szkieletu ludzi i zwierz't,

2. ko>: pacierzowa – kr"gos=up, 3. z"by s=oni, hipopotam[w u/ywane na ozdobne wyroby, 4. ko>: niezgody – pow[d jej, 5. z ko>ci czyjej – autentyczny potomek 6. czu: b[l w ko>ciach – odczuwa: zm"czenie, 7. porachowa: ko>ci – pobi: kogo dotkliwie, 8. stawa: ko>ci' w gardle – stawa: si" nie do zniesienia, 9. do ko>ci, do szpiku – zupe=nie, do g="bi, na wskro>, 10. psia ko>: – z=o>: /e napotkany problem niezwykle trudny do rozgryzienia, przesz=o na rodzaj lekkiego przekle<stwa, 11. osoba przy ko>ci – t"ga, 12. ko>ci – zw=oki, prochy, 13. ko>ci – gra sze>ciankami, 14. ko>ci zosta=y rzucone – sta=a si" rzecz nieodwo=alna; zapad=a ostateczna decyzja, “rzek= m'/ rzucaj'c chud' /on"& ko>ci zosta=y rzucone”. s=owotw. pokr. o>:, ko>cisty, kostny, pako>: ]krzywo, przeciwie<stwo do prawdy – prostolinijno>ci\, u¶kos – krzyw¶o, po¶kost – po¶krywa, ale nie ko>ci[= ¯ kostel ¯ castle, castel ¯ =ac. castellum ¯ zdrobn. castrum ]zamek, budowla obronna, fort\. ¯ gr. osteon, ST ˘ ÍÇ, franc. un os, ]o>:\ une arete, ]s=oniowa\ ivoire, ]do gry\ le de a jouer, anglosas. ban, >redniow. ang. bone, boon, ang. bone, ]do gry\ die, ]s=oniowa\ ivory, ]niezgody\ bone of contention, ros. kost;-kost, ryb;q kost;-rybja kost ]o>:\, slonovaq kost;-s=onowaja kost, igral;naq kost;-igralnaja kost. wo=. 1289 i vs≠x kosti tou† le'at; ]i wszech “ko>ci” – prochy, zw=oki – tu le/'\, kost; borodna≥ peregnila bœwe ]ko>: brody przegni=a by=a\, mazur. kosti ]ko>ci\ ¯ s=aw. kost;. 2. †ko>: bot. Saussurea Lappa Clarke. staropol. ca 1465 coszcz os de corde cervi. ko>lawi: krzywi:, ¯ kos ]krzywo\. †ko>nik kosiniec, kosiarz. 1. †kot kostka do gry. staropol. ca 1500 kregel vel koth. 2. kot domowe zwierz", poluj'ce na myszy. celt. pochodzenia. staropol. kota ci'gn': ]idiom – ukaranym by:, wydrwionym by:\, staronord. ]isl.\ köttr ]mianownik kattar, dope=niacz ketti, l.mn. kettir\, niem. katze, anglosas. catte, cat, ang. cat, =ac. cattus, ros. kot,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x kowka, franc. chat. koc – mi=a i ciep=a plandeka, kociak – przen. o mi=ych osobach, Latopis 1116 kotka-kotka ]kot\, staropol. koth na myszy, 1472 kot cattus, ca 1500 cattus vel catus, ein katz, koth – zool. kot, Felis domestica Briss. kotara ˚zas=ona. staropol. kotara ]namiot, ˚kolarza\, ang. curtain, blind, ros. gardina-gardina, wtora-sztora, zaslon-zas=on. †kotczy rodzaj p[=krytego powozu wyrabianego na W"grzech. staropol. 1500 kothczy. †kotczy 1. powozowy, cugowy, 2. ko< powozowy. ]wg Ss 2011$\ kote= ˘ koce= ˘ kocio= ¯ =ac. catinus ]pojemnik na /ywno>:\ ˘ zdrobn. catillus ˘ got. katils ˘ niem. kessel ˘ anglosas. cetel, >redniow. ang. ketel, kettell ]czajnik\, pol. kocio=, lit. kati=as. Lit. nazwisko Kocie=. †kotew czy kotwa, kotka kotwica. kotka zwykle& samica kota. staropol. kotka – 1. samiec i samica kota, 2. rodzaj kwiatostanu pewnych drzew, np. wierzby, leszczyny, 3. kotwica. †kot-larz(lik(=owy rzemie>lnik wyrabiaj'cy kot=y; kocio=ek. staropol. kotlarzewo – op=ata przy wst"powaniu do cechu kotlarzy, lub op=ata =awie, w=a>cicielowi miasta, itp., w razie braku cechu, za prawo wykonywania zawodu kotlarza.

kotlet

dun., holend. kotelet ]siekanina, sieczone\ ¯ cutlet. †kotlik kocio=ek staropol. kotliky, 1499 caldar albo kothlyk.

kotlina kot=owniakocio=, lub odwrotnie. †kot=owy b"d'cy w zwi'zku z kot=em, przynale/ny do kot=a. staropol. 1412 kotlowan, 1449 vlg. kothlowe zawyasze. †kotn-o(y u owcy& brzemienn' by:. ¢kotopan urz"dnik. Latopis 1116 kotopan-kotopan. ¢kotora }arch.| k=[tnia, por[/nienie, niezgoda, wa><, rozbrat, sp[r. ang. quarrel, difference, dispute,

dissesion, discord,

Latopis 1116 kotora-kotora, kotoratisq-kotoratisja ]k=[ci: si", sprzecza:\, s=aw. kotora-kotora, wo=. 1289 kotora ]kotora\& b≠ bo

kotora me'i ima velika, ros. rasprq-rasprja,

razdor-razdor, smuta-smuta. ¢kotoratisja ruga:, gani:, k=[ci: si", obra/a:, znies=awia:. staroros. kotoratisq-kotoratisja, ros. branit;sq, rugat;sq, ssorit;sq. ang. to abuse, to scold, to blame. kotw-a(ica ci"/ki hak o dw[ch lub trzech z"bach, wyrzucony ze statku wbija si" w dno i utrzymuje statek w miejscu. ¯ kot ]do\ % wa ]wody\, lub }kot| ]=apa:\ % wa ]wod"\; kotwa % wica ]wi"ksza\ ˘ kotwica. ang. catch ]=apa:\ ˘ caught }kot| ]z=apa:, z=apana\, an ]wielk•i(a(ie\, gr. ankyra ˘ =ac. ancora ˘ anglosas. ancor ˘ ang. anchor ]kotwica\, ros. qkor; ]jakor\, staropol. kotwa, kotew, kotka. pol. kotwiczka – ma=a kotwica do trzymania czegokolwiek& franko<ski krappo ˘ grapa ]hak\, proven∫. grapin, grapil, starofranc. grapin, grapil, >redniow. ang. grapnell, ang. grapnel, ros. malyj qkor-ma=yj jakor, drek-driek, kowka-koszka. †kotwice w liczbie mnogiej& a. miko=ajek zwyczajny, Eryngium campestre L. b. dziurawiec zwyczajny, Hyparicum perforatum L. staropol. 1472 kothuicze yringi, 1472 kotwycze perforata, ypericon.

kotylion 1. zabawa towarzyska, zwykle walc, o figurach wymy>lanych przez wodzireja i powtarzanych przez korow[d par, popularna w XIX w., taniec do kt[rego dobieraj' si" pary wg jednakowych parzystych ozd[b, 2. ozdoba, maskotka, bukiecik, kokarda, itp., przypinana ta<cz'cym ten taniec. franc. cotillon, gr. kotyledon ]gat. ro>liny\ ¯ kotyle – wydr'/enie, pr[/nia, jama, pustka; ustrojenie zabaw i wesel. †kow metal, stop metalu. ˘ kowal, podkowa ]podkucie\. staropol. z dobrego kowu.

†kowa: 1. ku:, uderza: m=otem o metal, 2. zakuwa: w kajdany. staropol. o(pod(s(u(wy•kowa:. †kowadlnia ku{nia. staropol. 1327 cowadlna, 1471 kowadlnye. †kowad=o to, co si" da ku:, kruszec, metal staropol. kowadlo.

kowa-l(d=o(dlnia, pod(o-kowa /elazna lub stalowa podstawa, na

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

kt[rej kute s' przedmioty metalowe; kszta=tu buta odwr[conego podeszw' do g[ry, ¯ kowa % d=o ]od(bi:, stuka:\. przez przypadek& k¶ow¶al  wo¶kal. ros. kov-alo/at;, kovka, staropol. kowal – rzemie>lnik wyrabiaj'cy przedmioty z metalu, kuciem, zwykle po wyj"ciu metalu z ognia. staropol. kowalowa – /ona kowala. staropol. kowalow, kowalski – zwi'zany z kowalem. staropol. kovalsky kamyen – brusek, ose=ka. staropol. kowanie – 1. kucie, wykuwanie m=otem przedmiot[w z metalu, 2. wyroby kute, ozdoby kobiece, =a<cuchy, mo/e te/ naczynia, 3. zakucie w =a<cuchy. anglosas. onfilte, >redniow. ang. anfelt, ang. anvil ]kowad=o\, ros. nakoval;nq-nakowalnia. koz-a(i zool. Capra hirus L. staropol. koza, cosza, kosza ˘

koz-a(e=ek(o=ek, staropol. koszey, koszych, kozego, koszya –

1. kozi, kozy dotycz'cy, z koz' zwi'zany. 2. kozie nogi – stojaki pod [wczesn' bro< paln'. staropol. kozia& broda, br[dka, drzyszcz, m'dka, r[g, rzy:. ang. goat, ros. koza. Kozak potomek Scyth[w ]$\ wskazuje utrwalona nazwa. uprzednio znad Donu, a wcze>niej – z Kazachstanu, Kazakstanu – cz">ci Xin-d/ian Ujgur w Chinach ]ang. Xinjian Uygur\. po=udn. tur. qazaq ]poszukiwacz przyg[d, ryzykant\, starotur. qazghaq ]spekulant\, ros. kozak-kozak, ukr. kozak-kozak, ang. Cossak, pol. kosa, gr. scytha ]kosa\, przez przypadek ]oba bez zwi'zku ze sob'\& Iwa•n  n•iwa, jak k•ow•al wo•kal.

†kozianki lub kozanki bot. Spiraea aruncus.

†koziachta $, bot. Sporaea aruncus L., wg Ss 1953. staropol. 1472 koziachta caprasia. †kozianki czy kozanki w l. mn. Spiraea aruncus L. staropol. 1460 coszanky capraria, ca 1465 kosanky caprasia, 1472 koszanki caprasia kozik rodzaj no/yka o krzywym i szerokim ostrzu. staropol. 1448 kozik – rodzaj no/a.


x kozio= s=owotw. pokr. sio= SZ, staroros. mjsc. Kozielsk. staropol. kozlow ]koz=[w\, s cozli ]z koz=[w\, weszmyczye kosla za grzech ]we{mijcie koz=a za grzech\,

kozel, kozyel, koziel, kozell ˘ koziel, OE –

1. samiec kozy, Capra hircus L., 2. dziki, dziwoki kozio=& jele<, Capra ibex, 3. koz=ek lekarski, Valeriana officinalis L., 4. krokiew, cz">: konstrukcji dachu. franc. le bouc, anglosas. gat, >redniow. ang. goot, gote, ang. goat, buck, staroros. kozël=-kozio=. staropol. krew kozlowo picz ˘ kozlowy – do koz=a nale/'cy, z koz=em zwi'zany. staropol. koz=ow-y(e& jajce, jajko, m'da, mi"tka. staropol. 1437 cozopas dux enoycus ˘ cozopas – pasterz k[z. =ac. caprarius. kozio=ek zool. i bot. nazwy. staropol. kozie=ek, kozie=k, koz=ek, kozie=kowy – kozio=ka dotycz'cy, z kozio=kiem zwi'zany. zoologiczne& 1. Capreolus haedus – m=ody kozio=, staropol. koszelka ]kozio=ka\, ca 1500 kozelek capriolus, 2. prawdop. ptak >piewaj'cy o >wicie, mo/e s=owik& Avis quaedam mane cantans fartasse luscinia. botaniczne& 1. Valeriana officinalis – koz=ek lekarski, staropol. 1419 kozlek, 1437 koslek; coslek, koszlek, coszlek, koszyelk, cozyelek, 2. Orchidearum sp. tuberis obovatis – gatunek storczyka, staropol. 1460 coszielky, ca 1465 kozyelky leporina; kozelky, koszelky, koszyelky. †koziro/ec bot. Cassia fistula L. staropol. 1472 kozirozecz cassia fistula. †koz=owy koz=a dotycz'cy. ¢koznowanie zastawianie pu=apek, side=; podst"py, fortele. staroros. koznovanie-koznowanie, ros. kovarstvo-kowarstwo, ang. setting snares, traps; wiles, tricks. †kozopas pasterz k[z. staropol. 1437 cozopas. †kozoro/ec zool. dziki kozio=. staropol. ca 1500 kozorozecz cap}r|icornus. =ac. capricornus, franc. le cerf, anglosas. bucca, buc, >redniow. ang. bucke, buk; stag, ang. buck, ros. olen;-ole<.

†kozubek rodzaj naczynia zrobionego z kory. staropol. XV w. coszvbek catillus, coszvbkyem limpha catillo. nazwisko Kazub([wna, OA. †ko{laszki gat. storczyka, Orchidearum sp. tuberis obovatis. staropol. 1484 koslasky satirion. †ko{lec 1. zool. kozio=, 2. przewr[cenie przez g=ow", fika: koz=y. staropol. a scora koszelcza v glowy gego ]a sk[ra ko{la u g=owy jego\, a czasztho koszyelcze ¢przeffvacza ]a cz"sto koz=y “przewraca” – robi, kozio=kuje\, =ac.1. caper, 2. caporis in caput circumcatio, ang. 2. turn somarsaults, ros. 2. perekuvyrnut;sq. †ko{l" k[zka, kozio=ek. staropol. dal yednego kozlyecza – da= jednego kozio=ka. †ko{lik bot. koz=ek lekarski, Valeriana officinalis L., ˚kozio=. staropol. 1472 kozlik fu, valeriana. †ko{liny skrzy/owane deseczki przytrzymuj'ce s=om" na grzbiecie dachu, mo/e rodzaj gontu, dranica, nawet belka. staropol. 1398 kozlini. †ko/a sk[ra zwierz"ca. staropol. ale kaplanow bilo malo

any mogly dostatcz}y|cz drzecz kozi z dibitka obyetnego. staropol. vczynyl pan bog Adamowy a gego szenye suknye koszane ˘ koszany – sk[rzany. =ac. pelliceus; =ac. pellis, starofranc. la peau; le cuir, >redniow. ang. leder, lether, ang. leather, ros. ko'a-ko/a. †ko/any sk[rzany. staropol. suknye koszane. †ko/dy, kol/dy OA, jaki(kt[ry•kolwiek, wszyscy, bez wyj'tku, bez r[/nicy, ka/dy. staropol. ca 1440 cosdy; koschdi,

kaszdi kmyecz, koszdego roku, kozdi tydzen. =ac. quicumque, quivis, franc. chaque; tout; chacun, anglosas. ≤lc, >redniow. ang. ech, elc, ang. each, ros.

ka'dyj-ka/dyj.

†ko/ekrzy= zool. nietoperz, Vespertilio sp. staropol. 1472 kozekril vespertilio. †ko/ki, k[/ki rodzaj pelerynki podbitej futrem. staropol. 1447 cuszky; coszky, 1448 cozky. ko/u-ch(szek ¯ ko/a ]sk[ra\ – sk[ra – tulup. s=owo pisane przez mylne ?, bo s=owotw. pochodzi od sk[ry ¯ «sk[ra» ]ros. ko/a, szkura; tu {r[d=o b="du\;

tak i pol. /ebro ¯ ros. rebro, ang. rib, i ˚/uchwa ¯ rzuch, w mej opinii. wo=. 1289 ko'oux 'e álovira

greckogo. i krou'ivy zlatymi ploskymi áwit= ]ko/uch o=owiem greckim i kr'/kami z=otymi p=askimi oszyty\. staropol. kosuch ]futro\. 1422 kozuch, 1435 koszuch. staropol. ona nigednego koszuska ˘ koszusek – ko/uszek, kr[tki ko/uch, do bioder; wg Ss 1953& ma=y ko/uch }«ma=y» dot. rozmiaru, wzrostu, wieku, J.D.|. k[=, kolec pal, dr'g, /erd{. staropol. 1392 non recepi kolow, 1398 pro 62 palis koli;

palis vlg. koli; ¢gedemnacze colow.

wo=. 1289 kol= ]ko=\ ˘ pol. ko=ek. wo=. 1289 i glava ego vzo†knena na kol= ]i g=ow" jego ‘utni"to’ – wbito na ko=\. †k[=-eczko(ko ma=e k[=ko taczek, w[zka. staropol. XV w. kolko. †k[t kostka u nogi, ]u konia\ p"cina. staropol. kooth, koth, ca 1500 na cocze. †k[z dziwoki, dziwny koz – zool. dziki kozio= albo jele<, Capra ibex L. staropol. dzyvoky kos, dziwny kosch.

kpi-na(arz ¢kra, kro ma=e lub du/e. gr. mikros, makros ikra, iskra i inne. Kropiwnica ]du/a piwnica\ ko=o Osieka, zdobywana 1281 przez Wo=yniak[w, dzi> Koprzywnica. kra tafla lodu w kawa=kach. ¯ krach – p"kanie, d{wi"k p"kaj'cych lod[w. staropol. kra – 1. kawa=y lodu p=yn'ce wod', 2. kawa=, bry=a. krab rak morski, >redniow. ang. crabbe, ang. crab, niem. krabbe. krach trzask, =omot, gwa=t. upadek, =oskot, huk, p"ka:. niem. krach(en. †kracz-aj(ej, AE, krok, miara d=ugo>ci, zmienna zale/nie od okolicy. staropol. 1283 ¢cracsai, 1428 na kraczayu, 1437 craczey passus. †kraczanie kroczenie, kroki stawiane, st'panie. staropol. 1471 twe kraczanye ]war. twe kroczaye\.

†kradmie, kradmo ukradkiem, potajemnie. staropol. kradmye. †kradziebny kradzie/y dotycz'cy,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x odnosz'cy si" do kradzie/y. staropol. kradziebny, staropol. rzecza kradzyebn' ˘ rzecz' kradziebn' – po z=odziejsku. kra-dzie/(dn':(>: potajemne zabranie cudzej w=asno>ci, przyw=aszczenie, z=odziejstwo. ˚kra>:. anglosas. st≤lan, stelan, >redniow. ang. stelen, ang. steal, s=aw. vorovat;, krast;, staropol. kradzewszsthwo, 1440 nye cradn' any kradli, any s kradzestwa ziw',

za kradzeszstwa, kradzesztwem, kradzestwem ˘ kradzie•stwo( (ctwo(jstwo(wstwo(/stwo –

z=odziejstwo, kradzie/. staropol. kradzez, kradzesz – 1. potajemne przyw=aszczenie sobie cudzej rzeczy, kradzie/, 2. rzecz ukradziona.

†kradm-mie(mo(ziebny ukradkiem, potajemnie.

kraina ¯ kraj, l'd, region. Termin raczej obliczony na wyobra{ni" s=uchacza, czytelnika& kraina zmar=ych, wiecznych >nieg[w, mlekiem i miodem p=yn'ca, szcz">cia. Ukraina ]na skraju\ ¯ ukraj ]skraj, granica\. staropol. kragyna, krayna – 1. dzielnica, okr"g, 2. brzeg, skraj. ang. 1. district, 2. edge.

kraj(an(obraz(owy(oznawstwo( (a:(ka 1. kraw"d{, brzeg, granica, s=owotw. pokr. skraj. staropol. kraj – 1. granica terytorium, terytorium obj"te granicami, okolica, okr"g, 2. brzeg, skraj, strona, zewn. cz">:. ˚kraja:, krajka, kraniec. u kraju ^ u granicy, wo=. 1289 na oukrain≠ ]na ‘ukrainie» – na skraju\, 2. obszar, terytorium stanowi'cy odr"bn', narodow' jednostk" administracyjn', cz"sto etniczn' przy tym i wyznaniow'. kraj ]do granicy\, raj – granica ˘ ros. rajon, pol. region; ros. kraj ]brzeg, kraw"d{, granica, kraniec\. staropol. w craioch ]w krajach\,

wszitcy craiowe zeme, wszytky kraye zyemske, w craie zeme do craiow ocrøga; az do krayow od kraya zemye.

w Ss 1953 3 kolumny cytat[w. ang. fringe ^ skraj, granica, peryferie, margines ¯ =ac. fimbria\, ang. 1. edge, border, brink, verge, 2. brim, 3. end, 4. country, land. kraja-:(k(lnia(lnica(nka ci':, roz(od•cina: po kraw"dzi. ¯ kraj. staropol. krayacz, 1439 kraiac ˘ kraj(a:(anie(czy(ka – ucina:. staropol. krayanye ˘ krajanie – prze(roz•cinanie.

†krajcar jednostka monetarna r[wna 1(2 grosza.

†krajczy jaki> wy/szy urz"dnik dworski, pierwotnie w obowi'zku krajania potraw u sto=u kr[lewskiego. staropol. ca 1500 krayczy incisor.

krajka 1. barwna wst'/ka tkana z grubych nici, 2. brzeg tkaniny, 3. odci"ty pasek tkaniny, papieru 4. kromka. raj ^ rom ^ g[ra. staropol. krayka. staropol. kraykowe – op=ata na rzecz pana feudalnego od sprzeda/y tkanin. †krajnik wojewoda wo=oski, naczelnik ma=ego okr"gu, wsi. staropol.1442 woyewoda, kraynyk; craynyk, craynik, kraynik. †krajny skrajny, na ko<cu b"d'cy, ostatni. staropol. 1471 kv kraynemv. †krak zool. kruk, Corvus corax L. staropol. crak. ang. raven. kraka: g=os kruk[w, wron. ¯ staronord. ]isl.\ kraka ]wrona, gawron\, krakr ]wrona, gawron, kruk\, staronord. kragi, ang. crag ]szyja, gard=o, kruk\, niem. krähe ]wrona\, ros. krakat;. krakowski ¯ Krak[w ¯ kra ]woda\ % k[w ]las\ ¯ kov; tak i wiele innych, ]pra\starych nazw, jak Elbe ^ +aba ]woda-woda\, Wis=a ]woda-woda\; powt[rzenia s=[w znacz' «wielka», tak i dzi> ˘ od tylu tylu lat ]od wielu lat\. staropol. 1456 pol grzywni cracowskyey ]p[= grzywny krakowskiej\, 1480 pol grzywny liczby krakowszkyey ˘ grzywna krakowska, grzywna liczby krakowskiej – jednostka pieni"/na sk=adaj'ca si" z przyj"tej w Krakowie wagi }ilo>ci, wg Ss 1953| drogiego kruszcu, najcz">ciej srebra, lub pieni"dzy. ˚grzywna. staropol. po krakowsku – wed=ug krakowskiego zwyczaju. kraksa wypadek rozbicia pojazd[w na drodze. ang. crack ]nag=y, ostry g=os p"kania\ ¯ >redniow. ang. cracken ¯ anglosas. cracian, pokr. niem. krachen. kram(arz stragan, budka, prowizoryczny sklepik. kram m[g=by by: mark]et\, czyli rynek, czytanym wspak. niem. kram, kräm(er, kleinhändler. staropol. 1406 i 1463 cramars, ca 1428 kramarz institor, 1439 i 1449 cramarz,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

1440 i 1447 ¢cramar, 1441 cromar, ca 1500 kramarz albo kvpyecz. staropol. 1441 cramnicza, ca 1500 kramnycze mercimonia – budka targowa, kram, sklep. staropol. 1398 cramny 1446 penandze y cramni rzeczi – dotycz'cy kramu, b"d'cy w zwi'zku z kramem. staropol. kram(arka(arski( (arz(nica(ny, krom(arz, OA – kram, buda targowa. staropol. XV w. cramarka negociatrix, ca 1500 kramark' instita. staropol. 1497 cista institoris albo kramarszka ˘ kramarszky – dotycz'cy kramarza, b"d'cy w zwi'zku z kramarzem. franc. debitant, boutiquier, niem. verkäufer, ang. stall ]stragan, buda, stoisko; przegroda w stajni\, shop-keeper, ros. lavohnik-=awocznik. ¢kramo=a bunt, rozruchy, zamieszki, powstanie. wo=. 1289 beshislennya rati

i velikπa troudy. hœsty≥ voiny. i mnogya kramoly i hasty≥ v=stanπa. i mnogya mœte'i. ]niezliczone walki i wielki ‘trudy’ – zn[j, cz"ste wojny i wiele bunt[w, i cz"ste powstania, i wiele zamieszek\. staroros. kramola-kramo=a, ros. mqre', bunt> zloj umy-

sel, kovartstvo> zasada> razdor, ˚koznowanie, kotora,

kran kurek do zamykania i otwierania dop=ywu cieczy. ¯ kraniec ]koniec, skraj, zak'tek\. terminy z «ko<cem» zwi'zane& ˚but, kran, mankiet, noga ]ko<czyna\, paznokie:, +okietek ]Zak'tek\. niem. kran ]1. winda, /uraw, 2. kran\. niem. hahn ]1. kogut, kur, 2. kurek\, franc. robinet, anglosas. t≤ppe, pokr. niem. zapfen, staronord. tappi, >redniow. ang. tappe, ang. tap, ]stop\cock ]kurek\, staroros. kran=-kran, ros. kran. †kranc ozdoba na szczycie czego>& domu, szafy, he=mu. staropol. 1426 crancz, 1494 krancz. kra-niec(<cowy kres(owy. ¯ kraj % koniec. ˚kraj, granica, GK, ¯ gra<. staropol. cranecz – rodzaj czepca, przepaska na w=osy. †krap czy kr"p mo/e przyrz'd w postaci pojedy<czego haka, zawieszonego u pasa, s=u/'cy do napinania kuszy. staropol. 1403 krap, 1478 XI crapi ˘ crap.


x †kras barwa, kolor. staropol. 1461(67 kras. krasa 1. pi"kno, uroda, wdzi"k, 2. kolor czerwony, 3. >wietno>:, wspania=o>:, pompa, 4. zool. kraska, Coracias garrulus L. pokr. krasnyj. staropol. krasza, crasa, crassa ˘ kras(a(i: – barwa, kolor; 1. barwi:, farbowa:, 2. czyni: pi"knym, upi"ksza:, zdobi:. po(u(o•krasi:. kra-si:(>ny 1. upi"ksza:, zdobi:. ¯ okrasa& t=u•szcz(sty, >mietana. zaprawia: straw" okras'. ˚krasa. staropol. po(u(o•krasi:, okrasza:. kraska gat. ptaka, zool. Coracias garrulus L. staropol. 1472 krassa crocola. ¢krasna krosna. staroros. krasna-krosna. †krasno>: czerwie<, barwa czerwona, mo/e pi"kno>:. staropol. 1453 czyrvona roza krasnosczya ˘ krasnoscz. ¢krasny ukr. pi"kny. ros. krasnyj,

krasoto[ ukrasi> ukr.-pol. Krasnystaw, Krasnobr[d, Krasne; krasnom[wca, kraszanka – jednokolorowe, jajko kurze na stole wielkanocnym, kra>nik – gat. motyla. †krasny, kra>ni pi"kny, urodziwy. ¯ s=aw. staropol. barwa krasna yako roza;

a oblicza crasnego; y krazne pfalene; crasni, crzasna, ca 1428 crasznø pannø mylowal; absolonaa krasznego, crasna, ch}w|alebna, crasne, kraschscha, krasznasz panna; thv sz' kraszne czthyrzy szwyecze staly ˘ krasny, kraszny, krazny, crasny, craszny –

1. czerwony, 2. =adny, >liczny, pi"kny, urodziwy, wspania=y, 3. dobry, wyborny, znakomity. =ac. bellus ]pi"kny, >liczny, =adny, ukochany\ ˘ p[{no=ac. ¢bellitas ˘ starofranc. i >redniow. ang. bealte, beaute ˘ ang. beauty ˘ beautiful, ros. prekrasnyj-prekrasnyj, krasivyj-krasiwyj. †krasomowy wymowny, m[wca. staropol. craszomovy.

kra->:(dzie/

staropol. 1397 cradl, 1400 cradzonego mecza, 1400 cradly, 1400 sam kradnye, any kradny ]ani kradziony\, ne

cradn, ne kradzy, nye vkradnyesz, nye pocra}dnyesz| rzecz gyego, 1401 konila cradzona, 1406 ne cradne, 1409 moy syn ne crathl,

1413 cradzonego wolu ˘ krascz, crascz ]kra>:\ ˘ cradl, crathl, kradnye, i inne. staropol. kra>: – 1. potajemnie przyw=aszczy: sobie cudz' rzecz, 2. pozbawi: kogo> w=asno>ci przez kradzie/. staropol. po(s(u(wy•kra>:, wkra>: si". s=owotw. poch. ˚skradzione, skra>:, u(wy•kra>:, wkra>: si", kradzie/. w zwi'zku s=owotw. z ang. dark& dark – krad]=\ ˘ kra>: kaszel – kaszl]a=\ ˘ szlak tapar – r'bat ˘ r'ba: labor – robal ˘ robak s=owotw. koncepcji 023 i 024. ang. to steal; theft, larceny, ros. kra-st;/'a. †kra>nie >wietnie, pi"knie, =adnie, nadobnie, dobrze. ¯ krasi: ]malowa:, upi"ksza:. zaprawia: np. potraw"\. staropol. krasznye, crasnye.

krat-a(ka(kowa:(ownica krzy/uj'ce si" pr"ty stalowe, drewniane, linie, r[/nobarwne pasma materia=u ]materia= w kratk", kraciasty\. =ac. craticulla ˘ starofranc. graπlle ˘ franc. grille ˘ ang. grille, grating ]okratowanie\, iron-barred gate, grid ]ruszt, krata\, ros. rawper-raszpier, ]okratowanie\ rewëtka-resziotka. =ac. crates, gr. cratos ]si=a, moc\. krater lejowaty otw[r na szczycie sto/ka wulkanicznego. gr. kerannynai ]miesza:; w staro/. Grecji rodzaj miski lib dzbana\ ˘ krater, ang. crater. kraul styl p=ywania. ¯ ang. staronord. krafla, >redniow. ang. craulen, ang. crawl ]pe=za:, czo=ga: si"\. krawacz n[/ szewski do krajania sk[ry. krawat w'ski pasek materia=u wi'zany na w"ze=, ozdoba przy ko=nierzu m"skiej koszuli. franc. cravate, niem. krawatte. krawcowa kobieta trudni'ca si", zajmuj'ca si", szyciem odzie/y, szczeg. lekkiego okrycia jak suknia, garnitur. staropol. 1490 crawczowa – /ona krawca. ˚krawiec. kraw"-d{(/nik urwisko, kant, ostry brzeg. ¯ kraj; kra ^ za=amanie, w"d{, w"/nik ¯ w'ski. staropol. XV w. szyadl na kraw'dzy, ca 1500 kr'vadz – brzeg, skraj.

kraw-iec(cowa(iecki(iectwo osoby zawodowo szyj'ce odzie/. krawiec ¯ ang. carve ]kraja:, wyrzy-

na:, rze{bi:\, z wp=ywem kraft ]sztuka\, karwkraw. skrawa: ^ >cina: wierzchni' warstw" no/em np. tokarskim, d=utem. przymiarka krawca “tak krawiec kraje – jak materia=u staje” – liczy: “materia=” ]np. si=y\ na zamiary ˘ plany, organizacja czego maj'ca urzeczywistni: si", przypuszczenie /e tak b"dzie. staropol. 1421 za craueczskø dzedzinø, 1442 craweczsk' roboth', 1491 rzemyesla ¢craweyczkiego ˘ craueczski, craweczski ˘ krawiecki, krawiecski – przynale/ny do krawca, w=a>ciwy krawcowi. =ac. taliare ]roz•szczepi:(=upa:\ ˘ starofranc. tailleor ˘ >redniow. ang. tailour ˘ ang. tailor, ros. portnoj-portnoj ]krawiec\, portnixa-portnicha ]krawcowa\. anglosas. cr≤fte, niem. kraft, >redniow. ang. crafte, ang. craft ]zr"czno>:, przebieg=o>:, rzemios=o, cech\ ˘ “krafcowa” TC. ang. carve ]kraja:, wyrzyna:, rze{bi:\, z przestawk'& karw ˘ kraw, bo& 1. kraft ]sztuka\, 2. karw ]w[=\ w j. polskim. †krawy krwawy, wg. Ss 2011. nie ma has=a w Ss 1953, nie do cytowania, ˚nr 832, koniecznie# anglosas. blod ]krew\ ˘ blodig, >redniow. ang. blod, blode ˘ blodi, ang. blood ]krew\ ˘ bloody, ros. krovavyj-krowawyj.

kr'-g(glak(g=y(/ek(y:(/ownik G?, kr"gi linia maj'ca kszta=t ko=a; 1. ko=o, =uk; okr"g, kr'/y:, kr"gos=up. 2. toczy:; kr'glak, otok ]czapki\, okr'/y: – otoczy:; okr'glak ]mat. drzewny\. s=owotw[rczo w zwi'zku z dr'giem – dr'g& kr'g – dr'g, kr'/y: – dr'/y: ]wierci:\; kr'/y: ]w obiegu by:, cyrkulacji ˘ kr'/y pog=oska\  dr'/y: ]wierci:, wierci: si"\ – okr"t, jednostka p=ywaj'ca kt[ra kr'/y po >wiecie, okr"/ny – dooko=a ]o ^ do\, pokr. pokr"t, s(wy•kr"t, na okr"tk", >rubokr"t. niem. kries ˘ s=aw.-ros. krug – drug, kru/y: – dru/y: ˘ dru/yna ¯ drug. rug ]blisko\ ˘ u���r'ga: ]u•bli/a:\, krug ]okr"g, ko=o\, drug ]bli{ni\. niem. kreis(line ˘ ros. krug ˘ staropol. grøg, daw krøgy, gdze krøøgy, crongy – 1. k[=ko, pier>cie<, pier>cionek, 2. splot, zw[j, 3. kark, kr"gi szyi, 4. jaki> szczeg[lny rodzaj gaju.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x †kr'/a: drobno sieka:. staropol. potrawy krazala ˘ krazacz – kr'/a:. †kr'/ec czy kr"/ec 1. cz">: sk=adowa urz'dzenia w m=ynie, maj'ca kszta=t kr'/ka, 2. ozdobna cz">: >wiecznika w kszta=cie ga=ki. staropol. 1475 kr'zecz; kroszczy, kroszcze. †kr'/ek kr"/ec w znacz. 2. staropol. krøszek. kr'/y: chodzi: dooko=a, ¯ kr'g, staropol. krøzz'cz; kraszy, krvzy ˘ krøzycz, kraszycz, kruzycz – kr'/y:, chodzi: dooko=a, chodzi: tu i tam. staropol. okr'/y:, kr'/a:, okr'/a:. ang. to circulate, ros. kru'it;-kru/it. †kr'/yd=o cyrkiel. staropol. 1471 kr'zidlem circino. ang. pair of compasses, ros. cirkul;-cirkul. †krciny chrzciny. ˚chrzciciel. gr. baptisma ]zanurzenie, pogr'/enie w wodzie\, =ac. baptisma ]zanurzenie\ ˘ starofranc. >redniow. ang. baptesme ˘ ang. baptism, ros. kre]enie-kreszczenie.

†krczyca, krzczyca staropol. 1437 ¢krczicza cirrus, strzicz krczicze, ona goli sobye ¢kryczyczø, 1466 crzczycz', ca 1455 krzycza sinciput, contra krczycze ca 1500 krczycza ˘ krczicza, crzczycza, krczycza – 1. w=osy na g=owie lub karku, 2. g=owa, 3. choroba sk[rna u koni. †krczycznik bot. Scrophularia nodosa L., staropol. 1472 krczicznik scrofularia. kreacja tworzenie, powodowanie istnienia czego>, pocz'tkowanie, robienie, p=odzenie ¯ rea ]p=yn\. mSjp 1969& 1. «spos[b odtwarzania przez aktora jakiej> postaci w utworze scenicznym...», 2. «oryginalny w pomy>le, wykonany artystycznie str[j lub szczeg[= stroju, uczesanie...» =ac. creatio, starofranc. creation, >redniow. ang. creacion ang. creation; =ac. creare ˘ creatus ang. create, ros. tvorit;, ˚prokreacja ¯ pro ]za\ % kreacja. kreatura licha posta:, osobnik. krecha zgrub. ¯ kreska. †krechko>: s=abo>:. ang. weakness, ros. slabost;-s=abost, bessilie-bessilie.

kreci ¯ kret. kred-a(owy(ka ska=a osadowa o barwie bia=ej, zwapnia=e szkielety. staropol. 1419 kreyda, creta. ¯ niem. kreide. =ac. creta, wg Ss 1953, =ac. calx, calcis ˘ anglosas. cealc, >redniow. ang. i ang. chalk, ros. mel-mie=. kredens mebel s=u/'cy do przechowywania naczy<, przybor[w sto=owych, sk=adaj'cy si" zwykle z dw[ch cz">ci – dolnej, szafkowej z p[=kami i szufladami, i g[rnej, cz"sto oszklonej. staropol. kredens, kredenz – naczynia sto=owe ze srebra, >redniow. =ac. credentia ]przekonanie\ ˘ starofranc., >redniow. ang. i ang. credence ]przekonanie\; ital. credenza ˘ ang. credenza, franc. credence ˘ pol. kredens ]mebel, jak wy/ej\. †kredenz, kredens srebra sto=owe – naczynia i sztu:ce ze srebra lub posrebrzane ]platerowane\. kredo wyznanie wiary katolickiej g=[wnych zasad. =ac. credo ]wierz"\, anglosas. creda, >redniow. ang. crede, ang. creed, staropol. kredo – streszczenie zasad wiary chrze>cija<skiej& “Wierz" w Boga Ojca... itd.” kredyt(owa:(owy wiara, zaufanie. staropol. kredytor – wierzyciel, u/yczaj'cy kredytu, =ac. credere ˘ creditus ital. credito, franc. credit ang. credit(or, s=aw.-ros. doverie.

†kregiel 1. s=upek u/ywany do pewnej gry, 2. jaki> rodzaj pieczywa, mo/e obarzanek, w Ss 1953 opisany jako kr"giel. †krella wide=ki z zakrzywionymi z"bami. staropol. ca 1500 krell' tricuspis. krem(owa: g"sta masa ubita lub utarta; ma>:, kosmetyczna emulsja, >mietanka. =ac. chrisma, starofranc. cresme, >redniow. ang. creme, ang. cream, s=aw. slivki, krem. kremaliera >ruba z z"batym mechanizmem s=u/'ca do powstrzymywania i zmiany cz">ci przyrz'd[w precyzyjnych. franc. cremallere. krema-torium(cja budynek ze specjalnymi piecami do palenia zw=ok ludzkich. =ac. cremare ]pali:\ ˘ crematus, crematorium ang. cremat-e(

(ion(or(ory(orium,

ros. kremaciq.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

kreolina produkt destylacji smo=y w"glowej, >rodek antyseptyczny stosowany do impregnacji drewna. gr. kre]zol\ % sodzo ]ochraniam, zachowuj", ratuj"\. kreozot oleista ciecz otrzymywana przy destylacji smo=y drzewnej. gr. creas ]mi"so\ creosote % =ac. oleum ]olej\, ang. cresol. krepa tkanina jedwabna, we=niana, matowa, o powierzchni lekko pomarszczonej, porowatej; opaska z krepy o kolorze czarnym, na r"kawie na znak /a=oby. franc. crepe, ang. crape, niem. kripptuch. †krepel, krapel pulchne ciasto sma/one na t=uszczu, mo/e nadziewane, p'czek. staropol. 1358 kreple, 1472 kraple fricelle.

†kreptuch(owy, kryptuch p=[cienny worek na obrok dla zwierz't poci'gowych. staropol. 1391 kriptuch, 1393 criptuch, 1495 kreptuch, 1496 kriptuchow, 1500 creptuchi, ˘ criptuch, kriptuch, creptuch kreptuch ¯ niem. krepp % tuch ]sukno\ ˘ pol. fatruch i inne. staropol. creptuchowe – zwi'zany z u/yciem kreptucha, tj. karmieniem koni na postoju. kres granica, kraniec, koniec ]ziem\, linia b"d'ca granic'. staropol. w kresye, w kresze, ca 1500 kress ˘ kres – 1. ko=o, obszar okre>lony granic' kolist', 2. granica, cel, meta. ¯ niem. kreis ]kr'g\ ˘ ros. krug. ang. limit, border, ros. granica-granica. s=owotw. poch. za(na(pod(wy(s•kre>li:. †kresa linia. staropol. cresa krewnego, XV w. linea vel kresza, =ac. linea ˘ >redniow. ang. i ang. line, ros. liniq-linija. ¢kresiti o/ywia:, orze{wia:. Latopis 1116 kresiti-kresiti, kr≠siti-kresiti ˘ ros. voskrewat;-woskreszat. ¢krest krzy/.

kres-y(owy(ka(kowa:( (kowy(kowany(k[wka kre>l-arnia(arz(i: granica, kraniec, koniec. ˚kres. u kresu, o(za(wy•kres. ¯ >redniow. ang. cros ]krzy/\ ˘ ang. cross, OE ]cros ˘ kres\. s=owotw. pokr. czerk ˘ Czerkasy ]plemi" na kresach, jak niem. Angle\,


x wykre>li:  ros. vyherknut; ]czas dok.\ ˘ wyczerkiwa: ]niedok.\ ^ ang. to cross out ]out ^ wy`\. kre>li: 1. krzy/owa:, 2. stawia: kreski, rysowa: liniami. przekre>li: – pokrzy/owa:. ¯ s=aw.-ros. krest ]krzy/\ ¯ cress ]krzy/owy\ ¯ cross ]krzy/\. s=owotw. pokr. rodzina krzy/owych, do kt[rej nale/y kilka gatunk[w ro>lin, w tym rze/ucha, ang. cress i ros. kress, kress-sa=at. ˚rze/ucha. s=owotw. pochodne za(na(wy(po(prze(s•kre>li:. kret(owisko ssak owado/erny, /yj'cy pod powierzchni' ziemi. ros. krot. kretes doszcz"tnie, zupe=nie, ca=kowicie. obce ]sk'd$\. kreton(owy tkanina bawe=niana, cz"sto barwna, g=adka lub drukowana w dese<, u/ywana na suknie, lekk' odzie/ dzieci"c', zas=ony, itp., franc. nazwa miejscowo>ci Ctreton ˘ cretonne.

kretyn(izm(y<ski cz=owiek niedorozwini"ty umys=owo i najcz">ciej tak/e fizycznie, niedoczynno>: tarczycy objawiaj'ca si" upo>ledzeniem umys=owym; obel/ywie o cz=owieku ograniczonym, t"pym. franc.-ang. cretin. krew(ki czerwony p=yn kr'/'cy w sercu, arteriach i /y=ach ludzi i wielu zwierz't, nios'cy sk=adniki od/ywcze i tlen, a zabieraj'cy produkty przemiany materii i dwutlenek w"gla. krw•otok(awy(awica(isty(iak, krew•ny(niak(ki. ¯ k % rew, dos=. u(wz-niesienie, odpowiednikiem sok ¯ so % k ]so, rew ^ g[ra; k ^ do\ ˘ po•soka ]zaskrzep=a krew zabitego zwierz"cia\. /yw ^ krew ˘ /ywica, je/yna, staropol. /ywi' y broni'; staropol. ryw  pol. rew ˘ k•rew•ki – po•ryw•czy – u•nosz'•cy si", ˚nie>: ¯ nos ]g[ra\; s=owotw. pokr czerw, KCz, cz•er•w  k•re•w. staropol. ku przeliczu krwe,

ze krwy, ze krwye, we krwi moiey, albo krew kozlowø, røcze swogi vmyie we krwy, obroczil w krew rzeky gich,

w Ss 1953 4 kolumny cytat[w – 1. czerwony p=yn w /y=ach cz=owieka i innych kr"gowc[w, krew, 2. w przeno>ni& >mier:, 3. zab[jstwo, 4. odpowiedzialno>: za zab[jstwo, 5. o stosunkach pokrewie<stwa; przyrodzony krwi' – krewny, cz=onek rodu. staropol. møsz krwi – m'/ krwi,

rozlewca krwi, zab[jca. staropol. krawy – krwawy. staropol. krewki – s=aby, kruchy, delikatny. staropol. krewko>: – s=abo>:, delikatno>:, u=omno>:. staropol. krewnik – sangwinik, krewki, krew mu uderza do g=owy. staropol. krewno>: – pokrewie<stwo. staropol. krewny – 1. maj'cy w /y=ach t" sam' krew, pochodz'cy z tego samego rodu, 2. zwi'zany z krwi', krwawy, skrwawiony. staropol. krewy – krwawy. anglosas. blod ]krew\ ˘ blodig, >redniow. ang. blod, blode ˘ blodi, ang. blood ]krew\ ˘ bloody, ros. krovavyj-krowawyj. s=aw.-ros. krov;, wo=. 1289 krovi ]krwi\, v= krovi ]we krwi\, hiszp. sangre GK. ˚krw. krewetka skorupiak jadalny, cia=o pokryte mi"kkim pancerzem. franc. crevette. †krewiec $, bot. dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum L. staropol. 1472 ¢crebycz perforata ypericon. †krewka dziurawiec zwyczajny. Hypericum perforatum L., ˚zwon(iec, zwo<czec. staropol. 1472 zayøcza krewka perforata, ypericon.

†krewki, krechki, krachki staropol. mloda, krechka, XV w. krachka langvida, krachczy – s=aby, kruchy, delikatny. staropol. ]$\ krach ¯ ang. crash ]o kilku znaczeniach, w tym gwa=towny upadek\. staropol. krewko>:, krechko>:, krzechko>: – s=abo>:, krucho>:, delikatno>:. krew-ki(niak(ny ¯ krew. staropol. krewn•y(o>: – 1. maj'cy w /y=ach t" sam' krew, pochodz'cy z tego samego rodu, 2. zwi'zany z krwi', krwawy, skrwawiony. kreza okr'g=y ko=nierz marszczony lub fa=dowany. dawny niem. kröss zwi'zane z kraus ]k"dzierzawy\. krezol ciecz oleista otrzymywana przy destylacji smo=y w"glowej, drzewnej. gr. kreos ]mi"so\ % oleum ]olej\.

kr"c-i:(ony(arka(iek ¯ kr"g GC, lub r"ka. kr"tki, za(s-kr"t, KCT. s=owotw. pokr. pr"t ]gi"tka witka\. przeciwie<stwo prostolinijno>ci ˘ kr"ci: dos=ownie, materialnie, i w

przeno>ni, tj. lawirowa:, fa=szywym by:, deformowa: fakty. staropol. XV w. cr'czyla torquet, 1471 kranczancz albo gybyancz ˘ kr"ci:, kr"ci: si" – 1. nadawa: czemu> ruch obrotowy, obraca:, toczy:, 2. kr"ci: si"& by: w ci'g=ym ruchu. staropol. wy(za•kr"ci:, zakr"ca:. za(wy•kr"ci:, dzi>. ˚kr'g. za(na(po(u(prze(przy(o(do(od( (pod(w(wy(s(roz•kr"ci:. †kr"ciwij >luz k"dzierzawy, Malva crispa L. staropol. 1472 kranczywoy malva crispa.

kr"g(arz(os=up(owiec cz=on kr"gos=upa.

kr"g-le(iel(nia ¯ kr'g=e kszta=ty figur, inspirowane. niem. kegel, franc. quilles, ang. ninepins, staropol. kregiel – 1. s=upek u/ywany do pewnej gry, 2. jaki> rodzaj pieczywa, mo/e obarzanek. †kr"p czy krap ˚krap. †Kr"pak Karpaty. ang. Carpathian Mountains. ros. Karpaty-Karpaty.

kr"p-y(owa:(ulec zwi"z=ej budowy cia=a. kr"powa: – ogranicza:, wi'za:; kr"powa: si" – wstydzi:, powstrzymywa:. pokr. ang. shrimp ]niepoka{nej, nieznacznej budowy\. †kr"t czy skr"t pewna drewniana cz">: wozu, >nica }osada dyszla|.

kr"t-y(acz(anina(ak(arz(ek( (og=[w krzywy ¯ kr"ci:, KCT. w przen. wymijaj'cy& nieuczciwy, oszuka<czy, k=amliwy. ¢krin lilia. staroros. krin-krin, ros. liliq-lilija, ang. lily. krn'brny nie daj'cy sob' kierowa:, niepos=uszny, uparty, przekorny, niesforny, niegrzeczny. serb.-s=aw. pochodzenia& krn ¯ ang. curb ]1. =a<cuch lub pasek wok[= dolnej szcz"ki konia, przymocowany do w"dzid=a, wstrzymuj'ce go za poci'gni"ciem lejc, 2. wszystko co powstrzymuje, hamuje, kontroluje, 3. narzucony zr'b, zasi"g pracy, ang. framework, 4. podniesiony margines wok[= lub wzd=u/, do wzmocnienia lub ograniczenia; pol. kraw"/nik\ % brny – wojuj'cy ¯ bra<, po='czenie «krn» z «brn» – obie trudne do wym[wienia, wyda=o liczne formy pisowni& staropol. XV w. crrnøbne, 1447 kr'brny temerarius; kn''brz-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ny, kn'brznego ]rebellem\, 1484 zly albo krn'brny ]incorrigibilis\, XV w. krnabrny; w krnabrna, ca 1500, crabrny ˘ kn'br•nie(no>:, kn'brz•nie(ny(no>:, kr'brn•ie(o>:(y, krn'bro>:, krn'bn•ie(y, krz'brn•ie(o>: – zuchwale, bezczelnie; uparte niepos=usze<stwo, buntowanie si", bezczelno>:; hardo>:; niepos=uszny, oporny, buntuj'cy si", zuchwa=y. =ac. arrogans, insolens, protervus, rebellis, franc. altier, arrogant, ang. arrogant, rebel, mutineer; refractory, intractable, ros. vysokomernyj, buntov]ik, mqte'nik. ¢krniet kupi:. Latopis 1116 kr;net;-krniet. ¢kro, kros, krzy/ ¯ ang. cross; na wskro>, przykro(>:, pokrzy/owa: ]np. plany, tj. udaremni: je\, =ac. crux, crucis ˘ starofranc. croix, cruix; staronodr. kross, anglosas. cros, >redniow. ang. cros, crois ˘ ang. cross 1. dos=. i w przen. krzy/; krzy/owy, krzy/uj'cy si", niepomy>lny, 2. poprzek, poprzeczny, 3. przecina: si", przej>:; przechodzi:, przeprawia: si" na drug' stron"; rozmija: si", przecinaj'cy si", 4. przekre>li:, udaremni:, 5. przeciwny, z=y, rozgniewany. †krobia rodzaj =ubianego lub plecionego naczynia, koszyczka. staropol. 1394 pro II vasis dictis

krobe eidem kruczmorcze V grossos. krochmal(i:(arnia skrobia, m'cz-

ka u/ywana do usztywniania tkanin. niem. kraftmehl, staropol. 1419 crofftmal amidum, krochmal, kroftmal – delikatna m'czka pszenna uzyskiwana przez moczenie t=uczonego ziarna. =ac. amylum, starofranc. amidon, empois, >redniow. ang. starche ¯ sterchen ]usztywnia:\, ang. starch, staroros. kraxmal=-krachma=. kroci-e(owy du/a liczba bli/ej nie okre>lona; wielokro:. ¯ krot`, pokr. krok. †krocylmer bot., pewna ro>lina uprawna o korzeniu jadalnym, kucmerka, Sium sisarum L. staropol. 1417 kroczilmer. =ac. planta quaedam. †kroczaj krok, st'pni"cie. ¯ ang. crotch }krocz| ]krocze, rozwidlenie; 1. miejsce odej>cia ga="zi od pnia drzewa, 2. miejsce gdzie

schodz' si" ludzkie nogi\ ¯ franc. staropol. XV w. kroczay passus, twe kroczaye. =ac. passus, gressus, franc. croche ]kulka do wyci'gania s=ony ze sterty\ ¯ croc. krocz(e(y:(ka st'pa:, i>:. wy(prze•kroczy:. ˚krok. ang. crotch ]krocze, rozwidlenie\. ~kro: raz ]jako cz"stotliwo>:\, ile razy, cz"sto wi"c z liczebnikami. ¯ k % ro: ¯ rok ]czas\, ˚krotnie. staropol. cz"sto(cztery(dw[jc(

(dziewi":(ile(ilko(kilekoli(kile( (kilkokoli(kilko(kilo(koli(niewiele( (pi":(siedemdziesi't(siedem( (sto(sze>:dziesi't(sze>:( (trzydzie>ci(trzy(tyla(tyle(tylko( (tysi'c(wiele(wielko(wtore•kro:. ang. `fold, time ]1. czas, 2. raz\,

ros. raz-raz ˘ pqt; raz ]ang. five times\, ne raz ]ang. more than once\, ni razu ]ang. not once\, raz navsegda ]ang. once for all\, razom ]ang. at once, at a stroke\, kak raz ]ang. just, exactly, just in time\. †kroftmal krochmal. krogul-ec(czy Accipiter nisus L., ptak drapie/ny dzienny z rodziny soko=[w, z zakrzywionym dziobem, u/ywany do polowania. staropol. 1399 krogulecz, 1427 yastrab albo dobri crogulecz, 1435 krogulcza mu wschal;

ysche mu crogulyecz wschal, 1446 crogulcza... wroczil ]wr[ci=\, 1455 crogulczom, 1462 crogulcza, 1472 krogulecz nisus ˘ krogulecz, crogulecz, crogulyecz. franc. epervier, niem. sperber, >redniow. ang. sparowhawke ˘ ang. sparrowhawk ]zwany tak od

polowania na wr[ble; o kr[tkich skrzyd=ach\, ros. qstreb-jastreb. kro-i:(jczy(jczyni, kr[j, kraja:, OA^Ø ¯ kraj ¯ raj ]granica, g[ra\ ˘ skraj; ci': co na sztuki, cz">ci, odcina: kawa=ek od wi"kszej ca=o>ci. staropol. kroj – ostrze p=uga. staropol. od(prze(przy(u•kroi:,

kraja:, o(prze(s•kraja:, o(roz(u•krawa:. =ac. scindere, franc. couper, tailler, >redniow. ang. cutten, kitten, kytten, ketten, ang. cut,

ros. vy/kroit;-wy(kroit. mazur. kro[]u ]kroj'cy\. kro-k(czy: st'p•ni"cie(a:, i>:. wy•krok(st"pek, wy•kroczenie – prze•st"pstwo, krok•iew(wa – rozstawiona belka dachu, rozkraczona. s=owotw. pokr. i>: ¯ szczi ]krotnie\, staropol. sz ^ >, cz ^ :. ang. crotch ]rozwidlenie, miejsce wystawania n[g z ludzkiego cia=a\, ros. wag, niem. kr¥cke ]krokiew\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

krokiet ogrodowa gra towarzyska. franc. crochet ˘ ang. croquet. krokiet kulka lub wa=eczek z kartofli, mi"sa, ry/u; rodzaj kruchego ciasteczka. franc. croquette.

krokiew, krokwa niem. kr¥cke ]krokiew\. staropol. 1425 krokwy; ale yego krokwy nye sz' w mur; krokwy dachv, 1461 za krokwi, 1463 krokwa tingus, 1465 crokyew, 1491 na krokwy ˘ krokwa, crokyew – uko>na belka w wi'zaniu dachu. staropol. 1394 krokewny – krokwi dotycz'cy, z krokwi' zwi'zany. ros. krov-krow ]dach, schronienie\. s=owotw. pokr. krok ]rozwidlenie\. krokodyl drapie/ny gad kraj[w tropikalnych. gr. kroke ]kamyk, /wir\ % drilos ]robak, d/d/ownica\ ˘ krokodeilos ˘ =ac. crocodilus ˘ >redniow. =ac. crocodillus ˘ starofranc. crocodrille ˘ >redniow. ang. cocodril, cokadrill ˘ ang. crocodile wo=. korkodil=, ros. krokodil. krokus bot. Crocus, ro>lina cebulkowa z rodziny kosa:cowatych ]iris family\, o kielichowych, /[=tych, purpurowych, lub bia=ych kwiatach i lancetowatych li>ciach; jest jednym z pierwszych kwiat[w kwitn'cych wiosn'; ˚szafran. staropol. ca 1465 ¢karkosz domovy carcamus, 1472 krokos crocus ortensis; krokoss oculus Ethiopis, 1484 krokosch cartamus, XV w. crokosz cartamus ˘

kroko•s(sz, crokosz. aram. kurkama, arab. kurkum, hebr. karkom; sem. ˘ gr. krokos ˘ =ac. i ang. crocus. krol ˚kr[l. ang. king, ros. korol;-korol. †krolestwo ˚kr[l(estwo. ang. kingdom, ros. korolestvo. †krom 1. o(pr[cz, z wyj'tkiem,

2. bez, 3. poza. staropol. 1461(67 crom, 1484, 1498, ca 1500 krom. =ac. ex` % capere ]bra:\ ˘ excipere ˘ exceptus ˘ exceptare ]wyj':\, starofranc. excepter, >redniow. ang. excepten ˘ ang. except ]wyj'wszy, poza, opr[cz\; =ac. exceptio ˘ ang. exception ]wyj'tek\, ros. iskl[h-at;/it;, vykl[h-at;/it;-wykluczat, krome-kromie, iskl[haq. Marcin Kromer ]1512–†1589\ o sejmie w Piotrkowie, tekst z ok. 1816& „Ten/e


x to urz'd poselski w tenczas naypierwej zawzi"ty, tak dalece za czasem wzwyczai= si", /e krom tych pos=[w ziemskich ]tak ich albowiem zowi'\ ani /adnego seymu sprawiedliwego by nie by=o, ani te/ pobor uchwala:, a zgo=a /adne prawo stanowi: by si" nie mog=o.” W latach 1548–1572 odby=o si" 17 sejm[w, w r[/nych miastach, najcz">ciej w Piotrkowie. ¢kromie bez }czego|. Latopis 1116 krom≠-kromie. ¢kromie precz. staroros. krome-kromie, krom;-krom, krome zrq-kromie zria ]patrz'c w bok, nie patrz'c na to\, ros. proh;-procz. †kromia, kromie znacz. ˚krom& 1. o(pr[cz, z wyj'tkiem, 2. bez, 3. poza. w Ss 1953 4 kolumny cytat[w. kromka cienka pajda, dotycz'ca wy='cznie chleba, obci"ty plaster chleba. ros. kromka ]brzeg, kraw"d{, skraj\. staropol. krom•a(ka. – plaster odci"tego kawa=eka chleba. mSjp 1969& ¯ niem.

kronika(rz(rski 1. historyczne zapisy wed=ug dat, rejestr fakt[w lub wypadk[w u=o/onych w kolejno>ci ich zdarzenia, anna=y ]roczniki\, 2. opowiadanie, historia – wypadki dziejowe odtworzone na podstawie przekaz[w ustnych, pojedy<czych dokument[w i obcych {r[de=. staropol. ca 1418 w kzangach kro}n|yk rzymskych, 1471 w kronicach,

v kronykach rzymskych, w kronyczie in biblia, kronnyki bibliotecas ˘ kronyka, kronica –

1. chronologiczny opis wypadk[w historycznych, kronika, 2. zbi[r kronik. gr. chronika, =ac. chronica, starofranc. chronique, anglofranc. cronicle, >redniow. ang. cronicle, ang. chronicle, ros. l≠topis;,

vremennik=, spisok=, sbornik=, niem. jahrbuch, annalen,

codex, chronicon, staropol. kronika – chronologiczny

opis wypadk[w historycznych. Pod r. 6762 ]1254\ xronograf – spos[b odliczania lat. Letopis(ec, latopis ]opisu roku\, lat•opis ¯ lat ]rok\ ˘ lat•o ]pe=nia roku\, ˚pory ]roku\. kronselka odmiana jab=oni i jej owoc. ¯ miasto Cronsels we Francji. †kropia kropla. ˚kropka. ang. drop, ros. kaplq-kaplja.

kropi: obrzuca: rozproszonymi kroplami, pryska: p=ynem. krop  ang. to drop ]kapa:, pada:\, s=owotw. koncepcji 002.A. `pi: ˘ pi: alkohol, kieliszkami ˘ pot. kropn': po kieliszku. staropol. 1466 cropyona prassa, 1466(67 cropi a smacza,

kropczye, kropyoney, kropi, k wodze kropyoney ˘ cropycz –

kroplami wody obrzuca:, bryzga: wod'. staropol. o(po(s(ws•kropi:,

o(sk•rapia:.

niem. ]be\streuen, ]be\sprengen, >redniow. ang. sprinklen, sprenklen, ang. to sprinkle, ros. kropit;-kropit. †kropid=ko Maryje bot. kropide=ko, Spiraea arnucus L. staropol. 1472 Marie cropidlko trogos.

†kropid=o >wi"tego Jana bot. Spiraea filipendula L. staropol. 1472 kropidlo s. Iana filipendula.

†kropierz

Kropla& staropol. kapia, kropia, franc. goutte, anglosas. dropa, pokr. niem. tropf; niem. tropfen ]kropla\, >redniow. ang. drope, ang. drop, ros. kaplq-kaplja }†kapla|. †kropierz(owy ozdobne przykrycie dla konia. staropol. kropierz(ewy, OE. kropka ¯ kro` % op ¯ oppositus. staropol. kropka – kropla. s=owotw. pokr. drop ]kapa:, spu>ci:, opu>ci:\. kropla cz'stka p=ynu wielko>ci ziarna zbo/a, np. /yta, pszenicy. ¯ krop ]kro % op\ % la, ia ]woda\. staropol. ca 1428 cropla stilla, XV w. krople wodi;

crople guttas, kropye, krwawe kropye; kropye na trawø, 1471 krople stillas; w kroplach; kropya gutta, ca 1500 kroplya stilla ˘ kropla, kropya – cz'stka p=ynu. s=owotw. pokr. ang. drop ]kapa:, spa>:, pada:\.

staropol. XV w. crropyerz falere, 1466 gaudet faleris, ]glosa\&

ornamentis, s cropyerza, equus, ferno sallaque superbit, 1474 cropyerz falera; kropyerz, XV w. w kropyerzu – ozdobne przykrycie na konia. staropol. v kropyerzevem ˘ w kropierzowym ¯ kropierzowy, ko< przykryty kropierzem. ¢kropijnyj, kropinnyj p=[tniany, z p=[tna wykonany. Latopis 1116 kkoropπjnyjkoropijnyj, kropinnyj-kropinnyj. kropiwnica du/a piwnica. ¯ kro % piwnica ]t=umaczenia starych s=[w od ty=u\. mjsc. Kropiwnica, nazwisko Kropiwnicki. pobliski Osiek zdobywany zim' 1282, przez Wo=yniak[w; dzi> Koprzywnica. ˚kropiwnyj. ¢kropiwnyj konopny, gruba tkanina. staroros. kropivnyj-kropiwnyj, ros. poskonnyj-poskonnyj, grubaq tkan;-grubaja tka<.

krop-ka(i:(la(elka(id=o(ielnica( (kowa:(listy(lomierz(l[wka plamka, punkt, drobna ilo>: p=ynu utrzymuj'ca si" w postaci kulistej, drobina; nakrapiany. ¯ krop ]ziarno\ % la ]woda\, z wp=ywem ang. drop; dropkrop(la. anglosas. cropp, >redniow. ang. croppe; ang. drop, crop, anglosas. dropa, >redniow. ang. drope; ros. kaplq. staropol. kropi: – kroplami wody obrzuca:, skrapia:, bryzga: wod', staropol. kropid•=o(e=ko(=ko, staropol. kropka – kropla, po(s•kropi:.

krosn-o(a warsztat tkacki. s=owotw. baz' staronord. kross, anglosas. cros, >redniow. ang. cros, crois, cros; ang. cross. staropol. 1457 croszna, ca 1500 kroszn' celtrum, franc. un metier de tisserand, anglosas. ]ge\loma, >redniow. ang. lome ˘ ang. loom, ros. dawna pisownia tkackπj stanok=-tkackij stanok ˘ noworos. tkackij stanok. staroros. krasna-krasna ]$\.

krost-a(y wyprysk, ropny wykwit na sk[rze. s=owotw. poch. przykro>: ]niemi=e uczucie wywo=ane ujemnymi bod{cami\. staropol. crostami y swirzbyem; 1471 krosty impendiginem, ca 1500 krost' pestula vel pustella, ca 1500 o}d| krosth equi recipe

sulfur... concutte et unge scabiem; myal... krosty naszylne na wschem czyele.

}zapewne o Jezusie Chrystusie|

palcze myal vyelebne, dlugye a bardzo zl'czone, czlonky od zadne krosty nye byly dolkovaty. ˘ krosta – chorobliwy wyprysk na sk[rze ludzi i zwierz't. staropol. krost•a(awy(ka. staropol. krostavi na czele,

}zwierz"| crostawe,

1444 }w'/| o crostaui a swithy wanszu, o tortuose serpens# ˘ krostawy – 1. pokryty krostami, maj'cy krosty, 2. o w"/u – pokryty =uskami. †krostawiec dwie nazwy bot. 1. Senecio jacobaea L.,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 2. Sanicula europaea L. staropol. 1460 krosthawyecz sanaria maior, 1472 krostawecz sanicula. krostka ma=a krosta. staropol. krostka. kro>niak p=[tno z bielonej prz"dzy. ¯ krosna. ¢krot po`, raz, krok; ˘ `krotn-ie(y np. jedno(kilka(wielo•krotny, TÇ ˘ kro:; wykrot – wykrok, po•dw[jnie(tr[jnie(czw[rnie ^ dwu(trzy(cztero•krotnie. ¯ rok ]czas\ ˘ czasto ]cz"sto\ ˘ cz"stotliwo>: ]rzeczy zdarzaj'cych si", zdarze<, ile razy w okresie\. lit. kratas, ang. times ]i.e., two times\, fold ]i.e., twofold ^ podw[jnie; duplex; double\, frequen•t(cy, ros. raz-raz. krotochwila kr[tki, weso=y utw[r sceniczny; dowcip, /art, figiel. staropol. crothochvyle iocos,

cochal szya w crotochwylach, crotochwyle ioci, dla krotophile a dla weszela, crotofilamy rospust, crotophile, ca 1500 krothochwyle ˘ krotochwila, krotofila –

/art, dowcip, zabawa. staropol. krothophyl'cz ¯ krothophylycz – krotochwili:, /artowa:, bawi: si". ¢krow krycie, os=ona, ochrona. ros. pokrow ]po(przy(na(o(u•krycie\, franc. le voile, la couverture, ang. cover; shelter; protection, ros. pokrov=-pokrow. krowa samica ssak[w rogatych z gromady parzystokopytnych, zwykle o zwierz"ciu domowym. karwa ˘ krowa pod wp=ywem kro ]du/e, ma=e\ % `wa ]1. ziele<, trawa, 2. woda, 3. huk, ryk, krzyk\. staropol. karwa, ar ˚ro, OA; karw – dos=. w[=, ros. korova, niem. kuh, anglosas. cu ]cy, l.mn.\, >redniow. ang. cou, cow ]kye, l. mn.\, staropol. 1387 crowe zastala, 1390 ta crowa, 1391 ne ucradl Voynowi crovi, 1395 crowi ¢vcragzoni, 1410 dwe crowe przes prawa, 1411 ¢dww croww za dwe cope, 1413 }op=ata 40 groszy za| crowø, 1417 zaplaczycz dw krowu, 1419 ws'l przes prawa... crow', ˘ crowa, crova, krowa – 1. udomowiona samica hodowana na mleko i mi"so, 2. danina sk=adana w postaci krowy. nazwiska& Karwowski, Karwacki; Karw•ia(ica(in. ˚karw, ko. †kr[bka rodzaj =ubianego lub plecionego pojemnika }naczynia, wg Ss 1953, naczynia s' wodoszczelne, jak talerz, garnek, miska, J.D.|,

rodzaj koszyczka. staropol. cropka, 1475 crobka. kr[cica pistolet o kr[tkiej lufie, bro< podr"czna. †kr[ci: poskramia:, hamowa:, pow>ci'ga:, powstrzymywa:. staropol. ca 1450 ¢krroczy, kroczøøcz, 1471 kroczi mitigat. staropol. s(u•kr[ci:, skraca:. niem. zurückhalten, =ac. restringere ˘ starofranc. restraindre ˘ >redniow. ang. restreinen ˘ ang. to restrain, ros. uder'ivat;-udier/iwat.

kr[j, kroi:, krajka 1. technika krojenia, 2. fason, 3. kszta=t czcionki, 4. n[/ p=uga. staropol. 1475 nowe crogye, a yakyego kroyv y tez xtalthv, ca 1500 vymyslayv kroge; 1486 lemyasha y kroya, 1494 lopati et widly, et krogie, ca 1500 vomer vel vomis kroy, ca 1500 kroy vomer ˘ crog, krog, kroy – kr[j, 1. kszta=t, forma, kr[j odzienia, 2. n[/ /elazny stanowi'cy cz">: p=uga, lemiesz. ang. 1. form, 2. ploughshare, ros. 1. vy/kroit;, krojka, pokroj-pokroj, 2. plu'nik-p=u/ nik, sownik ¯ soxa-socha.

kr[l(owa(ewna(ewicz(estwo( (ewski(owa:(owanie(owy niezale/ny monarcha, m"ski w=adca narodu lub pa<stwa, zwanego zwykle kr[lestwem. staropol. do crola, crol Ezebias,

crola poganskego, crola mocnego, tich crolew, 1388 krol dal, 1400 krol Kazimirz, krolevy albo xøszøczv szin narodzy, trzy kroleue... do milego Xa szøcz ony... bily przygachaly; f ten tho czasz bylicz szø kroleue sly; swøthy Gan tego tho krola Heroda; ony krole, xøszøtha y tesze pany bogathe, oczcze wszechmog'czi, wiekuisti boze, krolu nyeba y zyemye# w Ss 1953 3,5 kolumny cytat[w ˘

crol, krol ˘ krol•owa:(ewa:( (owy(ewy(ewic, OE. 1. w=adca koronowany czy te/ w og[le panuj'cy, 2. Trzech Kr[l[w – >wi"to Trzech Kr[li przypadaj'ce na dzie< 6 stycznia }trzech kupc[w – rzekomo – przyby=ych w dni po narodzinach Jezusa Chrystusa, zamienionych na “wise men” – m"drc[w, przez protestant[w z Europy Zach., bo w"druj'cych za komet' – Gwiazd' Betlejemsk' – do Betlejem, i na kr[l[w o imionach Kasper, Mel-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

chior i Baltazar, przemierzaj'cych bezludzia w pojedynk", tj. bez swoich dwor[w, przez katolik[w Europy Wsch., J.D. ˚pobo/ni|. 3. zool. kr[lik, Lepus cuniculus L. staropol. 1472 krol rex herbarum. staropol. crolewstwo, krolestwo,

krolefstwo, krolyestwo, krolewstwo, w Ss 1953 ponad 6 kolumn

cytat[w – 1. pa<stwo podleg=e kr[lowi, rz'dzone przez kr[la, 2. w=adza kr[lewska, kr[lowanie, w=adanie, 3. sta=y podatek gruntowy, tzw. poradlne, 4. mylne zastosowanie, /e chodzi o krain", okolic", region, wynikaj'ce z ludowej etymologii =ac. regio ¯ regere ]w=ada:, rz'dzi:\, st'd “kr[lestwo”. w Ss 1953 aspekt opisany& ]w mylnym, z ludowej etymologii wynikaj'cym przyk=adzie =ac. regio\ “kraina, okolica”. – chaos. staropol. krolowacz, krolyowacz,

krolyovacz, krolevacz, crolewacz, crolovacz, crolvyecz, krolyuacz, krolvy'cz, krolvyecz, krolvyacz, kroleuacz –

kr[lowa:, panowa:, rz'dzi:. staropol. krolowanye – kr[lowanie, panowanie, w=adanie. staropol. kr[low(y, kr[lew(y – b"d'cy w zwi'zku z kr[lem, z godno>ci' kr[lewsk', dotycz'cy kr[la, nale/'cy do kr[la. staropol. krol•estwo(ewstwo( (owstwo, krol-ewic(owic, OE – kr[lewicz. staropol. krolefna, crolewna, krolevna, krolewna – 1. c[rka kr[la, 2. kr[lowa, panuj'ca, 3. bot. podr[/nik, Cichorium intybus L., 1437 crolewna ambrosiana, ci-

corea, mira solis, solsequium medium, sponsa solis, 1472, krolewna cicorea maior. staropol. v dworze krolewskym, czeladz krolevska, w dom krolevsky, krolevstvo, to czvsch krolevska mocz moya; yego krolevskye dostoyenstwo ˘ krolewsky, krolevsky, w Ss 1953

3 kolumny cytat[w – kr[lewski, dotycz'cy kr[la, jak kr[l. staropol. crolewska droga, krolewska gacz ]ga:\ – publiczna droga, ga:. staropol. ksy'gy krolewskye, kxyagy krolewszkye ]krol Davyd, Szalomonovy, Iob, Iudyth – Iudyth nale/y do apokryfu St. Testamentu\ – tytu=y ksi'g Starego Testamentu.


x staropol. 1395 na krolewskem ˘ krolowskye – kr[lewskie, ziemia stanowi'ca w=asno>: kr[la. roku 1816& krol(ewski& o Michale Gli<skim 1505& „...serce krola i ma=ych dusz nienawi>: obr[ci= na siebie.” „...i nast"pcy krolewskiego Zygmunta G=ogowskiego xi'/"cia... itd.” holend. koning, staronord. konungr, anglosas. cynig ]kr[l\, cynedom, cyningdom ]kr[lestwo\, >redniow. ang. kynge, ]kr[l\ ˘ ang. king(dom ]kr[l(estwo\, ros. korol;-korol, korolestvo-korolestwo, czes. kral, Ø ^ A. ¯ Karol Wielki Charlemagne 768–814, kr[l Frank[w, pogromca S=awian zachodnich. Kr[lowa – 1. /ona kr[la, 2. kobieta rz'dz'ca krajem. ˚kr[lowa. ang. queen ¯ staronord. kv≤n ]kobieta\. s=aw. kral;, wo=. korol; 1227, mazur. kral;, korol;, ros. velikij knqz; – wielki ksi'/", terytorium knq'estvo, p[{niej ˚car ]caesar\. kr[lik ma=a podobizna zaj'ca, dos=. karlik ¯ Karol Wielki ]Charlemagne, kr[l Frank[w 768–814 A.D., /y= 742–†814, za=o/y= niem. Íwi"te Cesarstwo Rzymskie ]ang. Holy Roman Empire\; Oryctolagus cuniculus, ssak z rodziny zaj"cy; karlik, karze= zaj'ca. staropol. kr[lik – 1. namiestnik kr[lewski zarz'dzaj'cy pewnym obszarem, l'dem, staropol. krolyk, krolik, nazwy zoologiczne i botaniczne& 2. zool. kr[lik, Lepus cuniculus L., 1472 krolyk cumiculus, 3. w'/ bazyliszek, basiliscus angius, 1471 krolika vanza reguli, 4. mysikr[lik, Regulus cristatus Koch., 1472 krolik regulus, 5. zool., ryba zwana konikiem morskim lub p=awikokonikiem, Hippocampus antiquorum, 1472 krolyk aculea, 6. bot. z=ocie< w=a>ciwy, Chrysanthemum leucanthemum, 1472 kroliki coronaria maior, franc. le lapin, >redniow. ang. rabette ]m=ody, ma=y kr[lik\, ang. rabbit; bot. and zool. names, staroros. krolik=-krolik. staropol. 1465 futro krolykowe, 1475 pelliceam crolykovy, 1492 koschky crolicoue, 1493 koschky k}r|olykowy ˘ krolykowy, crolykovy, crolicouy – ze sk[rek kr[liczych zrobiony. ang. made of rabbit leather.

kr[lowa 1. w=adaj'ca krajem, l'dem,

kobieta, cz"sto /ona kr[la. staropol. kroleua, krolyowa, kroloua, krolewna. ˚kr[l, 2. goryczka kropkowana, Gentiana punctata L., staropol. 1472 krolewa genciana. =ac. regina, domina, franc. la reine, anglosas. cwen, >redniow. ang. quen, ang. queen, ros. koroleva, carica-carica ¯ staroros. car;-car ¯ niem. Kaiser. kr[lowa: ˚kr[l. †kr[tce kr[tko, zwi"{le. 1. kr[tk-i(o ma=ej d=ugo>ci, mniejszej od spodziewanej, oczekiwanej, przeci"tnej, nie si"gaj'cy celu ]dos=ownie i w przeno>ni\; o mowie – zwi"z=y. staropol. 1471 s krothkem ogonem; 1471 krothky, XV w. krotky ˘ staropol. krotky, Ø A – 1. zawieraj'cy niewiele jednostek wymiaru liniowego, czasowego, i innych, nied=ugi, 2. zwi"z=y. franc. breve; bref, court, staronord. skort, anglosas. scort, sceort, >redniow. ang. schort, ang. short; ortrot, czes. kratky, Ø ^ A, ros. kratkij, staroros. kratkπj-kratkij. staropol. krothko, kroczey ]kr[cej\, 1420 krothko dzyeyalo – 1. zwi"{le, w niewielu s=owach, 2. z uszczupleniem praw, niesprawiedliwie, 3. {le, licho, marnie, 4. d=ugo i kr[tko, kr[tko albo d=ugo – w pe=ni, ca=kowicie, ilekolwiek. staropol. ca 1420 crothcoszcz, krothcosczy nye may'cz – o czasie& kr[tkie trwanie. 2. †kr[tki czy krotki dos=. =askawy; =agodny, spokojny, umiarkowany. ¯ wo=. korotkyi ]poufa=y, intymny, za/y=y\, “po=kni"te” O. franc. court, bref; intime, ang. intimate, familiar; courteous ]uprzejmy, grzeczny\, staroros. korotkπj-korotkij. staropol. XV w. crothkoscz mo-

destia verborum, w crothkosczi, ¢crathcoscz albo lascawoszcz, 1471 krothkosczy mitigationis –

pow>ci'gliwo>:, skromno>:, uprzejmo>:, =agodno>:. niem. höflichkeit, gefälligkeit, =ac. continentia, modestia, comitas, franc. curteisie, curtoisie ˘ >redniow. ang. cortaisie, corteisie ˘ ang. courtesy, ros. ve'livost;-wie/liwost. †kr[tko>: 1. kr[tkie trwanie w czasie. staropol. ca 1420 nasszego zywotha crothcoszcz, 2. ograniczenie czyich> praw.

krothcosczy nye may'cz w

dawnosczy; myal dawnoscz za trzy lyatha. ang. 1. temporary, 2. restriction, ros. 1. vremennyj-wremiennyj, 2. ogranihenie-ograniczenie. kr[wka nazwy botaniczne i zool., I. botaniczne& 1. kokoryczka, Polygonatum officinale All., staropol. 1437 krowka herba salomonis, 1460 krowka doronila, 2. kurdybanek, Glechoma hederacea, staropol. ca 1465 mala krowka comedreos, 3. przetacznik, Veronica chamaedrys L., staropol. ca 1465 ¢vyelka krowka canficcos, II. zoologiczne& 4. chrz'szcz majowy, Melolontha vulgaris L., staropol. XV w. krowka brucus, 5. /uk, Geotrupes stercorarius L., staropol. 1472 krowka altic, 6. szara<cza, locusta, staropol. XV w. krowka locusta, 7. jaki> chrz'szcz, bli/ej nieokre>lony. ca 1500 krowk' scarabeus. kr[wka gat. chrz'szcza /ywi'cego si" nawozem; biedronka. krta< g[rna cz">: tchawicy. s=owotw. pokr. gard=o. krta< ˘ krztusi: ]si"; Z wskazuje na form" czasownikow'\ ˘ krzta. wo=. 1289 gortan;-gorta<. staropol. 1469 grthan, ca 1500 krthan arteria ˘ krta<, grta<, KG, gard=o wraz z podniebieniem, g[rna cz">: tchawicy. †kruch mo/e gatunek piaszczystogliniastej gleby. staropol. 1450 duo arwi crobya et

cruch dicti... nec nin arws dictus randzina. †kruchki kruchy, =amliwy. staropol. 1437 kruchkye drzewo –

bot. kruszyna pospolita, Rhamnus frangula L. kru-chy(szy: =amliwy, nietrwa=y, p"kaj'cy na kawa=ki, s=aby. okruch, kruchy l[d, staropol. kruchki – kruchy, =amliwy. s=owotw. poch. wy(s(roz•kruszy:. †kruchta, krukta, ChK. staropol. ca 1428 kruchta vestibulum, 1471 w ¢ kr'cht', ca 1500 ganek albo kruchta, ca 1500 kruktha crypta; ca 1426 cruchta – 1. przedsionek ko>cielny, podsienie ko>cio=a, 2. podziemie ko>cio=a, krypta, 3. kaplica. †kruczenie burczenie w brzuchu. staropol. XV w. cruczenye. ¢krug kr'g, U ˘ Å, ´.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


s=owotw. pokr. drug, dr'g ]okr'glak\, okr"t, pokr"t=o, nakr"tka, skr"t, >rubokr"t, oko=o, dooko=a, i inne, ˚kr'g. ang. circle, ring, ros. krug-krug ¯ niem. krug ]dzbanek\, krügel ]kufel\, krügelchen ]kufelek, dzbanuszek\ ˘ staroros. miara kru'ka-kru/ka ^ 1,229 litra, G? jak noga ˘ no/na. niem. krug ^ ang. jar, mug; tankard, ros. kuvwin-kuwszin. †kruglik ma=e naczynie z uszkiem, dzbanuszek, kubek. staropol. 1393 pro amphorulis

krugliki krucjata wyprawa krzy/owa do

Jerozolimy podejmowana przez >redniowieczne rycerstwo Europy Zach., w celu uwolnienia grobu Jezusa Chrystusa od muzu=man[w. >redniowiecz. =ac. cruciata ˘ franc. croisade ˘ ang. crusade, ros. krestovyj poxod. krucyfiks miniatura ukrzy/owanego Chrystusa. =ac. crux ]krzy/\ % fixus ]przytwierdzony, przybity do\ ˘ crucifixus ]ukrzy/owany\; starofranc. crucefix, ang. crucifix. kruczek wybieg prawniczy wykr"t. ¯ kr"tek, kr"ci: ˘ zakr"t. kruk Corvus croax, ptak z rodziny krukowatych, o czarnym upierzeniu, /ywi'cy si" owadami i padlin', /yj'cy w stadach gnie/d/'cych si" na drzewach wok[= domostw, pokr. ˚wronie, gawronowi i kawce; b="dne polskie U. staropol. krak – kruk, HK, OA. staropol. dzieczom krukowym ˘ krukowy – nale/'cy do kruka. staropol. krukowa noga. staronord krakr ]wrona, gawron, kruk\, anglosas. hroc ]O czyt. U\ >redniow. ang. roc, ang. rook, ros. grah-gracz ]najwyra{niej, przez pomy=k" ¯ ang. rook, crook – tak/e oszust w grach hazardowych..., s=owo wi"c nowe w j. ros.\. †kruka: krzycze:, wrzeszcze:; g=os wydawany przez niekt[re zwierz"ta. staropol. ca 1500 krvka, kruka ˘ krukacz, krukacz. †krukawka zool. go='b grzywacz, Columba palumbus L., czy te/ turkawka w=a>ciwa, Streptopelia turtur L. †krukwa d=uga laska zako<czona poziom' poprzeczk', kula dla chromego. staropol. 1444 krucwa. ¯ >redniow. ang. crucche ˘ ang. crutch, ros. kostul;-kostyl. †krumpowa: haftowa:, wyszywa:, naszywa: metalowymi ozdobami. staropol. krumpowane crzewiczky. krup-a(czatka(nik kasza, mia=. ¯ krupnyj – znaczny.

krupnik – zupa z kaszy. †krupica jaki> kosmetyk z m'czki. staropol. 1462 krupyczamy ˘

krupycza. †krupnik ten co robi lub sprzedaje krupy. staropol. 1444 i 1460 krupnig, 1449 grupnig, 1470 krupnick, 1473 crupnick 1477 grupnik, ca 1500 krupnyczy ˘ krupnyk.

†krupy

staropol. y krvp, krupi, 1471 krupi, czanscz krup dartich, yako krupy yanczmyenne, krupy albo varziwo, 1472 krupi plumentum; kruppy, graad y krupy ˘ krvpi, krupi – 1. ot=uczone ziarno, te/ kasza lub polewka z takich ziarn gotowana, 2. grad. †krust materia= s=u/'cy do zdobienia, ˘ inkrust•acja(owany. staropol. 1478 crusth. †krusz grudka soli ]u/ywana jako >rodek p=atniczy\. staropol. 1340(47 krusch. staropol. cruszczova sol ˘ cruszczova – kruszczowa s[l, s[l twarda, zw=aszcza krystaliczna. krusz-ec(arka ruda, minera= z kt[rego otrzymuje si" metal. staropol. 1472 krussecz minera;

mineram albo ¢krusczyecz zlothy,

1500 mineram plumbi albo

crusczu olovnego; sal id est chrusecz ˘ krussecz, crusecz, chrusecz –

1. minera= metaliczny, ruda, 2. bry=a soli kamiennej. †kruszki l. mnoga, ciel"ce jelita. staropol. 1472 drobcze, krusky. kruszy-:(na(wo dos=. trze:. ¯ ruch ]tarcie\; drobi:, okruch – odrobina, otarcie, otarcie ˘ tryny ]okruchy\, tarcica. staropol. wy(s(roz•kruszy:. na(po(u(wy(roz(s•kruszy:. ˚ruch, ruszy:. †kruszyna bot. Rhamnus frangula L. ¢krut ¯ s=aw.-ros. krutit ]kr"ci:, U ˘ Å, ´\ ¯ rut ]gi"tki\. s=owotw. poch. kr"ci:, skr"ca:, skr"t i zakr"t, pokr"t=o, okr"t, kr"ci: si" ]biega: wok[=\, na okr"tk". ang. to twist, to twirl, to wring, to cord, to whirl, ros. krutit;-krutit. †kruty mocny, t"gi. staropol. kruti. =ac. robustus, fortis, franc. robuste, ang. strong, robust, ros. sil;nyj-silnyj, krepkij. †Kruwat, Krwat Chorwat. staropol. 1415 ¢Krwacom, fistula-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

x

toribus; Krwathom, tympanistis –

Chorwat, s=u/'cy zapewne jako muzykant na dworze kr[la W=adys=awa Jagie==y †1434. nawiasem m[wi'c, Chorwaci zamieszkiwali Karpaty zanim przenie>li si" do rejonu gdzie s' obecnie, i ten, w Krakowie, m[g= by: szcz'tkiem tego/ plemienia, czyli nie zupe=nym przypadkiem. w Karpatach bierze pocz'tek rzeka o nazwie Chortica, b"d'ca dop=ywem Dniepru, wspomniana z okazji wyprawy po='czonych wojsk Rusi przeciw Tatarom ze Z=otej Ordy, zako<czonej kl"sk' strony Rusi w bitwie nad Ka=k', 1219 ]b="dnie gdy 1223\. chorkro ˘ Chorwacja  Croatia. kru/a czasza z uchem, dzban. ¯ niem. krug ]dzbanek\, G?, krügelchen ]dzbanuszek\, krügel ]kufel\; krug ]dzbanek\ ˘ ros. kru/ka, ang. jug ]dzban, garnek; g'sior\, cup ]kubek, kielich, puchar\, niem. ˘ ros. kru'ka-kru/ka, staroros. miara cieczy, kru'kakru/ka ^ 1,229 litra. ˚koszyk. kru/ganek podsienia, galeria, korytarz otwarty arkadami na zewn'trz. niem. kreuzgang. †kru/yk dzbanuszek, czarka. staropol. ca 1500 krvzyk crusibulus. ¢krw ˘ krw-isty(iono>ny(otok(

(iak(awi:(awica(awy(io/erca, krewn-y(a s=aw. krow. ˚krew. krwiak – wylew krwi do tkanek cia=a. ros. krov;, ang. blood } blad | ˚blad’,

†krwaw-e(ne

staropol. 1308, ca 1354 krwawe, 1453 krwawe; krwawyone, ca 1472 krwawne ˘ krwaw-e(i:(ione(ne(y – 1. kara za zabicie lub ci"/kie pobicie p=acona rodzinie lub panu zamordowanego albo pobitego, 2. zwyczaj przyznaj'cy ubranie zabitego wo{nym s'dowym do niego wezwanym. krwawi: ¯ krew ¯ k` ]do\ % rew. staropol. 1399 krwawil, 1466 crwawy, 1471 crwavich...crwavyonych ˘ krwawicz, crwawicz, crwavicz – wydziela: na zewn'trz krew, kroplami, s'czy: czas jaki>, zwykle z rany, i plami: ni' odzie/. wg. Ss 1953& krwi' zalewa:, wywo=ywa: up=yw krwi }krew nie woda ˘ zalew; wywo=ywa: jest czynno>ci', np. ci"ciem szabl', skutkiem kt[rej jest krwawienie, samo wywo=ywanie nie jest up=ywem; pot. krew mnie zalewa gdy np. widz" ra/'ce b="dy w pu-


x blikacjach, czyt. ponosi mnie, J.D.|. staropol. rana krwawiona – rana ci"ta z wylewem krwi. staropol. 1451 krwawe kropye, 1466 crwawa, 1466 crwawa

kropyona; 1472 krwawy kamen ematites –

1. cechuj'cy si" obecno>ci' krwi, krwi' zalany, zakrwawiony, 2. straszny, ci"/ki, okrutny, bolesny, 3. krwawa wina – kara za zabicie p=acona rodzinie zabitego, lub jego w=a>cicielowi ]w czasach feudalnych ludno>: by=a w=asno>ci' feuda=a, zwykle wojewody\; wg Ss 1953, p=acona rodzinie lub panu zabitego }s=usznie, lecz dzi> rodzi znak zapytania – komu, odk'd «pan» sta= si" terminem grzeczno>ciowym; w Íredniowieczu «pan» by= wojewod', grafem, hrabi'|, 4. krwawy kamie< – czerwony, krwawoczerwony. ang. to bleed ¯ blood ]krew\. ros. puskat; krov;, istekat;, isxodit; krov[. krwisty pe=en krwi, ˚krw, krew.

†kryce<ski, krycki, krycski okre>lenie gatunku sukna wyrabianego na Krecie, gr. Kriti, ang. Crete, T ˘ C. W Ss 1953 pod tryce<ski, trycki, trycski, z zaznaczeniem /e nie mo/na wy='czy: lekcji «krycki». Nazwy wyrob[w, szczeg[lnie tkanin, posiadaj' w sobie przymiotnikowe formy miast gdzie by=y wyrabiane& amsterdamski, lerski, itp., lub kraj[w& tureckie dywany, podobnie dzi>. By=y tam wyrabiane, lub nie, lecz pisiec tak pisa=, je/eli s'dzi=, /e s'; ˚knyaski garnek..., J.D. staropol. 1476 ¢cricenske, 1476 criczsky, 1481 creczky, 1492 triczkie, 1495 triczkego.

kry-:(j[wka(jomy 1. chowa:, os=ania: od widoku, 2. powleka: ˘ kry: dachem, 3. zaci'ga: ˘ niebo pokryte chmurami, 4. ustawia: jeden za drugim ˘ kry: w szeregu /o=nierzy ]komenda& pokryj, wyr[wnaj#\. staropol. krige ]kryje\, kril syø lyud twoy; szye kryl; kryi'cz sy', 1466 crye sz' latet, nye kry-

'czych albo vczyekayaczych nalyezly, nye kryy przede mnø ˘ kricz, crycz – 1. chroni:, chowa:, zabezpiecza:, 1.a. kry: si" czego> – przed czym>, 2. tai:, czyni: niewidzialnym. staropol. od(po(prze(przy(s(

(ws(za•kry:; ukry: si", od(po(przy(za•krywa:. gr. kryptos, wo=. 1289 solomo[

hineni-so=omoju czineni,

staropol. kry:, krycie – ukrycie, franc. peau, anglosas. hydan,

>redniow. ang. hiden, ang. hide, ros. prqtat;-priatat, za(na(po(u(przy(o(od(wy(roz( (s•kry:. †kryg, kryk przyrz'd do napinania kuszy, lewar. ˚henwar. staropol. 1445 krygem, 1448 krik; attactorium albo krik, 1466 ...balistam cum kryg. ang. small windlass, ros. vorothik-worotczik ]$\ ¯ vorot-worot ˘ pol. ko=owr[t. kryg zwykle w liczbie mnogiej, nienaturalne ruchy, dygi, uk=ony. GD s=owotw. koncepcji 024. s=owotw. pokr. dryg; kryg  dryg, ˚002.A. franc. bride, niem. zaum. †krygowa uzda rodzaj uzdy z kolcami, w przen. przymus. staropol. ca 1500 lupatum v'dzydlo, krygov' vsd'. †kryha haczyk, w"dka. staropol. 1437 kryha. †kryjomca ukrywaj'cy co>. staropol. 1447 criomcza occulator. ¢kry=o grzbiet ˘ okrycie, kry: ]si"\, skrzyd=o, Krywicze ]plemi" osiad=e mi"dzy g[rn' Dwin' a g[rnym Dnieprem\, nazwisko Kry=owicz, †kry=os cerkiew, >wi'tynia prawos=awnych. Kry=os ]grzbiet wzniesienia na kt[rym odbudowany by= gr[d Halicz, po 1241; zburzony w 1240 przez Tatar[w\. ¯ skr[t gr. kyrillos ]dos=. boski\ ]$\ ¯ kyrios ]pan\; bo/nica, a /e u /yd[w bo/nica ^ synagoga – w j. staropol. kry=os jako synagoga& staropol. 1452. ...ad sinagogam

seu ad ¢trilosch; Iwan sutor... revocauit donacionem et testamentum pro sinagoga et crilosch albo na boznicz'. ˘ ¢trilosz, crilosch – >wi'tynia,

cerkiew }w Ss 1953& cerkiew prawos=awna – je/eli cerkiew, to prawos=awna, tj. nie katolicka czy jakiego innego obrz'dku, J.D.|. ¢kry=oszanie kler cerkiewny. ¯ gr. klerikos, p[{no=ac. clericus, anglosas. cleric, clerc, >redniow. ang. clerke, ang. clerk ]kleryk\; starofranc. i >redniow. ang. clergie, ang. clergy ]kler\, staroros. krylowane-kry=oszanie, ros. cerkovnoslu'iteli.

krymina-=(lista(listyka(lny, kryminolog(ia ci"/kie naruszenie prawa, przest"pstwo, zbrodnia. =ac. crim•en(inalis starofranc., >redniow. ang. i ang. crime ˘ criminal ros. prestup-lenie/nik. kryni-ca(czny {r[d=o zdrowej wody.

staropol. 1470 krinicza, 1439 krnicza, 1448 crnycza, 1. {r[d=o, 2. strumyk, ruczaj } w Ss 1953& strumie<; woda nie wyp=ywa strumieniem ze {r[d=a; mi"dzy strumykiem a strumieniem jest istotna r[/nica w nat"/eniu przep=ywu, wydajno>ci krynicy, bo to r[/nica jak mi"dzy kamykiem a kamieniem, konikiem a koniem, krzy/ykiem a krzy/em, mieczykiem a mieczem, rzemykiem a rzemieniem, i szeregiem innych, J.D. |. ¯ gr. krene, ˚potok, ruczaj. =ac. fons, fontis ˘ franc. font, la source, niem. duelle, ang. spring, fount; source, niem. duelle, ros. istohnik-istocznik. krynolina szeroka halka rozpi"ta na okr'g=ych drutach, suknia noszona na tej halce. =ac. crinis ]w=os\ ˘ franc. crin ]w=os ko<ski\ % linum ]ni:\, franc.-ang. crinoline. krypa du/a, przewozowa =[d{ rzeczna o p=askim dnie, barka, galar; cz[=no wydr'/one z pnia drzewa. niem. krippe ]koryto, /=[b\. krype: 1. prymitywne obuwie z kory, =apcie, 2. stare, znoszone obuwie. ¯ s=ow. czes. krypta murowana komora za sklepieniem w kszta=cie =uku, grobowiec. gr. kryptein ]ukry:\ ˘ kryptos ˘ krypte, =ac. crypta, ang. crypt, s=aw. sklep. krypto-nim(gram szyfr. gr. kryptos ]ukryty\, kryptikos, =ac. crypticus, ang. cryptic. †Kryst Chrystus. ˚Jezukryst. staropol. Kryst, Jezukryst, gr. chriein, ]smarowa: ojejkiem, ma>ci'\ ˘ Christos ]Namaszczony\, =ac. Christus, franc. le Christ, anglosas. i >redniow. ang. Crist, ang. Christ, ros. Xristos-Christos ¯ gr.

krystali-czny(zacja maj'cy uporz'dkowan', prawid=ow' budow" wewn"trzn'. gr. krysos ]mr[z\ ˘ krystallos ˘ =ac. crystallum ˘ starofranc. cristal ˘ >redniow. ang. cristal ˘ ang. crystal, ros. kristall. †krystera lewatywa. gr. en` ]w`, wy`\ % hienai ]s=a:\ ˘ eienai ]wys=a: do\ ˘ enema ]zastrzyk\ ˘ p[{no=ac. i ang. enema ]p=yn wprowadzony do odbytnicy zwanej rectum, jako oczyszczalnik lub dla zdrowia\, ang. clear ]czy>ci:\ % stir ]rusza:, w ruch wprawia:\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ros. klistir-klistir. kryszta= cia=o sta=e o regularnej strukturze, minera=, bezbarwna i przezroczysta odmiana kwarcu. ¯ gr. krystallos. staropol. 1472 cristal cristallus; XV w. velebni kamen, cristal, ca 1500 krystal sinocletes

} sinochites |, cristhal, crzystal; puszcza krzystal ]l[d\ –

kwarc, krzemionka krystaliczna, kryszta= g[rski, tak/e l[d, a. szlachetny, krystaliczny kamie<, b. mo/e granat, c. l[d. gr. kryos ]mr[z\ ˘ krystallos ˘ =ac. crystallum, crystal ]l[d\ ˘ starofranc. i >redniow. ang. cristal, ang. crystal, niem. kristall, ros. kristall-kristall, ]szk=o\ xristal;-christal. kryt(y ¯ chowa•:(ny. gr. kryptein ]kry:, ukrywa:\ ˘ kryptos; u(na(przy(za(od•kry:.

kryty-ka(cyzm(cznie(k(kowa:( (kant analiza i ocena warto>ci czego>, zwykle pod k'tem wytkni"cia ujemnych stron. gr. kritikos, =ac. criticus, franc. critique, ang. critic(al(ism(ize, ros. kritik. kryza ]okr'g=y\ ko=nierz na rurze. staropol. bry/ ¯ >redniow. ang. brigge }bry/| ]most, tu w znaczeniu ='czenia, jako pomost, przej>cie z jednego elementu w drugi\. ˚bry/. ang. connecting joint of the pipe in the shape of ruff. kryzys moment prze=omu. gr. krisis ]punkt zwrotny choroby\. †kry/o=ki $, jaka> gra, wg. Ss 1953. staropol. 1500 domino principi ad

ludum crizolki; eodem die vespere ad ludum domino principi, dum ludenant crisolki cum domino rege; vespere eodem die ad ludum crisolki, quum partier cum domino rege dominus princeps ludebat, dedi per manus Mazurek 1(2 floreni. krza-k(czasty zdrewnia=a, wielolenia ro>lina o kilku pniach, rosn'ca ku g[rze, gdy krzew rozrasta si" wzd=u/ ziemi. taka jest r[/nica mi"dzy krzakiem a krzewem; • w j. franc. r[/nica jest& arbisseau ]krzak\ i arbuste ]krzew\, • w j. ang. omal zatarta, na zmian"& a shrub ]krzak\, bush ]krzew\, • w j. rosyjskim jej nie ma, dla obu kust. krzaki – busz, zaro>la. s=owotw. pokr. ˚krzew. wczesny >redniow. ang. schrubbe

˘ ang. shrub, bush ]krzak, zaro>la\, ros. kust-kust. brasz  szrab, ciekawe /e w j. ang. brush ]m.in. krzaki, zaro>la\  shrub ]krzak\, koncepcji ˚022. starofranc. broce, brosse ˘ >redniow. ang. brusshe ˘ ang. brush  wczesny >redniow. ang. schrubbe.

krzak

kust=

arbrisseau ]ang. a shrub – a bushy woody plant with several permanent stems, ros. kust ˘ pol. g'szcz, g"stwina, U ˘ Å, ´; ST ˘ SzCz\ w uproszczonej pisowni nazw franc., ˚896 babel;nik= bombax, fromager bavol;nik= bombax, fromager barbaris epine-vinette bir[hina le troëne commun bo';e derevo armoise, aurone verba le saule a feuilles aigues vodolist= le houx vodqnica busserole, le raisin d’ours gevan= le buis greben]ik= tamaris der'i-derevo le pailure 'ester= le nerprun 'idovnik= acacia nain irga cotineastre, neflier kalina obier kaprifolπj le chevre-feuille kawkara le rhododendron chrysanthe kvassπq quassier ]de la Gyuane\ klopovnik= le ledum kornepusk= paletuvier, manglier kruwina le nerprun kry'ovnik= le grosseiller, epineux kurosl≠pnik= le cornouiller sanglant kurma le plaqueminier kust= arbuste, buisson, arbrisseau ladannik= ciste malinnik= le framboisier mirika le gale, myrica mirt= le myrte mo''evel;nik= le genevrier, genievre ploxovec= le bois gentil pustoryl= seringat rakitnik= le cytise sabur= aloes sambuk= le sureau samwit= le buis sassafras= le sassafras sliva le prunier

smokovnica (ind≠jskaq smokovnica) le bananier sosna le pin tal;pik= le saule tamarind= le tamarinier

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

tis= if toloknqnka le raisin d’ours

arbousier la tragacanthe le putiet, merisier a grappes, faux bois de Ste-Lucie hernogriv= le rhododendron hiliga le caragan hubuwnik= le seringat, syringa qgodki le bois-gentil qsen; le ferne qwil= le nerprun †krzat karze=ek. staropol. 1466 crzatom. =ac. nannulus, franc. le lutin, niem. poltergeist, kobold, ang. brownie, ros. domovojdomowoj, kobol;d-kobold. krz'ka: chrz'ka:, ChK. krz'ska chrz'stka. staropol. chrz'ska, chrz'stka, chr'ska, chrz"stka. krz'ta-nina(: si" chodzi: oko=o, by: czym> zaj"tym. ¯ kr"t ˘ krz"t, kr"ci: ]si"\. †krzczy: czy krszczy: x staropol. krssczyl svy'tego Yana – uci': g=ow", >ci':. >redniow. =ac. decapitatus ˘ franc. decapiter, >redniow. ang. biheafden ˘ ang. to behead, to decapitate, ros. obezglavit;-obezg=awit, otrubit; golovu (komu). †krzeb-iet(t grzbiet, plecy. staropol. chrzbiet ]“po=kni"te” E\,

tragant= herëmuxa

chrzebiet, chrzebt, chrzybiet, grzebiet, grzebt – tylna cz">: tu=owia od karku do krzy/[w, plecy.

†krzciciel chrzciciel. ˚chrzest. gr. baptizein ]zanurza:\, baptistes, =ac. baptista, starofranc. i >redniow. ang. baptiste, ang. Baptist, ros. krestitel;-krestitiel.

krzeczek zool. chomik, Cricetus frumentarius Pall. ]te/ mieszano z r[/nymi zwierzaczkami\. staropol. 1419 ckrzeczkonibus, 1472 krzeczek dromula, 1457 krzeczek, 1471 krzeczek cameleon. franc. le hamster, niem. hamster, ang. hamster, ros. xomqk-chomiak. †krzeczot zool. rar[g, Falco cherrug Gray. staropol. 1437 krzeczot austur, 1472 krzeczot capus. staropol. 1437 krzeczotnyk vel socolnyk austurarius – ten, co opiekuje si" ptakami do polowania. nazwisko Czeczot, Krz ˘ Cz jak mokrz ˘ mocz. †krzeczotnik ten, kt[ry opiekuje si" ptakami do polowania. ˚krzeczot.


x †krzeczy jak nale/y, s=usznie.

lecoscz ˘ krzepkoscz, krepcoscz

˚grzeczy. s=owotw. pokr. przeczy. tak wg Ss 2011, w'tpliwe ˚nr 832, bo nie ma w Ss 1953# †krzekota: czy krzecze:,

1. twardo>:, si=a, 2. zr"czno>:, zwinno>:. staropol. pokrzep•i:(a:, skrzepn':. niem. stark ]krzepki\, erquicken ]od>wie/y:, ang. refresh\, niem. stärke ]krzepko>:\,

krzekta:

staropol. ca 1500 rana }/aba| coaxat krzekocze ˘ krzekotacz, 1475 sicut rane coaxant crzeczcz' –

o /ab•ie(ach& skrzecze:, rechota:. staropol. skrzeka:, krzekota:. >redniow. ang. croken ˘ ang. to croak; ]rechot\ croak, ros. kvakat;-kwakat; ]rechot\ kvakanie-kwakanie. †krzele skrzele. staropol. 1471 krzele; gym za krzele. staropol. skrzele.

krzem(ionka(owy pierwiastek chemiczny o charakterze niemetalicznym. krzemie-<(nny daj'cy iskry – krze¶mie<, ˚p=o¶mie<. krzesa: iskry. krze ]skra\ % mie< ]wydawa:\. staropol. 1444 krzemienia, XV w. ignito lapidl vlg. crzemyenowy, w krzemyen, 1461(67 crzemen silix; 1471 na krziemyeny' in silice, 1472 kamen, kremen, oppoka

lapis, petra; z krzemyenya naytwardszego, ca 1500 krzemyen silex ˘ krzemien, crzemyen, krziemyen, krzemyen, kremen – krzemie<,

kamie<, ciemna odmiana kwarcu. staropol. opocznich albo krzemyennich ˘ krzemyenni – krzemienny, z krzemienia zrobiony. niem. kiesel, feuerstein, anglosas., >redniow. ang. i ang. flint, ros. kremen;-kreme<. krzemionka dwutlenek krzemu, SiO2, wyst"puje w odmianach krystalicznych i bezpostaciowych, w kwarcu, piasku, opalu; materia= wyj>ciowy do produkcji szk=a. nowo=ac. silex, silicis, niem. reine kieselerde, franc. la silice, terre siliceuse, ang. silica; silex, ros. kremnezëm=-kremnieziom.

krzep-a(i:(ko(ki(n': moc, si=a, t"/yzna; wzmocnienie, wzmacnia: OA, pokrzepi: – posili: ]posi=ek\, zje>:; krzepi: – wzmacnia:, s=owotw. pokr. ˚rzep, krzepn': – twardnie: t"/e: ]przechodzi: ze stanu ciek=ego w sta=y\ ˘ skrzep ]tak zwykle o krwi\. staropol. 1420 krzepky rigidus ˘ krzepky – krzepki, twardy, sztywny ˘ skrzep ]zastyg=a krew, strup\, staropol. crzepczicz – wzmacnia:. staropol. 1428 krzepkosczy robore, XV w. subtilitas krepcoscz vel

starken, kraftigen; bestarken ]wzmocni:, ang. strengthen\,

erstarren ]krzepn':, ang. stiffen, solidify\, anglosas. strengthu ˘ >redniow. ang. strengthe ˘ ang. strength(en, ]si=a, moc; wzmacnia:, krzepi:\, refresh ]od>wie/y:, po(krzepi:\, vigorous ]krzepki\, wo=. 1289 kr≠pko ]kriepko\, kr≠pok= ]krzepki\, kr≠pkost;[ ]krzepko>ci'\, oukr≠pit≠te ]u(po•krzepicie\, ros. krepkij. ros. krepost;-krepost, sila-si=a, ukreplqt;-ukrepliat ]wzmacnia:, ang. strengthen\, zatverdevat;zatwierdiewat ]krzepn':\, ]o krzepni"ciu krwi\ svërtyvat;sq. †krzepik bot. Agrimonia eupatoria. krzes-a:(iwo wydobywa: iskry z kamienia, g=[wnie z krzemienia. niem. feuer schlagen ]krzesa:\, feuerstahl ]krzesiwo\, ang. ]ogie<\ strike, ]krzesiwo z hubk'\ tinder-box, ros. za'igat;-za/igat, krzesanica wysoka i g=adka >ciana w g[rach, urwisko. †krze-si:(nie 1. przywraca: do /ycia, wskrzesza:, 2. podnosi:, d{wign':, przemieszcza: w g[r". staropol. ysz mogl crzeszycz;

wschytkye krzeschysch; martvy krzescha; marthvych krzeszyl, krzeszø ˘ crzeszycz, krzeschycz –

1. przywraca: do /ycia, wskrzesza:, 2. podnosi: }w Ss 1953 tak/e& d{wiga: w g[r"... mo/na i w bok| staropol. s(w(ws(zmartwy•krzesi:, wskrzesza:. staropol. chrzeszenw ]krzeszeniu\ ˘ ¢chrzeszenye – krzeszenie, wskrzeszanie, o/ywianie. =ac. resurgere ˘ resurrectus ˘ p[{no=ac. resurrectio ˘ starofranc. resurrectioun ˘ >redniow. ang. resur}r|ectioun ˘ ang. resurrection, to resurrect, †Old Polish 1. to vivify, 2. to lift. staropol. 1. o'ivlqt;-o/iwliat, 2. podnimat;, vozvywat;. krzes=o mebel o konstrukcji szkieletowej, s=u/'cy do siedzenia, jednoosobowy – poucza Wielka Encyklop. Powszechna PWN, 1962–1967. ¯ krze ]twarde\ % s=o ]proste\, lit. kres=as. †krze>cijan(in chrze>cijanin. ˚chrzciciel, chrzest(ny.

gr. Christos ]Namaszczony olejkiem\ ˘ christianos ]chrze>cijanin\, =ac. christianus ˘ anglosas. i >redniow. ang. cristen, cristena, ang. Christian, ros. Xristian-Christian. krze>nica chrzcielnica. nazwisko Krze>niak. krzew(ina(iciel(i: ]si"\ ro>lina wieloletnia o stwardnia=ej =odydze; rozrastaj'ca si", rozprzestrzeniaj'ca si" wzd=u/ ziemi, gdy krzak w pionie; taka jest r[/nica mi"dzy nimi; st'd w j. polskim «krzewi:», np. wiedz", nie «krzakowa:». w j. franc. • krzak – arbisseau ]ang. a shrub\, • krzew – arbuste ]ang. bush\. w j. ang. r[/nica jest, lecz omal zatarta, bo mylone bush ]krzewy\ z krzakami; w j. rosyjskim jej nie ma – dla obu kust. w zwi'zku s=owotw. z drzewem& z•drowie – drzewie, derewie, z•drowo – drzewo, derewo, drew ]/yt\ ˘ krew ]sok ˘ posoka, /y=a\ ˘ krwawi:, krzew(i:, krzak. w przen. propagowa:, szczepi:, rozpowszechnia:. staropol. ca 1500 krzevyna densetum; ruscus vlg. krzevyn' ˘ krzevyna ˘ krz•ewina(ewie(owie, OE, krzaki, zaro>la, g"stwina. ˚krzak. >redniow. ang. bussh, bosch, bosk, ang. bush ]krzaki, g'szcz\, brush ]krzaki, zaro>la\.

krzew

kust=

arbuste ]ang. bush – a low-spreading woody plant\ w uproszczonej pisowni nazw franc., ˚896 bagul;nik= ledum i bagun ledum veres= la genevier beresklet= fussain bobovnik= l’amandier nain, cytise buzina le sureau veres= le genevrier von[hka bois puant voronika camarine gord= viorne e'evka arbousier p;qnihnik= le rhododendron chrysanthe serebrannik= eglantier siren; le lilas tavolga spiree tërn= le prunellier xlophatnik= le cotonnier wamwit= le buis ]edrenec= le cytise staropol. XV w. krzewi ssa frondet ˘ ¢krzewicz ssa – krzewi: si", wypuszcza: ga="zie, nowe p"dy. starofranc. etrendre ]` si"\, s’etendre, niem. ausbreiten,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x >redniow. ang. spreden, spredden ˘ ang. to spread ]out\, stretch ]out\, ros. rasprostranqt;/sq.

†krzewie, krzowie, krzewina staropol. 1471 krzewye, ca 1500 krzevye arbusta, ca 1500 krzevyna arbusta, ruscus vlg. krzevyn' – krzaki, zaro>la, g"stwina. ˚krzew.

¢krz"t kr"cenie, kr'g, obr[t w ko=o. ¯ kr"t ¯ krut ˘ ˘ krz'ta: si", ale skrz"tnie ¯ skrzat. krzos krzesiwo u strzelby. †krzoska przyrz'd do krzesania ognia. ¯ krzesa:, OE. s=owotw. pokr. ciosa:. nie ma has=a w Ss 1953. krzta odrobina, kruszyna. ¯ krta<. krta< ˘ krztusi: ]si"; Z wskazuje na form" czasownikow'\ ˘ krzta. niem. bröckchen, krümchen, franc. la miette, ang. whit, ros. kro-xa/wka/wehkakro-cha(szka(szeczka; ani krzty ]ang. not a whit, never a whit\ niskol;ko, ne, nihut;. krzto< krta<, grdyka. krztusi: si" podra/nienie dr[g oddechowych krzt' w gardle, krta< ˘ krztusi: ]si"; Z wskazuje na form" czasownikow'\ ˘ krzta; tusi: – dusi:, TD; mo/e i w zwi'zku z =ac. tussis ]kaszel\. franc. entranglement, niem. sich würgen ]beim husten\, >redniow. ang. cheken, choken, ang. choke, stifle, ros. duwit;-duszit. †krzyczy: czy krszczy: uci': g=ow". †krzyd=o skrzyd=o. ang. wing, ros. krylo-kry=o.

krzyk(acz(liwy(n':, krzycz-e:('cy wydawa: g=o>ny, ostry p=acz lub d{wi"k, jak niekt[re ptaki i zwierz"ta, z wysi=kiem na ca=e gard=o, drze: si". wi"cej ˚wo=a:. staropol. volaycze a krziczcze; krziczely, 1466 crzycz', krzyczalo, crziczi, crzyczala, krzyczacz, krzycz'cz, krzyczelysmy ˘ krziczecz, crzyczecz – 1. wydawa: krzyk, wrzeszcze:, 2. wo=a: ]kogo>\, wzywa: g=osem gromkim }w Ss 1953& wo=a: ]do kogo>\ g=o>no; jak wo=a: – to g=o>no, nie ma cichego wo=ania, chyba /e jest to powo=anie, J.D.|. staropol. wskrzycze:, krzyka:, pokrzyka:, krzykn':. staropol. placz y krziczenye wy-

elyke; kv krzycenyv lyvdskyemv

˘ krziczenye, krzycenye – krzyk. ¯ >redniow. ang. schriken ˘ ang.

shriek; wo=. klik=, kliknout; ˘ ros. krik. staropol. 1433 crzik, 1434 krzyky clmores;

y bødze krzyk vyelyky; vsliszal krzik gich, 1471 krzyk; krzik murmur; z vyelykyem krzykyem; taky krzyk; a zathym krzyk vyelky; krzyk y skrzytanye z'b ˘ crzik, krzyk, krzik ˘ krzy•k(cze:(czenie – 1. wo=anie, 2. g=o>ne niezadowolenie, rozruch bunt. staropol. krzyki, krzyknø, krzyknøwschy ˘ krzyknøcz – krzykn':, zawo=a:, wyda: dono>ny g=os. †krzyd=ko, krzyd=o ˚skrzyd=o. staropol. 1471 ascellas pod krzy-

dlkamy; przes dwye krzydle; pod pocriczim krzidl twogich ˘ krzydlko, krzydlo ˘ skrzyd=o, jedno

z dwu przednich ramion ptak[w i owad[w& bocian[w, nietoperzy, motyli, wa/ek, much, pszcz[=. niem. flügel, franc. aile, >redniow. ang. winge, weng ˘ ang. wing, ros. krylo/wko-kry=o. †krzykwa bot. Mandragora officinarum L. staropol. 1437 crzikwa mandagora, 1464 krzikva madragora. †krzynia skrzynia. staropol. 1406 ani crzyn ne vibil gwaltem; krzynya, schkrzyny'. niem. kasten; lade; kiste, franc. caisse, bofte, coffre, ang. chest, coffer, ros. q]ikjaszczik, sunduk-sunduk.

†krzyn[w

staropol. 1413(14 krzynov, ca 1455 krzynow discus, ca 1500 krzynow cathinus;

discus korczak cel krzynow ˘ krzynov, krzynow – naczynie p=askie, misa, talerz. niem. ]misa\ grosse schuffel, ]miseczka\, schuffelchen, ]miska\, schuffel, ]talerz\ teller ]\, franc. le plat; un mets, ang. dish, plate, ros. bl[do-bliudo. †krzywa>-<(nia czy

krzywa{-<(nia co> krzywego, zakrzywionego, linia krzywa, krzywizna. staropol. 1385 ¢criuasch, 1420 crziwasny, 1428 crziwassny, 1448 crziwasnya 1448 crziwasn, =ac. linea incurva, curvaruta ˘ ang. curve, niem. krümmung ]krzywizna\, kurve, ros. sognutost;-sognutost. izgib-izgib, krivizna-kriwizna.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

krzywd-a(zi:(ziciel szkoda moralna, fizyczna, materialna wyrz'dzona komu> niezas=u/enie, bezprawnie. de•re•wo]da\ – sta•ro•/yt]ko>:\, wo•da – /yt•ko>:. ko>: ^ krzyw ˘ krzyw•da. s=owotw. pokr. krzywo, w przeciwie<stwie do prosto ]s=usznie\. staropol. krzywd•a(zi: – 1. niesprawiedliwo>:, 2. k=amstwo. staropol. nikomemu cruidy ne

ucincal;

1392 ne meli krziwdi czinicz, 1393 o ti crifdi, 1397 onmu niiedne criwdi ne wczinil, 1399 przed panskø criwdø,

krziwdi ]iniusticas\ røce wasze; orze krzywdy ]propter iniusticas\, wszelka krzywda ]omnis iniustitia\ 1437 crziwda preiudicium, 1437 o wszytky crzywdy, swey krzywdi; przes kogokole krzywda gim byla vczynyona; slodzeystwa, sboystwa alybo gyne krzywdi vczyniwsz}y|, tho krzywd' y skod'; alybo krzywdi swe; yszby gey krzywda byla vczynyona ˘ cruida, crifda, criwda, krziwda, krzywda – krzywda& 1. szkoda materialna, 2. nieprawda, k=amstwo, fa=sz, fa=szywe oskar/enie, obmowa, zniewaga; niesprawiedliwy, nies=uszny, z=y, winny, zas=uguj'cy na kar", niegodziwy, nieprawy. niem. unrecht, franc. le prejudice, ang. wrong, harm, prejudice, staroros. u]erb=-uszczerb; vred-wred, obida-obida, nespravedlivost;. ang. falsehood, trickery; lies and frauds, ros. krivda-kriwda. wo=. 1289 kto krivdou vhinil ]kto krzywd" “wczini=” – wyrz'dzi=\, staropol. 1448 krzywdz'cz;

krzywdz'cym; gabay'czego abo krziwdz'czego ˘ krzywdzicz –

czynem bezprawnym szkod" komu wyrz'dza: }w Ss 1953& szkod" niesprawiedliwie wyrz'dza:; nie ma szk[d sprawiedliwych, J.D.| niem. unrecht tun, ang. to harm, to wrong, ros. obi'at;-obi/at, oskorbqt;-oskorbliat, vredit;. †krzyw-ie(o 1. fa=szywie, nieprawdziwie, oszuka<czo, 2. niesprawiedliwie, nies=usznie. staropol. krzywye, krzyvye, krzywe ]iniuste\. =ac. fallere ]zwodzi:\ ˘ falsus,


x starofranc. i >redniow. ang. fals, ang. 1. false(ly ]fa=szywie; k=amliwie; zdradliwie; ob=udnie\, 2. unjust , ros. 1. l;stiv-e/yj-l>ciw•ie(yj ]podst"pn•ie(y\ ¯ lest;-le>: ]1. podst"p, knucie, 2. katolicyzm, fa=szywo>:\, 2. nespravedlivie. krzywizna miara odchylenia krzywej od prostej, powierzchni od p=aszczyzny; krzywa linia, powierzchnia lub jej cz">:, wypuk=o>: lub wkl"s=o>:. niem. ]ver\krümmung, =ac. curvatura ¯ curve; ang. curvature, ros. krivizna-kriwizna. †krzywki lub krzywek $, wg Ss 1953, krzywka i krzywek, liczba mnoga obu sprowadzona do liczby pojedy<czej }chyba jaja, genitalia, m"ski narz'd rozrodu, skoro w liczbie mn., J.D.| staropol. 1462 crzyvky themu

dzecz'czv sz'; voyska poganska y starostha ych... y'ly mylego Iesucrista..., nyekotorzy krzyvky v yego bok y v yego lono potayemnye byczuy'cz. krzywka techniczne rozwi'zanie w kt[rym kszta=tka o obrysie kurzego jaja osadzona ekscentrycznie na ruchomej, obrotowej cz">ci maszyny, np. wale, rz'dzi ruchem posuwistym innej cz">ci, np. t=oka, do kszta=tki tej dotykaj'cym. ang. cam ]wa= rozrz'dowy\, ˚wa=ek, ros. kulak-ku=ak ]pi">:\. †krzywna ˚grzywna. †krzywnik $, bot. krwawnik pospolity, Achillea millefolium L. staropol. 1484 krzivnyk ambrosiana. ang. yarrow or common yarrow. krzywo ˚krzywie. staropol. 1448 krzywo;

crzywo oblique; a tese vy krzyvo ne przyszøgagcze; nye bødzesz crziwo przisyøgacz; dokonacz krzywoprzydzyasthwa

1. nie prostolinijnie, wykr"tnie, 2. fa=szywie, niesprawiedliwie, oszuka<czo. =ac. falso, fraudulenter, franc. faussement, avec faussete, ang. false(ly, ros. l;stivie-lstiwie ¯ lest;, lo'no-=o/no ¯ lo';-=o/ ]ang. lie, falsehood\. niem. krzywo` `przysi"ga: falsch schwören, `przysi"stwo meineid, `przysi"zca meineidige]r\, `przysi"/ny meineidig, `usty ]fiz.\ schiefmäulig, franc. krzywo` `przysi"stwo parjure,

ang. krzywo` `przysi"ga: perjure oneself, `przysi"stwo perjury, ros. klqtvoprestuplenie, lo'naq klqtva.

krzywo~ ~g=owy ~granny ~nos ~przedajstwo ~przysi"stwo ~przysi"/-ca(nik

˚krzywie ]fa=szywie; nies=usznie\.

†krzywog=owy maj'cy g=ow" pochylon' }mo/e przechylon' na bok, na bakier, J.D.|. staropol. 1433 krziwoglowy, 1458 crzywoglovi. †krzywogranny wg Ss 1953& okno maj'ce framug" z uko>nymi >cianami }niezbyt zrozumiale dla mnie, o co tu chodzi, o jakie >ciany w oknie; dla mnie na opak& okno w >cianie; zapewne okno maj'ce framug" przylegaj'c' do pochylonej >ciany, J.D.|. staropol. 1471 krziwogranne obliquas. †krzywonos wg. Ss 1953& 1. maj'cy krzywy nos, tj. krogulczy, 2. zool. krzy/odzi[b, Loxia curvirostra L. ¢krzywonogi maj'cy nogi w kszta=cie greckiej litery omega ]V\. franc. bancroche, cagneux, staroros. krivonogπj-kriwonogij.

†krzywoprzedajstwo staropol. krzywoprzedaystwo perforium – fa=szywa, nieprawnie dokonana sprzeda/. ang. unlawful sell.

†krzywoprzysi"stwo staropol. krziwoprzysz'sthwa falszywa ]iuramenta falsa\; o krzywoprzyszyasthwo na kogo krzywoprzyaszthwa; ca 1500 krzyvoprzyszy'stwo periurium; slodzeystva, krzyvoprzyszyestva – fa=szywa, k=amliwa przysi"ga, te/ z=amanie, niedotrzymanie przysi"gi. staropol. 1427 perjurus albo ¢crziwoprzeszanscza, 1433(38 ¢krzywoprzyssamczam,

krzywoprzysz'snyczy, falsi testes ˘ krzywoprzysz'snyk – ten,

co sk=ada fa=szyw', k=amliw' przysi"g", te/ ten, co =amie przysi"g", nie dotrzymuje przysi"gi. ˚krzywo. †krzywo>: krzywizna. staropol. ca 1500 krzyvoscz obliquitas. =ac. curvatura. †krzywota 1. krzywda, 2. wina. staropol. any wspomyenyesz krziwoti ]iniuriae\ myesczam twich,

1471 w krzywocze,

zeznal svoy' krzyvota. =ac. 1. iniuria, 2. culpa. ˚krzywo. †krzywousty maj'cy krzywe, skrzywione usta, wg Ss 1953 }$#|. ˚Krzywousty. staropol. ca 1250 Boleslaus dictus

krzywousty, ]Boleslaus\ appellabatur autem krzywousty in vulgari Polonico, quod significat indirecti oris; Boleslaus krzywousthy. Krzywousty kr[l Polski 1107–†1138. 1. fa=szywy, 2. szkodliwy, bo „podzieli= Polsk" jak g=[wk" kapusty”, b="dnie t=umaczony na j. ang. Wrymouth ]fizycznie zdeformowane, wykrzywione, usta\. staropol. ca 1250 Boleslaus dictus Krzywousty. ang. Boleslav the Wrongful, inaproppriately transtated as the Wrymouth, by late interpreters, as two parts of Bible as Old and New Testament ¯ Greek word «diatheke» applied indifferently to 1. covenant, 2. last will or testament ˘ New Test. The two basic parts, properly named, are about& • Old Compact – the compact between God and Jews, • New Compact – the compact between God }in background|, Jesus Christ, and human race. The same here; krzywo`& 1. injure, false; wrong, harm, 2. wry, twisted, distorted, bent to one side ˘ Wrymouth.... krzywula r[g ]$\. w S=owniku Hanny Nakonecznej& krzywula – niem. krummbhorn. krzywulec krzywy pie< drzewa, odchylony od pionu, pochy=y.

krzyw-y(i:(o(ica(ik(izna(ka nie prostolinijny, kr"ty, wy(z•gi"ty. staropol. krziwe, 1437 crziwy obliqus, XV w. prosta abo krzywa; sz krzyw ]krzyw'\ szyguv ]z krzyw' szyj'\,

szya ]szyja\ byla svyatla, nye tlusta a tesch nye chvda any krzyva ]neque tortuosum\. Nos yego... nye byl czyenky any krzyvy ]neque tortuosus\. 1. odchylony od linii prostej, od pionu lub poziomu, nieprosty, z(wy•gi"ty, uko>ny, }w Ss 1953& tak/e skrzywiony; krzywy poja>niony skrzywionym, czyli “mas=o ma>lane”, J.D.|. 1.a. pochy=y, spadzisty, 1.b. krzywy n[/ – o wygi"tym ostrzu, 1.c. okno maj'ce framug" przyleg=' do uko>nej >ciany ]w Ss 1953& ]o oknie\ “maj'cy framug" z uko>nymi >cianami”;

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x okno z uko>nymi >cianami brzmi jak mas=o z chlebem, czyli chleb z mas=em, ˚krzywogranny\, 1.d. krzywe niebo – zodiak, 2. fa=szywy, nieprawdziwy, oszuka<czy, odst"puj'cy od prawdy, 3. niesprawiedliwy, nies=uszny, z=y, 4. winny, za=uguj'cy na kar", 5. strona oskar/ona, pozwany w procesie. franc. courbe, tortu, niem. krumm, schief, franc. oblique, de bias; deform, de travers, ang. crooked, curve; wry, ros. krivoj-kriwoj, krivit;-kriwit. krzywonogi ]˚krzywo\& franc. bancroche, cagneux, staroros. krivonogπj-kriwonogij. krzywoszyja& franc. un torticolis, ros. krivoweq-kriwoszeja. krzywolinijny& ang. curvilinear, ros. krivolinejnyj. krzywulec 1. krzywy pie< drzewa, 2. krzywy patyk, krzywa laska.

krzy/(owa:([wka(yk(ak( (owiec(ownica(ulec staropol. na kryszu musisz vmrzecz; svøtego crisa; svøty crisz, mocz svøtego crzisa, ca 1420 na krisz wedzon z masta; uel crysza, na krzysz wbyla; krzyzem welykyem obcz'zony; yesukrista przybywszy gwozdzmy ku krzyzu; krzysz szyasky ]ci"/ki\, o krzyzv, na krzyzu, na krzyzw, na krzyzv, z krzyzem, w crzyszv nasschego pana Ihu Crista ˘ krzyz, krzysz, crzysz – 1. szubienica na kt[rej umar= Chrystus, 2. przedmiot kultowy wyobra/aj'cy taki krzy/, 3. znak w kszta=cie krzy/a, 4. nazwy >wi't dot. >w. Krzy/a& 4.a. Podwy/szenia >w. Krzy/a, 14 wrze>nia, 4.b. Znalezienia >w. Krzy/a, 3 maja. staropol. crzizowan, wcrzirzonan ] ukrzy/owany\, crizowan, 1453 krzyzowaly; krzyzvy'; krzyzovacz ˘ krzyzowacz, krzyzovacz – krzy/owa:, przybija: na krzy/u. staropol. smyercz krzyzowana czyrpyecz ˘ >mier: krzy/owana, >mier: przez przybicie na krzy/u. staropol. roz(u•krzy/owa:. staropol. krzyzownyk, 1420 krzizewniczi dawali na woyne – 1. kat, krzy/uj'cy, przybijaj'cy do krzy/a, 2. cz=onek zakonu krzy/ackiego, krzy/ak. 3. nazwy bot., has=o ˚krzy/ownik.

staropol. 1466 crzyzowe; do szmy-

erczy okruthney krzyzowey; krzyszow'cz m'k' nasz sbawyl; az do szmyerczy crzyszowey; przez m'ka krzyzow', na krzyzowe drogy ˘ crzyzowy, crzyszowy, krzyzowy – krzy/owy&

1. zwi'zany z krzy/em, z przybiciem na krzy/u. 2. przecinaj'cy si", krzy/uj'cy, 3. krzy/owa niedziela – pi'ta niedziela po Wielkanocy, 4. /y=a krzy/owa – bli/ej nieokre>lona /y=a czy t"tnica w okolicy grzbietu. staropol. krzy/(ownik(owa:(owy. staropol. krzy/owa: – kr'/y:, wg Ss 2011, ˚nr 832, koniecznie# ¯ s=aw. krug ]kr'g\, ˚kro. 1. =ac. crux, starofranc. crois, cruis, staroirland. cros, staronord. kross, >redniow. ang. cros, crois, ang. cross ]znacz. ˚kro\, s=aw.-staroros. krest=, wo=. krsty ]krzy/ami\, 2. kr"gos=up ]=amie w krzy/u\. ros. krestik ]krzy/yk, franc. une petite croix\, krestil;nica ]chrzecielnica, franc. les fonts baptismaux\, krestiny ]chrzestni, franc. le bapteme\, krestitel; ]chrzciciel\ ˘ Ioann= Krestitel; ]Jan Chrzciciel, franc. St.-Jean-Baptiste\, krestit; ]chrzci:, franc. baptiser\, krestnik= ]chrze>niak, franc. filleul, godson\, krestnica ]chrze>niaczka, goddaughter\, krestnyj ]1. chrzestny, franc. du bapteme, 2. krzy/owy\ ˘ krestnyj otec= ]le parrain\, krestnaq mat; ]la marraine\, krestnyj syn= ]filleul\, krestnaq doh; ]la filleule\, krestone imq ]le nom de bapteme, christian name\, krestovyj ]de croix\ ˘ krestovyj poxod ] krucjata, la croisade, the Crusade\, krestonosec= ]krzy/owiec, le croise, crusader\, krestnyj xod= ]procesja ko>cielna, z krzy/em, la procession d’eglise\, krestoobraznyj ]w formie krzy/a, en forme de croix, cross-shaped\, kre]enie ]chrzest, le bapteme, baptism\. krzy/aciec bot. Senecio vulgaris L. staropol. 1472 krzizaczecz carduncellus. krzy/ownica ¯ krzy/; 1. drewna skrzy/owane, poprzecznie z=o/one, 2. skrzy/owanie prostego toru kolejowego z odga="zionym, 3. wszelkie krzy/uj'ce si" linie, drogi, 4. bot. Polygala, ro>lina z rodziny krzy/ownicowatych, niekt[re gatunki hodowane jako ro>liny ozdobne. arab. sana ˘ >redniow. =ac. senna,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sena ˘ niem. 4. senesstrauch, franc. 4. le sene∂on, sene, ang. 4. senna ]1. ka/da z licznych, pokrewnych sobie ro>lin rodziny grochu, o str'czkach i /[=tych lub r[/owawych kwiatach, 2. suszone li>cie tych ro>lin, u/ywane w lecznictwie jako >rodek przeczyszczaj'cy\, ros. 4. krestovnik=. †krzy/-ownik(ewnik, OE, 1. kat, krzy/uj'cy, przybijaj'cy do krzy/a, 2. cz=onek zakonu krzy/ackiego, krzy/ak, =ac. Crucifer, miles e Cruciferorum Ordine. 3. dwie nazwy bot.& staropol. ca 1465 krzyszewnyk paralitica, cruciata, 1472 krzizevnik carduncellus, 1460 przyszawnyk ]¢krzyszownyk\ cruciata – krzy/ownik, Senecio vulgaris L. 1419 crzyzownyk herba sancte crucis, hastula regalis, lactides, 1437 crziszewnik catapucia, her-

ba sancti crucis, hasta regalis, lacterida, matrona – krzy/ownik, Ricinus communis L.

†krzy/yk bot. Gentiana cruciata L. staropol. 1472 krzizik crucifera. krzy/yk 1. ma=y krzy/, 1.a. god=o chrze>cija<skie, 1.b. ruch r"k' na znak >w. Krzy/a, 2. figura z=o/ona z dw[ch przecinaj'cych si" linii, 3. znak muzyczny podwy/szaj'cy nut" o p[= tonu. ksenon pierwiastek chemiczny. gr. ksenos ]obcy\.

kserograf(ia gr. kseros ]suchy\% graphos ]pisz"\ ¯ graphein ]pisa:\. ksi'dz ¯ ksi"ga; osoby umiej'ce czyta: ksi"gi w czasach powszechnego analfabetyzmu& ksi'/", ksi'dz, i wojewoda ^ pisarz ^ graf ^ hrabia ^ pan ]rz'dca i s"dzia po=aci kraju, dzi> wojew[dztwa, z ramienia kr[la\. ˚ksi'/•"(ka, ksi"/yc, staropol. ksi'dz, ksi"/a – 1. tytu= w=adcy pa<stwa lub dzielnicy, ksi'/", w[dz, 2. kap=an, duchowny chrze>cija<ski lub /ydowski, 3. so=tys wsi na prawie wo=oskim. staropol. 1420 na x'dza, 1427 przede xandzem, ca 1428 kszonszam ducatui, 1437 xyadzu, 1443 do xadza... do x'dza,

ksandzem ]principem\; kv ks'ndzw ]ksi"dzu\, przed oblycznoscz krola abo x'ndza; przes oswyeczonego ksz'dza; ksandzv; starschi xancz mazowessky ]senior dux Mazoviae\,


x 1471 xanzey zemy... xandza, 1489 kzyadza Kundratha, 1491 kx'cz yego myloscz;

kx'ndz Boleszlaw w Sz'domyrzyu, 1500 Aleksander xyandz vyelky lithewsky ˘ x'dz, xandz, x'ndz, kszonsz, xyadz, ksandz, ks'ndz, ksz'dz, kzyadz, kx'cz, ksch'dz, kz'dz, kzaøz, xadcz, kxacz, ksadcz – 1. w Polsce& kap=an Ko>cio=a Rzym.Katolickiego, 2. tytu= w=adcy pa<stwa, ksi'/", lub 3. dzielnicy, w[dz ]˚wojewoda ^ pisarz ^ graf ^ hrabia ^ pan\. 4. kap=an, duchowny chrze>cija<ski lub /ydowski, te/ tytu= przydawany osobom duchownym i >wieckim na r[/nych stopniach hierarchii ko>cielnej, wg Ss 1953. }to ostatnie wynika z niewiedzy autor[w Ss 1953, /e przydawano je ludziom kt[rzy umieli czyta:| niem. 1. priester, 2. fürst, 3. graf, franc. 1. le pretre, 2. le prince, 3. comte, ang. 1. priest, 2. prince, 3. count, ros. 1. ksëndz, svq]ennikswiaszczennik, 2. knqz;-knia{, 3. graf=-graf ¯ niem. ksi'/", ksi"stwo Å´, ¯ ksi"ga ¯ si"ga:. ˚ksi'/ka. ksi'/" – ksi"/na, ksi"ga, G?, ksi'/ka – ksi"garnia; 1. m"ski cz=onek kr[lewskiej rodziny, 2. licz'cy si" w=adca znacznych obszar[w ziemi, lub licznych grod[w – ksi"stwa, stanowi'cych du/' jednostk" administracyjn' kraju. W wypadku wojny, wystawiaj'cy znaczn' si=" bojow' – konnych i pieszych; militarny tytu= du/ego w=adcy-obszarnika ]pomniejsze militarne& ˚wojewoda i bojar\, staropol. ksi'/"(cy – 1. niekoronowany w=adca pa<stwa lub jego cz">ci, 2. cz=onek rodziny panuj'cej, 3.a. cz=onek arystokratycznego rodu maj'cego tytu= z nadania, 3.b. wysoki dostojnik ko>cielny maj'cy tytu= z nadania papie/a, wg mSjp 1969. }o nadawaniu tytu=[w ksi'/"cych nic mi nie wiadomo, bo nawet szlacheckie przechodzi=y z pokolenia na pokolenie wy='cznie drog' pokrewie<stwa, krwi, zawieranych zwi'zk[w, tym bardziej ksi'/"ce nie mog=y by: nadawane komukolwiek; za> tytu= hrabiego ^ grafa ^ wojewody ^ pana, by= nabywany, nie by= szlacheckim, i u niepi>miennego posp[lstwa wyrobi= opini" arystokracji, tu zapewne {r[d=o nieporozumienia, st'd do Ss 1953; a o ko>cielnych “ksi'/"tach”, nada-

wanych bez/ennym kap=anom, a wi"c i bezpotomnym, przez papie/y – tytu= bez znaczenia, nie istotny, symboliczny, jak i ca=a wiara na symbolach oparta, ˚symbol|. staropol. gdisczy szø khtoremv

krolevy albo xøszøczu szin narodzy, tedicz... posly beszø; ...krole, xøszøtha; ...szø dobrzy kroleue, xøszøtha y tesze panoue; gest mnogy vbogy pan, czszo bødze kszøszøtom znan; kszøzøta wstayø; poth genym kszasz'czem ]pod gednym krolem abo panem\ thensze lvth rozmagythego... prawa pozywacz nye ma; xanz'n, xanz'czyu, ksy'szata ]principes\, rycerze; 1464 kazanthom; kszaszatha; przes xi'z' Bolies=awa; ksi'zaczyu; ksøszøta, kszyøsz"ta, ksøszøta, na kxøszøta ]super principes\, ksyøzø, xanzathy, w kszy'sz'czyech, ksyøszyø,

w Ss 1953 ponad 4 kolumny cytat[w – 1. niekoronowany w=adca pa<stwa, tak/e naczelnik, przyw[dca ]rodu, grupy religijnej, wojskowej, itp.\, 2. syn ksi"cia, m=ody ksi'/", ˚ksi"/yc. staropol. s pokolena xøszøczego

byl, xszøszocza, rady ksøszøcze, odrzucza rad" kszyøszøt, duch ksøszoczi, dusz" kszøz"tom, x'nz'czey, xanzancze, xanzanczi, xanz'nczego, xanzanczemu,

w Ss 1953 jedna kolumna cytat[w – ksi'/"cy – dotycz'cy ksi"cia, zwi'zany z ksi"ciem. staropol. xanszkey, krolestwo kszøszkye ˘ xanszky, kszonszky – 1. ksi'ski, nale/'cy do ksi"cia, 2. nale/'cy do kap=ana. staropol. 1393 xaszna; ksz'sna imperatrix, ca 1500 xy'zn' ducissa – /ona ksi"cia, te/ w=adczyni staropol. 1405 kssz}"|sze, 1406 w kszøzey szemi ne cradne, 1407 w kszøse szemi ne cradne, 1416 do kxanszey obory dal, 1420 na kzøszem orødzu, 1423 ksyanszich, 1425 po xøzem wøszanu, 1427 xanzey lanky ne possekl ˘

kssz"sze, kszøze, kszøse, kxansze, kzonsze, ksyansze, xøze, xanze, ksansze, xansze, x'ze, kxyanze, kszansze, kschaze – 1. dotycz'cy ksi"cia, nale/'cy do ksi"cia, zwi'zany z ksi"ciem, ksi'/"cy, 2. odnosz'cy si" do ksi"dza, nale/'cy do ksi"dza.

ksi'/-ka(eczka(kowy(

(ksi"g-a(arnia(arski(owy( (owo>:(ozbi[r znaczna liczba z=o/onych kartek jednego rozmiaru, zadrukowanych tekstem i oprawionych. Te same przed` lub przyrostki, lub odmiany& ksi"ga, ksi'/ka ]Å, ´\ – ros. kniga, ksi"stwo, ksi'/" – ros. knia/stwo ]G? jak noga – no/na\, i knia{; ksi"/yc wi"c do tej grupy nie nale/y, bo nie ma odpowiednika “ksi'/yc”, jak ksi'/", ksi"/na. Poza tym, «ksi'/"» i «ksi'dz» zwi'zani s' z «ksi"g'» bo ksi"gi umieli czyta:. W czasach powszechnego analfabetyzmu by=a to wysoka umij"tno>:. Jak wiemy, ci'gn"=y si" grubo poza rok 1800, po 1950 – resztki. A w czasach Íredniowiecza tylko ci potrafili je czyta:, literaci na swe czasy. Ksi"/yc te/ bez zwi'zku z ksi"g' – dodatkowe ostrze/enie /e z ='czeniem co> {le. si"ga: ˘ ksi"ga ˘ ksi'dz, ksi'/", ˘ ksi"/yc ]do si"gania; k ^ do\. G? ˘ ksi"ga ˘ ksi'/" i ksi"/na, Å´ ˘ ksi'/"  ksi"/na, ˘ ksi'dz  ksi"dza; nie ma odmiany “ksi'/yc”  ksi"/yc, st'd ksi"/yc nie nale/y do grupy ksi'dz, ksi'/", lecz na wsp[lny korze< z nimi w si"ganiu, g="biej o jeden stopie< – wszystkim trzem wsp[lne si"ganie. †ksi'/ki w liczbie mnogiej, gatunek stokroci, Chrysanthemum leucanthemum L. staropol. 1472 xøzki coronaria maior. ksieni przeorysza, prze=o/ona klasztoru /e<skiego. staropol. 1386 ne ucziniw kszeney upravisny, 1389 ¢ksieni, 1399 szano na ¢xeneye lance, 1427, jako ja ¢xyney ogarza ne... ˘ kszeny, ksieni, xeney. niem. abtissin, franc. nen, abbesse. pani, ksi"/na }$#, ˚nr 832|, przeorysza, wg Ss 2011. ksieniec /o='dek niekt[rych ryb. staropol. 1450 vlg. xenyecz, ca 1500 xyenyecz entera. niem. tiermagen. ksi"ga(rnia ksi"go•zbi[r(wo>:(wy. ksi"stwo. ¯ k` ]do\ % si"gania, ˚ksi'/ka. ale s=aw.-ros. «kniga» pochodzi od zupe=nie innego s=owa, cho: zbli/ona pojemno>ci' liter czy te/ d{wi"k[w, tak/e podobizn' k¢¢ga& k•si"•ga  k•ni•ga. ja s'dz", /e s=owem tym mo/e by: >redniow. ang. «knowlege» ]wiedza\ skr[cone& kn•owl•ege; `ege ˘ `iga. zbie/no>: z «ksi"g'» przez przypadek, lub >wiadectwo [wczesnej my>li, jak daleko posuni"ta, by podobizn" obu do siebie zachowa: jednak.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


ksi"ga ˘ ksi'/" ˘ ksi"stwo, kniga ˘ knia{ ˘ knia/estwo. staropol. ca 1418 w kzangach; ksyøgy, x"gi, cz 1450 w kszanga-

ach wiwolonich; czth' w yednich kszagach o nym; poczynayø sze pyrwe kszøgi Moyszesowi; tocz szo kszøgi pokolenya Adamowa; kxyøgy prawa tego to zbyerze s ksy'g ¢kaplanniskich Levi; nye otdalay kxyøøg... zakonv; w ksyøgach Iuda; otworzil Ezdras ksøgy; kszangy zakonowe; poczynayø szye kszy"gy glosznych chwal... proroka Dawyda; napysano iest w kszagach slow, ca 1500 xy'gy volumen,

w Ss 1953 3 kolumny cytat[w – dzie=o pisane, utw[r, rozdzia= Biblii, ksi"gi s'dowe, zawod[w prawnych i rejestr[w, rozdzia= ksi'/ki, tom. =ac. liber ]ksi"ga\ ˘ franc. le livre, anglosas. boc, niem. buch, >redniow. ang. boke, book, ang. book, ros. kniga-kniga. • ksi"garnia& niem. buchhandel, ang. bookstore. ros. kni'naq torgovlqkni/naja torgowlia, kni'nyj magazinkni/nyj magazin ]ksi"garnia\, • biblioteka, ksi"gozbi[r& starofranc. i >redniow. ang. librarie, ang. library ]biblioteka, ksi"gozbi[r\, niem. büchersammlung ]ksi"gozbi[r\, ros. biblioteka-biblioteka. ros. knigo- franc. -pehatanπe impression, presse ]druk\ -prodavec= le libraire -xranili]e librarie kni'nik= un homme letre, un erudit kni'nyj qzyk la langue ecrite kni'naq lavka une librairie ksi"garz osoba zajmuj'ca si" zawodowo sprzedawaniem ksi'/ek; pracownik ksi"garni. staropol. 1471 ks'garzew libraiis – pisarz, sekretarz. niem. buchhändler, franc. le libraire, ang. bookseller. ros. knigotorgovec, knigoprodavec. ksi"stwo ¯ ksi'/" ¯ ksi"ga. ˚ksi'/", ksi'/ka, si"ga:. staropol. w naszem xyanstwye

albo panystwye; xanstchwa; w oboyey stronye xansztw; xansthwa ]ducatus\; s xansthwa ]de ducatu\; w druge xanstchwo, 1479 kxasthve, 1498 xi'stua; xy'stwo ˘

xyanstwo, xanstchwo, xansztwo, xansthwo, kxasthvo, xi'stuo, kszastwo, ¢kszyosztwo – 1. obszar podleg=y w=adzy ksi"cia, pa<stwo ksi"cia, dobra ksi'/"ce, 2. w=adza lub zwierzchnictwo ksi'/"ce, rz'dy ksi"cia, 3. godno>:, tytu= ksi"cia, 4. urz'd lub godno>: kap=ana, 5. urz'd lub godno>: so=tysa we wsi na prawie wo=oskim. pol. ksi'/" ˘ ksi"stwo, niem. fürst ˘ fürstentum, franc. prince ˘ principaute, ang. prince ˘ principality, ros. knqz; ˘ knq'estvo. ˚wojewoda ˘ wojew[dztwo, tak i odpowiedniki wojewody w tych j"zykach. Wielkie Ksi"stwo Litewskie, Ksi"stwo Wielkomorawskie – wielkie ]stare\, tak i Wielka Brytania ]Great Britain\, i inne wielkie, i ˚przydomki kr[l[w; termin wielki nie jest ogromn', okaza=', imponuj'c' po=aci' kraju. starofranc., >redniow. ang. i ang. prince ˘ principality, princedom, ros. knq'estvo-knia/estwo, gercogstvo-hercogstwo ¯ niem. herzog ]ksi'/", ang. duke\. †ksi"/-e(na(stwo(y ˚ksi'/". staropol. 1424 ne gonil we xanszem szarn, 1469 nie zbil w x'zem;

yakom ya nye zayal w kxyaszim bydla luczkego ˘ xansze, x'ze, kxyasze – posiad=o>: ksi"cia.

†ksi"/yc ¯ k` ]do\ % si"ga:. s=owotw. dalszy krewny – “cioteczny brat” ksi"cia i ksi"dza, ˚ksi'/ka. staropol. kzøzicha; dwa x'sycza, 1426 dwu kzasyczu;

w ksch'zicz' lystopadzie in mense ˘ kzøzich, x'sycz, kzasycz, ksch'zicz – ksi"/yc, tj. 1. syn ksi"cia, 2. luna, 3. miesi'c.

Ksi"/yc naturalny satelita Ziemi; o okresie 29,5 dnia, cia=o niebieskie, odbijaj'ce >wiat=o s=onczne, widoczne z Ziemi w r[/nych jego fazach; ksi"/ycowy blask, rok, ksi"/ycowa noc. ¯ si"ga: ˘ do si"gania... niedosi"/ny ]k ^ do\. =ac. luna, ros. luna, anglosas. mona, >redniow. ang. mone, ang. moon;, pol. lunatyk ]cz=owiek wykonuj'cy r[/ne czynno>ci w g="bokim >nie, stan przypisywany dzia=aniu >wiat=a ksi"/ycowego, w USA znany pod nazw' “sleepwalking” – somnambulism\, ang. lunacy ]a. pierwotnie sporadyczne objawy choroby umys=owej maj'ce zmienia: si" z fazami ksi"/yca, b. umys=owa niestabilno>:, choroba umys=owa\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

†ksieni pani, ksi"/na.

x

¯ X. ]Xi'dz, Xi'/"\ ¯ ksi'dz, ksi'/" ]osoba umiej'ca czyta:\ ¯ ksi"ga. ang. princess, ros. knqginqkniaginia ]/ona ksi"cia\.

kszta=-t(tny(tka(townik(ci: ]si"\ T ˘ C form•a(owa:, wz[r; wykszta=cony – uformowany, zewn"trzny wygl'd jakiego> przedmiotu. staropol. 1448 pod xthaltem do-

broczy; }k|stalt; stalcz; w czelnem kstalcze, kstalth, 1484 a yakyego kroyu y tez xthaltv; ca 1500 vyobrazenye xstalth figura, id est forma; xstalth forma – posta:, figura, forma, wyobra/enie. staropol. na kszta=t – na podobie<stwo, na spos[b. staropol. ca 1418 vrostu kstaltownego; kstaltownhy ˘ kstaltowny – kszta=towny, tj. =adny, zgrabny. staropol. kszta=t – spos[b, forma, wizerunek, posta:, wz[r, staropol. kszta=townie – foremnie, zgrabnie, staropol. zdraz – wyobra/enie, posta:, kszta=t. =ac. forma, starofranc. i >redniow. ang. forme, ang. form, shape, figure, image, ros. forma-forma, ]kszta=t\ obraz-obraz, ]na kszta=t\ na napodobie, ]kszta=ci:\ davat; obrazovanie, obuhat;, ]kszta=ci: si"\ pouhat; obrazovanie, obuhat;sq, ]wygl'd\ vid-wid. ˚wyobra/enie. kszyk niewielki ptak =owny z rodziny bekas[w, wydaj'cy dono>ny, charakterystyczny g=os. †ktemu nadto, ponadto, dos=. do tego ¯ k ]do\ % temu ¯ ten. ang. moreover, besides, ros. krome togo-kromie togo, da ë]o-da jeszczo, sverx togo-swierch togo.

kto(>(kolwiek zaimek zast"puj'cy nazwy os[b, nawi'zuj'cy do tych nazw. s=owotw. pokrewne co KCCz, TC ˘ kto, co, s=aw. hto-czto ]co\. staropol. chto, kto – kto. staropol. kto w odmianach przez osoby& kogo, 1448 komu; comu; w kem; ktho; chtho, komv; kym, w Ss 1953 5 kolumn cytat[w – 1. zaimek pytajny, 2. zaimek nieokre>lony, kto>, ktokolwiek, 3. kto, kt[ry, ktokolwiek, kiedykolwiek. staropol. ktokolye, kthokole, kym-

cole, komvkole, ktocole, ktokole – ktokolwiek, kto>.


x staropol. kthokoli, komvkoli, kym-

koli, kymkolwyek, komvkoly, ktokoli – ktokolwiek, kto>, staropol. 1498 kthokolwie; ktokolvye – ktokolwiek, kto>. staropol. kymkolwyek, komukolwyek, kthole – ktokolwiek, kto>. staropol. ktosz – kto>. staropol. ktorak – jak, jak/e. staropol. ktorykole – kt[rykolwiek. staropol. ktoraky – jaki, co za. staropol. ktoraco – jak, jak/e. ang. anybody, anyone; somebody, ros. kakoj-nibud;-kakoj nibud, ]ka/dy\, vsqkij-wsjakij, kto-nibud;-kto-nibud, kakoj by to ni byl. kt[ry s=owo posi=kowe, wskazuj'ce na osob", rzecz, czas, miejsce, i zast"puj'ce je ]zaimek\, i w pytaniach o nie& to ten, kt[ry w[wczas przyjecha=, wiem kt[r' kurtk" chcia=by> mie:, kt[re le/y na stole, kt[ry z was p[jdzie tam$, kt[ra to ju/ godzina$, w kt[rym miejscu to by=o$ w mSjp 1969 wysoce naukowa definicja& «zaimek odnosz'cy si" do przedmiotu wyodr"bnionego z wielu podobnych do niego lub nim r[wnowa/nych, odpowiadaj'cy tak/e liczebnikowi porz'dkowemu dotycz'cemu tego przedmiotu» a\ «u/ywany w pytaniach lub zdaniach rozwijaj'cych orzeczenie zdania nadrz"dnego ]w r[wnowa/nikach tych zda<\», b\ «u/ywany w zdaniach podrz"dnych stanowi'cych rozwini"te okre>lenie rzeczownika», c\ «u/ywany w zdaniach rozwijaj'cych zaimki ]najcz">ciej wskazuj'ce\, towarzysz'ce rzeczownikom lub zast"puj'ce je», d\ pot. «ktokolwiek, jeden z wielu bli/ ej nieokre>ony, dowolny». do='czone te/ przyk=ady u/ycia. staropol. mocz', 1408 o ktor' masz; o ktorø, 1421 o ctory, 1427 na kthori, 1434 w kthorem, 1435 w ten slath ktorz,

ktorimi, ktorych, ktore, do ktoress, o ktorem, ktory, ktoremv, 1429 kthorego, 1434 ktorem, kthorzy, khtoremv, w ktorey, chthore, chtorem w kthorym, chtora, chtorych,

w Ss 1953 13 kolumn cytat[w – kt[ry, cht[ry, ft[ry, tk[ry. anglosas. hwylc, hwelc, >redniow. ang. whiche ˘ ang. which, ros. kotoryj-kotoryj, kto-kto, hto-czto.

staropol. khtor'kolye ]kt[r'kolwiek\

nywyast'; oth ktorichkolye; kthorimykolye; ktorekolye; o kthorekoly ˘ kt[rykole –

kub-atura(iczny wymiar sze>cieny, obj"to>: bry=y.

kub-ek(e= garnuszek z uszkiem;

kt[rykolwiek, jakikolwiek. ang. whichever, ros. kto, kakoj-kakoj, kakov by ni, kotoryj by ni. staropol. 1449 kthorzycoley – kt[rykolwiek, ktokolwiek. staropol. kt[rykoli, ft[rykoli – kt[rykolwiek, jakikolwiek, kt[rykolwiek, ktokolwiek. staropol. kt[rykolwie – kt[rykolwiek lub jakikolwiek, kt[rykolwiek. staropol. kt[rykolwiek – kt[rykolwiek, jakikolwiek, kt[rykolwiek, ktokolwiek. staropol. kt[ry/kole – kt[rykolwiek, ktokolwiek. staropol. kt[ry/koli – kt[rykolwiek, jakikolwiek, kt[rykolwiek, ktokolwiek.

kt[r-y("dy(ykolwiek(y> zaimek u>ci>laj'cy osob", drog", rzecz ]godzin"\, lub dowolno>:, nieokre>lono>:& kt[ry->(kolwiek wo=. 1289 kotorogo-kotorogo ]kt[rego\, †kt[rykolej kt[ry(kto•kolwiek.

†kt[rykol-i(wie, ft[rykoli, kt[ry/koli, kt[/kol-e(i kt[ry(jaki(kto•kolwiek.

†kt[ry/, tk[ry/ ¯ kt[ry % /. staropol. 1412 ktoresz, 1422 o ktor's, 1428 ¢ktorzes sza na wirzchu..., 1435 ktorysz; ktoregoz, ktoras, thorasczy, ktoresch, ktor'sch, ktorichze, kthoregosz, kthorimze, kthorisz, w Ss 1953 blisko 7 kolumn cytat[w, – kt[ry. kt[/ ¯ kto % / ]wzmocnienie\. staropol. 1413(14 kthoz, ca 1426 ktoz; ktos, kthosz, ktosz. †kt[/kole, kt[/koli ktokolwiek staropol. ktoskole, ktoskoli. ku 1. kierunek, do, 2. wobec ˚ko. kierunek zmierzania do miejcs, przy czasownikach& a. i>:, przyj>:, przyst'pi:, przywie>:, p[j>:, uciec, pos=a:, b. przybli/y: si", przy=o/y:, przy='cza:, przywi'za:, przyschn':, c. sk=oni:, schyli: podnie>: ]si"\, podd{wign':, d. wr[ci: si" obr[ci: ]si"\, nawr[ci: ]si"\, itd., w Ss 1953 ponad 15 kulumn cytat[w. staropol. ku, kv. ¢kub ang. cube. ¢kubara statek, du/a =[d{. Latopis 1116 kubara-kubara.

naczynie gospodarskie. ¯ niem. staropol. 1424 cubek, 1429 picarium albo cubek; fiola albo cubek, 1432 cztirzy kubky srzebrzn, 1432 nye wszal dwu cupku srebrnu, posloczonich, 1434 duos cyphos vlg. kuppky, 1435 unam fialam vlg. kwbek, 1437 tria wasa albo kupky, 1439 unam cubek, 1448 fialas duas kupky vlg., XV w. cubky pateras, 1459 ¢gubek argentum, ca 1455 cubek 1495 et picarium albo cubek ˘

cubek, cupek, kubek, kuppek, kwbek, kupek, kvbek –

1. naczynie do picia, 2. podatek od ]drobnej sprzeda/y$\ trunk[w. =ac. cupella ]beczka\, niem. k¥bel, ang. scoop ]czerpa:\, tak/e z wp=ywem >redniow. ang. cuppe ]puchar, czasza\ ˘ ang. cup, ros. hawa-czasza, hawka-czaszka ]kielich, kieliszek\. s=owotw. pokr. gbe=, KG, `be= ]woda\ ˘ be=ta:. be, bel, ba, bal – woda; k, ko, ku – do, wo=. 1289 koubky-kubky. kube= wiadro, naczynie u g[ry lekko rozrzerzone, z pa='kiem, u/ywane do wody, w"gla, >mieci. staropol. XV w. cubel situla. staropol. gbe=. franc. le seau, >redniow. ang. boket, ang. bucket, ros. vedro-wiedro. ¢kubica =okie:. nazwisko Kubica. kubiczny ]sze>cienny\ ¯ sze>cian ¯ 6 >cian, r[wnych wymiarami i kszta=tem prostok'ta. =ac. cubare ]kostka do gry, sze>cian\ ˘ cubitum ]=okie:\ ˘ starodawna miara d=ugo>ci, w Polsce 576 mm, w Anglii 18 – 22 cali ^ 46 – 56 cm; 1 cal ^ 254 mm\, ang. cubit ]=okie:, dolna cz">: r"ki i miara d=ugo>ci\, ˚kibi:. ros. lokot;-=okot’ ]=okie:\. kubizm kierunek w malarstwie powsta=y we Francji 1906–1909, u/ywaj'cy kostek i innych, abstrakcyjnych form geometrycznych w miejsce realistycznego odzwierciedlania natury. gr. kybos ˘ =ac. cubus ]kostka, sze>cian\, franc. cubisme. †kublik ¯ kuflik ¯ kufel, BF. staropol. 1471 arisce kubliky, ca 1500 cublik garioffilata – 1. naczy<ko do picia, kielich, 2. bot. kuklik pospolity, Genum urbanum L.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x niem. kelchglas, starofranc. i >redniow. ang. gobelet, ang. 1. little jar, goblet, ros. kuvwik-kuwszik ¯ kuvwin. kubrak kapota, kurtka zwykle z materia=u po>ledniego; 1. =ac. cubrum ]wierzchnia szata\, 2. tur. kubur ]okrycie\ ˘ $, 3. ukr. kubrak ]biedak\, 4. k ]nie, bez\ % ubra % k. kubryk zbiorowe pomieszczenie mieszkalne za=ogi na statku. holend. koeburg ]krowi most\.

kuch-nia(arka(enny(cik piec z p=askim, /elaznym blatem, s=u/'cy do gotowania potraw. =ac. coquina, starogerm.-niem. kuchina, niem. k¥che >redniow. ang. kychene, ros. kux-nq/arka, s=aw. povar= ¯ war ˘ warzy:, gotowa:, staropol. 1471 kvcharky focarias ˘ kvcharka – kobieta przyrz'dzaj'ca potrawy. staropol. 1404 kuchars, ca 1455 kucharsz, ca 1500 kucharz coquus – przyrz'dzaj'cy potrawy, zarz'dzaj'cy kuchni'. staropol. ca 1450 cocus et ministri kuchcziczy, 1500 kuchczykom, ca 1500 kvchczyk ˘ cocus, kuchczic, kvchczyk – pomocnik kucharza, ch=opiec terminuj'cy u kucharza. staropol. 1400 bil kuchmistrzem v krola Kazimierza, 1425 kuchmistris, 1425 w dom pana... kuchmistrza, ca 1500 kuchmystrz culinarius ˘ kuchmistrz, kuchmystrz – 1. urz"dnik nadworny sprawuj'cy opiek" nad kuchni' kr[lewsk', 2. kucharz, mistrz kucharski. staropol. 1394, 1484 cuchta, 1407 cuchtha, 1423, 1452 kuchta – kucharz. staropol. kuch•nia(ta(arz(arka(

(cik(mistrz.

kuchnia& =ac. coquere ]przyrz'dza: potrawy, gotowa: je\ ˘ coquina ˘ p[{no=ac. cucina ˘ franc. cuisine, niem. koch, anglosas. cycene, >redniow. ang. kychene ˘ ang. kitchen, ros. kuxnq-kuchnja. niem.& kucharz. koch, kucharka kochin, kucharstwo kochkunst, kucharzy: koch fein, kuchcik kuchenjunge, kuchmistrz kuchenmeister, kuchmistrzostwo kochkunst, kuchmistrzyni küchenmeisterin, kuchnia küche,

kuchenka kleine küche, kuchenna p=yta& ang. kitchen range, ros. kuxonnaq plita. ksi'/ka ` povarennaq kniga, kucharz povar, kuchenka ]elektryczna, gazowa\ plitka, kuchenny kuxonnyj, kuchenne naczynia kuxonnaq posuda, s[l kuchenna povarennaq sol;. kuc-ki(n':(zny przysiad na zgi"tych kolanach. ¯ kut ]noga, ko<czyna\. kucn':& ang. to squat down, ros. sesti na korotohkax.

†kucmerka, krucmerka, krucmorka, kucmorka pewna, uprawiana ro>lina o korzeniu jadalnym, Sium sisarum L. staropol. 1389 cruczmorka, 1394 cruczmorce; 1413 cruczmorca, 1419 i 1472 cruczmorka, 1414 kuczmorka, cuczmorca, 1415 cuczmorka. kucyk 1. warkocz, splot; 2. konik. ¯ kut ]noga\, T ˘ C. ang.1. ponytail. 2. pony. †kucza chata. niem. hütte; von laub, ang. hut, cabin, ros. xata-chata. †kuczbaj]a\ kosmata we=niana materya, we=niany materia=. †kuczka buda, chatka, ma=y domek. staropol. 1394 pro duobus domicilus cuczki ˘ cuczka. ˚kucza ]chata\. †kuczki >wi"to kuczek u ?yd[w. staropol. 1431 ¢cunccia. franc. es, e, fete des Tabernacles, niem. Laubhüttenfest. kuczki ˚kucki. kuczma rodzaj czapki. niem. hohe tatarische Mütze mit Belzverbrämung. †kuczyna bot. burak zwyczajny, Beta vulgaris L. staropol. 1472 kuczyna beta. franc. ]cotes de\ bette]s\, anglosas. i >redniow. ang. bete, ang. beet ]root\, ros. sveklovica-swiek=owica. ku: formowa:, obrabia: twarde, zwykle dos=. uderzaj'c roz/arzone /elazo m=otem, i w przeno>ni. podku:, oku: – obu:. 1. ku: ¯ kut ¯ ut ]metal\; zakuty =eb – uformowany ]nie do zmiany, twardy\; zaku: na pami":, 2. niewolniczej pracy, ]k\uznica, uznik. franc. forger, niem. schmieden, ang. to forge, to hammer,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

ros. kovat;-kowat. ¢kudel len lub konopie gotowe do prz"dzenia. prz"dza ˘ pol. kud=y – o w=osach nieuczesanych. ros. kudel;, nazwisko Kudela. ¢kudesnik czarnoksi"/nik, czarodziej. S=owo u/yte w Latopisie 1110–1116 r., w opisie >mierci Olega od konia 6420 ]908 r.\. ¢kudesy cuda. staroros. kydesy-kudesy, ros. hudesa-czudesa. kud=-y(aty d=uga sier>:, rozczochrane w=osy. ros. kudri. kufa wielka beczka, kad{. s=owotw. poch. kufel ]`el – z, od\ =ac. cupa ]kad{, beka\, franc. cuve ˘ kuweta, niem. kufe ]kad{\. staropol. cuppa dictur cvffa uel tok potest dici, 1490 kuffa ˘ cvffa, kuffa – pojemnik na p=yny, beczka okre>lonej wielko>ci, w zale/no>ci od okolicy }w Ss 1953& naczynie na p=yny; naczynie jest pojemnikiem, lecz pojemnik mo/e by: wielko>ci beczki, gdy naczynie nie wi"cej ni/ garnka ˘ ros. posuda ^ ang. vessels, plates, dishes; utensil ¯ >redniow. ang. utensele ¯ starofranc. utensile ¯ =ac. utensilis|. staropol. 1490 kuffa saremska, 1493 item a maiori vase vini albo kuffa sereniska ]w miejsce seremska\, vel alia quacumque duos florenos Hungaricales – beczka o pojemno>ci u/ywanej w Sremie ]w granicach Jugos=awii, mi"dzy Dunajem a Saw'\ }w Ss 1953& beczka o wielko>ci|. kufel p"kate naczynie z uchem do picia piwa, rodzaj szklanego kubka, dawniej tak/e cynowego lub glinianego, dos=. beczu=eczka; ˚kufa. ¯ niem. kuffel. niem. krügel. ang. ]beer\mug, tankard, ros. kru'ka-kru/ka ¯ niem. krügel. kufer(ek drewniana skrzynia z p=askim lub wypuk=ym wiekiem, cz"sto okuta metalem, s=u/'ca do przechowywania odzie/y. dawny niem. kuffer, dzi> koffer. franc. coffre, malle, ang. box, chest, bin, trunk, ros. sunduk-sunduk, q]ikjaszczik, korobka-korobka. †kuflik, koflik OU, naczy<ko. staropol. arisce kufliky aut kor-

czacowye; ¢kylych, kvbek, koflyk calix – kubek, kielich, czarka,

dos=. kufelek ]beczu=eczka\ ¯ kufel ]beczu=ka\ ¯ kufa ]beczka\. kug-le(giel(larz sztuczka, figiel,


x kuglarzy: – ba=amuci:, mani:. staropol. 1393 kuglerz, 1437 ¢kuclarz ioculator; kuglerz prestigiator, XV w. cuglarzom ioculatoribus;

ioculatores pysczkowye abo gygrczy, kvglarze; 1484 albo kuglarzom, XV w. cuglarze; kuglarze hystorionibus, ca 1500 kuglarz gesticulator; 1433(34 cuglarze, ca 1455 kvglarz magnus; sortilegi, czarownicze, kuglarze – 1. w"drowny aktor i sztukmistrz w jednej osobie, magik, 2. wr[/bita, wieszczek, czarodziej. staropol. 1441 w ¢kuglazstwe, 1462 w kvglarsthwa – robienie sztuczek, czary. staropol. 1386 ne wykugluges taco u mne, iakos u ginich kuglowal ˘ kuglowacz ˘ kuglowa:, tj. oszukiwa:, wy=udza:. staropol. kuglowa: – figlowa:, b=aznowa:, swawoli:, wg Ss 2011, ˚nr 832, koniecznie# niem. gaug•fler(feln, >redniow. germ.-niem. goukelaere. =ac. jocus ]/art, dowcip\ ˘ joculus ˘ joculari ]/artowa:, dowcipowa:\, starofranc. jogler, jugler ˘ >redniow. ang. jogelen ˘ ang. juggler(y, ros. fokus/nihestvo. kug-ar(uar puma, zwierz" z rodziny kot[w, /yj'ce w pasie od Kanady do Patagonii w Am. P=d. prawdop. z j. Tupi ]braz. Indian\ su∂uarana ]fa=szywy jele<, =ania\ ¯ suusu ]jele<, =ania\ % rana ]fa=sz(ywy, zwany tak dla koloru\ franc. cuguacuarana ]pol. pisownia kuguakuara\ ˘ cougar, ang. cougar. kuj-ny(on daj'cy si" =atwo ku:, kowalny, klepalny. kuj'cy na pami":.

kuk-a:(u=ka(uryku wydawa: g=os ku-ku. kuku=ka – ptak le>ny i jego g=os. kukuryku – g=os koguta, jego pienie. staropol. XV w. kukal, ca 1500 kuka ˘ kukacz – wo=a:, krzycze:, zawodzi: >piewanie lub p=aczliwie. †kukawka kuku=ka, Cuculus canorus L. }d{wi"kona>ladowcze, ang. echoic|. staropol. 1472 kukawka cuculus. niem. kuckuck, starofranc. coucou, cucu ˘ >redniow. ang. ˘ ang. cuckoo, ros. kukuwka-kukuszka. kukie=ka ma=a kuk=a, lalka; figura u/ywana w szopce, teatrze lalek. ang. marionette, puppet,

ros.

marionetka-marionetka.

†kuklik dwie nazwy botaniczne& 1. kuklik pospolity, 2. kuklik zwis=y, 1.a. kuklik bia=y, 2.b. ` czerwony. staropol. ca 1465 kuklyk cardopacia; kuklyk gariofilata – kuklik pospolity, Geum urbanum L. a. staropol. 1460 byaly cuklyk benedicta herba, ca 1465 byaly kuklyk carifoliatum – bia=y kuklik. staropol. 1472 ¢kuklig benedicta rufa – kuklik zwis=y, Geum rivale L. b. staropol. 1419 czyrwyoni cuclik pes leporinum, 1460 cirvony cuclyk benedicta ruffa, ca 1465 czirvony kuklyk pes leporinus – czerwony kuklik. †kuk=a rodzaj pod=u/nego pieczywa, zw"/aj'cego si" na ko<cu jak klin, kukie=ka. mo/e bochenek chleba, bu=ka. staropol. XV w. kucla ]\, ca 1500 cuneus klyn albo kvkl'. kuk-=a(ie=ka du/a lalka. †kukorzecze $, Corydalis tuberosa D.C. staropol. cucorzecze. kuksa-:(niec szturcha: pi">ci' lub =okciem. †kukuk umowne na>ladowanie g=osu wydawanego przez kuku=k". staropol. XV w. kukuc.

kukur-ydza(u{nik jednoroczna ro>lina znana ze smacznych ziarn w kolbach; ma=y, dwup=atowy samolot radziecki z czas[w drugiej wojny >wiat., do cel[w zwiadowczych, nisko lataj'cy. tur. kukuruza, ros. kukuruza. †kul dawna ruska miara obj"to>ci. staropol. 1476 et quatuor kule lipczv. kul snopek s=omiany, zwi'zany p"k s=omy.

1. kula 1. pocisk metalowy, 2. ga=ka ˘ kula szklana, bilardowa, ze >niegu, lekkoatletyczna, armatnia, pocisk, staropol. 1461 culye, 1494 kule ˘ cula, kula. franc. 1. boulette ˘ ang. bullet, ros. pulq-pulia }†pula| ¯ ang., PB. 2. staronord. ]isl.\ kula ]w"ze=, guz, pi=ka, kula, kulka, ang. knob, boss, ball\, dawny niem. k¥le, AE. dzi> kugel.

2. kula 1. bry=a w kt[rej wszystkie punkty s' jednakowo odleg=e od jej >rodka ˘ Kula ziemska, Ziemia, por. balon ¯ ital. balla, 2. ziemia ˘ ku=ak ]ziemianin\, franc. 1. la boule; le globe, ang. 1. ball; Globe, 2. earth, land, ros. war-szar ]kula\, zemnoj

war-ziemnoj szar ]kula ziemska, franc. globe terrestre\, vozdywnyj war-wozdusznyj szar ]franc. un ballon aerostatique\. warovidnyj-szarowidnyj ]kulisty\. 3. kula pa=ka, kij; szczud=o ˘ chodzi: o kulach. kule: – ku>tyka:. kula u nogi ]dzi>& balast\, kulas. staropol. XV w. kvla uncinus ca 1500 vambuca kulya vel m'czvga, 1423 kulam ˘ kvla, kula. niem. krücke, anglosas. cryce ˘ >redniow. ang. crucche ˘ ang. crutch, ros. kostyl;-kostyl ] kostur\. ˚kulawy. kulawy kulej'cy, ku>tyka(j'cy, w chodzeniu nie w pe=ni sprawny. kulej'ca gospodarka, kulas ]noga, cz=owiek kulawy, niezgrabna litera, znak\, chodzi: o kulach, ˚kula. ¯ niem. keule ]pa=ka, maczuga\. staropol. 1486 culavy. niem. hinkend ]kulawy\, hinken ]kule:\, gehen ]kule:\, lahme]r\ ]kulas, kulawy\ lahm geben ]kulawie:\, franc. boiteux ]kulawy\, boiter, clocher ]kule:\, anglosas. limpan ˘ ang. to limp, to halt, to be lame, ros. xromoj, xromonogij, xromat;-chromat ]chodzi: o kulach\, kostyl;-kostyl ]kostur\. xodit; na kostylqxchodzi: o kulach. kulbaka wysokie siod=o z szerokimi, drewnianymi ="kami; drewniana osada siod=a. kulebiak(a du/y, pieczony pier[g, nadziewany siekanym mi"sem, ryb', kapust', ry/em, lub grzybami. kule: utyka: na nog". ˚kulawy. ang. to limp ]\, s ]\, s ]\, ros. xromit;-chromit. †kulesza kulomiot, ¯ kule % sza ]strza=, miot, cisk\ ˘ kusza. kulfon litera, znak krzywy, nabazgrany; bazgro=. kuli: ]si"\ zgina: ]si"\, chroni: cia=o zmiejszeniem rozmiar[w. ¯ kula. kulig jazda sa<mi na kilka par koni, orszak jad'cy dla zabawy, rozrywki. lig – wierzga: ]ko< ligawy\. ¢kulik kowalik ¯ ku]:\ % lik ]zdrobn.\, pol. dzi"cio= ]s=owo nowe, bo d=ugie\. franc. le pic, ang. woodpecker, dawny ros. dqtel;-diatel. kulik ma=y ptak przelotny z rodziny bekasowatych, nad brzegami w[d, na b=otach i ='kach. staropol. 1472 kulyk luscinula; 1437 maly kuligowe, XV w. culik segex

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x ˘ kulik, kulig – zool. 1. kulik wielki, Numenius arquatus L. 2. Numenius arqautus L., albo Numenius phaephus L. starofranc. becasse ]˚bekas\, anglosas. wuducoc, >redniow. ang. wodekoc ˘ ang. woodcock, dawny ros. kulik=-kulik. ros. kulik-kulik. kulinarny kucharski, dot. przyrz'dzania, gotowania potraw. =ac. culina ]kuchenia\ ˘ culinarius ]kuchenny\, ang. culinary, ros. kulinarnyj. kulis-a(y ty= sceny, zaplecze poza widowni'; boczne cz">ci dekoracji scenicznej, zwykle w postaci kotar, lub p=[cien naci'gni"tych na drewniane ramy; cz">: teatru za scen'. franc. coulisse. ang. side-scene, wings pl., ros. kulisy-kulisy. kulisty ¯ kula. niem. kugelförmig, die kugelförmige Gestalt, ]kulisto>:\, ang. rounded, ros. warovidnyj-szarowidnyj. kulk-a(owy zdrobn. kula. staropol. 1494 kvlky, 1494 kvlek, 1495 kulky plumbee, 1495 kvlky quinquaginta, 1497 nye myal prochv any kulek ˘ kvlka, kulka. ang. bullet. kulk-a(owa: rozwidlona ga='zka, kij, s=u/'ce do przyci'gania ga="zi drzew, wyci'gania s=omy ze sterty, przytwierdzania p"d[w ro>lin do ziemi. kulm niem. g[rka. ˚kulminacja. Kulmin-ieren(ation; Che=mno; ˚Cho=m ^ Che=m, mogi=a. kulminac-ja(yjny szczyt, wierzcho=ek, che=m. =ac. culminatus ¯ culminare ˘ niem. kulmination, s=aw. xolm, ros. kul;minaciq. †kulnerz, kolnerz ˚ko=nierz. kulomb jednostka =adunku elektrycznego – =adunek przenoszony w ci'gu 1 sekundy przez pr'd o nat"/eniu 1 ampera; amperosekunda. ¯ Charles Austin Coulomb ]francuski fizyk, 1736–†1806\, ang. coulomb. kulo-miot(odporny ¯ kula kulesza ]kulomiot\ ¯ kule % sza ]strza=, miot, cisk\ ˘ kusza. kult uprawianie; zwyczaje religijne, cze>:, rytua=. przeniesione na upraw" roli, cywilizacj" i obycie. kultywator, kultura.

=ac. cult•us(ivate(ivare, ang. cult, ros. kult.

kultur-a(alny(owy(ystyka kultywa-cja(tor(wowa: ca=okszta=t dorobku, uprawa i uprawianie, hodowla, rozwijanie. =ac. cult ˘ cultura. kuluar boczne pomieszczenie, sala w parlamencie, teatrze, s'dzie, s=u/'ce do nieoficjalnych spotka<, rozm[w i wypoczynku. franc. couloir ]korytarz\. ku=ak 1. pi">:, uderzenie ni'; bogaty ch=op zatrudniaj'cy biedot" wiejsk', 2. ziemianin, ¯ kula. franc. 1. poing, niem. 1. die geballte Faust, Faustschlag ]$\ w S=owniku Hanny Nakonecznej. ang. 1. fist, ros. 1. kulak-ku=ak.

kum(a:(ostwo(omszka wg A. Br¥cknera 1927& ¯ tur. kuma ]kochanka, na=o/nica\ ˘ sk=onno>: do przyja{ni, poufa=o>ci, bez zwi'zku z kmotrem ]ojcem chrzestnym\, p[{niej – najwyra{niej pomieszane i uto/samione. dzi> ojciec chrzestny. mie: z kim za/y=e stosunki. kum ojciec chrzestny w stosunku do matki chrzestnej i do rodzic[w dziecka, tak/e ojciec ojciec dziecka w stosunku do jego rodzic[w chrzestnych. staropol. ca 1500 kvmy; ergo

fuit kvm beate virginis et pater spiritualis ˘ kum. staropol. 1418(75 kumowacz –

kumowa:, tj. by: komu kumem lub kum'. s=aw. k=motr=, koum=, vospriemnik=, wo=. 1289 koume-kumie ¯ koum=-kum, ros. kum ˚kumotr. ¢kumir ba=wan, idol, pos'g, ˚bo/ek. s=aw. kumir=, kumirnia ]>wi'tynia ba=wana\, isl. högr ]miejsce kultu pogan, oddawania czci; sto/kowaty stos, kupa, kamieni jako o=tarz\. Kumirnia, maj'ca by: >wi'tyni' ba=wana, zakrawa na b='d, niezrozumienie; nie ma nigdzie >ladu /e poganie stawiali budowle do tego celu. Pr"dzej by= to dom kap=ana. ˚>wi't•ki(ek. kumka: o g=osie /aby ]d{wi"kona>ladowcze\. kumoszka plotkarka, plec'ca, ¯ kum(a. kumoter(ski(stwo jeden z kliki zwi'zanej wsp[lnymi interesami, pokrewie<stwem, wzajemnym popieraniem si". >redniow. =ac. com ]z\ % mater ]matka\ ˘ commater ]matka chrzestna\, pater ]ojciec chrzestny\, franc. commere, ang. cummer.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

˚kuma:. kumotr ojciec chrzestny. niem. kum, s=aw. kuntor, MN. por. kumoter ˘ kmotr.

kump, komp, k'p udo wieprzowe, szynka.

kumpel kompan. staronord. ]isl.\ kumpann, ang. fellow, companion. kumul-acja(acyjny(owa: gromadzi:. =ac. cumulus ˘ cumulare ˘ cumulatus, cumulatio, ang. cumulate, s=aw. nakoplenie-nakoplenie.

kumys ˚kumuz. kum-uz(yz(ys tatar.-tur. nap[j odurzaj'cy z kobylego, czarnego mleka, mleko kobyle poddane fermentacji, nap[j lud[w Azji i Europy Wsch. tur. kumys, kymuz, p=n.-tur. kumez. s=aw. koumouz= 1245 ]z Worone/a n(rz. Don\ ros. kumys, pol. kumys ang. kumiss, koumis, koumiss, koumyss, przy tym przytaczaj' ros. pisowni"& kumis ]a wi"c ang. kumis to ros. kumys i s=aw. kumuz\. u Tatar[w nad rz. Don ]w Worone/u\ Dani=" zapytano 1245& czy napijesz si" ...pπewi li hernoe

moloko. nawe pit;e kobil≠i koumouz;. 6758 ]pod 1250 r.\

†kuna okowy, kajdany. anglosas. feter, >redniow. niem. wy/yn fesser, holend. veter ]sznurowad=o, pierwotnie =a<cuch\, >redniow. ang. fetter, feter, ang. fetter ]1. zwykle w liczbie mn., okowy lub =a<cuch na stopach, st'd 2. cokolwiek co trzyma, ogranicza, powstrzymuje\, ros. cep;-cep, kaidany-kaidany. kun-a(i ssak drapie/ny z rodziny =asicowatych, o smuk=ym ciele pokrytym puszyst', brunatn' sier>ci', zwierze futerkowe. staropol. za kvnamy, 1471 cuna mardur, 1472 kuna mardarus, ca 1500 mardarus est animal

quoddam, kvn'; 1407 ...i kvny z popow; 1486 ...albo w kun', XV w. kuna zelasna, 1500 w kvna ˘ kvna, kuna –

1. zool. kuna, Mustela mertes L., 2. kuny – danina na Rusi p=acona przez pop[w na rzecz w=adyki, pierwotnie sk[rkami kun, 3. obr"cz /elazna umocowana u s=upa, muru, itp., a zak=adana na szyj" przest"pcy. ¯ ang. cunning ]sprytny, zdolny, zr"czny, umij"tny, chytry, bystry\.


x starofranc. martine, >redniow. ang. i ang. marten, ros. kunica-kunica, Latopis 1116 kuna-kuna ]sk[rka kuny jako monetarna jednostka\, wo=. 1289 kouny-kuny, koun=-kun ¯ kuna. kundel wiejski pies podw[rzowy, najcz">ciej rasy mieszanej. pokr. niem. hund, anglosas. hund, ang. hound; ang. greyhound ]gatunek psa, podobny do wy/=a\. w S=owniku Hanny Nakonecznej& kundel, kondel, kundys – niem. schäferhund ]pies do stad owiec\, tak/e köter ^ franc. matin, ang. mastiff ]brytan\.

†kundram, gundra-m(n, kumdram, kundran, KG, MN staropol. 1419 cvndran acera, 1437 gundram edera terrestris, XV w. cundram }ede|ra, ca 1465 ¢czundram camedreos, 1478 kundran cameredia, 1484 kundran edera terrestris, 1486 cundram edere terrestris, ca 1500 cundram gamandera;

kundran lasca, gundran edera terrestris; 1464 cundran coriandrum, 1475 cundran corianda; XV w. gundran filipendula –

1. bluszczyk kurdybanek, Glechoma hederacea L., 2. kolendra siewna, Coriandrum sativum L., 3. Spiraea filipendula L. ]$\. ¢kuni got. 1. krewni, rodzina, 2. najcz">ciej rodzinne pokrewie<stwo lub – rzadziej – spowinowacenie. >redniow. ang. kyn, kun, ken]ne\, ang. kin. †kuni b"d'cy w zwi'zku z kun', zrobiony z futra kuny. staropol. 1400 pro cuny cocz, 1432 podssicze ]podszycie\ kune, 1441 kune; kvnye; na kozvch kvny; odeyma mv torlop kuny, 1459 mardurinam albo kuny, 1488 schvby ]szuby\ kvnyey, ca 1500 collarium kvn' v thorlop'

vel darmoleg', vel kvny darmoleg. †kunica op=ata na rzecz pana feudalnego uiszczana za dziewczyn" wychodz'c' za m'/ do innej wsi. staropol. 1447 de cynycza, 1492 mardurum albo cvnycze. †kunie $, rodzaj daniny, p=aconej zapewne skurkami kunimi. staropol. 1231 wacca poduoroua ]podworowa\ vel cune pro po-

duoroue siue illud, quod dictur narzaz, de predictis villis non accipientur. ¢kunig niem. g=owa rodu, syn szla-

chetnego rodu. staro` i >redniow. ang. cynig, pokr. staronord. konungr, isl. konunga – termin zbli/ony do pozycji kr[la. isl. kunnigar ]znany\. kunig ¯ kun ]pleni\ % ig ]potent\, plenipotent. kun ˘ pol. opiekun. ˚ig. litewski kunigas. ¢kunigas lit. >redniow. litewski feuda=. ˚kunig, konunga, kunnigar; opiekun, piast, plenipotent. W czasach feudalnych okoliczna ludno>: by=a w=asno>ci' lokalnej g=owy, kt[ra wsp[=/y=a z kim chcia=a, i st'd mamy dynasti" Piast[w – piastowali nie tylko pozycj" kr[lewsk'. †kunktacyja oci'ganie si", zwlekanie, =ac. cunctari ]waha: si", zwleka:, oci'ga: si"\ ˘ cunctatio, ang. ]rzadkie\ cunctation, starofranc. de` ]z\ % laier ]ostawi:, opu>ci:, ze(po-zwoli:\ ˘ delaier, >redniow. ang. delayen, delaien, ang. delay, ros. zader'ka-zadier/ka, zamedlenie-zamiedlenie. kunszt(owny artyzm, mistrzostwo, doskona=o>:, misterno>:, ozdobno>:; sztuka, umij"tno>:. ¯ niem. kunst ]sztuka\. staropol. 1494 ...albo kunsthem ˘ kunsth – /art, figiel, dowcip. staropol. ca 1500 kvnstarz cavillus ˘ kunsztarz – kunsztarz, tj. figlarz, szyderca, oszust. =ac. ars, artis ˘ starofranc. arte ˘ >redniow. ang. art, arte ˘ ang. art, ros. iskustvo-iskustwo. ]malarstwo, obrazy\ xudo'estvo, ]chytro>:\ xitrost;-chitrost, ]podst"p\ kovarstvo-kowarstwo, ]kunsztowny\ iskustnyj, xudo'estvennyj. †kup akt nabycia rzeczy, transakcja handlowa. staropol. 1445 podluk swego listu kupnego od kupu swego, 1465 albo kvpen ]pro kvpem\, 1498 proszyly nas..., abychcham ]pro abychom\ tego kupu dopusczyly a ¢potheyerdyly ]i potwierdzili\. starofranc. pourchacier, porchacier ¯ pour` % chacier ]>ciga:\; >redniow. ang. purchacen ˘ ang. purchase ˘ ros. pokupka-pokupka ]zakup; po ^ za\.

kupa 1. stos, sterta, wiele rzeczy zwalonych jedne na drugie, np. kupa kamieni, >mieci, chrustu, ka=u; bry=a, kawa=, 2. sk=ad(a:, razem, do spo=u ˘ do kupy, kupy si" nie trzyma, 3. gromada& kupa ludzi, 4. wiele& kupa roboty, pieni"dzy, czasu.

staropol. 1437 strues cupa drew; kupy, 1498 kupa; aby ta kvpa

]acervus\ byla kamyenya na svy'decztwo, yze szvchymy nogamy przez Yordan }przeszli|. lezela kupa vyelyka, 1462 w kupye ˘ cupa, kvpa, kupa – du/a liczba

rzeczy razem zgromadzonych, stos, sterta }w Ss 1953& du/a ilo>: – ilo>: nale/y do niepoliczalnych, lecz w szczeg[lnym wypadku mo/na dopu>ci:, np. sterta s=omy, stos drew ]polan\, chrustu|. niem. haüfen ]kupa\, häufchen ]kupka\, franc. entasser ]ang. to heap ]up\, stack, accumulate, pack together\, amonceler ]ang. to pile up, to gather\, ang. ]o rzeczach\ pile, compile, ]o ludziach\ many, together, ]o pracy\ a lot, wo=. 1289 da vkup≠ umru s= vami ]‘w kupie’ – razem umr" z wami\, ros. kupa. †kupa: kupowa:. staropol. 1427 ne cupal ˘ cupacz. starofranc. acheter, niem. kaufen ]kupowa:, kupi:\, ang. to purchase, ros. kupit;-kupit, pokupat;-pokupat. staropol. kupczowa, kupcza, 1490 na kwpczowskyey roly ˘ kupcow]y\ – nale/'cy do kupca. staropol. 1445 cupczich; kupczy sklad, 1444 skladanye vel kupczy sklad – kupczy, tj. zwi'zany z kupcem, handlem. staropol. kupczeny}a| twego, 1471 kupczenye, negociacionis kupczenya ˘ kupczenye – kupczenie, tj. handel, czynno>ci kupieckie. staropol. kupczy; kupczyczye;

nyechacz kupczø ]negotientur\ w zemy; ...y kvpczylem gym wsz'dy, XV w. cvpcz'cz, ca 1500 kvpczycz negociari –

handlowa:. =ac. mercari, negotiari, ang. to trade, ros. torgovat;-torgowat ¯ torg-torg. staropol. 1412 o tø kypyø, sczosm v nich kupyl, 1418 sz' cupili cone za cone y cup' za cup', 1440 za sw' cupy', 1443 pro negociacione albo za kupi', 1450 ...propriis mercanciis albo s kupiamy, ca 1455 kupya;

ktho da na thargowl' albo na... kupy'... zadathek; kupya; kvpy' albo na targown'; 1461(67 kvpyø merces, 1467 res mercatas albo cupya 1471 ad merces ku kypyam ˘ kupya, cupa, cupya, kvpya –

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 1. towar b"d'cy do kupienia lu sprzedania, przedmiot handlu, 2. czynno>ci kupieckie, kupowanie, 3. warto>: wymienna rzeczy kupowanej lub sprzedawanej, pieni'dze za sprzedany towar. franc. la marchandise, starofranc. i >redniow. ang. marchandise, ang. merchandise, dawny ros. tovar=-towar. kupa=a ¯ kopu•la  kupa•=a ]s=owotw. koncepcji 022\ ˘ kopulowa:  s=aw-ros. kupatsja ]k'pa: si"\. dawne s=aw. >wi"to k'pania si" i wsp[=/ycia, sp[=kowania, wypadaj'ce 23 czerwca ]w przeddzie< >w. JanaChrzciciela, 24 czerwca\ i ci'gn'ce si" przez kilka nocy, prawdop. do po=. lipca, w okresie wezbrania w[d w rzekach. przeniesione przez kler Ko>cio=a Rzym.-Kat. na >w. Jana-Chrzciciela ˘ >wi"tojanki ]puszczanie wiank[w na wod"\. poganie zbierali si" w[wczas nad brzegami rzek, w czasie dnia palili ognie, do p[{nej nocy, popisywali si" swymi zaletami, k'pali si", upatrywali sobie partner[w, a noc' przyst"powali do wsp[=/ycia p=ciowego. wiele dziewic traci=o w[wczas cnoty a kobiety – og[lnie – zachodzi=y w ci'/". w wyniku nast"powa=a wzmo/ona liczba urodzin w marcu i kwietniu nast"pnego roku, z przylotem bocian[w, st'd bajka dla dzieci, /e bociany niemowlaki przynosz'. wszystko to, by niemowlak mia= wi"ksze szanse przetrwania, bo z pocz'tku ssa= mleko z piersi matki, a po kilku miesi'cach, latem, jad= pierwsze owoce. dziewictwo – dziewicze wianki – zosta=y zast'pione wiankami puszczanymi na wod", ze >wieczkami w >rodku wiank[w ]...\, przez panny, w dniu >w. Jana-Chrzciciela ]chrzest przez zanurzenie w wodzie\, a ch=opcy je =api', i kt[ry z=apie – panna jego, rzekomo. ca=y proces zakamuflowany, w formie symboli. wi"cej ˚przebudzenie, przesilenie, k'piel. s=aw. koupati-kupati ]k'pa:\.

kup(i:(iec(iectwo(czy:(czyk( (owa:(no nabywa:. ˚kupa:. s=owotw. zwi'zane z kup' i mytem ]op=at' celn' za towar, p=aconym g=[wnie przez kupc[w\ st'd staroros. nemytnyj-niemytnyj ]nieprzekupny, niesprzedajny\, ros. nepodkupnyj-niepodkupnyj. staropol. 1418 cupczoui ]kupcowi\, 1418, 1420, 1422, 1423 cupecz, ca 1418 kupczewy negociatori, 1420 kupecz negociator, ca 1420 czupczowi,

1433 cupczewi; 1397 kupczeff; kvpcza, kvpcze-

wy, cvpczovi, cvpyecz, kupcz' – 1. handlarz, cz=owiek trudni'cy si" handlem, 2. nabywca, ten co kupuje. niem. kaufmann ]kupiec\, handeln ]kupczy:\, ladenjunge ]kupczyk\, kaufen ]kupi:, kupowa:\, kaufmänisch ]kupiecki\, kaufmänschaft ]kupiectwo\, starofranc. marchant, marcheant, >redniow. ang. marchant ˘ ang. merchant, ros. kupec-kupiec, torgovec-torgowiec ¯ torg-torg ]targ\. got. kaupon, staronord. ]isl.\ kaupa ]kaupi, keypta, keyptr\ – 1. kupowa:, 2. zgodzi: si" z czym>, um[wi:, dokona: uk=adu, ang. 1. to buy, 2. to make an agreement about;

isl. kaup ]1. interes, transakcja, 2. uzgodnienie, 3. zarobki, p=aca\, wo=. koupim= ]kupimy\ ros. kup-lq/hij/hik/

/hina/hixa/ec/it;/ /eheskij, pokupat;. za(na(po(prze(o(do(od(pod(wy(s( (roz•kupi:. staropol. 1465 obyczayem kupyeczskym, XV w. kupyeczka; domv kvpyeczkyego ˘ kvpyeczsky, kupyeczky, kvpeczky – kupiecki, kupiecski, tj. 1. zwi'zany z kupcem, nale/'cy do kupca, w=a>ciwy kupcowi, handlowy, 2. po kupiecku – na zasadach handlowych, w spos[b w=a>ciwy kupcowi, handlarzowi. staropol. kupyeczske – kupieckie, tj. po kupiecku – na zasadach handlowych, w spos[b w=a>ciwy kupcowi, handlarzowi. staropol. kvpyecztvo – kupiectwo, handel. staropol. kvpyenye alybo targ – kupno, nabycie rzeczy na w=asno>:. staropol. 1399 cupne, 1431 kupne – kupne, tj. pole kupione, a nie odziedziczone. staropol. 1436 kupnina – to, co nabyte, kupione, nabytek. staropol. 1469 kwpno – kupno, UW, transakcja handlowa. staropol. 1352 cupne pole, 1392 cuppnø dzedzinø, 1401 kupney, 1402 dwoye cupne role, 1406 nye yest cupni, 1415 czøsczama cupnima, 1419 woly cupne, a. dotycz'cy kupna, zwi'zany z kupnem, b. b"d'cy do kupienia

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

]dzi>& do sprzedania\, c. po='czenia specjalne& c.a. kupny w[jt – w[jt kt[ry kupi= w[jtostwo, nie dziedziczny, c.b. komora kupna – kram, sklep, c.c. list kupny – dokument okre>laj'cy warunki kupna, cechy, granice, itp., rzeczy kupowanej. staropol. 1399 kupowacz, 1414 cupowacz, 1419, 1430 cupowala;

abi kupowaly; kvpoval; nye kupoval, 1471 kupuyczie schobye; nycz nye cupuy; y kvpvy'czych; y kvpvy'cze voly, ovcze, golyebye ˘ kupowacz, cupowacz, kvpowacz –

nabywa: na w=asno>: za op=at'. staropol. kupowanye – nabywanie czego>, zap=ata. staropol. poswy'thne kupowanye – po>wi"tne kupowanie, tj. handlowanie godno>ciami ko>cielnymi& medalikami, r[/a<cami, krzy/ykami. staropol. 1472 kvpovnymy ˘ kvpovny – b"d'cy do kupowania ]dzi>& do sprzedawania\. kuper zadek kury, tylna cz">: tu=owia ptak[w. franc. couper ]ci':\. niem. bürzel.

†kupia 1. towar b"d'cy do kupienia ]sprzedania\, przedmiot handlu, 2. czynno>ci kupieckie, 3. warto>: wymienna rzeczy kupowanej. za(na(po(prze(o(do(od(pod(wy( (roz(s•kupi:. †kupi: si" zbiera: si", gromadzi: si", ˘ skupia: si". anglosas. gad]e\rian, starofryz. gaduria, holend. gaderen, >redniow. ang. gaderen, gethuren, ang. gather, ros. sob-irat;/rat;-sobirat, nakopl-qt;/it;-nakoplat. kupi: naby: na w=asno>: za zap=at'. staropol. 1389 cupila, 1393, 1399, 1405, 1444 cupil, 1393 kupili na weky, 1396 cupic, 1398, 1427 kupil, 1403 cupilem iø weczne, cupili, cupili cone, cupyony, 1408 cupicz, 1412 cupila, 1412 kupyl, 1418 cupono, 1420 kupila nyw', 1420 w kupenu niczsz ne mal,

kvpyly, kvpy', khto kvpy, kupyl gyest, 1493 kupyl, kvpylby kupyone, kupyony, gdzye kupyem chleba 1457 kupyonego ˘ cupicz, kupicz, kupycz, kvpycz. staropol. do(na(od(o(pod(po( (przy(s(u(w(wy(za•kupi:, kupowa:, od(o(s(w(wy•kupowa:,


x kupa:. franc. acheter, anglosas. bycgan, bicgan ˘ >redniow. ang. bien, buggen ˘ ang. to buy, ros. kupit;-kupit. ros.

kuplq-kuplia ]franc. achat\.

†kupid=o zap=ata, pieni'dze p=acone za kupiony towar }zakrawa /e b="dnie gdy za sprzedany i tak w Ss 1953, sprzedawca jest nabywc' tych/e pieni"dzy, lecz, wg dzisiejszej logiki, sprzedawca przekaza=by kupuj'cemu towar i pieni'dze ]zap=aci= mu, gdy zap=ata za sprzedany\; lecz w[wczas op=ata za sprzedany towar jest w=a>ciwym okre>leniem, bo wr"czone sprzedawcy; nie mniej ni/ kilka aspekt[w u/ywano na opak, kt[re w ˚Odrodzeniu zmieni=y znaczenie o 180°, J.D.|. staropol. kupydlo, za kvpidlo, 1471 za kupidlo. niem. ]be\zahlung, starofranc. paier, paer, >redniow. ang. paien, payen, ang. pay, ros. plata-p=ata. kupiec(ki(two nabywca. =ac. com ]razem\ % centre ˘ con•centation – skup•ienie, lecz com•merce ]kupiec•two\ ¯ =ac. commercium ¯ com % merx, mercis ]towary\. ¢kupiszcze rynek, tagrowisko. staroros. kupi]e-kupiszcze, kupili]e-kupiliszcze, ros. rynok-rynok, tor'i]etor/iszcze. kupla god=o g[rnicze, kilof skrzy/owany z m=otem. ¯ niem. ¢kupla s=aw. towar ˘ kupiec. ...bez koupli. Latopis 1110–1116 r., pod 6453& ...Aßçe pridut Rus’ bez kupli, da ne wzimajut’ miesiaçina ]Gdy Rusini przyb"d' – do Grecji| bez towaru, nie maj' pobiera: miesi"cznego, miesi"cznej prowizji\, ˚kupi:. kupler(ka osoba sprowadzaj'ca klient[w do prostytutki nad kt[r' ma piecz", zwykle m"/czyzna. niem. kuppler(in, ang. pimp, procurer, ros. svodnik-swodnik. kuplet kr[tka, dowcipna piosenka satyryczna lub zwrotka, o tre>ci aktualnej, zwykle z refrenem. franc. couple ]para\ ˘ zdrobn. couplet ]dwie nast"puj'ce po sobie linijki wiersza, poezji, zw=aszcza dwie o tej samej d=ugo>ci i rytmie\. kupon odcinek& 1. biletu do teatru, kina, itp., odrywany przy wej>ciu, 2. mierzonego materia=u, 3. papieru warto>ciowego. franc. couper ]ci':\ ˘ coupon ]reszta, pozosta=o>:\, ang. coupon. ¢KUR szumer. g[ra.

¢kur ma=y ˘ kurczy: si" ]male:\, nieliterackie kurdupel, kura, i inne.

kur(a(czak(cz"(ak(nik(opatwa kogut, ptak domowy i jego samica. kura ¯ kur ]kogut\ % a ]nie; rodzaj /e<ski\, jak franc. cocotte ]kura\ ¯ coc ]kogut\ % otte; coquette ¯ coquet. staropol. kuur; jako kamen, thako

kaptur, pissan b'dze przes k y kuur, 1472 kur gallus; nye zapoye kur, aze szye mnye trzykrocz zaprzysch; nathychmyasth kur zapyal ˘ kuur, kur – zool. kogut,

Gallus domesticus mas’. tak/e czas przed nastaniem >witu i wczesny >wit kiedy koguty piej'. franc. coq, anglosas. coc, cocc, >redniow. ang. cock, cok ˘ ang. cock, ros. petux-pietuch. staropol. pyenye kurove – kurowy, tj. koguci. staropol. 1389 curi, 1414 kuri, 1419 se dwoggem kur, 1426 pobral cury, 1428 duonacze kur, 1435 cur, 1464 dzess'czorga kur, 1471 dwadzescza cur, 1474 kvr, ˘ curi, cury, kuri, ¢kvr•i(y – kury i koguty razem, jako stado. niem. henne ¯ hahn ]kur, kogut\, anglosas. henn ¯ hana ]kur, kogut\, >redniow. ang. i ang. hen, ros. kur-ica/y. ˚kurcz". niem. junger hahn ]kurek\. ang. henhouse ]kurnik\, niem. hühnerhaus ]kurnik\, ros. kurqtnik-kurjatnik ]kurnik\. staropol. 1472 kurczø octus – kurcz", piskl". franc. le poulet, poussin, anglosas. cycen ˘ >redniow. ang. chiken ˘ ang. chicken, dawny ros. cyplënok=-cyplionok. staropol. XV w. curzantko occirus – kurcz'tko. staropol. 1434 curzey cornellum, ca 1500 kaplvn vel kvrzeya – kurzej, kurzeja tj. kura kt[ra nie znosi jaj, wg Ss 1953 }raczej nie sk=ada, bo zezem& ja te/, jajek nie znosz", znaczy& wzdrygam si" na ich widok, a moja /ona je uwielbia, na twardo i na mi"kko; serio& znosi: ]g[rowa: nad czym>, szczeg. b[lem, niewygod', czyimi> przywarami\ ¯ nos ]g[ra\ ˘ z ]w d[=\ % nosi:, ˚nosi:|. staropol. 1472 pøpki kurze ˘ kurzy. staropol. kurz•a(e& g=owa, mi"tka, noga, trawa, trzewce, ziele. niem. huhner`. kuracj-a(usz stosowanie przepisanych lek[w, zabieg[w, diety, itp., w celach leczniczych.

=ac. curatio. kurant melodia wygrywana przez zegar, tabakierk", pozytywk". =ac. currere ]biec\ ˘ franc. courir ]biec, bie/'cy\ ˘ courant, courante, ang. courante, ros. kuranty. ¢ku’ras holend. pancerz na piersi. ros. kiras, ang-franc. cuirass(e.

kura-tor(torium(tela opiekun i opieka. =ac. cura ˘ curare ˘ curat-or(orium(ela, ang. curator, ros. kurator. kura/ >mia=o>:, odwaga, m"stwo, animusz, ochota. =ac. cor ]serce\ ˘ starofranc. corage, curage, franc. courage, >redniow. ang. corage ˘ ang. courage, s=aw. smelost;,

xrabrost, mu'estvo. kurchan ˚kurhan. tatar. kurchane ]dom grobowy\ ˘ ukr. kurgan-kurhan. niem. grabhügel. ¢Kurcho prus. ba=wan, bo/ek zb[/, niez/"ty wieche: zbo/a zostawiany na polach, po /niwach; do dzi> zwyczaj w woj. lubelskim. Krzy/acy zabronili Prusom w 1249 r. 1. †kurcz gatunek psa my>liwskiego, powsta=y ze skrzy/owania brytana i charta. staropol. 1418 curcze, 1419 canes kurcze fouenti ˘ curcz, kurcz.

2. kurcz(owy(y:, skurcz bolesny >ci'g mi">ni. kurczy: si" – zmniejsza:, skurczy: – >ci'gn': si"; kurczowo – mocno, zaparcie, wytrwale. staropol. 1464 kurcz spasma; kuurcz, XV w. kvrcz spasmus; cvrcz, ca 1500 kvrcz ˘ kurcz, kuurcz, kvrcz – kurcz, chorobliwy stan mimowolnego i przewlek=ego napi"cia mi">ni i naczy< krwiono>nych. gr. spasmos, spasma ˘ =ac. spasmus, spasma ˘ starofranc. spasme ˘ >redniow. ang. i ang. spasm, ros. korha-korcza, spazma-spazma. kur-cz"(a(nik(opatwa ˚kur. ¯ niem. kurz }r-c, kurc| ]kr[tki, zwi"z=y, kusy, ang. short – kr[tki, niski\. ˚kura. franc. le poulet, poussin, anglosas. cycen ˘ >redniow. ang. chiken ˘ ang. chicken, ros. cyplënokcyplionok ]kurcz"\, kur-ica/y-kur-ica(y ]kur•a(y\. kurdesz popularna w Polsce XVIII w. weso=a piosenka biesiadna. tur. kardasz, karyndasz ]brat, towarzysz\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x kurdupel wulg. niski, niepoka{ny cz=owiek. ¯ kur % dupe % `el ]z\. ukr. kurdupel; ]karze=\. ¯ niem. kurz }r-z, kurc| ]kr[tki, ang. short – kr[tki, niski\. †kurdzie-j(l JL. wrz[d na j"zyku u konia. staropol. ca 1500 od curdzeya, XV w. contra kurdzel. kurek 1. kran, zatyczka ]u beczki\, upust, 2. spust ]u strzelby, starodawnej broni palnej\, cz">: uderzaj'ca w iglic" za poci'gni"ciem spustu, 3. kogucik. niem. 3. junger hahn. kure< ob[z kozacki, stanica; oddzia= Kozak[w zaporoskich pod wodz' atamana, stanowi'cy samodzieln' jednostk" admin. w XVI÷XVIII w. mong. k¥rijen ]ko=o, ob[z\, ros. kuren; ]rudery, budy, szopy; wie> kozacka\, pol. kurze<. †kurewstwo ¯ kurwa; nierz'dne /ycie, lubie/no>:, wszeteczno>:. staropol. kurewskwye prostitudo. ang. prostitution, ros. prostituciq-prostitucija, rasputstvo-rasputstwo. kurgan puchar, czasza wg S. Lindego 1807. ros. kurgan=-kurgan. kurhan kopiec, mogi=a, olbrzymich rozmiar[w, zw=aszcza na stepach, po Scytach, usypany na pami'tk" jakiego> wydarzenia, lub czyj'> cze>:; spotykany od Ukrainy po Skandynawi". szumer. KUR ]g[ra\. S. Linde 1807& tatar. kurchane ]dom grobowy\. ukr.-ros. kurgan, mSjp 1969 i Swo 1980 podaj'& ukr. z tur. kurgan ]gr[d\, z b="dem; wielce kusz'ce podobie<stwo, jest jednak “drobna” r[/nica pomi"dzy grodem a grobem.... ang. ]burial\ tumulus. kuria zesp[= kolegialnych urz"d[w, dzia=aj'cych z ramienia biskupa, maj'cych w=adz" wykonawcz' i s'downicz'. >redniow. =ac. curia ]s'd\, ang. curia. kurier goniec, pos=aniec. 1. =ac. currere ]biec\, staroproven∫. corrieu, starofranc. coureur, >redniow. ang. courier, ang. courier; 2. =ac. currito, starofranc. coreor, >redniow. ang. corour, ang. courier. kuropatwa zool. Predix predix, ptak =owny z rodziny ba/ant[w, o szarym upierzeniu; gnie{dzi si" na ziemi. staropol. 1437 kuropatua durax, XV w. ¢curopadwa perdix; iako szukaiø kuropatwi, 1465 lowyl kuroptwy,

XV w. curopathwa perdix, ca 1500 kvrop'thwa perdix – 1. kuropatwa, Perdix Briss. staropol. XV w. coturnix kvropatwa vel yarz'b – 2. przepi[rka lub jarz'bek, Coturnix Bonn. vel Bonsa silvestris Brehm. niem. rebhuhn, gr. i =ac. perdix ˘ starofranc. pertris, perdriz ˘ franc. perdix, >redniow. ang. partriche, pertriche, ang. partrige, ros. kuropatka-kuropatka. kurort uzdrowisko. =ac. curo ]troszcz" si"\, niem. kurort.

†kuro>lep, kurza>lep, kurze>lep, kurzo>lep bot. staropol. 1419 kuroslep primula veris, 1492 kuroslyep herba paralitica, primula veris, ca 1500 curoszlep herba Petri, 1460 corzep herba Petri, ca 1460 kurzoslep herba sancti Petri; ]\, ca 1465 kuroslep morus galline, ca 1500 kuroszlep morus galline, 1464 curzaslep morus gallinae – 1. pierwiosnka, Primula veris L., 2. kurzy>lad, Anagallis arvensis L. et phoenicea Schreb. †kurotrzewie bot. kurzy>lad, Anagallis arvensis L. staropol. 1472 kurotrzeve morbus gallinae. kurowa: leczy:. =ac. curo ]troszcz" si"\. †kurowy koguci, ˚kur. staropol. pyenye kurove. kurpie chodaki plecione, =apcie. staropol. XV w. curpy 1450, kurp, 1466 ¢kvrpy, XV w. curpye pero; curpy culpo – rodzaj obuwia plecionego z =yka. niem. bastschuhe. Kurp – mieszkaniec okolic Ostro="ki i Myszy<ca. kurs(owa:(ant ruch. =ac. currere ]biec\ ˘ cursus ]bieg\ ˘ starofranc. curs, cours ˘ >redniow. ang. cours ˘ ang. course; wzi': kurs na – obra: kierunek, ruszy: w kierunku. ˚kurier ]pos=aniec\. kursywa druk pochy=y na>laduj'cy pismo r"czne. pismo p=ynne w kt[rym litery przechodz' jedne w drugie bez przerw mi"dzy nimi, poci'gni"cia lub kreski ich s' p=ynnie ='czone. =ac. cursus ˘ cursivus; cursiva littera ]pismo po>pieszne\, ang. cursive, ]druk\ italic. kurtka kr[tkie, wierzchnie okrycie zwykle z grubego materia=u.

kurtkakr[tka ]$\, urru ros. kurtka.

kurtuaz-ja(yjny wielka uprzejmo>:, wytworna grzeczno>:, galanteria.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

=ac. cors, cortis ]zaloty\, starofranc. curt ˘ curteis, corteis ˘ franc. courtoisie, >redniow. ang. cortais, corteis, corteous ˘ ang. courteous. kurtyna zas=ona. p[{no=ac. cortina, ital. cortina, starofranc. i >redniow. ang. cortine, curtine, ang. curtain. kurtyzana dos=. grzeczna, uprzejma ¯ corte ˘ zaloty, zaleca: si" ˘ na=o/nica. ˚lafirynda, ˚duchna. ital. cortigiana, franc. courtisane, ang. courte-san(zan, grzeczno>:, uprzejmo>:& starofranc. curtesie, curtoisie ˘ >redniow. ang. cortaisie, corteisie ˘ ang. courtesy. k¢¢w-a(i:(i, kurba, murwa wulg. prostytutka, nierz'dnica, wszetecznica; kobieta wsp[=/yj'ca seksualnie z wieloma partnerami, cz"sto przygodnymi, dla finansowego zysku. zakrawa /e ¯ staronord. ]isl.\ k≤rr 1. droga, umi=owana, ukochana, 2. intymna, bliska ]ang. 1. dear, beloved, 2. intimate, close\. w rzecz. krewka ¯ krew ]ang. blood ˘ ros. bladka\; k•rew  k•urw, UE, s=owotw. koncepcji 022. staropol. 1415 curva, 1428 kedi mi rzecla& Curwo#

gdyby macz gego kvrv' myanowal, XV w. day mi macz curwa, 1462 meretrix albo kurwa – =ac. meretrix, >redniow. ang. bicche ˘ ang. bitch ]suka\. ros. kurva, blqdka. staropol. 1450 kedy my mey dzewcze podawal curwi – podawa: kurwy, tj. l/y:, nazywa: kogo> kurw'. staropol. 1304 currwi sin, 1402 curui ssyn; synem gy kvrvym zow'ncz, XV w. curwy szyn;

y naszwal gy kurwym szynem; szowa kurwymy szyny; thysz kvrwy syn,1464 yssh kurwy szin, 1414 curwy maczere synu – wulg. kurwy syn, cz=owiek wyj'tkowo pod=y, z=o>liwy, nikczemnik, nie maj'cy wzgl"du na innych, dzia=aj'cy tak jawnie, bez wahania. ang. son of the bitch. staropol. isz mu layal kurwe maczerze sini, 1396 podaual kurwe maczere syni, 1398 zadawal curwe maczerze szini, 1402 is mv laial kurvi maczerze syni, 1433 yze mi curwy maczerze sziny zadaval, 1433 kedy cvrvi maczerze ssina wsszadzil, 1434 kedy my curwe maczerze szyny dawal ˘

daja:, dawa:, podawa:, zadawa:,


x =aja:, wsadzi: kurwi, kurwie macierze syna, syny – przekle<stwa z do='czeniem kurwy. staropol. 1459 kurwessynostwo – haniebny post"pek. staropol. 1471 fornicor kvrwy', kurvyl ˘ kurvycz – kurwi:, post"powa: jak kurwa, tak/e utrzymywa: stosunki, uznane przez kogo> za grzeszne, tak/e oddawanie czci boskiej ba=wanom. †kurwatura laska biskupia, pastora. staropol. ca 1500 kurwathura cambuca. =ac. curvatura.

kurz(y:(awa(awka 1. py=, pyli:, 2. pali:, dymi:. drobnopiaszczysta warstwa gruntu nasycona wod'. ¯ kur ]drobny\ ˘ kura, kurzajka, i in. ros. kurit;. kurzajka brodawka. †kurz'tko kurcz'tko. ˚kur. staropol. XV w. curzantko occirus. †kurzej, kurzeja kura kt[ra nie znosi jaj. ˚kur. †kurzenie okadzanie dymem, dym, wyziew. s=owotw. pokr. kad`  czad`. staropol. kurzenye, 1471 vapor kurzenye. p[{no=ac. incensum ˘ starofranc. encens ˘ >redniow. ang. ansens, encens ˘ ang. incense, ros. kurit; fimiamom, ladon, fimiam-thimiam ]sic# M, tak w S=owniku ang.-ros. O’Brien pod incense, ale thimian pod thyme\, pol. ˚tymian ]N\, ang. thyme ¯ =ac. thymum ¯ gr. thymon ¯ gr. thyein. †kurz" piskl" kury a tak/e innych ptak[w. staropol. kvrz'ta. ang. chickling ]kurcz'tko\, nestling ]piskl" innych ptak[w\, ros. cyplënok-cyplionok, ptec-hik-ptiec-czik. kurzy ¯ kura. staropol. 1472 pøpki kurze. staropol. kurz•a(e& g=owa, mi"tka, noga, trawa, trzewce, ziele. niem. huhner`. kurzy: ]si"\ ¯ kurz ]py=, zawiesina cz'stek ziemi w powietrzu\. staropol. kurzø sø;

a bødø se kvrzycz; kurz'czy; curzyla sze; kurzyla sze ]fumabat\, 1471 kvrz'czich; kurz'cz szye ˘ kurzycz, curzycz, kvrzicz –

dymi:, parowa:, kopci:. niem. rauchen, dampfer, franc. fumer, distiller, anglosas., >redniow. ang. i ang. dust ˘ ang. to raise dust, ros. kurit;-kurit. †kurzyca bot. bluszczyk kurdy-

banek, Glechoma hederacea L. staropol. 1472 kurzycza edera nigra. †kurzym[r bot. staropol. 1472 kurzimor herba paralitica, primula veris – 1. pierwiosnek, Primula veris L. 1472 kurzimor morbus gallinae – 2. kurzy>lad, Anagallis arvensis L. et phoenicea Schreb. †kurzyny bot. Usnea barbata Fr. staropol. 1484 kurzyni usnea. ¢kus 1. ch": ˘ kuszenie, pokusa, 2. kawa=, zabawa, heca ˘ psikus 3. k"s(ek ˘ k'sa:; s=owotw. pokr. kut ]ko<czyna\ ˘ pokusa pokuta, ST. ros. kuwat;, pokr. ros. vkus ]smak\; kus – ang. to eat. 1. †kus kawa=ek, kromka. staropol. 1472 skyba albo kus. starofranc. esclice ¯ esclicier ]cienko kraja:, p=ata:, ang. to slice\, franc. tranche, rond, >redniow. ang. i ang. slice, niem. schnitte, scheibe, stück, ros. lomot;-=omot, lomtik. tak/e& staropol. kus – k"s, k'sek. =ac. morsum ˘ mors ˘ starofranc. morsel, morcel ˘ >redniow. ang. morsel ˘ ang. morsel ]k'sek\, bit, piece, ros. kus-kus ˘ vkus-wkus ]smak\. 2. †kus czarci, bot. Succisa pratensis Moench. staropol. 1472 ¢czirty kuss iacca alba. kusi-:(ciel n"ci:, wabi:. po•wab(kusa. kusi: si" zmaga: si" z ch"ci' zysku przez wzi"cie, spo/ycie. po•ci'g(wab(kusa. staropol. kusili sø; bo kusil ies;

kuszeni; i kusili sø boga; kusil iesm cze; cvs' temptans; ca 1428 kusszonego examinatum; kuschon; pokuszenye; ysze kuszyly, mye kuszili; kvss'cz yego; czo mye kvszyczye; kvs'cz, kuszycz ˘ kusicz, cvsicz, ¢kusszicz, ¢kuschicz, ¢kussicz, ¢kvssicz, kuszycz – kusi: ]si"\& 1. 2. 3. 4. 5.

poddawa: pr[bie, wystawia: na pokusy, kosztowa: smakiem, smakowa:, sprawdza:, bada:, kusi: si" – :wiczy: si", zaprawia: si". staropol. k'sa:, po(s(u(za•kusi:, po(s(u•kusza:, skuszowa:. niem. verlocken ]kusi:\, wonach streben ]kusi: si" o co\, versucher ]kusiciel\, starofranc. tempter, franc. tenter, >redniow. ang. tempten, tenten ˘ ang. to tempt,

ros. iskuwat;-iskuszat. staropol. kusili sø; yze Kristus po

swem posczenyv y kvszenyv yavnye kazal; yego kvsenya ˘ kusicz, ¢kvszicz – poddawanie

pr[bie, do>wiadczenie. =ac. tentatio ]pr[ba, ang. a trial\ ˘ starofranc. tentation ˘ >redniow. ang. tentaciun ˘ ang. temptation, ros. iskuwenie, soblazn. ¢kust krzaki, g'szcz. ang. bush, shrub, ros. kust. kustosz opiekun zbior[w w muzeum i przewodnik. =ac. custos ]stra/nik, str[/, dozorca, opiekun\ ˘ custodia, ang. custody. niem. kustos, verwahrer, ang. keep. staropol. 1405 custosz, 1428 posual ksandz custossa;

...wykladana przes mystrza y doctora... cvstosscha kosczola warszewskyego – tytu= kanonika

zarz'dzaj'cego probostwem katedralnym lub kolegialnym; mo/e i kustosz w zakonie bernardyn[w, prze=o/ony nad kilku klasztorami, tzw. kustodi'& staropol. cuszthosza y przeora veszma gye do szwego dwora. =ac. custos. staropol. custosschoua, 1566 cusstossowe dare ˘ custosschoua – kustoszowa, tj. /ona kustosza. kusy sk'py, kr[tki. kus – suk. staropol. 1471 kon gnyady kuszy – z kr[tko obci"tym ogonem. †kusz puchar, kubek, kielich, wg Ss 2011 ]$\. ˚kru/a, kurgan. anglosas. cuppe, ang. jar, cup, ros. kuvwin-kuwszin.

¢kusza, kuszcza, kuszko chata, sza=as, namiot. staroros. kuwa-kusza, ku]a -kuszcza, kuwk=-kuszko, ros. walaw, palatka, water. ang. hut, shelter, tent.

kusza 1. =uk z kolb', >redniowiecz. bro< do ciskania strza= i kamieni, 2. rodzaj armaty. z pie>ni o Kazimierzu Jagiello<czyku ]1427–†1492\ drukowanej ok. 1816& „Szturmowe dzia=a przez miasto zatacza, kusz g"stych huk si" rozlega, ogniste kule przez powietrze lec', i w pysznych gmachach srogi ogie< niec'.” ¯ ku % sza ]strza=\ ¯ >redniow. ang. shotte }szat|, niem. schoss; ang. cross•bow ]kusza; bow ^ =uk\ ˘ kros ]¢strza=\ ˘ na wskro> ]na prze•strza=\ ˚kro, strza=. staropol. samostral, ˚samostrza=,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x tak/e be=t w podstawie maj'cy ang. crossbow, gdzie cross ^ t, bow ^ be=. staropol. cuspa dictur cussa vel tok, 1471 kuscha, 1497 sz kvscha, 1499 kusza, ca 1500 kvsch' balista ˘ cussa, kuscha, kvscha, kusza – rodzaj r"cznej broni miotaj'cej, sk=adaj'cej si" z metalowego =uku osadzonego na przeciwleg=ym ko<cu kolby, i lewaru do naci'gania i spuszczania ci"ciwy j"zyczkiem. franc. arbalete, ang. crossbow, niem. armbrust, czes. kuße ]$\ ¯ franc. couche ]kolba\$ s=aw. 1291 samostr≠l= 6799. kuszenie ¯ ˚kusi:. kuszenie Jezusa Chrystusa. w Palestynie istnieje g[ra tak wysoka, /e wida: z niej ca=' Ziemi". diabe= wyprowadzi= na ni' Jezusa Chrystusa i pokaza= mu ca=y >wiat, w mgnieniu oka. w mgnieniu oka – cud, nie by=o cudem zakrzywienie wzroku, bo pisz'cy Bibli" nie wiedzieli, /e Ziemia kul' jest, i drugiego jej ko<ca nigdy nie wida:, cho:by ta g[ra by=a wysoka a/ do Ksi"/yca. w Palestynie i jej okolicach nie ma /adnej g[ry. urojony cud sta= si" podstaw' do mniemania o p=asko>ci Ziemi, opinii od kt[rej papie/ Jan Pawe= II odszed= dopiero w 1992 roku, ale w ko>cio=ach nadal d{wi"czy, czytany dla wiernych o horyzontach dzieci lat 10–12. staropol. kvszenye, kvsenye. kuszetka miejsce do spania w przedzia=ach poci'g[w dalekobie/nych. starofranc. couche ]=o/e\, franc. couchette ]kanapka, sofka, kozetka\, ang. couch, bez zdrobn.

kusztyka:, ku>tyka: utyka: na nog", chroma:.

†ku> }tej/e pisowni| $, wg Ss 1953, kuchcik, ch=opiec terminuj'cy u kucharza. staropol. ca 1500 ciniflos kvs,

kvchczyk, quasi in cinerem flans. ku>nier-z(ski(stwo rzemie>lnik zajmuj'cy si" szyciem i napraw' futer, ko=nierzy, czapek futrzanych. staropol. 1413 kuersners, 1432 cusznyerzovy, 1436 trzech kusznyerzow, 1462 kurzcznyerzowy, 1463 kursznyerzs 1466 Jan kursznirs ius habet ˘

cusznyerz, kusznyerz, kurzcznyerz, kursznyerz, kursnirs, kuersners – rzemie>lnik szyj'cy wyroby

futrzane ze sk[r zwierz"cych. franc. le pelletier, niem. krüschner, ang. furrier, ros. skornqk-skorniak, mexov]ik-miechowszczik. staropol. 1451 pellificum albo

kuschnyerczik – ku>nierczyk, ch=opiec lub ucze< ku>nierski. staropol. 1460 alia kusznyerk' ˘ ku>nierka, kobieta zajmuj'ca si" ku>nierstwem, te/ /ona ku>nierza.

¢kut 1. s=aw. k't, U ˘ Å, ´, 2. ku•:({nia ¯ ut – metal, 3. grzech, ch": ˘ pokuta – pokusa, TS, 4. noga, ko<czyna, ang. leg. dokucza: – dolega:; kikut, ma<kut, kuternoga, ]k\utyka:, kutas, T ˘ C, skuty, siedzie: w kucki, kucyki, mjsc. Kutno, nazw•y(iska& Kuczer-uk(a, Ku:, Reku:, Kuci<ski. kut kawa=ek szpiczasto-okr'g=y, wg S=ownika S. Lindego 1807. k¢tas wulg. pr':, ˚kut, h¢j. 1. r"ka, noga, ko<czyna % as ]1. as, os – ostry, 2. zdrobn.\ OA, 2. k'tek ¯ s=aw. kut ]k't\ % as ]ek\; i inne ˚kut; na kilka sposob[w, ale b="dnym jest w Swo 1980& tur. kutaz ]ozdoba z nici, jedwabiu, we=ny, sznurka, itp., w kszta=cie p"dzla, chwast\. ukr. kutas ]k¢tas\ t=um. na j. ang. tassel, knob. ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici, sznurk[w jednej d=ugo>ci, zwisaj'cych lu{no z guza je ='cz'cego\. T=umacz Pogonowski i Ukrai<cy, gnani tureckim znaczeniem s=owa, przet=umaczyli na j. ang. jako tassel, lecz wpadli w pu=apk", bo tassel nie ma znaczenia k¢tasa ]pr'cia, penisa\, Nici z ich erekcji ]wysi=ku\, p"dzel – uwi'd starczy. ukr. kut ]k't\ ˘ k'tek ]as ^ ek\. niem. quaste ]tak w S=owniku Hanny Nakonecznej, z du/ej litery Q – Quaste – jako rzeczownik, ja systematycznie pomija=em j' jako niemieckie odchylenie od og[lnoeuropejskiej zasady pisania s=[w pospolitych ma='\. ang. prick, dick, cock, med. penis ¯ =ac. penis ]pierwotnie& ogon\, ros. mu'skoj polovoj hlen. S=ownictwo narz'd[w rodnych obu p=ci zmienia si" systematycznie u narod[w Europy, bo ka/de nabiera znaczenia wulgarnego z up=ywem czasu, skoro zabronione jest w codziennym u/yciu. Tak i w j. polskim& staropol. pyje ]siusiak\, cz=onek, pa=a, penis, h¢j ]ma=y ¯ uj – ma=y, mniejszy, gdy str – du/y, wi"kszy ˘ wuj ]strona matki, mniejszej wzrostem, i stryj – strona ojca\. I skutki tu wida: – w panice ucieczki przed prawd', hipokryci przet=umaczyli kutasa na ang. tassel ]ozdobny p"k, w"ze= nici\, rzekomo zaczerpni"ty z tureckiego, gdy {r[d=os=[w pod no-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

sem – rodzimy dawny kut ]k't\ ˘ kutas ]k'tek\, Kutno, pokuta. Ale jaja# kuter niewielki parowy lub motorowy statek rybacki. ang. cutter ]przecinacz, w sensie& tn'cy fale\, dun. kutter, niem. kutter. kuternoga kulawy, chromy kulej'cy ¯ kut]er\ % noga. ukr. kuternoga-kuternoha, w Swo 1980& kiternoha. anglosas. lama, >redniow. ang. lam]e\, ang. lame. kutia tradycyjna potrawa wigilijna z gotowanej pszenicy, kaszy lub ry/u, z dodatkiem maku, miodu, bakalii, zw=aszcza na Litwie i Ukrainie. gr. kokkos ]pestka, ziarno\ ˘ kukki, kukkia ]b[b\, ukr. kutq. ros. kut;q-kutja, kutia, franc. riz cuit avec des raisins

secs et qu’on mange apres la messe pour un mort, ang. a dish composed of barley or rice boiled with raisins. †kutlof rze{nia, miejsce uboju byd=a. staropol. 1342 mactatorium cutlow vlg. nuncupatur, 1460 mactatorium, quod kutlow dictur in wlgari, 1362 kutellow, 1364 chutlow, 1367 cutlow dicitur, 1485 kuthlow, 1339 kuthilhof, 1453 kotelhoff, ¯ >redniow. ang. catel, katel ˘ ang. cattle ]byd=o rogate\ % niem. hof ]plac, ang. court(yard\, starofranc. boucherie, >redniow. ang. bocherie, ang. butchery, ros. reznq-reznia, bojnq-bojnia. kutwa cz=owiek sk'py, chciwy, sknera. ukr. kutva-kutwa. †kuwieka: p=aka:, kwili:. staropol. kvwyekay'czego, kwyekagyaczego ˘ kvwyekacz, kwyekacz – p=aka: kwili:, wg Ss 1953. s=owotw. pokr. kwicze:. starofranc. crier ˘ >redniow. ang. crien ˘ ang. to cry, to whimper, ros. plakat;-p=akat, xnykat;-chnykat. kut(y ˘ ku:, ZTC. ku{nia; ut – metal. kuweta naczynie do mokrej obr[bki materia=[w fotograficznych. franc. couvrefeu ]ciemnia, wy='czone >wiat=a\. †kuwszyk dzbanek. ¯ ros. kuvwin=-kuwszin ]dzban\. staropol. 1471 zlothy koschik – odczytany przez autor[w Ss 1953 jako “z=oty koszyk” i opisany na podst. tre>ci& «jakie> naczynie z metalu, rodzaj kubka». ˚koszyk.


x ˚g'sior ]dzban\, miara ]kru/ka\. kuzyn(ostwo krewniak. starofranc. cosin, cusin, >redniow. ang. cosin, ang. cosin, ros. kuzen. †ku{nia mennica. staropol. ca 1428 praskey kusny, 1460 kvsznye monete, 1471 kuszny numismatis, 1474 ucradl dzes'cz cop gro-

szow cusnie praskey; kwzny pyeny"zn' numisma, ˘ kusna, kvsznya, kuszna, cusnia, kwzna – mennica, jej

charakterystyczny stempel, czy te/ sama moneta. franc. Monnaie, l’hotel des monnaies ]$\, niem. minze, münze, anglosas. mynet, mynit ˘ >redniow. ang. minte, mynt ˘ ang. mint, ros. monetnyj dvor.

ku{n-ia(iarka(ica(iczy warsztat rzemie>lniczy kowala obrabiaj'cego roz/arzony do czerwono>ci metal metod' kucia. ¯ kut, TZ ¯ ut ]metal\, UTU szumer. b[stwo s=o<ca. staropol. 1397 kusznycza; ferrifodina vlg. kusznycza, 1496 kusznyczam fecit ˘ kusznycza – ku{nica, warsztat wytopu i obr[bki /elaza. niem. schmiede, =ac. fabrica ˘ starofranc., >redniow. ang. forge ˘ ang. forge, smithy ]ku{nia\, ros. kuznica-kuznica ]ku{nia\, koval;nq-kowalnia. s=aw. kuznica, uznik, uznica ]wi"zie<, jeniec niewolnik\. staropol. hamry – ˚ku{nica. †ku{nica zak=ad przetapiaj'cy i obrabiaj'cy /elazo. ˚hamry. staropol. 1406 hamris fluuiis, 1468 maleis albo hamri. niem. schmiede ]ku{nia\, cisenhammer ]ku{nica\, starofranc., >redniow. ang. i ang. forge, ros. kuznica-kuznica ]ku{nia\. kwacz rodzaj p"dzla, zwitek szmat, paku=, itp., przymocowany do kija, u/ywany do rozprowadzania smo=y, rozprowadzania farby. kwadrans czwarta cz">:. =ac. quadrans, ang. quadrant, TS ros. hetvert;. kwadrat(owy(ura czworobok. =ac. quattour ]cztery\ ˘ quadrus ]kwadrat, czworobok, skwer\ ˘ quadrare ]robi: kwadrat, czworobok\ ˘ quadratus, ang. guadrate, ros. kvadratnyj ]kwadratowy\, =ac. quadratura, itp. kwadryga dwuko=owy pow[z bez

siedzenia, zaprz"/ony w czw[rk" koni w jednym rz"dzie, u/ywany przez Grek[w i Rzymian zwykle podczas wy>cig[w i wjazd[w tryumfalnych. =ac. quadri` ]cztery\ % jogum ]zaprz"g, jarzmo\ ˘ guadrigae ]l.poj.\ ˘ quadriga, ang. quadriga. kwak(a:(anie g=os kaczki.

kwalifik-acja(owa:(ator(acyjny zaliczanie do pewnej kategorii, ocena czego. =ac. qualificare ]qualis % facere\ ˘

qualificatio. kwant(owy najmniejsza porcja o

jak' mo/e zmieni: si" wielko>: fizyczna, np. energia, p"d, >wiat=o. =ac. quantu•s(m ]ile\. †kwap puch, rodzaj lekkiego, delikatnego pierza. staropol. kvap, kvath. franc. duvet, poil, niem. flaumfedern, ang. down, fluff, ros. pux-puch. kwapi: si" przyk=ada: si", troszczy:, martwi:, zabiera: si" do z ochot', skoro, ra{nie, >pieszy: si". staropol. ¢kwapy'czy, kwapy'cz ge geszcz ]je>:\, qvapyl syø lvd, 1466 kwyapycz sz' tendere;

poschpyesz, kwapy accelera; kwapyly, y bycz kwapy', ca 1500 kw'pycz, nye czynyla kvapy'cz; kvapyly; kvapy'cz k sobye ˘ kwapycz, qvapycz, kwyapycz sz', kvapycz –

1. >piesznie albo wcze>nie co> robi:, 2. pop"dza: co>, porusza:. franc. presser, hater, avancer, niem. ]sich be\eilen, ang. to hasten, to hurry, to make haste, ros. spewit;-spieszit, toropit;sq-toropitsja. staropol. kwapieenye; z qwapyenym – kwapienie, tj. po>piech, po>pieszny ruch. staropol. kwaplyvye – kwapliwie, tj. po>piesznie. staropol. s quaplyvoszcz' ˘ quaplyvoszcz – kwapliwo>:, tj. po>piech. niem. eile, hast, starofranc., >redniow. ang. i ang. haste, ang. haste, hurry, speed, ros. pospewnost;-pospiesznost. †kwapny fermentuj'cy, rozkis=y. staropol. o b=ocie wywyodl mnye z

yezyora n"dzy y z blota kwapnego ]ze blota droszdszy\. ang. fermenting; sour, acid ]ros. kis=yj\,

ros. bro'ennyj ¯ bro'enie ]ang. fermentation\, kislyj-kis=yj. kwarantanna odosobnienie ludzi, zwierz't, ro>lin, zaka/onych lub podejrzanych o mo/liwo>: przeniesienia zaka{nej choroby.

okres 40 dni zatrzymania statku w porcie, w >cis=ej izolacji, przewo/'cego zaka{n' chorob". =ac. quattour ]cztery\ ˘ quadraginta ]40\ dni ˘ ital. quarantina ]okres 40 dni\. W sprawie «40» istnieje nieporozumienie tak imponuj'cego zasi"gu, /e ja czuj" si" jak mr[wka kt[ra ma za zadanie poruszy: s=onia. «Cztredzie>ci» oznacza=o «wiele», tj. nie by=o dok=adn' liczb' 40, nie 41. Tym samym kwarantanna mog=a trwa: d=u/ej lub kr[cej, z zale/no>ci od okoliczno>ci i objaw[w. «Czterdzie>ci dni» p=ywa=a Arka Noego po Potopie, i tak w wielu innych miejscach. ˚czterdzie>ci. kwarc(owy([wka(yt dwutlenek krzemu, minera= krystaliczny, od ok. 1631 r. Geneza s=owa niejasna& 1. s=own. Webstera 1960& niem. zwerg ]karze=\ ˘ zdrobn. quarz, ]karlik\ czytane od ty=u& z•wer•g  q•uar•z 2. polski Swo 1980& gwarowa mowa polska kwardy ]twardy\ ˘ niem. Quarz }$, nigdy nie spotka=em kwardy, z jakiego to rejonu$ Ani zamiana d{wi"k[w KT do przyj"cia|. Bardziej sensownym wydaje si" by: =ac. quart` TZ, ale zwi'zek 4-ki z kwarcem utracony. kwarciany /o=nierz wojska zaci"/nego utwrzonego w XVI wieku przez Zygmunta Augusta, utrzymywane z 1(4 cz">ci ]kwarty\ dochod[w z d[br kr[lewskich, od 1562. Zygmunt II August, kr[l od 1529– †1572& „...zaleci= }Janowi| Zamoyskiemu }1542–†1605|, by co m[g= kwarcianego woyska zebrawszy, Polsk" od napa>ci zas=oni=.” ¯ kwarta.

kwart-a(a=(lnik(et 1. dawna miara cia= sypkich r[wna jednemu litrowi, czwarta cz">: garnca, 2. w muz. interwa= prosty, utw[r muz. na 4 instrumenty lub g=osy. =ac. quarta ]czwarta\, quartale ]:wier:\, quartarius ]czwarta cz">:\, ital. quartetto ]kwartet\. wojsko kwarciane, por. kwadrat. kwarta czwarta cz">:. staropol. XV w. quartz pinta, 1391 Woyas cupil v podsanthka

cu soltisstw ]so=tywtwu\ dwa srzeba i kwartø i dwa ogrodi i kaczmø ˘ quartz, kwarta –

czwarta cz">: jednostki& a. cia= p=ynnych – czwarta cz">: garnca, b. powierzchni – czwarta cz">: =anu, c. pieni"dzy – czwarta cz">: skojca. =ac. quartarius ˘ starofranc.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x quartier ˘ >redniow. ang. quartre ˘ ang. quarter, ros. hetvert;-czerwiert, hetvërtaq hast; ili dolq.

†kwartarz szynkarz, wg Ss 2011, nie ma tego has=a w Ss 1953.

†kwartnik moneta, wg Ss 2011& 1(4 p[=groszka, zupe=nie b="dnie, ˚nr 832, koniecznie# staropol. 1395 quartniky, 1403 ne wszøl cztyr quartnicow, 1414 yedna grziwna quartnikow, 1422 dwa quartniky, 1434 i dwa quartniky, 1436 po dzesanczy quartnyczech ˘ quartnik, quartnyk – 1. jednostka monetarna r[wna jednej trzeciej cz">ci p[=groszka, 2. rzeczoznawca ]murarz lub cie>la\ mianowany przez rad" miejsk' i odpowiedzialny za sprawy budowlane w obr"bie jednej dzielnicy.

kwas(i:(kowy(kowaty(mierz( (ota(omierz(oryt(owo>:( (zarnia(zeniak, kwa>ny ostry smak, nie id'cy w parze z naszym organizmem, po kt[rym usta krzywi' si", smak kiszonej kapusty, starego mleka, zielonych jab=ek i innych, niedojrza=ych owoc[w. k ]do\ % was  s ]od\ % =ad ˘ KWAS ¯  S+ØD sur, syr, ser  syr•op ¯ oppose zur, /ur  glazura raz(owy  psze(nny kwa>ny  prza>ny ]s=odki\ k•was ]czyn\  za•sada ]odczyn\ czyn(nik  od•czyn yest ]dro/dze\  not ]nie, niet\ ˘ dzie< ]czyn\  noc ]odpoczynek, son ^ sen, TS\ kis, wis ¯ is, ys ]woda, wasser\ cie, cier, cie/, dzie/, traw ]kwas\ dzie ^ cie/ ^ czyn ^ kis ^ raz ^ kwas ^ /e ˘ za•kwas ^ za•czyn ^ czyn•nik, cie/ ]kwas ^ k=ad ^ =o/; przy•k=ad ^ przy•=o/enie\ ˘ dzie/a ˘ o•dzie/ ]w•k=ad\, w•k=ada: lub w•=o/y: co na siebie ]k=ad  =o/\, tu•dzie/ – o•raz ]razowy ^ kwa>ny\ chleb razowy ]kwa>ny\ – pszenny ]s=odki, prza>ny\; kwa>ny  prza>ny koncepcji 002.A. kis-=ota(=y ^ kwa-s(>ny ˘ wi>nia koperwas ]siarczan miedzi, s[l kwasu siarkowego i miedzi\ ¯ koper % was ]kwas\ ¯ niem. wasser, kwas ^ traw ˘ wino wy•trawne ]kwa>•ne\, soki trawienne, nad•kwas•ota /o='dka; s=owotw. pokr. cierp•ki, za•cier, za•cier – za•kwas – za•czyn, cie•k – k•was; cie•cz – czy•n ]kwas – czynnik; cie•k – cie•cz\; ilo•raz ]wynik dzielenia\  ilo•czyn ]wynik mno/enia\; za•sada ]za•=o/enie\ –

k•was ]do•w[d\, osada i woda... o•sada ˘ za•sada; woda ˘ w[d ]czyn\ ˘ k¶was ]czyn(nik\, za•sada ]od•czyn\ – dzi> termin rozci'gni"ty na zasadowy, oboj"tny, i kwa>ny ]w wi"c przeciwny\, jak pogod" ]s=oneczne i ciep=e warunki\ na wszystkie stany, a wi"c i burze, mrozy ]zupe=nie przeciwne pogodzie\. >redniow. ang. yest ]dro/d/e ^ czynnik, ferment\ ˘ ang. yeast. logika poj": nieznana polonistom. zg=oski& sur, syr, ser, sir ]kwas\ ˘ syrop ]s=odki, g"sty nap[j\ ¯ syr % op]pose\, ser ]produkt, przetw[r z mleka\; sur, zur ]kwas\ ˘ /ur, >redniow. =ac. lazurium ]b="kitny, modry ¯ odr, dr\, glazura ]s=odka polewa ciast, lukier\, Sura/ ¯ lit. suras ]kwa>ny\, Bzura, /uraw ]ptak mokrade= i step[w\, surowy i razowy ]sur % raz, kwa>ny\. tak/e byss ]kwas\ ¯ ¢yss ]woda\ ˘ anglosas. i >redniow. ang. is, ang. ice, niem. eis ]l[d\, rzeki& Wis=a, Sesuwis i dwie rzeki Pisa, plemi" Visigothi ]Wizygoci\, wi>nia, starofranc. pissier, >redniow. ang. pissen ˘ ang. piss ]siusia:, mocz oddawa:\, mo/e i ~kis w =otewskich nazwiskach od is ]woda\ pochodzi, bo tak i +ot•wa ]woda-woda\, wi"cej ˚nr 494. was ¯ niem. wasser, k % was ˘ wa><; as ¯ acid got. akeit KCS =ac. acidus ˘ ang. acid; OAEI; TD, ac` ]ostry\, ros. kvas/it;/noi ]fermentowa:\, kislota wa>ni: ]ludzi\. staropol. XV w. qwas, qwasem, 1437 fermentum gwas, ca 1450 w stharem quaszye, ca 1450 stari qwass;

chlebi przez kwassv; a kwasv; quas, qvath, quap; qvas; od kwasv; od kvasu; nye kvasu chlebnego ˘ qwas, gwas, quasz, qwass, kwass, kwas, kvas, quas, quath – substancja kwa>na wywo=uj'ca ki>ni"cie, fermentacj", rozk=ad. staropol. kwaszycz – kwasi:, tj. poddawa: fermentacji zakwaszaj'cej, czyni: kwa>nym, kisi:. staropol. quassny, kwaszny, kwassny, kw'czny – kwa>ny, tj. maj'cy cierpki smak, charakterystyczny dla niedojrza=ych owoc[w. staropol. kwa>n•e(a jab=ko, kapusta, migda=. franc. aigre, acide, =ac. acidus ˘ ang. acid, ros. kislyj-kis=y, ostryj-ostryj, kislqtina ]franc. un fruit aigre; une boisson aigre\, kislaq kapusta ]franc. choucreate\, kisit; ]franc. aigir, devenir aigre\. †kwasiec jab=ecznik, wino z jab=ek.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

staropol. 1472 quassecz sicera\. †kwaszenina galareta z mi"sa albo owoc[w. staropol. 1455 kwaszenyna stripla, garleda, sucadium, 1472 quassenina gelarata.

kwater-a(owa:(mistrz( (mistrzostwo(unek(unkowy pomieszczenie zaj"te czasowo dla jakiego> celu, zwykle przez wojsko, sportowc[w, harcerzy. staropol. kwatera ]kwadrans, 15 minut godziny, czwarta jej cz">:\. =ac. quartus ]czwarty\ ˘ quartaruis ]czwarta cz">:\ ˘ okr"g, cz">: miasta. starofranc. quartier, >redniow. ang. quartre ang. quarter, niem. quartier, ros. kvartira. †kwcicie< $, bot. komosa wonna, Chenopodium botrys L. staropol. 1472 kwczyczen herba tinee. kwest-a(owa:(or(ura ja=mu/na, datki pieni"/ne na cele publiczne. w staro/. Rzymie 1. pierwotnie, urz"dnik rozs'dzaj'cy niekt[re zbrodnie i przest"pstwa, 2. p[{niej, ka/dy skarbnik pa<stwa. gr. eleos ]lito>:, politowanie, ang. pity\ ˘ eleemosyne ˘ =ac. eleemosyna ˘ anglosas. ≤lmesse ˘ >redniow. ang. almesse ˘ ang. alms ˘ niem. almosensmmler, franc. queteur, ros. milostynq-mi=ostynja.

kwesti-a(onowa:(nariusz sprawa wymagaj'ca rozstrzygni"cia, zagadnienie, problem. =ac. quaestio ]pytanie, badnie, >ledztwo\. starofranc. question, anglofranc. questiun ˘ >redniow. ang. questioun ˘ ang. question, niem. frage, ros. vopros-wopros, zadaha-zadacza, popytka-popytka ]pr[ba, ang. trial, attempt, venture\. =ac. quaerere ]pytanie, badanie, >ledztwo\, =ac. ˘ quaesitus ˘ quaestor; =ac. quaesta ]pytanie si"\, ang. quaestor. kwest-or(ura ˚kwesta. kw"k(a: specyficzny rodzaj mowy spowodowany s=abym stanem zdrowia, z=ym nastrojem; przeci'ganie samog=osek by zwr[ci: na sw[j stan uwag". " ]j"k, st"k, d{wi"k, itp.\. Niecelne poja>nienie w mSjp 1969& «czu: si" niezdrowym, niedomaga:, cherla:, utyskiwa:».

kwia-t(ciarnia(ciarka(tek(tostan( (towy, kwie-cisty(tnik(cie(cie<, kwitn': ¯ =ac. vita ]/ycie\, 1. pe=nia /ycia ]ro>liny, cz=owieka\ ¯ =ac. vita, staropol., o ludziach, /e kwitn"li w la-


x tach takich to a takich ]/yli wtedy\, odpow. ang. fluorish(ing ]kwitn'cy, prosperuj'cy\, w kwiecie wieku; najlepszy ]okres, stan\ ˘ kwiat m=odzie/y; m-c kwiecie<, rozkwit, kwitn'•:(cy; T ˘ C poj"ciowo zwi'zane ze sob'& o cz=owieku& w kwiecie wieku ˘ przekwitanie ]menopauza, ca=kowite albo trwa=e ustanie miesi'czkowania\ i uwi'd starczy ¯ wi"dn':. 2. barwa, kolor ˘ wz[r. kwietnisty ^ kwiecisty. staropol. kwyet polny ]kwyat

polny\, kwyatha, 1453 kvyathy kvyat; kvap, kvath, qwyath, 1472 kwyath; kvyata; kwiat czystoty; ach moy namyleyschy quecze# ]\, ca 1500 roszamy kwyath wvonyay'czy; quyath yablkowy, 1464 konikowi qviat melitotum, 1472 Marie kwiath linaria, 1472 proszany kwyath cruciata, 1453 zamorszky kvyat, ca 1500 szytny kwyath flores; zakvytl kvyat vesoly, y rosla ona latorosl s kvyatem pospolv; y spadl kvyat z nyego –

1. ro>lina kwitn'ca }wg. Ss 1953, czyli kwiat kwitni"ciem poja>niony, “mas=o ma>lane”|; kwitnienie ro>liny, tj. okres mi"dzy p'kiem a wydaniem owocu, nasienia. szereg nazw botanicznych& 1.a. kwiat jab=kowy – jaka> ro>lina }mo/e jab=oni|, 1.b. konikowy kwiat – nostrzyk, Meliotus officinalis Lam., 1.c. Maryje kwiat – lnica, Linaria vulgaris Mill., 1.d. prosiany kwiat – starzec zwyczajny, Senecio vulgaris L., 1.e. zamorski kwiat – prawdop. cynamon, 1.f. /ytni kwiat – chaber, b=awatek, Centaurea cyanus L. 2. cz">: ro>liny, zwykle barwna, zawieraj'ca organa rozrodcze. staropol. ca 1455 kwyathky; kwyatek

czyrwony; kwyathku polnemv; kvyatky; ach moy kwyathkv, 1447(62 na thwogyem lyczkv byalem kwthaczy a rosza czyrwona w poszrothkv; kwyathkv ˘ kwyathek, kwyatek – kwiat, ro>li-

na kwitn'ca, w okresie kwitni"cia. staropol. 1451 kwyatoplodnim ˘ kwyatoplodni – kwiatop=odny, sprzyjaj'cy kwitnieniu. staropol. 1436 swego quecza flores, 1444 w rosgach, kwieczu, XV w. myodu s quecza ˘

kwiecze, quecze, kwyecze, kvyecze, kvyeczye, qwecze –

kwiaty, kwitn'ce ro>liny lub kwitn'ce cz">ci ro>lin zawieraj'ce organa rozrodcze. staropol. quetni, kwietni, kvy'th-

ny, kvyathny, kvyethni – kwietny, kwiatny, kwietni, tj. zwi'zany z kwiatami, dotycz'cy kwiat[w. staropol. kwyetna nyedzyela, kvyathna nyedzyela – ostatnia niedziela przed Wielkanoc', wypadaj'c' zwykle w kwietniu. staropol. kvyethna sobota – sobota przed Niedziel' Palmow'. staropol. =/ykwiat – kwiecie<. staropol. kwt'cy – kwitn'cy. ros. cvet/ik/istyj/nik/noj/

/ok/ohek/ohnik/ohnica/ /enie, cvest-i/; ]kwitn':\, ros. cvety ]kwiaty\, cveta ]kolory\ KC,

=ac. flos, floris ]kwiat\ ˘ florere ]kwitn':\ ˘ starofranc. florir ˘ >redniow. ang. florischen, florissen ˘ ang. flourish ]kwitn':, wzrasta: z wigorem, by: w fazie szczytowego rozwoju, aktywno>ci, produkcyjnym... itd.\. =ac. flos, floris ]kwiat\ ˘ starofranc. flor, flur, flour ]franc. fleur\ ˘ >redniow. ang. flowre, flour, flur, ang. flower, ros. cvetok-cwietok. staropol. 1461(67 myeszacza kwyetna mensis, XV w. kwyecyen; kwyeczen; kvyeczen aprilis – kwiecie<, drugi miesi'c roku w kalendarzu julia<skim, obowi'zuj'cym w Europie do jesieni 1582, gdy, w Watykanie, wprowadzono kalendarz gregoria<ski, w Polsce po 1586. b="dnie w Ss 1953& czwarty miesi'c roku, tak, jak dzi> odliczamy, od stycznia, gdy w Íredniowieczu kalendarzowy rok ko<czy= si" 24 marca, 25 marca rozpoczyna= nowy; marzec by= pierwszym miesi'cem. staropol. kwi>: – by: okrytym kwiatami, i inne znaczenia, ˚kwi>:. staropol. kwitnali ˘ ¢kwitn'cz – kwitn':, okrywa: si" kwiatami. wi"cej ˚kwitn':. kwiczo= ptak z rodziny drozd[w, o szarawej g=owie, br'zowych skrzyd=ach, i czarnym ogonie. niem. krammetsvogel, franc. grive, anglosas. feldeware ˘ >redniow. ang. feldfare ˘ ang. fieldfare ]a European thrush\. †kwieciec bot. staropol. 1472 kweczecz crisantica – 1. janowiec barwierski, Genista tinctoria L. staropol. 1472 Marie kweczecz linaria – 2. Maryje kwieciec, lnica, Linaria vulgaris Mill. kwi-k(cze: g=os >wini i warchlak[w. staropol. kvikaa ]kwiczy\ ˘ kwikacz – kwicze:. =ac. grunnire, niem. quieken ]kwicze:\, ang. squeak ]to utter or make a thin, sharp, high-pitched cry or sound\,

squeal, ros. pi]at;-piszczat,

viz'at;-wiz/at. kwil(i: 1. g=os ptak[w, 2. cichy g=os dziecka. staropol. kveli, 1471 kwyelanczie; 1471 quviely; quyelcze ululate ˘ kvelicz, kwyelicz, quvielicz – kwili:& 1. piszcze:, cicho pop=akiwa:, 2. g=o>no j"cze:, wy:. staropol. zakwili:. niem. wimmern, winseln, franc. gemir, se plaindre, geindre, ang. 1. to sqeak 2. to moan, groan, wail, ros. 2 stonat;-stonat. kwindecz pi"tnasty, w S=owniku Hanny Nakonecznej, 1944. niem. fünfzehn]te\, ang. fifteen]th\, ros. pqtnadcatyj. kwinta 1. nazwa tonu, interwa= prosty; =ac. quinque ]pi":\ ˘ qiunta ]pi'ta\ franc. quinte, ang. quint, na kwint" – spu>ci: z tonu, 2. wymys=, grymas; wykwintny – wymy>lny. kwintal jednostka wagi, cetnar, 100 kg. franc. quintal, niem. zetner. kwintet utw[r muzyczny na pi": instrument[w. =ac. quintus ]pi'ty\ ˘ quinta ]pi'ta\, ital. quintetto. †kwi>: by: okrytym kwiatami, okrywa: si" kwiatami, te/ rozwija: si", krzewi: si", r[>: bujnie. staropol. 1444 kwtancze, XV w. kvytla, 1453 kwyscz florere , 1447(62 kwthaczy, 1462 kwth'czymy virentibus, 1466 florent, ¢kw'tha arbusta

¢kw'thcz' florida; 1471 kwythly ]lub kwttly\, klt'czie, klwt'cz'; y kvytla, ca 1420 kwtøcza rosza wyborna, kwiscz, kwyszcz, kwyscz, kwthøcza, klwt', kwtlo, kvytla. staropol. roz(s(ws(za•kwi>:, kwi>:, rozkwita:, za(kwitn':. kwit(owa:(ariusz(ek pisemne

po>wiadczenie, stwierdzenie. staropol. kwitacyja ]kwit, pokwitowanie\ ¯ franc. quitte de dettes ]wolny od d=ug[w\. =ac. recipere ]otrzyma:, odbiera:, przyjmowa:\ ˘ receptus ˘ /e<ska forma recepta ˘ starofranc. recete, >redniow. ang. receite ˘ ang. receipt, ros. ]przyj"cia czego\ priëm-prijom. kwita koniec, basta, do>:, nic z tego. s=aw.-=ac. k % vita do }ko<ca| /ycia. †kwitbryf pismo stwierdzaj'ce otrzymanie czegokolwiek. ˚kwitowa:. staropol. 1437 quidbriff. kwitn': wg. definicji mSjp 1969& 1. «rozwija: si" z p'czka w kwiat, mie: kwiaty, okrywa: si" kwia-

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x tami», 2. pot. ‘chleb, ser ple>nieje», paznokcie kwitn' «paznokcie pokrywaj' si" bia=ymi plamkami» przeno>nie& a\ «wygl'da: zdrowo, czerstwo, by: zdrowym», b\ «rozwija: si" pomy>lnie, krzewi: si", nabiera: rozmachu; prosperowa:» wg. S=ownika Webstera, 1962& 1. pierwotnie – okry: si" kwiatami, 2. wzrasta: energicznie, prosperowa:, 3. by: u szczytu rozwoju, aktywno>ci, wp=yw[w, produkcji, itp., 4. wykonywa: ostentacyjne ruchy, paradne, na pokaz, jak ramionami, 5. pisa: w ozdobnym stylu, 6. w muzyce& a\ gra: okaza=' cz">:, b\ gra: fanfarami i na tr'bach. staropol. kwitnali wszitkich cznoth. ca 1500 kwythn'cza panno Maria. 1. okrywa: si" kwiatami, by: okrytym kwiatami, 1.a. w przeno>ni& dobrze, pi"knie rozwija: si", 2. ja>nie:, b=yszcze:. =ac. florere ˘ p[{no=ac. ¢florire ˘ starofranc. floir ]to bloom, blossom\, >redniow. ang. florischen, florissen ˘ ang. flourish, ros. cvesti-cwesti. kwitowa: potwierdza: co wypisanym kwitem na okazj". skwitowa: co – przyj': do wiadomo>ci nie podejmuj'c dalszej akcji. staropol. XV w. quitowacz vel proszno pu}s|czitz quitare – kwitowa:, tj. stwierdza: kwitem czyj'> wolno>: od zobowi'zania, uwalnia: od zobowi'zania. niem. quittung ]kwit\, quittieren ]kwitowa:\, quittungsbuch ]kwitariusz\, franc. quittance, ang. receipt, quittance, ]1. discharge from a debt or obligation, 2. a document certifying this; receipt, 3. recompense; repayment; reprisal\. ros. kvitanciq-kwitancija, priëm-prijom ]$\. kwitn': ˚kwiat. rdzeniem wit ]/y:\ ¯ =ac. vita. kwiz konkurs z nagrodami polegaj'cy na odpowiadaniu na zadawane pytania. =ac. qui ]kto, kt[re, co\, quid ]jak, dlaczego\ ˘ ang. quiz. kwoka(: kura siedz'ca na jajach i opiekuj'ca si" kurczakami. d{wi"kona>ladowcze. staropol. ˚kokoszka. ang. brood-hen, ros. nasedka-nasiedka. †kwoli stosownie ]do kogo, czego\. =ac. re` ]do ty=u\ % specere ]spojrzenie\ ˘ respicere ]ogl'da: si"\ ˘ respectus ]ogl'danie si", wzgl'd\ ˘

=ac. respectivus, franc. respectif, ang. respective ]odno>ny, poszczeg[lny\ ˘ respectively ]odno>nie\, ros. kasat;sq-kasatsja. kworum niezb"dna dla prawomocno>ci uchwa= liczba cz=onk[w jakiego> zgromadzenia. =ac. quorum praesentia sufficit ]kt[rych obecno>: wystarcza\, ang. quorum. kwota 1. suma pieni"dzy, 2. ilo>:, liczba. =ac. quota ]cz">: daniny przypadaj'ca na jedn' osob"\, >redniow. =ac. i ang. quota. ang. 1. amount, sum, 2. quota, niem. betrag ]ang. amount, sum\, ros. 1. itog-itog, suma-suma, shët-scziot. †kwt'cy kwitn'cy. ˚kwiat. †kyersztrang wi>ni[wka, wi>niak, wi>nie zalane mocnym alkoholem. ¯ kyer ¯ niem. kirsche ]wi>nia\, lub ¯ kyer ]likier ¯ =ac. liquor ˘ starofranc. licor, licur, likeur ˘ >redniow. ang. licour ˘ ang. liquor \ % anglosas. strang, strong ]mocny\. ˚kiersztr'g. ang. cherry-brandy, ros. viwnëvka-wiszniowka. ¢kyj, kij jaki, nie(kt[ry, pewien ]niejaki\. Kij – za=o/ycielem Kijowa, wg legendy, jak ˚Piast dynastii w Polsce. staroros. kyj-kyj, kij-kij, ros. kakoj, kotoryj> nekotoryj, nekto. kynologia nauka o psie, jego anatomii, fizjologii, oraz hodowli i tresurze. gr. kyon ]pies\ % logos ]s=owo, nauka\. Kyrie eleison przy>piew ko>cielny podczas mszy i Lach[w id'cych do boju w Wiekach Írednich; 1. kr[tka modlitwa Ko>cio=a Prawos=awnego }Prawowiernego, J.D.|, 2. cz">: mszy w Ko>ciele Rzym.-Kat. – pierwsza, zmienna cz">: mszy, sk=adaj'ca si" z wersetu psalmu i antyfonu ]>piewanych odpowiedzi\, za kt[rymi Gloria Patri ]Chwa=a Ojcu\, 3. w Ko>ciele Anglika<skim& odpowied{ na >w. Komuni" – psalm lub hymn >piewany na samym pocz'tku rozdawania Komunii. gr. Kyrie eleeson – Panie, zmi=uj si" }na nami|, =ac. Kyrie eleison, ang. Kyrie eleison, s=aw. Gospod;, pomiloui -Gospodi, pomi=uj, wo=. 1289 vid≠v 'e Danil=.

Lœxy kr≠pko idou]im= na Vasilka. koreles; po[] im=. silen= glas= revou] e v polkou ix=. ]Dani=o widz'c /e Lachy “silnie id'” na Wasylka

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

“koreles” >piewaj'c, silny g=os rozbrzmiewa w “po=ku” ich\, Ipat. ltps 1420 ker;le]; ]kerlesz, pod 1249, w rzecz. 1245\. Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: ta, jak poprzednie i wszystkie nast"pne, wymaga dopracowania, b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.


L

L – znak kszta=tem podobny jest do litery J, I ]l  j, i\; kszta=t r"cznie pisanych zaczerpni"ty z alfabetu greckiego. ma=a litera L ]l\ jest podobna do ma=ej J ]j\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, cz"sto w j. hiszp. LL ˘ pol. J.

L, LLJ w pi>miennictwie kilkakrotnie widzia=em >lady zmiany jednej w drug', z nich zapami"ta=em przej>cia& Mallorca – Majorka, Jolla }hoja| gr. karabion ]karaboi w liczbie mn.\ – ros. korabl(e, OE =ac. impluvia, bos. pluvial – pol. piwia= ]pl ^ pi\, franc. cotillon – kotylion anglosas. land – s=aw. `ja, anglosas. elles – s=aw. jeszcz-o(e staroniem. balla – pol. balia niem. jammern – lament ang. yet ˘ jeno ^ lecz ]no ^ cz, je ^ le ^ ye, T ˘ Cz\, ang. stallion ]ogier\ – pol. stajnia ros. worobej – wr[bel, ros. seral – pol. saraj, tur. serai bu=g. bolar – s=aw. bojar s=aw.-staropol. wszej – wszelakiej, wszelkiej ]wszystkiej\ staropol. kurdziej – kurdziel staropol. jedwo – ledwo staropol. szcze/ula – szcze/uja, ros. czeszuja pol. jele< – serb. lele< pol. ziemia – ros. zemla ros.-pol. `skij ]zaw[d, profesja\ w nazwiskach, ¯ skill ]zr"czno>:, sprawno>:, umij"tno>:\ pol. daj – dali>my, da=, czekaj – czekali>my, czeka=, wy•daj•no>: – wy•dol•no>:, itp. pol. lecz, TCz – ang. yet ¯ >redniow. ang. yit, yete, anglosas. giet, gieta, GJY, jak genera= – jenera=, i inne. wg Samuela Lindego 1814, szczeg[lnie widoczne u po=udniowych S=awian& “Po=udniowi S=owianie, Dalmaci, Raguzanie, i.t.d. przemieniaj' W=oskim trybem }sposobem| =, l na j, n.p. cz=owiek – cjovek...”.

L+ Ale S. Linde by= w b="dzie& “We wzgl"dzie etymologicznym obydwie te g=oski }+, L| s' r[wne; w wymawianiu tylko si" r[/ni', dla d{wi"ku, gdy tego pewnych g=osek przypadkowy zbieg wymaga, n.p. szko=a z Grecko+aci<skiego schola...itd.” D{wi"k l zwi'zany jest bowiem z greck' «alfa», gdy + – z greck' «beta», st'd& BW, V, U+ ]patrz te litery\.

x arab. sultan – pol. So=tan =ac. falsus ˘ franc. faux ˘ pol. fa=sz =ac. culmen, culminis ˘ niem. kulm, wo=. cho=m, staropol. che=m pol. Jagie==o – Jagiello<ski by=, by=a – byli>my i wiele innych

LR istnieje jaki> zwi'zek mi"dzy L i R, ja napotka=em nie mniej ni/ dwa wypadki, /e s=owa r[/ni'ce si" tymi literami zwi'zane by=y znaczeniem ze sob', odnotowa=em, bawi=em si" przez dobr' chwil", /e to ciekawe, odnotuj" za chwil", po czym przeszed=em do innych zagadnie<, i... zapomnia=em. Po kilku tygodniach przypomnia=em sobie o tym zwi'zku, lecz po przyk=adach >ladu nie by=o. By=a to kombinacja w rodzaju& _ r _ _ _, _ l _ _ _, jak by=aby pRaca  p+aca, gdyby R by=o w zwi'zku z +, lub ang. right ]prawo\  left ]lewo\, ros. klik  krzyk ros. kostyl  kostur; tak/e kieL i kieR ]k't\ ˘ Kielce, kielnia, bakier, ekierka, ˚]litera\ W. mo/liwe /e balwierz  barwierz, lecz nie jestem przekonany. O# Chyba przypomia=em sobie, noc'& blask  brzask, bo by=y kr[tkie. Innym jest beltram  bertram. Jeszcze innym mog=o by:& s=aw.-ros. klik ]ang. call, shout\  ros. krik ]ang. cry, shriek, scream, roar\, pol. krzyk, niem. roth ]rothgiesser\ – ludwisarz, =ac. peregrinus – pelerin ]pilgrim, pielgrzym\ ˘ pelerine ]peleryna\ el•ekcja  er•ekcja, elekt ¯ =ac. electus ¯ eligere ¯ e` ]wy`\ % legere ]selekcjonowa:\, erect ¯ =ac. erectus ¯ erigere ¯ e` ]wy`\ % regere ]prostowa:\; elekcja – wybory, wyb[r na wysokie stanowisko. erekcja – 1. wzniesienie jakiej> budowli, 2. wzw[d pr'cia. beltram – bertram. I znalaz=em w ko<cu, chyba, w zapisie& szarwark  szalwark. Tak/e& oba staropol. fordowacz – foldrowacz.

Stan w dniu 6 marca 2017. ci"cie; dalsz' cz">: celowo opu>ci=em bo wymaga dopracowania, w tym uzupe=nienia o s=ownictwo staropolskie. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

¢latopis s=aw. ˚kronika. s=aw. l≠topis; ¯ l≠t % opis; ] lat % opis ^ opis roku\, opis jednego roku, jedna karta, by=y latopisem. Zawiera=y& • za=o/enia i palenia si" cerkwi, • wst'pienia do zakonu, • za=o/enia i zbudowania grod[w, • urodziny przysz=ych kniazi[w, zawarte zwi'zki ma=/e<skie, • chrzciny, zgony, zab[jstwa, • walki, wyprawy wojenne, po>cigi za rabusiami, opisy bitew, zwyci"stwa, rzadziej pora/ki, • zawarte pokoje i przemierza, • dyplomatyczne wyjazdy kniazi[w, • imiona sprawuj'cych w=adz", • zarazy, okresy g=odu, rzadkie zjawiska astronomiczne i atmosferyczne jak za:mienia s=o<ca, ksi"/yca, komety i znamiona na niebie, a nawet trz"sienia ziemi; powodzie, srogie zimy, susze, kl"ski powodowane przez natur". Latopisy spe=nia=y praktyczn' rol" w /yciu kraju – by=y materia=em pouczaj'cym w=adc[w, jak si" rzeczy mia=y i jak nale/y je rozwi'zywa: w przysz=o>ci. Nale/a=y& do ok. 1430 – do dostojnik[w >wieckich i cerkiewnych& kniazi[w, biskup[w i metropolit[w, 1440–1570 – do w=adz grodzkich, 1570–1800 – historycy korzystali, 1840–1970 – drukowane na powszechny u/ytek, dla posp[lstwa. Po=noe sobranie russkich letopisej ]Poln. sobr. rus. letop.\, dos=. Pe=ny zbi[r ruskich latopis[w; kolekcja ruskich kronik – wydawnictwo zajmuj'ce si" drukiem r"kopis[w. W latach 1841÷1921 wyda=o 24 tomy, obejmuj'ce dzieje Kijowskiej Rusi i Rosji, epoki feudalizmu, lat 855 ]od cara Micha=a\ do ok. 1550 ]zna -komita wi"kszo>: latopis[w\, nie dalej ni/ 1700. Latopis – nazwa dzie=a pisanego w latach 1110–1116, przez Silwestra, w podkijowskim monasterze. Silwester – w starczym wieku, zwa= siebie “Nestorem” ]starcem\; ucze< jego – Nestor, o takim, rzeczywistym imieniu ]przez przypadek lub nie\, w 1118 przepisa= Latopis – Silwestra 1116, zw'c swe dzie=o Powie>ci' wremennych let ]ubieg=ych\; zmar= wkr[tce po 1156. Rosjanie pomieszali obu& “Nestora” z Nestorem. Silwester “Nestor” zmar= 1123 w Perejas=awlu, a Nestor, z Kijowa, przeni[s= si" do Rostowa, gdzie – w starczym ju/ wieku – mia= postrada: zmys=y ]$\, bo

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x nie przestrzega= post[w wiary. Silwester – najwyra{niej – kszta=cony na greckim Athos, w bu=garskim klasztorze, pocz'= dzieje Kijowskiej Rusi od 6360 ]855\ A.D. opisuj'c je stylem 5505, rozpowszechnionym w Bug=arii, a +awrentaj, przepisuj'c latopis Silwestra w 1377 – 1381, w Konstantynopolu, opisa= rok 6360 15-tym indyktem, odpowiadaj'cym 852 A.D. W sprawie latopisania, stan docieka< po rosyjskiej stronie jest op=akany i przyczyn nie trzeba szuka: d=ugo. Lapidarnie – pogr'/eni s' po uszy w bagnie b="d[w, i wyj>: z niego nie mog'. I tak& • gdy latopis[w jest nie mniej ni/ kilkana>cie kt[re nale/y wzi': pod uwag" by ustali: pierwowzory – bior', najcz">ciej, dwa, i nie wi"cej ni/ kilka. • gdy rozpi"to>: czasowa wynosi ok. 600 lat ]855 A.D. – ok. 1500 A.D.\ – por[wnaniami obejmuj' lat 20 – 40. • opaczno>:; gdy tre>: latopis[w ros=a wraz z ich przepisywaniem, bo w trakcie przepisywania wci'gano w nie zapisy z innych latopis[w i tw[rczo>ci pisanej – s'dz', /e bogatsze w tre>ci s' pierwowzorami, z ubo/sze – ich kopiami, skr[tami }czyli najbogatsza tw[rczo>: by=a na samym pocz'tku, w rodzaju Patryjarszej, w 5-ciu tomach, zako<czonej 1553|. • nie potrafi' lat dodawa: >redniowiecznym sposobem, nalicza: lata w=ada< w=adcom, st'd powstaj' im rzekome b="dy, kt[rych w latopisach nie ma; po o>miu w=adcach dopatrzyli si" “b="du” o>miu lat i nie wiedz' jaka jest tego przyczyna. • nie potrafi' przeliterowa: z cyrylicy na gra/dank" by nie pope=ni: b="du. • gdy wo=y<ski pisany by= przez Chodorka, jedn' osob", w Brze>ciu Lit. n(Bugiem, 1289, wspominkowo, tj. na podst. materia=[w w archiwum Dani=y wo=. †1264 – dopatrzyli si" a/ 5-ciu pi>c[w, i nawet przypisali im lata pisania, zaznaczaj'c, /e nie ma jednak r[/nicy w stylu, i wbrew innym danym przecz'cym teorii, jak to, /e pisiec wielokrotnie potrafi wyprzedzi: lata pisz'c co nast'pi, wie naprz[d co b"dzie; Kinga ur. 1207, zm. 1231, kanonizowana 1234, ju/ w 1208 zwana jest >wi"t' ]˚Ky<ka nr 700\; litewski Trojden 1270 –1282, pisze pod 1270& „Pocz'= kniaziowa: w Litwie cholerny i bez zasad, przekl"ty, bezlitosny Trojden... itd.” „/iw /e let 12 i tako prestawisja” ]“/y=” – w=ada=, }knia|/iw – lat 12 i zmar=; Trojden zabity k(Drohiczyna\; wo=y<ski nie posiada= opisu wydarze< latami, pisiec Ipatiewskiego je dopisa=, w 1428, z odchy=kami do lat 5-ciu.

• gdy wo=y<ski opluwa Haliczan znad Dniestru& “bezbo/ni”, “z rodu smroda” – pisz', /e w Haliczu by= pisany, st'd zw' Halicko-wo=y<sk' letopisi', by katolicki Halicz z prawos=awnym Wo=yniem zwi'za:. • i st'd /e W"grzy uzurpowali prawo do Halicko-wo=y<skiego Ksi"stwa – do Halickiego – tak, nigdy do wo=y<skiego; prawdziwa przes=anka ]Halicz\ do='czona do fa=szywej ]Wo=ynia\ by wykaza: fa=szywo>: prawdziwej ]/e fa=szywie, nies=usznie, bezpodstawnie po Halicz si"gali, nie po swoje\. • gdy +awrentaj przepisywa= latopis Silwestra, sam, w Konstantynopolu, 1377 – 1381 – pisz', /e +awrentaj dyrygowa= grup' pi>c[w, w Nowogrodzie Ni/nym, hen nad Wo=g', 400 km E od Moskwy, ju/ w 1377 ]Silwester pisa= lat 7, 1110 – 1116, a +awrentaj przepisywa= przez lat 5, 1377–1381\. • gdy +awrentiewska by=a jeszcze raz przepisana, w Smole<sku, na wyczucie, w latach 1490-tych po 1510 – opu>cili opis znak[w wodnych kart pergaminu bo przecz' rokowi 1377 ]latopis by= w[wczas przepisany po raz pierwszy, w Konstantynopolu, patrz wy/ej, drugi raz – w Smole<sku\. • gdy Ruryk przyby= z Niemiec, okr"gu Ruhr ]st'd nazwa\ – zaciekle polemizuj' z badaczami Zachodu, /e to legenda, a je/eli ju/, to /e Skandynawem by=. Rosjanie znaj' sw' histori" najlepiej, powinni zna:, wi"c francuskie {r[d=o u>ci>li=o – z wyspy Gotland na Ba=tyku. • gdy latopisy m[wi', /e Waregowie byli plemieniem osiad=ym mi"dzy „ziemi' Angielsk' i W=osk'” }a wi"c w Zachodniej Europie| – pisz', /e byli to “najemnicy skandynawscy ]Szwedzi, Norwedzy, Du<czycy\” }a wi"c z P[=nocnej Europy| i niezorientowany czytelnik musi tak wierzy:, bo nie przedk=adaj', cytuj' materia=u {r[d=owego bo przeczy temu. I /e nazwa od Vacringjar, utrzymuj', gdy Waregi ¯ Ba•war•ia % =ac. rex, regis ]kr[l(estwo; nieme S\, wg mnie. BaWa, gr.-celt. BW, % regis. Pisz'& „Pochodzenia s=owa wariag do naszych czas[w definitywnie nie ustalono.” By=o to plemi", nie s=owo; nazwa plemienia te/ jest s=owem, lecz s=[w jest niewsp[=miernie wi"cej ni/ nazw plemion, po tysi'ckro:. • znajomo>: geografii >wiata& Nirokuria ]wyspy Kuria Muria u brzegu Omanu\ – niezrozumia=e, E=mais ]Oman\ – biblijny Elmaus, Komaginy ]Hama\ – Kolchida$, Gadirie ]Algier\ – bibl. Gades, nazwy biblijne wci'gni"toby w 1377 do opisu [wczesnego >wiata# Nie s' >wiadomi przej>: OE ]Oman\,

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

OA, H i ChK ]Hama ˘ Koma\; nie >ledz' opisu z map'; ˚Arabia nr 700. W danych publikowanych przez Rosjan jest 10 – 20@ fakt[w, i 80@ teorii, zmy>le<, to jeden w wielu powod[w ich b="d[w; fa=sz co krok, jak 5-ciu pisarzy wo=y<skiego ltpsu. Zakrawa /e nie wa/ne jak wygl'da=a rzeczywisto>: – wa/ne jak chcemy j' widzie:; cecha wszystkich wiar, w tym S=awian ]Wiernych\. D=ug' list" r[/nych przyczyn m[g=bym tu wymieni: ]wi"cej ˚znajomo>: nr 700\; og[lnie, s'dz" /e ogrom materia=u przygniata badaczy, robi'c wra/enie /e rzecz nie do rozwik=ania; ja te/ przez ten etap przechodzi=em na samym pocz'tku. Badania Rosjan s' wi"c wyrywkowe, gdy rzecz wymaga kompleksowego, i du/ej dozy konsekwencji, >ledzenia wszystkich danych zawartych w latopisach. Ja rozwi'za=em kolejno>: odpis[w, dane w mej “Litwie”, w formie schematu i tabel, po prze>ledzeniu tre>ci wielu latopis[w, 855 A.D. – 1453 A.D., i przy pomocy komputera. Ca=o>: latopisania daje si" uj': w schemat& X, nry .1000 – .5590 – dzieje Rosji, Y, nry .6000 – .8455 – wypisy, Z, nry .9000 – .9320 – bie/'cy zapis wydarze< w duchu lit.-polskim. X – dzieje Rosji po 855 A.D., t=umaczenia latopis[w doprowadzi=em do 1453 A.D. ]s' i dalsze zapisy w sprawie Rosji\. Y – wypisy z rosyjskich latopis[w, z lat 854 – 1544, tzw. Latopis Litewski, powsta=y w Smole<sku ok. 1480; st'd du/o w nim danych z rocznik[w smole<skich. Z – dzieje pisane na bie/'co, 1482 – 1548 – 1567, z podbudowaniem dziej[w do czas[w staro/. Rzymu& Dowszprunga i Palemona, po czym literacko, tj. w formie opowiadania, o dziejach Litwy w XIII-tym wieku, by tak i przej>: do dziej[w Giedymina – literacko, i konfliktu Jagie==y z Witowtem }1380 – 1382 A.D.|, i nast"pnych dziej[w, czyli >cis=e wypisy pomini"te; tzw. Kronika Litewska i ?mudzka, pierwowz[r powsta=y w Smole<sku, ok. 1480 – 1490, rangi omal powie>ci, spisoki graf[w, i ga='{ zako<czona 1550. W duchu Odrodzenia, w tym popuszczone wodze fantazji. Smole<sk – okazuje si" – by= metropoli' przepisywania latopis[w, po upadku Konstantynopola, 1453, i – jak Konstantynopol – le/a= na skrzy/owaniu szlak[w& do Nowogrodu Wielkiego ]Starego\, Moskwy, Kijowa, i Litwy; je/eli latopis ma w tytule


“kniaziom moskiewskim” – znaczy nie w Moskwie by= pisany. Zbyt wiele innych danych wskazuje /e by=o tak, nie inaczej. W Smole<sku lat 1490-tych go>ci=a Ipatiewska ltps, powsta=a 1428 we W=odzimierzu Wo=., z kt[rej – podczas kolejnego przepisywania +awrentiewskiej – wci'gni"to do +awr. b="dny rok bitwy Rusi z Tatarami, nad Ka=k', 1219 ˘ Ipat. 1224 ˘ +awrent. 1223. Tu >ciera=y si" wp=ywy Rosji i Litwy ]do spo=u z Polsk'\, i st'd w latopisaniu wp=yw j"zyk[w& s=awia<skiego ]okolic Nowogr. Wlk.\, rosyjskiego ]Moskwy\, bia=oruskiego ]oficjalnego j"zyka Litwy\, i polskiego ]Origo regis w j. =aci<skim, tam powsta=e, 1431(45, z Supra>lskiego latopisu, z uzupe=nieniem o imiona rzekomych morderc[w Kiejstuta, †1382, a odpis Origo – w Moskwie, 1502 A.D.\.

+

+ – znak b"d'cy przer[bk' litery L, bo d{wi"k L przechodzi na +, np. byli>my – by=(a(o, szkole ˘ szko=a, o wole ]zwierz"ciu\ ˘ w[=, dolina ˘ d[=, orli ˘ orze=, s[l, solny ˘ s=ony, i wiele innych. Jakob Parkosz z ?urawicy, rektor UJ 1439–1441, wprowadzi= polskie znaki do =aci<skiego alfabetu. W>r[d nich nie by=o jednak znaku +, wprowadzony – najwyra{niej – znacznie p[{niej. Znak istniej'cy wy='cznie w alfabecie polskim. D{wi"k + ma powi'zanie& LA ]gr. alfa\ ^ Ø }U|, +B ]gr. beta\ ^ UO. ˚litera A. U silnie zwi'zane z d{wi"kiem O we wszystkich europejskich j"zykach ˚U. Ma=a litera U ]u\ jest podobna do ma=ej O ]o\, Y ]y\, i V ]v\, zw=aszcza w r"cznej pisowni znaku. W j. =ac. reprezentowana cz"sto przez V ]v\, w anglosas. przez UU ]uu\ a/ do 900 A.D. UU by=o «d=ugim U» zbli/onym w wymowie do d{wi"ku + ]=\, zast'pione nast"pnie przez znak «=en» ]ƒ\ pisma runowego. U ]u\, czasami WU ]wu\, WO ]wo\, VO ]vo\, UO ]uo\, lub O ]o\. W XI wieku po='czone VV ]vv\ zosta=o wprowadzone przez skryb[w Normandii, i tak znak ten wypar= «=en» z pi>miennictwa. W ten spos[b «d=ugie U» ^ «=en» ^ pol. + ]=\ }e=| przesz=o stopniowo w W ]w\, zwane «podw[jnym U» ]double U\ i tak w j. ang. do dzi>& W ]w\ ^ pol. + ]=\, np. William }=iliam|. W >redniow. Rosji, cyr. B ^ niem. W ^ pol. W, +, B, pisane przeze mnie& gr.-celt.-ros. BW+, np. Dowmund ^ Do=mond, Do=mant, Dowmond, Doumond, tak samo Dowgerd ^ Do=giert, Dowgird, swoboda – S=obodan ]imi"\, woda ^ =ada ^ ang. water }=ote&|, itp. W j. s=aw. U pisano OU ]najcz">ciej, jak u Anglosas[w\, kilku innych znak[w u/ywano tak/e na opisanie tego d{wi"ku, wprowadzonych wy='cznie do cyrylicy. l= ziemia, l'd ˚le, la ˘ d[=, wa=, l'd, pole, zawale, lemiesz, zaborole, i inne. Stan w dniu 6 marca 2017. ci"cie; dalsz' cz">: celowo opu>ci=em bo wymaga dopracowania, w tym uzupe=nienia o s=ownictwo staropolskie. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

M

x

M – znak kszta=tem podobny jest do litery N; ma=a litera M ]m\ jest podobna do ma=ej N ]n\ i d{wi"ki te przechodz' jedne w drugie, lub uzupe=niaj' si", np. mnie, przyjemnie, mnogo. Litera «m» od hebrajskiego znaku «mim» – woda.

MN hebr. serafim – serafin gr. stadion – =ac. stadium gr. thymon – =ac. thymum, ang. thyme, pol. tymianek gr. sympatheia ¯ syn` ]razem\ % pathos ]uczucie\ gr. eis ten polin ]na miasto\ ˘ ang. Istanbul – pol. Istambu= gr. doron – s=aw. darom ]za darmo\ =ac. congressus ¯ com` ]razem\ % gradi ]kroczy:\ =ac. matta – franc. natte =ac. com` – con` =ac. instrumentum – struna p[{no=ac. canfora – camphora staronord. snigill, anglosas. snegl, sn≤gl, >redniow. ang. snile ˘ ang. snail ˘ pol. >limak starofranc. guimbelet – guinbelet ang. gimlet ]>widerek\, ˚wiert=o franc. comtoir – niem. kontor; kantor holend. Sant Nikolaas ˘ Sante Klaas – >w. Miko=aj >redniow. ang. brinston, brimston – ang. brimstone ]siarka\ >redniow. ang. slime ]>luz\ – >lina ang. snail – >limak ang. solemn – solenny ang. womb – pol. =ono holend. hennep – ang. hemp – pol. konop ]HK\ anglosas. cniht, cneoht – staroros. ]latopis 1116\& kmet niem. sieben – siedem niem. Mettensee – pol. jez. Necko niem. kmotr – kum, s=aw.-wo=.-ros. kuntor niem. schön – staropol. szom s=aw. mied % wied ˘ miedwied – nied{wied{ s=aw. surna – pol. surma s=aw.-ros. pust – niech – miech ros. postromka – pol. postronek staropol. aaron – Arum maculatum staropol. b=am, b=an staropol. brana – brama staropol. brzmie:, brznie:, brzny'cz staropol. drobima, drobina staropol. dyptan – dyptam staropol. echtowamy – echtowan staropol. inbir – imbir staropol. kampust – kanpust staropol. mieszpory – nieszpory staropol. miszpu=a – nieszpu=a staropol. nieci: ]podpala:\ – kmie: ]ch=op, ros. cho=op\

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x staropol. nnyey sza – myeny ]mia=a\ has=o w Ss 1953& Epifania staropol. >miady – >niady staropol. zabrzni – zabrzmi ]d{wi"k\ staropol. zamtuz – zantuz staropol. znamy – znany odyn•niec – sam•miec ]odyniec – samiec\ plemi" – pleni: si" siemi" – nasienie ciemno>: – cie< m"da – nuda `mica – nica ]ziemia\ =om – =on ]d[=\ ˘ sk=on mied{ – >nied{ znami" – Pozna< +omianki, Ko=omna, i inne magic – cigan ]czyt. wspak\

MW my ]ang. we\ – wy ]ang. you\, nadto dawne& YE; UW, i czyt. wspak miera ]miara\ – ros. wiersta staropol. sm'd – sw'd staropol. smrek – >wierk manowce – wertepy ]man ^ wer\ wie> w bia=ostock. Nomiki – Nowiki Stan w dniu 6 marca 2017. ci"cie; dalsz' cz">: celowo opu>ci=em bo wymaga dopracowania, w tym uzupe=nienia o s=ownictwo staropolskie. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

maszyn-a(eria(ista(opis(ka( (ownia(owy martwa struktura sk=adaj'ca si" z wielu ruchomych, wsp[=pracuj'cych ze sob' cz">ci, urz'dzenie uruchamiane mechanicznie, wykonuj'ce ruchy automatycznie, u=atwiaj'ce b'd{ zast"puj'ce prac" ludzk', w przen. aparat pa<stwowy. Definicja opisuje szereg wynalazk[w jak pojazdy ]samoch[d\, lokomotywa, maszyna tkacka, do szycia, do pisania, parowa, drukarska, papiernicza, bro< maszynowa, itp. s=owotw. zwi'zane z machinalnie ]bezmy>lnie, odruchowo, automatycznie\ i ˚machinacj'. gr. mechos ]pomys=, wynalazek, urz'dzenie\ ˘ mechane, =ac. machina, franc.-ang. machine ros. mawina-maszina. Nie w spos[b opisa: na jednej stronie parku maszynowego pa<stwa cywilizowanego >wiata XX wieku. I tak, w profesji mechanik[w& • tokarki tokarki k=owe poci'gowe, tokarki karuzelowe, jednostojakowe, tokarki rewolwerowe – z g=owic' o pionowej osi obrotu, – z g=owic' o poziomej osi obrotu, p[=automaty jednowrzecionowe – wielono/owy, – kopiowy, automaty jednowrzecionowe. • wiertarki s=upowe, sto=owe, stojakowe. • frezarki wspornikowe poziome, wspornikowe pionowe, wspornikowe uniwersalne. • szlifierki. rolnik[w& • kosiarki ]do koszenia ='k\, • /niwiarki ]do koszenia zbo/a\, • snopowi'za=ki, • kombajny ]do koszenia i m=[cenia\. do rob[t ziemnych& • koparki, • zgarniarki, • spychacze, • pog="biarki. og[lnie pojazdy nap"dzane silnikami spalinowymi lub elektrycznymi. inne wszelkie rozwi'zania prowadz'ce do przekazywania lub zmiany zastosowania energii& lewar ]d{wignia\, ko=o i >ruba zwane s' prostymi maszynami.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

miar-a(ka(owy(kowa:(odajny 1. wielko>: przyj"ta za jednostk" por[wnawcz' przy pomiarach wielko>ci tego samego rodzaju, 2. przedmiot, przyrz'd do mierzenia, 3. umiar, granica; stopie<, miara ˘ miarkowa: ]pow>ci'ga: si"\, 4. mierzenie, przymiarka. Albo& 1. jednostka d=ugo>ci, wagi, obj"to>ci, oraz odczucia z nimi zwi'zane; wagi ˘ ci"/ki, t"gi ¯ tug, zug }cug|, 2. cel, kierunek ˘ namierzy: si" – nacelowa:; zmierza: – i>: w kierunku, prowadzi: do, 3. sta: ˘ stat, sta< ˘ przy•mierze ^ przy•sta: na co ˘ przy•sta< ]dla statk[w\ i statek ]r[wnomiernie obci'/ony\, dostateczny ]mierny\, stateczny ]zr[wnowa/ony\; statek ˘ dostatek ˘ pod dostatkiem, zegar cyka jednostajnie ]miarowo\, 4. pe=no, st'd do>:, gdzie `>: ^ miara; na domiar ]z=ego\ ^ na dope=nienie, do>: =adny ^ w miar" =adny, do>: ]wystarczy, dosy:, zwrot przy wype=nianiu pojemnika ciecz' lub materia=em sypkim; sy: ^ woda\, 5. dost ˘ do>: ˘ w miar" cz"sto ^ do>: cz"sto. 6. r[wno ˘ miarowy krok ]r[wny\, synonimami miary& r[wnomiernie, zr[wnowa/ony, r[wnowaga ]r[wno ^ waga ^ miara ^ ci'g\, 7. ci'g ˘ ci'/a, ci"/arna, t"gi, uci'g, pow>ci'ga: si" ]miarkowa:\. staropol. miara, miera, AE – umiar, umiarkowanie. staropol. za(na(po(prze(od(wy(z( (u-mierzy:. staropol. miarkowa: – 1. mierzy:, 2. uspakaja:, 3. powodowa: si", 4. mitygowa:. s=owotw. pokr. co niemiara, niezmierny, szy: na miar" ]lub na wyrost\, w miar" dobry ]wzgl"dnie\, miarodajny ]taki, na kt[rym mo/na oprze: si", kompetentny, wiarygodny\, miarkowa:, miernictwo, mierz". =ac. metri ]mierzy:\ ˘ mensus ˘ mensura ˘ starofranc. i >redniow. ang. mensure, ang. measure(ment, ros. mera-miera, razmer-razmier, merka-mierka ]miarka\; gr. metron ]miara\ ˘ para•metr – wy•miar, do(bez(na(nad(po(u(wy(za-miar, mier-ny(niczy(nictwo, za(na(po(prze(przy(do(od(wy(z( (roz•mierzy:. ˚mierzy:.


x Brytyjskie British Weights and Measures 1. Miary d=ugo>ci Measures of Length 1.1 liniowe, Linear Measure 1 mile ^ 1760 yards ^ 8 furlongs ^ 5280 feet ^ 1.609,34 m 1 furlong ^ 40 rods ^ 201,168 m 1 rod ]pr"t\ ^ 5,5 yards ^ 5,029 m 1 yard ^ 3 feet ^ 91,44 cm 1 foot ^ 12 inches ^ 30,48 cm 1 inch ^ 2,54 cm 1.2 miary morskie Nautical Measure 1 league ^ 3 nautical miles ^ 5,56 km 1 naut. mile ^ 6,080 feet ^ 1.853,18 m 1 fathom ^ 6 feet ^ 1,829 m 2. Miary powierzchni Measure of Surface 1 sq. mile ^ 640 acres ^ 258,998 ha 1 acre ^ 4.840 sq. yards 0,405 ha ^ 160 sq. rods 1 square rod ]pr"t\ ^ 30.25 sq. yards 1 square yard ^ 9 sq. feet 0,836 m2 1 square foot ^ 144 sq. in. 929,0 cm2 1 square inch ^ 6,45 cm2 3. Kubiczne, sze>cienne Cubic Measure 1 cub. mile ^ 4,16818 km3 1 register ton ^ 100 cub. feet 2,832 m3 1 cub. yard ^ 27 cubic feet 0,7646 m3 1 cub. foot ^ 1,728 cub. in. 0,02832 m3 1 cub. inch ]in.\ ^ 16,387 cm3 3.1 drewna, Wood Measure 1 cord ]sznur\ ^ 8 cord feet 1 cord foot ^ 16 cubic feet 4. Miary pojemno>ci Measure of Capacity 4.1. cia= sypkich, Dry Measure 1 quarter ^ 8 bushels ^ 290,935 l 1 bushel ^ 4 pk ^ 8 gallons 36,368 l lub, wg Random¢ – 35,239 l 1 imp. peck ^ 2 gallons ^ 9,092 l lub, wg Random¢ – 8,8098 l 1 imp. gallon ^ 4 quarts ^ 4,546 l 1 imp. gallon ^ 277.42 cubic inches 1 quart ^ 2 pints ^ 1,136 lub 1,1012 l 1 pint 0,568 l 4.2. cieczy, Liquid Measure 1 imp. barrel ^ 36 gallons 163,656 l ¢ The Random House Dictionary of the English Language, New York 1967, 1664 stron, du/ego rozmiaru 234 x 305 mm

5. Wagi handlowe Weights, Avoirdupois Weight 1 long ton ^ 1,1200 short tons ^ 20 hundredweight 1.016,047 kg 1 short ton ^ 0,8929 long ton ^ 0,90718 metr. tony ^ 907,18 kg 1 hundredweight ^ 112 lbs. 50,802 kg 1 quarter ]qr.\ ^ 28 pounds 12,701 kg 1 pound ]lb.\ ^ 16 ounces 453,592 g 1 ounce ]oz.\ ^ 16 drams 28,35 g 1 dram ^ 3 sc. ^ 27.344 gr. 1,772 g 1 scruple ]sc.\ ^ 9.115 gr. 0,591 g 1 grain ]gr.\ ^ 64,7989 mg ^ 0,065 g Poza tym istniej' jeszcze& 1. troy weight, u/ywany do handlu kruszcami& z=otem, srebrem, kamieniami szlachetnymi, itp., od miasta Troyes we Francji gdzie po raz pierwszy by= u/yty ]troy 1 pound ^ 0.823 lb.\, oraz 2. apothecaries weight, u/ywany w aptekach. «Grain» we wszystkich uk=adach jest identyczny. Troy weights& 1 pound ^ 12 ounces ^ 5.760 grains ^ 0.82286 lb. ^ 0.37324 kg ^ 373,242 g 1 ounce ^ 20 pennyweights ^ 31,103 g 1 pennyweight ^ 24 grains ^ 1,555 g 1 grain ^ 0.064799 g Apothecaries’ weight in Great Britain 1 pound ^ 12 unces 1 unce ^ 8 drams 1 dram ^ 3 scruples 1 scruple ^ 20 grains Apothecaries’ measure in G.B. 1 gallon ^ 4 quarts ^ 8 pints ^ 277,724 cubic in. 1 quart ^ 2 pints 1 pint ^ 16 fluid ounces 1 fluid ounce ^ 8 fluid drams 1 fluid dram ^ 60 minims

Rosyjskie ]carskiej Rosji\

Russkaq metrologπq v= car;skoe vremq i starinnej, drevnej Rusi 1. Liniowe

Linejnyq ili pogonnyq mery linπq 2,54 mm d[jm= ª 10 linπi 2,540 cm fut= ª 12 d[jmov= 30,48 cm sa'en; ª 7 futov= 213,36 cm sa'en; ª 3 arwiny 2,134 m arwin= ª 16 verwkov= 0,711 m verwok= ª 4,445 cm arwin= ª 28 d[jmov= 71,12 cm versta ª 500 sa'en= 1,067 km popri]e ª versta ili 40 verst= Russkij fut= odinakov= s= anglπjskim=. Versta, putevaq m≠ra, soder'it= v= seb≠ 500 sa'en= ili 3500 futov=. Popri]e, zabytaq putevaq m≠ra Drevnei Rusi, dnevnoi perexod=, 40 (mnogo) verst= ª 42,7 km> versta ª 1000 wagov=. od 1849 r. 1 wiorsta ^ 500 s'/ni ^ 1500 arszyn[w ^ 2390 =okci ^ 3500 st[p ^ 1066.78 km 2. Kwadratowe

Kvadratnyq mery desqtina ª 2400 kv. sa'en= ª 1,092251 ha

kv. sa'en; ª 9 kv. arwin= ª 4,552 m2

Desqtina est; prqmougol;nyj parallelogramm=, im≠[]πi v= dlinu 80, a v= wirinu 30 sa'en=> to est;, ona ravna 2400 kvadratnyx= sa'en=. 3. Kubiczne, sze>cienne

Kubiheskπq mery kub. fut= ª 1728 kub. d[jmov= ^ 28,315 decm3 ^ 0,028 m3

kub. arwin= ª 4096 kub. verwkov= ^ 0,360 m3

kub. sa'en= ª 343 kub. futov= ^ 9,712 m3 4. Pojemno>ci

Mery vm≠stimosti 4.1. dla cia= sypkich

dlq sypuhix= têl= last= ª 12 hetvertej ^ 2.5166 l hetvert; ª 2 os;miny ^ 2.097 l os;mina ª 4 hetverikov= ^ 1.049 l hetverik= ª 8 garncov= ^ 262,1 l garnec= ª 30 hastej ^ 3,277 l 4.2. dla cieczy

dlq 'i∂kos†ej bohka ª 40 veder= ^ 419,6 l vedro ª 8 wtofov= ^ 12,290 l vedro ª 10 kru'ek= ^ 12,290 l kru'ka ª 10 harok= ^ 1,229 l loknq, Drevnej Rusi ª 4,719 l$ 28,315 & 6 ^ 4,719 litra ^ sze>cipi"dek$

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x 5. Wagi

Vesy berkovec= ª 10 pudov= ^ 163,8 kg pud= ª 40 funtov= ^ 16,380 kg funt= ª 32 lota ^ 0,410 kg lot= ª 3 zolotnikov= ^ 12,797 g zolotnik= ª 96 dol; ^ 4,266 g dolq ^ 0,044 g Funt= medicinskago v≠sa d≠litsq na 12 uncπj, 96 draxm=, 288 skrupulov=, 5760 granov=> on v≠sit= 84 zolotnika, to est; 8 medicinskix= funtov= ª 7 obyknovennyx=. 6. Monety

Monety zolo†aq mone†a ]z=ote\& imperπal= ª 10 rublei poluimper. ª 5 rublei serebrnaq mone†a ]srebrne\& rubl; ª 100 kopeek= hetvertak= ª 25 kopeek= dvugrivennyj ª 20 kopeek= grivennik= ª 10 kopeek= pqtahok= ª 5 kopeek= mê∂naq mone†a ]miedziane\& pqtikopeehnik= ª 5 kopeek= trikopeehnik= ª 3 kopejki Pruskie 1871–1873 1. D=ugo>ci 1 mila ^ 7532,48 m 1 mila pocztowa ^ 7500 m 2. Powierzchni 1 pruska huba ]w=[ka\ ^ 7,65996 ha ^ 30 re<skich morg[w 1 re<ski morg ^ 25,53 ara Staropolskie 1818–1849 2. Powierzchni 1 w=[ka ma=opolska ^ 30 morg[w ^ 90 sznur[w2 ^ 9000 pr"t[w ^ 15,3 dziesi"ciny ^ 16,796 ha 1 morg ^ 0,5596 ha Staropolskie Miary d=ugo>ci 1.1 handlowe 1 cal ]palec\ ^ 0,0248 m 1 d=o< ^ 3 cale ^ 0.0744 m 1 :wier: ^ 2 d=onie ^ 1(4 =okcia ]st'd nazwa\ ^ 0,1489 m 1 sztych ^ 8 cali ^ 0,1985 m 1 stopa ^ 1,5 sztycha ^ 12 cali ^ 0,2978 m 1 =okie: ]miara podstawowa\ ^ 2 stopy ^ 0,5955 m 1 s'/e< ^ 3 =okcie ^ 1,787 m

1.2 rolne i drogowe 1 =okie: ^ 0,5955 m 1 krok geometryczny ]miara podst.\ ^ 3,75 =okcia ^ 2,2333 m 1 pr"t ^ 2 kroki ^ 4,4665 m 1 laska ^ 2 pr"ty ^ 8,933 m 1 sznur ]mierniczy\ ^ 5 lasek ^ 44,665 m 1 staja ^ 3 sznury ^ ok. 134 m 2. Miary powierzchni 2.1 system I 1 kopanka ^ 19,95 m2 1 laska kwadratowa ^ 4 kopanki ^ 79,8 m2 1 kwadratowy pr"t wi"kszy ^ 2,5 laski kwadratowej ^ 199,5 m2 1 wiertel ^ 18 kwadratowych pr"t[w wi"kszych ^ 3591 m2 1 mogra ]miara podst.\ ^ 12(3 wiertla ^ 5985 m2 1 =an franko<ski ^ 43,2 morgi ^ 258.554 m2 2.2 system II 1 kopanka ^ 19,95 m2 1 kawdratowy pr"t wi"kszy ^ 10 kopanek ^ 199,5 m2 1 kwadratowy sznur mierniczy ^ 10 pr"t[w kwadrat. ^ 1995 m2 1 morga che=mi<ska ]miara podst.\ ^ 3 sznury kwadrat. ^ 5985 m2 1 w=[ka che=mi<ska ^ 30 morg[w ^ 179.550 m2 1 =an kr[lewski ]rewizorski\ ^ 3 w=[ki ^ 538.649 m2 3. Miary kubiczne, sze>cienne 1 =okie: kubiczny ]$\ ^ 0,21118 m3

1 1 1 1 1 1 1

4. Miary pojemno>ci 4.1 cia= sypkich kwarta ^ 0.9422 l garniec ]miara podst.\ ^ 4 kwarty ^ 3,7689 l miarka ]faska\ ^ 4 garnce ^ 15,0756 l :wiertnia ^ 2 miarki ^ 30,15 l p[=korzec ]korczyk\ ^ 2 :wietrnie ^ 60,30 l korzec ^ 2 p[=korce ^ 120,6 l =aszt ^ 30 korcy ^ 3618 l

4.2 cieczy 1 kwarta ^ 0,9422 l 1 garniec ]miara podst.\ ^ 4 kwarty ^ 3,77 l 1 konew ^ 5 garn•cy([w ^ 18,8445 l 1 beczka ^ 14,4 konwi ^ 271,36 l 5. Miary masy, wagi handlowe 1 =ut ^ 0,0127 kg 1 grzywna ]marka\ ^ 16 =ut[w ^ 0,2026 kg 1 funt ]miara podst.\ ^ 2 grzywny ^ 0,4052 kg 1 kamie< ^ 32 funty ^ 12,976 kg 1 cetnar ^ 5 kamieni ^ 64,80 kg

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.

mi"dzynarod[wka 1. mi"dzynarodowy zwi'zek organizacji socjalistycznych, 1864, Mi"dzynarodowe Stowarzyszenie Robotnik[w, za=o/. przez K. Marksa, i F. Engelsa ]Karl Marx 1818–1883, Friedrich Engels 1820–1895, niby Niemc[w, ale w S=owniku Webstera Engels opuszczony\, 1889, Druga Mi"dzynarod[wka – mi"dzynarod. organizacja partii socjalistycznych utworzona na kongresie w Pary/u, 1919, Trzecia Mi"dzynarod[wka – mi"dzynarod. organizacja partii komunistycznych, utworzona w marcu 1919; Komintern, rozumiem /e w Moskwie bo akronim w rosyjskim stylu, 2. “Mi"dzynarod[wka” – mi"dzynarodowy hymn proletariatu i hymn partii komunistycznych. komuni>ci – demagodzy ze swej natury, i plebs – “sprz'tali” szlacht" tj. unicestwiali j', i wszystko co z tym stanem zwi'zane, w tym rodowody, kt[rych sami nie mieli, bo analfabeci, a ludno>: trzymali pod terrorem. Aspekt utrwalony w s=owach& Przesz=o>ci }rodowody| >lad d=o< nasza zmiata }bo sami nie mamy|, przed ciosem niechaj tyran dr/y, ruszymy z posad bry=" >wiata, dzi> niczym, jutro wszyscy my. Przer[bmy je troszk", by by=y bli/ej prawdy, sedna socjalizmu& Przesz=o>ci >lad d=o< nasza zmiata, przed ciosem niechaj ka/dy dr/y, zabijem nawet swego brata, gdy demokracja mu si" >ni. Czysty socjalizm& dyktatura w=adz, “proletariatu”, zw'ca sw[j ustr[j “demokracj' ludow'” ˘ Kraje Demokracji Ludowej ]KDL\. Dyktatura z demokracj' w parze. Analfabeci i p[=-analfabeci z wykszta=cenia, si"gn"li po w=adz" w drodze krwawego przewrotu ]i ciemi"/yciele ich nie byli bez winy\, niczym byli i tak odeszli; nie zaw=adn"li >wiatem, tj. nie opanowali Globu; drudzy po faszystach w swych zamiarach. Nie „ruszyli z posad bry=y >wiata” tj. nie zburzyli jego porz'dku. Za> szacunek dla rodzic[w i pami": o przodkach wyjawia kim z natury byli, skoro go nie mieli.


x mi=o(wa:(>:(>nik(stka(sierdzie( (sierny(>ciwy( mi=y, milusi<scy kocha:, wielce upodoba: sobie, rado>: na widok. s=owotw. poch. u(przy-mili: ]si"\. anglosas. lufu, staroniem. wy/yn. luba ]mi=o>:\, pokr. niem. liebe, >redniow. ang. luve, love ang. love(ly, nice(ly. staropol. nieluby – niemi=y. ˚mi=y. wo=.1289 milaa-mi=aa, milou[ ]mi='\, milovax= ]mi=owa=em\, ros. milo/vat;. staropol. O tem, jako mi=y Cristus

tamo iste u Annasza barzo trudno bit ci"temi drwy; j"li milego Jesucrista..., niektorzy to >mierne jagni'tko jako wo=u ku ofierze; kako mi=e dzieci" Jesus przed=u/y= drzewa ci'gn' s=ug', 1451 myly Yesus... odszedl od thych trzy apostolow thako daleko; a takosz rzekl myly Kristus daley& Ova szye przyblyza, yen my' zdradzy. A nye doczy'gnal myly Kristus tego slova domovycz, aze ludasch poydzye z vyelyk' thuscz' Zydow; y'ly mylego Iesucrista y zvy'zaly tvardo; vkazal namylszego Iesucrista; dzyszya nasch myly zbavyczyel od poganyskych krolow yest pochvalon; v kxyagach o ssyednyanyv evangelyst evangelysta svyathy Maczyey chczal rzecz, yze dzye to popelnylo o mylem Iesucrisczye; vøcz Maria gest bila svego szynka milego porodzila; vøcz gego mila matuchna; o r'kv mylego Iezukrysta, pana naschego; y'ly mylego Iesucrista; myly Krystus przyawschy krest y vyszedl z rzeky nag; møkø prze milego Xpa cirpely na naszem czele; vschlyschavschy to zvolyenyczy mylego Iesucrista, yze szye iuz tako blysko yego m'ka przyblyza, ylko z vyelykey mlodosczy...; vtencass nasch myly zbavyczyel, ylkosch strachu trudney m'ky, telko z onego okropnego szyepanya, telko od onego przykrego y'czstwa; bo kakoly myly Iesus byl blogoslavyon od pyrvey godzyny svego pocz'czya, ylkosch ku duschy,... alye po svym smarthvymvstanyv byl blogoslavyon na duschy y na czyele; a tez ym czyalo naszego mylego Iesucrista bylo roskoschnyeysze y vyelenyeysche, tem bolescz yego byla gorzczeyscha y przykrscha; a oboy' rzecz myly Iesus mogl vkazacz..., alye nye chczyal prze tho, yze ym byl mocznyeyschy; gynakocz gest nasz Xpc mily møczon

byl; yako tesz sam myly Cristus yndzye movyl; myly Krystus schedl do Ierusalem y vyp'dzyl przeday'ce ]rzecz o wyp"dzeniu ze >wi'tyni wymieniaj'cych pieni'dze\,

kakoczoly nasz Xpus mily gestcy on byl ginse dny stvworzyl; yako myly Cristus tamo yste v Annascha barzo trudno byth; nasz Xpc mily gestey on tho byl vczinil, ysze gegoscy nebo y szema sdreszecz ]zdzier/e:\ bila ne mogla; potem myly Krystus... poszedl przeczyv ym, yakoby gotovy kv smyerczy; gakocz smercz on tako muszyl... møkø cirpecz, gakocz gest gø nasz Xpc mily cirpal byl; Pylat kazal poslovy vyethnyczkyemv, aby vvyodl mylego Iesucrista na dvor z vyethnycze, vvyodschy y potem, yakocz szye nalepyepey vydzy; a pres tocz nasz Xc mily svøthemu Potru gest on tako rzekl byl; ne telkocz oniy swe odzene szø byly szebe ]z siebie\ srzuczyly, alle y skorø svego czala szøcz gø oniy prze milego Xpa bily dzaly; myly Iesus, yawschy y za r'ka, y wyodl y z vlycze; velyke by tho miloserdze... bilo, isze gdisbicz nasz Xpc mily ktoremv clouckovy... poslalcyby mu na pomocz gednego angola svøtego; dayze my przyyacz czyalo szyna thwoyego, jedynaka mylosznego; then Ian, yegosch myloval myly Iesus navyeczey nad ynsche; Annasch... poslal mylego Iesucrista zvy'zanego do Cayffascha; myly Yesus... nade wschytky syny czlovyecze byl nadobny... a na zrenyv kazdemv myl ]mi=\, za yvtra rano myly Iesus... vzral drzeuo fykove; bog przeyrzal... bycz sthara mathk' Yeszusza mylego; odsedwschy tayemnye od mylego Iesucrista y byezyal do Zydow; tedy... zebraly szye vschysczy v dom starszego byskupa... i vczynyly r'da, kakobysmy y'ly mylego Iesucrista; a pres to kakoczkoly nasz Xpus mily gestcy on byl ten tho dzen dysegsy svøty vcinil; przetoz rzekl myly Kristus Pyotrovy& „Karzacz y, nye chczesch, abych pyl kyelych, ktory my dal oczyecz moy.”; yako myly Iesus vkazal, yze yego nyyeden z grzecha karacz nye mogl$; i rzekl myly Iesus k nym& „Kto z vasz moze mnye karacz o grzech; yze myly Krystus nye karal svy'tego Pyotra, alye satana, ktory k temv podusczyl; nye zapovyeda myly Kristus, bychmy szye zvaly mystrzmy... any tez navky na katedrze navczacz, czvsch na vyschokyem stolczv nad lyvdzmy

szyedz'cz; yako myly Yesus vst'pywschy na gora y kazal o dzyevyeczyorv blogoslavyenyv; Tho kazanye sv'thy Maczyey ynaczey pysche, a sv'thy Lucas ynako. S tego nyektorzy... chcz', yzeby ye dvoycz kazal myly Cristus; tych zalob bylo barzo vyelye na mylego Iesucrista, nazyvay'cz ystym zdradnym prorokyem; alye czemv myly Cristus Yvdascha zovye przyaczyelem szvym, kyedysch yest nyeprzyaczyelem yego$ }Jezus| wschem lyvdzyem vczynyl szye vdz'czny, myly a barzo lyvbyezny, bo yego kraszye szye wschysczy dzyvovaly a yego nadobnych obyczayow wschysczy szye kochaly y yego m'drosczy zvmyawszy szye, kochaly; jako myly Iesus schodzyl y obszedl wschytk' galileysk' zyemy'; isczy nasz mily ihu Xc narodzilci szø gesth on byl f ten tho czasz, gdisczy stare latho schodzy, a noue przichodzy; sercze mylego Iesucrista, czemv by szye nye vmyl myly Iesus przed obyadem; yako svyathy Pyotr pytal zaplaty v mylego Iesucrista za swa robot', ˘ mi=y. staropol. mi=o>•:(ciwie(ciwy 1. gor'ce przywi'zanie, silne upodobanie w kim> lub czym>, gor'ca sympatia, 2. mi=osierdzie, zmi=owanie, wsp[=czucie, lito>:, 3. =aska(wo>:, przychylno>:, /yczliwo>:, wzgl"dy, 4. tytu= grzeczno>ciowy. za(po(u(przy(z(roz•mi=owa: ]si"\.

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


x mimo 1. przyimek «obok» ˘ mimo grodu ]obok, blisko grodu, w jego pobli/u\, wo=.1289 mimo-mimo, 2. mimochodem ]o czym innym przy okazji, na marginesie\, 3. przys=[wek «wbrew» wyst"puj'cy w po='czeniach& mimo wszystko ]wbrew wszystkiemu\, mimo to ]wbrew temu\, 4. przys=[wek& chocia/, jednak ˘ mimo /e(i/, np. ciep=o w domu mimo /e mr[z na dworze ]mimo mrozu na dworze\. mSjp 1969 inaczej, tu mog" by: w b="dzie, zakrawa /e przyimek z przys=[wkiem tam pomieszany, lub /e ja je pomiesza=em; «obok» jest wskazaniem miejsca ]przyimkiem\, gdy w mSjp – przys=[wkiem, ˚przyimki. staropol. imo ]ko=o, obok, opr[cz, bez, wbrew, ponad, ni/\. =ac. de` % specere ]spostrzega:, patrze: na `\ ˘ =ac. despicere ]pogardza:\, despectus ]z g[ry patrze: na co\, starofranc. i >redniow. ang. despit, ang. despite ]mimo, wbrew\, in spite of sth ]pomimo czego>, na przek[r czemu>\, ros. ]wbrew\ prezrenie-prezrenie, ]sprzeciw\ soprotivlenie, ]na z=o>:\, z=oba, nenavist;. Stan w dniu 6 marca 2017. cz">: celowo opu>ci=em bo wymaga dopracowania, w tym uzupe=nienia o s=ownictwo staropolskie. b"dzie w wersji ostatecznej S=ownika.

N

Jerzy Dargiewicz – S=ownik j"zyka polskiego, 2015.


564 doc JD_Sł_j_pol_part 4 K-M